38 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e6469d4bec118d9cfaec70572e7d746f.pdf b1ed3a3f1a2b56e9f87c13ecd31ac19e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2996 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2800 Title A name given to the resource Modlitwa ludowa / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.1, s.33-42 Creator An entity primarily responsible for making the resource Zowczak, Magdalena Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Modlitwa ludowa Magdalena Zowczak Czarnowskiego określenie, nie zostało jednak przezeń precyzyj­ Człowiek przemawia do Boga, wykorzystując wzory stwo­ nie wyjaśnione. Jeden z głównych przykładów sensualizmu to rzone przez kulturę religijną; są one jednym z najcenniejszych według tego autora kult cudownych wizerunków, które „dla ludu źródeł jej poznania. Jednak modlitwy „ludowe" analizowano naszego są czymś więcej niż wizerunkami. Są symbolami w zna­ w literaturze etnograficznej przede wszystkim —jeśli nie jedynie czeniu najbardziej dosłownym, tj. przedmiotami mającymi -jako wyraz postawy magicznej (Siarkowski, 1879; Udziela, udział w naturze wyobrażanej postaci i postać tę streszczający­ 1889; Bystroń, 1980; Stomma, 1986). Koncentracja na tym mi" (1958:91). Brzmi to jak swoiste określenie ikony, która „nie aspekcie kultury religijnej była nie tylko wynikiem poszukiwa­ jest po prostu przedstawieniem malarskim o świętej treści, ale nia egzotyki wsi, rodzimej, archaicznej primitive culture, lecz jest czymś więcej niż przedstawienie (...) jest miejscem pełnej ła­ również przejęcia stereotypu katolicyzmu ukształtowanego ski obecności, jakby objawienia Chrystusa (a także Bogurodzicy przez przedstawicieli innych wyznań i przypisania go jednej i świętych)" (Bułgakow, 1992 : 156). Trudno zgodzić się z tezą, warstwie społecznej. Do takiej stereotypizacji przyczynili się iż dla katolika nieludowego obraz przedstawiający np. Chrystusa m.in. William Thomas i Florian Znaniecki opracowaniem doty­ czy choćby Św. Antoniego miałby być przedmiotem jak każdy czącym postaw religijnych zawartym w monografii Chłop pol­ ski w Europie i Ameryce. Dokonana w nim rzetelna analiza dzie­ inny. Także przypisywanie chłopom polskim postaw bardziej zrytualizowanych i , co za tym idzie, magicznych niż rosyjskim więtnastowiecznych materiałów zebranych przez Kolberga, nie jest uprawnione ani w świetle źródeł dziewiętnastowiecz­ a także zaczerpniętych z czasopism etnograficznych, obarczona nych, ani współczesnych. Jeśli zaś chodzi o mistykę, jest to ter­ jest dość istotną wadą. Rytuały i wierzenia religijne zostały upo­ min zbyt wieloznaczny, aby posługiwać się nim bez dodatko­ rządkowane według przejrzystego schematu ewolucyjnego: od wych ustaleń. Gdyby go odnosić do doświadczenia religijnego animatyzmu poprzez animizm i magię po mistycyzm, czyli w ogóle (jak wydają się czynić Thomas i Znaniecki), to nie ma „związek jednostki z Bogiem, znajdujący swój wyraz w posta­ żadnego powodu, by lokalizować je wyłącznie poza murami ko­ wach miłości, osobistym podporządkowaniu, dążeniu do samo­ ścioła i czynić zarzut z ortodoksji. Gdyby zaś uznać, iż misty­ doskonalenia się i do życia wiecznego z Bogiem". Przeciwsta­ cyzm oznacza specyficzny typ doświadczenia religijnego (moż­ wienie magii i mistyki, skądinąd słuszne, nabiera tu cech swoi­ na np. typologicznie przeciwstawić zjednoczenie mistyczne spo­ stej chronologii. Chłop prezentuje głównie postawę magiczną, tkaniu numinotycznemu z osobowym, zewnątrz-światowym Bo­ jest bowiem człowiekiem praktycznym. „Oznaką braku misty­ giem (Barbour, 1984:102), to trzeba zauważyć, że bywa on cyzmu jest absolutna ortodoksyjnośc chłopa", który „poza ko­ z dość oczywistych powodów traktowany z rezerwą na gruncie ściołem nigdy nie wyobraża sobie siebie w żadnym bezpośre­ różnych tradycji religijnych. Na przykład „judaizm nie jest dnim stosunku z bóstwem. Pod tym względem różni się skrajnie w istocie religią mistyczną" - pisze Alan Unterman; „proroctwa od chłopa rosyjskiego". Przejawy mistycyzmu są „przypadko­ biblijne są w gruncie rzeczy czymś zupełnie odmiennym od we" (1976 : 227). W charakterystyce tej, powtarzanej w ogól­ przeżyć mistycznych, chociaż istnieje między nimi tyle podo­ nym zarysie przez późniejszych badaczy, wyraźnie można wy­ bieństw, że mylono jedne z drugimi, co szczególnie zdarzało się czuć nie tylko nastawienie ewolucyjne, ale i preferencje prote­ właśnie mistykom. Źródło ich odmienności leży w tym, że o ile stanta, który krytycznie komentuje formy kultu przyjęte na przeżycie mistyczne odbiera człowiek jako przedarcie się do po­ gruncie tradycji katolickiej. Czyż bowiem przytoczona wyżej ziomu rzeczywistości istniejącej poza zwykłym światem form definicja mistycyzmu nie odnosi się do religijności we właści­ i rzeczy, to w wizji proroczej doświadcza się przenikania wy­ wym tego słowa znaczeniu? I dlaczego ortodoksja miałaby ją ższej rzeczywistości do naszego życia codziennego" uniemożliwiać? (1989:115). Także Stefan Czarnowski w cennym i do dziś' podstawowym Niewątpliwie wszystkie religie uniwersalne znają oba typy studium o kulturze religijnej „wiejskiego ludu polskiego" wska­ doświadczeń, można więc mówić raczej o przewadze któregoś zuje jako jej cechy charakterystyczne „naiwny sensualizm po­ z nich na gruncie określonej tra­ mieszany z rytualizmem ma­ dycji. Rzecz w tym, że nasze gicznego charakteru". W pol­ opracowania posługują się ter­ skim środowisku chłopskim po­ minem mistycyzm w sposób rywy mistyczne przejawiają się wartościujący, nie precyzując, „znacznie rzadziej i na ogół co właściwie się za nim kryje. z dużo mniejszą intensywnością Podobny kłopot pojawia się niż u chłopa rosyjskiego lub w związku z sensualizmem. Ko­ u wielu ludów zachodnich", lejni badacze wskazują jako jego o czym świadczyć ma niemal przykłady np. to, iż dzwonek lo­ całkowity brak sekt (1958 : retański jako środek odwracania 89-90). Tym razem, jak się zda­ piorunów występuje współrzę­ je, zaważyły sympatie uczonego dnie z bocianem, którego zapra­ agnostyka dla indywidualizmu, sza się do uścielenia gniazda na umacniając stereotyp „ludowej" strzesze, aby ją osłonił od ognia religijności jako rytualnej, ma­ niebieskiego (Czarnowski, gicznej i sensualistycznej. To Pieta, wyk. Antoni Mickiewicz 1958:87); że jeśli święty ma ostatnie, wprowadzone przez 33 �sprawować opiekę nad jakąś sferą rzeczywistości, musi mieć z nią bezpośredni kontakt, a więc figury s'w. Jana Nepomucena ustawiano nad rzekami; że wizerunki odziewa się w sukienki, składa im wota, a w kapliczkach - dary (Tomicki, 1981:45). Ale przecież są to przykłady myślenia symbolicznego, a prezentowa­ ne przez nie zasady podobieństwa i kontaktu obpwiązują zarów­ no w przypadku postaw magicznych, jak religijnych. Sensualizm w znaczeniu słownikowym oznacza wszak, iż „treść świadomo­ ści stanowią wrażenia zmysłowe", „nie ma nic w umyśle, czego by nie było w zmysłach"; w dosłownym rozumieniu wyklucza zatem w ogóle wiarę w rzeczywistość nadnaturalną. Nie chodzi jednak przecież o przypisywanie chłopom postawy czysto empi­ rycznej, lecz raczej o przewagę zmysłów nad duchem (?), a mo­ że nad postawą racjonalną, skoro Ludwik Stomma zauważa, że chłopi nie potrafią wyobrazić sobie dziejów ewangelicznych „na tle pustynnych piasków, egzotycznych gajów oliwnych czy w cieniu piramid" (Stomma, 1986:216). A jednak właśnie temu autorowi zawdzięczamy wnikliwą uwagę dotyczącą istoty sensualizmu, czyli pojęcia skonstruowanego przez badaczy dla „ludu" (i to szczególnie „polskiego"): jest on odwrotnością sakralizacji najbliższego otoczenia, orbis interior. „Ten niewątpliwie naiwny i niejednokrotnie deprecjonowany sensualizm ludowy legł jed­ nak, mimo wszystkich swoich ograniczeń, u podstaw specyficz­ nego bodaj dla ziem północnosłowiańskich typu niezwykle głę­ bokiej i autentycznej wrażliwości religijnej", konstatował Stom­ ma (1979:138; 1986:218-219). Nie potrafię wprawdzie ocenić zasięgu geograficznego, ale wniosek ten jest moim punktem wyjścia dla próby ukazania owej odwrotnej strony sensualizmu. Chociaż bowiem prawdą jest, że etnograf nie dysponuje narzę­ dziami, które umożliwiłyby zbadanie głębi religijnego doświad­ czenia, to jednak może wskazać różne sposoby funkcjonowania, a co za tym idzie - różne możliwości interpretacji tekstów w obrębie tej samej kultury. Modlitwy „drugiego obiegu", czy też domowe, które przetrwały pomimo co najmniej niechętnej postawy Kościoła i, ogólnie rzecz biorąc, poza nim, wydają się właściwym przedmiotem dla przedstawienia ich zróżnicowanych znaczeń. Ludwik Stomma przeciwstawia analizowane przez Jana S. Bystronia i zebrane przez Franciszka Kotulę tzw. modlitewki, czyli oparte na motywach katolickich zamówienia magiczne mo­ dlitwom ludowym sensu stricto, którymi zajmował się - według tego autora - jedynie Seweryn Udziela (1986:205). Rzecz w tym, że są to te same teksty. Polnyłka jest jednak znacząca, po­ nieważ metoda strukturalna nie dostarcza narzędzi dla odróżnie­ nia postaw magicznych od religijnych; toteż autor przenikliwej uwagi na temat sensualizmu nader pobieżnie potraktował pro­ blem sakralizacji orbis interior. Fragmenty „modlitewek" cytuje on wyłącznie jako przykłady schematów działań magicznych (1986:162, 177). Z podobną intencją dokonał analizy językowej dużego zbioru tekstów Jan M. Kasjan; formuły o wyraźnych ce­ chach modlitewnych określa on jako zamawiania legendowe, które odwołują się do świętego precedensu (1988:257). Czesław Robotycki twierdzi, iż cytowane przez Bystronia listy z nieba nie posługują się językiem religijnym i mają charakter „agitacyjnomagiczny", są formą społecznej dydaktyki (1981:4). Krzysztof Wrocławski interpretował serbską wersję Listu z nieba jako zaklęcie, które „sytuuje się w szeregu tekstów «ciemnych», wśród czarnej magii, szkodliwej dla jej adresatów, a w tym kontekście - konkluduje tenże autor - Chrystus, jako za­ klinający, jawi się w groźnej dla ludzi roli «złego czarownika»" (1991:55). Wniosek ten dotyczy wprawdzie tekstu o wyjątkowo rozbudowanych wizjach kar i groźbach pod adresem grzeszni­ ków, niemniej jednak autor wypowiada go w kontekście innych - wschodnio- i poludniowosłowiańskich Listów, koncentrując się na jednej tylko stronie ich przesłania (wszystkie bowiem zawie­ rają błogosławieństwa pod adresem sprawiedliwych). 34 Najważniejsze spośród współczesnych studiów nad modlitwą „ludową" wydają mi się prace Jacka Olędzkiego, który doku­ mentował wielość jej form oraz różnorodność gestów modlitew­ nych - od wotów poprzez dzieła ludowych rzeźbiarzy aż po Jani­ ki pokutne drążone w murach kościelnych - dostrzegając w nich, obok innych aspektów, wyraz „świadomości mirakularnej" (1962; 1967; 1976; 1989; 1991:320-325). Prawdą jest, iż modlitwy ludowe są zarazem formułami ma­ gicznymi, a przynajmniej mają cechy magicznych zamawiań. Dzieje się tak zarówno ze względu na charakter ustnego przeka­ zu, który wykorzystuje środki mnemotechniczne i nadaje sło­ wom swoisty byt, jak i z powodów, jakie nazwałabym mistycz­ nymi (w znaczeniu techniki, której celem jest bezpośrednie do­ świadczenie religijne). Szczególną właściwością modlitwy ludo­ wej jest bowiem uprawomocnienie jako tekstu świętego poprzez odwołanie się bezpośrednio do źródła sacrum; dlatego jest ona najczęściej słowami Pana Jezusa bądź pisanym przezeń osobi­ ście listem z nieba. Czasem wywodzi się ją ze słów Matki Bo­ skiej, toteż Sen Najświętszej Panny był często nazywany jej li­ stem i, podobnie jak listy niebieskie, opatrywany nakazem prze­ pisywania go dla bliźnich. Np. popularne w XVIII i XIX w. druczki dewocyjne nazywano listami od Matki Boskiej (Kunczyńska-Iracka, 1988:246), zaś współczesny tekst Snu z Wileńszczyzny zawiera zwrot: „kto ten list Twego snu czytać będzie". Moc świętych słów wiąże się zatem bezpośrednio z ich nadnatu­ ralnym pochodzeniem; jest to rozumiane dosłownie. A potem jest takie słowa, jak Pan Jezus chodził kiedyś po świecie, dużo kogo uzdrawiał. Byli ze ludzi i trędowaci, byli i ta­ kie, że choroba wielka mieli, i Pan Jezus ich uzdrawiał (...) no i te słowa zostali. Ot, zostali tam napisane, przepisane tam w książ­ kach tych różnych. No i potem ludzie zaczęli jeden jednego, sło­ wami tymi uzdrawiać ludzi. (...) Przypadki bywają takie, wot, konwulsja bije. Ot, idzie człowiek, nieprzytomny robi się. Też za- j mawiają od tego. O, nawet i doktorzy nie pomagają, nie wiedzą co. No, a kto przyjdzie, zamówi na wodzie, wot patrzysz - poma­ ga. Idużo komu pomaga. (...)Ato, musi, Pan Jezus tak zamawiał (Widzę, 1996). Pan Jezus jak chodził na ziemi i on lieczył modli­ twami, modlił się. I Pan Jezus powiedział: «Kto będzie umiał te modlitwy i on będzie tak lieczył». Zostawił dla liudziej na ziemi. No i które umieją te modlitwy od Pana Jezusa, ten pomówi te mo­ dlitwy i będzie lieczył - (Widzę, 1996). Modlitwy-zamowy szeptane bywają często nad żywą wodą (czyli czerpaną ze źródła, nie gotowaną), którą chory pije albo się nią obmywa. Podobną nazwę stosuje Biblia dla wody stoso­ wanej do oczyszczenia chorego (Ks. Kapł. 14,5). Żywy ogień rozpalali Huculi w światyj weczer z pomocą świdra ogniowego; starali się go przez cały rok podtrzymać w piecu wierząc, iż od­ pędza zarazę (Schnaider, 1896:207). Podobnie żywe, czyli świę­ te słowa pochodzić muszą z samego źródła mocy. Ze względu na swą cudowną moc boże słowa opatrzone są 1 nakazem przekazywania ich innym ludziom, choć jedynie list/ Jezusowe, będące swoistą interpretacją dekalogu, czynią to pod groźbą straszliwej kary boskiej. Z drugiej strony ów przekaz ob­ warowany bywa rozmaitymi warunkami, które mogą należeć już całkowicie do magicznego rytuału. Zamowy przekazuje się najstarszej bądź najmłodszej osobie w rodzinie, jednak młod­ szej od przekazującego, który traci po tym zabiegu moc lecze­ nia. Przekazywanie przepisanych modlitw, np. Snu Matki Bo­ skiej, odbywa się często w kościele, w trakcie mszy Św., aby stó­ wa miały właściwą moc. Podobnie według świadectw szesni stowiecznych fragmenty Ewangelii, które służyły później ja apotropaiony (np. początek Ewangelii św. Jana), przepisywano w kościele w trakcie ich odczytywania przez kapłana (Olszew ski, 1997:56). Ten sposób traktowania słów przetrwać mógł tylko w warun­ kach dominacji przekazu ustnego. Jest to jednak technika uzi �wana w wielu tradycjach za najwłaściwszą dla edukacji religij­ nej, gdzie szczególną wagę przywiązuje się do bezpośredniego kontaktu ucznia z mistrzem, który aktualizuje uniwersalne prze­ stanie. Zarówno przepisywanie świętych słów, jak przypisywanie im (także tym przepisanym) nadnaturalnej mocy nie musi być jednak wyrazem postawy magicznej. Jest to zachowanie analo­ giczne do czci przejawianej nie tylko wobec cudownych wize­ runków, lecz także ich kopii, rozpowszechnione w dawnej kul­ turze religijnej (Kunczyńska-Iracka, 1988:245), również pra­ wosławnej. W malarstwie ikonowym obowiązuje zasada wier­ ności praobrazowi jako warunek „udziału wizerunku w święto­ ści pierwowzoru" (Prasał, 1996:6). Apokryficzna legenda o obrazie Chrystusa nie ręką ludzką uczynionym, lecz odbitym przez samego Zbawiciela na chus'cie, ma swój odpowiednik za­ chodni w postaci chusty s'więtej Weroniki. Ani Abgar, król Edessy, ani Weronika nie są postaciami historycznymi, jednak funkcjonują w uznanej przez Kos'cioły tradycji religijnej ze wzglądu na znaczenie prawdziwych wizerunków Chrystusowe­ go oblicza. Dawne legendy o cudownych obrazach, mówiąc o ich objawieniu się w koronie drzewa, przybyciu wodą bądź powietrzem, podkreślają zazwyczaj ich nadnaturalne pocho­ dzenie. Pragnienie czerpania ze źródła sacrum nie jest oczywi­ ście cechą kultury „ludowej", chociaż w niej właśnie przetrwa­ ło najmniej zakłócone rozkwitem kultury druku i postaw empi­ rycznych. Prawosławny teolog i malarz ikon powiada: podobnie jak swego rodzaju Boska dążność do połączenia się ze światem stworzonym czy też do zespolenia się z człowie­ kiem, który posiada Boski obraz i podobieństwo, tak ikona sta­ je się w swym fundamentalnym znaczeniu środkiem i aktem zbawienia człowieka. W tym zawiera się jej właściwy sens. Ca­ ły kult ikony rodzi się z tajemnicy Boskiego Wcielenia i na niej się wspiera" (Krug, 1991:82). „Potrzeba posiadania ikony wy­ pływa z konkretności uczucia religijnego, któremu nie wystar­ cza sama tylko kontemplacja duchowa, ale poszukuje bezpośre­ dniej, namacalnej obecności, co jest naturalne dla człowieka istoty złożonej z duszy i z ciała (...)" (Bułgakow, 1992:156157). Kult ikon jest zatem postawą stricte religijną, pragnie­ niem i wyrazem uczestnictwa w sacrum. Czym różni się on od katolickiego kultu świętych obrazów, prezentowanego przez badaczy jako przykład „sensualizmu"? Innymi słowy, skoro w obu przypadkach mamy do czynienia z wiarą w prawdziwość obrazu, czym różni się konkretne uczucie religijne czciciela ikon od sensualistycznej czci cudownych wizerunków? Jest to także pytanie o postawę modlitewną, a nawet szersze: o typ kultury religijnej. Wielu badaczy podkreślało wpływ Bizancjum na kulturę wschodnich terenów Polski; jeremiady księdza Skargi przeciw dyzunii odbijają napięcie między wyznaniami w walce o rząd dusz w Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Jerzy Kopeć CP, cha­ rakteryzując zwyczaje maryjne w X V I w., stwierdza, iż „przy­ znanie wyjątkowej rangi wizerunkom maryjnym w religijności polskiej należy wiązać z zapożyczoną w kręgu chrześcijaństwa wschodniego wyjątkową funkcją kultową obrazów jako konkre­ tyzacji mocy bożej i palladium w walce z wrogiem zewnętrznym (nieprzyjacielem wiary) i wewnętrznym (szatanem) (...). Funkcja świętych wizerunków ujawniła się nie tylko w ich roli dewocyjnej i ilustracyjnej, zwłaszcza przez dokonującą się przez nie kerygmę wiary, ale przede wszystkim w doświadczalnej konkrety­ zacji możnego ciała Bożego. Tę ostatnią rolę chrześcijaństwo na Zachodzie wiązało bardziej z posiadaniem relikwii, podczas gdy w Polsce, gdzie relikwie były mniej dostępne, pod wpływem od­ działywania tradycji bizantyjskiej przeniesiono ją na obrazy, ak­ centując ich rolę kultową i dewocyjno-utylitarną na wzór ikony, jednak bez teologicznego zrozumienia wymowy tego świętego przedstawienia, wypracowanej przez chrześcijaństwo wscho­ dnie" (Kopeć, 1981/82:137-138). Czy zatem owe braki teolo­ giczne są wyrazem katolickiej tendencji do sensualizmu? I czy kult relikwii, praktykowany przecież i na Wschodzie, jest mniej „sensualistyczny"? Pozostańmy jednak przy wizerunkach, których religijne znaczenie to przede wszystkim wspomaganie „wysiłku wznoszenia się za pośrednictwem widzialnego obrazu do jego źródła - do niewidzialnego prototypu" (Krug, 1991:82). Tym samym prawdziwe obrazy pozostają na granicy światów zmysłowego i duchowego, niczym okna, otwarte ku niebiosom. Podobna jest rola modlitwy, a apokryficzne „modlitewki" w swej często nieporadnej językowo formie, odtwarzane z trudem przez ludzi nie wyćwiczonych w technologii słowa, zachowują jednak ową podstawową funkcję religijną. Zarówno funkcjonowanie bożych słów, jak i prawdziwych wi­ zerunków dowodzi, iż pojęcia autentyku i kopii, oryginału i pla­ giatu tracą sens w kontekście religijnym. Schemat raz uznanego objawienia staje się własnością powszechną. Ważny jest przekaz, a twórca, podobnie jak biblijni prorocy, może się uważać jedynie za posłuszne narzędzie nadnaturalnej mocy. Spektakularnym przykładem takiej postawy jest pseudonimia jako zjawisko lite­ rackie zarówno w księgach biblijnych jak apokryfach. Badacze uznają, że wiąże się ona z bezczasową koncepcją myśli żydow­ skiej, „która pozwalała przenikać epoki poprzez pokolenia". Au­ tor, pisząc w imieniu swego bohatera, uważał siebie za jego du­ chowego spadkobiercę i pragnął uzupełnić pierwotne przesłanie. Toteż izraelskiej pseudonimii „obce było tzw. pobożne fałszer­ stwo czy też świadome wprowadzanie w błąd czytelnika" (Rubinkiewicz, 1987:14). Taka postawa funkcjonuje także w obrębie religijności zwanej ludową. Potencjalnym źródłem bożych słów jest Biblia. Tymczasem cytowana rozmówczyni wspomniała, że są one zapisane w róż­ nych książkach. Trzeba tu poczynić zastrzeżenie dla specyfiki Wileńszczyzny, a zwłaszcza jej części białoruskiej, gdzie izola­ cja katolików i restrykcje wobec nich były znacznie poważniej­ sze i skuteczniejsze niż na Litwie. W Widzach, jeśli ktoś przy­ znaje się do czytania Biblii, to zazwyczaj „ruskiej", czyli staroobrzędowej, pożyczonej od nastawnika bądź sąsiada, przy czym zazwyczaj nie jest jasne, czy nie był to jakiś inny tekst religijny. Dla tamtejszych katolików podstawowym źródłem tekstów po­ zostawały przez lata modlitewniki, ocalałe z wojennej pożogi; przetrwała też pamięć ó Bibliach i Sybillach, czyli przepowie­ dniach o końcu świata. Obie nazwy są często całkowicie utożsa­ miane, prawdopodobnie właśnie ze względu na zawarte w nich wizje eschatologiczne, temat cieszący się szczególnym zaintere­ sowaniem zarówno dawnej, jak i współczesnej wsi. Co więcej, na gruncie tamtejszej kultury niejasny jest stosu­ nek Biblii do tzw. czarnej księgi, często łączonej z czarownictwem. Jak powiadają, jest ona drukowana białymi literami na czarnym tle; połowa jej jest dobra, połowa zła. Ten, kto posiadł sztukę jej czytania, dysponuje wielką mocą: niczym Salomono­ wi służą mu złe duchy. Kto jednak nie potrafi dać im stosowne­ go zatrudnienia, ryzykuje życiem i duszą. Prawdziwy czarownik to taki, który potrafi zrobić i odrobić, np. przemienić mleko bia­ łe w czarne i przywrócić mu pierwotną barwę. Czarna księga ma zatem z etycznego punktu widzenia charakter ambiwalentny. Jest niebezpieczna w rękach złego człowieka bądź profana, przypad­ kowego czytelnika. W słowach (...) jakaś siła jest. Ja tylko słyszałam, dużo kto mówił, że niektórzy zamawiają, że po czarnych książkach wot to jest, że ducha wzywają i odwołująjego. (...)- A pani widziała ta­ ką książkę? - Nie widziałam, tylko to może każdy wiedzieć. Mo­ że książki te, na ludzi milion jaki, tam jedna czy dwie książki. A potem jeden jednemu tam przepowiadają, jeśli może ten czło­ wiek na pamięć umie, tak napiszy dla drugiego takie słowa. Skąd ja mogę takie książki wiedzieć? Możę tych książek już i nie ma? Tylko jeden - jednemu tylko słowami przedają (Widzę, 1996). 35 �Pojęcie czarnej książki miało zapewne szczególne znaczenie w warunkach wielokulturowości dawnych kresów, gdzie funk­ cjonowały święte księgi różnych nacji i wyznań. Szczególną wiedzę zawsze przypisywano Żydom, zas' staroobrzędowców uważa się do dziś za najlepszych czarowników; również kresowi Tatarzy słynęli jako szeptuni (Wańkowicz, 1971)- Podobnie jak czarna księga, i szeptun rozmaity. Jeżeli on zamawia choroby z Bogiem, modli się, no to i on dobry, a jak on jakie niedobre my­ śli... Jest zamówione od Boga, jest i od diabla (Widzę, 1996). Niejasny stosunek do Biblii wynika zarówno z niewiedzy i pomieszania pojęć w wyniku braku duchownych i izolacji wier­ nych wobec Kościoła, jak i z jego tradycji (Pismo Sw. wykłada­ ne przez duchownych, a nie czytane przez profanów) oraz „ludo­ wej" koncepcji mądrości, kojarzonej przede wszystkim z władzą nad mocami zła. Dlatego użytkownikiem czarnej księgi może być lokalny autorytet (np. może wystąpić w tej roli powszechnie szanowany ksiądz proboszcz), a nie koniecznie czarnoksiężnik, który czyni wredę. Rozpowszechniona wśród naszych rozmówców opowieść o modlitwie pastuszka, która polegała na skakaniu przez kij lub rów ze słowami: „To, Panie Boże, dla Ciebie, a to dla mnie", po­ pularność swą zawdzięcza zgodności ze swoistym ideałem reli­ gijnej pokory przeciwstawnej uczonej pysze. Gdy prostaczek za­ pomniał dopiero co wyuczonych słów modlitwy Pańskiej, dogo­ nił odpływającego okrętem mnicha, biegnąc po wodzie. Nauczy­ ciel na widok owego cudu nakazał mu powrócić do pierwotnego sposobu uprawiania modlitwy (por. Krzyżanowski, 1962:258). Historia ta w sposób charakterystyczny dla katolicyzmu, ale nie bardziej niż prawosławia, odróżnia pobożność i wykształcenie, przypominając także - w kwestii formy - studiowane przez Jac­ ka Olędzkiego jamki pokutne. Nie oddaje jednak istoty rzeczy co do słownej modlitwy „ludowej", która ma wszak pochodzić z sa­ mego źródła sacrum i otwierać bramy nieba. Istotnie, niektóre te­ ksty zamawiań zawierają obrazy pojednania światów, chwilowe­ go zespolenia nieba i ziemi w momencie teofanii, zespolenia wy­ rażonego poprzez bezruch. Święty Jan krzcił Pana Jezusa na rzece Jordanie, Niech ta krew stanie w ranie jak woda w Jordanie. (rej. solecznicki, 1992). Jest to formuła ogromnie popularna na Wileńszczyźnie, za­ równo na Litwie, jak na Białorusi. Motyw zatrzymania wody jest bez wątpienia bardzo atrakcyjny, ponieważ współbrzmi z rytua­ łem, stanowiąc jego słowną analogię. Szeptuni często są świado­ mi znaczenia takich obrazów coincidentia i łączą je z określony­ mi gestami, aby nawiązać kontakt z sacrum. Z tego punktu wi­ dzenia można określić prezentowaną przez nich technikę modli­ tewną jako mistyczną. Tekst wypowiadany jest „jednymi usta­ mi", „bez sapania", przy zatrzymanym oddechu, co można inter­ pretować nie tylko magicznie jako „zatrzymanie" krwi czy w innych przypadkach - choroby, lecz właśnie jako nawiązanie kontaktu z sacrum, w przeciwieństwie do również obowiązko­ wego chuchania na zakończenie akcji, co oznacza przeniesienie nabytej, „nie swojej, lecz Pana Jezusa, Matki Boskiej mocy". Le­ cząca bożymi słowy mieszkanka Wileńszczyzny tak opowiada 0 swoich czynnościach: trzeba tak trzy razy chuchnąć przy każ­ dej żarnowie, co nie zamawiasz, to trzeba tak. - Do czego to słu­ ży ? - No jak to, do czego służy ? No toż to pomaga, to to, co w nas od Pana Jezusa, to pomaga. Tak trzeba leczniczo (Litwa, 1992, rej. wileński). ...trzeba aż w piersiach trzymać dychanie, żeby nie oddychnąć, póki zamówisz. A jak już zamówisz, wtedy chuchniesz 1 dychniesz (•••), jak kończę zamawiać, wtedy przeżegnam, chuch­ nę i wsio. Tedyż sam od siebie tak duch puścisz. (Białoruś, Leonpol, 1996). (...) trzeba zamawiać, jak krwe pójdzie strasznie, a nie ma żadnego doktora. To żegnają i mówią: Szedł Pan Jezus przez rze­ kę Jordan (...) iw Jordanie woda stała. Panie Jezu Chryste, niech 36 ten ból przestanie, i Zdrowaś Mario. Zmów, tylko duchu nie wypuskaj, żeby nie dyszał, to trzy razy tak mówią i zadzierży się, za­ piecze i nie będzie krew". (Litwa, rej. solecznicki, 1992; o związ­ ku zatrzymania oddechu - czasu - z tabu por. Wasilewski 1989:261-272). Formułę tę wiązano niekiedy nie z chrztem, lecz z przejściem Jezusa przez Morze Czerwone. Zastąpienie Mojżesza przez Chrystusa jest typową dla biblii ludowej kontaminacją wątków Starego i Nowego Testamentu. Polega ona na dosłownym potrak­ towaniu typologii biblijnej, która wskazuje wspomniany frag­ ment Księgi Wyjścia jako typ chrztu Chrystusa, a także jako sce­ nę symbolizującą chrzest w ogóle (por. I List św. Pawła do Ko­ ryntian, 10,1-2). Nieznajomość chronologii biblijnej wiąże się z brakiem poczucia dystansu między wydarzeniami obu Testa­ mentów, ale ułatwia ich łączenie ze względu na podobieństwa symboliczne i strukturalne. Owa „bezczasowa" interpretacja, choć przypadkowa, nie musi wcale osłabiać religijnego przesła­ nia, a nawet - paradoksalnie - niekiedy uwydatnia jego tożsa­ mość w czasie i przestrzeni. Rozstąpienie się wody przed Jezu­ sem jest zatem także formą zatrzymania świata, cudownym zna­ kiem mocy bożej, podobnie jak zatrzymanie się słońca na niebie, by Izraelici mogli dopełnić zwycięstwa nad Amorytami (7oz.l0,12-13). Przez Morze Czerwone jak Pan Jezus chodził, to machnął laską i morze się rozstąpiło, a potem jak przeszli taką ścieżką między wodą, znowu machnął i z powrotem była woda i zatopiła tych, co go gonili (Litwa, rej. solecznicki, 1992). ...Pan Jezus jak szedł, za nim pędzili się, a on przez rzekę Jordan chciał przejść i palką czy tam ręką machnął i rzeka rozdwoiła się, oni przeszli. A tamci szli i czy oni potopili się, czy oni nie przeszli. (Białoruś, Widzę 1996). Motyw zatrzymania wody, w naszej modlitwie znak communitas, funkcjonował niezależnie w dziewiętnastowiecznych wie­ rzeniach białoruskich. „Kab heto prypiłnawauszy, zaczarpnuuć taje wady jak stanie a puounaczy (bo i wada niraz bieżyć, bieżyć, da i zdremlećsia), to jena każuć najliepsz pamahaje u usich chwarobach. Jena i da czaruu zdatna" (Federowski, 1897:463). Mamy zatem przykłady funkcjonowania tego samego motywu w magii być może wcześniejszej niż chrześcijaństwo oraz w kontekście religijno-magicznym, w żarnowie katolickiej, z bezpośrednim odniesieniem do scen biblijnych. Chociaż rze­ czywiście bezpośrednio tekst łączy się z apokryficzną Ewange­ lią Jana, znaną z XIV-wiecznego rękopisu arabskiego, która istotnie opisuje zatrzymanie się fal Jordanu przed obliczem Chrystusa w momencie chrztu (Apokryfy, 1986:159). Bezruch czy też zatrzymanie świata jest środkiem często stosowanym w apokryfach jako wyraz boskiego objawienia. Najbardziej chy­ ba znanego przykładu dostarcza Protoewangelia Jakuba. Kiedy rodził się Jezus „Ja Józef szedłem i nie szedłem. I podniosłem oczy na firma­ ment i zobaczyłem, że stanął i (spojrzałem) w powietrze, i ujrza­ łem, że jest pełne zdumienia i ptactwo niebios zakrzepło w locie (...) I zwróciłem oczy na prąd rzeki, i ujrzałem kozły, które przy­ tknęły pyski do wody i nie piły. I wszystko pobudzone nagle podjęło znowu swój bieg" (Apokryfy, 1989:199-200). Sam tłumacz Protoewangelii, ks. Marek Starowieyski, pod­ kreśla wizyjność tego fragmentu, porównując go do 2 Listu św. Pawła do Koryntian, oraz wskazuje możliwość wpływów ży­ dowskich midraszów (ibid., 330). Jednak ten sposób obrazowa-g nia wydaje się rozpowszechniony w katolicyzmie, choć rzadko 1 osiąga taką siłę wyrazu jak w cytowanym fragmencie apokryfu I czy w kolędzie Bóg się rodzi Franciszka Karpińskiego, gdzie obraz communitas uzyskany przez zestawienie przeciwieństw I ma także cechy zatrzymania świata: „Ogień krzepnie, blask cie­ mnieje, / Ma granice Nieskończony". Wydaje się pewne, iż tekst naszej zamowy jest proweniencji f zachodniej. Gdy pojedyncze jego zapisy pojawiają się w zbio-B �rach białoruskich czy ukraińskich, to język bądź przypis na temat ich pochodzenia zdradzają zwykle pierwowzór polski (Zowczak, 1984:16-17). Znane są natomiast podobne teksty niemieckie (Biegeleisen, 1929:96), a także angielskie. „Jesus that was in Bethlehem born and baptized was in the flumen Jordane, as stante (stood) the water at hys coming, so stante the blood of thys man N. they servante throw the virtue of thy holy name + from and of thy cosyn swete sent Jon. And say thys charm fyve times with fyve Pater-Nosters in the worship of the fyve woundys" (Clodd, 1920:202). Tekst pochodzi więc zapewne ze średniowiecznej łaciny. Zwrócił nań uwagę Julian Krzyżanowski. Powtarzając opinię ba­ daczy (zwłaszcza Moszyńskiego, który jednak nie interesował się tekstami chrześcijańskimi), że zamowy w polskiej medycynie ludowej są rzadsze i mniej wyraziste niż w rosyjskiej, zauważa jednak: „zastanawia okoliczność, iż w Kurlandii, a więc na tery­ torium od Polski odległym i na wpływy jej kultury nie narażo­ nym, zapisano formułkę łotewską, odtwarzającą tekst polski. Jest to zamówienie krwotoku: «Ostanow się rumiana, jak woda Jordana (...) Zdrowaś' Marya». Określenie krwi przymiotnikiem «rumiana» , stosowanym do niej stale w w. XVII, dowodzi dawności formułki, której sens polegał na odwołaniu się do chrztu Chrystusa w Jordanie, gdy woda rzeki na chwilę przestała pły­ nąć". Formułę rozpoznano jako polską po zakończeniu: „Sdrawasz Maria"; opublikowano ją w ryskim pis'mie Senatne un Ma­ kia około 1934 roku (Słownik, 1965:460-461). Chyba tylko ze względu na czas wydania Słownika Folkloru prof. Krzyżanowski napomknął o nieprawdopodobieństwie polskich wpływów na Łotwie. Nasze Widzę leżą około 40 km od łotewskiego Dauga­ vpils, zwanego dawniej przez Polaków Dyneburgiem, dziś" po­ wszechnie Dźwińskiem, a przed rozpadem ZSRR faktycznie jed­ nego z dwóch (obok elektrowni ignalińskiej) najważniejszych ośrodków migracji mieszkańców Brasławszczyzny poszukują­ cych pracy. Do dziś' ilość Polaków w rejonie brasławskim szacu­ je się na około 30%. Ma to dla naszej zamowy znaczenie pośre­ dnie. Prawdopodobnie wywodzi się ona z dworków szlachec­ kich, tak jak inne podobne jej teksty, funkcjonujące wciąż je­ szcze na tych terenach. Nie jest ona odosobniona w swej poten­ cjalnej mistyce. Podobny motyw zatrzymania świata obecny jest np. we fragmencie zamowy „od ukąszenia psa skażonego", za­ mieszczonej przez Henryka Biegeleisena: „Cicho woda w morzu stojała, Gdy Matuchniczka Boża Syna swego kąpała. Niechże żywieja (żmija) cicho lega (...)" (Biegeleisen, 1929:114). Prawdziwie mistyczne możliwości interpretacyjne otwiera popularny Sen Najświętszej Marii Panny, analizowany przez Bystronia głównie ze względu na „łańcuszkowy" charakter. W prze­ ciwieństwie do współwystępującego z nim często Listu Pana Je­ zusa, Sen nie zawiera nigdy gróźb, lecz obietnice łaski. Wydaje się, iż oba teksty stanowią całość, przedstawiając charaktery­ styczną dla ludowego katolicyzmu (ale i prawosławia) relację między Chrystusem - groźnym Sędzią i Marią, Matką Miłosier­ dzia. Sen funkcjonuje do dziś jako modlitwa codzienna w posta­ ci podobnej do zapisanej w XVI w. przez Joachima Jerlicza (Bystroń, 1980:74). Chociaż na Wileńszczyźnie nie spotkaliśmy jej nigdy w roli zamowy, jednak niewątpliwie posiada jej cechy. Współcierpienie Marii z Chrystusem jest bardzo ważnym te­ matem biblii ludowej, pomijanym jednak zwykle w dawniej­ szych pracach, które koncentrują się na aspekcie opiekuńczym kultu maryjnego. Tymczasem wystarczy przyjrzeć się najpopu­ larniejszym typom ikonograficznym sztuki ludowej, by zauwa­ żyć znaczenie pasji Marii. W stosunku do innych typów ikono­ grafii maryjnej - pisała Anna Kunczyriska-Iracka - „rzeźby Mat­ ki Boskiej Bolesnej i Piety zawierają najwięcej dramatycznej ekspresji. Wydaje się też, że w przypadku Piety świątkarze nie­ mal z reguły wzorowali się na znanych im z własnego otoczenia twarzach steranych życiem wiejskich kobiet. (...) Rzeźby Piety i Marii pod krzyżem należą do najciekawszych osiągnięć arty­ stycznych polskiej sztuki ludowej" (1988:251). Sen Najświętszej Panny opowiada o męce Chrystusa widzia­ nej oczami Matki. Tajemnica popularności tego tekstu wiąże się z zastosowanym w nim zabiegiem nałożenia obrazów śpiącej Marii i jej proroczej wizji, spoczynku i ruchu, spokoju i cierpie­ nia, ciszy i zgiełku. Nie jest to jedynie kwestia techniczna. Dzię­ ki temu zabiegowi symbolika przeciwstawnych sobie obrazów przenika się, jednocząc je harmonijnie jak w kolędzie Karpiń­ skiego. Magiczne funkcje Snu, formułowane w jego zakończe­ niach, są wielorakie, podobnie jak w przypadku Listów z nieba: modlitwa ma bronić od ognia i wody, ale przede wszystkim łą­ czy się z prośbą o dobrą śmierć, której wniebowzięta Maria jest naturalną patronką. Toteż widziałam Sen zawieszony na łańcu­ szku na szyi staroobrzędowca pochodzącego spod Sejn, wetera­ na wojny ojczyźnianej, który zapewniał mnie, że mocy tej modli­ twy zawdzięcza ocalenie. Aleksander N. Wiesiełowski, porównując teksty naszej mo­ dlitwy pochodzące z różnych stron Europy, uznał, iż jej geneza wiąże się z apokryficznymi opowieściami o zaśnięciu Matki Bo­ skiej, a zwłaszcza z Transitus (łac. przejście), którego autor po­ daje się za Józefa z Arymatei. Transitus rozpoczyna rozmowa Chrystusa z Marią, w której Zbawiciel, zaledwie wspomniawszy 0 swej przyszłej męce, zmartwychwstaniu i wniebowstąpieniu obiecuje, iż przyjdzie po swą Matkę osobiście, wraz ze święty­ mi, dziewicami i uczniami, aby ją zabrać do nieba. W ludowym odbiorze tytuł utworu de Dormitione Mariae mógł być pojęty dosłownie: z a ś n i ę c i e jako s e n - zauważa Wiesiełowski (1876:356). W modlitwie nastąpiło więc przestawienie kolejno­ ści obrazów: zaśnięcie Marii stało się wstępem do jej rozmowy z Synem, a jego słowa - objaśnieniem jej wizji sennej, zamiast, jak w apokryfie, odpowiedziami na pytania Marii o jej przyszły los. Ponieważ Transitus powstał w środowisku judeochrześcijan, Marek Starowieyski zwraca uwagę na związek tego słowa z he­ brajskim pesah (przejście), od którego pochodzi pascha, żydow­ skie święto upamiętniające wyjście z niewoli egipskiej, a kon­ kretnie przejście przez Morze Czerwone. Wskazówka ta określa treść teologiczną utworu, sugerując analogię między śmiercią Marii i jej „przejściem" do drugiego życia a śmiercią i zmartwy­ chwstaniem Chrystusa (Apokryfy, 1980:547). Uważam, że mo­ dlitwa o śnie Marii zachowuje ów charakter „przejścia", choć w nieco innym znaczeniu: akcent pada nie na śmierć, lecz na współcierpienie Marii z Chrystusem, którego ofiara umożliwia przejście człowieka do drugiego życia. Pasja Chrystusa nie traci przy tym centralnego znaczenia, natomiast słowa Matki, która ją opowiada, łagodząco pośredniczą między cierpiącym Bogiem a grzesznikiem. Obietnice zawarte są zresztą w słowach Jezusa, a nie Marii. Wspomniana technika łączenia przeciwieństw two­ rzy łańcuch mediacji między ziemią i niebem, torując drogę du­ szy; modlitwa ta spełnia zatem podobną rolę jak ikona: jest bra­ mą do innej rzeczywistości. W kontekście biblii ludowej uderza bliski związek między Snem Matki Boskiej i Pietą, jednym z najpopularniejszych typów ikonograficznych naszej sztuki ludowej. O ile mi wiadomo, nikt dotąd nie zwrócił uwagi na pokrewieństwo tego przedstawienia 1 modlitwy. We współczesnych redakcjach z Wileńszczyzny pa­ dają sformułowania, które łączą je w sposób bezpośredni. Opis męki Jezusa kończą słowa Marii: „...z krzyża Twe ciało zdjęli, na moich rękach pojożyli", zaś inny tekst przekazuje ten sam obraz w trzeciej osobie: „Matka nad nim ubolewająca". Nie mniej wy­ raźnie nawiązują do Piety modlitwy zapisane przez Kotulę, np.: „Łócznią Cie przebili, z krzyża Cie zdjęli, Na moje ręce Cie złożyli. 37 �Moje ręce mdlały, Wy mnie kości struchlały" (Kotula, 1976:84; podobnie 72,77,85). Przedstawienia dewocyjne, które pojawiły się w sztuce euro­ pejskiej po 1300 roku, wywarły szczególny wpływ na sztukę lu­ dową; przejęła ona większość z nich, między innymi - Pietę. Er­ win Panofsky charakteryzuje je przez przeciwstawienie z jednej strony przedstawieniom historycznym przypominającym scenę teatralną, z drugiej zaś - hieratycznym bądź kultowym przedsta­ wieniom reprezentacyjnym (1971:96). Do tych ostatnich niewąt­ pliwie należy zaliczyć bizantyńską ikonę. Oznacza to, że docie­ kając istoty przedstawień dewocyjnych zbliżamy się do pojęcia sensualizmu. Wyróżniają się one dążeniem „do stworzenia wi­ dzowi możliwości kontemplacyjnego pogrążenia się w treści przedstawienia, będącej przedmiotem jego rozważań, inaczej mówiąc, do spowodowania duchowego połączenia się podmiotu z przedmiotem". Tymczasem przedstawienie reprezentacyjne jest „tak dalece pozbawione uwarunkowanej czasowo formy su­ biektywnego przeżycia, że widz czuje się zepchnięty do roli tyl­ ko i jedynie czciciela i oddzielony od przedmiotu swego rozwa­ żania nie dającą się wyrównać różnicą poziomu" (Panofsky, 1971:98-99). Przedstawienie dewocyjne cechuje zatem wyrwa­ nie z historycznego kontekstu, a zarazem zmniejszenie dystansu wobec widza, związane z oddziaływaniem na jego emocje. Zyg­ munt Kruszelnicki podkreśla „namacalny realizm przedmiotów czysto symbolicznych" w przedstawieniach po 1300 roku (1977:380). Czy nie jest zatem tak, że owe specyficzne przedsta­ wienia umożliwiły na większą niż przedtem skalę interpretację w odmiennych kontekstach: zarówno mistycznym (religijnym), jak magicznym? Skorzystajmy z okazji spojrzenia z zewnątrz na katolicki „sensualizm". Według Sergiusza Bułgakowa „mistyka prawo­ sławna, rozwijająca się w związku z komunią świętą, obca jest wszelkiej zmysłowości i charakteryzuje się trzeźwością. Obcy jej jest też kult adoracji świętych postaci poza komunią, który roz­ winął się w katolicyzmie, jak też kult serca Jezusowego, serca Bogurodzicy, pięciu ran i tym podobne. Mistyka prawosławna nie tylko nie lubi, ale wszelkimi siłami usuwa wyobraźnię, w której człowiek stara się wyobrażać i przeżywać zjawiska du­ chowe (cecha właściwa exercitia spiritualia Ignacego Loyoli i całej mistyki katolickiej). Wystarczają obrazy dane w modli­ twie i ikonie, wraz z obrazami ewangelicznymi, aby duchowo wstępować w moc wspomnianych zdarzeń, a to, co pochodzi z ludzkiej wyobraźni, obciążone jest subiektywnością i zmysło­ wością, a przez to nie przynosi żadnej korzyści" (Bułgakow 1992:161). Ta krytyka katolickiego sposobu przeżywania i wyrażania doświadczenia religijnego ukazuje znaczenie „sensualizmu" w sposób subtelniej szy, niż może to uczynić etnograf. Uczucio­ wa albo nawet czułostkowa postawa oddala od sacrum nie mniej niż intelektualna racjonalizacja, a dominacja którejkolwiek z tych postaw faktycznie ogranicza wrażliwość religijną (w jed­ nej z najpopularniejszych pieśni eucharystycznych padają słowa: „Wiarą ukorzyć trzeba zmysły i rozum swój"). Natomiast nega­ tywna waloryzacja typowych form mistyki katolickiej w stosun­ ku do prawosławnej jest zrozumiała tylko jako wyraz oczywi­ stych preferencji ojca Bułgakowa, bądź - zwrócenie przezeń uwagi na niebezpieczeństwo utożsamienia ideogramu (według terminologii Rudolfa Otto), z tym, co ma on oznaczać. Przeciw­ stawione wizje cierpiącego człowieczego Chrystusa na Krzyżu Chrystusowi pokornemu, który przyjąwszy postać sługi, wysta­ wił się na poniżenie i zniewagi, jako dominujące obrazy katoli­ cyzmu i prawosławia, są przecież - jak powiada dalej Bułgakow - dwoma obliczami tego samego Chrystusa. Na marginesie trze­ ba też zauważyć, że do najpopularniejszych w katolickiej sztuce ludowej przedstawień należy Chrystus Frasobliwy, Chrystus 38 przed Piłatem bądź upadający pod Krzyżem, które ukazują „sensualistycznie" właśnie oblicze pokornego Zbawiciela. Popularności Snu Najświętszej Panny dowodzi częste włącza­ nie go (bądź jego fragmentów) w dłuższe modlitwy, co obserwo­ wać można zarówno w zbiorze Franciszka Kotuli (teksty zapisa­ ne w woj. rzeszowskim w latach sześćdziesiątych), jak i współ­ cześnie na Wileńszczyźnie. Takie mozaikowe łączenie tekstów jest charakterystyczne dla ludowych modlitw (prezentują tę za­ sadę również XIX-wieczne warianty publikowane przez Kolber­ ga czy Siarkowskiego), które zachowują najbardziej nośne sche­ maty staropolskich pieśni. Ich symbolika mistyczna obecna nie­ jako „pod" dosłownym znaczeniem słów - nie może zresztą być inaczej - sąsiaduje z „sensualistycznymi" obrazami okrywania się krzyżem bądź wychodzenia Matki Boskiej z pisma, czyli Ewangelii. „Ta pasyjka zwiastowana, Do [u - M. Z.] świętygo Jana zapisana. Z tego pisma Panna wyszła na góreckę, Na Kalwaryją. Zobaczyła swojego Synaczka na mękach.(...) Z tygo drzewa płynie słodka zbroja, Co pożywa dusza moja" (Kotula, 1976 : 419; podobnie Kol­ berg, 1979:251). Wychodzenie świętych postaci z Ewangelii oraz z obrazów jest powszechnym motywem także prawosławnych modlitw lu­ dowych. Możliwa jest też jego odwrotność. W rosyjskiej wersji Snu ...Chrystus obiecuje Matce: „Przeniosę twoje oblicze na iko­ nę, postawię twój obraz w Bożej cerkwi za ołtarzem Chrystuso­ wym, sam się do niego pomodlę i sam do najświętszej dołączę" (Wiesiełowski, 1876:345). Odczuwamy ten zabieg jako dziwne rozdwojenie (badacze używają określenia „naiwne"), ponieważ postrzegamy książkę bądź obraz jedynie jako przedmioty, od­ dzielając znaczące od znaczonego. Jeśli jednak założymy, że chodzi o Księgę czy prawdziwy wizerunek, oddzielenie to prze­ staje być sensowne. Nie chodzi więc o rozdwojenie, lecz swoistą syntezę. Jest ona oczywistą cechą modlitw ludowych. Stąd szczególna popularność takich formuł, jak: Christus vincit, Chri­ stus regnat, Christus imperat, bądź „W Nazaret się począł, w Be­ tlejem narodził, w Jerozolimie ukrzyżowan a Słowo stało się cia­ łem" (ta ostatnia służyła np. jako zaklęcie chroniące od pioruna). Przykładem może być tu też jedna z modlitw zanotowanych przez Władysława Siarkowskiego. „Wisi kouo nad nami, a w tym kole trzy kwiaty: jeden kwiat Paniezus, drugi Naświętsa Panna, a trzeci święta Anna, co porodziuua synecka swego do żywota wiecnego. Amen" (Siarkowski 1879:600). Owa ulubiona trójdzielność przenosi się też łatwo na Świętą Rodzinę, której imiona, oddzielone znakami krzyża, mogą stano­ wić obronę od zła, podobnie jak K + M + B, pisane poświęconą kredą na framudze drzwi (obok podkreślanego przez etnografów magicznego charakteru takich działań można też wskazać religij­ ne: czyż Pan nie nakazał Izraelitom naznaczyć odrzwi i progów ich domów, aby Niszczyciel nie miał do nich wstępu? Por. Ks. Wyjścia, 12). Motywy pasji Marii przeniknęły z liryki wczesnochrześcijaii- I skiej za pośrednictwem Żalów Marii, reprezentowanych także przez nasz Lament Świętokrzyski i obecnych we wspomnianych apokryficznych Transitus. Wersja Snu opublikowana przez Se­ weryna Udzielę jako „paciorek do świętego Macieja" zachowała w zakończeniu skargę Najświętszej Panny, pokrewną nastrojem owym Żalom: „...ja Cie sięgaua, alem Cie ni mogua dosiąść, juz się mi uzy rwauy, krwią uocy płynęuy. Uo Jezu, Jezu, tak ciężko umiras, nam piekło zapiras. Amen" (Udziela, 1889:598). Jan Janów zauważył pokrewieństwo nastroju Żalów wo �kolana jestestw wszystkich niebieskich ziemskich i podziemnych pasji „ruskich"; chodzi o ich związek ze słowiańskimi lamenta­ słuchajcie i trwóżcie się wszystkie przeciwne piekielnych Du­ mi pogrzebowymi (1931:8). Na Białorusi można jeszcze usły­ chów mocy Ja chociarz podły i nikczemny lecz stworzenie Boga szeć owe śpiewne recytacje, wygłaszane przez najbliższych przy a Bóg w którego wierzę jest wszechmocny i prawdziwy Ja nie­ zmarłym, przechodzące od krzyku do cichej skargi, pozornie szczęsny potomek spotomków Adama lecz Chrześcijan wierny spontaniczne, jednak ujęte w tradycyjne, odwieczne formuły. i Najświętszą krwią zbawiony Jezusa Chrystusa Syna Boskiego Przypominają je też słowa Snu, skierowane przez Marię do w obliczu przytomności Niebieskich Sił Wszechmocnego powstaUkrzyżowanego: „Synaczku najdroższy, kwiateczku najpiękniej­ wiam Słowo Jod Hewod He uciekajcie Djabli uciekajcie wszyst­ szy" (Wileńszczyzna) lub „Synu mój! / Dziecię moje, rany mo­ je! Swemi piersiami żem Cię karmiła,/ Na swych rękach żem Cię kie nieprzyjacioły ludzkiego narodu uciekajcie buntownicy wa­ szego stwórcy coście zapomnieli o nim ukorzcie się przeklęci sza­ nosiła (...)"(Kotula, 1976:450). tani ucałujcie to najchwałebniejsze i wielce dziwne Imię Adonay Pieta jest obrazem ofiary Matki Boskiej (Dobrzeniecki, Tetra gromnatów oddajcie mu pokłon Jezus Chrystus Król chwa­ 1981:120-121). Transformację tego tematu stanowi popularny ły przyszedł w pokoju Bóg stał się Człowiekiem Chrystus przy­ w tekstach Franciszka Kotuli motyw Najświętszej Panny z kieli­ szedł Chrystus króluje Chrystus rozkazuje Chrystus od wszego chem krwi Baranka, świętym Graalem wierzeń Zachodu. złego nas i naszych Dusz jako też i ciała honoru i fortuny niech „Grzeszna duszo, czego pukasz? broni. Amen. Ja pukam niczego, tylko daru Bożego, Prawdziwa miara Ciała Pana Naszego Jezusa Chrystusa Co mi Najświętsza Panienka obiecała Kiedy Syna piastowała. (...) Siedzi Panna na stoliku, P M C P N J C Trzyma kielich w prawym ręku To jest prawdziwa miara Ciała Pana Naszego Jezusa Chry­ W tym kielichu krew niewinno, stusa która była trzydzieści razy tak długa jak ten znak wyrażony Co z Baranka wypuszczono" (Kotula, 1976:78 - stolik zna­ Tą miarą zachowano [w] Konstantynopolu w krzyżu złotyjmj. Tą czy tu tyle, co ołtarz. W rosyjskich wersjach Snu pojawiają się często stoły, prestoły. O symbolice stołu jako ołtarza w kulturze miarę ktokolwiek będzie miał nosił słyszał o niej wiedział lub czytał tego dnia nie umrze nagłą śmiercią woda ani ogień ani ludowej por. Benedyktowicz, Benedyktowicz, 1992:60-63). piorun ani nieprzyjaciel a przekleństwo ludzkie szkodzić nie bę­ W Widzach spotkałam modlitwy - zaklęcia, nie notowane dą. Jako też złych sąsiadów fałszywego świadectwa takoż czło­ przez nas wcześniej ani w Polsce, ani na Litwie. Krążą tam w od­ wieka i wszelkiego oręża obawiać się nie trzeba ktokolwiek ten pisach i są zapewne pamiątką po dawnych polskich dworach. Dwie z nich: Modlitwa o Obronie Duszy i Ciała oraz Prawdzi­ znak będzie nosił przy sobie wolnym będzie od wszelkich nie­ wa Miara Ciała Pana Naszego Jezusa Chrystusa występowały szczęść Ten znak był przysłany z Nieba widocznie przez Anioła wielkiemu Cesarzowi Konstantynopolskiemu podczas bitwy powspólnie, może przepisane z dawnego rękopisu. mianowanym dlatego aby mógł nieprzyjaciel nieszkodzić. Co „Modlitwa Skuteczna przeciwko wszelakiej broni na wojnie i każdym i nam daj Boże. Amen. Od błędu. miejscu jeśli kto będzie nabożnie w takiej potrzebie lub niebezOto Krzyż Pański pieczęstwie odmawiał dozna jej skutku i na tern koniec ta Święta uciekajcie szatani modlitwa została uchwalona przez Ojca Świętego Innocencijusza Zwyciężył lew XI którą tenże Sam Święty Ojciec swoją ręką napisał pewnemu Pokolenia Judy zrodu Dawida wojewnikowi dał z odpustem. Alleluja." Obrona Duszy i Ciała Pierwszą z modlitw, Obronę Duszy i Ciała, odnalazłam także Oto Imię Pańskie w okolicy Dryświatów. Figuruje ona zresztą - choć w wyraźnie Istność wszelkiej Istności Bóg krótszej wersji - także w jednym z przechowanych w Widzach Początek i koniec wszystkiego Bóg modlitewników, jak zwykle w takich przypadkach pozbawionym Życie żyjących Bóg początku i końca. Uzupełnienia oraz poprawki w nawiasach po­ Z którego wszystko Bóg chodzą właśnie z wersji drukowanej, nie starszej niż początek Przez którego wszystko Bóg wieku (pisownia rękopisów jest bardziej archaiczna). Oprawny Bóg Bogów Bóg Wiekuisty Chwały w skórę modlitewnik był prawdopodobnie drukowany w Wilnie, Bóg Adonay Pan gdyż w Wiadomości o św. Justynie Męczenniku znajduje się Bóg Heloim [Elohim] wysoki i najsprawiedliwszy Bóg Eloja [Eloa] Pan wieczny i niezbadany nieograniczony wzmianka, jak jego relikwie trafiły do kościoła w dobrach Stary W swej wielności i potrzebie przed którym jest niczem wszy­ Miadzioł, pow. oszmiański, zaś Godzinki do NPM Ostrobram­ stka potenga mocarzów i piekła bez którego pomocy i Obrony skiej poprzedzają podobne do NPM Częstochowskiej. Tytuł Mo­ wszystkich którzy broni Bóg wszego stworzenia Bóg Sod (Sodaj) dlitwy jest tu bardziej rozbudowany niż w rękopisie; jest ona sku­ niewidomy Święty wszędzie przytomny niewidzialny wszystko teczna przeciwko wszelkiej broni na wojnie i w każdym miejscu, przenikający i Obejmujący Bóg Bóg zastępów Sobotch Starszy jak tarcza nieprzełamana każdemu, ktoby ją nosił przy sobie, wysoki Pan (Sabaoth straszny wojsk Pan) Siła wszystkich sił po­ miał i mawiał, i przeciwko wszelakim djabelskim złościom, odlntęga wszystkich mocarzów Bóg nie wysłowiony w swych Cudach nocencyusza XI Papieża pewnemu wojownikowi wielkiemu z od­ (cechach) wszechmocny we wszystkich swych Sprawach Chwa­pusty dana, approbowana (s. 629-630). Modlitewnik zawiera lebny którego Adonay Tetra gromnaton (Tetragrammaton) czegokilka jeszcze podobnych, magiczno-religijnych tekstów, skupio­ wyrazić nie potrafią wszystkie języki żyjących ani myślami zmysł nych w jedną grupę, jednak żadnego z nich nie odnalazłam ludzki i Ja NN najniegodniejsze stworzenie Boga tak najwyższe­ w podręcznych rękopisach moich rozmówców. Natomiast go Stwórcy wszelkie ze mną Ciała i Duch ludzkiej Istności w Cie­ w dwóch z nich pojawia się jako fragment tekstu trzecia z cyto­ le (nie) godni jesteśmy Jego Imienia Najświętszego niegodni wi­ wanych tu rnodlitw (Od błędu), będąca trawestacją fragmentu dzieć dla grzechów naszych wspomnieć ani też w Niebie oczu po­ Apokalipsy św. Jana (5,5). dnieść Z nych Jego wymawiać Sylob (ani złożonych wymawiać Podobny do Obrony Duszy i Ciała tekst cytował J. S. Bysyllab) Bóg wszechmocny Bóg niepojęty niewidzialny wszędzie stroń jako pokrewny Listom z Nieba i Snom N. Panny przytomny wieczny nieograniczony przed którym uklęka wszelkie (1980:75-76). Jest to Interdykt od czartów, którego skrót opu39 �blikował Z. Wasilewski, odnalazłszy go w „zagranicznej biblio­ tece"; oryginał liczył ponoć 8 stron. Charakterystyczna jest owa wymieniona w tytule modlitewnika forma tarczy, palladium przeciw wrogom zewnętrznym i wewnętrznym, jak określił ks. Kopeć funkcję prawdziwych wizerunków maryjnych w kulturze staropolskiej. Modlitewnik precyzuje w przypisie do 7 Psalmów pokutnych, iż „nieprzyjaciele są to tu i we wszystkich podob­ nych miejscach napaści czarta, świata i ciała własnego". Owo palladium jest zestawieniem boskich imion zaczerpniętych z Bi­ blii hebrajskiej. Prezentowane tu teksty weszły jedynie we fragmentach do obiegu ustnego (z Obrony Duszy i Ciała powtarzane jest z pa­ mięci zakończenie od słów „Bóg stał się człowiekiem"). Ich funkcjonowanie na Brasławszczyźnie wiąże się ze specyficzną kulturą cyrograficzną, reprezentowaną przez najstarsze pokole­ nie Polaków, uczniów przedwojennych polskich szkół, którzy przechowali z pietyzmem okruchy spuścizny nie istniejących kresowych dworków. Wiara w moc imienia Bożego wyrażana jest przez jedną z posiadaczek Obrony w sposób prostszy i mniej zmaterializowany. jak pisze się, człowiek jeśli nie był u spowiedzi przed śmier­ cią, wymieni imię Jezus przed śmiercią i to będzie szczęśliwy, ot. Kto umierając powie to słowo Jezus i to szczęście będzie miał, że on, jak to się mówi, z tym słowem umiera, tak i tutaj tak samo (Widzę, 1996). Ta sama osoba - wbrew zaleceniom tekstu Obro­ ny - przekonywała też, że nie trzeba go nosić przy sobie. Car ten list musiał przy sobie nosić? - No, nie to, że przy sobie nosić. On musiał jego czytać i o jim wiedzieć. Bo kto o jim wie, znaczy nie koniecznie przy sobie nosić, o kto jemu zna. I to dobrze. Wyraźne jest też na tych terenach poczucie więzi - poprzez imię - ze świętym patronem, który bywa uważany za swoistego ojca czy matkę chrzestną. Dużą wagę przywiązuje się do obe­ cności jego wizerunku w domu; panuje też zwyczaj wkładania takiego obrazu do trumny „imiennika". Nie dotyczy to przedsta­ wień Matki Boskiej, których nie wolno grzebać z umarłymi. Prawdziwym rarytasem wydaje się modlitwa druga, oparta na średniowiecznym motywie longitudo Christi, mierze Chry­ stusowego ciała. Podobną modlitwę łacińską opublikował w 1922 r. Ryszard Ganszyniec wraz z dokładną barwną repro­ dukcją całego zespołu formuł spisanych na pergaminie. Wśród nich figuruje także wyliczenie imion boskich, oraz imion Naj­ świętszej Panny, „naśladujących w zasadzie 72 imiona boskie, jak tego wymagała magia katolicka", komentuje Ganszyniec, zwracając też uwagę, że litanię loretańską poprzedzały znacznie wcześniejsze zbiory imion Matki Boskiej (Ganszyniec 1922 : 39-40). Opublikowany przez Ganszyńca tekst pozbawiony jest jed­ nak najistotniejszego elementu: właśnie owej miary, która po­ mnożona zgodnie z instrukcją ma prezentować długość ciała Zbawiciela. Stąd hipoteza tegoż autora, że miarę stanowiły za­ pisane pasy pergaminu, w sumie 2,28 m. „Jeśli się komu wyda­ je, że to wysokość nadzwyczajna, po prostu olbrzymia, to mógł­ bym przytoczyć na dowód, że tak jest, okoliczność, iż w śre­ dnich wiekach niektórzy wierzyli o Chrystusie i Matce Boskiej, podobnie jak o Adamie i Ewie, iż pochodzą z rodu Gigantów, jak po Mikołaju de Lyra naucza nas Kapucyn de Busti", wyja­ śnia Ganszyniec, cytując stosowne źródło (1922:24-25). Dość rozpowszechnione do dziś przekonanie, że ludzie przed poto­ pem byli więksi, istotnie może dotyczyć również Jezusa. Także w Widzach mówiono, iż Pan Jezus i Matka Boska chodzili po ziemi do potopu, który stanowi podstawową cezurę w mitycznej wizji świata, zgodnej z dosłownie odczytanym tekstem biblij­ nym. Jednak widzka miara jest skromniejsza; w zależności od rękopisu waha się między 180 a 198 cm. Ma ona postać staran­ nie odrysowanego prostokąta o długości ok. 6 cm (zgodnie z miarą kratkowanego zeszytowego papieru), jeśli wliczać w nią 40 ramkę, która otacza litery PMCPNJC, czyli akronim tytułu mo­ dlitwy. „33 te znaczki złóż, to jest prawdziwa miara Pana naszego Jezusa Chrystusa. (...) I o, te słowa jeśli będziesz o nich znal, mówił, wiedział, to ciebie nigdy nie spotka nieszczęście.(...) Ja mierzyłam, może jakich 5, może 6 cm ? Aha, 6 cm i 33 zna­ ki, to będzie ciało Pana naszego Jezusa Chrystusa. (...) ten znak jest bardzo poliezny [ros. użyteczny - M.Z.], ja jego w książeczce, i czy gdzie jadę... - A to nie trzeba tego znacz­ ka zawsze przy sobie nosić? - Nie, nie. No on, można i nosić ten znaczek jak jest on, u kto jego ma. No to też, w drodze bar­ dzo dobrze, ot, że tobie nie spotka jaka nieprzyjemność, nie­ dola, nieszczęście. (...) Ja jechałam awtobusem z synem, i z Dukszt my jechali tutaj. I taka nam była nieprzyjemność My jedziem, i potem taki wąski most, ten most taki on kamieńnyj. I tutaj duży ruch, i tu duży ruch, a tu naprzeciw nas je­ dzie maszyna. Ta maszyna musiała [powinna była - MZ] za­ trzymać się i nas przepuścić. A sząfior taki miody, nieopytny, nie zatrzymał. I my na tym moście rozmijali się, wot. No tak nasze kolasy, znaczyt tego awtobusa w tylie, jedna przeszła w powietrzu, a druga polowa po brzegu. I tylko my to prze­ skoczyli, ten most, i przewrócili się. Awtobus nasz. Niezupeł­ nie tak. Tedy my wyliezli z awtabusa, tak tam ludzie i mówią: »Kto to z nas szczęśliwy, że my tak w awaria ta nie popadli się, że mogli my wszystkie zabić się ?« Wot, jakby pod ten most poliecieli, to by tam ni jednego człowieka żywego nie zostało się. Tak ja, śmiechem mówię: »Ja jestem szczęśliwa« [Śmiech]. Czy to prawda, czy nie prawda, ale nikt, tylko tam trochę jedna kobieta nogę sobie uderzyła, a tak nic, wszyscy szczęśliwie. - A pani miała wtedy ten znaczek przy sobie? Miałam. Miałam ten znaczek, wot. To jest bardzo szczęśliwe, ot. I do Polski jak jechałam, tak też, przez granicę też nic, Żadnej kontroli nie miałam. Tak to szczęśliwie przejechałam. To, to jakiś znak szczęśliwy. (Widzę, 1996). Również inna rozmówczyni uznała, iż zawdzięcza ocalenie swoje i córki mocy słów modlitwy; choć rozmowa toczyła się wokół cytowanych tekstów, spisanych właśnie z jej rękopisu, chodzi tu o inną modlitwę, bez domieszek apokryficznych. Rzecz działa się w czasie powrotu z Wilna, nocą; kobiety szty pieszo od granicy litewskiej i wsiadły do przejeżdżającej czarnej wołgi, w której siedział samotny kierowca. „Podjechał troszkę, zastanawia maszynę i mówi: „Nado posmotrić orużie". Córecz­ ka tak przelękła się, a ja mówię: „Boże mój miły", a ona: „Ucie­ kamy!" A gdzie uciekniesz? Noc. On ciebie z orużia przestrzeli. Uciekniesz? No i siedzimy. A ja tak przeżegnała się i tak w myśli: „Obrona - Krzyżu Chrystusa, racz mi dopomóc". Kilka tylh słów powiedziałam. I pomogło. Wrócił taki nerwowy, jemu nie udało się tak jak on chciał. I mówił bylie co, ale pod koniec po­ wiedział: „Sczastie twaja mać razbiła". Oto owa cudowna modlitwa: Jak komu bieda jakaś: Krzyżu Chrystusa, racz mi dopomóc zwyciężyć wszystkie przypadki. Krzyżu Chrystusa, racz być przede mną i za mną. Krzyżu Chrystusa, racz być obroną moją naprzeciw nieprzy­ jaciołom tak widomym jak niewidomym. Panie Boże Wszechmogący, racz mnie obronić od wszelkie) (?) w czas sromoty i smutku, bo Ty jesteś stworzycielem i wyba­ wicielem moim, racz mnie wspomagać Twoim Duchem przenaj­ świętszym, by nie mogli podejść nieprzyjaciele moi po wszystki dni życia. Amen. I mówi się „Ojcze nasz" jeden raz i „Zdrowaś Maryja". I wtedy: Mój Jezu. Najsłodszej męki Twojej miej miłosierdzie nade mną i nad grzechami moimi. Amen. Mówi się siedem razy „ Wierzę w Boga Ojca " (Widzę, 1996) �także inne, wyraźnie żydowskie formuły, skierowane do AdonaPodobne inwokacje do Krzyża odnotował też Franciszek Koja, Jahwe, Zabaotha, np.: tula jako modlitwę krążącą w odpisach w latach 70., pozbawioną jednak „sensualistycznego" zwrotu „racz być przede mną i za „Za każdą razą przed niedzielą weź płynącej wody, którą żad­ mną" (1976:218). Jest on charakterystyczny dla ludowych mo­ ne słońce nie oświeciło i mów 7 razy te słowa i rzuć w nią kadzi­ dlitw, które odwołują się do Krzyża i Ewangelii jako obrony dła i 7 kropli oliwy, zostaw to, potem umyj nogi, to czarownika przeciw złym duchom, czyli - palladium. Niekiedy takie inwo­ szkoda na jego własną głow spadnie. kacje rozpoczynają rozbudowane wersje Snu N. Panny, nadając Adonay, Jah i Żabach im charakter modlitwy przed snem. ty jesteś mym Bogiem goisz, błogosławisz i strzeżesz mnie „Kladnę się spać, daję Bogu znać. Adonay przeklnie (ciebie) szatanie Krzyżyk uścielę, ewangelie święte. i wypędzi cie swoją mocą i wspaniałością." Odstąp się szatanie, ja się nie boję, mam obronę swoją. Źródłem tego zaklęcia okazała się książeczka czy raczej jej Anioł ma ręce, Bóg ma serce. fragment, pozbawiony - oczywiście! - początku i końca, zszyty Stalą Matka, krzyż trzymała, mnie tym krzyżem żegnała. Żegnam ci na cztery kąty, sam Pan Jezus piąty. (...)" (Litwa, domowym sposobem z kartek nie zawsze ułożonych w kolejno­ ści i przemieszanych z innym tekstem, zawierającym także roz­ rej.trocki,1990). maite recepty na rozwiązanie wszelkiech problemów. Przepisane „Kladnę się spać, daję Bogu znać. przez moją znajomą zaklęcie nosi nagłówek „Przeciw czarom" Krzyżem świętym ściełę się, krzyżem przyodziewam się. i różni się - poza zaznaczonymi wyżej szczegółami - terminem Odstąp się szatanie ode mnie, ja się ciebie nie boję, przepisanych praktyk: „Za każdą razą przed szabasem". Druk Cztery kąty, Pan Bóg piąty, pochodzi z okresu międzywojennego. Zamieszczone w nim osiemnaście aniołów, dwanaście apostołów. przepisy i formuły odwołują się wyłącznie do symboliki Starego Zasnęła Maria na Górze Kalwarii. Testamentu. Trudno powiedzieć, dlaczego wydawca nie dokonał Przyszedł do niej Pan Jezus i mówi: żadnych zmian na użytek chrześcijańskiego czytelnika, skoro na­ Matko moja najmilsza, wet moja rozmówczyni uznała za stosowne to uczynić. Ów zbio­ śpisz czy czujesz, czy o czym frasujesz? rek żydowskich sposobów na wszelkie okazje prezentuje Byłam zasnęła, o Synu, podobnie jak nasz tryptyk modlitewny - wiarę w moc świętych widziałam cię w ogrójcu pojmanego, słów, które koniecznie należy nosić na sobie. Cele tych zabiegów związanego, do Piłata prowadzonego. to przykładowo: „Uczynić się przed nieprzyjacielem niewidzial­ Od Piłata do Heroda, nym", „Przeciw biciu sercu albo melancholiji", a nawet tak eg­ tam przebita głowa twoja, zotyczne (zważywszy położenie Widz) jak „Przy wielkiej nawał­ cierniem ukoronowanie... nicy morskiej". Zaklęcia dotyczą też prozy życia: zapewniają po­ Rzekł Pan Jezus: „ Kto tę modlitwę będzie czytać myślność w rozmaitych chorobach i sprawach sądowych, w zdo­ albo na pamięć mówić, bywaniu względów u ludzi, a nawet u wielkich panów, własnego nigdy sam przy śmierci nie będzie ". męża bądź żony, dostarczają środków na ulewy i susze oraz prze­ Ja idę do królestwa mojego, ciw nieprzyjaciołom. Modlitwy są bardzo zwięzłe, np.: „Uzdrów biorę Ciało i Krew jego. mnie, Adonay, to będę uzdrowiony, pomóż mi, a będzie mi poNie daj mi Boże zasnąć bez przyjęcia swego Ciała i Krwi. Amen." (Litwa, Skierlany możone, boś ty jest mem uspokojeniem"; często zawierają też żywe słowa: „Adonaj, mój stwórca, rzekł do mnie, ty jesteś mo­ k.Podbrodzia, 1992). im, bo gdy ty przez wodę idziesz, chcę być przy tobie, aby cię fa­ Inna rozpowszechniona na Wileńszczyźnie modlitwa co­ le wody nie utopiły, i gdy ty w ogień pójdziesz, nie masz się spa­ dzienna oparta jest na teks'cie z modlitewników i dopracowana na lić, i płomień cię nie ma zapalić". Towarzyszą im rytuały o wy­ różne sposoby przez nasze rozmówczynie. Zawiera ona szereg raźnie magicznym charakterze; wiele z nich wykracza z pewno­ opisanych elementów, jak wezwanie do imienia Bożego, do ścią poza sposoby współczesnego szeptuna (np. wypędzenie złe­ imion Świętej Rodziny i patronki, prośbę o dobrą s'mierć, a tak­ go ducha z pomocą kozła, którego należy utopić). Inne natomiast że o zbawienie dusz zmarłych. wykorzystują prostą technikę, całą swą moc opierając na odwo­ „0 Pani moja, o Matko moja, oby dawać dowód mej poboż­ ności, polecam dzisiaj usty moje, serce moje, wszystka siebie łaniu się do biblijnego cudu. oddaję. O dobra Matka moja, więc Twoja jestem, zachowaj „Kogoś, kto przez silne zemdlenie leży w konaniu znów mnie jako własność i posiadłość, przezroczystość Niepokala­ ocucić. nego Poczęcia. Błagam Cię, Maryja, oczyść i oświeć duszę Połóż się 3 razy na niego, tak jak leży wyciągnięty, rękę na i ciało moje. Panie Boże Wszechmogący, w Trójcy Świętej je­ rękę, twarz na twarz i mów za każdą razą mu w usta: »Adonay dyny Panie, ofiaruję tę modlitwę na szczęście, na chwałę mój Boże, każ tego N.N. duszy znów w niego wejść, tak jak imieniowi Twemu przenajświętszemu. Daj mnie Boże zdro­ wróciła dusza dziecka niewiasty z Sarepta, gdyś wysłuchał wo­ wie, rozum, pamięć, naukę i skruchę, ochota do wszystkiego łanie twego parobka Elia«"(por. 1 Ks. Król. 17,20-22). dobrego, bojaźń boska, miłość łudzka. A duszom wiernym Żydowski sposób przywracania do życia wykorzystuje tę sa­ zmarłym, daj im światłość wiekuista, nieustająca. Jezus, Ma­ mą zasadę czerpania ze źródła świętej mocy, co nasza modlitwa ria, Józef święty, ofiaruję wam serce moje i dusza moja. Je­ od upływu krwi. Zarazem cały zbiorek zdominowany jest przez zus, Józef i Maryja, niechaj dusza moja spocznie w wiecznym regułę łączenia religijnej w swej istocie modlitwy z magicznymi pokoju z wami. Patronka święta imienia mego, broń mnie dzi­technikami. Niewątpliwie „praktyczna" użyteczność przyczynia siejszy dzień od wszystkiego złego, bądź mnie stróżem i obro­ się do popularności prezentowanych modlitw, przekazywanych ną" (Widzę 1996; por. też Zowczak, 1994:28). zazwyczaj w oprawie określonych gestów i czynności. Nie wy­ klucza to wcale ich religijnej interpretacji, podobnie jak znajo­ Zachowanie w Widzach takiej osobliwości jak Prawdziwa mość Biblii,w rozwiniętej kulturze druku nie musi wiązać się miara wiąże się z wielością żyjących tam wiar i nacji, w tym z głęboką religijnością. Analiza samych tekstów „modlitewek", również tej już całkowicie nieobecnej: Żydów. W rękopisach z pominięciem ich znaczenia we właściwym im środowisku kul­ jednej z kobiet odnalazłam dowód, iż hebrajskie imiona Boga turowym, doprowadziła do mylącego w swej jednostronności znała ona nie tylko z cytowanej wyżej modlitwy. Przepisywała utożsamienia ich z magią. Tymczasem przytoczone wyżej wypo41 �wiedzi, określające kontekst ich funkcjonownia (cudowne ocale­ nia, odwoływanie się do imienia Bożego czy znaku krzyża), wskazują religijny charakter postaw towarzyszących nawet naj­ bardziej „magicznym" z nich. Jacek Salij OP, pisząc o teologii ludowej Bożego Narodzenia, zwraca uwagę, iż obrazowy, symboliczny język'ludowych wie­ rzeń i rytuałów głębiej angażuje podświadomość niż język poję­ ciowy; ten pierwszy jest też dwuznaczny: może wypowiadać naj­ głębsze treści chrześcijańskie, ale może zarazem wyrażać „men­ talność zabobonną i pogańską". Przykładem teologii ludowej jest dla wspomnianego autora m.in. kolędowe wykorzystanie obra­ zów chaosu dla wyrażenia nowego porządku świata w chwili na- Apokryfy 1980 Apokryfy Nowego Testamentu, red. M . lie apokryficzne, Lublin. Starowieyski, 1.1: rodzin Chrystusa, a także nad-porządku, jaki osiągnie świat w eschatologicznej pełni. Nasuwa się tu skojarzenie z pojęciem communitas wprowadzonym przez Victora Turnera dla społecz­ ności odróżnicowanej w obliczu-sacrum (1974; por. Wasilewski, 1989:117-120). Podobieństwo między stanami chaosu i pełni można jednak uznać z zastrzeżeniem, że pomimo zniesienia gra­ nic rzeczy zmieniają się jednokierunkowo, ku pożytkowi i owo­ cowaniu (Salij, 1972:1541-1542). Prezentowane modlitwy ludo­ we wykorzystują natomiast obrazy zatrzymania świata oraz przejścia w zaświaty, a także wędrówki bożych słów w odwrot­ nym kierunku, na ziemię. Tak analizowane, są religijnym środ­ kiem ekspresji, realizującym staropolskie wzory językowe. 1991 Murzynowo. Znaki istnienia i tożsamości kulturalnej mieszkań­ ców wioski nadwiślańskiej XVIll-XX w., Warszawa. Ewange­ Olszewski, M . 1997 Obraz późnośredniowiecznej religijności ludowej w kazaniach Stanisława ze Skarbimierza. Praca magisterska w archiwum Benedyktowicz, D., Benedyktowicz, Z. 1992 Dom w tradycji ludowej, Wrocław. K E i A K UW. Biegeleisen, H . Panofsky, E. 1929 Lecznictwo ludu polskiego, Kraków. 1971 Studia z historii sztuki, Warszawa. Bułgakow, S. Prasał, A. 1992 Prawosławie. Zarys nauki Kościoła prawosławnego. Przeł. ks. H . 1996 Mały słownik ikon maryjnych, Warszawa. Paprocki, Białystok - Warszawa. Robotycki, C. Bystroń, J. S. 1981 Łańcuch szczęścia w pół wieku później, „Polska Sztuka Ludowa" 1980 Łańcuch szczęścia, (w:) Tematy, które mi odradzano, Warszawa, 35(1):3-10 s. 52-84 Rubinkiewicz, R. (SDB) Clodd, E. 1987 Wprowadzenie do apokryfów Starego Testamentu, Lublin. 1920 Magic in Names and in Other Things, London. Salij, J. Czarnowski, S. 1972 Teologia ludowa Bożego Narodzenia, „Znak" 24(11): 1526-1543 1958 Kultura religijna wiejskiego ludu polskiego, (w:) Kultura, Warsza­ Schnaider, J. wa, s. 80-99 1896 Z kraju Hucułów, „Lud" 2:207-220 Dobrzeniecki, T. W. 1981 Wybrane zagadnienia ikonografii pasyjnej w sztuce polskiej,Siarkowski, „No­ 1879 Materiały do etnografii ludu polskiego z okolic Kielc, cz.2. vum", nr 1-2:108^19 Z W A K 3, 50-61 Federowski, M . Słownik 1897 Lud białoruski na Rusi Litewskiej, 1.1, Warszawa. 1965 Słownik folkloru polskiego. Red. J. Krzyżanowski, Warszawa. Ganszyniec, R. Stomma, L., 1922 Studya do dziejów magii. 1. Pas magiczny, Lwów. 1979 Determinanty polskiej kultury ludowej XIX wieku, „Polska Sztu­ Janów, J. 1931 Legendamo-apokryficzne opowieści ruskie o męce Chrystusa, ka Ludowa" 33(3): 131-142 1986 Antropologia kultury wsi polskiej XIX wieku, Warszawa. „Prace Filologiczne", t. 15, oz. 2 Thomas, W. I . , Znaniecki, F. Kasjan, J. M . 1988 Strategia i taktyka walki z chorobą w zamawianiach, (w:) Od1976 Ko­ Postawy religijne i magiczne, (w:) Chłop polski w Europie i Ame­ ryce, t.l.Warszawa, s.174-228 chanowskiego do Różewicza, Warszawa, s. 249-259 Kopeć, J. J. 1981-82 Polskie zwyczaje maryjne ipraktyki religijne stochowskie Studia Teologiczne" t. 11-10:101-168 Kotula, F. 1976 Znaki przeszłości, Warszawa. Krug, G. 1991 Myśli o ikonie, Białystok. Tomicki, R. w XVI w., 1981 „Czę­ Religijność ludowa, (w.) Etnografia Polski. Przemiany kultury lu­ dowej. Pod red. M . Biernackiej, M . Frankowskiej, W. Paprockiej, t. 2, Wrocław s. 29-70 Turner, V. W., 1969 The Ritual Process, New York. Udziela, S. 1889 Religia Unterman, A. (w:) i modlitwa u ludu ropczyckiego, „Wisła" 1977 Z zagadnień ikonografii sztuk plastycznych w średniowieczu, 1989 Żydzi. Wiara i życie. Przeł. J. Zabierowski, Łódź. Katolicyzm średniowieczny, Warszawa, s. 375-433 Kruszelnicki, Z. t. 3, s. 592-603 Wańkowicz, M . Krzyżanowski, J. 1971 Od księcia do szeptuna, (w:) Od Stołpców po Kair, Warszawa, 1962 Polska bajka ludowa w układzie systematycznym, t . l . Wrocław. s. 84-101. Kunczyńska-Iracka, A . Wasilewski, J. S. 1988 Madonna w dawnej polskiej sztuce ludowej, „Polska Sztuka Lu­ 1989 Tabu a paradygmaty etnologii, Warszawa. dowa", 42(4):243-254 Wiesiełowski, A. N . Olędzki J. 1876 Son Bogorodicy i svodnyja redakcii epistolii, (w:) Berta, Anastasi1962 Symboliczne ofiary woskowe ze wsi Kadzidło, „Polska Sztuka Lu­ ja i Pjatnica. Opyty po istorii razvitija christianskoj legendy, „Żurdowa" 16(2):92-96 nał Ministerstva Narodnogo Prosveśćenija" cz. 184, s. 341-363 1967 Pieśni wotywne, „Polska Sztuka Ludowa" 21(2):67-92 1976 Pacierze Szczypawki. Uwagi o zależności dzieła sztuki od poglą­ Wrocławski, K. dów estetycznych i etycznych artysty, „Polska Sztuka Ludowa"1991 List z Nieba, czyli Epistoła o Niedzieli, Warszawa. 30(l):29-42 Zowczak, M . 1994 Mitologia zamawiania i mistyka zamów na podstawie wspókzesnyA 1989 Świadomość mirakularna, „Polska Sztuka Ludowa" nr 3, materiałów z Wileńszczyzny, „Literatura ludowa" nr 4-6, s. 3-33 s. 147-158 42 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/44de9dc151b402b73e8b60e03e2668f7.pdf 2068a60157a46ca2ea44d5042c4e956d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2624 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2439 Title A name given to the resource Modlitwa żywiołów / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.3-4, s.97-107 Creator An entity primarily responsible for making the resource Tokarska-Bakir, Joanna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Modlitwa żywiołów Tybetański drzeworyt buddyjski Joanna Tokarska-Bakir Wielkie rzeczy dzieją się, gdy spotykają się ludzie z górami. Sentencja starobuddyjska U Stanisława Vincenza, miłośnika gór i przyjaciela ludzi, znajdujemy dziwny obraz. Pisze on o wietrze, któremu „w Tybecie ofiarowują książki, aby sobie przewracał ich kartki tędy i owędy. Zamruczy, przycichnie nad stroną, przewróci kartki do końca i potem znów wstecz, polem znów od początku do końca, to cierpliwie, to niecierpliwie, to wes­ tchnie nad stronicą raz głośniej, raz ciszej. W końcu nawet tytuł książki odwraca mu się tędy i owędy, wbrew wyraźnemu szykowi słów. Czymże jest ta książka?"' - pyta, i dziwne to pytanie zostawia bez odpowiedzi. Motyw wiatru-czytelnika powraca znowu na kartach innej jego książki, Owkyxw. ZapMziw z 7PJ8-VP44: „I Wiatr się modli" - powiada tu Vincenz, znamiennie tytułując go z dużej litery. I komentuje niezrozumiale: „Możliwość laski, by wydobyć się ponad ja. Wyciągnąć rękę."^ Obraz wiatru, który się modli, wody klepiącej pacierze, ognia rozprzestrzeniającego mantrę, ziemi przenoszącej świę­ te formuły i formy nabierają sensu dopiero w rdzennym siedlisku idei modlitwy żywiołów, w tybetańskim pejzażu. Dopiero w kontekście buddyjskiej nauki o pustce rozjaśnia się też Vincenzowskie napomknienie o „wydobywaniu się ponad ja". Oba te elementy, pejzaż i filozoficzna doktryna, wydają się tak bardzo ze sobą spowinowacone, że trudno oprzeć się wrażeniu, iż himalajski krajobraz jest najlepszym, najbardziej ekspresyjnym wykładem buddyjskiej nauki o pustce. Potwier­ dzi to każdy, kto wędrował w rozrzedzonym powietrzu tych gór, kto zna ich majestatyczną obecność w bezludnej prze­ strzeni. Gdy schodzi się z przełęczy, zaraz za granicą wiecznych śniegów, w przyrodzie tak dzikiej, że możliwość spotkania tu ludzi ciągle zdaje się czystą fantazją, nagle zjawiają się ci strażnicy skał i tumi: na strumieniu obraca się młyn modlitewny z mantrą współczucia Om Mani Padme Hum, na wzgórzu nawiedzanym przez demony rośnie las flag modlitewnych, na przełęczy straż trzyma stupa\ symbol wiecznej obecności Buddy. Tu zaczynają się kamienie maniczne" - skały, w których cierpliwa ręka wykuła mantrę lub święty wizerunek, nie dbając o to, że oglądać go będą tylko „zmienne oczy nieba". Bezludny krajobraz i żywioły po­ grążone w modlitwie - oto najlepsza metafora buddyjskiej лылшгу, nauki o złudzeniu ja. Żywioły wiecujące wśród mgieł, modlące się za ludzi, bez ludzi. Nośnikiem transcendencji w owej modlitwie żywiołów jest przede wszystkim odbitka drzeworytnicza i drewniana, cza­ sem metalowa matryca z mantrą, wizerunkiem bóstwa medy­ tacyjnego, znakiem pomyślności takim jak wietrzny koń (tyb. rWg rfa) lub jedno z czterech dobroczynnych zwierząt albo też jeden z ośmiu buddyjskich znaków pomyślności. To właśnie taka matryca nadaje kształt bębnowi młyna modlitew­ nego, wypełnia powiewające na wietrze flagi modlitewne, odciśnięta w glinie tworzy małe foremki z wizerunkami bóstw, zwane cacami (tyb. ио kształtuje mantrę na kamieniu manicznym i wizerunek wykuty w skale. W buddyj­ skiej kulturze tzw. Wielkiego Tybetu^ drzeworyt stał się podstawową formą rozpowszechniania idei religijnych. Drze­ woryt tybetański, znany w tysiącach form kanonicznych, z powodu łatwości rozpowszechniania, niskich kosztów pro­ dukcji i czytelności szablonów przez stulecia stanowił naj­ ważniejszą - obok thanek (tyb. Ы, rolowanych malowi­ deł religijnych) - buddyjską WWta рдырегшм, dużo bardziej dostępną niż świątynie, rzadko oglądane przez mieszkańców niedostępnych himalajskich dolin. Odbitki drzeworytnicze funkcjonowały we wszystkich możliwych do wyobrażenia formach: jako flagi modlitewne powiewały nad miejscami świętymi, mostami, przełęczami nawiedzanymi przez demo­ ny, jako amulety zaszywane były w odzieży, noszone były w butach i kapeluszach, niekiedy w relikwiarzach - wówczas pełniły rolę przenośnego ołtarzyka. Zwitkami poświęconych odbitek wypełniało się wnętrza posągów, inne dołączało się do konsekrowanych tkanek. Zatykało się je w szczeliny nowych domów, pod próg i w dachu. W postaci amuletu owiniętego przędzą chroniły one nowo narodzone dziecko i umarłego. Sięgali po nie chorzy, by się wyleczyć, i zdrowi, by zdrowie zachować. Szczęśliwi w miłości i odrzuceni. Bogaci, by nie stracić zasobów, i biedni, chcący je dopiero zgromadzić. Źli czarownicy i dobre wiedźmy. Buddyści i bonpowie.* Matryca i odbitka drzeworytnicza były zarazem nośnikiem i strażnikiem kanonu ikonograficznego. Były też rękojmią błogosławieństwa, zgodności z nauką Buddy, gwa­ rancją dobrego życia i dobrej śmierci, apotropaionem. Ich nietrwałość stanowiła ilustrację buddyjskiej nauki o przemijaniu i pustce wszystkich rzeczy, która dość skute­ cznie chroniła buddyzm przed idolatría. Szczątki drzewo­ rytów zbierano jednak skrupulatnie i palono, podobnie jak pali się zniszczone chrześcijańskie święte obrazki, albo też grzebano, podobnie jak we wschodnim chrześcijaństwie postępuje się ze zniszczonymi ikonami, niekiedy chowany­ mi na cmentarzu, lub, jak u starowierów, w podziemnych kapliczkach, czasowniac/i/ Niekiedy strzępy zużytych drze­ worytów mieszano z relikwiami budyjskich świętych i umie­ szczano w zakładzinie świątynnego ołtarza. Ulotność dru­ ków drzeworytniczych nie przeszkadzała więc wcale w reali­ stycznym traktowaniu obecności bóstw, które na nich przed­ stawiono. P7 �Kultury kręgu buddyjskiego inaczej niż europejskie pojmu­ ją samą ideę „oryginału": „oryginalne" jest dla nich nie to, co w sensie substancjalno-materialnym wiąże się z pierwotnym dziełem, lecz to, co ściśle odwzorowuje kanon ikonograficz­ ny. Buddyści nie konserwują swych świętych obrazów ani rzeźb. Przywiązanie do formy i substancji byłoby naganne. „Forma jest pustką" - głosi Swfra Serca. Gdy wizerunki rozpadną się, Tybetańczycy malują i wznoszą nowe, identycz­ ne. Wznoszą je na tym samym miejscu, niekiedy zamurowując w nich szczątki starych sakraliów, ale świeża farba w niczym nie przeszkadza widzieć w nich starożytnej esencji, sięgającej czasów Buddy. Nie w materii - wierzą - ale w pustej kanonicznej formie, poświęconej w obrzędzie konse­ kracji, trwa błogosławieństwo oświeconych. Czy istnieje sztuka tybetańska? Przegląd odmian tybetańskiego drzeworytu musimy wszak­ że poprzedzić uważnym spojrzeniem na buddyjską sztukę tego rejonu. Z całą pewnością powinno to być spojrzenie antropologa kultury, a nie historyka sztuki, jako że wcale nie wiadomo, czy wobec tak radykalnej obcości, jaką stanowi tak zwana „sztuka tybetańska", refleksja owego historyka w ogóle znalazłaby zastosowanie. Każdy, kto zetknął się ze sztuką tybetańską w jej kulturowym kontekście, jest świadom, jak łatwo tu o europocentryczne uproszczenia. Dwa z nich już wymieniłam: problem „autentyczności", oryginalności wize­ runków, ściśle wiążący się z zagadnieniem ich datowania. Zacząć jednak wypada od kwestii dużo bardziej fundamental­ nej, od tego, na ile uprawnione, a właściwie j a k b a r d z o n i e u p r a w n i o n e jest nazywanie twórczości Tybetańczyków „sztuką" w europejskim sensie tego słowa. Pisze Wiesław Juszczak: „religia i sztuka rosną razem u początku".* W społeczeństwach archaicznych pojęcie „ob­ razu" stanowiło synonim świętości. Nie jest tak bynajmniej w kulturze europejskiej, która słusznie i bez posądzeń o tauto­ logię oddziela „sztukę sakralną" od całej reszty dzieł po­ wstających w jej obrębie. Obraz w kulturze archaicznej jest święty nie dlatego, że przedstawia świętych, lecz dlatego, że jest nośnikiem prawdy o świecie. Nie piękna, lecz właśnie prawdy. To wielka różnica w stosunku do sztuki europejskiej, która dawno wyrzekła się wszelkich roszczeń do prawdy", i dziś uznaje ją co najwyżej za przeżytek odrzucony wraz ze sklerotycznymi postulatami przedstawieniowości, mi'meí», realizmu. Miejsce prawdy zajęło w niej piękno, które wkrótce także popadło w niełaskę, pozostawiając po sobie miejsce puste, „trwale opuszczone". Mimo przelotnych mód i reminis­ cencji, współczesna sztuka i sztuka społeczeństw archaicz­ nych nie mają dziś ze sobą nic wspólnego. Tymczasem w kulturach archaicznych, w świecie ontologii archaicznejobcujemy z tym, co bywa nazywane „pełną wartością ontologiczną obrazu". Wszelka archaiczna religia utożsamia ów obraz z tym, co na nim przedstawione, z wizualnym lub dźwiękowym desygnatem wizerunku. TWrzeme obrazów zawsze było aktem zuchwałym, ociera­ jącym się o świętokradztwo jfwarzanKZ." Ze względu na swą kreacyjną moc wszelki wizerunek zobowiązuje. „Tybetańscy artyści wierzą, że gdyby archetypowe bóstwo [tyb.у; gam - osobiste bóstwo medytacyjne praktykującego buddysty] zostało namalowane nieprawidłowo, mogłoby to zaszczepić w nieświadomości patrzącego spaczony obraz i zaszkodzić mu w przyszłym odrodzeniu."^ Z chwilą pojawienia się kanonu ikonograficznego przypadkowość wizerunku zostaje szczęśliwie wykluczona, a sposób przed­ stawiania w pełni skonwencjonalizowany. Od tej chwili obraz nie tyle naśladuje rzeczywistość, co ewokuje esencję przedstawianego archetypu. To sugeruje religijny sposób myślenia o sztuce. Sztuka tybetańska nie istnieje jako autonomiczna sfera przeżycia estetycznego. Całkowicie i bez reszty podporząd­ kowana jest buddyjskiej doktrynie religijnej, pełniąc rolę иро/а, zręcznych środków, które wskazują drogę do oświecenia. Anonimowość sztuki Giuseppe Tucci pisze: „Ikonometria [tybetańska] nie ma nic wspólnego z kanonami klasycznej starożytności, nie używa się jej po to, by reprodukować pewien ideał piękna. W tym całkowicie magicznym, transcendentalnym malarst­ wie człowiek (...) nie liczy się wcale. Ikonometria ma wartość liturgiczną. Jest jak mapa świętej strefy, w której kapłan ma dokonać rytuału." ^ Jeśli wolno uściślić to wyrwane z kontek­ stu zdanie: w tybetańskim świecie człowiek nie jest wcale, tak jak do tego przywykliśmy w porenesansowej Europie, „miarą wszechrzeczy". Wszystkie rzeczy - wśród nich człowiek, ale jako jeden z wielu - są bowiem równe w obliczu ontologicznego absolutu. W świecie ontologii archaicznej to rzecz święta - obraz, posąg czy tekst - ma przewagę nad tym, komu się udostępnia. Święte obrazy i teksty buddyjskie zachowują się tak, jakby były żywymi istotami, „wybierają" sobie czytelników i adora­ torów, rozpoznają i odrzucają tych, którymi powodują niskie motywy, każdego zaś dopuszczają tylko do zrozumienia tego, co zrozumieć będzie w stanie. Byt księgi i obrazu dominuje tu, jak widać, nad bytem czytelnika. W Tybecie słynne są historie tybetańskich tzw. term (tyb. gfer ma), ksiąg świętych ukrywanych przez wielkich mist­ rzów duchowych po to, by zagrożone fragmenty tradycji Ы |4 МСЖЩ! Wietrzny koń, północno-zachodni Nepal 14 x 9,8 cm �Tzw. wietrzny koń, podstawowy motyw drzeworytu tybetańskiego, wschodni Nepal 26,5x18,4 cm mogły przetrwać w ukryciu do bezpieczniejszych czasów. Księgi te, starannie zapieczętowane, czekają na swego od­ krywcę. W tradycji tybetańskiej istnieją całe ich spisy, a także proroctwa o okolicznościach ich przyszłego odkrycia. Znalaz­ ców owych ksiąg nazywa się tertonami (tyb. gfer #ол). Każdego z nich wiąże z księgą intymna więź, pozwalająca mu odczytać jej sens w sposób oryginalny i tylko jemu właściwy. Tertoni często przybierają imię od nazwy termy, którą odkryli." I znów, gdyby zapytać o inny niż plytkofolklorystyczny sens tego zwyczaju, można by w nim zobaczyć ślad postawy, którą człowiek religijny winien w sobie rozwijać w stosunku do rzeczy świętej: czytelnik, a nawet autor, n a l e ż y do świętego tekstu, który rozbrzmiewa w jego wnętrzu. Mimo że spisana przez śmiertelnika, księga taka jest wieczna, jest substancją-esencją, wobec której człowiek jest zaledwie przypadłością, skrybą archetypu. Podobnie ze świętym obrazem. Jego źródłem jest kanon, ale źródłem kanonu jest wizja medytacyjna, sen lub objawienie^, te zaś nigdy nie przychodzą do ludzi na zawołanie. Źródłem kanonu nigdy nie bywa samowola artysty, kaprys czy idea estetyczna. Malowanie jest stwarzaniem, nie tworzeniem.'* Akt stwórczy nie może być zakorzeniony w tak chimerycznej instancji jak ego, „ten skurcz wyobraźni" (T. Merton). Właśnie uznanie dla owej teurgicznej mocy artysty całkowicie wyklucza wszelką ideę «twórczosci» w tym sensie, w jakim pojmuje sieją w Europie. Malarz nie jest twórcą, lecz odtwórcą przedustawnej rzeczywistości. Swą sztuką nie chce powiedzieć „czegoś nowego", ale raczej coś bardzo starego. Aby dobrze przed­ stawić sacrum, powinien być, jak mówi Vincenz „przezroczys­ ty dla stworzenia", „ubogi", „bez pamięci", „niepiśmienny".^ Jak ów cadyk, przybierający imię od swej najważniejszej księgi, ma cały przynależeć do rzeczy reprezentowanej. Ma być powolnym instrumentem, skrybą archetypu. Dalekowschodnie „opowieści o sztuce" eksponują zatem ów aspekt nie-ja, ponadosobowego, transpersonalnego źródła, z którego płynie impuls stwórczy. Wyjątkowo piękne opisy i objaśnienia przesunięcia ,ja" w „nie-ja, „redukcji epistemologicznej" i „epoche osobowości" pochodzą z tradycji malarzy, kaligrafów i pisarzy haiku. O chińskim malarzu Jo-ku powiadano, że kiedy malował bambusy, „zapominał PP r �o własnym ciele i przeobrażał się w bambus"." Podobne legendy pozostały po mistrzach haiku, którzy w czasie pisania widywani byli pod postacią żurawia, szumiących trzcin czy kwitnącej śliwy.'* To, co w nich dochodzi do głosu, nie jest tylko pustą konwencją, literackim ozdobnikiem. Metafory te antycypują konkretną praktykę duchową, której warunkiem jest „wyzbycie się siebie (...) i przeniesienie się w oglądany przedmiot, bo tylko wtedy możemy uchwycić jego «takość»"*. „Spójrz na rzeczy z punktu widzenia rzeczy, a zobaczysz ich prawdziwą naturę - radził chiński filozof z XI wieku. - Spójrz na rzeczy z własnego punktu widzenia, a doznasz tylko własnych uczuć, ponieważ natura jest neutral­ na i jasna, uczucia zaś stronnicze i mroczne.'"' Podobnie brzmi wypowiedź Soen Sa, koreańskiego mistrza zenu: „Jeśli myślisz, umysł odchodzi od tego działania i tok twojego malowania albo pisania zostanie zablokowany (...). Jeżeli nie myślisz, stanowisz jedność z twoim działaniem. Jesteś her­ batą, którą pijesz, jesteś pędzlem, którym malujesz." * Działa­ nie malarskie, oparte na nie-ja, pozbawione dyskursywnego zdwojenia, rozgrywa się w siedlisku „ontologii archaicznej", z ontologii tej wyrasta i ontologię tę krzepi. Trudno nazwać je sztuką^, jest bowiem raczej kreacją, a jej rezulaty można uznać za осЫгорокЩ dzieła nie-ludzką-ręką-uczynione.^ Wizerunki takie „spadają z nieba", „powstają samoistnie" czy pod wpływem przypadku. Ich twórcą może być wiatr, deszcz czy ogień albo nieświadome niczego zwierzęta." Teoria trzech ciał Robert Thurman pisze: „Powszechnie w Tybecie sztuka uważana jest za drogocenne okno otwierające się na inną stronę rzeczywistości, na oświecony wymiar bytu. W pewnym sensie sztuka nie jest dziełem ludzkim, ale darem samych oświeconych istot. I tak na przykład mówi się, że gdy w roku 1415 Tsong Khapa i jego uczniowie przygotowywali trój­ wymiarowe mándale ze złota i srebra, nie musieli ani polerować, ani poświęcać żadnej z figur. Kiedy tylko figurze został nadany poprawny kanoniczny kształt, zgodny z pod­ ręcznikami ikonografii i wizją, jaka ukazała się mistrzowi [Tsong Khapie], wizerunki zaczynały świecić własnym świat­ łem, co oznaczało, że to, co w tantrach nazywa się «istotami mądrości*, zstępuje ze swych niebiańskich siedzib i roztapia się w posągach."* Kluczem do tybetańskiej koncepcji „sztuki"" jest pojęcie nirmanakai, ciała emanacji, materialnej formy, jaką przybierają buddowie, by prowadzić wszystkie istoty do kresu cierpienia. To właśnie o niej była mowa w powyższym cytacie: wydoby­ wające się z posągów światło oznaczało, że niebiańskie archetypy bóstw wyrzeźbionych przez Tsong Khapę złączyły swoje ciała emancji (konkretnie tzw. najwyższe ciała emanacji, patrz dalej) z materialnym naczyniem wizerunku (tzw. sztucz­ nym ciałem emanacji). Aby zrozumieć tę zawiłość, musimy teraz zająć się koncepcją tzw. trzech ciał buddy. W chwili oświecenia każda istota zaczyna się przejawiać w trzech planach, zwanych ciałami (skt tyb. a&w). Pierwszym jest cMo praWy, zwane dharmakają (skt, tyb. c/zoj Ayi a&w), poziom rzeczywistości absolutnej, nieprzejawionej, rzeczy w sobie, wykraczający poza nazwę i wyob­ rażenie. Drugie, cwzfo raaWn, sambhogakaja (skt, tyb. Zongj jpyW rozoj j&w), to sfera także niedostępna wielu oczom, a jednak widywana przez świętych, objaśniająca im niewyra­ żalną prawdę dharmakai. Sambhogakaja jest obszarem świę­ tego dźwięku, dlatego też często nazywa sieją komunikacyj­ nym aspektem oświecenia. W sposób najbardziej dla ludzi zrozumiały oświecenie to może się jednak wyrazić dopiero w trzecim ciele buddy, na poziomie nirmanakai, ciafa е/мдлаc/i (skt, tyb. дргы/ pa'i j&w). Wydaje się, że wśród pojęć z kręgu kultury europejskiej najbliższe mu jest pojęcie inkamacji: wcielenia, które przychodzi z pomocą cierpiącym. Ów poziom nirmanakai dzieli się na trzy podkategorie: 1) „najwyższą" (tyb. mc/zog gi арги/ j&w), którą reprezen­ tują buddowie, wśród nich historyczny Budda Śakjamuni, 2) nirmanakaję „z urodzenia" (tyb. jAye 6a j p W J&w), tworzoną przez inkarnowanych łamów, tzw. tulku (tyb. арги/ а&и), przyjaznych ludzi, a nawet zwierzęta, a także „z przedmiotów nieożywionych, takich jak kraje, domy, mosty, planety" (inne źródło w tej kategorii wymienia lekarstwa i lekarzy, mosty, przewoźników, a nawet księżyc, „oświet­ lający drogę wędrowcom wśród nocy"), 3) nirmanakaję „sztuczną" (tyb. W oo дрЫ а&и) czy też „artystyczną", reprezentowaną przez „wszystkie wizerunki buddów, bodhisattwów, ich wcieleń i [czystych] krain, sło­ wem wszystko, cokolwiek stanowi reprezentację oświecenia, włączając w to zarówno artystę, który je tworzy, jak i czas, w którym to czyni."^ Ostatnie z wymienionych, artystyczne (czy też: „sztucz- Druk z wnętrza młynka modlitewnego z wielokrotną mantrą Buddy współczucia, Awalokiteśwary 700 �ne"*) ciało emanacji, stanowi klucz do zrozumienia roli, jaką w kulturze tybetańskiej odgrywają te formy twórczości, które Europejczyk nazwałby „sztuką". Sytuują się one na po­ graniczu światów: ożywionego i nieożywionego, boskiego i ludzkiego. Przekonanie o istotowym związku obrazu i praobrazu jest charakterystyczną cechą wszelkich wizerunków, jakie napotykamy w kulturach archaicznych, w kręgu zjawisk, które religioznawcy określają wspomnianym już mianem ontologii archaicznej. Najsilniejszy związek pomiędzy obrazem i praobrazem powstaje dzięki osobistemu błogosławieństwu archetypu. Takie wizerunki noszą nazwę stw Wza6, dosł. 'reprezentant oświeconego ciała', i związane są głównie z Padmasambhawą, joginem uważanym za ojca buddyzmu tybetańskiego, nazy­ wanego „drugim Buddą". W kalendarzu tybetańskim na rok 1988/1989, pod zdjęciem przedstawiającym j&w Wiat Padmasambhawy, znajdujący się w bSam yas w Tybecie, znajduje się podpis: „Na widok tego posągu, wykonanego w bSam yas w Tybecie w VIII w., Guru Rinpocze ['Drogocenny Nau­ czyciel', przydomek Padmasambhawy] powiedział: -Wyglą­ da jak ja», po czym pobłogosławił go i rzekł: «Teraz jest ze mną tożsamy*."* Teksty rozwodzą się nad mocą błogosławieństw, jakie płyną z kontaktu z podobnymi posągami. Czerpią je nie tylko ludzie, ale i cała okolica: „Istnieją posągi uczynione przez samego Guru Rinpocze siłą jego boskiej mocy. Inne, wykona­ ne przez innych ludzi, zostały przez niego pobłogosławione i dzięki temu, iż zmieszał z nimi moc swej mądrości, stały się z nim nierozdzielne. Tak więc, jeśli ktoś zobaczy podobny posąg, uzyska to samo, co wówczas, gdyby spotkał samego Guru Rinpocze. (...) Gdy posągi te będą przechowywane [w ważnych miejscach, takich jak na przykład] w królewskich pałacach czy miejscach medytacji, staną się schronieniem dla istoty doktryny. Jeśli będą przechowywane w miejscach ważnych ze względów geograficznych, będą mogły naprawić uszczerbki w lokalnej energii, wzmacniając lokalnego ducha, zapobiegając wojnom, odcinając ścieżki uczęszczane przez duchy szkodliwe ('gong po'/ rgyw km)."^. Bliski tożsamości związek obrazu i praobrazu manifestuje się tu z całą mocą. Dzięki dwóm czynnikom, zgodności z kanonem i ceremonii błogosławieństwa, nieodzownej w przypadku wszelkiego wizerunku, w zasadzie zanika różnica pomiędzy przedstawieniem i tym, co przedstawiane. Zaciera się granica pomiędzy pierwszą, drugą i trzecią kategorią nirmanakai: „sztuczne" czy też „artystyczne" ciało emanacji wyzbywa się swej „przygodności" (która to cecha stanowi przeciwieństwo atrybutu „przyrodzoności", charak­ teryzującej nirmanakaję „z urodzenia"), upodabnia się do żywej inkamacji oświeconego, a nawet do jego niebiańskiego archetypu. Obrazy samopowsWe - geneza sztuki buddyjskiej Proces zacierania się granicy pomiędzy obrazem i pra­ obrazem, typem i prototypem najlepiej oddają legendy o wize­ runkach samopowstałych. Określa się je mianem rang bywMg", którego sens w odniesieniu do tybetańskich sakraliów odpowiada temu, co w folklorze religijnym Europy nosi nazwę nie-ręką-ludzką-uczynionego (ros. merwtonvorлу/, gr. ocAciropo/cfof, skt aprwp/). Pierwszym obrazem samoistnie powstałym, o którym wzmianka znajduje się w folklorze tybetańskim, jest wizeru­ nek Buddy ze świątyni Mahabodhi w Bodhgai, gdzie Śakjamuni osiągnął oświecenie. Opowieść o jego powstaniu jest prawzorem wszystkich historii o narodzinach buddyjskiej sztuki. Mówi się tam, że posąg ten został wzniesiony przez najmłodszego z trzech braci z rodziny bramińskiej, w osiem­ dziesiąt lat po nirwanie Buddy. Kiedy chłopiec martwił się, że z dziedzictwa rodzinnego otrzymał część najmniej godną, matka, która następnie okazała się wcieleniem bogini Tary, powiedziała: „Nie smuć się! Najwspanialszą częścią dziedzic­ twa jest miejsce pod drzewem bodhi", a ono tobie przypadło w udziale. W tym właśnie miejscu powinieneś umieścić posąg [Buddy], zwrócony twarzą na wschód. «Komu miałbym powierzyć wykonanie takiego posągu - myślał potem naj­ młodszy syn - i z jakich materiałów miałby on być wykonany?» We śnie otrzymał następujące pouczenie: «Budulec powinien składać się z trzech części, z cennych substancji, takich jak złoto (...), z substancji pachnących, takich jak kamfora, i z maści sandałowej. Te trzy składniki umieść w Gandholi [buddyjska wieża świątynna, zbudowana przez cesarza Aśokę]. (...) Przez siedem dni nie pozwól nikomu tam zaglądać. Posąg pojawi się sam z siebie. Nie potrzeba do tego żadnego rzeźbiarza.* (...) Matka przestrzegła syna, że nie wolno zaglądać do środka, zanim nie upłynie wymagany czas, i stwierdziła: «Poniewaz tylko ja widziałam twarz Buddy, tylko ja będę mogła stwierdzić, czy posąg jest naprawdę do niego podobny. (...)» Jednak nieposłuszni starsi synowie 707 �otworzyli drzwi [świątyni] na dzień przed upływem wy­ znaczonego czasu i odkryli, że za wyjątkiem małego palca prawej nogi posąg zdążył już się uformować. «Podobienstwo jest wielkie», powiedziała matka, zobaczywszy gotowy wize­ runek (...)."" W żywotach tybetańskich świętych, w przewodnikach dla pielgrzymów i kronikach klasztornych roi się od opowieści 0 obrazach samoistnie powstałych. W cytowanej przed chwilą biografii Dharmaswamina, albo w Рггежх&н&и po ¿rWtotvym Tybecie" posągi гол# ¿rywig pojawiają się dosłownie co kilka stron. W pierwszym mówi się na przykład o samopowstałym posągu Awalokiteśwary (bodhisattwa współczucia, opiekun Tybetu) z drzewa sandałowego w Bu kham, o wy­ glądzie pięcioletniego chłopca, o kamiennym posągu Tary „pochylonej w lewo", Tary „z odwróconą głową"*. Nato­ miast w Przewo&w&M czytamy m.in.: „W jaskini Zla ba phug jest posąg (л&и ило6) Orgy an Rinpoche [Padmasambhawa] 1 wiele obrazów samopowstałych." Z kolei G. Tucci w swej Уокгмсу fo Mwrfo/zg pisze, iż w miejscowości Ghiling niedaleko granicy nepalsko-tybetańskiej znajduje się grota, zwana rang '6уыл# mc/W гГел, dos), 'samopowstała stupa', w której istotnie znajduje się stupa, „która zbudowała się sama". Także w Trishuli ekspedycja Tucciego natknęła się na posąg Wadżrabhairawy^, zwany jvayamoW*, co Tucci objaśnia za jego ludową etymologią jako „cudownie powstałe boskie dzieło, które zstąpiło z nie­ ba". Wszystko to są jednak pomniejsze samoistne figury. Znacznie sławniejszy jest posąg jedenastotwarzowego Awa­ lokiteśwary, zwany rang 6уол# /л#а, 'pięciorakP samopowstały' (lub fAwgf г/ел слел po rang буол^ /л#а № л , 'samopowstały pan współczucia z pięciorakim orszakiem'), znajdujący się w głównej świątyni w Lhasie. Przekaz głosi, że został zamówiony przez pierwszego z wielkich królów religii, Srong btsan sgam po, władającego Tybetem w VII w. n.e. Miał być wykonany ściśle według królewskiej wizji medytacyjnej. Nepalski rzeźbiarz, któremu powierzono jego wykonanie, zaświadcza, że „powstał on spontanicznie z dwóch promieni światła". Inną wersję podaje Thondup: „Mówią, że król Srong btsan sgam po zgromadził wszystkie potrzebne rzeźbiarskie materiały, a także obraz, który przywiózł z Indii [jako wzór ikonograficzny]. Następnego dnia, gdy przyszedł zerknąć na materiały, posąg był już gotowy: powstał samoistnie."* Sztuka tybetańska nie tyle akcentuje nadnaturalne po­ chodzenie świętych wizerunków, co w y c i s z a o b e c ­ n o ś ć l u d z i j a k o i c h t w ó r c ó w . Szczególnym eksponentem owej idei pustki „ja" jest właśnie tybetański drzeworyt. Matryca drukarska, rzeźbiona ściśle według kano­ nicznych wskazówek, do minimum ogranicza rolę człowieka. Jego udział nie polega na współtworzeniu, ale raczej na niezakłócaniu procesu mnożenia wizerunków. Cały proces drukowania dużo bardziej niż procedura malowania czy rzeźbienia przypomina narodziny obrazu samopowstałego. Nieważna jest jego „boskość", ważne, że jest „nie-ludzki", „nie-ręką-ludzką-uczyniony". Ten - podpora duchowości Kolejną kategorią użyteczną przy rozpatrywaniu osobliwo­ ści tybetańskiej sztuki buddyjskiej jest potrójne rozróżnienie rzeczy naznaczonych związkiem z osobą historycznego Bud­ dy. Pamiątki te dzielą się na: 1) ám'ra&a (skt) - pozostałości jego ciała, relikwie, 2) рагйлодд&а - przedmioty przez niego używane, miejs­ ca, które odwiedził, 3) wJoefo&a- znaczące symbole, pamiątki, które nie miały z nim styczności/' „Nazwa Уамга&а - pisze Huntington - odnosi się do relikwii ciała Buddy, takich jak zęby, włosy, paznokcie, fragmenty kości lub popioły kremacyjne. Pozostałości ciała Buddy składano głównie w budowli zwanej stupą (...). Określenie parib/iogata odnosi się do rzeczy, których Budda używał, wraz ze wszystkim, czego dotknął, do miejsc, które odwiedził, w których odpoczywał, a nawet takich, które minął. (...) Pielgrzymki do miejsc partMogata, podobnie jak te do miejsc /апгака, były od najdawniejszych czasów istotne dla praktyki buddyjskiej. Trzecie określenie, ыаИеЫи (re­ prezentacje lub pamiątki) dotyczy wizerunków lub innych przedstawień Buddy, nie mających fizycznego kontaktu z jego ciałem ani z niczym czego dotykał. Wszelka rzeźba, obrazy i inne przedmioty, które go wyobrażają lub mają z nim związek (...) uważane są za u&Wa&a. Pod nieobecność fizycznego związku z Buddą, iw&Wo&a uważane są za uosobienie jego obecności.'"". W zasadzie wszelki święty obraz należy do kategorii иагЫо&а. Z reguły jednak do takiego obrazu dołącza się relikwie lub skrawki szat świętych, wówczas dodatkowo Amulet ochronny, północno-zachodni Nepal, 8,6 x 13 cm 202 �Amulet ochronny dla kobiet, północno-wschodni Nepal, 16,4 x 13,6 cm nabiera on cech мш'гдкд. Najczęściej ikonę umieszcza się następnie w miejscu związanym z ziemską lub wizyjną egzystencją świętego, przez co staje się się on dodatkowo рдлояоддДд. Takie miejsce i obraz nieuchronnie obrastają legendami, stają się celem pielgrzymek, źródłem cudów i następnych wizji. W ten sposób święte przedmioty „or­ ganicznie" wrastają w obszar tybetańskiej hierogeografii. Wspominałam już, że po to, by uznać tybetański obraz święty za tożsamy z archetypem, obok drobiazgowej zgodno­ ści z kanonem konieczna jest nie tylko ceremonia konsekracji, ale długotrwały proces teurgiczny. Święty obraz wylania się w trakcie skomplikowanej liturgii, która rozpoczyna się już w momencie przygotowania papieru czy atramentu na odbitkę drzeworytnicza albo tkaniny, która zostanie rozpięta na sztalugach: „bawełnę należy zgromadzić w czystym miejscu. Robi to człowiek nieinicjowany. Bawełnę należy oczyścić przy pomocy mantry, w specjalnej ceremonii, przy której koniecznie musi być obecna dziewczyna. Należy udzielić jej błogosławieństwa, a następnie powinna ona uprząść bawełnę i tak przygotowaną przędzę oddać w ręce doświadczonego tkacza, naznaczonego pomyślnymi znakami: nie może być ani stary, ani chory, nie może cierpieć na astmę ani katar, nie powinien też mieć siwych włosów ani żadnej fizycznej ułomności. Po wykonaniu rytuału oczyszczenia tkacz powi­ nien rozpocząć swą pracę w pomyślnym dniu i godzinie, dokonując najpierw oczyszczenia sprzętu tkackiego. Dopiero gdy materiał jest gotowy, malarz, który musi być sadhaką, osobą zdolną do praktykowania medytacji, może rozpocząć pracę."* Malowanie bywa też niekiedy wspólnym dziełem wy­ kwalifikowanego malarza i kapłana; artysta maluje wszystko z wyjątkiem oczu bóstwa, które domalowuje się w specjalnej ceremonii „otwarcia oczu". Jacksonowie piszą o niej na­ stępująco: „Jednym z działań ożywiających bóstwo było domalowanie mu oczu. «Otwarcie oczu» (друдл дЪуе)... było pierwszym krokiem długiego rytuału poświęcenia lub ożywienia obrazu (rot #лдг)... Większe freski świątynne, a także główne figury i tanki świątynne czekały na otworzenie oczu w pomyślnym dniu i ceremonii tej towarzyszyło nabożeństwo.'"*" Traleg Rinpocze wspomina, iż otwarcie oczu dokonywane jest 0 świcie, na czczo: „Namalować oczy znaczy spojrzeć oczami mądrości" - mówi. Ceremonia konsekracji, rao (fw) #лдл (рд), krok po kroku została opisana przez Tucciego*, nie będę więc jej tu omawiać. Jak podaje Tucci, nosi ona sanskrycką nazwę ргдлдргдгбйяд - 'udzielenie oddechu', ożywienie. Tybetańczycy pojmują ją podobnie, jako „umieszczenie" (длдл) w obrazie ducha praobrazu, ściślej rzecz biorąc „tchnienia" (frog) praobrazu: „w czasie rytuału [konsekracji] samo bóstwo, i ciało, które z niego emanuje [niebiański archetyp 1 jego ciało emanacji, tj. jego nirmanakaja] przemieniają się w sam namalowany obraz, posąg, stupę lub literę księgi, i tak myśl staje się formą"*. Od chwili otwarcia oczu i namalowania na rewersie tkanki trzech nasiennych sylab OM AH HUM (aktywizujących poziomy oświeconego ciała, mowy i umysłu), wizerunek traktowany jest bardzo realistycznie, na podobieństwo człowie­ ka przechodzącego inicjację. Oczy posągu lub obrazu zasłania 703 �się przepaską, której rozwiązanie symbolizuje moment roz­ proszenia się iluzji, obsypuje się go kwiatami, odbicie w lustrze skrapla się pachnącą wodą itd. Na zakończenie obrzędu do obrazu dołącza się pakunek z relikwiami Oświeconych, albo też wypełnia się nimi wydrążone wnętrze posągu. Obok relikwii w skład takiego pakunku mogą wchodzić mantry pisane na paseczkach papieru, odbitki drzeworytnicze, д а т rozar - sub­ stancje wyzwalające przez smak i dotyk i wiele innych świętości. Po konsekracji święty obraz nie jest już „tylko" symbolem, ale naczyniem (tyb. ггел) boskiej obecności. Słówko ггел (skt д/дтбдлд - 'naczynie, podpora, oparcie'), które pojawiło się w poprzednim zdaniu, nie jest przypad­ kowe. Informatorzy Snellgrove'a, Tenzin Namdak, Sangye Tenzin Jongdong i Samten Gyaltsen Karmay, podają, że гкл pa są to „rytualne przedmioty, na których wspiera się celebrans w obecności bóstw, dlatego też nazywa się je 'podtrzymującymi', symbolami-podporami""?. Słownik Jáschkego, daje następującą definicję: „wizualna reprezentacja, symbol boskiego przedmiotu lub istoty, szczególnie ггел #гыл% [patrz dalej]. Stąd też ггел może być bardzo przydatny dla oznaczenia elementu materialnego w sakramentach chrześ­ cijańskich, tj. wody, chleba i wina""*. Tradycyjnie rozróżnia się trzy rodzaje ггел (ггел gjwm): księgę, symbol oświeconej mowy lub słowa; obraz, symbol oświeconego ciała; i stupę, symbol oświeconego umysłu. Olschak podaje następującą ludową etymologię л&и gjwng fnugj гкл ('naczynie, oparcie dla oświeconego ciała, mowy i umysłu'): „naczynie zawiera­ jące formę, wyraz i głębsze znaczenie""^ Tu otwiera się możliwość kojarzenia trzech składników stanu buddy z trze­ ma ciałami buddy i trzema poziomami znaczenia świętego tekstu. We właściwym sobie poetyckim języku Giuseppe Tucci pisał о гкл, iż „scala różne plany wiedzy, przekształ­ cając w żywe doświadczenie to, co zaledwie intelektualne." * Jacksonowie wymieniają inny funkcjonalny podział ггел: mogą one stanowić «podpore wiary» (tyb. ддд" гкл), «przypomnienie o złożonych slubowaniach» (дгдл ггел), albo też «podpore dla oczu w medytacji* (dWgj ггея)Л Nie od rzeczy będzie wspomnieć w tym miejscu o dużych podobieństwach pomiędzy tybetańską tanką i ruską ikoną. Pierwszym jest sama ich nazwa-tyb. /Ад бгм, 'pisaniebogów' i ros. #олор;У. Drugim - ich pojmowanie. Ojciec Paweł Florenski nazywa ikonę „protezą duchowości"^. „Ikonostas - pisze - to widzenie. Ikonostas to ukazywanie się świętych i aniołów (...). Ikonostas to sami święci. A jeśli modlący się w świątyni byliby dostatecznie uduchowieni (...), nie byłoby w świątyni żadnego ikonostasu, prócz przysłanych przez Boga świadków (...)". Podobnie jak bizantyjska, ikona tybetańska jest nie tylko oknem wychodzącym na niebo, ale i drzwiami, przez które święci mogą schodzić na ziemię. Zwraca uwagę zdumiewające podobieństwo pomiędzy słowami Pawła Florenskiego i charak­ terystyką tybetańskiego świętego obrazu, która pochodzi od Giuseppe Tucciego: „Tym, którzy na nie spojrzą, malowidła te mają ułatwić oderwanie się od egzystencji samsarycznej i zwrot ku owym czystym rejonom bytu [Ы zAmg &лалм, 'czystym krainom']. Dlatego też często nazywa się je mfWzg gro/, wyzwoleniem przez widzenie: tego, który patrzy na nie czystym wzrokiem i z przenikliwym umysłem, obdarzają one wyzwoleniem. Nie należy sądzić, by miały one moc magiczną, że sama ich obecność wystarczy, byśmy zostali przeniesieni w owe szczęśliwe światy, które wyobrażają. Może to nastąpić 704 tylko pod warunkiem całkowitego zaangażowania naszej naj­ głębszej istoty, tylko ono może nas zmienić. Malowidła te działają podobnie jak teksty Wielkiego Pojazdu [mahajany] lub Pojazdu Diamentowego [wadżrajany]. Aby czytać ich symbole i formy, by zrozumieć ich tajemniczy język, trzeba żyć ich znaczeniem. Dopiero wówczas może nastąpić konsubstancjacja z planem, który ją wyobraża. Kontemplujący jednoczy się z przedmiotem kontemplacji, i w ten sposób odradza się w niebie, na cudownym lotosie."* Drzeworyt tybetański: typologia Teraz, kiedy znamy już klimat sztuki tybetańskiej, czas na szczegóły dotyczące drzeworytu. Odbitki drzeworytnicze pełniły wiele funkcji, z których, najważniejsza była funkcja nośnika modlitwy żywiołów. Nie można jednak zapomnieć także o innych zastosowaniach pieczęci. Ogólnie matryce drzeworytnicze można podzielić na cztery grupy, w zależno­ ści od typu ikonograficznego i funkcji. Pierwsza kategoria, d r z e w o r y t y l i t e r o w e , zawierające mantry i dharani, złożone były z napisów, których znaczenie nie odgrywało tak istotnej roli, jak przypisywana im forma i oddziaływanie/" Drzeworyty takie można podzielić na cztery grupy funkc­ jonalne: 1) złożone kilkakrotnie i noszone na szyi, w bucie czy też zaszywane w ubraniu pełniły funkcję ochronną, odpowied­ nio do treści odbitki chroniąc przed złymi duchami, złodzieja­ mi, pożarem, wilkami etc.; 2) zwinięte i włożone do wnętrza młynka modlitewnego były narzędziem mechanicznej modlit­ wy; 3) użyte w czasie ceremonii konsekracji świętych przedmiotów stanowiły nośnik błogosławieństwa; następnie wypełniało się nimi wnętrze posągu, zaszywało na rewersie tanki lub zamurowywało w miejscu ołtarza; 4) zwinięte zjadano je w charakterze lekarstwa lub nośnika wyzwolenia przez smak." Druk z błogosławieństwem dla zmarłej, północno-zachodni Nepal, 18,9 x 12,7 cm �Drugą grupę stanowią d r z e w o r y t y h a r m o n i z u ­ j ą c e , przywracające harmonię kosmiczną („naprawiające uszczerbki w lokalnej energii"*), zwane zazwyczaj „amuleta­ mi pomyślności", Nakleja się je na ścianach i sufitach, drukuje na flagach modlitewnych, niekiedy zaszywa w ubraniu. Powszechnie uważa się, że przysparzają one „powodzenia, bogactwa, długowieczności, szczęścia, mądrości i rozwoju duchowego". Drzeworyty trzeciego typu, f i g u r a t y w n e , związane są z konkretnymi praktykami rytualnymi, których celem jest odegnanie złych wpływów, ujarzmienie demonów, zsyłają­ cych choroby i życiowe kryzysy. Zazwyczaj w centrum matrycy znajduje się wizerunek osoby, zwierzęcia lub demo­ na, otoczony zaklęciami. Niekiedy pojawiają się tu figury geometryczne o precyzyjnej symbolice, związanej z żywioła­ mi, planetami, znakami kalendarzowymi i wróżbiarskimi. Odbitki te zazwyczaj nie są wystawiane na widok publiczny, lecz noszone w kwadratowym woreczku utkanym z kolorowej przędzy. Czwarty typ matryc ma f o r m ę k o l i s t ą , naśladującą mándale. Są to jedne z najczęściej występujących pieczęci drzeworytniczych. Wyobrażają one mándale bóstw medyta­ cyjnych, stanowią wizualne reprezentacje nauk ezoterycz­ nych. Zabezpieczają przed szkodliwymi wpływami. Chronią przed chorobami psychicznymi, które, podobnie jak inne schorzenia, Tybetańczycy przypisują najczęściej interwencji demonów lub obrażonych duchów lokalnych. Najczęściej umieszcza sieje na ołtarzach, na sufitach klasztorów i kaplic. Niekiedy służą one jako pomoc w medytacji, a także jako rekwizyt praktyk medytacyjnych i rytuałów (głównie oczysz­ czających). Niektóre z nich, zaszyte w kwadratowych sakiew­ kach z kolorowej przędzy, wszywa się w kieszeń. Uważa się powszechnie, że właśnie drzeworyty koliste mają największą moc ochronną. Wśród Tybetańczyków największym szacunkiem cieszą się czerwone (cynobrowe) druki term, wspomnianych wcześniej tekstów-skarbów. Stanowią one prawdziwą rzadkość. Podob­ nie jak innych sakraliów, nie wolno ich sprzedawać; są jednym z najbardziej wartościowych podarunków, równie cennym jak relikwiarz z subtancjami „wyzwalającymi przez smak" (tyb. dam rdzoj) lub wyszywana kosztownościami thanka, buddyjski święty obraz. Przygotowanie matrycy i druk Do wyrobu matryc używano wyłącznie miękkiego drewna, najczęściej pochodzącego z drzew rosnących nad brzegami strumieni (głównie z wierzb). Drewno suszy się przez sześć do dziesięciu miesięcy. Następnie mistrz drzeworytu, którym jest mnich lub osoba świecka, pracująca na zamówienie klasztoru, tnie drewno na tabliczki w czterech kanonicznych rozmiarach. Wszelkie sęki zostają usunięte, a ubytki wypełnione litym drewnem odpowiedniej wielkości. Następnie, przy użyciu lustra, mnich szkicuje wzorzec na powierzchni tabliczki i kaligrafuje na niej odpowiednie teksty. W tym celu używa specjalnego drewnianego pióra i czarnego indyjskiego at­ ramentu. Szkic wzorca sprawdzany jest w klasztorze dwa do pięciu razy. Następnie klocek przekazuje się rytownikowi. Jest to mnich lub rzemieślnik pracujący dla klasztoru. Obustronne wygrawerowanie tekstu na sporych rozmiarów klocku za­ jmuje mu zwykle około czterech dni. Teraz drzeworyt podlega Tzw. życiodajna ręka Darjeeling, p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e Indie, 12,2 x 6.4 cm kolejnej pięciokrotnej korekcie, przeprowadzanej najpierw na próbnej odbitce, potem zaś na klocku. Pomyłki w tekście lub rysunku są następnie wycinane, zaś w miejscach wycięć za pomocą specjalnego kleju przytwierdza się kawałeczki drew­ na z poprawionymi elementami matrycy. Teraz następuje ostateczna próba: matrycę gotuje się w maśle, aby zapobiec jej paczeniu się. Na dziesięć matryc mnisi używają około funta masła. Gdy zaczyna ono wrzeć, wkładają do naczynia formę drzeworytnicza i trzymają ją około minuty. Wygotowane matryce studzi się, suszy i oczyszcza z masła przy użyciu specjalnego pędzla. Indyjski atrament do druku przygotowywuje się na długo przed użyciem. Kawałek suchego atramentu wkłada się do naczynia i rozcieńcza gorącą wodą. Naczynie umieszcza się w ciepłym miejscu i trzyma tam pięć-sześć miesięcy, stop­ niowo uzupełniając parującą wodę. W trakcie druku klocek smaruje się atramentem, po czym przyciska doń odpowied­ nich rozmiarów papier, który dociska się przy użyciu specjal­ nego pędzla z końskiego włosia." Inne źródło podaje inną recepturę przygotowywania at­ ramentu. Jednym z jego składników jest chiński atrament, a także sadza, palony ryż lub jęczmień, a substancją wiążącą żywica, kleje pochodzenia zwierzącego lub skrobia. Składniki miesza się w płytkim naczyniu, rozcieńczając je wodą. Następnie za pomocą pędzla lub paletki nakłada się je na klocek, po czym przykrywa papierem i dociska za pomocą bawełnianej tkaniny. W trakcie drukowania należy uważać, by papier nie zsunął się z powierzchni klocka. Jakość druku zależy w równym stopniu od jakości atramentu i papieru użytego do druku. Niekiedy, by wzmocnić jego własności chłonące, papier się nawilża. Drukuje się zazwyczaj na papierze ręcznie wytwarzanym (czerpanym), produkowanym z kory drzew lub z pnączy. Sprowadza się go z Nepalu. Flagi �modlitewne drukuje się natomiast na surowym płótnie baweł­ nianym/* Poświęcenie druków Zdarzają się drzeworyty, które podlegają tej samej ceremo­ nii poświęcenia co thanki. Pomniejsze druki poświęcane są w trakcie prostszej ceremonii. Rozpoczyna ją ręczne dopisa­ nie przez lamę pewnych sylab na rewersie druku, w tym przede wszystkim sylab Om Ah Hum, aktywizujących wize­ runki bóstw. Następnie, po dokładnym wysuszeniu odbitki, lama przeprowadza właściwą ceremonię, polegającą na od­ czytaniu mantr i dharani i wizualizacji odpowiednich bóstw. W trakcie ceremonii poświęcenia druków kolistych lub figuratywnych lama rzuca na powierzchnię odbitki kilka ziaren jęczmienia, kolorowego ryżu, spryskuje ją wodą z szafranem. Następnie odbitka jest szybko i starannie składana i zaszywana w kwadratowej pochewce wykonanej z kolorowej przędzy. Pod groźbą uwolnienia energii, związa­ nej przez lamę przysięgą służby dharmie (nauce Buddy), drzeworytu takiego nie wolno oglądać ani prezentować publicznie. W trakcie ceremonii święcenia druków ochrania­ jących przed chorobami, wpywami demonicznymi i nie­ szczęściami pojawiają się ciastka ofiarne, tzw. tormy (tyb. gfor ma), wykonywane z masła, mąki i innych substancji. Są to przeważnie skomplikowane rytuały, z których kilka opisał Snellgrove i Nebesky-Woykowitz.^ Poniżej cytuję tekst inwokacji do tzw. konia wietrznego, rfa, najbardziej rozpowszechnionego drzeworytu tybe­ tańskiego, który stał się patronem naszej wystawy (patrz okładka niniejszego katalogu). Apostrofa ta recytowana jest przez lamę w trakcie konsekracji druku. Może być też osobistą modlitwą jego użytkownika: „O chwalebne zgromadzenie trzech klejnotów [budda, dharma, sangha], trzech korzeni [guru - nauczyciel, jidam - osobiste bóstwo medytacyjne praktykującego buddysty, strażnik - bóst­ wo medytacyjne w aspekcie ochronnym], bogów i mędrców, O trzej opiekunowie-mahasattwowie [trzech bodhisattwów: Mańdziuśri, Awalokiteśwara i Wadżrapani], Dżajadewi, Padmasambhawo i widjadharowie [skt, dosł. 'dzierżyciele wiedzy', wielcy jogini] Indii i Tybetu, Czcigodny opiekunie Ganapati z boską armią bogów wojny, 0 pięciu boscy opiekunowie, Cesarze [mongolski i tybetański bohater-wojownik], potężna istoto, i wszyscy inni Bogowie kosmicznej dynastii, za których sprawą schodzą się warunki, Wam wszystkim ofiaruję ten obłok darów, rzeczywistych 1 wyobrażonych; Błagam was: udzielcie mi łaskawie waszego błogosławieńst­ wa. Klątwy, zaklęcia, pułapki nekromantów i demonów, nieprzy­ chylnych duchów oraz wszelkie inne przeszkody Niech ustaną i znikną wszystkie te znaki słabości i niemocy wietrznego konia. Konflikty, wrogość, obmowa, wojna, spory, kataklizmy i inne Uśmierzcie wszystkie podobne rozdźwięki. Oby rosła siła i moc chwalebnego wietrznego konia, Tej czworonożnej legendy. Proszę, obdarzcie mnie duchowymi i doczesnymi, najwyż­ szymi i zwykłymi siddhi [moc magiczna, uzyskiwana w medy­ tacji; najwyższym siddhi jest oświecenie] i wszystkim bez wyjątku, czego zapragnie mój umysł.""" Drzeworyt tybetański: nie magia lecz festiwal pustki Tybetański drzeworyt spełnia wszystkie zadania, jakie stoją przed buddyjską sztuką, rozumianą jako ыро/а, zręczny środek, wskazujący drogę ku oświeceniu. Dlatego trudno zgodzić się z powszechnym do niedawna klasyfikowaniem go w kategorii „zaklęć, uroków, amuletów", choćby ich siła magiczna traktowana była jak najbardziej serio. Czyni tak na przykład Nick Douglas^', skądinąd autor jednego z najlep­ szych omówień drzeworytów tybetańskich, pochodzących z tradycji buddyjskich i bon. Kategoria „amulet", podobnie zresztą jak pojęcie „magii", której jest on pochodną, to raczej termin-indeks, objaśnienie pozorne, obciążone wielokrotnie dyskutowanymi wadami." Zamiast więc mówić o magii (niezaprzeczalnie tu obecnej, lecz nie wiadomo, co właściwie oznaczającej) lepiej widzieć w drzeworycie tybetańskim ekspozycję buddyjskiej doktryny, głoszącej аЫ^а-ашсса-алаКа", cierpienie-nietrwałość-pustość. Nietrwałość papierowego druku przypomina o przemija­ niu. Niezmienność, kanoniczność jego ikonografii odwzoro­ wuje buddyjski antyrelatywizm ontologiczny i etyczny: świat nie jest chaosem, bowiem pomiędzy dobrem a złem istnieje zasadnicza, nieredukowalna różnica, cierpienie. Cały po­ rządek kosmiczny opiera się na tym fundamentalnym założe­ niu, wyrażającym się w pierwszej z buddyjskich czterech szlachetnych prawd.^ To z niego wyrasta buddyjski im­ peratyw kategoryczny, składane przez bodhisattwę^ ślubowa­ nie, że nie spocznie w pracy dla powszechnego pożytku dopóty, dopóki „choć jedna istota pogrąża się w tym oceanie cierpienia". I w końcu po trzecie: drzeworyt buddyjski, stanowiący treść tybetańskiej modlitwy żywiołów, spalany w ogniu, obracający się w młynku i młynie modlitewnym, odciskany w skale, w tysiącznych powtórzeniach powiewają­ cy na flagach modlitewnych stanowi ekspozycję nauki o pust­ ce wszystkich rzeczy. Bo „gdzie jest wiatr, gdy nie wieje? gdzie rzeka, gdy nie płynie?" Kto się modli, kiedy wiatr się modli? Albo gdy rzeka obraca młyn modlitewny? Kto wprawia w ruch dzwonki z mantrami chroniącymi pola przed powodzią? Kto porusza klekotki, odstraszające demony? Oto prawdziwie buddyjski wykład wszechpustki, na przykładzie niewzruszonej choć iluzorycznej ontologii żywiołów. Na zakończenie jeszcze jeden obraz z Tybetu. Nad rzeką siedzi mnich. Rytmicznie zanurza rękę w wodzie. Pod­ chodzimy bliżej. Wygląda, jakby robił babki z piasku. W ręku trzyma matrycę drzeworytnicza z wizerunkiem Garudy, króla nagów, wężowych bóstw zamieszkujących wody i podziemia. Stempluje nią wodę. Rzeka płynie, unosząc z nurtem błogo­ sławieństwo królewskiej pieczęci. P R Z Y P I S Y ' S. Vincenz, g w w w Ь л ж д ш и / ' о с А и , [w:] tegoż, T f m d f y ź W o w i b z , Gdańsk 1993. s. 112 ' Tegoż. Owfopar. Zwpfjb z for УСЗД-У944, oprać. Jan A . Choroszy, Wrocław 1993. s. 12 i 51 ' Budowla o kanonicznym, precyzyjnym kształcie i bogatej symbolice, pierwo­ tnie kryjąca szczątki Buddy lub buddyjskich świętych, rozpowszechniona w kra­ jach buddyjskich. 706 ' Ich nazwa pochodzi od nazwy mantry Om Mani Padme H u m , najczęściej rytej na skałach w obrębie Wielkiego Tybetu. ' W skład tego kręgu geograficzno-kulturowego w c h o d z ą m i n . Tybet właś­ ciwy, Nepal i północne Indie (Ladakh, i część Kaszmiru, m.in.doliny Lahul i Spiti), Sikkim i Bhutan. ' Przedstawiciele starej przedbuddyjskiej religii Tybetu. �' B.Uspienski, fidf Avi{fego Mitola/a ли Kwsi, przel. R.Mayenowa. Lublin 1985 ' W . Juszczak, Pragmenfy. AWce z k o n i i / i l o z o / i i и Ы з , Warszawa 1995, s. 147-8 * Odwołuję się tu do krytyki estetyki pokantowskiej przeprowadzonej przez H.-G Gadamera w jego Prawdzie i mefodzie. Zob. J.Tokarska-Bakir, Wyzwoknie przez widzenie i jAicAomie. &olenokgicz<ie aipeby refigi/nmci fyhefahitie/ № (wielie hermentufyt Aansa-Georga Gadamera (w druku). M . Eliade, TraAfaf o A ü l o n i religii. Warszawa 1976. Mówiąc o ontologii archaicznej Eliade ma na myśli nie tylko „światopogląd", ale „sposób istnienia świata" w kulturach archaicznych, w których religia jest elementem wszechobec­ nym, regulującym wszystkie sfery życia. Każde zjawisko przyrodnicze, społeczne i artystyczne jest tu, w sensie epistemologicznym i ontologicznym, manifestacją sacrum, hierofanią. " O niebezpieczeństwach tego aktu pisze Wiesław Juszczak s. 68nn., 128 nn. etc. " R. A . F. Thurman, Tibet / В ЛыаИЬюп ondTfj A n , w: M . M . Rhie, R. A. F. Thurman, Wudom and Сощроиюл. 7he iacred Л п о / Tíoef (katalog wystawy 0 tym samym tytule, zorganizowanej w The Asian Art Museum of San Francisco, 1991), San Francisco 1991, s. 37 " G . Tucci, Tioefon Painled J c r o i ü , Roma 1949, 1.1, s. 291, " Podobny zwyczaj znany jest z tradycji polskich chasydów. U J.J.Singera czytamy o Rabinie Mędrcu z Przemyśla, z racji dzieła, które wydał pod tym tytułem zwanym „Rykiem Niedźwiedzia", albo o rabinie z Lublina, z podobnych przyczyn zwanym „Ponętnym Banichem". 1 1 Singer, ./osie Kraków 1992, s. 192 's „Piętnastowieczny mistrz buddyjski Gon dkar ba kun dga' mam rgyal w czasie swej nocnej medytacji miał wizję Mahakali. Tej samej nocy naszkicował bóstwo, tak jak się mu ono pokazało. Następnego dnia powierzył wykończenie 1 pokolorowanie malowidła słynnemu artyście, mKhyen brtse chen mo. Dziesiąty Karmapa. Chos dbyings rdo rje (1604-1674) i Situ pan chen chos kyi 'byunggnas (1700-1774) byli takimi właśnie mistrzami [tzn. malowali według własnych wizji] i ich tanki osiągały wielki rozgłos." D . P. i J. A . Jackson, TfOefon Thonghz Pawling. Mefhodr and Walerials, Boulder 1984, s. 12 " W . Juszczak, op. cit., s. 129 " Zob. 1. Tokarska-Bakir, Wyzwolenie przez widzenie i dwchonie, op. cit. '* F. S. С Northrop, The Meefing о / f o i f and Weif, s. 340. Podobną opowieść osnuto wokół postaci Hermana Hessego. Opowiadano, że gdy osadzony był w więzieniu za o d m o w ę służby wojskowej, namalował pociąg wjeżdżający do tunelu, po czym wsiadł w niego i odjechał. Relacja ustna Krzysztofa Czyżews­ kiego, sesja poświęcona Hermanowi Hessemu, Wrocław, wiosna 1994 " N . J. Girardot, Myfh and Meaning in Eorfv Tdoúm, Berkeley and Los Angeles 1983 " Cz. Miłosz, Tfoñtu, Warszawa 1992. To samo przekonanie znajdujemy u Simone Weil: „Zły malarz - powiada ona - patrzy na dziewczynę, która mu pozuje, i m ó w i sobie « m a wysokie czoło, skośne brwi, powinienem umieścić na płótnie wysokie czoło i skośne brwi*. Prawdziwy malarz przez napięcie uwagi jest tym, na co patrzy. Przez ten cały czas porusza się jego ręka trzymająca pędzel." S. Weil, P u m a wybrane, Kraków 1991, s. 94. Zob. J. Tokarska-Bakir, Wyzwolenie.., op. cit., Wprowadzenie. " Szao Jung, X I w., za. J. Needham, Wieltie miareczkowanie, f/auta i jpofeczemfwo w Chinach i na Zachodzie. Warszawa 1984, s. 55 и Seung Sahn, Jfrzepw/qc popiół na guddg. Warszawa 1990, s. 84 " Pamiętając o starożytnym, a oddziałującym jeszcze w okresie późnego średniowiecza (np. u Tomasza z Akwinu) rozróżnieniu pomiędzy sztuką i stwarza­ niem, które mocno naznaczyło całą późniejszą myśl Europejczyków. " Zob. j . Tokarska-Bakir, Wyzwolenie przez widzenie i f&cnanie, op. cit. ^ „Księżniczka Punyadhari z M i nnyag, jedna z uczennic I V Karmapy, Rol pa'i rdo rje [1340-1383] miała sen o wielkiej tance Buddy Śakjamuniego, mierzącej 11 łokci od ucha do ucha. Słysząc to, Karmapa podpowiedział j e j , w j a k i sposób mogłaby urzeczywistnić swój sen. Dosiadł konia i za pomocą śladów jego kopyt zaznaczył na ziemi wzór wizerunku. Okazało się że ów obraz Buddy ma doskonałe proporcje. Następnie został on przeniesiony na ogromny kawał jedwabiu. Przez trzynaście miesięcy pięciuset ludzi pracowało nad wykonaniem tej wielkiej tanki, na której po obu stronach Śakjamuniego znaleźli się także Mańdziuśri i Maitreja " Karma Thinley, Tfúfory o / g ń f e e n Karmapa: o/TBef. Boulder 1980, s. 66-67 * Thurman, op. cit. s. 36 ^ Najbliższe europejskiemu znaczeniu «sztuki» może być tybetańskie 6zo 6o, praca, rękodzieło' (a także: figura, podobizna, forma etc.) Dass pisze, że zgodnie z buddyjskim podziałem w sztuce m o ż n a wyodrębnić trzy kategorie: [1] las tzo, czyli sztuka w odniesieniu do ciała, obejmująca pisanie, rysowanie, malowanie i wszystko, co dotyczy rzemiosła; [2] ngag ozo, sztuka w odniesieniu do mowy, obejmująca sztukę czytania i układania utworów literackich, a także umiejętność studiowania: oraz [3]у id 6zo, sztuka w odniesieniu do umysłu, obejmująca wszelką pracę intelektu. Jeśli chodzi o kategorie działalności artystycznej, wymienia się kolejno: tkactwo, handel, sztukę dyplomacji, sztukę epistolamą, arytmetykę, chiromancję, wróżenie i interpretację znaków wróżebnych, sztukę projektowania i konstruowania, rzeźbienie posągów, reliefów, rytowniclwo, sztukę wychowywa­ nia, wytwarzania tkanin wełnianych i filcu, sztukę mieszania składników (np. metali). Ch. Dass, TfOefon-fnglúh Dicfionary, Calcutta (1902) 1985, s. 1111 " R. Thurman, Tioef and Tioefan gwddnum, op. cit., 35. " Angielski przekład tybetańskiego 6zoDojako „sztuczny - artystyczny", który powtarzam tu za Robertem Thurmanem (Wüdom and Compamon. op. cit., s. 34), nawiązuje do dwuznaczności „sztuka" - "sztuczność": np. ang. arf-arfi/icial, istniejącej w wielu j ę z y k a c h europejskich. Trudno m i rozstrzygnąć, na ile trafnie oddaje on znaczenie tybetańskie. Na ten temat patrz Dass. op. cit., s. 1111. ^ Rigpa Fellowship, London 1988 " Thondup Tulku, A d d e n Teaching* о / Tioef. An fjpldnafion о / fne Terma Tradifion о / r n e Ayingma Jcnool о / Д м И л и т , London, s. 151-152 " H . A . Jáschke, Tfeelon-Engfuh Diclionary wiln Special Ke/érence fo rne Prevailing Dialects, Delhi 1980, s. 522-523: (2) „rang Dywng ha, samopowstały: (...) rang g r a t nie przez człowieka wytworzony „["= rang oyun, rang oyong, samoistny, powstały sam z siebie"]. Podobnie Dass, op. cit., 1164-1165. Zob też j . Tokarska-Bakir, Wyzwolenie..., on. cit. " Drzewo pod którym Budda Sakjamuni osiągnął oświecenie. 'Bodhi' znaczy „przebudzenie, oświecenie". " biography о / Dnarmajvamin, [ w : ] J.N. Roerich ( o p r a ć ) , glae Annals, Moskwa 1967, 525-527 " Mik yen 6rde'f Guide fo fhe Яо/y Placel о / Cenlral Tioef. przeł. z tyb. A . Ferrari, L . Petech, H . Richardson, Roma 1958, 43 etc. " Roerich, op. cit, 512. 519, 533 " Jedno z groźnych bóstw panteonu buddyzmu tybetańskiego. " Samoistne powstanie przypisuje się też stupie o tej samej nazwie, słynnej stupie Swajambhu w Kathmandu. " «Piecioraki», ponieważ składa się z pięciu figur: „świętego posągu przywie­ zionego z Indii, samopowstałego posągu [Awalokiteśwary], [posągu] któla, a także księżniczki nepalskiej i chińskiej", Thondup, op. cit., 252, n. 211 *' Thondup, op. cit., s. 252, n. 211 " S. L . , Huntington J. C , Huntington Leaves/rom fne godni Tree. The Arf о / Pala /ndia fgfh-T2fh cenfwnejj and 7fs Jnfemafional legacy [katalog wystawy w The Dayton Art Institute], Seattle - London 1990, s. 85 « Tamże. " G. Tucci, Tioefan Painled Scrolls, op. cit, s. 290 " Jackson, op. cit., s. 139 * Tucci, op. c i i . , s. 312nn. ^ Blo bzang chos k y i rgyal mtshan, [ w : ] Tucci, op. cit., 315 D. L . Snellgrove, Тле fYine Ways о / Д о л . E r c e r p » / r o m gZi-brjid [przekład z t y b ] , Boulder 1980, s. 297-298 " H . A . Jáschke był misjonarzem z Moraw, który wiele lat spędził w podhimalajskiej dolinie Lahul w północnych Indiach. B . Olschak. T. Wangyal. Myrfic Arf o/Ancienf Tibef. London bd, s. 113 s« Tucci, op. cit., s. 239 " Jackson, op. cit., s. 11 " P. Florenski, / t o n o i f o ł i inne szkee, przeł. Z.Podgórzec, Warszawa 1984, s. 120. Zwraca uwagę zbieżność tego określenia z tybetańskim określeniem malarstwa, „proteza d u c h o w o ś c i " bliska jest rfen, „symbolowi-podporze". " Tucci, op. cit., s. 287-288 " Tendencja do zaniedbywania treściowej strony słowa czy napisu na rzecz jego formy i oddziaływania, z reguły właściwa jest tzw. kulturom „ustnym", archaicz­ nym, w odróżnieniu od „pisemnych", opartych na piśmie jako głównym nośniku komunikacji. Owa tendencja przejawia się w specyficznym „rematycznym" użytku, jaki czyni się w obrębie kultury ustnej ze świętej rzeczy czy świętego tekstu, interesując się nie tyle jego femafem (tym, о с z y m jest tekst lub с o wyobraża wizerunek), ile remalem (materialnością tekstu, substancją wizerunku, tym, c z y m tekst lub wizerunek jest). Podobne, „rematyczne nastawienie" może też charakteryzować określone formy kultu: w zachowaniu religijnym akcentuje się wówczas samą tylko czynność (klękanie, wędrówka na klęczkach, pokłony, okrążanie świętej góry, klepanie pacierzy, różaniec itp.), nie zaś np. treść albo też intencję modlitwy czy rozmyślania, zalecanego przez brewiarz na okoliczność owej pobożnej praktyki. Odwołuję się tu do przystosowanego do etnograficznego kontekstu potrzeb rozróżnienia językoznawczego: temat (lo, o czym się mówi) - remat (to, co się mówi). Więcej na ten temat w mojej pracy, Wyzwolenie..., op. cit., Wprowadzenie. % Douglas, op. cit., s. 9 * Thondup Tulku, Widden Teaching! о / TToef. An Eipfdnorion о / fne Terma Tradifion о / f k e Ayingma Jcnool o / g w d d n ú m , London, s. 151-152 ^ Za: G. Leonów, w: M . M . Rhie, R. A . F. Thurman, Wúdom and Companion. The Sacred A n qf" Ti6ef, s. 306 " N . Douglas, Tioefon Tdnf ric Chormr and A m a l e » . 2 JO Examples Reproduced / r o m Original WoodWocb, New York bd. s . l l * Snellgrove, The fVme Ways..., op. cit.; R. de Nebesky-Wojkowitz, Oracles and Demons o/rioef. The Cidf and Iconography о/fhe Tipelan Profecfive Deifies, The Hague 1960 ™ Modlitwa skomponowana przez Mipama, słynnego lamę, który żył w latach 1846-1912. Za udostępnienie jej dziękuję P. Maciejowi Góralskiemu z Muzeum Azji i Pacyfiku w Warszawie. " N . Douglas, op. cit., s. 11 " M a m tu na myśli całą antropologiczną krytykę Frazerowskiej Ziole/ galgzi, poczynając od Bronisława Malinowskiego przez gemertungen uter Prozer The GoWen Aowgh' Ludwiga Wittgensteina, a kończąc na dyskusji nad pojęciem racjonalności, jaka toczyła się w prasie antropologicznej {filozoficznej w latach 60' i 70'. Zob. artykuły z tomu pod red. E. Mokrzyckiego, Pac/onalnosc i sfyl т у Д е ш а , Warszawa 1992 " Palijska formuła, wyrażająca w największym skrócie podstawowe idee buddyzmu: uniwersalność cierpienia, przemijanie i „brak wszelkiej samoistnej esencji i egzystencji", zwany pustością wszystkich rzeczy, w tym ,ja". " Jest to najbardziej skrótowa, mnemotechniczna formuła doktryny buddyjs­ kiej, przypisywana samemu Buddzie Śakjamuniemu. Pierwsza szlachetna prawda stwierdza, że cierpienie istnieje; druga wskazuje na jego przyczyny; trzecia naucza o istnieniu nirwany, stanu poza cierpieniem; czwarta wskazuje do niego drogę. " Praktykujący buddysta, ślubujący dążyć do wyzwolenia nie tylko dla własnego dobra, ale dla pożytku wszystkich istot. 707 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5bb94eb0db0e5349cfb806276c58bd36.pdf abc0cd1dbfc68a46f49955c1b9cf8272 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3303 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3096 Title A name given to the resource Moi przyjaciel Łemkowie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.3-4, s.211-216 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Tl. 1. N a j d a c h , stary pasterz z R y c h w a ł e m , 1929 r. Roman Reinfuss M O I P R Z Y J A C I Zainteresowanie Ł e m k a m i , a p ó ź n i e j e t n o g r a f i ą z r o d z i ł y się Ł E M K O W I E m u codzienny p o s i ł e k , w r a c a ł dopiero p ó ź n ą j e s i e n i ą . Zaintereso- u m n i e z czystego p r z y p a d k u . P a r ę l a t przed w o j n ą m i e s z k a ł e m луа1о mnie ż y c i e starego s a m o t n i k a , s i a d ł e m z n i m na z m a t k ą w Gorlicach, gdzie na poczęstoлyałem kałem Lemków\ z i m ą saniami cotygodniowych targach spoty­ P r z y j e ż d ż a l i w o z a m i w y ł a d o w a n y m i drewnem, z a p r z ę ż o n y m i лу konie l u b w o ł y . 2лугаеаН m o j ą papierosem, później zjedliśmy trawie, wspólnie moją луусДоегколл'а „ w a ł ó w k ę " , a stary opoлyiadał i o p o w i a d a ł . TJ Ł e m колу ОЛУСО nie e t ^ v a j a się dobrze, z a p a d a j ą c z ę s t o na „moty- m c a g ę sлrymi l u d o w y m i s t r o j a m i , л\чес o g l ą d a ł e m ich z zainte­ l y c i u " , trzeba je ЛУ jesieni z a b i j a ć na resowaniom, czasem z r o b i ł e m j a k i e ś zdjęcie i na t y m w ł a ś c n v i e m a j ą nawet takie , . p o z w o l e ń s t w o " o d j a k i e g o ś k r ó l a , żo m o g ą лс.-^л^ко się. k o ń c z y ł o . b i t e i o s k ó r o w a n e barany spгzedaлyać na targach w Gorlicach - D o p i e r o w r. 19:11 w czasie jednej z луакасуппуек wycieczek na M a g u r ę Malastoлyską z a c z ę ł a się m o j a t r w a j ą c a j u ż p r z e s z ł o pól wieku „przygoda z Łemkowszczyziia". Szedłem śródleśną d r o g ą b i e g n ą c ą grzbietem Magury, gdy na polanoo po lewoj stro­ nie drogi z w r ó c i ł a m i ę s o . Ryclnvaldzianie moją m y a g ę spora r u d a sterta liści, obok i ОгуЬоллае. „ A s k ą d ż e w t a k i m razie b i o r ą się owce w n a s t ę p n y m r o k u ? " N a w i o s n ę c h o d z i l i ś m y po nie aż do B o j k ó w i H u c u ł ó w , t a m się je киролуа1о i p ę d z i ł o g ó r a m i do d o m u . ZafasoyiKwalo m n i e opoлviadanie starego, o d w i e d z a ł e m k t ó i e j 7.гсф1олса1о się coś, j a k b y buda dla psa, t y l k o t r o c h ę d ł u ż ­ jeszcze parę razy na polanie i w d o i n u w R y c h w a ł d z i e sza, Олусгагу). O n opoлviadał, j a n o t o w a ł e m i f o t o g r a f o w a ł e m . W Z a c z ą ł e m s c h o d z i ć w k i e r u n k u dziwnej b u d o w l i , w ó w c z a s zaszczekał pies u k r y t y w cieniu a z b u d y na czworakach w y g r a ­ sposób m o l i ł się siwy, ł y ą s a t y m ę ż c z y z n a . B y ł to m ó j pierwszy przyjaciel Т^етколузгсгу z n y . Ł e i n k o . n a z y w a ł się N a j d u c h . O d wiosny do jesieni p a s ł na tej powstał cionym późmej polud- n i o w ą d r z e m k ę w ciasnej ,,kołybie"'. D o wsi, s k ą d przynoszono dгukoлл'any artykuł na ten temat R y c h w a ł d b y ł w s i ą niezmiernie c i e k a w ą . N i e g d y ś , jak nazwa луэкаг^е stary pasterz o d b y w a ł pierwszy 1 polance k i l k a k r ó w i owiec, teraz s p o c z y w a j ą c y c h w s z a ł a s i e ple­ z g a ł ę z i , podczas gdy mój go (obecnie (Reichwald) z a ł o ż o n y przez k o l o n i s t ó w niemieckich, „ d o k w a t e r o w a n y " przez pasterzy w o ł o s k i c h i r u s k i c h r o l n i k ó w , znany b y ł w okolicy j a k o g ł ó w n e c e n t r u m hodowli 211 �milicjantów. 2 M ą d z i k i e m nie w i d z i a ł e m się w ó w c z a s . Później n a s t ą p i ł a akcja „ W " , ft w k i l k a n a ś c i e hu po niej zaczęły się pierw sze p o w r o t y . B y ł e m w t e d y k i e r o w n i k i e m swiozo r e a . k t y u n « a n o j K a t e d r y E t n o l o g i i na U M C S w L u b l i n i e , k t ó r e j w r. 1900 p r z y ­ znano po raz pierwszy n a b ó r s t u d e n t ó w . N a l e ż a ł o ieli z a p o z n a ć z p r a c ą t e r e n o w ą , z a d z i a ł a ć mocno na i c h w y o b r a ź n i ę , p o k a z a ć coś nieznanego i prawie egzotycznego. T a k więc po wielu l a t a c h z n a l a z ł e m się z n o w u w B a r t n e m , t y m razem z g r o m a d k ą stu­ d e n t ó w . M i e s z k a l i ś m y w pustej c h a ł u p i e ł o m k o w s k i e j , p e ł n i ą c e j f u n k c j ę schronu P T T K . O p i e k u n e m b y ł Ł e m k o , Stefan Felen­ czak, k t ó r y b y ł naszyn „ e t a t o w y m " i n f o r m a t o r e m . „ P a n i e Felenczak nie wie pan co s ł y c h a ć z M ą d z i k i e m , t y m co m i a ł t a k i e d ł u g i e „bajusy"? „ B y ł n a w y s i e d l e n i u i niedawno w r ó c i ł z r o d z i n ą . Mieszka t a m gdzie d a w n i e j . Teraz pewnie pasie k o n i e na p a s t w i s k u , jeden jest k a s z t a n a d r u g i siwy". Zebrałem studentów i poszliśmy szukać Mądzika. Niedaleko c e r k w i n a ł ą c z c e p a s ł y się dwa konie, siwy i kasztan, a, p r z y n i c h na k o ż u c h u o d w r ó c o n y m sierścią do g ó r y leżał M i c h a ł M ą d z i k . P o z n a ł e m go od razu, t y l k o że kruczo-czarno „ b a j u s y " przez to k i l k a n a ś c i e łat, bardzo posiwiały. „ D z i e ń d o b r y panie M ą d z i k , poznaje m n i e p a n ? " W p a t r z y ł się wo m n i o u w a ż n i e c z a r n y m i , ś w i d r u j ą c y m i na w y l o t oczami. „ C o ś n i b y poznaje... ale nic w i o m . . . " P r z y p o m n i a ł e m m u dawne czasy i studenta, k t ó r y p r z y j e ż ­ d ż a ł do niego na rowerzo. S t a r y u c i e s z y ł się i r o z g a d a ł j a k dawniej, a studenci obsiedli nas w i a n k i e m i s ł u c h a l i . O p o w i a d a ł o wysied­ l e n i u , o pobycie „ n a Zachodzie", p ó ź n i e j p r z o s z o d ł na dawno czasy m i ę d z y i n n y m i o p o w i e d z i a ł n a m o S y p k u , d z i e l n y m z b ó j ­ n i k u ł e m k o w s k i m , k t ó r y m i a ł s w o j ą k r y j ó w k ę w j a s k i n i na K o r ­ n u t a c h , a ż a d e n p o ś c i g nio m ó g ł go d o s i ę g n ą ć , p o n i e w a ż k o ń S y p k i m i a ł p o d k o w y p r z y b i t e t y ł e m do p r z o d u , wobec czego ślady jakie pozostawiały wskazywały kierunek odwrotny do jazdy. P a r ę n a ś c i e l a t t e m u z m a r ł M i c h a ł M ą d z i k . P o z o s t a ł o po n i m d w ó c h s y n ó w : I w a n c z y l i Janek i Osif ( J ó z e f ) . Janek p o m i m o , że nie p o s i a d a ł ż a d n e g o w t y m k i e r u n k u p r z y g o t o w a n i a , z a p a l i ł się do e t n o g r a f i i . C h o d z i ł po wsiach, z b i e r a ł m a t e r i a ł y , z a c z ą ł 2 n a w e t p u b l i k o w a ć . M i a ł zamiar o p r a c o w a ć całość k u l t u r y i h a n d l u o w c a m i . C h o d z i ł e m t a m w i e l o k r o t n i e nio aby dowie dzieć się czegoś bliższego o t a j e m n i c z y m p r z y w i l e j u , którego w p r a w d z i e n i k t nie w i d z i a ł , ale k t ó r y b y l przez wszystkie w ł a d z e aż do I I w o j n y ś w i a t o w e j respektowany. I n f o r m a c j e rychwał-i dzian na t e m a t p r z y w i l e j u b y ł y r o z b i e ż n e . J e d n i t w i e r d z i l i , ż e n a d a l go Stefan B a t o r y za dostawy b a r a n i n y w czasie wojennej potrzeby, i n n i p r z y p i s y w a l i go M a r i i Teresie l u b c a r o w i M i k o ł a ­ j o w i I za j a k i e ś p r z y s ł u g i na rzecz wojsk rosyjskich, g d y prze­ c h o d z i ł y przez K a r p a t y na W ę g r y w r . 1848, a ż e b y A u s t r i a k o m d o p o m ó c w zgnieceniu powstania K o s u t h a . Drugim bliskim przyjacielem moim był 7, B a r t n e g o , z n a k o m i t y „ r a b s i k " , specjalista borsuków z nor. Człowiok posiadający Michał od Mądzik „wybierania" najdłuższe „bajusy" ( w ą s y ) na całej Ł e m k o w s z c z y ź n i e . D o m M ą d z i k a , a raczej w y s o k i s t ó g siana przed jego d o m e m , b y ł m o i m s t a ł y m miejscem nocle­ g o w y m . J e ź d z i ł e m t a m c z ę s t o bo M i c h a ł M ą d z i k nie t y l k o o bor­ sukach i i n n y c h polowaniach u m i a ł o p o w i a d a ć . P r z y jego po­ mocy nawiązałem kontakt z b a r t n e ń s k i m i kamieniarzami, o któ­ rych artystycznej działalności świadczą zachowane do dziś setki k r z y ż ó w p r z y d r o ż n y c h i c m e n t a r n y c h ozdobionych p ł a s k o ­ rzeźbami Chrystusa. W o j n a p r z e r w a ł a na czas d ł u ż s z y moje w ę d r ó w k i po Ł e m ­ kowszczyźnie. okupacji, w Wprawdzie byłem raz B a r t n o m z Tadeuszem jeden, bezpośrednio Sewerynem, po dyrektorem M u z e u m Etnograficznego w K r a k o w i e , k t ó r y chciał t a m f d m o w a ć „ K o z y b r a t y " (humorystyczny w y s t ę p d w u braci samochwałów) ale b y l i ś m y w B a r t n e m zaledwie p a r ę godzin, bo w okolicy gra­ s o w a ł y liczne i g r o ź n e b a n d y . Ż a d e n kierowca z Gorlic nie c h c i a ł ryzykować w y j a z d u . Ostatecznie Soweryn w y k o ł a t a ł jakiegoś gruchota i p o s t a r a ł się o o b s t a w ę w postaci trzech u z b r o j o n y c h 212 dycyjnej Łemków. Wyjechał jednak do A m e r y k i do tra­ Stanów Zjednoczonych, gdzie pracuje j a k o r o b o t n i k a r ó w n o c z e ś n i e na niwie k u l t u r a l n e j w Ł e m k o - S o j u z i e . B r a t jego Osif gospodarzy w B a r t n e m i z d u ż y m oddaniem p e ł n i o p i e k ę n a d t a m t e j s z ą za­ b y t k o w ą c e r k i e w k ą . P r z y j a ź ń j a k ą z a w a r ł e m z ojcom „ p r a w e m dziedziczenia" p r z e s z ł a n a obu s y n ó w . W czasie jednej z z i m o w y c h w y p r a w badawczych na Ł e m k o w s z c z y z n ę k r y n i c k ą p o z n a ł o m przed wojną, w Ż e g i e s t o w i e —• W s i r o d z i n ę M i l a n i c z ó w (przyczynek do t e o r i i K . Dobrowolskie­ go n a t e m a t u d z i a ł u p o ł u d n i o w y c h S ł o w i a n w osadnictwie wo­ ł o s k i m ? ) . G d y ś m y bardziej się z a p r z y j a ź n i l i ojciec r o d z i n y po­ k a z a ł m i z w i e l k i m n a b o ż e ń s t w e m p o ż ó ł k ł y pergamin z p i e c z ę ­ ciami, z k t ó r e g o w y n i k a ł o , żo król Stefan Batory nobilitował jednego z p r z o d k ó w Milanicza za z a s ł u g i wojenne, n a d a j ą c m u herb i t y t u ł szlachecki. P o d o b n y c h d o k u m e n t ó w b y ł o na Ł e m ­ k o w s z c z y ź n i e w i ę c e j p o n i e w a ż s o ł t y s i wsi k r ó l e w s k i c h i b i s k u p i c h z o b o w i ą z a n i b y l i konno i zbrojno s t a w a ć w razio wojennej po­ T trzeby. Ciekawe ile z t j c h d o k u m e n t ó w p r z e t r w a ł o z a w i o r u c h ę , k t ó r a p r z e s z ł a przez Łemkowszczyznę. B y ł o to chyba w r. 1936. J e c h a ł e m rowerem na p e n e t r a c j ę wschodniej Łemkowszczyzny. Przejeżdżając przez Olchowioc (dawny p o w i a t K r o s n o ) z o b a c z y ł e m p r z y drodze m ł o d e g o Ł e m k a ubranego j a k wszyscy w s t r ó j l u d o w y . Z a t r z y m a ł e m się i zagad­ n ą ł e m po ł e m k o w s k u : „ S ł a w a I z u s u C h r y s t u , majete w y u d o m u ozuhu, ja ohoozu z r o b y t y sobi znimku". O k a z a ł o się, żo c h ł o p a k m a po ojcu nie t y l k o c z u h ę ale i d a w n y „ u h e r s k y k a p e l u c h " i c h ę t n i e da się w t y m s f o t o g r a f o w a ć ale z s i o s t r ą i joj m a ł ą c ó r e c z k ą . P r z y g o t o w a n i a t r w a ł y d o s y ć d ł u g o , �II. 3. Ks. T y tar, proboszcz p a r a f i i greko-katolickiej ezowej, ok. 1933 r. I I . 5. Teodora Szlantowa, u r . 1880, Ł o s i e w Hań- I I . 4. M i c h a ł M ą d z i k , B a r t n e , 1961 r. I I . 6. W a s y l T o r o p y ł a z s i o s t r ą i s i o s t r z e n i c ą , Olchowiec, 1933 r. 213 �bo musieli się g r u n t o w n i e u m y ć , u c z e s a ć j a k do cerkwi i w y s t r o i ć , tyzm wreszcie s t a n ę l i przed o b i e k t y w e m . i nuda, więc lubił że przyślę, zapisałem nazwisko do gdy Wasyl Toropyla łóżka. Dokuczała mu bezczynność p r z y c h o d z i l i ś m y do niego. oczywiście o m a z i a r s k i m „ Ł e m p r y s l i j t o n a m pane z n i m k u . no z u b u d t e " . Obiecałem, trwale przykuł handlu, o zwyczajach Opowiadał i przesądach, a t a k ż e ś p i e w a ł . U niego n a g r a ł e m dwie rzadkie polskie p i e ś n i — Olchowiec i zdjęcia... nie p o s ł a ł e m . Po wojnie w r. 1963 b y ł e m dziadowskie, k t ó r e p r z y w i ó z ł zo swych m a z i a r s k i c h wędrówek, w Olchowcu ze s t u d e n t a m i . P y t a ł e m z okolicy I n o w r o c ł a w i a . Od niego t e ż z a n o t o w a l i ś m y informację o Toropylę, był, wrócił z przesiedlenia ale go nie o d w i e d z i ł e m bo nas burza w y p ę d z i ł a z Olchowca i trzeba b y ł o w r a c a ć do K r e m p n o j , gdzie m i e l i ś m y r b a z ę . W n a s t ę p n y m r o k u z n o w u o d w i e d z i l i ś m y Olchow ico. Po o sposobie chowania p o r o n i o n y c h p ł o d ó w . G d y S p ó l n i k b y ł ma­ ł y m c h ł o p c o m m a t k a jego p r a c u j ą c c i ę ż k o w czasie ciąży poro­ n i ł a . Niedonoszony p ł ó d został zwyczajem łemkowskim zako­ p r a c y m i e l i ś m y z e b r a ć się p r z y samochodzie. N a d e s z ł a u m ó w i o n a pany w izbie pod s t o ł e m , gdzie mial c z e k a ć do m o i n e n l i i , w k t ó r y m godzina, c z e k a ł e m na miejscu z b i ó r k i . W oddali z o b a c z y ł e m t r z y powunien n a s t ą p i ć prayyidlowy p o r ó d . W e d ł u g w iorzeń z b l i ż a j ą c e się postacie. B y ł y to dwie s t u d e n t k i i i d ą c y w t y m momencie p r z y b y w a dusza nienarodzonego dziecka i wo­ między łaniem n i m i starszy m ę ż c z y z n a . D o m y ś l i ł e m się od r a z u . domaga się c h r z t u . W tym Łemków w ł a ś n i e czasie S p ó l n i k ze „Wyste Wasyl Toropyla?" swoim starszymi b r a t e m lożoli na, ł ó ż k u . B r a t p o w r ó c i ł z handlo­ „ A wyste, pane, t o j profesor z L u b l y n a szto sia o mene p y t a u V" wej p o d r ó ż y i opowdadal o niej Piotrowu. D ł u g o w nocy c h ł o p c y r 7 I s t a ł o się coś bardzo dziwnego! C h w y c i l i ś m y się w objęcia i w y ­ r o z m a w i a l i ze s o b ą , gdy c a ł o w a l i j a k b r a c i a . On p ł a k a ł otwarcie a j a z a g r y z a ł e m w a r g i bo S p ó l n i k , usly szcli w y r a ź n e w o ł a n i e „ c h r z t u , c h r z t u " . m i b y ł o w s t y d przed s t u d e n t a m i . J a k się u s p o k o i ł z a c z ą ł opowia­ szydi się i dali szybko z n a ć rodzicom, a w ó w c z a s ojciec p o k r o p i ł d a ć j a k t o c z e k a ł na moje „ z n i m k i " , j a k s z u k a ł swej f o t o g r a f i i na miejsce p o c h ó w k u p o ś w i ę c o n ą w o d ą i w o b e c n o ś c i m a t k i d o k o n a ł w y s t a w a c h r e k l a m o w y c h f o t o g r a f ó w w R y m a n o w i e i Sanoku. A l e „ c h r z t u z w o d y " . Stary S p ó l n i k b y l g ł ę b o k o przekonany, że nie nie z n a l a z ł , a p ó ź n i e j n a d e s z ł a w o j n a . C z u ł e m się j a k z b i t y pies. twierdził uległ wraz z b r a t e m h a l u c y n a c j i . 7 Wystra- 7 7 N a szczęście m a m p r z e c i e ż klisze. W a s y l T o r o p y l a w t y d z i e ń po Pewnego razu p o s k o ń c z o n y m w y w i a d z i e u Spóhnka- c o f n ą ł e m naszym s p o t k a n i u d o s t a ł swoje „ z n i m k i " p o w i ę k s z o n e do f o r m a t u taśmę i przegrałom mu 1 8 x 2 4 , t y l k o , że siostra nie m o g ł a ich j u ż obejrzoć bo maziarskim zmarła w p e w n y m momencie, j a k zawołaniom fragment jego opowieści „ K o l o m a ź ... zakończonej Kupujto kolomaź... ". przed p a r u l a t y , a joj m a ł a c ó r e c z k a jest joszczo na zachodzie, Stary w pierwszej c h w i l i o n i e m i a ł i w p a t r y w a ł się w magne­ t a m w y s z ł a za m ą ż i ma k i l k o r o dzieci. P ó ź n i e j k o r e s p o n d o w a ł e m tofon n i e p r z y t o m n y m w z r o k i e m , n a s t ę p n i e poderw a,ł się, usiadł z T o r p y ł ą , z a p r a s z a ł m n i e do „ O l c h i u c i a na na ł ó ż k u , z a c z ą ł k l e p a ć się d ł o ń m i po udach, wroHzoio w y k r z t i i s d hryby". Sporo jest t y c h ł e m k o w s k i c h p r z y j a c i ó ł . Chciało b y się k a ż ­ demu poświęcić choć s ł o w o , ale M u s z ę jednak w s p o m n i e ć co to obchodzi c z y t e l n i k a ? o Ł o s i a n a c h , bo d r ż ą c y m z emocji głosom „ D i a b ł a m i a ł w sobie ton co to p u d e ł k o 7 wymy ślił". położono Z p o d o b n y m i r e a k c j a m i w s z e ś ć d z i e s i ą t y c h lał.a-h s p o t y k a l i ś ­ wyjątkową m y się u starszych Ł e m k ó w c z ę s t o . Szkoda, że n i e hylo drugiego Łosie k i l k a n a ś c i e k i l o m e t r ó w na p o ł u d n i e od Gorlic jost 7 w s i ą . O d n i e p a m i ę t n y c h c z a s ó w jej m i e s z k a ń c y u p r a w i a l i o b w o ź n y handel m a z i ą i i n n y m i s m a r a m i . „ Z a A u s t r i i " o b j e ż d ż a l i s w o i m i magnetofonu, który by 7 to spontaniczne odezwania nagryw al, 7 by/lby to niezwykle ciekawy m a t e r i a ł . ciężko z a ł a d o w a n y m i wozami W ę g r y , Siedmiogród, Kongresów­ 7 7 7 P ó ź n ą j e s i e n i ą c h o d z i l i ś m y oczy w i.ście w Ł o s i u na, ,.v> e c z i r k i " , k ę , Ł o t w ę , L i t w ę , U k r a i n ę . Po I wojnie ś w i a t o w e j jawnie handlo­ gdzie k o b i e t y d a r ł y pierze, p l o t k o w a ł y , ś p i e w a ł y , a w a l i na terenie całej P o l s k i r o b i l i t o samo t y l e , że nie d a r l i pierza.. W czasie t y c h wieczornych a „ n a szvraro" r ó w n i e ż po Słowacji i M o r a w a c h , bo p r z e j ś c i e granicy c a ł y m taborem wozów mężczyźni nie p o p i s ó w ś p i e w a c k i c h w y s t ę p o w a ł a w całej p e ł n i mieszanka k u l ­ s t a n o w i ł o dla n i c h z b y t wielkiej t r u d n o ś c i . Ł o s i a n i e b y l i z a m o ż n i t u r o w a j a k ą t w o r z y l i maziarze z n o s z ą c do swej wsi z różny ch 7 a nawet bogaci. B u d o w a l i p i ę k n e d o m y , u b i e r a l i się po m i e j s k u , stron melodie dobrze j e d l i , więc b y l i w y r o ś n i ę c i j a k d ę b y , a i c h w ę g i e r s k u czardasze, P i o t r S p ó l n i k d ł u g ą b a l l a d ę po dziewczęta oraz t e k s t y . D u d r a spod Kiezery ś p i e w a ł po słowacku s ł y n ę ł y z u r o d y . W y g l ą d e m s w y m łosianie w y r ó ż n i a l i się w y r a ź ­ o ż o ł n i e r z u , k t ó r y z o s t a ł rozstrzelany za, dezercję u nad wszyst­ nie w masie zabiedzonych, d r o b n y c h Ł e m k ó w . N a tej podstawie kimi p o w s t a ł m i t , że łosianio są p o t o m k a m i szwedzkich j e ń c ó w wo­ Szaliapin z a d r ż a ł b y z z a z d r o ś c i . T a k b y ł o ЛУ Ł o s i u . G d y ś m y stam­ j e n n y c h z czasu „ p o t o p u " . tąd W Łosiu spędziliśmy z przerwami kilka tygodni, penetrując r ó w n i e ż s t a m t ą d wsie okoliczne. Z iosianami z ż y l i ś m y się bardzo górował p o t ę ż n y odjeżdżali pytano bas nas Stefana „A Trębacza, kiedy woboc легасасю?". którego Najdłużej „ w r a c a ł a " jedna ze studentek, k t ó r a na t e m a t Łosia i losian na­ pisała ciokawą książkę opublikowimą w wydawnictwio 3 PAN . p r ę d k o , a najbardziej z r o d z i n ą Grzegorza Jewusiaka, d o ś w i a d ­ Po w o j n i e przez k i l k a n a ś c i e lat z r z ę d u s p ę d z a ł e m z r o d z i n ą czonego maziarza, k t ó r y dawniej o p e r o w a ł g ł ó w n i e po p o ł u d n i o ­ wakacje w W y s o w e j . B y ł o t o okazja do odnowienia starych zna­ wej j o m o ś c i i n a w i ą z y w a n i a n o w y c h . M i e s z k a l i ś m y u Łemkóлv. Nasi stronie K a r p a t i to p r z e w a ż n i e zieloną granicę. Doskonały narrator „na szwarc" c z y l i przez opowiadał z humorem gospodarze Hichniewiczowie n a l e ż e l i do badaczy pisma ś w i ę t e g o czyli tzw. maziarskich z t ą r o d z i n ą pod w s p ó l n y m dachem d o s t a r c z y ł o n a m wozów przechodziły nielegalnie granice, j a k ich polscy ł u b czescy s t r a ż n i c y t r o p i l i i j a k s p r y t n i e maziarze po­ popularnie „ k o e i a r z y " . Wiele miesięcy 7 o przygodach w ł a s n y c h i swoich k o l e g ó w , j a k n o c ą c a ł e k a r a w a n y spędzonych niezwykle i n t e r e s u j ą c e g o m a t e r i a ł u do obserwacji. Przez cały czas naszego t r a f i l i w y m o t a ć się z opałów , a t a ś m a magnetofonowa n o t o w a ł a . p o b y t u nie s ł y s z e l i ś m y ЛУ t y m d o m u podniesionego głosu, prze­ Z m a t e r i a ł ó w , k t ó r e t a m są utrwalone m o ż n a b y n a p i s a ć w s p a n i a ł ą k l e ń s t w a czy prostej (1отол\чп sprzeczki. Gdy p o w i e ś ć . Opowiadania swoje p r z e p l a t a ł Jewusiak ś p i e w o m i g r ą вкаволсапо o g r ó d e k przed d o m e m i w y c i ę t o śliwy, k t ó r o t a m p i ę k ­ na h a r m o n i i . Ś p i e w a ł a z r e s z t ą c a ł a rodzina J e w u s i a k ó w czasom nie o w o c o w a ł y , stary Sylwester z a p y t a n y pizezo m n i e co o t y m wspomagana przez ciekawe s ą s i a d k i . P r z y d u ż e j m y ś l i , o d p o w i e d z i a ł spokojnie: ,,po 7 muzykalności Michniewiozowi drugiej stronio drogi jost 7 Ł e m k ó w i p r z y z w y c z a j o n y c h do w i e l o g ł o s o w y c h ś p i e w ó w cer­ pusta ł ą k a m o g l i stamtoj s t r o n y u l i c ę p o s z e r z y ć , alo л\ id.aó bardziej k i e w n y c h r o d z i ł y się na poczekaniu c h ó r a l n e k o n c e r t y l u d o w y c h ра8олса!о po naszej". p i e ś n i ł e m k o w s k i c h . U J e w u s i a k ó w s p ę d z a l i ś m y d ł u g i e i nieza­ U Michniewiozow 7 nie s ł y c h a ć b y ł o ani ś m i e c h u ani *р1ел\ и. pomniane wieczory. Podobnie b y ł o u m i e s z k a j ą c y c h po s ą s i e d z k u Gdy- p r z e g r y w a ł e m t a ś m y z n a g r a n y m i j ń o s e n k a m i ł e m k o w s k i - S z l a n t ó w , gdzie c e n n ą i n f o r m a t o r k ą b y ł a 80-letnia m a t k a gos­ m i M i c h m ^ v i c z o w a s ł u c h a ł a ich z \yidoczny m zaintoresoлvanicm , podarza Teodora Szlantowa. Rej a палл-et p r z y j e m n o ś c i ą . wodziła j e d n a k jej synowa 7 Sama nio d a ł a się j e d n a l i ujrrosić by M a r i a , rodem ze Ś n i e t n i c y , k t ó r a n i e s ł y c h a n i o barwnie i d o k ł a d n i e z a ś p i e w a ł a „ b o n a m t a k i c h ś w i a t o w y c h pisenek śpiew-uć nie wol­ o p o w i a d a ł a i i l u s t r o w a ł a piosenkami „ j a k to persze Ł e m k i we- no". czirki odprawiały". PeAvnogo razu ЛУ czasie d ł u g o t r w a ł o j „ l e j b y " gdy wszystko O k a ż d e j porze d o s t ę p n y i c h ę t n y do udzielania w y w i a d u b y l co m i a ł o m do dy spozyeji z o s t a ł o już przerzytaue, p o s z e d ł e m do P i o t r S p ó l n i k , urodzony w r. 1883, ex-maziarz, k t ó r e g o reuma­ Мтптеллисголу po j a k ą ś k s i ą ż k ę . O k a z a ł o się, że d y s p o n u j ą je- 214 7 �I I . 7. N a j d u c h , stary pasterz z R y c h w a ł d u , 1929 r. dynie Pismem ś w . W z i ą l e m Stary Testament l p r z e t r z y m a ł e m Oddaleni l i s t , p r z e c z y t a ł na g a n k u i p o p r o s i ł m n i e do ś r o d k a . go, o de p a m i ę t a m , z t y d z i e ń . Ogromnie przez t o a w a n s o w a ł e m Plebania b y ł a mroczna, c z u ć b y ł o g r z y b e m . N a ś c i a n a c h b y ł y w oczach naszych gospodarzy, zaczęli na m n i o s p o z i e r a ć j a k na szare rozległe p l a m y z m u c h . T y s i ą c e ich k ł ę b i ł o się i b r z ę c z a ł o potencjatiiego k a n d y d a t a ,,na b r a t a " t y m bardziej, że niejedno­ w p o w i e t r z u . U d e r z a ł y w t w a r z , w p a d a ł y do ust p r z y m ó w i e n i u . k r o t n i e z a d a w a ł e m i m p y t a n i a na t e m a t ich w y z n a n i a . S i e d z i e l i ś m y z k s i ę d z e m naprzeciw siebie p r z y stole w j a d a l n y m W czasie licznych s p a c e r ó w i wycieczek o d b y w a n y c h z Wyso­ wej, c h o d z i ł e m d u ż o po omento,rzach. Po pierwsze dlatego, że i n t e r e s o w a ł y mnie kamienne n a g r o b k i , k t ó r o r y s o w a ł e m l u b fo­ t o g r a f o w a ł e m , po drugie z tego p o w o d u , żo s p o t y k a ł e m na. n i c h p o k o j u , k t ó r y pelnil r ó w n i e ż f u n k c j ę saloniku. „ D o b r o d z i e j a s z k u , to w ł a ś c i w i e o co w a m chodzi, co j a m a m wam powiedzieć?" „ C h c i a ł e m , p r o s z ę k s i ę d z a proboszcza nazwiska l u d z i , k t ó r y c h z n a ł e m l u b o k t ó r y c h t y l k o s ł y s z a ł e m . na t e m a t Л\" nadgranicznej lat... T o k s i ą d z doskonale i t d . i t d . " Blocbnarcc na r u i n i e omenta,rza za.cliował się nagrobek J a c k a Babnja zwanego „ G y r d a " , znanego w okolicy ,,baczy", czyli znachora,, k t ó r y leczył, p r z e p o w i a d a ł , z ł u d z i ,,zle" i b y ł bohaterom licznych W Hańczowcj natrafiłem na wypędzał opowiadań. nagrobek d o w i e d z i e ć się czegoś wierzeń i przesądów Ł e m k ó w . Ksiądz przecież tyle „ D o b r o d z i e j a s z k u tego t o j a nic w i e m . O n i m i tego nawet na ś w i ę t e j spowiedzi nie m ó w i ą , ale p o p r o s z ę j e j m o ś ć ona więcej z b a b a m i przestaje t o ona z p e w n o ś c i ą p o t r a f i coś p o w i e d z i e ć " . miejscowego pro­ boszcza ks. T y t a r a , Nazwisko jego n a l e ż a ł o b y w p i s a ć na pierw­ r I zaw ołal ż o n ę . W p r z e c i w i e ń s t w i e do k s i ę d z a j e j m o ś ć b y ł a bardzo wysoka i n i e z w y k l e t ę g a . U b r a n a j a k do r o b o t y p r z y szym miejscu na liście m o i c h i n f o r m a t o r ó w sprzed l a t pięćdziesię­ gospodarstwie, p r z y s z ł a z k u c h n i , więo świeciła się p o t e m j a k ciu. r z y m s k i z a p a ś n i k namaszczony Trudno m i o n i m nie w s p o m n i e ć j a k o , że w i z y t a u niego w r. 1932 ł u b 1933 do właśnie rozszerzyłem szczyzny i dziś moje szukałem tkwi w mojej ama,torskie odpow iednieh pamięci. ,,badanie" informatorów, o p r z e s ą d y i wierzenia. U z b r o j o n y w list p o l e c a j ą c y Wtedy Łemkow­ oliwą. W y t ł u m a c z y ł e m jej o co chodzi i z a d a ł e m k o n k r e t n e p y t a n i e : „ C z y Ł e m k o w i e o p o w i a d a j ą coś o p ł a n e t n i k a c h ?" chodziło „ O p ł a n e t n i k a c h ? T a k , o p o w i a d a j ą , że to t a k i e duchy czy pojechałem ludzie co w p o w i e t r z u p r z e n o s z ą c h m u r y gradow e. One s ą bardzo na, row erze z Gorlic do l l a ń c z o w e j do ks. T y t a r a ,,bo on ta,m ciężkie i s ł y c h a ć j a k p ł a n e t n i k i w o ł a j ą t a m z g ó r y m i ę d z y s o b ą : j u ż t r z y d z i e ś c i la,t jest na p a r a f i i , „puść! 7 najlepiej wszystko r Ł e m k ó w dobrze zna,, t o c i wyjaśni". T T p u ś ć ! bo nie w y t r z y m a m " . „ I co w t e d y ? " po werte­ „ W t e d y najlepiej w z i ą ć p a s k ę w i e l k a n o c n ą . Pan wie to t a k a pach, z w a n y c h nioslusznie „ d r o g ą " , spocony i z m ę c z o n y s t a n ą ł e m Po dwudziestu k i l k u k i l o m e t r a c h przejechanych b u ł k a , u s k r o b a ć spod spodu t r o c h ę m ą k i i w r z u c i ć do pieca. J a k przed p l e b a n i ą . B y ł to b u d y n e k drewniany, n i s k i , d ł u g i , k r y t y się spali i j a k ton d y m dojdzie do c h m u r , to p ł a n e t n i k i się t y m gontem. Od frontu w z m o c n i ą i p r z e n i o s ą c h m u r ę dalej, ż e b y g r a d nie n a r o b i ł szkody. w połowie długości znajdował się ganek k r z y w y od s t a r o ś c i . Z d u s z ą na r a m i e n i u z a p u k a ł e m do d r z w i . P o c h w i l i p o j a w i ł się w n i c h n i s k i , chudy człowieczek, o l i s i m pyszczku, odziany w s f a t y g o w a n ą c z a r n ą c z a r n a r ę , , , A dobrodziejaszek w jakiej sprawie?" A l e j a k p a n m y ś l i , t o chyba W czasie obiadu, na nieprawda?" który zostałem zaproszony, podano r o s ó ł , w k t ó r y m b y ł o t r z y rodzaje m u c h . T a k i e k t ó r e u t o p i ł y się w czasie gotowania i r o z l a z ł y się na części s k ł a d o w e , t a k i e , k t ó r e 215 �u t o p i ł y się p ó ź n i e j i nieruchomo ale w całości u n o s i ł y się na „ D o b r o d z i e j a s z k u , m o j a p a r a f i a jest w i e l k a . T u na miejscu powierzchni i t a k i e , k t ó r e w p a d ł y do talerza w drodzo z k u c h n i w H a ń c z o w e j jost dusz niewiele, ale w A m e r y c o jost i c h pareset. lub j u ż na stole, b y ł y ż y w e , r u c h l i w e i dzielnie w i o s ł o w a ł y wszyst­ O n i c z ę s t o p i s u j ą do swogo ojca duchownogo, jeden o m e t r y k ę , k i m i s z e ś c i o m a n o g a m i . W pierwszej c h w i l i t r o c h ę m n i e t a p r z y ­ d r u g i o ś w i a d e c t w o ś l u b u , trzeci o inne j a k i e ś p r a w a z a s z o k o w a ł a . S p o j r z a ł e m u k r a d k i e m co r o b i k s i ą d z , a on N i o w i e d z ą j a k za t o p ł a c i ć , w i ę c p r z y s y ł a j ą w łiścio d o l a r y , co najspokojniej w y ł a w i a ł m u c h y ł y ż k ą i l o k o w a ł j o d n ą p r z y drugiej ł a s k a i w e d ł u g z a m o ż n o ś c i . Jeden dolara, i n n y 5 d o l a r ó w , a po­ n a o b r z e ż u talerza, n a s t ę p n i e z a b r a ł się do jedzenia. niektóry Zrobiłem zaświadczenie. to i 20 d o l a r ó w w ł o ż y do l i s t u . Co j a b i e d n y proboszcz t o samo. Co b y ł o „na. d r u g i e " nie p a m i ę t a m , w i d a ć w m e n u uio z d o l a r a m i m a m robić, ? D o b a n k u p r z e c i e ż nio o d d a m , a j a k b y ł o j u ż nic specjalnie schowam atrakcyjnego. Po obiedzie p o p r o s i ł e m ks. T y t a r a aby m i p o k a z a ł cerkiew, do siennika to wypatrzą i ukradną. Jeszcze może p r z y tej o k a z j i z a b i j ą . W k ł a d a ł e m je więc do t a k i e j k o p e r t y z n a j d u j ą c ą s i ę p a r ę k r o k ó w od p l e b a n i i . K s i ą d z jednak nie b y ł i t r z y m a ł e m w o ł t a r z u p o d s e r w e t k ą , na k t ó r e j s t a ł k i e l i c h . A c i wcale zachwycony m o j ą p r o p o z y c j ą . W k o ń c u j e d n a k w y p a t r z y l i , w ł a m a l i się n o c ą do c e r k w i i u k r a d l i k o p e r t ę z do- się. W y s z l i ś m y przed p l e b a n i ę , a k s i ą d z po drodze zgodził larmi. mówił: „ D o b r o d z i e j a s z k u , a ż serce b o l i w c h o d z i ć do tej z n i e w a ż o n e j zbrodniarze ołtarza. Świętokradcy!". m i się to wszystko g d y s t a n ą ł e m n a d grobem D z i ś w nowej m u r o w a n e j plebanii mieszka z r o d z i n ą k s i ą d z „ Z n i e w a ż o n e j ?" tak uszanowali ks. T y t a r a . świątyni pańskiej". ,,A Nie Przypomniało dobrodziejaszku, znieważonoj i okradzionej! Nie p r a w o s ł a w n y . Cerkiew w y r e m o n t o w a n a jost za p i e n i ą d z e p r z y ­ s ł a n e przez Ł e m k ó w z A m e r y k i , a ikonostas z o s t a ł p i ę k n i e odno­ uszanowali zbrodniarze d o m u B o ż e g o ! " „Było włamanie i " w i o n y n a koszt p a ń s t w a przez p r a c o w n i ę k o n s e r w a t o r s k ą w Ł a ń ­ „ P a t r z dobrodziejaszku, zamek w y ł a m a l i , d r z w i u s z k o d z i l i ! " cucie. K s i ą d z o l b r z y m i m kluczem o t w o r z y ł prowizorycznie n a p r a w i o n y O d p a r u l a t nie j e ż d ż ę j u ż do W y s o w e j . M a m w ł a s n ą c h a ł u p ę z o g r ó d k i e m p o d K r a k o w e m i t a m s p ę d z a m czas w o l n y od z a j ę ć , zamek i w e s z l i ś m y do ś r o d k a . „ C z y złodzieje u k r a d l i a p a r a t y k o ś c i e l n e ? " ale m o j a „ p r z y g o d a z Ł e m k o w s z c z y z n ą " wcalo się nio s k o ń c z y ł a . „ O co t o , t o n i e ! " O d ż y w a g d y na l i c z n y c h prelekcjach o p o w i a d a m o , , Z n i e w a ż y ł i sakrament ?'' i i c h k u l t u r z e , g d y o n i c h p i s z ę , g d y p r z e g l ą d a m fotografie ro­ „Nio!" bione p r z e d l a t y . W ó w c z a s s t a j ą „ N o w i ę c co się t u w ł a ś c i w i e s t a ł o ? " stary N a j d u c h , M ą d z i k , „Świętokradztwo dobrodziejaszku, świętokradztwo!!". m i o c h n ą ł się s m u t n i e i z p e w n y m oporem z a c z ą ł Uś- opowiadać. Toropyła, Łemkach m i przed oczyma j a k ż y w i Jewusiak, Spólnik, Dudra spod K i c z o r y i w i e l u , w i e l u i n n y c h , o k t ó r y c h t u nie wspomnia­ ł e m , a b y l i t o „ d u ż e , fajno h i d e " . P R Z Y P I S Y 1 R . Reinfuss, Pasterstwo na Łemkowszczyżnic dawniej a dziś, D o d a t e k L i t e r a c k o - N a u k o w y „ I l u s t r o w a n e g o K u r i o r a Codzien­ nego" nr 3 1 , 3 . V I I I , 1 9 3 1 Nad rzeką Ropą, zarys kultury ludowej powiatu gorlickiego, K r a k ó w 1965; J . M ą d z i k , Z . C i c ś l a - R e i n f u s s o w a , Łowiectwo i rybołóstwo; M . G r y b e l , J . M ą d z i k , Bartnictwo i pszczelarstwo; J . M ą d z i k , Zwyczaje doroczne Łemków M . B r y l a k - Z a l u s k a . Maziarska wieś Łosie, Ossolineum 1983 1 3 I I . 8. „ N a . w y w i a d z i e u S z l a n t ó w " , Ł o s i c , 1963 r. I I . 9. „ W e c z i r k i " w Ł o s i u , 1963 r. I I . 10. M a r i a S z ł a n t o w a z m ę ż o m , Ł o s i o , 1963 r. 10 Jot.: E . Keinfusa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/521146d5a0b738f0ba3ae283d791f505.pdf 1cd6603d0baa243e1d762c70682340e3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5396 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5014 Title A name given to the resource Mój dom Jerozolima / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 ; s.5-10 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pawłowski, Grzegorz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text GRZEGORZ PAWŁOWSKI Mój dom Jerozolima ąduję. Powietrze przenika orzeźwiający zapach deszczu i lawendy. W rozlanych kolorach świtu powoli zaczynam dostrzegać zarysy ciemnych postaci przypominających kruki, które na żółtym tle zlewają się z jaskrawymi kolorami innych przechodniów. Rozpoczyna się wiosenny poranek. Kieruję się w stronę przystanku autobusowego "Egged", ale zanim znajdę się w Jerozolimie, nie zdołam uniknąć migających obrazów zniszczonych autobusów, czołgów, koloru krwi i uniesionych w górę palestyńskich karabinów. Skażenie telewizyjne wydaje się nie do przezwyciężenia. Po około czterdziestu minutach szczęśliwie docieram do miasta, od wejścia do budynku dworca dzieli mnie już tylko nieliczna grupa pasażerów oczekujących na rutynową kontrolę . Ze spokojem podchodzę do człowieka w policyjnym uniformie, nie spodziewając się trudności, jednak jego czujne oko błyskawicznie rozpoznaje we mnie obcego. Zadając drobiazgowe pytania, policjant sprawnie przeszukuje mój bagaż osobisty. OK, you can go! - dodaje na koniec. Nie ma czasu na roztargnienie, ruszam zatem w stronę wyjścia, mijam kolorowe sklepy i restauracje, ciągle jednak sięgam wyobraźnia do wymarzonych miejsc. Znaki z napisem ",~,~;, /Exit" prowadzą do centralnej części dworca, w której gromadzi się liczna grupa podróżnych. Między głowami dostrzegam umundurowanych policjantów, którzy gestykulując usiłują wyjaśnić zaistniałe okoliczności. Ktoś z tłumu mówi o jakiejś porzuconej walizce, nie zdradzając przy tym cienia emocji czy niepokoju, ot, zwykły fakt, jakby opowiadał o porannych zakupach. Po chwili tłum rusza, sytuacja opanowana, to tylko fałszy­ wy alarm. Wydostaję się na zewnątrz. Oddycham. W głowie tlą się jeszcze ślady nowoczesności, kiedy moim oczom ukazuje się obraz zgoła odmienny. Uliczna fala "czarnych kruków" pulsuje na horyzoncie oka, jakby w nieznanym mi dotąd rytmie, aby zaraz rozpłynąć się L w krętych uliczkach i bramach. Widok pozdrawiających się kapeluszy, ulicznych handlarzy, kamieniczek, balkonów pokrytych zapachem świeżego prania oraz dźwięk żebraczych monet przywołuje na myśl pożółkłe fotogra; fie społeczności polskich miasteczek i wsi, które w zbiorowej pamięci tworzą mgliste znaki minionej epoki. Dziś jednak dotykam przedwojennej cywilizacji, gdyż w przedziwny sposób doświadczam szczątkowych kształ­ tów historii w kolorze. Wyraźnie dostrzegam zbliżające się ku sobie odległe bieguny czasu, które w nieprawdopodobnej symbiozie odnajdują swe miejsce w mojej wyobraźni. Jeszcze nieśmiało poruszam się w tej strukturze, nieufnie postrzegam, lecz zadziwiony urokiem poruszających się cieni z wolna próbuję rozpoznać w nich zaginioną tożsamość. Gdzie jest, był ich świat? Jakże blisko! Odwieczni bezdomni z menorą w walizce przemierzają dziś ciasne uliczki Wiecznego Miasta i pokryte kurzem zbiorowej pamięci, pamięci utraconego domu. Przeglądając się w lustrze tradycji, świadomie wybieram czerń i biel, których dychotomia zręcznością magika oży­ wia pytania i przywołuje tęsknoty za starą Warszawą, Krakowem, Przemyślem czy Drohobyczem, za owocem Świętego Przybytku. Przemykam między postaciami, ocieram się o zapach ubrań i bliskie kadry brodatej siwizny. Nie szukam, lecz pozbawiony kategorii umysłu trwam w oczekiwaniu na następny obraz. Wróciłem latem. Wciąż wracam. zaułki �Me'a She'arim. Ostatnie zakupy przed szabasem. Fot. Grzegorz Pawłowski Wschodnia strona Jerozolimy. Widok z Góry Oliwnej obok kościoła Dominus Flevit. Fot. Grzegorz Pawłowski Ściana Płaczu. Fot. Grzegorz Pawłowski Ściana Płaczu. Szabasowy zwyczaj kupowania zielonych gałązek. Fot. Grzegorz Pawłowski 5. Kompleks pomieszczeń w pobliżu grobu Dawida na Górze Syjon. Fot. Grzegorz Pawłowski 6. Kompleks pomieszczeń w pobliżu grobu Dawida na Górze Syjon. Fot. Grzegorz Pawłowski l. 2. 3. 4. 6 �Grzegorz Pawłowski • MÓJ DOM JEROZOLIMA 7. Me'a She'arim. Szabas. Fot. Grzegorz Pawłowski 8. Skrzyżowanie Me'a She'arim, Shivtei Yisra'el i HaKhoma HaShlishit. Szabas. Fot. Grzegorz Pawłowski 9. Dzielnica Me'a She'arim. Fot. Grzegorz Pawłowski 10. Święto z okazji przybycia nowego rabina na skrzyżowaniu Me'a She'arim, Malkhe Yisrael i Yeshayahu. Fot. Grzegorz Pawłowski ��Grzegorz Pawłowski • MÓJ DOM JEROZOLIMA 11. 12. Święto z okazji przybycia nowego rabina na skrzyżowaniu Me'a She'arim, Malkhe Yisrael i Yeshayahu. Fot. Grzegorz Pawłowski 13. Stylowy sklep z książkami na Me'a She'arim. Fot. Grzegorz Pawłowski 14. 15. 16. 17. Mea She'arim. Mea She'arim. Ściana Płaczu. Mea She'arim. Fot. Fot. Fot. Fot. Grzegorz Pawłowski Grzegorz Pawłowski Grzegorz Pawłowski Grzegorz Pawłowski �18. Cmentarz żydowski na Górze Oliwnej. Fot. Grzegorz Pawłowski 19. Cmentarz żydowski na Górze Oliwnej. Fot. Grzegorz Pawłowski 20. Cmentarz żydowski na Górze Oliwnej. Widok ze wschodnich murów Starego Miasta. Fot. Grzegorz Pawłowski lO � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a6d594735c5823befb8a35b9795026ca.pdf 0ba6b244a3685e62cd16ace9c0b82239 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4735 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Subject The topic of the resource biografie Chętnik, Adam Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4395 Title A name given to the resource Mój życiorys/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.3; s.179-180 Creator An entity primarily responsible for making the resource Chętnik, Adam Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Adam M Ó J Chętnik Ż Y C I O R Y S Urodziłem się w Nowogrodzie 20 grudnia 1885 r. Dzieje mego życia o p r a c o w y w a ł e m niejednokrotnie — wojny zniszczyły wszystko. Życiorys, który teraz pi­ szę, jest najkrótszy, ale i najdokładniejszy. Rodzina moja pochodzi z Kurpiów. Piszą już 0 niej od trzystu kilkudziesięciu lat w starych k s i ę ­ gach i aktach, które b y ł y po parafiach i miejscowych urzędach do ostatnich wojen. Wśród miejscowych rodaków („swojaków") był znaczny procent przyby­ szów z ziem północno-zachodnich: Warmii, Kaszub, Prus a t a k ż e z Łużyc. Wielu ich pozostało na K u r ­ piach do dziś. Wszystko to drobni rolnicy, pszczela­ rze, rybacy, rękodzielnicy itp. W samym Nowogrodzie było przed 1939 r. około 70 nazwisk Chętników, a drugie tyle było po sąsiednich wioskach. Rodzina Chętników pochodziła z Nowogrodu, tu było g ł ó w n e ich „gniazdo", ojciec urodził się w s ą ­ siedniej wsi Mątwicy. W rodzinie mojej pełno bliżej 1 dalej Chętników, Flerów, Kisielów, Parzychów, Florczyków, P i a ś c i k ó w itd. Do lat dojrzałych ojciec i dziadek pracowali na roli, ciesiołki nauczył się ojciec u stryja swego Walentego Chętnika, a potem stolarki od dziadka Fliśkowiskiego, z którego córką, „piękną Stasia" ożenił się. Gospodarkę prowadził jeszcze k i l ­ ka lat w Nowogrodzie, co dobrze pamiętam. Dzieci miał dwanaścioro, z czego w y c h o w a ł o się siedem, a pięcioro zmarło. Poza gospodarstwem zajmował się w letnie miesiące różnymi rzemiosłami: ciesiołką, stolarką, mularstwem, tokarstwem, blacharstwem i in. (w czym p o m a g a ł e m mu, gdy dorosłem). Zimą zaś naprawiał różne instrumenty muzyczne (nawet organy), lub b u d o w a ł nowe, zwłaszcza skrzypce, na ktÓTych grał po weselach i zabawach. Wraz z nim grali także: G. Pardo na klarnecie, St. Lutrzykowski na harmonii, a ja na basetli lub bębenku. Robił wszystko dokładnie, a najlepiej to, co sam obmyślił; nie lubił, gdy m u kto zaglądał do roboty przed jej wykończeniem. J a śledziłem za wszystkim, co ojciec robił, nauczyłem się wielu rzemiosł (w najcięższe chwile wojenne p r a c o w a ł e m i pomagałem rodzeń­ stwu). Ojciec, matka i my — dzieci — należeliśmy do chóru kościelnego, pomagaliśmy szykować groby wielkanocne, ołtarze na B o ż e Ciało itp., ja zaś cho­ dziłem także po sąsiadach z „gwiazdą", w „Króla Heroda" itd. Oboje rodzice już nie żyją. Ojciec zmarł w 1935 r. mając lat 75, matka umarła w wieku lat 97 w 1956 r. Rodzice — prócz o g r o d ó w — posiadali w ł a s n y dom, najpierw przy ul. Ł o m ż y ń s k i e j (stara chałupa z bel­ kami i „tranem", potem, po sprzedaniu starego domu, w y b u d o w a ł ojciec przy kościele — nowy, gdzie miał swoje pracownie, budynki gospodarcze itp. Zawsze przy domu był sad owocowy i pasieka. Co do mnie to chodziłem do szkoły początkowej w Nowogrodzie (w 1892 r.), po kilku latach w mie­ siącach zimowych sam już byłem „nauczycielem", ucząc dzieci w szkołach tajnych czytać, pisać i histo­ rii kraju. P r a c o w a ł e m w ó w c z a s , pomagając ojcu w ciesiołce czy stolarce, w ogrodzie, ganiałem na paśnik krowę, pilnowałem pszczół, chodziłem na ryby (z w ę d ­ ką i sieciami), grzyby itd. Ojciec oddał mnie później na naukę do organisty, ale mi to nie odpowiadało, zwłaszcza nie lubiłem ś p i e w a ć na cmentarzu „za nie­ boszczykiem". Poszedłem w i ę c na p r a k t y k ę do pisa­ rza gminnego, po paru miesiącach zaś do powiato­ wego geometry, ale kiedym raz omal nie utonął w trzęsawisku — i ta praca przestała mnie zajmować. Brałem już w ó w c z a s udział w robocie politycznej, walcząc o polskość Mazur, o polski język i szkoły w „Towarzystwie Oświaty Narodowej" i w „Ludowym Z w i ą z k u Mazurskim." Ale przy różnych pracach wciąż chciałem się uczyć, zacząłem w i ę c chodzić na piechotę trzy razy na tydzień z Nowogrodu do Ł o m ­ ż y ucząc s i ę tam prywatnie, i tak, m a j ą c lat 20 u k o ń ­ czyłem 4 klasy gimnazjum. Zostałem w ó w c z a s na­ uczycielem gimnastyki. W 1908 r. w y j e c h a ł e m uczyć się do Warszawy i uczyłem się dwa lata na Warszaw­ skich Kursach Pedagogicznych, prowadzonych przez Macierz Szkolną. Nie m o g ł e m jednak znaleźć żadnej pracy, musiałem w i ę c uczyć s i ę języka rosyjskiego i pojechać do Petersburga, aby zdać tam egzamin na nauczyciela (1911 r.). P o z n a ł e m w tym czasie trochę północną Rosję, b y ł e m bowiem u brata w Kronszta­ dzie (wojsko), też na wystawie rolniczo-rybackiej w Carskim Siole i in. miejscach. Po przyjeździe z po­ wrotem do Warszawy zapisałem się n a Wyższe K u r s y Naukowe, na których b y ł e m 2 lata. Wykładali tam tak wybitni ludzie jak prof. Krzywicki czy Szober. P i s y w a ł e m już w ó w c z a s artykuły i książeczki jak np. Z wycieczek po kraju — wycieczka w piotrkow­ skie i kieleckie (1908), Musztra zastępu i plutonu (1909), różne artykuły w prasie ludowej, zwłaszcza „Zorzy". W 1912 r. uzyskałem koncesję na wydawa­ nie spółdzielczego pisma dla młodzieży wiejskiej. Była to „Drużyna", pismo ilustrowane, które wyda­ w a ł e m z przerwami 13 lat (w tym parę lat z Rozalią Brzezińską). W 1913 r. ukazała się nakładem „Księgarni P o l ­ skiej" pierwsza moja większa praca Puszcza Kur­ piowska, a w dwa lata później Chata kurpiowska. 179 �Książki te stanowiły rezultat współpracy z ojcem przy budowlach wiejskich i wieloletnich w ę d r ó w e k po Kurpiach, w czasie których robiłem zapiski i r y ­ sunki różnych obiektów. Była wojna. Pracowałem w ó w c z a s w Bibliotece m. st. Warszawy. W t y m ż e 1914 r. o ż e n i ł e m się w Grodnie z córką lekarza Zofią Klukowską, dawną koleżanką z Wyższych Kursów Naukowych, pobudo­ w a ł e m się. Przyszedł czas niespokojny przygotowań do plebiscytu na Mazurach, w i ę c brałem udział w tej pracy. W y d a w a ł e m w ó w c z a s (od 1916 r.) dla Kurpiów pismo „Gość Puszczański", a potem dla Kurpiów i M a ­ zurów „Goniec Pograniczny". W 1919 r. opublikowa­ łem książeczkę Jak się lud budził — 1904/1906 nakł. Księg. Ludowej oraz w wyd. M. Arcta O Kurpiach. Pracy nad utwierdzaniem świadomości narodowej ludu, zwłaszcza w okresie plebiscytu, zawdzięczam chyba, ż e w latach 1923—1927 zostałem wybrany g ł o ­ sami Związku Ludowo-Narodowego, stronnictwa „Wyzwolenie" i miejscowego „Związku Puszczańskie­ go" — posłem na Sejm. Broniłem tam interesów ludu kurpiowskiego, pomagając w przeprowadzeniu planu reform gospodarczych. P o m a g a ł e m też przy szacunku strat wojennych w pow. łomżyńskim, kolneńskim i w mieście Nowogrodzie. T Nie zaniedbywałem swoich zainteresowań ludo­ znawczych. Po wojnie podjąłem pracę u prof. E . F r a n ­ kowskiego w warszawskim Muzeum Etnograficznym (żona pozostała z dwojgiem dzieci w Łomży), mu­ zealnictwo zajmowało mnie coraz bardziej, studiowa­ łem różne jego zagadnienia tak w kraju, jak i pod­ czas zagranicznych w o j a ż y do Rumunii, Czechosło­ wacji, Bułgarii, Turcji, Finlandii i Szwecji. W tym ostatnim kraju szczególnie interesowała mnie orga­ nizacja tzw. skansenów. Czynnie p o m a g a ł e m też w utworzeniu (pracując bezinteresownie wraz z ojcem i członkami rodziny) Muzeum w Nowogrodzie. Otwar­ to je w 1927 r. jako „muzeum na wolnym powie­ trzu" — czyli taki właśnie „kurpiowski skansen", a ponieważ Polskie Towarzystwo Krajoznawcze nie dawało samo rady utrzymać placówki, w i ę c pomagały w tym zarówno sejmiki łomżyński i ostrołęcki, jak też ja i żona moja, która pracowała jako kustosz (ja byłem kierownikiem). O założeniu i losach tego Muzeum pisałem zresztą w książeczkach: Muzeum w Nowogrodzie (1934) i Prawda o Muzeum w Nowo­ grodzie (1937). W latach 1928-30 zakończyłem studia etnograficzne na Uniwersytecie Warszawskim u prof. Frankow­ skiego. Przed drugą w o j n ą — pracując w Muzeum mog­ łem wiele jeździć, a ściślej m ó w i ą c przeważnie cho­ dzić po ziemi kurpiowskiej, w wyniku czego zebra­ łem obfite materiały dotyczące historii i etnografii. Ukazują się w i ę c moje prace: Kurpie (1924), Kościół i parafia w Nowogrodzie (1927), Bursztyniarstwo na Kurpiach (1927), Z kurpiowskich borów (1931), Spław na Narwi (1935) oraz Pożywienie Kurpiów (1936). Przed samą w o j n ą w z n o w i ł e m studia na Uniwersy­ tecie Warszawskim, a w czasie okupacji studiowałem na tajnym Uniwersytecie, jednocześnie pracując spo­ łecznie. Musiałem ukrywać się przed Niemcami, w i ę c nosiłem przybrane nazwisko Antoni Chojnowski. 180 Po wojnie na podstawie książki Pożywienie Kur­ piów uzyskałem na Uniwersytecie w Poznaniu u prof. Frankowskiego stopień doktorski. W tym samym 1946 r. habilitowałem się też tamże na docenta na podstawie pracy Bursztyniarstwo na Kurpiach oraz Zycie leśne Kurpiów (dawni strzelcy). Rozprawę 0 bursztynie w y d r u k o w a ł e m później pt. Przemysł 1 sztuka bursztyniarska nad Narwią w „Ludzie" (nad­ bitka wyd. P T L — Wrocław 1952). Dla P T L opraco­ w a ł e m też w serii „Atlasu strojów ludowych" — Strój kurpiowski Puszczy Zielonej. W sumie, w ciągu swego życia w y d a ł e m — poza wymienionymi tu — kilkadziesiąt książek i broszur oraz napisałem kilka­ set artykułów w prasie. Wiele czasu, energii i zdrowia poświęciłem organi­ zacji m u z e ó w na Kurpiach i w ogóle zagadnieniom muzealnictwa. Tak w i ę c pomagałem w powstaniu i organizacji: 1. Muzeum w Nowogrodzie — (kurpiowski skansen), 9 różnych budynków, ok. 3.000 eksponatów (znisz­ czyli Niemcy w czasie I I wojny). 2. Muzeum w Ostrołęce („puszczańskie"), zwiozłem do niego ok. 200 eksponatów, przyczyniając się do jego powstania. Muzeum spaliło się w czasie I woj­ ny (było w nim w ó w c z a s blisko 2 tys. eksponatów). 3. Muzeum w Łomży — w latach 1910—1914. Zwio­ złem z terenu ok. 100 okazów muzealnych. Zbiory rozkradziono w 1915 r. 4. Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Młocinach (Warszawa), pracowałem tam po 1945 r. półtora roku organizując działy: kurpiowski i mazowiecki. 5. Muzeum w Łomży — organizacja na nowo, od po­ czątku (1947 r.). Otwarcie 1949 r. Urządziłem dział bursztyniarsbi i w y s t a w ę „jantaru" w 1950 r. 6. Muzeum Ziemi w Warszawie (geologiczne). Współ­ pracowałem przy organizowaniu działu bursztyniarstwa i wystawy „Jantar w Polsce" (1956-57). Pod tym tytułem urządziłem samodzielnie 3 wy­ stawy — w latach 1951, 1956 i 1957-58, przygoto­ w u j ą c po raz pierwszy mapy i prowadząc spec­ jalne badania terenowe, a także kursy doszkala­ jące dla bursztyniarzy. 7. Muzeum w Nowogrodzie — po wojnie organizacja od nowa, na zgliszczach dawnego skansenu. Teren zadrzewiono, zwieziono z terenu „Puszczy" zabyt­ kowe budynki. Dotychczas postawiono ich cztery, inne są zwożone w miarę posiadanych środków. P o n i e w a ż sam nie miałbym sił prowadzić budowy, zgodziłem się k i e r o w a ć pracą jako rzeczoznawca — robię w i ę c tylko to, czego inni już, albo jeszcze nie potrafią. (Od 1958 r. jestem na emeryturze). W 1950 r. zmarła moja żona. Ożeniłem się w kilka lat później powtórnie, a obecnie żona moja — Jadwi­ ga jest kierownikiem Muzeum w Łomży oraz w No­ wogrodzie. Młodsza ode mnie, ma jeszcze siły, aby placówki te z powrotem postawić na nogi. Pomagam jej, ile mogę, u w a ż a m bowiem s p r a w ę m u z e ó w za ważną, i to nie tylko dla rozwoju wiedzy, ale i dla samego ludu, który winien tu jak w zwierciadle w i ­ dzieć swoją przeszłość. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/293d898866e50a4008b589e41af14fa8.pdf d4445d14fdd734c21c453aa871138133 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3084 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2888 Title A name given to the resource Moja mapa kraju i okolic / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4, s.482-492 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text AUtwiuii-r Jutkouífci» MOIA MAPA KRAJU 1 OKOUC ALEKSANDER JACKOWSKI Moja mapa kraju i okolic S poro jeżdżę, zwłaszcza o kraju. Wiele widzę, uczestnicząc w jury konkursu na Małe Ojczy­ zny. Widzisz, to opisuj - poprosił redaktor. N o , to opisuję. Będą to notatki, luźne myśli. Zastanawiałem się, jak je nazwać, jak porządkować? W istocie me ma większego znaczenia, czy przyjmę klucz chronologicz­ ny, czy tematyczny. A czemu nie geograficzny? Przecież wszystko gdzieś się działo. Będzie to więc moja mapa kraju. Subiektywna, niedokładna, wybiórcza. Począt­ kowo myślałem o tym, aby zacząć od Bydgoszczy, póź­ niej pisać o Lublinie, Jordanowie, Nadrzeczu. P Dzieją się tam rzeczy ciekawe, czasem wręcz fascy­ nujące. O stolicy nie pomyślałem, życie artystyczne a przecież to ono mnie głównie interesuje - płynie w niej leniwie, potwierdza się sąd marszałka Piłsudskie­ go, iż Polska jest jak obwarzanek, wszystko, co cieka­ we, znajduje się na obrzeżach. A jednak zacznę od Warszawy za sprawą kilku wydarzeń, które gwałtownie podniosły w niej temperaturę życia kulturalnego. Warszawa Najpierw było spokojnie, wręcz nudnie. Kongres K u l ­ tury Polskiej. Impreza, o której niewiele można było oczekiwać, chyba że za jej sens uznamy szum medialny i udział w oficjalnych sesjach prezydenta, premiera, ministta kultury. Kongresy służą na świecie spotka­ niom, kontaktom bezpośrednim, ale tym razem skład uczestników nie ułatwiał tego. W tłumie działaczy te­ renowych, urzędników trudno było dostrzec wybitne­ go twórcę, krytyka, artystę. D o tego większość uczest­ ników była już w wieku, kiedy się sumuje doświadcze­ nia, a nie dąży do zmiany świata. T r u d n o się więc dzi­ wić, że w noworocznej ankiecie „Przeglądu" uznano kongres za największy bubel kulturalny roku. Kosz­ towny - ale trzeba przyznać - znakomicie zorganizo­ wany (ukłon w stronę Fundacji Kultury). W odróżnie­ niu od nieco wcześniejszego Kongresu Kultury Chrze­ ścijańskiej w Lublinie, na którym ciekawa była kon­ frontacja przemyśleń teologów, filozofów świeckich P 4& (m.m. Leszka Kołakowskiego) i hierarchów - w War­ szawie nie było nawet szans na podjęcie ważnych pro­ blemów sztuki, krytyki, zastanowienie się nad wciąż pogłębiającą się degradacją kulturalną wsi. Zabrakło kompetencji i wyobraźni. Nawet imprezy towarzyszące przeszły bez echa, choć Wesele w inscenizacji Jerzego Grzegorzewskiego mogło sprowokować do dyskusji o stanie teatru, kondycji aktora. Podobnie wystawy rzeźb Magdaleny Abakanowicz i obrazów profesorów ASP nie spotkały się z żadną reakcją, a przecież była szansa zastanowienia się nad wieloma problemami, jak choćby pedagog - uczeń, odbiorca, krytyk. Muzykę polską zaprezentowano wykonaniem dzieł tylko Krzysztofa Pendereckiego, a przecież pod tym hasłem koncertu należało pokazać także innych twórców, że wspom fis choćby Henryka Mikołaja Góreckiego, Pawła Szymańskiego, Pawła Mykietyna. Temperaturę artystycznego życia podniosły dwie wystawy w salach Zachęty, Świętującej właśnie stule­ cie swego gmachu (bo przecież nie programu instytu­ cji!). Jedna, Klasycy X X wieku z rewelacyjnym, jak na nasze warunki, wyborem dziel wypożyczonych przez muzea europejskie i amerykańskie „na słowo", bez ubezpieczeń (kolosalnych!); druga - ukazująca sztukę polską XX wieku w optyce znawcy sztuki europej­ skiej, dyrektora Biennale w Wenecji Haralda SzeNie wiem, czy podejmując się wyboru, zdawał on sobie sprawę z tego, jak trafną nazwę zapropono­ wał: Uważaj wychodząc z własnych snów, możesz się znaleźć w cudzych. N o i znalazł się... Ale o t y m za chwilę, trzymajmy się chronologii. Czego? Skandali. Całej sekwencji skandali. Zaczęło się od małej wystawki zapełniającej salę tuż obok Klasyków. Był to niefortunnie zatytułowany (dla widza nawykłego do ścisłości) zestaw kilkudziesięciu fotosów filmowych, przedstawiających aktorów z całe­ go świata grających w hitlerowskich mundurach: Nazi­ ści. A u t o r wystawy Piott Uklański nie wchodził w to, czy grali drani, a byli porządni, jak nasz Kloss, czy też wcielali się w postacie oprawców. Refleksje pozostawił widzom. Byłem parę razy na tej wystawie, słyszałem ko­ mentarze - a co to ma ze sztuką wspólnego? dlaczego w Zachęcie? Ale wszystko pizebiegało spokojnie do momentu, kiedy w akcję wkroczył Daniel Olbrychski, poruszony tym, że pokazano jego fotos z filmu Claudea Leloucha. Krewki i boleśnie dbający o swą popularność aktot zareagował brawurowo. Franciszek Starowieyski powiedział później, że to był najlepszy happening w tej instytucji. Olbrychski zagrał święte oburzenie. Uznał, że wystawa obraża jego i jeszcze kdku kolegów. Jakim prawem nazwano j^o nazistą? Podobno sprowokowało go pytanie jakiejś dziewczynki - T o Pan jest nazistą? „Spontanicznie" wtargnął w płaszczu do Zachęty, nie zatrzymywany przez nikogo (Jak to? Zatrzymać pana �Aleksander Jadtowld* Olbrychskiego?). W sali już czekał tłumek dziennika­ rzy, fotografów i . . . gotowa do pracy kamera. A k t o r po­ czekał, aż pójdzie w ruch, wtedy wyciągnął spod płasz­ cza Kmicicową szablę i pociął nią kilka fotogramów, wyrażając tym swe oburzenie. Zaczęła się dyskusja, miał czy nie mial racji, woźne­ go wyrzucono, minister na wszelki wypadek kazał wy­ stawę zamknąć. Niestety, brawurowa akcja, przypomi­ nająca aktora w dziennikach telewizyjnych, i to nie tyl­ ko polskich, miała także inny aspekt - podważyła za­ ufanie do dyrekcji Zachęty, która nie umiała ochronić powierzonych jej prac, a przecież obok, w sąsiedniej sa­ li wisiały dzieła Picassa, Salvadore Dalego. Ciekawe, czy po tym wyczynie znajdą się muzea gotowe wypoży­ czyć Zachęcie cenne eksponaty bez ubezpieczenia? Nie chcę myśleć, co by się mogło stać, gdyby z szabelką przyszedł ktoś nie lubiący Picassa, np. miłośnik kobie­ cej urody. Atmosfera została podgrzana, o niczym innym nie mówiono w towarzyskim światku stolicy. Nic bowiem tak dobrze nie robi sztuce jak skandal. Nawet w odle­ głym Barcinie, idąc w ślady Artysty, była pani bur­ mistrz wtargnęła do Urzędu Miasta uzbrojona w szablę samuraja, chcąc zaprowadzić porządek. Ale w tym przypadku happening skończył się smutno, kaftanem bezpieczeństwa i odwiezieniem do szpitala w Świeciu. Ze skandalami jak z tramwajami. Jeden idzie za dru­ gim. Dopiero co przebrzmiało echo występu pana Da­ niela, który - jakby skruszony - w tejże Zachęcie towa­ rzyszy! prezydentowi w odsłonięciu tablicy upamiętnia­ jącej zabójstwo Gabriela Narutowicza, deklamując strofy Norwida - gdy drugi skanadal przyćmił pamięć pierwszego. Sprowokowała go kompozycja włoskiego artysry Maurizia Cattelaniego, przedstawiająca naszego Papieża ugodzonego meteorytem. Przygnieciony ka­ mieniem leżał jak Chrystus pod krzyżem z l u d o w c h kapliczek. Głowę trzymał wysoko, pastorał też wskazy­ wał, że Papież nie poddaje się cierpieniu. MOJA MAPA KRAJU I OKOLIC sobie ciężar współczesnych problemów Kościoła. Więc - rozumiem myśl autora - Papież przytłoczony, umę­ czony, a przecież nie poddający się. - A dlaczego mete­ oryt z nieba? T u już nie umiałem znaleźć odpowiedzi. A czy wie pan, że ten Cattelani to świnia? - A słyszał pan, odpowiedziałem, że i Caravaggio nie był świętym. Bandzior, a jakie piękne jest jego Złożenie do Grobu, które przed kilku laty podziwialiśmy w Muzeum Naro­ dowym. Skandal, którego wyczekiwano, nastąpił. Do akcji wkroczył nieznany dotąd opinii poseł A d o l f Tomczak i - jak o niej pisano - Niedobra Nowina-Konopczyna. Legitymacje poselskie zapewniają bezkarność, nawet w Zachęcie. Poseł i poślica mocno się natrudzili, by zdjąć kamień z Papieża. Ciężki był! - skarżył się pan Tomczak. Salę zamknięto, podobno Cattelani wył z ra­ dości. Także nasz kowboj - Wojciech Cejrowski - pró­ bował przykryć rzeźbę prześcieradłem, ale ponieważ nie był posłem, obezwładniono go i wyproszono z budynku. W takiej atmosferze dyskusja o wystawie zeszła na daleki plan. A przecież Szeeman swym wyborem zaszo­ kował. T y m , co pokazał, i jeszcze bardziej tym, czego nie pokazał. Każdy z nas może mu mieć wiele do zarzu­ cenia. W porządku. T o też wspaniale byłoby wkrótce po tej zobaczyć następne wystawy - wybory różnych krytyków, artystów, pisarzy. Takie wystawy widziałem np. w londyńskiej National Galłery. Bardzo ciekawe. Jakże chętnie zobaczyłbym u nas wybór zrobiony przez Czesława Miłosza, Jacka Sempolińskiego i, powiedzmy, Wojciecha Krukowskiego. Różne spojrzenia. 7 Co ta rzeźba miała wspólnego z ekspozycją? Kurator wystawy wyjaśniał, że potraktował ją jako hołd oddany polskiej sztuce i temu, kto jest najlepszym ambasado­ rem Polski na świecie. Zawrzało. Jeszcze przed wernisażem stadko reporte­ rów atakowało znane osobistości, krytyków. 1 mnie ob­ iegli. Co myślę o rzeźbie Papieża? Próby mówienia 0 rzeczywistych problemach wystawy ignorowano, cie­ kawiła tylko reakcja na tę rzeźbę. Czy panu się podo­ ba? Kilkanaście mikrofonów podniosło się jak główki węży. Odpowiedziałem, że jest to raczej publicystyka, 1 jeśli o niej mówić, to nie w kategoriach dobrej czy złej rzeźby, lecz symboliki. N o właśnie! - atakowano. Więc wspomniałem o tym, jak Tycjan czy Velasquez pokazy­ wali papieży. Oficjalnych, tronujących. A nasz - mówi­ łem - to pielgrzym, następca Piotrowy, który dźwiga na 483 Co było ważne w propozycji Szeemana? Pierwsze: koncepcja wystawy jako dzieła sztuki, reżyseria nastro­ j u , sale zawieszone od podłogi po sufit (plakaty) i dają­ ce oddech, z dużym luzem, wręcz teatralny efekt dwóch wielkich sal - jedna, cała sprowadzona do bia­ ławej powierzchni mydła (śmierdzącego). T o Bałka. Zaskoczenie „zmarnować" całą salę dla takiego pomy­ słu? A w następnej, Matejkowskiej - z powidoku bieli przerzucamy się na szkarłatną plamę krwi. Tylko jeden, mocno oświetlony obiekt, figura Jana Pawła I I , ugodzo­ nego meteorytem. O rzeźbie jako takiej nie ma co mó­ wić. Publicystyka. Jeśli spierać się, to o to, co znaczy meteor? Czy Papież pada, czy się podnosi? Pytanie, co to ma wspólnego z wyborem dzieł stule­ cia? N i c , zwłaszcza że praca Wiocha. Jedyne, co uza­ sadnia tę salę, to efekt teatralny. Znakomita koda fina­ łowa ekspozycji, którą oglądało się z żywym zaintereso­ waniem. A u t o r pokazał, co jego zdaniem - cudzoziem­ ca, eksperta - jest ciekawe w sztuce polskiej. Więc cel­ ny wybór obrazów Jacka Malczewskiego i Witkacego. Zabawne zestawienie napuszonego autoportretu Mal­ czewskiego ze stojącą naprzeciw woskową figurą - au­ toportretem Pawła Althamera, żałosnego w swej nago­ ści. Ciekawie skontrastowane intymne rzeźby A l i n y �Aleksander Jackowski* MOJA MAPA KRAJU I OKOLIC Szapocznikow z konstruktywistami, Kantor z akwarela­ mi Nikifora. Włączenie jego do panteonu sztuki „wyso­ kiej" dla mnie oczywiste. Nieraz to postulowałem. Da­ lej - mądte wyeksponowanie filmów o walorach pla­ stycznych (Hasa, Trelińskiego). Plakat. T o oczywiste, właśnie w plakacie mamy wybitne dokonania w skali światowej. (Idąc tym tropem, dodałbym karykaturę po­ lityczną, rysunki Mleczki, Czeczota, Dudzińskiego). A czego brak? Kolorystów! W pierwszej chwili po­ myślałem - jak to? Przecież walka o sztukę toczyła się u schyłku okresu międzywojennego właśnie za sprawą kapistów. A t u - nikogo. Sam byłem emocjonalnie związany z koloryzmem i nagle Szeeman kazał m i spoj­ rzeć inaczej. Koloryzm był w swoim czasie naszą polską wojną o sztukę, wojną z Bractwem św. Łukasza, ale z perspektywy osiągnięć? Z petspektywy Paryża, Bonnarda... Czego bym bronił? Makowskiego (Tadeusza), może Nachta-Samborskiego, Potworowskiego. A l e t u już zmieniamy koncepcję autora. Jego wybór pokazuje bo­ wiem to, co u nas nowe, twórcze, ciekawe dla „Europej­ czyka". Więc nie dobrze czy nawet świetnie namalowa­ ne obrazy. Wówczas bowiem upomnieć się można o wie­ lu malarzy, że wymienię Brzozowskiego, Tchorzewskie­ go, Lebensteina. Pozostańmy jednak przy założeniach Szeemana. Idąc jego tropem, zabrakło m i Hasiora (ale czy pokazano go Szeemanowi w Zakopanem?), fotogra­ fii pomnika Haupta i Duszenki w Treblince, a z żyjących malarzy Nowosielskiego i Tarasewicza. Czy to dobrze, czy źle, że zrobienie jubileuszowej wy­ stawy powierzono „obcemu"? Nie mam wątpliwości, że to był interesujący eksperyment. Przecież na tej wysta­ wie świat się nie kończy. Tyle o Zachęcie. A l e ze skandalami nie koniec. W tym samym czasie otwatto wystawę 32 młodych pla­ styków w Zamku Ujazdowskim. Publiczność oglądała wystawione prace, komentując je różnie. Atmosfera się ożywiła wyraźnie, gdy zaprotestował biskup polowy. Co go tak wzburzyło? W jednej z sal puszczono wideo A r ­ tura Żmijewskiego - musztrę z bronią Kompanii Repre­ zentacyjnej Wojska Polskiego. Katabiny, wojskowe kaszkiety, buty, reszta - jak Pan Bóg stworzył. N o i skandal. Obraza wojska. Przyglądałem się musztrze, rzeczywiście wybrano niespecjalnie dorodne okazy, choć nieporównanie masywniejsze od tych na przeciw­ ległej ścianie, biedaków z Dworca Centralnego. A u t o r Paweł Althamer rozebrał tych nieszczęśników i kazał im tańczyć w koło, trzymając się za ręce Takie nawią­ zanie do Błędnego koła Jacka Malczewskiego (a może do Matisse'a). Żenujące. Rozumiem, że się chce przekra­ czać granice tego co jest — a nie jest sztuką" popodważać granice dobrego smaku piękna (robił to już Rembrandt i nieźle m u to wychodziło) — ale ten numer z biedakami jest dla mnie żenujący 484 Ponieważ środowisko Radia Maryja do Zamku Ujaz- i dowskiego raczej nie uczęszcza, pozostał niezauważony ukrzyżowany demon (?) z dziwnym krzyżem nad głową. Czarny, satanistyczny? Czy uda się mu ocalić od skan­ dalu? Problem jest szerszy, nie da się ograniczyć do jedne-! go dzieła eksplodującego skandalem. Sztuka dzisiejsze­ go czasu szokuje, daleko wykracza poza tradycyjne for­ my. Tego się nie zmieni, nie cofnie. Artyści szukają no­ wej przestrzeni działania, badają coraz to inne środki ekspresji. Muszą atakować wyobraźnię i wrażliwość od­ biorcy, który - tak jak i oni - jest poddany presji tele­ wizji, otępiany brutalnością, wciąż zaskakiwany świa-! domością rzeczy strasznych, przed którymi każda próba ucieczki jest złudzeniem. Żyjemy w świecie, którego sztuka zmienić nie jest w stanie. Uciekamy w nią, ale tylko przeszłość, już ucukrowana, może nam zapewnić poczucie bezpieczeństwa. Problemem staje się więc nie zdetzenie z dziełem, które szokuje, ale miejsce, w któ­ rym wiemy, że go nie spotkamy, bądź takie, w którym ' chcemy być zaskakiwani, szokowani, zmuszani do re­ fleksji. Rada, najbardziej prymitywna z prymitywnych może być tylko jedna — wyraźna stratyfikacja galerii Świadomość że t u — w Centrum Sztuki Współczesnej — zobaczę wszelakie ptóby udane i nieudane płaskie i głębokie rodzime i z całego świata natomiast zupet nie inne doznania czekają mnie w Muzeum Narodo­ wym Kordesardzie i Zachęcie (oeraniczam sie do Warszawy) Bvć może edvbv Zachęta stała sie galeria środka ookaz iaca d ieła doir ale snra d one e rokim sp n e k t rum a r tystycz t l tv n yc h propozycji• mórib™ og ym w niej zobaczyć zarówno wybór bzeemana, jak tez obr a z Tl a c lic a c» i p n n i • r Ki I •e c o p r a r i KkI Lni i e I n i ?i K a i ń I a n iIca nzip* f o n L-o ł H ' Ab k k k ta Hasiora, Abakanowicz, a także najciekawsze, juz „sprawdzone dzieia mtodycn. Natomiast rzeczy nowe, eksperymentalne, zwrócone k u własnej (młodej pu­ bliczności niechby przyciągały uwagę w Zamku Ujaz­ dowskim. Nie ze t u lepsza sztuka, tam gorsza, tylko selekcja z mysią o odbiorcy. O ukształtowanej (tak się juz dzieje.) własnej publiczności, kręgu krytyków. la­ ką hmę programową ma galeria Poksal Studio - a na drugim biegunie Zapiecek, galeria Napiórkowskiej. W centrum Kordegarda, Zachęta. Zwróćmy uwagę, ze tak się dzieje z Y ą . Festiwale Muzyki Wspólczesnej są okazją dla debiutów, eksperymentów, nato­ miast Filharmonia pokazuje dzieła juz sprawdzone, ta-1 kie, które firma rekomenduje swym słuchaczom. Bronię prawa do satysfakcji estetycznej - nazwijmy to starszej publiczności i prawa młodych do ekspery-1 mentu, do wiedzy o tym, co - gdzie aktualnie powsta­ je. Szczególna sytuacja postawangardy wynika z wielu przyczyn, których analiza nie jest na tym miejscu moż­ liwa. Zwrócę więc tylko uwagę na okoliczności, które towarzyszą współczesnej twórczości plastycznej: m u z k �Aleksander ]ackou/sk¡* MOJA MAPA KRAJU I OKOLIC -załamanie systemu wartości. Zanegowanie katego­ rii piękna, - rozszerzenie granic estetycznych i etycznych. Szok, zaskoczenie jako kategoria estetyczna, Bydgoszcz Konkurs i m . Teofila Ociepki i wystawa prac. Ważny powód, by zastanowić się nad tym, czym jest twórczość spontaniczna, powstała z wewnętrznego napięcia, taka, którą nazywamy A r t Brut, surowa, naiwna, prymityw­ na. O tym, jak jest dziś postrzegana, świadczy warszaw­ ska decyzja Haralda Szeemana włączenia do panteonu sztuki polskiej X X wieku Łemka, mieszkającego w Kry­ nicy - Nikifora, a we Francji niepodważalna pozycja H e n r i Rousseau. - konkurencja, walka o prawo do własnego głosu. Krzyku. Nawet grymasu. Działa dziś na świecie więcej artystów plastyków, niż i c h żyło na całej przestrzeni wieków! - wielość form ekspresji wizualnej: fotografia, film, wideo, plakat, moda haut-cuture, reklama, wzornic­ two, grafika komputerowa, Malarstwo profesjonalne wydaje się tracić energię, a twórczość ewoluuje, szukając nowych obszarów zwią­ zanych z komputerem, operowaniem światłem i dźwię­ kiem. Kryzys sztuki? Kultury? A może tylko zmiana form ekspresji? - włączenie przeszłości w nasze życie, łatwość podró­ żowania, przeżywania dzieł muzealnych, reprodukcje, powszechna dostępność płyt, albumów, - odrzucenie sprawności rzemieślniczej jako ważne­ go kryterium oceny, co sprawia, że kryterium takiego trzeba szukać w samym dziele, systemie, w jakim funk­ cjonuje. Jednak gwarancją tego, że twórczość potrzebna jest, zarówno temu, kto ją uprawia, jak i odbiorcy, jest zja­ wisko, z jakim mamy do czynienia na tej wystawie. N a ­ zwy są kalekie, niewiele wyjaśniają. Mówimy „naiwni" (Francuzi nazywają i c h pięknie „malarze czystego ser­ ca"), mówimy A r t Brut, czyli twórczość nie poddana wpływom kultury, samorodna, ale są to tylko ogólniki. Istota twórczości tu prezentowanej polega na tym, że jest ona emanacją ludzkiej osobowości, wyraża świat duchowy bezpośrednio, bez posługiwania się konwen­ cjami. Wydawać by się mogło, że jest to malarstwo po¬ za czasem poza miejscem, związane tylko z osobowo­ ścią twórcy. T a k z n i m nieodłącznie związane jak nie­ powtarzalne są linie papilarne. Spójrz, od razu widzisz Żarski a tam Chełmowski, Rebelski, Wałęga, Ko­ sek Łączy ich talent, niesamowita intuicja malarska, pozwalająca znajdować - nie szukając rozwiązywać trudne problemy artystyczne nie myśląc o tym jak to się robi czy robiło Łączy ich to że żyją sztuką że dla wielu jest ona jedyną formą istnienia wręcz koniecz­ nością A przecież każda osobowość zwłaszcza wybit­ na jest inna można więc o ich twórczości D o w i e d z i e ć za Mironem Białoszewskim że jest „osobna". W takiej sytuacji nie może dziwić szukanie przez twórców „nisz", własnych form wypowiedzi, które ma­ ją ich wypromować. W tłoku, aby zostać usłyszanym, ttzeba krzyczeć. Rzeczą krytyki jest porządkowanie fak­ tów, ale krytyka obumiera. Nie ma forum dla wypowie­ dzi, redaktorzy opędzają się nawet od współpracowni­ ków redakcji. Przy t y m obok krytyki „merytorycznej" jest także zjawisko lobbingu, tworzenie się różnych mód, w których sława, popularność i sukces finansowy wcale nie pokrywają się z ocen^. krytyki. Dla mnie zna¬ komici, najwięksi: Nowosielski, Panek, Tarasewicz, Siennicki, w każdej publicznej ankiecie przegrają z D u ­ dą Graczem. Też zresztą dobrym, tyle że „inaczej". • • • Dopisuję w korekcie. A b y nie zaogniać sytuacji, A n ¬ da Rottenberg, postanowiła, w porozumieniu z mini| strem, ustąpić ze stanowiska. W zamian minister miał ją mianować swym pełnomocnikiem do spraw muzeum sztuki współczesnej, a także powołać w skład zespołu, który wybierze jej następcę. N o i co? Pan minister wy­ cofał się, a A n d a Rottenberg dała ogłoszenie w gazecie -szukam pracy. Wstyd. Tenże minister zwalnia kompetentnego dyrektora Ośrodka Dokumentacji Zabytków. M a prawo, ale po­ daje przez swego rzecznika kłamliwe uzusadnienie - za wynajęcie domu, wiedząc, iż właśnie za to został zwol­ niony poprzedni dyrektor, nie mówiąc już o tym, że „prosiło" go o to właśnie ministerstwo. Największym skandalem jest to, co się dzieje dokoła nominacji ministrów kultury. Decydują motywy poli­ tyczne, szuka się miejsca dla kogoś, kogo nie można za¬ trudnić gdzie indziej. Poniewać zdrowie, oświata, gospodatka wymagają kompetencji. Tylko na kulturze i zna się każdy. Konkurs, którego plonem jest wystawa, nazwano imieniem Teofila Ociepki. Ociepka, choć Ślązak, ostatnie lata życia spędził w Bydgoszczy, a należał obok Nikifora do najbardziej znanych malarzy „naiw­ nych". Mistyk, okultysta, święcie wierzący w księgi, które czytał, miał poza tą naiwnością cechy, które wy­ rażają istotę założeń konkursu i ramy tej wystawy: au¬ tentyzm, ekspresję, osobowość, intuicję twórczą. A u ­ tentyzm. A więc odnalezienie w sobie tego tonu, któ­ ry jest mój, nie wyuczony, prawdziwy. T u nie ma kal­ kulacji, nie, ma wyboru środków, konwencji. Jestem ja. Ja i świat. 485 Forma dzieła jest syntezą widzenia i możliwości wytazowych. Syntezą nie wymyśloną, nie szukaną, ale da­ ną. Każdy z bohaterów wystawy poproszony, by nama- �Aleksander Jackowski* MOJA MAPA KRAJU 1 OKOLIC lowal coś w innej konwencji, byłby bezradny. O n two­ rzy, rozbudowuje to, co jego, własne. Artysta uczony wybiera spośród wielu możliwości, świadomy tego, co i gdzie powstaje. Pozbywa się bala­ stu wiedzy, by zostać sobą. Nasz bohater niczego nie wybiera, buduje swą twórczość od środka. O d tego, co jest tylko jemu dane. Nieraz wydawać się może, że chroni g o jakaś psychiczna blokada, inny b y się zała­ mał, słysząc opinie sąsiadów, kolegów - on na to nie zważa, robi, co chce. Może nawet w pewnych przypad­ kach to, co musi. Mówimy: naiwny. A czym jest w sztuce naiwność? Czym, jak nie synonimem dobroci, poezji, niewinności. Oglądam obrazy pani Bronisławy Babik, jeden zatytu­ łowała Aniołowie malują skrzydła motylom. Piękne! Przecież to czysta poezja. Inna malatka pani Barbara Chęcka pisze na malunku: „Śniło mi się, że wychodzę za mąż". Piękne, szczere, niezwykle lakonicznie malo­ wane obrazy. Czuję w nich trud, ogromny wysiłek, któ­ rego efektem jest t a lakoniczność. Dostrzegam człowie­ k a . Coś, o czym zazwyczaj nie myślę, oglądając dzieła profesjonalnych artystów. W obrazach wielu uczestni­ ków konkursu, a są nimi przecież także ludzie z Domów Opieki Społecznej, dominuje powaga. Potrzeba twór­ cza bywa tak silna, że realizują ją czasem niewiarygod¬ nym wysiłkiem. Nie chcę przytaczać nazwisk, n a wysta­ wie mówi za siebie sam obraz i nie powinna tego wra­ żenia przesłaniać litość nad kalekim chłopcem, który może malować tylko leżąc na podłodze, lewą ręką. Ale jak wrażliwie, jak pięknie malować! Na poprzednim konkursie przeżyłem chwile takiego wzruszenia, ż e do­ słownie odebrało m i głos. Wręczałem pierwszą dę „komuś", kto przysłał kartony, znakomite w kolorytakie które śmiało mogłyby wisieć w każdej g a ­ lerii. I zobaczyłem tego ,kogoś" n a wózku inwalidzkim, rozbiegane trzepoczące ręce piękne gorejące oczy I t o o n malował t e prace' Poczułem się nieswojo, zdrovyy sprawny Sądzę że t o jest drugi aspekt wystawy, to czym. jest ona dla uczestniczących w niej malarzy T o nie komercja nie nonis czv zabawa ale sprawa no ważna. Sens życia, sposób na samotność, cierpienie, starość Nie n r z v D a d k i e m właśnie wtedy gdy aktvw ność'zyc,owaie kończy odchodzą maiomi L o s t a i e nusrka reskn -a p r a c a krórei hiż sie nie' wykonu e - właśnie wtedy tak wielu ludzi znajduje nowy sens - Prawdziwych „naiwnych" n i e jest wielu, natomiast moda na naiwnych, zwłaszcza na zachodzie Europy i w Stanach Zjednoczonych, spowodowała, że pojawiło się wielu malarzy, nawet profesjonalnych, pracujących „w stylu naiwnym". Komercja dotarła nawet t u , gdzie - zdawałoby się - wszystko jest jej zaprzeczeniem. Na szczęście w Polsce takich pseudonaiwnych mało. A i u profesjonalistów zabawa w naiwność wygląda ża­ łośnie. Chociaż stereotyp „naiwności" może być twór­ czo wykorzystany, co widać było w Bydgoszczy. Widuję wiele wystaw, profesjonalnych artystów, amatorów, ale ta wzrusza mnie szczególnie. Tyle w niej piękna, świetnych obrazów, ale i odwołań do ludzkich losów. Przejmujących, kiedy widzimy malarstwo odda­ jące stan ducha, obsesyjne, ukazujące piękno, ale i brzydotę świata. Piękno, ale i brzydotę ludzi. Ponie­ waż twórczość rodzi się zarówno z zachwytu, jak i z go­ ryczy. Z dobra i cierpienia. 2 w rn co inni m a i iwaniii Zzauważam I Z ' , uf ww s^z yr skt Kr i hc n . c z«^71.^1^' uiosc ś w i a t a , po¬ i rrzeoa mu. WODCC \/ 1 ' H * L- i * t 'L-" .ary. maiują urni. spokojni o u ^ j a * l ę c ^n m ie tmiamy e ł h Toyc f Wt a ^K i m dla cia w id a zaa ' ' K 'M l b maiują any naiwność nie jest częsta, nywa aarem, ta* ja* jest n i m taient. 10 o n pozwaia w poznym w i e K u przeżyć arrystyczną przygodę. Nielicznym. 486 Oświęcim W związku z konkursem na Małe Ojczyzny mieliśmy spotkanie z władzami miasta. Prezydent, wojewoda, marszałek. M y słuchamy, oni mówią, długo, z wyrzu­ tem. Dlaczego wszystkich interesuje tylko obóz? Prze­ cież jest miasto, piękne, zadbane - a „wy" ciągle utoż­ samiacie je z obozem. Rozumiem ich ból, gdyby nie obóz, wszystko byłoby inaczej, goście powiedzieliby, że piękna tu zieleń, bogate sklepy, uprzejmi ludzie, dobra władza. A tak przyjadą ze świata, głównie Żydzi, tylko obóz ich interesuje, dziwią się, że dokoła jest jakieś miasto. Dla nich Oświęcim to obóz. Nawet jedzenie ze sobą przywożą, tak jakby to była pustynia jakaś. Zoba­ czą gdzieś antysemicki napis i już krzyk, jakby tylko na to czekali. Żalą się więc nasi gospodarze i rozumiem ich gorycz, tłumaczymy więc, że w świecie to miejsce ma tylko jedną konotację - obóz śmierci. Dlatego tu piel­ grzymują młodzi ludzie z Izraela, politycy, dostojnicy państwowi. Ich optyka jest inna niż miejscowych, inne obawy, inne skojarzenia. Przypominam sobie epizod z czasu PRL-u. W mieście odbywała się duża, młodzie­ żowa impreza. Przyjechaliśmy całą Centralnego Ośrodka Metodyki Upowszechniania Kultury {skrót brzmiał Comuk) Co widzimy Na placu wielki trans­ parent Dziś Oświęcim jutro Moskwa" Oczywiście chodziło o to że w Moskwie miałv sie wkrótce odbvć jakieś międzynarodowe^ soorkania młodzieży ale mv odczytywaliśmy sens naoisu inaczej niż sosoodarze Im Oświęcim nie kojarzył się z obozem. 7 - Pamiętam, jak po raz pierwszy pojechałem do Oświęcim.a z jakąś delegacją zagraniczną. Słońce, pięknie, masa młodych ludzi na ulicacach. Ja się dzi­ wię, moi goście też, przecież to ma być Auschwitz, a jest normalne, młode miasto. Było to jakieś dwa lata �Aleksander Jackowski* MOJA MAPA KRAJU I OKOLIC po wojnie, mało kto jeszcze tu przyjeżdżał. Pytam (np. rzeźba naśladująca wagony, którymi zwożono więźniów). o obóz. Obóz? Chyba tam, ktoś wskazuje kierunek. Obóz? Nie wiem... Obóz? Cholera by go wzięła... Dla­ O Auschwitz jeszcze jedno chciałbym powiedzieć, czego? Zagrodzili drogę z jednej części miasta do dru­ giej, szła przez ten obóz. Co to komu szkodziło, że się stał się tematem kompozycji plastycznej. rowerem przejechało? A u t o r zareagował na spowszednienie obozu, na je­ Rozmawiam, rozumiem. T o cmentarz świata, Euro­ go wykorzystywanie w różnych sytuacjach - zapropo­ nował klocki lego, z których każde dziecko mogłoby py, Holocaustu. A l e na tym cmentarzu nie ma ani jed­ nego grobu mieszkańca Oświęcimia. Obcy cmentarz, sobie zbudować własny obóz. Mówi się, że współcześni artyści oderwani są od życia. Niesłusznie. Trzeba tylko gdzie nikt nikomu świeczki nie zapali. Wkrótce wcią­ dostrzec, jak na to życie reagują. Negacja też jest po­ gnąłem się w dyskusję dotyczącą oświęcimskiego po­ mnika. Ogłoszono na niego konkurs. Patronowały mu stawą. A lego Zbigniewa Libery podobnie jak dzieło Magdaleny Abakanowicz mówią o dramacie naszych najsłynniejsze nazwiska architektów, rzeźbiarzy. Nie było po wojnie konkursu z równie wybitnymi jurorami, czasów więcej niż rozsiane po Polsce martyrologiczne rzeźby z powykręcanymi na wszystkie strony członka­ z taką ilością nadesłanych projektów. Wybrano polski: mi. Zwróćmy uwagę na to, jak ważny jest w dziele ar­ tysty takt. Dystans. Krzyk brzydzi, patos zamienia się Jerzego Jarnuszkiewicza, Oskara Hansena, Juliana Pał­ w kicz. nieczęsto spotyka się dzieło, które k i . Był to nieprawdopodobny wręcz sukces, t y m b a r Naprawdę ­ wytrzymuje miarę patosu, w którym on nie razi i nie dziej że mowy nie było o kurtuazji, a koncepcja projek­ odrzuca. T a k i m jest Osipa Zadkina pomnik spalonego tu zachwyciła jurorów. Ale nie polskie władze, nie Cy­ rankiewicza, nie działaczy i artystów, którzy byli więzie­ miasta stojący w Amstetdamie. Ogromna postać czło­ ni w obozie. Zarysowały się dwie koncepcje: jedna „obozowiczów" - odtworzyć w pełni kształt baraków, zasieków, dróżek, placów. Skansen. Tak jak było. D r u ­ ga: skierowana w przyszłość, mająca przyszłym pokole­ niom przekazać dramat tego miejsca, jego ekspresję. Pierwsza dawała satysfakcję byłym więźniom. Tak to było! Mogli powiedzieć bliskim. Druga tworzyła wizję wieka, w bezsile wznosząca ręce ku górze, wypalona w środku. Wielkie dzieło. Patetyczne, tak jak są nimi symfonie Beethovena, Walhalla Wagnera czy śmierć Izoldy. Pomyśleć, mogliśmy mieć tę rzeźbę w Warsza­ wie. Przecież powstałą z myślą o niej, o tragedii palo­ nego miasta Zadkin proponował ją naszym władcom ale zbyt daleko odbiegała wówczas od t e o co się mie­ obozowego koszmaru. Polegała na reżyserii nastroju, w czym swoją rolę odgrywały autentyczne elementy. Obóz bowiem w tamtym czasie b y ł na poły zniszczony domy snalone baraków "ostały tr~onv nieców i korni ny. Wywoływało to bardzo silne wrażenie. Otóż auto­ ściło w ramach socrealizmu Ciągle wówczas myślano o tym co sobie pomyślą radzieccy towarzysze Ale po wstało i u nas dzieło wielkie, może jedno z największycK na świecie Na miejscu kaźni setek tysięcy ludzi. W Treblince 7 rzy D o l s k i e e o oroiektu zakładali że wszystko to D O Z O stanie nietknięte, dokument martyrologii. Teren obo­ Treblinka zu m i a ł a urzec.nać czarna droga ukośnie przechodząc nr-ez zniszczone baraki ścieżki'i clące o b o z o w Zawsze e Tak ją komuś pokazuję, tym razem moim dzieciom. akbv to b v ł o -awies-ona w oowietrzu ŁJil^ria z którei Woziłem do Treblinki Wiktora Szkłowskiego, radziec­ w i W l a l ł z" bliska haraki nie r w u L i a r Świerośr kich rzeźbiarzy i historyków sztuki, francuskich przyja­ rem mieisra Ti . . nieoęaą nie łlina pono ciół. Jadąc z Mazur, miałem w pamięci złą drogę, ale te­ cegc-miejsca, jeau K a n a p e K z ęauną raz była już straszna. O d pół wieku nikt jej nie popra­ wieaziai mi j a r n u s . K i c w i c . . n co s i ę stanie po latacn, wiał, to już kraniec Europy, dzikie ziemie. W centrum gfjy te trzony pieców uiegną znaczeniu pytaiem. Polski! Most, którym strach było jechać, kręte, nie ^ a s z r o m swoje oapowicuzm.. woraz się trocnę zmie¬ oznaczone odnogi, brak tablic informacyjnych, które ni, ale zostanie sita ekspresji tego miejsca. jeszcze kilka lat temu były. Ktoś, kto ma wolę i zna ję­ „Obozowicze" nie chcieli tego uznać. Dla nich upa­ zyk polski, trafi, ale cudzoziemiec? Tabliczkę informu­ miętnienie oznaczało odbudowę spalonych baraków, jącą „Muzeum martyrologii w Treblince" spostrzegłem, z narami, słomą, no i solidny pomnik figuratywny, p o d ale... już daleko za wsią Treblinka. Zawsze, kiedy którym delegacje mogły składać wieńce. Pytałem Ewę wchodzę na teren byłego obozu (tego, do którego kie­ Szelburg-Zarembinę z Komitetu Więźniów, a co, g d y rowano transporty Żydów z getta warszawskiego), deski zmurszeją, dach się zapadnie... Zrobi się nowe, na ogarnia mnie wzruszenie. Patos i nastrój tego miejsca, wzór dawnych - odpowiedziała. w którym kamienie, niebo, jałowce i sosny tworzą prze­ Skończyło się to kompromisem. Szkoda. W sztuce strzeń zupełnie wyjątkową. Porażającą. Nie śmiem po­ kompromisy nie popłacają. Połączono, wbrew pierwot­ wiedzieć pięknem, ponieważ to pojęcie rodem nej decyzji j u r y , kilka projektów w jedno, nasz „czysty" 7 tstety*" w linii myślenia z paroma włoskimi, werystycznymi ki zupełnie tu nie pasuje. Cmentarz. Jeden z najwięk- 487 �Aleksander Jackwski* MOJA MAPA KRAJU I OKOLIC szych w Europie. Niezwykły. Bez grobów. Wszędzie, gdzie stawiam stopę, mogą być ludzkie ptochy, są, prze­ mieszane, wtopione w ziemię. Cmentarz zabijanych w tym samym czasie, bezimiennych. Kamienie-ostro­ słupy, duże i małe, o różnym kształcie i zabarwieniu, symbolizują miejsca, z których przywożono transporty, imiona mordowanych. Jest ich wiele, tysiące - martwe kamienie, sztorcem ustawione, na podobieństwo ma­ cew, ale bez żadnych dekoracji, słów, gestów. N i k t ich swoim zmarłym nie stawiał, bo i ci, co powinni, sami tu leżą. Jest w tej przeraźliwej scenerii pustka, wielkie nie­ bo rozpięte nad cmentarzyskiem, przyroda, aż krzyczą­ ca swoją bezwzględnością. Czas upływa, jałowce rosną, jak siostry tych kamieni, zielone, żywe, obojętne. T o one są jak głaz nieczułe, kiedy kamienie płaczą. Każdy z nich jest inny, jak ludzie, którzy tu leżą. Treblinka jest dziełem dwóch architektów z W y ­ brzeża: Zygmunta Haupta i Franciszka Duszenki. Jest pomnikiem o wielkiej sile wyrazu. Takim, który uru­ chamia wyobraźnię, zmusza do refleksji, uświadomie­ nia sobie tego, co wydaje się niemożliwe. Przyzwyczaili­ śmy się mówić - Holocaust. Naturalnie, jak wiosna, burza, śmierć. A w scenerii Treblinki to słowo nabiera mocy. Poraża. Zawsze, gdy jestem w Treblince, czuję się tak, jakbym odbył ważną pielgrzymkę. Nie mówię i zauważyłem, że nikt z ludzi, których tam przywiozłem, nie miał ani chę­ ci, ani odwagi mówić póki nie odeszliśmy daleko. Jordanów-Wysolca Dwór na Wysokiej. Masywny, renesansowy, obronny, z kamienia, dwupiętrowy. Niegdyś pewnie górujący nad pobliskimi domami, teraz po części wtopiony w otoczenie, w zieleń. Kilkadziesiąt metrów w dół, k u szosie - brzydki, za to duży budynek straży pożarnej, w bok - szkoła. Przed wejściem trawnik i luka w koro­ nie drzew, przez którą widać rozległy, przepiękny kraj­ obraz. W dali, już niewidoczna, Chabówka, Rabka. Dwór odbudowali Pilchowic Ania, pełna gracji, poetessa, z wielką prostotą i kunsztem śpiewająca stare kancjonały, pieśni renesansu i średniowiecza, i jej mąż A n t o n i , z gorejącymi oczami, ruchliwy, niewielki, mo­ że dlatego tak przywiązany do lutni. Muzyk. Lutnista, wykształcony w Anglii, istota niespokojna, ciągle w r u ­ chu. Koncertuje (ok. 200 występów rocznie), prowadzi Akademię Chorału Gregoriańskiego, szefuje Bractwu Lutniowemu. Twórca i gospodarz tego domu - Dworu Wysokiej. Przyjeżdżam t u , kiedy tylko mogę. T o jedno z moich ulubionych miejsc w Polsce. Pilchów poznałem w związku z konkutsem na Małe Ojczyzny. Ich siedzi­ ba jest dobrym przykładem dzisiejszego rozumienia po­ jęcia małej ojczyzny. Wywodzi się z ojcowizny, tak jak niemieckie Heimat. A l e po wojnie, gdy pół Polski zo­ stało pozbawione rodzinnych domów, migrowało, wę­ drowało, zaludniało ziemie zwane odzyskanymi - ojco­ wizna straciła sens. Spotykamy jej ślady w telewizyj­ nych serialach, ram gdzie domy służyły kilku pokole­ niom, gdzie stanęły rodzinne grobowce, ale współcze­ śnie mała ojczyzna to miejsce ptzeze mnie oswojone, w którym czuję się u siebie, działam, zmieniam mój świat, tak jak chcę i mogę. Mała ojczyzna to także świadomość miejsca, jego historii, losu. T o coś, co chcę po sobie pozostawić przyszłym pokoleniom. Dwór na Wysokiej to pamięć Żeleńskich, teraz zde­ rzona z rodzinną (Ani) tradycją sienkiewiczowską, to miejsce najbardziej rozśpiewane w Polsce, do którego przyjeżdżają setki i tysiące ludzi z całego świata, muzy­ cy, zespoły, specjaliści muzyki renesansu, młodzi i doj­ rzali. T u odbywają się międzynarodowe spotkania, kur­ sy mistrzowskie, tu spotkałem zespół śpiewaczy z Biało­ rusi, stare i młode kobiety, wzruszone serdeczną gości­ ną, Szkolę Kultury i Uśmiechu z Petersburga, grupę kilkudziesięcioosobową, która uprawiała tańce i muzy­ kę renesansu maski i kukiełki. Wspaniałych ludzi. Oczywiście dwór kosztuje, wymaga nieustannych starań, zabiegów o sponsorów. Ciągle się jest na grani­ cy bankructwa, ale kiedy się wydaje, że to koniec znajduje się instytucja, fundacja, oferujące swą pomoc. My, jurorzy Fundacji Kultury, też się do tego przyczy­ niliśmy, przyznając Pilchom I nagrodę w drugiej edycji konkursu. Dwór się rozwija, obrasta w nowe pomiesz­ czenia, przybyła zabytkowa chałupa, ocalona przed zniszczeniem (obecnie noclegownia młodzieży), kuź­ nia, zmieniona na warsztat, podziemia dworu, teraz wy­ łożone zabytkowymi płytami, które niecnota ksiądz wyrzucił z kościoła, zastępując nowymi. W podzie­ miach tych będą wystawy malarstwa, fotografii. I t u dochodzimy do istotnego dylematu - dla kogo to wszystko? Dla gospodatzy (sposób na życie), dla go­ ści, jak juz powiedziałem - licznych, trochę dla dzieci i młodzieży ze wsi. Trochę, ponieważ wieś i dwór to dwie różne rzeczywistości. Wieś ma dom kultury, pop­ kulturę, muzykę głośną i nieskomplikowaną - dwór aż dyszy kulturą elitarną, wzniosłą i piękną. A l e porozu­ mienia nie ma, to znaczy jest, ale tylko przez Kościół, w którym Pilchowie śpiewają (zresztą nie to, co lubią patafianie), i szkołę, gdzie Pilch uczy muzyki. Tylko te punkty są styczne, wyczuwalny jest antagonizm dworu i wsi, nie taki co prawda jak niegdyś, gdy w czasie raba­ cji Szeli chłopi rżnęli panów ze dworu, ale związany z różnicą modeli kultury, zachowań. Dwór jest na ze­ wnątrz wsi. Pewnie drażniący tą muzyką, której wsi trudno słuchać, drażniący swoją obcością. Nagroda dla Pilchów to była nagroda dla nich za ich pracę we dwo­ rze, za popularyzację kultury mieszczańskiej, dworskiej, za ro co dają młodym ludziom zainteresowanym daw- 488 �Aleksander Jackowski* MOJA MAPA KRAJU I OKOLIC ną sztuką. Tak jest w większości przypadków, z który­ mi się zetknąłem. Po jednej stronie państwo, po drugiej wieś. T o prawda, panowie kokietują wieś, ale są w swym modelu życia, kultury dla tej wsi obcy. Jest jednak wśród laureatów konkursu na Małe O j ­ czyzny przykład współdziałania jednej i drugiej społecz­ ności. Byłem tam ostatnio późną jesienią i odwiedzam to miejsce, kiedy rylko mogę. Jest to: Nadrzecze Fundacja Kresy 2000. Wymyślił j ą i stworzył aktor war­ szawski Stefan Schmidt. Osiadł w wiosce pod Biłgora­ jem, niedaleko od miejsca, w którym mieszkali jego ro­ dzice. Ojca pamiętano, był doktorem, człowiekiem l u ­ bianym i poważanym. Schmidt od początku myślał o miejscu, w którym mógłby działać na rzecz wsi. Dać ludziom, jeszcze zakorzenionym w kulturze chłopskiej, to, co cenił w teatrze, muzyce, plastyce. Miał wielu przyjaciół w Warszawie. Wraz z żoną, Alicją Jachiewicz, krakowską aktorką o zniewalającym wdzięku, po­ stanowili stworzyć dom, w którym miejscowi ludzie bę­ d ą się czuli u siebie i który się stanie atrakcją dla gości z Warszawy, Lublina, Krakowa, wybitnych artystów, intelektualistów, ludzi ze świata kultury, polityki. Za­ czął najlepiej, jak było można. O d razu od wspólnej pracy Na początku wsi stał mocno już zniszczony krzyż, Schmidt przekonał wieś, by zbudować w rym miejscu dużą, drewnianą kaplicę. Zaprojektował, vvyry * sował, zdobył budulec. Nazwisko aktora, przede wszystkim z seriali i filmów działało zarówno na dyrektorów przedsiębiorstw iak i na mieszkańców Nadrzecza. Pracowali razem, on i miejscowi Już był ich już mówiono o nim z sympatią. A l e dom nie wszystko. Postanowił zbudować duży pawilon z ostra \\ mit?isccm na w\'ster^v koncerty wystawy. Zanro iektowałeo nanrawde cieknie I funkcjonalnie Rozsa' d-a B O temperament różnorodne talenty Proiektuie mała architekturę maluie miał nawet wystawę w la b u k o w s k i e j Korderardze Ale norrzebne hyły nieniaWiesław \ o wielu c z l o w i e k talentach Śniewił i d c n . Urzekła u r z e K i d on go atmosfera dimosrera Nadrzecza aurzecza. op e , ' cperc ą, Y T ą p.csenKą ¿TV neapo itansKą. ' - • i n om .aspie aii jemu. u r u p a starycn KODiet w swycn wiasnycn stro- jacn, cudownycn, sziacnetnycn, zaprzeczającycn są­ dom o norrorvacui. strojom, które s ą w nasze, kulturze najstarsze, niezmienne od średniowiecza. 10 nie byt tolklor wyreżyserowany popis w kostiumach. U c h m a n byt zachwycony. Zadziałał, poprosił zaprzyjaźnionych malarzy, by ofiarowali na rzecz powstałej w Madrzeczu fundacji po jednym obrazie. L U tez m e odmówił, przewiózł je za darmo do Nowego orku. Konsulat po¬ larów zasiliło program fundacji. Powstał budynek nie tylko ładny, ale i użyteczny. Kiedy w związku z konkursem na Małe Ojczyzny przy­ jechałem przed trzema laty do Nadrzecza, mogłem zapo­ znać się z tym, co było, zobaczyć filmy Janusza Kędziora, naprawdę dobre, profesjonalne - dokumentujące z wdziękiem imprezy: teatralne - Zemstę Fredry w wyko­ naniu warszawskich aktorów (Cześnika grał Stefan Schmidt); koncerty Janusza Olejniczaka i innych utytu­ łowanych muzyków; recitale poezji Teresy Budzisz-Krzyżanowskiej (Norwid!), Wojciecha Siemiona; wystawy obrazów Antoniego Fałata, Maśluszczaka, Dudy Gracza. Pierwsza liga, nie żadne namiastki. Frekwencja zawsze ogromna, raz, kiedy byłem, cały dzień padało, ale na sa­ li nie widziałem wolnego miejsca. Przywlókł się w tym deszczu kulawy człowiek z Biłgoraja (8 km). Chciał zo­ baczyć występ, tyle słyszał o tym miejscu. Ugoszczono mi zaimponowało - rolę gospodarzy przejęli lu­ dzie ze wsi. Organizowali przyjęcie, wcale nie skromny poczęstunek, zachęcali, opiekowali się przyjezdnymi go­ śćmi, jako że każda impreza ściąga znajomych i niezna­ jomych Schmidta z Lublina, Warszawy. Program nigdy nie jest sztywny, kiedy byłem ostat­ nio, po koncercie wszedł na estradę wójt, w kapeluszu, wygłosił zgrabną orację, a po kilkunastu minutach wiersze swoje czytała dziewczyna z sąsiedniej wsi. Śpie­ wały staruchy, ale jak! Oczywiście na początek Pieją kury, pieją... spopularyzowane przez Grzegorza Cie­ chowskiego (to teraz ich hymn). Panu Schmidtowi Fundacja Kultury (inicjator i or­ ganizator konkursu na Małe Ojczyzny) przyznała I na­ grodę. Okazuje się, że można dać ludziom sztukę wyso­ kiego lotu, trzeba to tylko umieć i chcieć. Rzepczyno Wieś liczy 200 mieszkańców, z których pracę ma 7. Gmina maleńka, biedna, wśród ludzi nastrój bezna­ dziei. Inercja. Oczywiście alkoholizm. Po likwidacji pegeeru zostały zniszczone zabudowa­ nia, duży dwór, a właściwie pałac, wypalony w czasie wojny, zdewastowany. Z n i m właśnie związany jest pro­ jekt, zgłoszony na konkurs „Małe ojczyzny - tradycja dla przyszłości". Wytypowaliśmy go, jurorzy w Fundacji Kultury, do puli finałowej, dlatego też trzeba było do tego Rzepczyna pojechać, zobaczyć, co tam się dzieje, co zrobiono. Już przyzwyczailiśmy się do tego, że każdy wyróżniony przez nas projekt jest inny od pozostałych, niepowtarzalny, związany ściśle z osobą lidera. Oczywi­ ście w naszej rzeczywistości musi mieć instytucjonalne zaplecze, fundację, stowarzyszenie. Także t u mamy sto­ warzyszenie Towarzystwo Pracy Twórczej, ale w istocie wszystko opiera się na jednej osobie. Niesamowitej. N a pani Zofii Langowskiej. mógł w zorganizowaniu aukcji. Kilkanaście tysięcy do­ 489 �Aleksander Jackowski* MOJA MAPA KRAJU I OKOLIC Niewielka, korpulentna, wygląda na pracownika frontu kultury, bibliotekarkę. I taką była do czasu, gdy uznała, że może zrobić dla świata i ludzi nieporównanie więcej. Sympatyczna, niepozorna. Dłonie najchętniej trzyma na biuście. Uśmiecha się takim trochę zawsty­ dzonym uśmiechem petenta. A l e w oczach, w sposobie rozmowy ma coś, co nie pozwala zbyć jej drobiazgiem absolutne przekonanie o słuszności swoich racji. Prze­ cież nigdy nie prosi dla siebie. Tego się nie widzi, ale ona nigdy nie prosi sama, stoi za nią wiara, przekonanie, ze Matka Boska, do której modli się co rano, na pewno jej pomoże. I pomaga. Kiedyś, gdy już wydała młodzieży w internacie ostatni kawałek chleba, zaprzyjaźniony proboszcz skarcił ją, tłumacząc, że trzeba było wcześniej oszczędzać, nie dopuszczać do takiej sytuacji. Wzruszy­ ła ramionami, pomodliła się żarliwie, ufna, że jej Matka Boska nie zawiedzie. N o i o świcie przyjechała ciężarów­ ka z jedzeniem, zapasem mąki, kaszy - przysłała ją daw­ na koleżanka, która miała gospodarstwo i dowiedziała się, że pani Zofia prowadzi internat. Poszła więc do księ­ dza, widzisz - powiedziała - jaki z ciebie niedowiarek. W istocie cały projekt, sprowadza się do jej osoby, nieprawdopodobnej mocy działania. N i m jeszcze za­ kończy jedno zadanie, już planuje następne. Zawsze przekraczające siły człowieka. Niewykonalne. A l e ona tego nie widzi. Matka Boska pomoże, twierdzi i dosta­ je od ludzi wszystko, czego potrzebuje. Już raz w ten sposób dostała materiały budowlane, ludzi do pracy, odbudowała pałac, teraz w Rzepczynie zabrała się do odbudowy następnego. Nie dwotku, ale dworu, pałacu. Wypalony wymagał prac budowlanych, dachu, a więc dachówek, okien, stolarki - wszystko dostała od do­ brych ludzi, firm, przedsiębiorstw. Teraz, kiedy oglą­ dam odbudowany budynek, mądrze, pięknie wyposażo­ ny, z gazowym ogrzewaniem, nie mogę pojąć, jak do te­ go doprowadziła. Jak ze swoją niezachwianą wiarą i z promiennym uśmiechem przedziera się przez jaszcz finansowych paragrafów, przepisów? Wolę o tym nie myśleć. A dodać muszę, że w pałacu zorganizowała Po­ licealne Studium Rzemiosł Artystycznych, z pracow­ niami witraży konserwacji stolarki artystycznej ma­ larstwa ściennego i instrumentów muzycznych. Uczy się w nim trzydziestu trzech młodych ludzi z najbied­ niejszych rodzin i domów dziecka. T u mają internat, pełne utrzymanie. Początkowo nauczyciele dojeżdżali i uczyli bez pensji zarażeni pasją pani Zofii Teraz stu­ dium działa już oficjalnie, w systemie ministerialnym a nóziom prac które widziałem, jest naotawde wysoki Młodzież zainteresowana" 'folklorem stworzyła zespół Rzecezvn Folk Band którv koncertuje i "dobvwa na grody na konkursach. Rzeźbi, maluje ' Pani Zofii udało się pozyskać doskonałą dyrektorkę Studium, historyka sztuki. Namówiła ją do zamieszka­ nia w Rzepczynie. Teraz myśli o tym, jak pomóc l u ­ dziom, jak zintegrować środowisko lokalne z działal­ nością Domu Pracy Twórczej. Jej najbliższe plany to gazyfikacja wsi, sieć wodociągów, małe zakłady prze­ twórstwa spożywczego; dalsze - kąpielisko, basen 25-metrowy dla wsi i turystów - ekologiczna szkoła „zielona", ogród botaniczny, lecznica dla zwierząt le­ śnych okaleczonych przez kłusowników, skansen, stadnina z końmi dla gości, domki dla wczasowiczów, a obok nich ogródki z ginącą wiejską roślinnością. A więc agroturystyka jako szansa rozwoju wsi. Szanse są, teren jest piękny, czysty. A „najważniejszym pro­ blemem - jak pisze pani Zofia w aplikacji do Fundacji Kultury - jest ukazanie ludziom, że są potrzebni, przy­ wrócenie i m wiary w swoje możliwości, odbudowanie dobrosąsiedzkich stosunków i solidarność, stworzenie więzi międzyludzkiej dla wspólnego budowania przy¬ szłości, odkrywania swych korzeni i szukanie dawno zapomnianych tradycji". Nie wiem, na ile te pomysły znajdują akceptację. Być może zaskakują, a nawet niepokoją. Czy uda się zaktywizować środowisko tak już porażone bezczynno­ ścią, inercją? Znam przykłady (także z Małych O j ­ czyzn), kiedy rozmach działania jednostki kończył się porażką, a przecież zamierzenia pani Zofii przekraczają wyobraźnię mieszkańców wsi. Jedyne, co uspokaja, to wiara w moc jej wiary. Niezależnie jednak od tego, jak potoczą się losy pani Zofii, jej przykład pokazuje, ile może zdziałać jednostka, zwłaszcza niepowtarzalna i niezastąpiona. P.S. Pani Langowska została oczywiście laureatką piątej edycji konkursu Małych Ojczyzn. Sztokholm Przyjaciele zaprosili mnie do Szwecji i ażebym się nie nudził, kupili mi bilet na koncert zespołów cygańskich i węgierskich. Właśnie wtedy, na tym widowisku, H o n wedzi z Węgierskiego Zespołu Tańca sprawili, że pomy­ ślałem o Tadeuszu Sygietyńskim i początkach „Mazow­ sza". Zespół węgierski tańczył w strojach stylizowanych na codzienne, mężczyźni klepali się bez przerwy, głośno i szybko, w sztylpy, uda, ręce - gdzie się dało. Trzepot tego klepania znudził mnie juz po kilku minutach, coś, co ma sens na weselu czy zabawie, zamienia się na es­ tradzie w greps choreograficzny. Szwedji patrzyli jednak w zachwycie - porywał ich temperament tancerzy, wygibasy nóg, wykręcanych jak tylko się dało, a nawet i bardziej. Chłopcy klepali się w zapamiętaniu, raz wy¬ żej, raz niżej. Ale pojawiły się dziewczyny, wiotkie, smu¬ kłe, wdzięczne w ruchach. Teraz chłopcy obskakiwali je, zapamiętali w tym tupaniu i trzepocie dłoni uderza­ jących w cholewki. Zatracali się w rym wirze, w podnie­ cających rytmach ^ one spokojne, opanowane Wład- 490 �Aleksander Jackowski* MOJA MAPA KRAJU I OKOLIC cze. Już po chwili wiedziało się, że to one tu panują. Fi­ gurynki z Tanagry, tancerki z waz greckich. Połączenie niewinności z rozwagą. Kuszące tą demonstracyjną nie­ winnością. Więc chłopcy prześcigają sami siebie, ska­ czą, zwijają się, demonstrują swoją jumośc. A one spo­ kojne, ruchy pełne wdzięku, kuszące błyskiem oka i de­ likatnym trzepotem rączek. K t o je tego nauczył? Kuszą, a zarazem patrzą trzeźwo. Wybierają. Czują, że jeśli się chce zachować urok dziewiczości, trzeba być piekielnie rozważnym. Prowokować, ale nie dać siebie sprowoko­ wać. Trzymać zmysły na postronku. T o pewnie dlatego tak często czytamy o dziewczy­ nach, które podporządkowywały sobie chłopców, zachę­ cając ich do czynów okrutnych. Byli w ich rękach niemal bezwolni. A one rządziły. Zimne, piękne, pociągające. Taniec porywał. Widz wciśnięty w fotel czul przeni­ kający go rytm, a oni tam - na scenie - dyszeli ciężko, zapamiętani w ruchu, podczas gdy one - wiejskie bo­ ginki - kokietowały, prowokowały - i z niewypowie­ dzianą gracją powstrzymywały zalotników. Patrzyłem na scenę, juz wciągnięty w tę grę, poddany rytmowi muzyki. O d dawna nie widziałem tak wyraziście zaryso­ wanej granicy żywiołów: kobiecego i męskiego. Podda­ łem się urokowi dziewczęcości, której nikt nie uczy, która płynie z doświadczeń pokoleń. Pomyślałem o symbolice wianka, welonu. Pomyślałem o tym, jak chciał widzieć „Mazowsze" Tadeusz Sygietyński, co go szczególnie wzruszało w naszym folklorze. Często ostatnio myślę o Tadeuszu, był w pewnym okresie życia ważny dla mnie. O wiele bardziej niż ja dla niego, przede mną otwierały się różne drogi, on koncentrował się już tylko na „Mazowszu". Byłem mu potrzebny nawet nie do załatwiania spraw w Minister­ stwie Kultury, bo tu więcej mógł zdziałać Kazimierz Korcelli (dramaturg), ale do sprawdzania swoich kon­ cepcji, do tego, by przy nim być, dodawać mu energii. Pozornie byliśmy na antypodach, ja, jeszcze nie cał­ kiem opierzony, tracący naiwne złudzenia, on - do­ świadczony, syty życia, już u jego schyłku. Ale ani alko­ hol, ani lata estrady, kabaretów, nocy spędzonych w „Adrii" i podrzędnych knajpach nie zabiły w nim wrażliwości. Wewnętrznej czystości. Zjednywała mnie jego żarliwość, pasja w tworzeniu zespołu. T o był cel, do którego dążył. Mira Zimińska mówiła m i , że już na wiele lat przed wojną chciał pokazać na scenie folklor, który znał z Kolberga i własnych zapisów we wsiach kurpiowskich. Znałem partytury jego trzech szkiców symfonicznych, na moją prośbę wykonał dwa z nich (oberka i mazura) W i t o l d Rowicki z warszawską Fil­ harmonią. Ale na próbie. Po niej uznaliśmy, że to jed­ nak nie jest odpowiednie miejsce dla tej muzyki. Sygie­ tyński miał ogromny talent, komponował piękne me­ lodyjne piosenki ale w większych formach nie czuł się dobrze miał kłopoty z instrumentacją (mimo dawnych 491 studiów u Weberna). Nie pociągały go eksperymenty, w folklorze cenił przede wszystkim dwa żywioły: melodyczność i rytm. Nie szukał, jak np. Karol Szymanow­ ski czy Andrzej Panufnik, inspiracji do poszukiwań to­ nalnych, nie fascynowała go specyfika muzyki góral­ skiej, pentatonika. Najważniejsza była dla niego śliczność, wdzięk pieśni i zadzierżystość rytmów tanecz­ nych. Jeździłem z n i m sporo po wsiach kurpiowskich i opoczyńskich, widziałem, co go fascynuje. Liryka. Ten wymiar szlachetności, który przenika kolędy, któ­ ry tak przenikliwie prosto wyraził Chopin w środkowej części Nokturnu h-moll (Lulajże Jezuniu). W tym miejscu muszę wspomnieć o tym, co przed wojną i tuż po niej można było usłyszeć w radiu. Była to rżnięta kapela Dzierżanowskiego, wszelakie Gęsi za wodą, kaczki za wodą, nic wspólnego z góralszczyzną nie mające W murowanej piwnicy... albo Góralu, czy ci nie żal. Chłopskość pojmowano rubasznie, nie chcę powie­ dzieć chamsko, ciężkie rytmy podpitego pospólstwa. Tego Tadeusz nienawidził. Piosenki, które pisał, były absolutnie pozbawione wulgatności. Czarowały subtel­ nością, pięknem, które było i jest w folklorze, które znajduję też w wielu pieśniach „Mazowsza" - Hej, prze­ leciał ptaszek. Kukułeczka, Zachodźże słoneczko... A tak­ że w tańcach, zwłaszcza kurpiowskich, które znam z pierwszego programu. Właśnie w nich, w tańcach, które układał Eugeniusz Papliński (jeszcze pod okiem Tadeusza). Była to wieś urzekająca, kolorowa, w kar­ bach ceremonialności. Wieś odświętna, idealizowana. Jeden aspekt folkloru. Powiedziałbym - dziewczęcy. Uosabiała go prześliczna, młodziutka Zdzisia Kachny (później - Grąbkowska), ulubienica Tadeusza. Kiedy tańczyła a miało się wrażenie że jest ona do tańca stworzona, emanowała z niej dziewczęcość, niewin­ ność piękno - które tera po 50 latach, odnajduję w panienkach z honwedzkiego zespołu. 7 Tadeusz opowiadał m i wiele razy, jak po wojnie kształtował się w nim zamysł stworzenia zespołu inspi­ rującego się folklorem. Do Warszawy przyjechał w po­ łowie lat czterdziestych bułgarski „Rosną Kit­ ka". Same dziewczęta. Osiem, może dwanaście. T o by­ ło to, o czym myślał. Postanowił więc, że stworzy polski odpowiednik tego zespołu. Dostrzegało się to w pierw­ szej fazie tworzenia „Mazowsza". Przeważały pieśni, niektóre śpiewała grupa dziewczęca, lekko poruszając się w rytm melodii, tak jak to widziałem na wsi ukraiń­ skiej, kiedy kilka dziewczyn obejmowało się i przymy­ kając oczy, kołysało, śpiewając tęskne dumki. Najpięk­ niejsza, najbardziej autentyczna, surowa w swej urodzie była Zachodźże słoneczko... Wtedy pieśni dominowały, tańce były mniej eksponowane. M a m wciąż w oczach te pierwsze występy, poruszające, łzy mi ciekły, gdy przygasły reflektory i usłyszałem pierwsze dźwięki tej pańszczyźnianej Zachodźże... Uważaj, pouczał mnie Ta- zespół �AUćsmfer Jackowski* MOJA MAPA KRAJI I I OKOLIC deusz, później już tego nie będzie... Czego? Piękna? Aury? Cud pierwszego razu powszednieje, napięcie opada. Urok świeżości mija, uśmiech dziewczęcy ga­ śnie, pojawia się profesjonalizm. Ale okazało się, że nie tylko scena ma swoje wymogi. „Mazowsze" stało się najlepszym towarem propagandowym. Tadeusza już wtedy nie było, do Karolina przyjechał ze Stanów wiel­ k i , słynny imptesario Sol Hurok. Słyszałem jego ko­ mentarze, uwagi, polecenia kierowane do pani Miry. Za duzo piosenek, jeśli juz koniecznie chcecie, to niech się to rusza, korowody i t d . Więcej tańca. Cyrku. Tego nie powiedział wprost, ale ciągłe porównywanie z rosyjską Bieriozką, a zwłaszcza Mojsiejewem, wyraźnie określało, czego oczekuje. Trzeba było podjąć konku­ rencję na tym cyrkowo-estradowym poziomie Mojsiejewa, z nim wygrać na amerykańskich estradach. N o , i trzeba było tak kształtować profil zespołu, by chwytał od razu za serca. Po popisach w podnoszeniu chłopców przez dziewczęta zrywała się burza oklasków. Tańce, sceny finałowe, uroda kostiumów to wszystko wiodło do obecnego kształtu zespołu. Wielkiej rewii ludowej. Re­ wii, w której najprawdziwszy jest strój, kostium. Choć i on uległ wzmocnieniu, trzeba byto „podbić" kolory, podobnie jak dziewczyny przemienić w uśmiechnięte girlsy. Wiejskie dzieci, autentyczne panienki wymienio¬ no z czasem na pochodzące z miast absolwentki szkół muzycznych i baletowych. Kicz, którego nie było w po¬ czątkowej fazie „Mazowsza", wkradł się i zadomowił w zespole. Przez łata program koncertów zawierał mój wstęp. Był chyba szczery (nie mam odwagi zajrzeć do niego), ale przyszły lata, gdy to, co pisałem, co ceniłem, zaczęło mieć mało wspólnego z tym, co się działo na scenie. Mira prosiła, napisz nowy. Nie mogłem, nie chciałem. T o już nie było moje „Mazowsze". A to daw­ ne, ze Zdzisią, Krysią Jusińską, Irką Wiśniewską (obec­ ną Ireną Santor), przywołał mi w pamięci sztokholmski występ węgierskiego zespołu. • • • W Kulturhuset dwie wystawy, szeroko reklamowa­ ne. Obrazy norweskiego malarza O d d Nerdruma. Ma­ luje realistycznie i to z wielką sprawnością. Jego płótna, dużego formatu, mają nastrój. A przy tym są patetycz­ ne, i to zarówno autoportrety (w różnych pozach i ko­ stiumach), jak i pejzaże - patetyczne typowym smęt­ kiem północnego nieba. Na tym można by poprzestać, gdyby nie pewien szczegół. W co trzeciej pracy Nerdrum świntuszy. Bez wdzięku, raczej z niemiecko-koszarowym poczuciem humoru. A oto portret od góry jak z pałacowych płócien, dostojny, w złocistym kafta­ nie. O d dołu zadziera go do góry, eksponuje tłusty, babski brzuch i penis, jak palec wskazujący, zadarty do 492 góry. Na innym obrazie goła baba sika, na jeszcze i n ­ nym załatwia również inną pottzebę. Autor nazywa swą sztukę kitschmalaren, czyli malar­ stwo kiczowate. 1 znów dla popisu, dla chleba panie... Żaden to kicz, nie każda obrzydliwość jest kiczem, ale hasło jest nośne, ludzie przychodzą. U nas też wystar­ czy, by na wystawę nazwaną kiczem waliły tłumy, z dziećmi i tobołami. Signum temporis. Nazwij serial te­ lewizyjny ambitnym, na wysokim poziomie - widownia zmaleje, a przeciwnie - powiedz, że drobnomieszczański, kiczowaty - i już sukces ffekwencyjny pełny. Nie­ stety... Piszę o tej wystawie, ponieważ jej ważny aspekt związany jest z prymitywizacją i degradacją gustów za sprawą telewizji, siteomów, seriali, zwłaszcza południo­ woamerykańskich. Wielu dziś artystów umie dobrze malować, także w kategoriach realistycznych, akademickich. Precyzyjny rysunek, świadomość koloru, formy. Ale coś ich musi przecież odróżniać od dawnych mistrzów. Surrealistycz­ ny pejzaż, udziwnienie, wprowadzenie abstrakcyjnej konstrukcji w obraz realistycznie malowany (jak choćby u Henryka Wańka). Mistyka, symbolizm, a także - jak widać na norweskim przykładzie - prowokowanie złym smakiem. Już nawet nie brzydotą, ale obrzydliwością. A dwa piętra wyżej doskonała wystawa, ponad setka fotografii Mary Ellen Mark: Amerykańska Odyseja. Ameryka, jakiej nie znamy, i nie wiem, czy chcemy znać. Brudne, zaśmiecone, smutne ulice. Kosze od śmieci, budki telefoniczne w stanie nie lepszym niż war­ szawskie, ludzie. Właśnie ludzie. Oderwać się nie mo­ głem od tych zdjęć, migawkowych, bezbłędnie prezen­ tujących istotę smutku, beznadziei, zagubienia. A n i jed­ no zdjęcie nie jest upozowane, a przecież widziane w masie mają w sobie wyraźne cechy wspólne. Są do­ skonale skomponowane, zobaczone, ale na innej zasa­ dzie, niż to się zazwyczaj robi. Każde ma psychologiczny i społeczny podtekst. Dzieci przedwcześnie dojrzałe, Murzynki o smutnych oczach, mężczyźni, którzy już na nic nie liczą. Maleńkie dziecko tresowane do konkursu piękności, aktorzy, których znamy z przedwojennych filmów, zniszczeni życiem. Ludzkie wraki. Ale nie tylko treść działa na widza, lecz w równej mierze sposób w i ­ dzenia (i fotografowania) pani Mark. Jedno zdjęcie nieupozowane, trzaśnięte w chwili nieuwagi modela, nie robiłoby tego wrażenia ale już setka zwraca uwagę na świadomość fotografa, na antypozy konsekwentne i po­ dobne do siebie Ciekawa wystawa Już nie po raz pierw­ szy właśnie fotografie zapadają mi w pamięć na równi z ważnymi dziełami sztuki. Wielkie moje przeżycia ostatnich miesięcy: Vermeer w Wiedniu, Velasquez i Goya w Prado oraz Salagado w Warszawie. Niesamo­ wite zdjęcie z kopalni złota, koszmar ludzkiego trudu, upodlenia. Nasuwa się na myśl Piekło Dantego. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5c445e50e901fb216c7f2213754c758d.pdf b9a15e398b7433054c9f349f304cadc3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1360 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1256 Title A name given to the resource Moja wieś opolska. Z etnograficznych badań w Dzierżysławicach koło Głogówka / ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.2, s.65-82 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szromba-Rysowa, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X X I I I : 1989, z. 2 P L I S S N 0071-1861 ZOFIA SZROMBA-RYSOWA (Pracownia Etnografii I H K M P A N , Kraków) MOJA WIEŚ OPOLSKA. Z ETNOGRAFICZNYCH BADAŃ W DZIERŻYSŁAWICACH KOŁO GŁOGÓWKA Z a m y s ł zrodzony z inicjatywy prof. dr. Mieczysława G ł a d y s z a opra­ cowania etnograficznych monografii G ó r n e g o Śląska sprawił, iż p r z y p a d ł a m i w udziale jedna z wybranych do b a d a ń wsi, k t ó r ą u z n a ł a m z czasem za swoją. P o c z ą t k o w o była to wieś przydzielona m i „ s ł u ż b o w o " w 1958 г., tak jak i innym pracownikom, rozpoczynającym wówczas badania w miejsco­ wościach leżących w różnych regionach geograficzno-gospodarczych Ś l ą s k a . W m i a r ę prowadzenia w niej szeroko zakrojonych, co rok rozszerzanych, b a d a ń stacjonarnych, n a w i ą z a n i a ściślejszych k o n t a k t ó w z mieszkańcami i fas­ cynacji śląską k u l t u r ą l u d o w ą , wieś m o g ł a m rzeczywiście u z n a ć za swoją, a przy tym mieszkańcy jej z czasem zaakceptowali w swym środowisku moją obecność. P o c z ą t k i jednak nie były łatwe. Mieczysław G ł a d y s z pisząc o trudnościach, jakie napotyka na tych terenach badacz, p o d k r e ś l a ^kwestię wzbudzenia zaufania u ludności rodzimej, dotarcia do informatora poprzez osady pow­ stałe z różnego rodzaju specyficznych dla tych o b s z a r ó w przeżyć i nawar­ stwień ideologicznych, aby zebrać okruchy faktów i zdarzeń tkwiących w jego pamięci. Z tych samych przyczyn napotyka badacz opory przy gromadzeniu m a t e r i a ł ó w do ujmowania aktualnie przebiegających p r o c e s ó w i występujących faktów kulturowych" (Gładysz 1961c, s. 302). Opory p o c z ą t k o w o były duże, j a k i trudności ze znalezieniem we wsi mieszkania, i n f o r m a t o r ó w i wery­ fikacją uzyskanych danych. L u d n o ś ć miejscowa nie wspomina dobrze pierwszych miesięcy po zakończeniu I I wojny światowej, kiedy to napływali do wsi osadnicy ze wschodu, a m i e s z k a ń c o m groziło wysiedlenie . P o m y ł k i w tych 1 2 1 Badana przeze mnie m i e j s c o w o ś ć należała do grupy obejmującej „wsie związane z glebami urodzajnymi, pszenno-buraczanymi, o przewadze gospodarstw samowystarczalnych, które w prze­ szłości i nadal bazują na produkcji rolnej" ( G ł a d y s z 2 1961c, s. 300). T a k wspomina te przykre dla m i e s z k a ń c ó w Dzierżyslawic chwile jeden z informatorów: „Generał Goliwoda obronił nas przed chadziajami. Na zebraniu w Prudniku powiedział, że są to polskie ziemie, to musieli wyciągnąć ku Grodkowi". Na tym zebraniu z udziałem 5 - Etnografia Polska t. ХХХШ/2 �66 Z O F I A SZROMBA-RYSOWA czasach zdarzały się często, a wieś b ę d ą c a najdalej na p o ł u d n i e wysuniętą miejscowością z a m i e s z k a n ą przez l u d n o ś ć r o d z i m ą , stykającą się do 1945 r. z wsiami zasiedlonymi przez k o l o n i s t ó w niemieckich, doświadczyła s k u t k ó w nieporozumień i konfliktów . W t y m k r ó t k i m artykule, opartym na m a t e r i a ł a c h zebranych przeze mnie w czasie 10-letnich b a d a ń , chciałbym wskazać na elementy śląskiej kultury ludowej, k t ó r e utrwaliły się w świadomości ludności miejscowej i s t a n o w i ą ślady tradycyjnego stylu życia. One to przede wszystkim rzucały się w oczy młodemu- wówczas badaczowi, k t ó r y szukał w kulturze m i e s z k a ń c ó w wsi charakterystycznych dla niej cech rodzimych, zestawiając je ze znanymi d o t ą d realiami z innych stron kraju. A n n a Kutrzeba-Pojnarowa pisze, iż „ s p r a w ą p a l ą c ą staje się [...] zachowanie bodajże w rysunku i opise, w fotografii, pomiarze ostatnich ś l a d ó w tego stylu życia, k t ó r y właściwy był innym wcześniejszym epokom i różnił między s o b ą społeczności kraju. [ . . . ] Dziś obraz tego z r ó ż n i c o w a n i a ulega zatarciu nie tylko w życiu, lecz r ó w n i e ż w pamięci. [•..] A b y m ó c o d t w o r z y ć modele charakterystyczne dla danej epoki, trzeba ich realiów s z u k a ć we współ­ czesności" (Kutrzeba-Pojnarowa 1986, s. 25). Współczesność ta p o d koniec lat pięćdziesiątych X X w. była nasycona jeszcze wieloma treściami, pozwa­ lającymi na ukazanie obrazu wsi z k o ń c a ubiegłego i p o c z ą t k u bieżącego wieku. Te właśnie treści są przedmiotem niniejszego a r t y k u ł u , a r t y k u ł u będą­ cego zarazem etnograficzną — p i s a n ą z perspektywy 30 lat — refleksją nad śląską k u l t u r ą l u d o w ą jednej wsi opolskiej. Przedstawiony t u opis daje rzut oka na wybrane tylko zagadnienia, odtworzone na podstawie relacji najstar­ szych m i e s z k a ń c ó w wsi, urodzonych w ostatniej ćwierci ubiegłego wieku. Informatorzy ci dawno j u ż nie żyją, a wraz z n i m i odeszła wiedza o ó w ­ czesnych stosunkach i tradycyjnej kulturze wsi. Wsią, o której mowa, są Dzierżysławice p o ł o ż o n e w byłym powiecie prudnickiem nad rzeką O s o b ł o g ą k o ł o G ł o g ó w k a . Od niego też rozpo­ czynał się kontakt z o d d a l o n ą o 3 k m wsią. T a m był przystanek kolejowy linii K r a k ó w — Jelenia G ó r a , od k t ó r e g o dalszą d r o g ę należało j u ż przebyć pieszo, p r z e c h o d z ą c k o ł o tzw. P a u l i n ó w we wsi M o c h ó w , b ę d ą c y c h parafią 3 wojewody śląskiego Aleksandra Zawadzkiego i A r k i B o ż k a uzgodniono, ż e repatrianci opuszczą wieś i pojadą na zachód. „Od tej pory — wspomina informator — j u ż lepiej się nam żyło. Przedtem my siedzieli cicho, b o ś m y się bali, że nas wysiedlą do Niemiec. Jak by tu zostali chadziaje, by sila do Reichu wyciągli, bo to nie da się d w ó c h na jednej gospodarce stwierdzał jeden z m i e s z k a ń c ó w to być". W 1959 r. wsi: „nie mamy za co specjalnie lubieć tych chadziajów. Oni nas Niemcami nazywają i nie są gospodarni". 3 Trudną sytuację pogłębiał fakt, iż w sąsiednich, zasiedlonych przez repatriantów, R a ­ cławicach Śląskich znajduje się urząd gminny. W samych Dzierżysławicach po I I wojnie światowej było wielu zdezorientowanych mieszkańców. W 1952 r. przy zakładaniu Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej, przed w s t ę p o w a n i e m do której bronili się mieszkańcy Dzierżysławic, nastawieni proniemiecko m ó w i l i : „niech Polocy idą", a „twardzi Polocy" stwierdzali: „ m y ś m y się j u ż d o s y ć namęczyli, niech idą oni". �67 MOJA WIEŚ O P O L S K A dla Dzierży sławie. Miasteczko G ł o g ó w e k w z b u d z a ł o zainteresowanie licz­ nymi zabytkami i związkami z historią Polski (Chrzanowski 1977), na tamtejszym zamku bowiem przebywał w czasie najazdu Szwedów król Jan Kazimierz. W pobliżu wsi założony został wspomniany klasztor P a u l i n ó w , sprowadzonych w 1388 r. przez W ł a d y s ł a w a Opolczyka, w k t ó r y m w 1655 r. przechowy­ wany był cudowny obraz M a t k i Boskiej Częstochowskiej. Przed n i m to modlił się przebywający wówczas w G ł o g ó w k u król Jan Kazimierz, goszcząc u hr. Franciszka Euzebiusza Oppersdorfa, k t ó r e g o rodzina w 1593 r. weszła w posiadanie Dzierżysławic, utrzymując tam swe dobra do k o ń c a I I wojny światowej . Oppersdorfowie zasłynęli w okresie reformacji j a k o o b r o ń c y wiary ka­ tolickiej, co utrwaliło się w świadomości m i e s z k a ń c ó w w s i . Tradycja ustna wiąże nawet nazwę wsi z „dzierżeniem sławy" wsi katolickiej i nieprzechodzeniem na protestantyzm. I n n i łączą nazwę z właścicielem m a j ą t k u , co tak opisuje jeden z m i e s z k a ń c ó w wsi: „gdy po brzydkiej pogodzie nastał jeden dzień słoneczny, wtedy chłopi zwrócili się do groufa, aby w teń dzień mogli p o p r a c o w a ć u siebie na polu w zamian za co o d p r a c u j ą w inny dzień. Grouf się zgodził, a gdy w oznaczony dzień c h ł o p i zgłosili się do pracy, wtedy pan rzekł, że są to ludzie, którzy dzierżą s ł o w o " . M i e ­ szkańcy wsi na ogół dobrze wspominają kontakty z d w o r e m , k t ó r e g o ostatni właściciel ożeniony był z ks. Radziwiłłówną. O niej to m ó w i o n o we w s i : „groufka dobra b y ł a . . . po polsku m ó w i ł a " . Urodzajne pszenno-buraczane gleby okolic G ł o g ó w k a były wcześnie i sto­ sunkowo gęsto zasiedlone. Codex diplomaticus Silesiae notuje nazwę wsi Dirislawicz j u ż w 1321 r. Inne ź r ó d ł a wymieniają nazwy: Dzierżislow, Dzierżysławice, Dzierżysław, przy czym ta ostatnia nazwa u t r z y m a ł a się wśród miejscowej ludności, u r z ę d o w o b r z m i ą c do 1945 r. Dirschelwitz, a po I I wojnie światowej Dzierżysławice. 4 5 6 7 Słownictwo wsi — w e d ł u g ostatnich b a d a ń dialektologicznych — „wykazu­ je p o l s k o ś ć w swym zasadniczym zrębie gwary śląskiej, k t ó r a o p a r ł a się wielo- 4 5 Źródła dotyczące historii wsi podaję w pracy: S z r o m b a - R y s o w a zana z nawróceniem na katolicyzm protestantów z G ł o g ó w k a 1977, 1969, s. 31-36. W sąsiedztwie wsi, na tzw. Glinianej G ó r c e , stoi kamienna kapliczka z 1779 r. zwią­ s. 26 п., 180 п.). Mieszkańcy wsi opowiadają, (zob. iż wypędzeni m. in. C h r z a n o w s k i z miasta innowiercy doszli do wspomnianej górki, gdzie czekali na „nawrócenie na naszą wiarę, i potem dopiero mogli wrócić do miasta". Stąd górka ta nosi również nazwę „Czekaj". 6 Dlatego też z powszechnym oburzeniem opolan (wyd. w 1954 r.) wspomnienie spotkało się wydrukowane w byłego robotnika dworskiego, stawił stosunki panujące w majątku. Artykuł ten przyczynił się zresztą do początkowo nastawienia do mnie informatorów w czasie Pamiętnikach który fałszywie prze­ nieprzychylnego zadawania im pytań na temat sytuacji na wsi b. proletariatu rolnego. 7 W latach 1957-1961 w Dzierżysławicach i okolicy prowadził badania dialektologiczne dr F . Pluta z Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Opolu. Opublikował on s ł o w n i c t w o gwarowe Dzierżysławic ( P l u t a 1973) i kilka o p o w i a d a ń spisanych w tej wsi ( P l u t a 1964, s. 134-145). �68 Z O F I A SZROMBA-RYSOWA 8 wiekowej germanizacji" , m i m o że do 1945 r. w pobliskich wsiach o czym j u ż wspomniano — mieszkała l u d n o ś ć niemiecka (Pluta 1973, s. 6). Z p o c z ą t k u X I X w. na terenie Śląska przeprowadzona była ankieta kościelna na temat j ę z y k a u ż y w a n e g o w parafii, wygłaszanych k a z a ń , śpie­ wanych pieśni i t p . Wtedy to, po kasacji klasztoru P a u l i n ó w w 1810 г., wieś przez j a k i ś czas należała do parafii w Wierzchu, w której — według ankiety z 1814 r. — nie tylko l u d n o ś ć posługiwała się językiem polskim, ale i w t y m języku wygłaszane były kazania, śpiewane pieśni, posługiwał się nim ksiądz i u ż y w a n o go w szkole (Gierowski 1948, s. 444). Jednak naj­ starsi z i n f o r m a t o r ó w , urodzeni w 1871 i 1876 г., pobierali n a u k ę j u ż tylko w szkole niemieckiej . Najdłużej, bo do 1939 г., możliwe było używanie j ę z y k a polskiego w kościele, w k t ó r y m jednak j u ż od 1934 r. tylko co d r u g ą niedzielę odprawiano mszę świętą, przy czym raz była to msza ranna, drugi raz suma zwana wielką. W miejscowej tradycji zachował się podział wsi na dwie części i dwie o d p o w i a d a j ą c e mu gminy. Znajduje to potwierdzenie w źródłach archiwalnych i publikowanych, k t ó r e wymieniają część h r a b i o w s k ą i b a r o n o w s k ą („Graflich" i „Freiherrlich"), przy czym jednak mieszkańcy najczęściej m ó w i ą o „ m a ł e j " i „wielkiej" gminie. T ę ostatnią o k r e ś l a n o j a k o „ W i e ś " , pierwszą natomiast nazywano „ C h a ł u p k a m i " . P o d z i a ł ten wynikał z ustroju i prawa feudalnego, k t ó r e pojęcie gminy wiązało z ziemią i „polegało na przeciwstawianiu ziem dworskich [...] i chłopskich. [...] Ustawodawstwo pruskie szło w tej dziedzinie d o ś ć daleko [...] i u z n a w a ł o , że posesje chłopskie utworzone na gruntach dworskich nie w c h o d z ą w skład gminy wiejskiej" (Orzechowski 1959, s. 132). Z a k ł a d a n i e w starych wsiach osad chałupniczych, określane w literaturze j a k o kolonizacja wewnętrzna, wiązało się z r o s n ą c y m zapo­ trzebowaniem dworu na wolnonajemnych r o b o t n i k ó w rolnych. 9 1 0 11 8 „Szczególnie w ostatnim okresie r z ą d ó w hitlerowskich rugowano jeżyk polski nie tylko z życia publicznego (kościół, szkoła, urzędy), w życiu rodzinnym" ( P l u t a tym 1973, s. 203). ale zabroniono nawet posługiwanie Mieszkanka wsi bardziej nas mocno dzierżyli. Ale j a na złość robiłam i m ó w i ł a m po dłużej musiałam c z e k a ć po się nim dodaje: „im bliżej wojny, to polsku. Zawdy urzędach, bo nie chcieli załatwiać, a jak pytali, czemu m ó w i ę po polsku, tom o d p o w i a d a ł a : bo mi taki język urósł". 9 Od południa wieś sąsiaduje z Racławicami Śląskimi, w których mieszkająca do 1945 r. ludność różniła się m o w ą , strojem, zwyczajami. L u d n o ś ć Dzierżysławic m ó w i o nich: „oni byli prawi Niemcy, a my ino ze szkoły". Przedrzeźniając nie zrozumiałą dla mieszkańców wsi gwarę racławiczan w o ł a n o za nimi: „ h o n d a d o ń d a hoca ploca, fistia wo da pilca woksa mit da lana sztila", podkreślając w ten sposób charakterystyczne dla ich języka użycie wyrazów z a k o ń c z o n y c h na s a m o g ł o s k ę a. 1 0 Ankieta p o c h o d z i ł a z 1814 r. i o b e j m o w a ł a następujące pytania: 1) parafia, 2) należąca do parafii, 3) język panujący na terenie parafii, 4) język kazań, 5) język wieś pieśni, 6) język księdza, 7) język używany w szkole (Gierowski 1948). 1 1 Tylko w 1921 r. przez dwa miesiące o d b y w a ł a się we wsi nauka w języku polskim. Dłużej, bo do 1934 г., utrzymała się szkoła polska w pobliskim Wierzchu. M o ż n a usłyszeć, iż „pierwej o polskość barzyj dbali, jak teatralne. Do plebiscytu w 1921 teraz", wystawiając w r. działało też k ó ł k o śpiewacze. sali „u szynkierza" sztuki �69 MOJA WIEŚ O P O L S K A Rye. 1. Widok centrum wsi Fot. J Rys. 1961 Podział na dwie gminy nie objął j u ż żadnej z żyjących generacji. L u d n o ś ć Dzierżysławic podaje odmienne od pisanych źródeł usytuowanie wspomnia­ nych części wsi, wiążąc słowo „Gráflich" z „ C h a ł u p k a m i " i uzależnieniem ich m i e s z k a ń c ó w od dworu, a „ F r e i h e r r l i c h " z kategorią ludzi w o l n y c h . W X I X w. oddzielna też była numeracja d o m ó w w obydwu gminach. W jednej było ich w 1863 r. 67, a w drugiej 13 . Oddzielnie też usytuowane były grunty. Jednak na skutek zmian m a j ą t k o w y c h , bankru­ ctwa gospodarstw wielkorolnych, parcelacji dworu itp., podział ten został naruszony i j u ż przed I I wojną światową nie m o ż n a było w n i o s k o w a ć z p o ł o ż e n i a pól ornych o przynależności społecznej ich właścicieli. 12 13 Dawny podział wsi znalazł odbicie również w tradycyjnym budownictwie i układzie zagród. N a „ C h a ł u p k a c h " domy stojące ścianą licową do drogi są bardziej zindywidualizowane, gdy tymczasem we „ W s i " budynki usytuowane szczytem do drogi stanowią zwarty kompleks zabudowy (rye. 1). Wszystkie budynki mieszkalne, łącznie z najstarszym datowanym na 1823 r. (do 1870 r. k r y t y m słomą, a potem d a c h ó w k ą ) , są murowane, dając przegląd pod­ stawowych kategorii społecznych wsi — t j . siodłaków, z a g r o d n i k ó w i c h a ł u p - 1 2 Źródła określają większą i starszą część wsi n a z w ą „hrabiowskie" — Gráflich", i taki stan przedstawia plan wsi z 1905 r. ( S z r o m b a - R y s o w a 1969, s. 33 п.). 13 nr 217. Wojewódzkie Archiwum Państwowe we Wrocławiu, Komisja Generalna, sygnatura �70 Z O F I A SZROMBA-RYSOWA n i k ó w — kategorii, k t ó r e stosowane były jeszcze w okresie międzywojennym, czego p r z y k ł a d e m m o ż e być wymienianie ich przy nazwiskach odczytywanych z ambony zapowiedzi ślubnych. Jeszcze p o d koniec lat pięćdziesiątych b.w. m o ż n a było s p o t k a ć nie zmienione od czasu budowy domy, m i m o że w okresie międzywojennym w budownictwie n a s t ę p o w a ł y liczne zmiany. Polegały one przede wszystkim na powiększaniu części gospodarczej, zwłaszcza chlewu i staj­ ni. I tak na p r z y k ł a d w domach zagrodniczych zamieniano na nie pomieszczenia wycużne, mieszczące się w tylnej części domu. Gospodarstwa siodłacze miały oddzielnie stojące domy wycużne, zwane też chałupkami. Wyjaśnić wypada, iż wycug był sądownie w y m ó w i o n ą formą utrzymania r o d z i c ó w (i niewydanego rodzieństwa) przez spadkobiercę, k t ó r y z o b o w i ą z a n y był zapewnić im dożywocie w postaci mieszkania, opału, światła i jedzenia. W czasie rozpoczynania przeze mnie b a d a ń we wsi istniał na „ C h a ­ ł u p k a c h " jedyny domek byłych r o b o t n i k ó w dworskich. N a ś r o d k o w y m tragarzu izby miał wyryty napis „ J o K o 1869". Rozebrany z p o c z ą t k i e m lat sześć­ dziesiątych X X w. był ostatnim p r z y k ł a d e m ubiegłowiecznego budownictwa tej części wsi. Stojący w centrum wsi d o m chałupniczy z 1864 r. (skła­ dający się z kuchni, wielkiej izby, sieni z piecem piekarskim zwanym wieloukiem, komory „ d o j a d ł a " i komory „ n a wągier oraz gumna) z a c h o w a ł się j a k o nieliczny we wsi — w niezmienionej formie do k o ń c a zamieszkania go przez właścicielkę. Była nią jedna z najlepszych informátorek, należąca do tzw. „ t w a r d y c h P o l o k ó w " , urodzona w 1871 г., a z m a r ł a w 1969 г., Marianna Zając, zwana Kasperka (ryc. 2). Mieszkała samotnie w domu, w k t ó r y m — j a k o jedynym we wsi zelektryfikowanej w 1921 r. — nie było zain­ stalowanego światła. O b y w a ł a się r ó w n i e ż bez zegara orientując się w czasie po miejscu rzucanego przez słońce światła. W k a ż d e sobotnie p o p o ł u d n i e zamia­ tała — tak, j a k wszyscy mieszkańcy wsi — d r o g ę przed swoim domem, dbając o czystość w n i m i s c h l u d n o ś ć noszonego przez siebie stroju. Nieraz też była przez bogatych nazywana z tego powodu „pyszną", na co o d p o w i a d a ł a : „ja nie pyszno, ale akuratno", w dawnym znaczeniu tego słowa 'staranna', ' d o k ł a d n a ' , ' p o r z ą d n a ' . Należała do i n f o r m a t o r ó w , którzy głęboko zapadają w p a m i ę ć badacza nie t y l k o dzięki wiedzy, b a r w n o ś c i j ę z y k a , życzliwości, ale właśnie „ a k u r a t n o ś c i " . w przekazywaniu wiadomości i stosunku do rze­ czywistości. I n f o r m á t o r k a ta p o c h o d z i ł a z rodziny komorniczej, p r z e c h o d z ą c po ślubie w 1900 r. do kategorii c h a ł u p n i k ó w . P r e z e n t o w a ł a ona liczną w tutejszej wsi warstwę proletariatu rolnego, k t ó r y w połowie ubiegłego wieku obejmował 1/3 m i e s z k a ń c ó w . Z n a j d o w a ł on zatrudnienie z a r ó w n o „ n a p a ń s k i m " , t j . w folwarku hr. Oppersdorfa, j a k i w statkach, czyli wielkorolnych gospodar­ stwach kmiecych, k t ó r e w 1831 r. skupiały 3/4 ogólnej powierzchni g r u n t ó w . 14 1 4 gruntu W tym roku bylo we wsi 26 gospodarstw kmiecych w wielkości od 32 do 104 juter (jutro, czyli morga pruska, miało 0,25 ha), 23 zagrodniczych i 7 chałupniczych ( W o j e w ó d z k i e Archiwum P a ń s t w o w e we Wrocławiu, Komisja Generalna, sygnatura nr 123). �MOJA WIEŚ O P O L S K A 71 Całe swe życie ciężko p r a c o w a ł a w statku, p o c z ą t k o w o służąc za dziewkę, j a k o tzw. czeloutka, a po wyjściu za m ą ż j a k o „ d n i ó w k o w a robotniczka". Służba siodłacza godzona była na rok, „ o d G ó d do G ó d " , otrzymując kolendę w postaci chusty, poszwy na pierzynę lub materiału na suknię oraz pewnej kwoty pieniężnej. Zatrudniona była na ogół tylko w zagrodzie, ale nie w kuchni. Zarobek o t r z y m y w a ł a raz na k w a r t a ł , dostając dodatkowo coś z ubrania lub pieniędzy „ n a l e p s z ą " (dolę) w wypadku sprzedaży konia, krowy i z a k o ń c z e n i a żniw, a „ n a p r z y w i t a n ą " z okazji wesela i przyjścia nowej gospodyni. Pracując następnie j a k o „ d n i ó w k o w a robotniczka" m i a ł a m o ż n o ś ć sadzenia dla siebie z i e m n i a k ó w na polu gospodarza i zbierania Ryc. 2. Kasperka Fot. J. Rys. 196.1 w ż n i w a kłósek z b ó ż . M ó w i ł a wówczas do p o m a g a j ą c y c h jej dzieci: „ c o owies nazbieracie, to będzie na strzewiki, pszenicę i żyto — zemleć na m ą k ę , a jęczmień — wieprzkowi". Przywilej ten, istniejący jeszcze z p o c z ą t k i e m X X w., z a s t ą p i o n o później bochenkiem chleba w r ę c z a n y m robotniczkom przy k a ż d o ­ razowym pieczeniu, k t ó r e p r z y p a d a ł o na ogół raz na dwa tygodnie. O k o ł o 1924 r. z a s t ą p i o n o też dawny zwyczaj zabierania przez r o b o t n i k ó w rolnych jednego snopa jęczmienia, żyta i pszenicy przez „ ż n i w o w e " w postaci jednego cetnara pszenicy i żyta. Gospodarstwa siodłacze zatrudniały też w zimie miejscowe kobiety do m ł ó c e n i a zboża, w czasie k t ó r e g o trzynasta miara �72 Z O F I A SZROMBA-RYSOWA przeznaczona była do podziału p o m i ę d z y młócących. Z k o ń c e m ubiegłego wieku młóceniem z b o ż a w największych statkach siodłaczych trudniły się cztery kobiety, k t ó r e c h o d z ą c z cepami „ o d statku do statku" młóciły „ n a m o r d " , j a k wówczas m ó w i o n o . D o tych c z a s ó w odnosi się używanie we wsi cepów >, k t ó r y c h stukot odmierzany rytmem na „ r a z — d w a " oznaczał młócenie „we d w ó j k ę " , a na „już przy — s z o ł " — „we t r ó j k ę " . Pierwszą czyn­ nością było „ p r z e k r u s z a n i e " związanych s n o p ó w , k t ó r e następnie r o z k ł a d a n o knowiem do gumienicy, a kłosem do ś r o d k a , uderzając cepami raz z jednej, a raz z drugiej ich strony. O s t a t n i ą czynnością było młócenie zgarniętego do ś r o d k a zboża, co nazywano młóceniem „ n a ż e b r o u k a " w znaczeniu, że z w y m ł ó c o n e g o wówczas ziarna będzie chleb dla chodzących po p r o ś b i e żebraków. 1 5 lř L u d n o ś ć miejscowa szukała pracy również „ n a p a ń s k i m " , czyli w folwarku hr. Oppersdorfa, otrzymując zapłatę w gotówce i naturze, pracując m . in. przy sianokosach „ n a trzecią k u p k ę " , przy kopaniu z i e m n i a k ó w „o śćwiertnię", a przy burakach „ o n a ć " . L u d n o ś ć wiejska m o g ł a również dzierżawić dworskie pole, o d p r a c o w u j ą c w żniwa 3 dni od 1 morgi. Z końcem X I X w. p o z o s t a ł o ś ć s t o s u n k ó w feudalnych w rolnictwie wiel­ kiej własności ziemskiej stanowili chałupnicy dworscy, zwani w Dzierżysławicach „ k o n t r a h n i k a m i " . Zamieszkiwali o n i w s p o m n i a n ą j u ż wyżej część wsi z w a n ą „ C h a ł u p k a m i " . W zamian za otrzymany od d w o r k u kawałek gruntu (około 2-3 morgi), zwanego pouszowy, k t ó r y hr. Oppersdorf nabył po kasacji klasztoru P a u l i n ó w , z o b o w i ą z a n i byli o d r a b i a ć panu od jednej morgi 11 dni w roku w czasie najpilniejszych prac w żniwa i sianokosy. D o pracy z o b o w i ą z a n e też były żony c h a ł u p n i k ó w d w o r s k i c h . 1 7 18 1 5 Określenie iż kobiety „na mord młócić" m o g ł o te młóciły „choćby o z n a c z a ć według ur. w 1896 r. informatorki, na zabicie". B y ć m o ż e jednak, iż niezbyt dokładnie zapa­ miętane s ł o w o „mord" oznaczało dawną miarę z b o ż o w ą : małdrat. 1 0 ojca Urodzony w 1876 r. informator mając 14 lat po raz ostatni widział w gospodarstwie młóckę cepami. zakończonej sforą, na 60 cm, ze Były to cepy kapicowe. Składały się z louskl czyli drewnianym pałąkiem, i cepu (zwanego skórzaną kapicą. Długość cepu mierzyło o długości 1.30 inaczej bijokiem), się r ę k o m a , m, długiego wypowiadając obejmowaniu nimi drążka następujące s ł o w a : „szoł chłop do lasa. Po co? Po drzewo. przy Na co? N a cep". Pierwsze młockarnie poruszane za p o m o c ą kieratu zwanego giplem wprowadzano we wsi z początkiem X X w. (pierwsza była prawdopodobnie w 1909 г.). C e p ó w długi czas u ż y w a n o w gospodarstwach do młócenia zboża „na długą słomę", z u ż y t k o w y w a n ą na powrósła. Z chwilą wprowadzenia snopowiązałek z tzw. bindapresą, prasującą i wiążącą słomę, wyszły one zupełnie z użycia. 1 7 Ziemia na pouszowy o b c i ą ż o n a była hipoteką kościelną. Chłopi posiadający tam ziemię z o b o w i ą z a n i byli do płacenia proboszczowi 8 fenigów na Nowy R o k i dawania 6 fenigów na ofiarę. kościoła 1 8 Musieli też „przyczyniać się do nowego budowstwa i naprawy fary". D o pracy tej m o ż n a bylo wynająć u b o g ą kobietę ze wsi. Wydana na „Chałupki", ur. w 1898 г., córka siodłaka (z braku pieniędzy — jak m ó w i — nie m o g ł a „oglądać się na duży statek") wspomina, iż duma nie p o z w a l a ł a jej p r a c o w a ć we dworze: , j a nie przyszłam ze statku, ze wsi. cobym do dwora chodziła". Dlatego angażowała do tych prac u b o g ą kobietę �73 MOJA WIEŚ O P O L S K A D w ó r z a t r u d n i a ł — poza u b o g ą ludnością miejscową — stałych r o b o t n i k ó w , zwanych dworoukami lub dworzanami. Ta kategoria proletariatu rolnego, p o c h o d z ą c a spoza wsi, w poszukiwaniu lepszych w a r u n k ó w często zmieniała miejsce pracy. „ K a ż d e Gody — m ó w i mieszkanka wsi — to się ludzie kłudzili [przenosili] po dworach ze szrankami a ł ó ż k a m i " , godząc się na r o k w zamian za wynagrodzenie (tzw. myto) wypłacane raz na miesiąc i deputat w po­ staci chleba, ziemniaków, mleka, drzewa i węgla. Ich sytuacja społeczna była we wsi najniższa, a społeczność nie u w a ż a ł a ich za swoich. „ O n i nie mieli nic ze wsią do czynienia" — m ó w i ą mieszkańcy wsi — „dworoucy byli przed sia, a ludzie ze wsi przed sia, nie kamracili się, nie mieli spółki, nie było prziacielstwa", a pozycja miejscowego proletariatu rolnego była „wdycki stąpel [stopień] lepsza, j a k tych ze dwora". P o d o b n ą pozycję zaj­ mowali tzw. Galicyjoki, czyli sezonowi robotnicy r o l n i spoza Prus. W k o ń c u ubiegłego i p o c z ą t k u bieżącego wieku p o w a ż n y bowiem odsetek zatrudnionych w górnośląskich gospodarstwach wielkoobszarowych stanowili robotnicy obco­ krajowi. Zjawisko to wiązało się m . i n . z o d p ł y w e m miejscowych sił ro­ boczych do przemysłu niemieckiego i przejściem gospodarki rolnej na praco­ c h ł o n n ą u p r a w ę b u r a k ó w cukrowych. W Dzierżysławicach element ten stano­ wili Galicjanie zatrudniani do I wojny światowej od marca do p a ź d z i e r n i k a . Kobiety pracowały najczęściej przy uprawie b u r a k ó w cukrowych, a mężczyźni przy ręcznym koszeniu łąk, gdyż ze względu na liczne rowy melioracyjne utrudnione było stosowanie narzędzi mechanicznych. D o pracy używali przy­ wiezionych ze s o b ą kos niezwykle cenionych we wsi i dlatego chętnie nabywanych przez l u d n o ś ć miejscową. Pod n a z w ą „galicjonek" jeszcze obecnie m o ż n a je s p o t k a ć w gospodarstwach wiejskich. Po I I wojnie światowej sytuacja s p o ł e c z n o - g o s p o d a r c z a m i e s z k a ń c ó w wsi uległa decydującej zmianie. Parcelacja m a j ą t k u ziemskiego i reforma rolna s p o w o d o w a ł y wzrost gospodarstw o obszarze od 5 do 10 ha. W 1960 r. gospodarstwa takie stanowiły 41,28% ogółu gospodarstw wsi, najmując 49,64% całego jej o b s z a r u . Z rolnictwa u t r z y m y w a ł o się 70,87% mieszkańców, k t ó r y c h w 1960 r. było łącznie 594, z czego w zawodach pozarolniczych p r a c o w a ł o 89, najczęściej na terenie sąsiedniego G ł o g ó w k a . W samych Dzierżysławicach było wówczas 2 d r ó ż n i k ó w P K P , kowal, uczeń kowalski, krawiec, 3 nauczycieli, przedszkolanka, 2 stolarzy, pracownik stolarski, piekarka i s t u d n i a r z . Wieś o k r e ś l a n a w ź r ó d ł a c h z 1861 r. j a k o kmiecio-zagrodnicza (Rajman 1965, s. 98) należy do r e j o n ó w o lepszej wartości użytkowo-rolniczej, gdzie iy 2 0 21 1 9 Dane według powszechnego spisu z dn. 6 X I I 1960 r. W 1960 r. na 89 o s ó b zatrudnionych poza rolnictwem w G ł o g ó w k u p r a c o w a ł o 40, przede wszystkim w P K P , cegielni i zakładach roszarniczych lnu. G ł o g ó w e k był także miej­ scem cotygodniowych targów i pobierania nauki m. in. rzemiosła. 2 0 2 > Źródła archiwalne dla 1907 r. notują we wsi 2 karczmarzy, grenadiera, szewca, sto­ larza, 3 murarzy, kupca i strażnika kolejowego (Woj. Archiwum P a ń s t w o w e we Wrocławiu, Komisja Generalna, sygnatura nr 225). �74 ZOFIA SZROMBA-RYSOWA Rye. 3. Trzy pokolenia informátorek Fol. J. Rys. 1961 użytki rolne zajmują ponad 80% ogólnej powierzchni, a w strukturze upraw przeważają rośliny o dużych wymaganiach glebowych i uprawowych, t j . pszenica ozima, i buraki cukrowe. Przed I wojną światową na znaczną skalę rozpowszechniła się uprawa jęczmienia, na k t ó r y wówczas było d u ż e zapotrzebowanie w przemyśle browarnianym, a który miał znaczny udział też w ówczesnym pożywieniu ludności wiejskiej. Intensywnie rozwiniętej produkcji rolnej towarzyszył wysoki poziom hodowli, w d u ż y m stopniu nastawionej na zbyt. C h ó w trzody chlewnej, a w gospodarstwach m a ł o ­ rolnych k ó z i k r ó l i k ó w oraz tak specyficzna dla Śląska hodowla gołębi wiązały się z pożywieniem m i e s z k a ń c ó w wsi, uzależnionym od samowystar­ czalnej gospodarki wiejskiej . Długi czas kluski jęczmienne stanowiły pod­ stawowy składnik wyżywienia ceniony ze względu na walory sycące. One 22 2 - Pożywienie ludności Dzierżysławic o m ó w i o n o w pracy: Szromba-Rysowa 1978. �75 MOJA WIEŚ O P O L S K A to według słów i n f o r m a t o r ó w mogły „barzyj leżeć w ż o ł ą d k u a nie przele­ cieć j a k kartofel". K l u s k i te wraz z p o d a w a n ą do nich mouczką (tj. sosem) j a g o d o w ą , p o w i d ł o w ą , c h r z a n o w ą , grzybową, p a s t e r n a k o w ą czy inną stanowiły nieodłączny element tradycyjnego jadłospisu. Były n i m też gomułki robione z twarogu zmieszanego z solą i k m i n k i e m . Ususzone w kształcie osełek na słońcu, a w zimie k o ł o pieca w k ł a d a n o do dużych kamiennych garn­ ców, przewracając co kilka d n i i polewając z i m n ą k a w ą z b o ż o w ą lub w o d ą . Po uzyskaniu żółtego koloru i specyficznego zapachu n a d a w a ł y się do spo­ życia. W okresie międzywojennym wzrost hodowli trzody chlewnej, z u ż y t k o wującej w dużych ilościach mleko, i pojawienie się w sklepach zbliżonego w smaku sera zgliwiałego, s p o w o d o w a ł o zanik wyrobu tego cenionego skład­ nika codziennego pożywienia tradycyjnej wsi. 23 „ K r ó l e s t w e m niebieskim" Ś l ą z a k ó w — obok klusek i suszonych o w o c ó w — było mięso, k t ó r e s p o ż y w a n o przede wszystkim w formie gotowanej wędzonki. D o ubiegłego wieku odnosi się tradycja przygotowywania na Wielkanoc szołdry, t j . w ę d z o n k i zapiekanej w żytnim chlebie, pod k t ó r ą to n a z w ą w Polsce średniowiecznej znana była szynka ( D e m b i ń s k a 1963, s. 97). N a tych terenach j u ż z k o ń c e m ubiegłego wieku w rodzinach lepiej sytuo­ wanych r o l n i k ó w zaczął r o z p o w s z e c h n i a ć się posiłek ranny złożony z kawy i chleba, stając się na G ó r n y m Śląsku d o ś ć szybko wzorem p o ż ą d a n e g o jadłospisu. Zastąpił on r ó ż n e g o rodzaju polewki, wśród których jednak brak tradycji s p o ż y w a n i a żuru, tak rozpowszechnionego na innych terenach G ó r ­ nego Ś l ą s k a . Większość wypowiedzi sprowadza się do stwierdzenia uro­ dzonej w 1898 r. -mieszkanki wsi: „żuru tu nigdy nie znali", c h o ć spotkano się też z informacją: „piyrwyj starzy ludzie poradzili żur warzić z ukisonej m ą k i , z kwasu, j a k na chleb". Słowa te i obchodzony w Wielką Środę zwyczaj „palenia ż u r u " są śladem w y s t ę p o w a n i a tej polewki. Zwyczaj po­ legający na paleniu w polu ogniska i „gonieniu Judasza" z zapalonymi m i o t ł a m i , często nazywany jest także „ p a l e n i e m " lub „łowieniem p o d światłem Judasza" , a sam dzień przez n i e k t ó r y c h nadal „ ż u r o w a ś r o d ą " . Z innych zwyczajów dorocznych wymienia się chodzenie po wsi z „ m o i k i e m " i „ m a r z a n n ą " , od której d r u g ą niedzielę przed W i e l k a n o c ą zwie się m a r z a n n ą . W ten dzień uboższe dziewczyny stroiły k o l o r o w y m i w s t ą ż k a m i c h o i n k ę , zawieszając na jej wierzchołku wyciętą z papieru sarnę. O b c h o d z ą c wieś śpiewały: „nasz moik zielony, pienknie ustrojony, na naszym moiczku siedzi sarnia, wyszczyrza ząbki, bo by j a d ł a " , zbierając jajka, kołacze lub pieniądze. Bardziej zatarte jest wspomnienie chodzenia z m a r z a n n ą , czyli słomianą kukłą u b r a n ą w strój chłopski, k t ó r ą następnie topiono w rzece. 2 4 25 2 3 Literatura w języku niemieckim z G ó r n e g o Śląska wymienia pod nazwą 'Himmelreich' potrawę z klusek, mięsa i suszonych owoców (zob. np. Finkenstein 1863, s. 390 п.). 2 4 N a ten temat zob. m. in. F i n k e n s t e i n 1863, S z r o m b a - R y s o w a 1978, s. 71 n. 2 5 Nazwa ta jest nowsza. Z k o ń c e m X I X w. A . Hytrek pisał, iż na G ó r n y m chłopcy biegną po polach z pochodniami, wołając: „żur palę, buchty c h w a l ę " ( H y t r e k s. 52). Śląsku 1879, �76 ZOFIA SZROMBA-RYSOWA K)t. -t 1'1Лч1 pii'k.il 111.) Fot. J. Rys. 1%1 W tej wybitnie rolniczej wsi zwyczaje i wierzenia wiązały się przede wszystkim z rolnictwem, podstawowym dla jej m i e s z k a ń c ó w zajęciem, od poziomu k t ó r e g o zależała z a m o ż n o ś ć i prestiż w społeczności wiejskiej. Zwyczaje te miały c h r o n i ć plony przed zniszczeniem i z a p e w n i a ć u r o d z a j n o ś ć oraz wiązane z nią szczęście, j a k to s c h a r a k t e r y z o w a ł jeden z m i e s z k a ń c ó w : „ k t o j ą [ziemię] ma, ten szczęśliwy i bogaty". Między innymi więc, aby z a p e w n i ć jej p ł o d n o ś ć , w wigilię 1 maja wynosiło się na pole trzy krzyżyki zrobione z poświęconych w Wielką S o b o t ę gałązek. Wierzono również, że pomyślności w zagrodzie i na polu strzegli trzej „ g r o m a d z c y święci": św. Florian (4 V ) chronił dom i zbiory od ognia, św. A n t o n i (13 V I ) od gradu, a św. Urban (2 V I I ) miał w swej opiece pole i bydło. W dni tych p a t r o n ó w nie wykonywano żadnej pracy w polu, o b c h o d z ą c je z pro­ cesją i uczestnicząc we mszy św. Święcono też trzy, przypadające po św. Urbanie, soboty zwane „Urbańskimi", a do dnia dzisiejszego przestrzega się zakazu wywożenia na pole obornika w k a ż d ą s o b o t ę . Zakaz ten wywo­ dzący się z odległego w czasie z o b o w i ą z a n i a związanego z z a r a z ą na bydło, jest niezwykle mocno ugruntowany w świadomości nawet m ł o d e g o pokolenia r o l n i k ó w . D o p o c z ą t k u bieżącego wieku odnosi się zawieszanie nad chlewem w wigilię św. Jana (24 V I ) trzech w i a n u s z k ó w z liści klonu lub k w i a t ó w chabru i kąkolu, mających zapewnić p o m y ś l n o ś ć w hodowli bydła. �77 MOJA WIEŚ O P O L S K A W życiu społecznym miała swe reperkusje zasada, iż „siodłakowi nie idzie się przed wsią z a w s t y d z i ć " i że „ r ó w n y r ó w n e g o ma sobie b r a ć " , o d n o s z ą c a się do wszystkich m i e s z k a ń c ó w , jednak ze szczególną siłą do naj­ większych gospodarzy. Niedopuszczalne w gospodarstwie mieszanie plew z pszenicą l u d n o ś ć wykorzystała do zademonstrowania niezadowolenia z po­ wodu niestosownego związku małżeńskiego robotnika z c ó r k ą siodłaka, .wrzu­ cając do jej domu plewy, a pszenicę do domu narzeczonego. W pamięci i n ­ f o r m a t o r ó w z a c h o w a ł o się inne, głośne z p o c z ą t k i e m X X w. wydarzenie, j a k i m był ślub syna największego gospodarza we wsi, właściciela d w ó c h par koni, z c ó r k ą szynkarza. D u ż y posag dziewczyny i p o k a ź n y spadek otrzymany przez nią po krewnej z sąsiedniej wsi sprawiły, iż m a ł ż e ń s t w o m o g ł o dojść do skutku. Jeszcze dziś m ó w i się z ubolewaniem o jej trudnej i upokarzającej sytuacji w domu męża, k t ó r e g o siostry „za nic j ą miały". W pamięci najstarszych i n f o r m a t o r ó w zachowały się ślady dawnych wierzeń i praktyk związanych z okresem ciąży i p o ł o g u . Kobiecie „ z a w i ą z a n e j " nie wolno było m . i n . s t a n ą ć na progu, przechodzić pod sznurem, patrzeć na ogień i k r a ś ć . Położnica, czyli „ k o b i e t a w niedzielach" — j a k we wsi m ó w i o n o — przez 6 tygodni do wywodu miała nosić przy sobie „święcone rzeczy", nie m o g ł a o p u s z c z a ć domu bez chustki na głowie i zostawić samego dziecka w obawie, aby „zły duch" nie podmienił go na podciepa, k t ó r ą to n a z w ą o k r e ś l a n o „ u ł o m n e a nieprawe na u m y ś l e " d z i e c k o . Zwyczaje weselne i poprzedzające je zoulyty zachowane w pamięci i n ­ f o r m a t o r ó w mają treści znane z innych stron Polski. Jeszcze z p o c z ą t k i e m X X w. praktykowany był zwyczaj targowania się o p a n n ę m ł o d ą między starostą z jej strony i strony pana m ł o d e g o , k t ó r y „za wieniec" zobowią­ zany był uiścić p e w n ą k w o t ę pieniędzy. Śluby brano wówczas „ n a wianuszki" z m i r t u , k t ó r e przechowywano wraz z wiankiem i woniaczką (tj. bukie­ cikiem z m i r t u przypinanym do klapy marynarki pana m ł o d e g o ) w ramkach za szkłem. Ze zwyczajów związanych z pogrzebem wymienia się — o d n o s z ą c e się jednak 2 6 27 2 6 Urodzona w 1898 r. informátorka będąc w ciąży zerwała na nie swoim polu kilka garści koniczyny dla królika. Zdarzenie to o p o w i e d z i a ł a matce wywołując jej ogromne zdener­ wowanie przekonaniem, iż dziecko urodzi się złodziejem. miała chwili spokoju [...) Informátorka m ó w i : „odtąd nie na szczęście synek mi zmarł, to Bogu d z i ę k o w a ł a m , bo by m o ż e kradł". 2 7 Z innych wierzeń starsi informatorzy pamiętali, iż po zachodzie słońca („po Z d r o w a ś Maryja" — jak się m ó w i ) , w obawie przed zaczarowaniem nie m o ż n a było niczego z domu, a przekazywaną z konieczności wydać rzecz należało posolić. Przed zaczarowaniem in­ wentarzu ż y w e g o , „coby czarownica do chlewa nie wlazła", chronił p o ł o ż o n y przed nim w dniu 1 maja trawnik posypany piaskiem, miała obetrzeć się „na opak", przyjściem w nocy, mory, a zaczarowana z lewej która m. in. strony „złym na prawą, gniotła urodzoną wzrokiem" osoba spodnią w 1898 częścią r. trzykrotnie odzieży. leżało p o s t a w i ć na drzwiach izby, w której się spało, miotłę do góry korzonkami, morę Przed informatorkę, na­ a samą zaprosić na śniadanie (mówiąc do niej: „przyjdź jutro na śniadanie"), aby ujrzeć ją nazajutrz w przychodzącej do domu kobiecie. �78 Z O F I A SZROMBA-RYSOWA j u ż do c z a s ó w staników (czyli d z i a d k ó w ) urodzonej w 1888 r. informatorki — posyłanie z okazji pogrzebu bogatego siodłaka ubogim m i e s z k a ń c o m wsi (których „pierwej sila b y ł a " ) „ k ą s k a omasty i pecynek [bochenek] chleba" ze s ł o w a m i : „masz, co byś rzykał |modlił się] za niego". Jeszcze z po­ czątkiem X X w., „kiedy nie było takiej pychy, jak teraz", z m a r ł e g o cho­ wano tylko w lnianej koszuli, zwanej śmiertelnicą, a później w odświętnym ubiorze. Najstarsza mieszkanka wsi, urodzona w 1871 г., miała j ą przy­ g o t o w a n ą do trumny obok odświętnej, czarnej mazelunki i jupy, k t ó r e stanowią dwa podstawowe elementy tradycyjnego stroju chłopskiego. Jest on jeszcze powszechnie noszony przez te mieszkanki, k t ó r e j a k o ostatnie szły w nim w 1914 r. do Pierwszej K o m u n i i . Pokolenie to nie wkładało j u ż jednak ani czepców, ani siucheji, należących do ubiegłowiecznych, od­ świętnych n a k r y ć głowy. Siucheje, noszone przez panny, były uszyte z tiulu i k o r o n k i oraz z a k o ń c z o n e dwoma k o l o r o w y m i , długimi wstążkami, zwi­ sającymi do przodu. T y l k o bardzo z a m o ż n e kobiety wkładały w zimie na duże uroczystości kościelne mycki z aksamitu, haftowane złotymi nićmi od tyłu i otoczone futrem w o k ó ł twarzy. Chustki, zwane szatkami, powszechnie wiązało się pod b r o d ą , p o d n o s z ą c do góry jeden ich koniec (zob. ryc. 2), a podczas prac w polu, do tyłu na tzw. żurak. D u ż e chusty (czyli tuchy) zarzucano na ramiona „ n a k o z ę " , t j . składając je ukośnie w 1/3 długości i spinano pod szyją spinką. Różniły się one między s o b ą wzorem, kolorem i m a t e r i a ł e m , z jakiego były wykonane, nosząc nazwę każmierowskich, barankowych, tureckich lub francuskich *. Tę ostatnią c h u s t ę z a k ł a d a n o tylko w wielkie święta (Bo­ żego Narodzenia i Wielkanocy) oraz z okazji ślubu. W pamięci najstarszych informátorek zachowały się noszone przez ich babki i matki ciasnochy. Był to rodzaj lnianej, p r z y r ó w n y w a n e j do worka, wąskiej koszuli opinającej ciało, tak, „co tylko krok się d a ł o z r o b i ć " , na k t ó r ą w k ł a d a ł o się koszulę z k r ó t k i m i r ę k a w a m i . S p o d n i ą część stroju stanowi hyńderouk, odpowiadający krojem wierzchniej sukni, zwanej mazelunką. Jest to szeroka s p ó d n i c a przy­ szyta do lajhika zapinanego na 4 guziki. D ó ł mazelunki, szeroki na o k o ł o 3 metry, zdobiono — w zależności od panującej mody — naszyciami w postaci tasiemek, marszczeń, falban, wstążek i haftów. Suknie te były w r ó ż n y c h kolorach, w zależności od m a t e r i a ł u nosząc n a z w ę kaźmierowskiej, kartunkowej, aksamitki, durkuli, zaterguli itp. W niedzielę i od święta w k ł a d a się na nią jedwabny fartuch, a w dzień powszedni zopouskę, inaczej z w a n ą zopośnicą. G ó r n ą część stroju stanowi jupa z marszczonymi r ę k a w a m i i za­ pinana z lewej strony na co najmniej 10 guzików. W X I X w. kobiety z „wielkiego statku''' wkładały na d u ż e święta kościelne kabacik z czerwonego sukna z „ p u c h a t y m i r ę k a w o m a " , na szwach ozdobiony kolorowym sznurkiem 2 2 8 Tuch francuski miał na jasnym tle w środku wzorem, który odbijał się na jasnej chuście. tzw. źradlo, czyli lustro z czarnym �MOJA WIEŚ O P O L S K A 79 Rye. 5. Pierwszoklasiści w dniu rozpoczęcia nauki I oí. J, R)s. 196] i zapinany na złote guziki. N a nogach noszono wełniane, robione na dru­ tach p o ń c z o c h y i wysokie, sznurowane strzewiki. Włosy pleciono w warkocze upinane w ó s e m k ę na tzw. kołtunko. Ten przedstawiony w d u ż y m skrócie strój kobiecy nie różnił się od no­ szonego w pobliskim G ł o g ó w k u , odbiegając od tego, j a k i m c h a r a k t e r y z o w a ł y się wsie zamieszkane przez element niemiecki, w tym w najbliższej, sąsia­ dującej od p o ł u d n i a , wsi Racławice Śląskie. Zasiedlenie tych ziem po 1945 r. przez r e p a t r i a n t ó w ze wschodu utrwaliło przedział, o k t ó r y m m ó w i ą miesz­ kańcy wsi: „przedtem nas zwali Polokami, a teraz Szwabami". Wzajemna nieufność, różnice kulturowe i powstające na tym tle konflikty powoli zanikały tworząc n o w ą rzeczywistość tych ziem, d o ś w i a d c z o n y c h tak ciężko przez historię. Mieszkając w czasie moich długoletnich b a d a ń w domu, w k t ó r y m mieścił się sklep i piekarnia, m i a ł a m okazję przysłuchiwać się rozmowom przychodzących tam kobiet. M o g ł a m wówczas usłyszeć, że „dzieucha od [...] była schwalona\ bo przez całą zabawę przetańczył z nią jeden kawaler; że na muzyce wybuchła bójka, gdyż pod okna gospody podeszła p o ł o ż n i c a ; że „ J o r g od [...] był wyposażony jak dzieucha\ bo przyniósł ze sobą meble do kuchni, sypialni i jadalni, dwa komplety bielizny pościelowej. �80 Z O F I A SZROMBA-RYSOWA konia, k r o w ę i j a ł ó w k ę ; że gdy w 1961 r. „zgorzało zmagazynowane siano u [ . . . ] , to cała wieś przyszła poszkodowanemu z p o m o c ą " , a największy siodłak prosto z łąki zwiózł dwie fury siana, itp., i t d . W najbliższym są­ siedztwie „ m o j e g o " domu była kuźnia, w której spędzałam wiele czasu na rozmowach z gospodarzami. Omawiali tam o n i najnowsze r o z p o r z ą d z e n i a „ w y d z w a n i a n e " po wsi przez wachtyrza, k t ó r y jeszcze w latach czterdzie­ stych b.w. obchodził w nocy wieś, pilnując spokoju i p o r z ą d k u . Ubolewali nad t r u d n o ś c i a m i z zakupem maszyn rolniczych i ich wysoką c e n ą stwier­ dzając, iż w 1961 r. za kosiarkę trzeba było d a ć aż 42 cetnary pszenicy, gdy w okresie międzywojennym tylko 28. Radzili nad sprowadzeniem z za­ granicy maszyny do uprawy b u r a k ó w cukrowych i możliwością zgromadzenia na ten cel marek zachodnioniemieckich. T u m o g ł a m usłyszeć, że w 1964 r. największy siodłak kupił sobie ł a d o w a c z przenoszący obornik z gnojownika na przyczepę, a liście z b u r a k ó w do silosa, i że j u ż w 1958 г., j a k o pierwszy, miał we wsi d m u c h a w ę , wyciągającą siłą m o t o r u siano do po­ mieszczenia nad d o m e m . 2 9 W czasie moich b a d a ń w tej małej wsi p o z n a w a ł a m s p o s ó b myślenia i zachowania jej m i e s z k a ń c ó w , u k t ó r y c h u d e r z a ł a k o n k r e t n o ś ć , odpowiedzial­ n o ś ć za wypowiadane słowa, poszanowanie czasu i pracy oraz przywiązanie do ziemi, gwary i religii. Ostatni kontakt ze wsią m i a ł a m w 1979 г., zatrzymując się w drodze powrotnej z urlopu. Nie brak było i zdumienia na m ó j w i d o k : „ t o wy jeszcze żyjecie?", i radości, i wspólnie wymienianych uwag, i moich nie­ cierpliwych p y t a ń : „ k t o wyjechał?". Wtedy też m u s i a ł a m s p r o s t a ć prośbie syna zaprzyjaźnionej rodziny, pytającego o Helenę Modrzejewską, o której miał n a p i s a ć wypracowanie szkolne. Z pytającej stałam się i j a indagowana, co zresztą nierzadko zdarza się w trakcie naszych b a d a ń . I wówczas, po 10-letniej nieobecności we wsi, p o c z u ł a m się związana mocno z tą bliską m i społecznością. Myślę, że i teraz, kiedy tych lat m i n ę ł o znacznie więcej, nie b y ł a b y m jej obca. W artykule t y m c h c i a ł a b y m wyrazić wdzięczność wszystkim m i e s z k a ń c o m wsi opolskiej, od k t ó r y c h tak wiele m o g ł a m się nauczyć. Nie byłoby to jednak możliwe bez niezwykle cennej inicjatywy prof. Mieczysława Gładysza, k t ó r e m u wielu z nas zawdzięcza rozbudzenie zainteresowań badawczych, zamiłowanie do kultury ludowej Śląska i poszanowanie dla jego mieszkań­ ców. 2 9 D u ż e gospodarstwa rolne we wsi posiadają pełny zestaw maszyn rolniczych, pozwalających na mechanizację rolnictwa. Socjolodzy p r o w a d z ą c y badania nad funkcjonowaniem indywidual­ nych gospodarstw rolnych w najbliższym sąsiedztwie wsi Dzierżysławice piszą: „stopień umaszynowienia gospodarstw w gminie G ł o g ó w e k znacznie przekracza nasze potoczne wyobrażenia o polskiej wsi [...] gospodarze posiadają tutaj całe zestawy urządzeń, f...] T a k wysoki stopień wyposażenia gospodarstw g ł o g ó w e c k i c h w maszyny rolnicze musi mieć duży w p ł y w na wiele dziedzin życia rodzinnego i w e w n ą t r z w i o s k o w e g o " ( K o c i k . S z e r ę g a 1985, s. 16). �81 MOJA WIEŚ O P O L S K A LITERATURA C h r z a n o w s k i T. 1977 Głogówek, Wrocław. D e m b i ń s k a M. 1963 Konsumpcja żywnościowa w Polsce średniowiecznej. Warszawa. F i n k e n s t e i n R. 1863 Das gesunde und kranke Schlesien, „Schlesische Provinzialblátter", t. 2, s. 389393. G i e r o w s k i J . A. 1948 Polskość Śląska w początkach XIX wieku w świetle nieznanej ankiety kościelnej, i usposobienia ludności, „Przegląd ..Sobótka", R . 3, s. 409-445. H y t r e k A. 1879 Górny Śląsk pod względem obyczajów, języka Polski", t. 54. Kocik L . . S z e r ę g a Z. 1985 Problemy funkcjonowania gospodarstw wej gospodarki indywidualnych w warunkach rolnej. Studium socjologiczne gminy Głogówek, wysokotowaro- Opole. K u t r z e b a - P o j n a r o w a A. 1986 Przemiany tradycyjnej kultury chłopskiej (wieś Trześniów na Podkarpaciu), „Et­ nografia Polska", t. 30. z. 2, s. 25-94. Orzechowski K. 1959 Uwagi o komornikach na Górnym Śląsku u schyłku epoki feudalnej. „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Wrocławskiego", Seria A , nr 6, s. 119-160. Pluta F. 1964 Dialekt 1973 Słownictwo glogówecki, cz. I I : Slowotwórstwo, Dzierżysławic fleksja, w powiecie prudnickim, teksty gwarowe, Wrocław. Wrocław. Rajman J. 1965 Uprzemysłowienie a przemiany ludnościowo-osadnicze województwa opolskiego, K a ­ towice. S z r o m b a - R y s o w a Z. 1961 Wieś Dzierżysławice. Z etnograficznych badań stacjonarnych w 1958-1959 г., „Etnografia Polska", t. 4, s. 316-322. 1969 Proletariat rolny w społeczności wiecie Prudnik), 1978 Pożywienie wiejskiej (na przykładzie wsi Dzierżysławice w po­ Opole. ludności wiejskiej na Śląsku, Wrocław. Zofia Szromba-Rysowa M E I N D O R F IN D E R O P O L E - R E G I O N . AUS ETHNOGRAPHISCHER FORSCHUNG IN DZIERŻYSŁAWICE B E I GŁOGÓWEK Zusammenfassung Das im Gebiet von Weizen- und Riibenbóden gelegene Dorf Dzierżysławice war seit 1958 10 Jahre lang Gegenstand ethnographischen Direktstudiums, dessen Ziel Vorbereitung einer Monographie des Dorfs in Oberschlesien (Górny Śląsk) war. Die autochtone Bevólkerung des Dorfes hatte bis 1945 Kontakt mit den Ortschafteri, die von deutschen Ansie-, dlern und nachher von den Repatrierten aus Osten bewohnt waren, und viele Inhaltselemente 6 - Etnografia Polska t. XXXIII/2 �82 ZOFIA SZROMIiA-RYSOWA des Begriffs D o r f , die in í h r e m BewuBtsein aufbewahrt des Dorfes aus dem Ende des vergangenen Diese Inhaltselemente bilden den Gegenstand mit den i n dem letzten Viertel des wurden, haben es erlaubt. ein Bild und Beginn diesen Jahrhunderts zu schildern. des A r t i k e l s , der 19Jh. geborenen auf interviews stiitzt. Das auf fruchtbaren Boden gelegene D o r f , in dem selbstgeniigsame überwogen, die vorher zum des Ende 2. und GroBbauernwirtschaften Bauernwirtschaften heute auf landwirtschaftlicher P r o d u k t i o n basieren, Weltkrieges eine angestellten zahlreiche die Dorfsbewohnern durchgefiihrt wurden. Schicht Bauernproletariats. des im hiesigen Die soziale Gut besaB und in bis den Differenzierung d r ü c k t e sich u.a. in der traditionellen Baukunst, N a h r u n g und Sitte aus. In diesem deutlich landwirtschaftliehen D o r f blieben die Sitten und Glauben vor allem mit der Landwirtschaft verbunden, die für die Einwohner von deren Niveau das Wohlhaben und Prestige in der B r á u c h e soilten Ernie vor Vernichtung s c h ü t z e n , íhre Hauptbeschaftigung Dorfgesellschaft war, a b h á n g i g war. D i e Fruchtbarkeit und das mít i hr verbundene G l ü c k sichern. Drei Schutzheilige der Gemeinde — F l o r i a n , A n t o n und U r b a n sowie V e r o r d n u n gen und Verbote, die am Vorabend des I . M a i . des H I . Johannes und wahrend der sog. 3 Urban-Sonnabende zu beachten waren, s c h ü t z t e n das Wohlergehen i m Haus u n d a u f dem Feld. I m gesellschaftlichen Leben herrschte die Regel, daB „ d e r Gleiche einen Gleichen nehmen soli", die sich mit besonderer Starke a u f die GroBbauern bezog. deren Verhaltensweise unter dffentlichem Urteii stand, w á h r e n d sie im Z e n t r u m der Interesse der D o r f b e v ó l k e ř u n g blieb. In der Erinnerung der áltesten Informatoren haben sich Spuren alter Glauben und Familien- und Jahressitten aufbewahrt. die íhre Analogien in anderen Gebieten Polens linden. Bei den Vertretern der einheimischen Bevolkerung rielen folgende Qualitaten auf: Sachlichkeit. Verantwortlichkeit für das Gesagte. Wertschatzung der Zeit und A r b e i t sowie A n h i i n glichkeit für Boden. M u n d a r t , Religion und bei alteren Frauen fur die getragcne Die Tatsache, daB die Forschung a u f einem durch Geschichte Bauerntracht. geprüften Gebiet gefuhrt wurde. Faszination für schlesische V o l k s k u l t u r , und Freundlichkeit der hiesigen Bevolkerunghaben das bewirkt, daB die A u t o r i n das von ihr erforschte D o r f für ihr erkennen konnte, und seine Einwohner ihre Anwesenheit unter ihnen a l l m á h l i c h akzeptiert haben. Die A n f á n g e der Forschungen waren namlich nicht leicht. Cfbersetzt von Barbara Kocowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/342a6a4283b0a70773083f6a9760e7bc.pdf 2bbe8f6ae0cc342ba9c42aa0150b0562 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5098 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource etnografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4730 Title A name given to the resource Moje spojrznie na etnografię / LUD 2004 t.88 Description An account of the resource LUD 2004 t.88, s.187-202 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sikora, Sławomir Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 88, 2004 SŁAWOMIR SIKORA Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Warszawski MOJE SPOJRZENIE NA ETNOGRAFIĘ* Przyjmując zaproszenie Waldemara Kuligowskiego nie bardzo zdawałem sobie sprawę, jak poważnym jest ono wyzwaniem. Skoro jednak uczyniłem ten krok, postaram się powiedzieć o paru kwestiach, mając nadzieję, że przynajmniej niektóre z nich wydadzą się interesujące. Moje uwagi będą zapewne pozbawione unilineamości. Podobnie jak w przypadku ankiety opublikowanej przed laty w ,,Polskiej Sztuce Ludowej", gdy część respondentów odpowiadała nie wprost na zadane pytania, nie podawała pozytywnych definicji etnologii, etnografii, antropologii, tak ija chciałbym uniknąć czasem bezpośrednich odpowiedzi na pytania. Mam jednak nadzieję, że niektóre z podjętych kwestii zostaną częściowo lub pośrednio zdefmiowane, a przynajmniej zobrazowane, nawet jeśli będzie to obraz odbity w lustrze i nie zawsze wyraźny. Na moją optykę widzenia etnografii niewątpliwie wpłynęła długoletnia praca w "Kontekstach". U:vi-Strauss zauważył niegdyś, że etnografia jest tak misją, jak i azylem. Pracy w "Kontekstach" nie traktowałem zapewne jako misji, lecz z pewnością była ona przez czas jakiś szczególną fonną azylu. Sprzyjała też obcowaniu z określoną odmianą tekstów. Nie da się ukryć, że koniec lat 70. i początek 80. był w antropologii polskiej znaczący i niósł ze sobą zmiany. Czuję się też po trosze "potomkiem" owych zmian, przynajmniej do pewnego stopnia dane mi było skorzystać z powstałego wtedy fennentu. Wiązało się to m.in. z dyskusjami na temat zmiany fonnuły i zakresu studiów. W warszawskiej Katedrze nie doszło wówczas do radykalnych zmian (w sensie fonnalnym), jednak czas ów zaowocował m.in. pewnymi studenckimi kontaktami przede wszystkim ze środowiskiem krakowskim (i np. ciekawym cyklem studenckich sesji naukowych w Skawicy). W Katedrze Etnografii, a raczej już Etnologii i Antropologii Kulturowej, gościnne zajęcia prowadził Zbigniew Benedyktowicz. W ramach owych zajęć pojawiały się różnorodne tematy od kultury średniowiecza (np. Le Goft), klasycznych już dziś rozważań o obcości, aż po świeżo wydany Ikonostas Florenskiego. Owe uniwersyteckie spotkania przerodziły *Prezentowany tekst jest efektem spotkań z cyklu "Antropologia kultury w Polsce - następne pokolenie", które odbywały się wiosną2004 w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM w Poznaniu. �188 Sławomir Sikora się następnie w prywatne,jeśli można się tak wyrazić, seminaria, w ramach których rozwijaliśmy różne "prywatne" tematy: poza bardziej tradycyjnymi etnograficznymi kwestiami pojawiły się tam tak "osobliwe" etnograficzne lektury,jak ,,rozmowy" Mandelsztama z Dantem, Mann, Proust, Rilke, Ricoeur, "twarz Levinasa". To w związku z owymi doświadczeniami antropologia zawsze miała dla mnie szeroką postać próby zrozumienia Człowieka, "człowieka w ogóle". Sądzę, że przynajmniej dla kilku osób ze środowiska warszawskiego były to ciekawe i ważne doświadczenia odbiegające znacząco od tego, co istniało w murach uniwersytetu. Moje doświadczenie etnograficzne na początku zostało więc "skażone" literaturą i hermeneutyką, symbolem, który dawał do myślenia, i nawet jeśli myślenie owo było często naiwne, to zawsze miało pewien komponent egzystencjalny. Nigdy też nie miałem specjalnej predylekcji do "twardych" metod nauki (mam tu przede wszystkim na myśli nie tyle swoisty rygor i logikę postępowania, ile raczej pewność rezultatów). Choć pewnie nie brzmi to nazbyt pozytywnie, to powtórzę tu również definicję (to z pewnością za mocne słowo) etnografii, którą na jednych ze swych zajęć przywołała profesor Anna Zadrożyńska. Porównała wówczas etnologa do dyletanta, oczywiście w dawnym, pozytywnym rozumieniu tego słowanie specjalisty, lecz amatora, amatora, którego wiedza wykracza poza jakąś określoną dziedzinę, osoby osadzonej w szerokim kontekście kulturowym. Taką opcję można też wyśledzić np. w ówczesnej odpowiedzi Benedyktowicza na ankietę "Polskiej Sztuki Ludowej". Zauważył on, że antropologia, ta antropologia, do której ma szczególną atencję, jest dziedziną pogranicza i tematów z marginesu. A myśl ta nieobca jest też różnym autorom dnia dzisiejszego. Sądzę, że przy wszelkich zmianach, jakie zaszły w antropologii, pozostaje ona dziedziną pogranicza i otwarcia na wielość (taką próbę rozumienia antropologii można np. odnaleźć w nie tak dawnym zbiorze tekstów Rethinking Visual Anthropology pod red. Marcusa Banksa i Howarda Morphy' ego, 1997). Jakiś czas temu uderzyła mnie przytaczana przez Jamesa Clifforda (2000) opinia na temat sposobu, w jaki Marcel Mauss prowadził wykłady. Clifford przywołał zdanie Andre Leroi-Gourhana, który powiada, że wraz z DeborąLifchitz próbowali dociec, na czym polegał fenomen wykładów Maussa. W tym celu postanowili niezależnie prowadzić szczegółowe notatki. Kiedy je skonfrontowali, okazało się, że zapiski owe diametralnie się od siebie różniły. Opublikowane później notatki innych studentów mówiły jeszcze coś innego. Leroi-Gourhan zauważa, że to, co było najbardziej frapujące w wykładach Maussa, to jego milczenie i sposób, w jaki konstruował zdania. Zdania owe miały konstrukcję otwartą, i nie tyle wyjawiały, oznajmiały jakąś konkluzywnąprawdę, ile raczej zapraszały do myślenia. Same w sobie stanowiły formę otwartą. Taką otwartość myślenia odnajduję też w prozie Rolanda Barthesa. Dawniej powtarzałem sobie, że antropologia jest sposobem (powiada sięsztuką) rozumienia rzeczywistości; obecnie już tego nie powtarzam, lecz pewnie nadal tak po trosze myślę. Może jest to sztuka interpretacji - jak powiadają nie- �Moje spojrzenie na etnografie< 189 którzy, m.in. Benedyktowicz. Pytanie, jak rozumieć tu rzeczywistość, czy sprowadza się ona do kultury. Czym jest owa kultura, który to termin obecnie czasem się podważa (przede wszystkim wtedy, gdy zaczyna przybierać postać koherentnej całości, za pomocą której próbuje się opisać, oddać rzeczywistość jakiejś grupy ludzi; por. np. tytuły Adieu, Culture, Anthropology Beyond Culture czy niedawna propozycja Dariusza Czai). Być może antropologię można by zdefiniować jako próbę, sztukę nieperswazyjnego rozumienia i interpretowania rzeczywistości, odwołującą się do różnych metod, czy też formę praktycznej filozofii (Hastrup, za Buchowski,2004). To, co widać dziś "gołym okiem", to znaczne rozszerzenie i rozmycie granic dyscypliny. Znaczącym pytaniem pozostaje, jak sobie z tym radzić, jak radzić sobie z tymi, którzy dawniej lub całkiem niedawno zaczęli korzystać z terminów antropolog, antropologia, nie mając jednocześnie "profesjonalnego, akademickiego wykształcenia antropologicznego". Z tego terminu korzystał niegdyś profesor Aleksander Jackiewicz, obecnie zaś np. Maryla Hopfmger, Barbara Fatyga czy Leszek Kolankiewicz. To ciekawy i,jak sądzę, nobilitujący antropologię fakt. Ale warto zastanowić się, jakie są granice dziedziny, jakie kryteria trzeba spełnić, żeby nazwać się antropologiem. Czy wystarczą same antropologiczne lektury, czy wiąże się to ze sposobem podejścia do zagadnienia, poruszanymi zagadnieniami, czy w końcu - to również bywa uznawane za kryterium - badania terenowe. (Karl Heider zdefiniował niegdyś [1976] film etnograficzny jako taki film, który został zrobiony przez antropologa, bądź w ścisłej z nim współpracy; taką opcję wyznawał również np. Jay Ruby - postać znacząca w antropologii wizualnej - i powtórzył ją też w niedawno wydanej książce [2000), co nie przeszkadza mu jednocześnie uznawać za niemal niedościgniony przykład filmu etnograficznego Nanooka z Północy [1922] Roberta Flaherty'ego, który wszak etnografem nie był). Ciekawe jest to, że w swoim podsumowaniu książki Antropologia kultury w Polsce - projekt urzeczywistniony Czesław Robotycki (1995) nie wymienia prac postaci (zob. bibliografia), które wywodzą się spoza trzonu tradycyjnie pojmowanej akademickiej etnografii-antropologii. Myślę tu np. o tak ważnych postaciach, jak Roch Sulima czy, by pójść dalej, Piotr Kowalski, Leszek Kolankiewicz i inne osoby "spoza" (?) dyscypliny. (Oczywiście to ograniczenie u Robotyckiego w znacznym stopniu jest umotywowane tematem i zakresem jego wypowiedzi). W ciekawej książce Dariusza Czai Sygnatura ifragment. Narracje antropologiczne (2004), mamy zaś do czynienia z sytuacją odwrotną. Zebrane w niej teksty pochodzą prawie wyłącznie z "Kontekstów", gdzie były publikowane przez ostatnie piętnaście lat (są oczywiście nieco zmienione i ukoherentnione), ale choć nikt (nikt to może zbyt kategoryczne stwierdzenie) nie wątpi w to, że Dariusz Czaja jest antropologiem, to trudno tam znaleźć przypisy do innych antropologów, poza nielicznymi chlubnymi wyjątkami Levi-Straussa, Geertza, Clifforda, Malinowskiego, no i Ludwika Stommy (chyba nikogo nie pominąłem; prace dwóch ostatnich stały się punktem wyjścia do dalszych rozważań). Zdecydowanie częst- �190 Sławomir Sikora sze są przypisy odwołujące się do filozofów, ludzi literatury (zarówno 1iteratów,jak i ludzi piszących o literaturze), historyków sztuki itd. To ciekawe również dlatego, że można sądzić, iż to właśnie teksty tworzą, bądź przynajmniej aktywnie współtworzą dziedzinę, którą się zajmujemy (poza, oczywiście, nauczaniem); teksty są przecież szczególnymi wypowiedziami prowadzonymi w obrębie dziedziny (lub, oczywiście, poza nią). Przywołując bliższych i dalszych kolegów w tekście prowadzimy z nimi rozmowę, w pewnych sprawach się z nimi zgadzając, w innych zaś nie, owa rozmowa zaś wiąże się z wytyczaniem obszaru, po którym się poruszamy. Czy należy zatem sądzić, że Czaja wędruje zupełnie odrębnymi ścieżkami? Poza innymi sprawami, przykład ten dobitnie wskazuje na to, że dziś antropologia nie ma łatwego do wytyczenia, koherentnego pola działania (vide też np. szerokie spektrum tekstów publikowanych w "Kontekstach"). Kolejna kwestia - ulubieni autorzy - jest tylko pozornie łatwa. Ograniczę się do kilku nazwisk. Z pewnością blisko początku tej listy znalazłby się Roland Barthes. I choć przede wszystkim lubięjego późną "twórczość" - Camera lucida (polskie tłumaczenie, Światło obrazu [1995], gubi, niestety, ukryte w tytule, a związane zjej "podwójnością", odwołanie do istoty fotografii) stała się jedną z ważnych książek dla mojego doktoratu - to cenię nadal również jego wcześniejsze teksty. W późnej twórczości Barthes "wychodzi" poza naukę, rozumianąjako tworzenie spójnego, restrykcyjnego systemu rozumienia, jako dążenia do uzyskania uniwersalizujących wzorów. To, co u Barthesa zapewne szczególnie cenne, to głębokie wyczulenie na język, na różne języki "rzeczywistości". I ta wrażliwość na odmienność winna, jak sądzę, wzbudzić zainteresowanie antropologów. Kolejną kwestiąjest szczególna samoświadomość i refleksyjność Barthesa. To też cechy, na które antropolog powinien mieć baczenie (Roland Barthes par lui meme). Barthes opowiedział się za literaturyzacją nauki, ale także - co warte tu szczególnego podkreślenia - do niego należą słowa, że "spośród wszystkich uczonych dyskursów, ten należący do etnologii najbliższy jest Fikcji". Uwrażliwienie na językową stronę rzeczywistości widać wyraźnie już w Mitologiach, ale ze szczególną siłąpojawia się ono w późnej twórczości. We wczesnym eseju pisał: "Nauka jest pospolita, życie jest subtelne, i aby skorygować ten rozstęp, potrzebna jest nam literatura" (1986). W drugiej połowie lat 70., w mowie wygłoszonej z racji przyjęcia do College de France, stwierdził zaś: ,język jest porządkowaniem, a porządkowanie jest opresywne: ordo znaczy zarazem rozdział i zastraszanie". Tę próbę ominięcia opresywności języka, jego uwikłania w dyskurs siły (vide m.in. Foucault i całe upolitycznienie dyskursu) Barthes dostrzegał m.in. w próbie ucieczki przed dążeniem do ujęć całościowych, uogólnieniem, we fragmentacji: "przekonuję się coraz bardziej, czy to pisząc, czy to nauczając, że podstawową operacją metody udaremniania jest, gdy się pisze, fragmentacja, gdy się wykłada, dygresja, albo, by ująć to w jednym, cudownie dwuznacznym słowie: wycieczka. Chciałbym więc, by mowa i słuchanie, które będą się tu splatały, podobne były odejściom i powrotom bawiącego się wokół matki dziecka, które oddala się i za chwilę wraca, by �Moje spojrzenie na etnografi<; 191 przynieść kamyk, kłaczek wełny, zarysowując mimochodem wokół spokojnego centrum sferę zabawy, wewnątrz której kamyk i wełna znaczą w końcu mniej niż dokonany - pełen gorliwości - dar" (1979). W tym wyznaniu pobrzmiewa mityczna aura mowy, ale - być może - co odnajdujemy i u Schulza, i u Kołakowskiego, poza mit nie ma wyjścia. Jak sądzę, etnolog może szukać inspiracji nawet w tak osobliwych książkach, jak Imperium znaków czy Fragmenty dyskursu miłosnego. I dotyczy to tak fonny, jak i wyboru "tematu". W cytowanym już wykładzie Barthes opowiada się też za szczególną formą "przekazywania" wiedzy, a może nawet "tworzenia" wiedzy, a mianowicie za seminarium. Seminarium (etymologicznie szkółka dla roślin; semen - nasienie) to przestrzeń wymiany i rozmowy. Dopuszcza myśl, że wiedza nie jest czymś ustalonym i "płynącym z góry", lecz także właśnie przestrzenią tworzenia i wymiany (por. rozważania Johannesa Fabiana [1983] na temat tego, czym stała się wiedza w nauce europejskiej oraz metod jej przekazywania, które ustaliły się w XVI wieku, jednak których model pokutuje po dziś dzień). Zapewne etnologom nie trzeba też tłumaczyć tego, czym jest dar i wymiana. Jeśli - co dziś wydaje sięjuż oczywistością-język nie może uciec od metaforyczności, to nie dość, że owej metaforyczności trzeba być świadomym, ale trzeba również starać się poszukiwać (właśnie z wyczuleniem na opresywność języka) adekwatnych metafor opisu rzeczywistości. Tu również można szukać inspiracji u Barthesa. Przytoczę tylko jeden przykład (poza wspomnianym już - właśnie znaczącym - tytułem: Camera lucida) próby dociekania, ujmowania specyficznej rzeczywistości, jakąjest fotografia: "F otografia zawsze zabiera ze sobą swoje odniesienie (...). Jedno jest przyklejone do drugiego, całym ciałem, jak skazaniec przywiązany do trupa w pewnych torturach czy jak te pary ryb (chyba rekinów, według Micheleta), płynących w połączeniu, jakby w wiecznym zespoleniu miłosnym. Fotografia należy do tej klasy przedmiotów składających się z kilku warstw, gdzie nie można oddzielić od siebie dwu bez ich zniszczenia" (1995). Pełne rozwinięcie znaczenia tych metafor, ukazanie ich siły i wewnętrznych odniesień wymagałoby więcej miejsca. Powiem tylko, że porównania te odnoszą się na różnych poziomach do opisu tego, czym jest fotografia według Barthesa. Przywołana tortura wiąże się odczuciem silnej traumy, przerażenia, i podobnie jak relacja miłosna, łączy się m.in. ze szczególnym odniesieniem do czasu, a raczej aczasowości (tak w uniesieniu miłosnym,jouissance,jak i odczuciu bólu czy strachu czas "przestaje" płynąć, chwila zaś staje się wiecznością). Warto zauważyć również, że jedno z istotnych wprowadzonych przez Barthesa pojęć, punctum,jest etymologicznie pokrewne greckiemu wyrazowi trauma (czyli rana). Zdjęcie z uwagi na swą szczególną strukturę czasową Barthes odczuwa właśnie jako ranę, traumę. (Rozwinięcie tych kwestii można znaleźć w mojej pracy Fotografia. Między dokumentem a symbolem, 2004). Paradoks Barthesa polega też na tym, że przy całym "porwaniu" i fragmentaryczności jego późnych książek, pozostają one w szczególny sposób spójne i całościowe, połączone wewnętrzną relacyjnością. �192 Sławomir Sikora Do cenionych i lubianych przeze mnie autorów należą również Clifford Geertz i James Clifford. Choć ten pierwszy bywa dziś już często postacią laytykowaną, to sądzę, że szczególnie jego wczesne eseje kryją wiele pomysłów rozwijanych później tak przez niego samego, jak ijego młodszych kolegów. Podczas dyskusji wokół tekstu Opis gęsty (The Interpretation ofCuLtures) pewien młodszy kolega zauważył, że przecież etnologia zawsze była wyczulona na (zajmowałją) opis gęsty. Co zatem nowego w tym tekście? To po części paradoks późnego - powszechnego! - docierania pewnych tekstów "tu" (pierwodruk 1973), ale warto pamiętać również, że termin ten jest właśnie jedną z silnych metafor wprowadzonych do etnologii. "Opis gęsty" stawia przecież mocno problem lokalności znaczenia (Local Knowledge), a sam esej kryje w sobie również silny zalążek odniesień do pisarskich uwikłań etnologa. (Co robi etnograf? - on pisze; ten pisarski, związany ze strategiami pisarskimi, aspekt pracy etnograficznej będzie później mocno rozwijany - por. np. Writing Culture Clifforda i Marcusa). U Geertza znajdziemy przecież także silną wątpliwość co do "naukowości" etnologii, twardych metod i teorii (wątpliwości, co do możliwości uogólnień i "wysokich lotów naszych teorii" - być może etnologia cierpi na swoisty "kompleks Ikara", ale wskazywałoby to właśnie na jej ludzki wymiar), czyli także operacjonalizacji (zaczynanie zawsze od początku - metafora biegaczy, z których każdy musi przebiec całą drogę; teoria, która nie lata wysoko). Pojawia się tu również silne odniesienie do fikcji. Mając w pamięci odwołania do fikcji i literackości u Barthesa, warto zestawić ze sobą definicje "fikcyjności" tekstów etnograficznych, którą odnajdujemy u Geertza, z tą, którą odkrywamy u Clifforda w Writing CuLture(1986), i prześledzić przesunięcie akcentów i wyostrzenie sądów. Clifford Geertz: "prace antropologiczne same składają się z interpretacji, i do tego interpretacji drugiego i trzeciego stopnia. (Z definicji, tylko 'krajowiec' tworzy interpretacje pierwszego stopnia: jest tojego kultura). Są zatem fikcjami; fikcjami w tym znaczeniu, że są 'czymś stworzonym', 'czymś ukształtowanym' -takie jest pierwotne znaczenie słowafictio - nie zaś w znaczeniu czegoś fałszywego, niefaktycznego, czy też jedynie eksperymentów pomyślanych 'jak gdyby'. (...) (Są) aktami wyobraźni" (2003; pierwodruk 1973). W 13 lat później James Clifford tak napisze o "fikcji": "Prace etnograficzne mogą zasadnie być nazwane fikcjami w znaczeniu czegoś 'stworzonego lub ukształtowanego', niosąc brzemię źródła jakim jest łacińskie słowofingere. Lecz ważne jest, aby zachować nie tylko znaczenie tworzenia, lecz także zmyślania (making up), wymyślania (inventing) rzeczy nie całkiem rzeczywistych. (Fingere, w niektórych swoich użyciach zakłada pewien stopień błędu). Uczeni interpretatywnych nauk społecznych doszli ostatnio do przeświadczenia, że dobre prace etnograficzne są 'prawdziwymi fikcjami', lecz zazwyczaj kosztem osłabienia tego oksymoronu, redukując go do banalnego twierdzenia, że wszystkie prawdy są skonstruowane" (1986). Rodzi to oczywiście wyzwanie, jak sobie poradzić z tego typu "obciążeniem". l czy jest to w ogóle obciążenie? Pozbywając się złudzeń właściwych dawniej- �Drwal lwowski Przekupka lwowska Tragarz lwowski Lampiarz lwowski Ryciny K.W. Kielisińskiego. ��Moje spojrzenie na etnografię 193 szym obiektywizującym opisom, jednocześnie jednak nabywamy wątpliwości na temat tego, czym poszczególne rodzaje fikcji się różnią;fiction to przecież również fikcja literacka. Dariusz Czaja, cytując Petera Ackroyda, jak się wydaje, idzie jeszcze dalej: "Ważne jest samo pisanie. Nie fakty, nie skandale, nie daty. Najważniejszą rzeczą jest pisać dobrze. (...) Mogę podać przykłady: Swetoniusza Żywoty Cezarów, Carlyle'a Żywot Fryderyka Wielkiego, Forstera Życie Dickensa. Te biografie przetrwają dlatego, że są dobrze napisane. Nie dlatego, że ci autorzy coś nowego odkryli, że odpowiedzieli na jakieś pytania. Podobnie jest z pisaniem historii. Z każdym rodzajem literatury. Przetrwa to, co jest dobrze napisane" (2004). Cytat ten Czaja pozostawia właściwie bez komentarza, a to, czy cytat taki można pozostawić bez mocnego komentarza, budzi pewne moje wątpliwości. Czaja nie przywołuje nawet książki Writing Culture, choć,jak sam pisze, zajmuje się testowaniem języka pod względem jego wyporności, możliwości udźwignięcia, możliwości uobecnienia różnych doświadczeń rzeczywistości. A tego, jak rozumiem, dotyczy również książka wydana przez Clifforda i Marcusa. Samo zaś słowo uobecnienie, choć kojarzy się mocno m.in. z książkami George'a Steinera Prawdziwe obecności i Michała Pawła Markowskiego Pragnienie obecności, mogłoby być również propozycją zręcznego sposobu poradzenia sobie z tłumaczeniem terminu "ewokować" (evoke) użytego przez Stephena Tylera, a to ewokacja, przywołanie, wywoływanie,jak sugeruje ów autor, powinna stać się ambicją dla tekstu antropologicznego (w: Writing Culture; może to zresztą zbyt daleko idąca propozycja; warto jednak pamiętać o tej szczególnej relacji: "rzeczywistość" - tekst, w obu przypadkach idzie bowiem o próbę wyjścia poza "zwykłą" reprezentację, a przynajmniej o walkę z nią). Teksty antropologiczne winny być twórcze w tym znaczeniu, że powinny poszukiwać różnych możliwości "dotarcia do rzeczywistości", nie odwołując się do prostego wizualnego paradygmatu dyskursu referencyjnego. Wracając do wyjściowego problemu i sięgając po analogię filmową: mimo że bardzo trudno poradzić sobie z przeprowadzeniem (szczelnej) granicy między fabułą (fikcją) a dokumentem - w zasadzie jest to, jak sądzę, niemożliwe - to nie znaczy, że nie ma różnicy pomiędzy tymi "gatunkami" twórczości filmowej. A świadomość owej różnicy powinna nam towarzyszyć, nawet jeśli nie umiemy skonstruować spójnych i rozłącznych definicji tych "zmąconych gatunków". Dodamjeszcze jeden ważny cytat z Clifforda, ważny pewnie przede wszystkim dla "hardlinerów": "Ujednolicenie paradygmatu badawczego umożliwia akumulację wiedzy, a co za tym idzie postęp akademicki. Tym, na co rzadziej zwraca się uwagę, przynajmniej w odniesieniu do nauk hurnanistycznych,jest to, że każda konsolidacja paradygmatu wymaga wykluczenia lub zepchnięcia na pozycję 'sztuki' tych składników rozwijającej się dyscypliny, które podważająjej status naukowości" (2000). Otóż wydaje mi się, choć może to tylko złudzenie albo przewrażliwienie, że taką dążność do ujednolicenia paradygmatu zauważam czasem u niektórych swoich młodszych (pewnie zresztą nie tylko) koleżanek i kolegów. Sądzę, że nie jest to �194 Sławomir Sikora dobra tendencja. Etnologia powinna pozostać otwarta i wrażliwa na różne języki, także w ramach własnej dyscypliny (na dyskurs otwierający, a nie zamykający). Podoba mi się to, że w swoim opisie różnych strategii pisarskich Clifford (2000) podkreśla, że nie są one zamknięte i że każda z nich może mieć jeszcze swoje dobre chwile. I uwaga końcowa, wiążąca się również z moimi zmaganiami translatorskimi. Obaj przywołani obecnie autorzy posługują się szczególnym, często trudnym w tłumaczeniu językiem (wystarczy porównać różne przekłady Geertza, a ułatwia to fakt, że niektóre eseje mają więcej niż jedno tłumaczenie). Na swoje potrzeby nazwałem Geertza konstruktorem, teksty układa on z "prefabrykatów", gotowych już jak gdyby elementów, "układa" po trosze puzzle. Geertz chowa się za język. Odmiennie Clifford. Ten ,,rzeźbi", nadaje kształt, wydobywa na powierzchnię pewną rzeczywistość za pomocąjęzyka. Muszę wyznać, że większą atencją darzę wysiłki tego drugiego. To, że jego rozważania nie dotyczą tylko dyskursu samych antropologów, że potrafi on bacznie i subtelnie przypatrywać się "samej rzeczywistości", wyraźnie pokazuje np. ostatni esej z tomu Kłopoty z kulturą, w którym analizuje on proces sądowy o uznanie plemienności (a tym samym prawa do ziemi) Indian Mashpee. Wspomniałem tu tylko o trzech autorach, nie ma bowiem sensu, żeby tekst ten przemienił się w rozszerzony indeks lektur. Przywołamjeszcze Kirsten Hastrup, a szczególnie jej tekst Poza antropologią. Antropologjako przedmiot przedstawienia dramatycznego (1998), bowiem jest to silny przykład - jak sądzę, ważnego - nacisku na wagę doświadczenia i refleksyjność (które są ważnym, niedocenianym często wcześniej, doświadczeniem dla etnologa). Być może jeszcze trudniej omawiać autorów, których nie lubię. Po trosze, z prostej przyczyny, że nie wypada ich tak sobie wymieniać. Nie lubię pewnie osób nazbyt apodyktycznych, szczególnie wtedy, gdy znając ich dłużej, widzę, jak zmieniając czasem zdecydowanie opcje teoretyczno-metodologiczne, jedyne, co zachowują, to apodyktyczność głoszonej "prawdy", szczególnie, gdy przybiera ona wymiar publicystyczny. (Nie znaczy to wcale, że obstaję przy niezmienności poglądów). Odwróciłbym tu też przytoczone wcześniej (via Czaja) zdanie Ackroyda: nie lubię tekstów żle napisanych ... Zdecydowanie wolę też teksty, które nie są jedynie "gimnastykąintelektualną", przez które prześwitują doświadczenia (szeroko rozumiane) i emocje. Dlatego przywołałem tu Kirsten Hastrup, dlatego też bardziej powaźam Barthesa niż Umberta Eco, którego teksty są często przede wszystkim wypracowaniem intelektualnym, nierzadko - trzeba przyznać - ważnym i ciekawym. Problem badań terenowych to kolejna nieoczywista kwestia w etnologii. Moje własne doświadczenia w tym zakresie są raczej skromne i choćby z tego powodu wolałbym unikać autorytatywnej odpowiedzi. Odwołam się i tym razem do tekstu Clifforda (1997), który świetnie ukazuje związek, jaki zachodził pomiędzy profesjonalizacją antropologii i badaniami terenowymi. I choć można tu dostrzec paralelizm, to paralelizm ów wcale nie jest prosty. Otóż Clifford wskazuje na silne reto- �Moje spojrzenie na etnografię 195 ryczne (a nie tylko merytoryczne) aspekty konstruowania wizerunku antropologa-profesjonalisty. Duża zresztą w tym zasługa Bronisława Malinowskiego, który modelując wizerunek profesjonalnego etnografa wprowadził badania terenowe jako warunek sine qua non dyscypliny. Chcąc wyodrębnić etnografa od innych "ludzi na miejscu" stworzył specyficzny "kodeks etyczny" postępowania w terenie, który, jak zauważa Clifford, wcale nie zawsze ma uzasadnienie merytoryczne czy praktyczne: dotyczyło to m.in. ubioru, zachowania dystansu,języka, właściwego przygotowania, "niewchodzenia w związki seksualne z tubylcami" itd., ogólnie, całego habitusu życia w terenie. Sądzę też, że znaczenie badań terenowych nie może się sprowadzać jedynie do ich utylitarności, tzn. pozyskania materiału, a do takiej utylitarności bywają one sprowadzane. Pytanie zresztą, gdzie jest teren. 1czy twierdzenie: "teren jest wszędzie" (Deborah D' Amico-Samuels), które Clifford dyskontuje, odwołując się do logiki Geśli wszędzie, to zarazem nigdzie), nie jest jednak zasadne (logiczne opozycje nie zawsze najlepiej tłumaczą i "rozpracowują" świat). Tekst Jacka Olędzkiego o grach dziecięcych był w znacznym stopniu oparty na obserwacjach poczynionych w parku, nieopodal domu, w którym mieszkał. Piotr Szacki zaś nie tak dawno wyznał w rozmowie, że w terenie zamiast "poprawnie" realizować kwestionariusze często miał skłonność do prowadzenia "zwykłych" rozmów o życiu (oczywiście' nie tylko). To odkrywanie inności, fascynacja innością, nie miało jedynie ,,naukowego" charakteru, nie wiązało sięjedynie z próbą poznania ,,rzeczowości" kultury, kultury jako obiektu. To paradoks, bo Szacki, pracując całe życie w muzeum, pośród "zwykłych" rzeczy, najczęściej wchodzących w skład dobytku chłopskiego, potrafił właśnie z owymi przedmiotami (również z przedmiotami) ,,nawiązywać dialog", nadawać im "czasowość", choćby poprzez odwołanie się do technologii ich wytwarzania. W jego opowieściach stawały się one obiektami fascynującymi, nabierały, po trosze jak u "tubylczych animalistów", ducha. Na tę cechę odejścia od rzeczowości poznania, położenie nacisku na samo spotkanie, jego uwarunkowanie, kładzie się dziś coraz większy nacisk (np. George Marcus, w druku). Charakteryzując problem badań terenowych Clifford podkreśla, że ich waga polega również na tym, że sąjednym z niewielu miejsc, gdzie można usłyszeć głos nieuprzywilejowanych tego świata. Ale przytacza również wyznanie Joan Larcom, która powiada, że badania terenowe dostarczyły jej doświadczeń, na które nigdy nie sądziła, że zasługuje (warto tu też przywołać osobiste doświadczenia Kirsten Hastrup i oparty na nich teatralny spektakl Eugenio Barby - Talaha!, 1988). Myślę, że tak jak przesunięciu ulega przedmiot antropologii, tak też zmianie musi ulegać zakres badań terenowych, ich fonna i miejsce, jak i sam stosunek do nich. Ostatnie przykłady sąjednak dla mnie mocnym argumentem za ich wagą. Jeśli antropologia jest badaniem uniwersum symbolicznego (kultura?, życie?, dyskurs?), to z pewnością nie można go (dziś) ograniczyć jedynie do tradycyjnie rozumianych badań terenowych: co z tak szczególnym uniwersum symbolicznym,jak choćby film, kino, telewizja. I czy rzeczywiście jedynym adekwatnym i najlepszym �196 Sławomir Sikora sposobem badania tegoż miałyby być rozmowy z widzami. To ciekawe, że Karl Heider, który pisząc o filmie etnograficmym sformułował (1976), jak się powiada, najbardziej restrykcyjny jego "kodeks" (czasem iście absurdalny), pisał później o pożytkach, jakie etnolog może wynieść z filmu fabulamego. I ostatnia kwestia: antropologia wizualna, temat moich ostatnich i najbliższych zainteresowań (wcześniej zajmowałem się też nieco czasem, pamięcią i śmiercią). Bywa ona różnie rozumiana. Dawniej użycie tego terminu najczęściej ograniczano do wizualnych sposobów rejestracji (innej) kultury. Często sprowadzało się to niemal do pojmowania jej jako środka służącego do sporządzania doskonalszych i bardziej obiektywnych "notatek terenowych", które dawałyby się znakomicie wykorzystywać w dalszej pracy (np. Margaret Mead). Czasem aparat fotograficmy lub kamerę postrzegano jako środek eksploracji innej kultury, czyli środek, który nie tylko zapisuje, ale także pozwala osiągnąć sobie właściwe i specyficzne dla siebie prawdy. Kolejnym krokiem była próba zbadania, jak członkowie innych kultur wykorzystują takie media jak fotografia czy film, a co za tym idzie, na ile inaczej postrzegają świat. W końcu, co dziś zdaje się sposobem najważniejszym, najszerszym, obejmującym niejako poprzednie sposoby rozumienia tegoż terminu, antropologią wizualną nazywa się próby badania systemów wizualnych badanych kultur, sposobów, w jakie członkowie danych kultur (w tym i naszej) podchodzą do wizualności. W Polsce temat ten jest względnie świeży, choć zawsze można przytoczyć zdanie Iry Jakinsa, który powiada, że antropolodzy często zajmują się wizualnością, nie mając tego świadomości. (Bezpieczniej może byłoby powiedzieć, że jest to również temat powracający). Ostatnio wydana książka Krzysztofa Olechnickiego Antropologia obrazu (2003) jest przede wszystkim próbą przedstawienia polskiemu czytelnikowi obszernej już literatury tematu (w większości zachodniej i trudno w Polsce dostępnej) oraz skali potencjalnego obszaru zainteresowań. Warta jest ona niewątpliwie szerszego omówienia, Tu, z oczywistych względów, zajmę się tylko jednym, choć znaczącym problemem. Otóż Olechnicki próbuje zaszczepić na polskim "rynku" inną nazwę. Używany powszechnie na Zachodzie (i nie tylko) termin "antropologia wizualna" proponuje zastąpić terminem "antropologia obrazu". Oczywiście, nie mam nic przeciwko korzystaniu z takiego terminu, sądzę tylko, że nie odnosi się on do tego, co w swoim naj szerszym rozumieniu obejmuje antropologia wizualna. (Zresztą termin antropologia obrazu też można znaleźć w literaturze zachodniej). Olechnicki powiada, że nie należy bezmyślnie tłumaczyć terminów zachodnich i że nauka również winna się kierować elegancją. Będęjednak twierdził, żejego propozycja terminologiczna nie została dogłębnie przemyślana Albo inaczej. Termin Olechnickiego można by umać za adekwatny dla jego książki, nie pokrywa się on jednak z szerszym pojęciem "antropologii wizualnej". Jego książka sprowadza się bowiem przede wszystkim (mimo pewnych ogólniejszych wycieczek w stronę filmu, wideo i spraw widzenia) do pożytków, jakie fotografia może mieć dla antropologii (tak jako narzędzie badawcze, jak i przedmiot badań). �Moje spojrzenie na etnografię 197 Rzeczywiście, w języku polskim słowo "wizualny" znaczy przede wszystkim wzrokowy, odnoszący się do wzroku. Termin angielski jest szerszy i odnosi się do widzenia (zmysłu wzroku), naoczności, ale także do obrazu, wyobraźni. Olechnicki nie rezygnuje z terminu wizualny, sprowadza go jednak właśnie do "wzrokowości" (oraz wizualnych technik zapisu). W tym rozbiciu na obraz i widzenie gubi jednak pewne istotne rzeczy. Weźmy tak banalną, wydawałoby się, kwestię, jak sprawa różnicy "widzenia" człowieka i aparatu fotograficznego, omawianą w detalach przez Joela Snydera (1980) (Olechnicki nie pisze o tej sprawie). I choć ze Snyderem można nieco polemizować, to jedno jest pewne, że nie można widzenia człowieka sprowadzić do pomysłów, które oko przyrównują do camery obscury (Kepler, Kartezjusz itd. - nie twierdzę wcale, że Olechnicki to robi). Choć Olechnicki w nad wyraz obfitej bibliografii nie wspomina o Jamesie Gibsonie Gest chyba tylko jedno pośrednie odniesienie do niego w tekście), to przywołuje rozważania Terence'a Wrighta (1997), który do nich bezpośrednio nawiązuje. Upraszczając sprawę: Gibson (np. 1979) zrywa z "obrazowością" widzenia, próbuje wykazać, że człowiek nie postrzega rzeczywistości jako obrazu, że nie na tym polega percepcja ludzka. Metafora obrazu w tym przypadku wydaje mi się zdecydowanie spłycająca, a pewnie też europocentryczna - ciągnący się od renesansu perspektywizm widzenia, oko jako camera obscura itd. Czy rozważania zawarte w takich książkachjak Sposoby widzenia i O patrzeniu Bergera czy Fenomenologia percepcji Merleau-Ponty'ego sprowadzają się do mówienia tylko o obrazach? Co zrobić z całą metaforyką patrzenia (np. spojrzeniem u Sartre'a; to, jak ludzie na siebie patrzą, zaczyna się badać, nie tylko zresztą w obrazach: spojrzenie kobiece, męskie)? Nawet analizy spojrzeń w filmie nie da się sprowadzić (w sensie ścisłym) do antropologii obrazu (Olechnicki przywołuje analizy spojrzeń w fotografii - odwołując się do dotyczących "National Geographic" badań Catherine Lutz i Jane Collins). Co zrobić z badaniem całej metaforyki wizualności zawartej w języku Gęzykach), w kulturze? (Choćby w takim wydaniu, jakie odnajdujemy w Time and the Other Johannesa Fabiana [1983] czy Downcast Eyes. The Denigration o/Vision in Twentieth-Century French Thought Martina Jaya [1993 D. Czy antropolog nie może jej badać? I czy nie jest ona rzeczą różną w różnych kulturach? Gdzie pomieścić badania nad metaforycznością funkcjonowania fotografii w kulturze (a kwestie te mogą również zdecydowanie wykraczać poza obrazowość - zajmuję się tym nieco w swojej książce [2004D? Kultura europejskajest silnie "obrazowa", ale czy inne kultury muszą być takie same? Czy odwołując się do terminu "obraz", jakkolwiek szeroko rozumianego (Olechnicki mówi również o obrazach mentalnych), nie kastrujemy odmiennych sposobów widzenia, odbierania rzeczywistości? Gdzie pomieścić potencjalne rozważania nad wizualną formą wystawy Piotra Szackiego "Mieć"? Jej ubóstwo było tak przejmujące i tak sugestywnie dawało do myślenia. Tym ubóstwem i pustką Szacki próbował "odzwyczaić" nas od rzeczy i obrazów, w przepychu których żyjemy (wystawa była prezentowana w Warszawie, Radomiu i Poznaniu). �198 Sławomir Sikora To, że pomysł Olechnickiego jest trudny do przyjęcia, widać nawet w tym, że autor nie do końca radzi sobie z utrzymaniem konsekwencji w jego stosowaniu: sięgając do oczywistości, dlaczego antropologia obrazu (visual anthropology) i socjologia obrazu (visual sociology) "zlewają się" w wizualne dyscypliny (s. 11), dlaczego anthropology ofvisual communication staje się nagle "antropologią komunikacji wizualnej" (s. 58), co to znaczy, że wizualne środowisko symboliczne składa się z trzech dziedzin otoczenia obrazowego (s. 59); że "antropologia obrazu staje się antropologią systemów wizualnych czy też, ujmując rzecz szerzej, antropologią widzialnych form kulturowych" (s. 53; cyt. wewnętrzny z Rethinking Visual Anthropology). Nadużywanie słowa wizualny, może oczywiście razić w języku polskim (ale Olechnicki wcale od niego nie stroni), natomiast pomieszanie obrazowości z wizualnością przyczynia się, niestety, do tego, że książka traci klarowność (a deklarowana elegancja ulega zachwianiu). Przynajmniej czasem może się też wydawać, że ta nowa nazwa staje się niepotrzebnym mnożeniem bytów. Jeśli zatrzymałem się tak długo nad tą propozycją translatorską terminu visual anthropology, to także dlatego, żeby zwrócić uwagę na rozległość pola badawczego, które w Polsce na razie dość skromnie zaistniało jako obszar badań. Słów jeszcze kilka o tej subdziedzinie antropologii. Zamiast mówić o pojawieniu się zainteresowania wizualnością antropologii (koniec lat 60.), należałoby raczej mówić o powtórnym zainteresowaniu - od późnych lat 30. obserwuje się odwrót od wizualności, przejawiający się m.in. zanikiem ilustracji w monografiach etnograficznych. Badacze znajdują różne przyczyny dla tego stanu rzeczy - przytoczę jedną z, jak sądzę, ciekawszych. Cluistopher Pinney (1992) powiada mianowicie, że to sam antropolog miał stać się właśnie ową "naświetloną w terenie kliszą", niosącą "prawdę terenu", to on miał być jedynym gwarantem owej prawdy. Jakakolwiek konkurencja, nawet w postaci zwykłych zdjęć, stwarzała zagrożenie (problem ambiwalencji znaczenia w fotografii). (Tu znowu ważną postacią był Bronisław Malinowski - por. wcześniejsze uwagi o habitusie badań terenowych). Ponowny zwrot w stronę wizualności (koniec lat 60.) spotkał się u części antropologów z niechęcią lub wstrzemięźliwością. Pośród największych adwersarzy antropologii wizualnej wylicza się najczęściej Maurice'a Blocha i - o dziwoKirsten Hastrup. Jeśli mówię o dziwo, to dlatego, że Hastrup, kładąc tak duży nacisk na doświadczenie w antropologii, a także nowe obszary zainteresowania, zupełnie nie zauważa potencjalnych jakości, jakie w tym zakresie mogą nieść film i fotografia. Hastrup opiera swoją krytykę, wychodząc od własnych negatywnych doświadczeń, m.in. dotyczących recepcji (interpretacji?) zdjęcia: fotografii chrzestnej dziecka w zbyt kusym stroju. Okazało się, że fotografię wykonano kilka lat po samym chrzcie, czego oczywiście z samej fotografii wyczytać nie można (opisany przykład Hastrup, 1986; szerzej na temat wizualności Hastrup, 1992). Przykład ten dowodzi moim zdaniem przede wszystkim jednego, a mianowicie tego, że sama fotografia (film) jest często traktowananawet przez tak wrażliwych i wyczulonych badaczy - jako bezdyskusyjna oczywistość (a jeśli tak nie jest, to jest to �Moje spojrzenie na etnografię 199 właśnie argument przeciwko wizualności), a nie jako materiał do dalszej interpretacji. Owa oczywistość przekłada się również na bezproblematyczność (potoczne przeświadczenie, że widzieć to wiedzieć). Tylko pozornie podkreślana chwiejność znaczenia w fotografii stoi z tym w sprzeczności. Owąnieapodyktyczność znaczenia w fotografii i filmie można również interpretować pozytywnie, a sprzeciw wobec niej jako chęć do bycia "prowadzonym za rączkę". Na taką sytuację wskazuje zresztą użyta przez Hastrup (1992) metafora mapy i itinerarium. Mapa (wizualność) nie dawałaby nam jasnych wskazówek, którędy Gaką drogą) mamy podążać, itinerarium byłoby klarownym opisem drogi postępowania. Bloch deklaruje, że wizualność interesuje go jedynie wtedy, gdy zostaje podporządkowana tekstualności, dyskursywności. Ale pytanie, czy tym samym badacz nie odcina się świadomie (?) od pewnych form doświadczenia człowieka. Czy dążenie do tekstualności nie jest próbą zamknięcia się przed pewnym niedomknięciem i niekonkluzywnością nauki o człowieku. To, co podkreślają "obrońcy wizualności", m.in. David MacDougall (1998) i Lucien Taylor (1996), to fakt, że wizualność odrzuca się, ponieważ nie da się łatwo zapanować nad znaczeniami, które ona niesie. (Przypominam cytat z Clifforda dla "hardlinerów"). Geertz stwierdził niegdyś, że antropologia znajduje się przede wszystkim w książkach. Idąca jego śladami Hastrup, silnie łączy fotografię i film z "opisem rzadkim" Gak wiadomo "obcym" etnografii). Rozważania MacDougalla i Taylora ukazująjednak, że "opisy" owe mogą być na swój sposób "gęste" (i ważne dla doświadczenia antropologa). Taylor dowodzi zaś mocno i przekonująco, że są one nie tyle opisem gęstym, co gęstym przedstawieniem (ukazaniem - thick (dense) depiction). Są innym rod?aj eIDjęzyka. )Varto tu przypomnieć, że John Berger (1982) nazwał niegdyś futografię ,Językiem połowicznym" - i tu powraca otwartość na różne języki, o kt'órych wspominałem przy okazji Barthesa. Taka retoryka dowodzenia, spierania się o wagę (często wręcz pierwszeństwo), jak każda walka, może być rujnująca. Nie da się ukryć, że antropologia w ostateczności zawsze będzie przede wszystkim dziedziną słowa (logia). Nawet jeśli obrazowe formy wypowiedzi dopuszczone zostaną w mocny sposób - w ostateczności tak czy owak, prędzej czy później, istnieje konieczność sięgnięcia do słów. Ważne jest jednak, żeby usłyszeć również to, co mogą pokazać obrazy, mówić i ukazywać, ewokować i uobecniać. MacDougall- jedna z najbardziej znaczących postaci filmu etnograficznego dziś - powiada zdecydowanie: "W pewnym znaczeniu filmy są rozbudowanymi metaforami tego, co niewidzialne" (Barabash, Taylor 2000-200 l). Nawet jeśli sugestia Jaya Ruby'ego (2000) ma na razie status utopii i postulatu, to warto ją tu na zakończenie przytoczyć: ,,kino antropologiczne istnieje - nie filmy dokumentalne na tematy 'antropologiczne', lecz filmy realizowane według projektu samych antropologów tak, aby komunikowały antropologiczną intuicję i wgląd. (oo.) gatunek dobrze wyartykułowany, różny od pojęciowych ograniczeń dokumentu realistycznego czy publicystyki. Gatunek, który zapożycza konwencje i technikę z obszaru całego kina - filmu fabularnego, dokumentalnego, animowanego i eks- �Sławomir Sikora 200 perymentalnego. Mnogość rywalizujących ze sobą stylów - równa jest liczbie teoretycznych stanowisk, spotykanych w pracy terenowej. Odnajdujemy tam zarówno filmy przeznaczone dla szerokiej publiczności, tworzone dla telewizji,jak i wysoce wyrafinowane prace przeznaczone dla specjalistów". BIBLIOGRAFIA Banks Marcus, Morphy Howard (red.) 1997 Rethinking Visual Anthropology, Yale University Press, New Haven and London. Barabash Bisa, Taylor Lucien 2000-2001 Radically Empirical Documentary. An Interview with David and Judith MacDougall, "Film Quarterly" vol. 54, ill 2, Winter. Barthes Roland 1979 Wykład, przeł. T. Komendant, "Teksty", ill 5. 1986 From Science to Literature, w: tegoż, Rustle o{Language, Basil Blackwell. 1995 Światło obrazu. Uwagi o fotografii, przeł. 1. 'Trznadel, Wydawnictwo KR, Warszawa. Berger John, Mohr Jean 1982 Another Way ofTelling, New York. Buchowski Michał 2004 Zrozumieć innego. Antropologia racjonalności, Wydawnictwo UJ, Kraków. Clifford James 1997 Routes. Travel and Translation in the Late Twentieth Century, Harvard University Press, Cambridge. 2000 Kłopoty z kulturą. Dwudziestowieczna etnografia, literatura i sztuka, przeł. E. Dżurak, 1. Iracka, E. Klekot, M. Krupa, S. Sikora, M. Sznajderman, Wydawnictwo KR, Warszawa. Clifford James, Marcus George E. (red.) 1986 Writing Culture. The Poetics and Politics of Ethnography, University of California Press, Berkeley, Los Angeles, London. Czaja Dariusz 2002 Życie czyli nieprzejrzystość. Poza antropologię - kultury, "Konteksty. Polska Sztuka Ludowa", ill 3-4 (tekst przedrukowany również w: Czaja, 2004). 2004 Sygnatura i fragment. Narracje antropologiczne, Wydawnictwo UJ, Kraków2004. Fabian Johannes 1983 TIme and the Other. How Anthropologist Makes Its Object, Columbia University Press. Fox Richard G., King Barbara 1. 2002 Anthropology Beyond Culture, Berg, Oxford, New York. Geertz Clifford 2000 Dzieło i życie. Antropologjako autor, przeł. E. Dżurak, S. Sikora, Wydawnictwo KR, Warszawa. 2003 Opis gęsty - w stronę interpretatywnej teorii kultury, w: Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej, wybór M. Kempny, E. Nowicka, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa. �Moje spojrzenie na etnografię 201 Gibson James 1979 The Ecological Approach to Visual Perception, Houghton Mifflin, Boston. Hastrup Kirsten 1986 Veracity and Visibility: The Problem of Authenticity in Anthropology, "Folk: Journal ofthe Danish Ethnographic Society",voJ. 2. 1992 Anthropological Visions:Some Notes on Visual and Textual Authority, w: Film as Ethnography, ed. by P.I. Crawford, D. Turton, Manchester University Press, Manchester-New York. 1998 Poza antropologią. Antropologjako przedmiot przedstawienia dramatycznego, przeł. G. Godlewski, "Konteksty. Polska Sztuka Ludowa", nr 2. HeiderKarl 1976 Ethnographic Film, University ofTexas Press. JayMartin 1993 Downcast Eyes. The Denigration of Vision in Twentieth-Century French Thought, University ofCalifornia Press. MacDougall David 1998 Transcultural Cinema, Princeton University Press. Marcus George Wymogi stawiane pracom etnograficznym w obliczu ogólnoświatowej nowoczesności, w: Badania kultury, t. 2, red. M. Kempny, E. Nowicka, PWN, Warszawa (w druku). Olechnicki Krzysztof 2003 Antropologia obrazu. Fotografia jako metoda, przedmiot i medium nauk społecznych, Oficyna Naukowa, Warszawa. Pinney Christopher 1992 The Parallel Histories of Anthropology and Photography, w: E. Edwards (red.), Anthropology and Photography 1860-1920, Yale University Press, New Haven-London. Robotycki Czesław 1995 Antropologia kultury w Polsce - projekt urzeczywistniony, "Lud" t. 78. Ruby Jay 2<XXl Picturing Culture. Explorations of Film and Anthropology, The University ofChicago Press, Chicago-London. Sikora Sławomir 2001 Obrazowanie kultury. Jaya Ruby 'ego wizja antropologii wizualnej, "Kwartalnik Filmowy" nr 34. 2004 F%grafia. Między dokumentem a symbolem, Świat Literacki, IS PAN, Warszawa. Snyder Joel 1980 Picturing Vision, w; WJ.T. Mitchell (red.), Language ofImages, The University of Chicago Press, Chicago-London. Taylor Lucien 1996 lconophobia. How anthropologist lost it at the movies, "Transition", nr 69. Wright Terence 1997 Fotografia: teorie realizmu i konwencji, przeł. S. Sikora, "Konteksty. Polska Sztuka Ludowa", nr 3-4. �Sławomir Sikora 202 Sławomir Sikora MY LOOKAT ETHNOGRAPHY (Summmy) The text is a free peregrination trying to answer some questions on ethnology oftoday and my "place" in it. The author makes an attempt at expressing his own position on ethnology. Assuming that ethnology is a science with limits that are difficult to be determined, he believes that it should be also open to other languages ofthe discourse. Writing about his favourite authors (R. Barthes, J. Cliffiord, C. Geertz, K. Hastrup) the author focuses on the problem ofthe presence of fiction in the language of ethnologists. He also describes a certain evolution offiction in ethnology. Addressing the issue offield studies, he acknowledges their importance, although he does not claim that they are necessary. An extensive part ofthe article deals with visual anthropology (which is the main area ofhis interest), its extent and some translational suggestions. K.W. Kielisiński, Na targu w Janowie. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/23592bd48c0fac2e5872cd68f26444b5.pdf 585ae083cd8b38359b86f6ab1bc02dca Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2384 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2212 Title A name given to the resource Moment Wieczny. O "Uczcie Babette" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4, s.76-80 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czaja, Dariusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Moment wieczny O „Uczcie Babette" Dariusz Czaja Wszystko w dziele Gabriela Axela wydaje się z pozoru proste, jednoznaczne, nie w y m a g a j ą c e d o p o w i e d z e ń , komen­ tarzy, a j u ż t y m bardziej analitycznych z a b i e g ó w . Ł u d z ą c s w ą p r o s t o t ą , ta o p o w i e ś ć o życiu protestanckiej sekty religijnej, rozpoczyna się czytelnym dla k a ż d e g o m o t y w e m bajkowym: „ Ż y ł y sobie kiedyś w t y m o d l u d n y m miejscu dwie siostry, k t ó r e p i e r w s z ą m ł o d o ś ć m i a ł y j u ż za s o b ą . N a imię m i a ł y M a r t i n a i F i l i p a . " H i s t o r i a opowiedziana w filmie da się d o ś ć ł a t w o i precyzyjnie streścić. I w t y m momencie z a c z y n a j ą się schody: okazuje się bowiem, że to co istotne, co być m o ż e jest najistotniejszą jego treścią kryje się „ p o d " z e w n ę t r z n y m k s z t a ł t e m , „ p o d " f a b u l a r n ą akcją. Czujemy, że spod warstwy anegdotycznej przeziera j a k i ś naddatek sensu, c o ś co nie poddaje się u j e d n o z n a c z n i a j ą c y m f o r m u ł o m . Z d a r z a j ą się jednak wypowiedzi z a s k a k u j ą c o infantylne, j a k owa konstatacja pewnego brytyjskiego k r y t y k a , k t ó r y z roz­ brajającą szczerością ogłosił, iż jest to film o k u c h n i francus­ k i e j . I c h o ć z a p r z e c z y ć nie s p o s ó b , że t y t u ł o w a uczta jest f a b u l a r n ą d o m i n a n t ą filmu, potraktowanie j e j , wyłącznie j a k o wizualnego aneksu do Fizjologii smaku albo Medytacji o gastronomii doskonalej A n t h e l m a Brillat-Savarina jest c z y m ś więcej niż z w y k ł y m nieporozumieniem. T a k i s p o s ó b lektury bazuje na czysto z e w n ę t r z n y m , p o w i e r z c h o w n y m widzeniu rzeczy, co w efekcie powoduje c a ł k o w i t e sprzenie­ wierzenie się intencji tekstu filmowego. W s p o m i n a m scenę uczty, bowiem na niej właśnie chciał­ b y m przede wszystkim s k u p i ć dalej swoją u w a g ę . Z k i l k u w ą t k ó w , k t ó r e z a s ł u g i w a ł y b y na osobne o m ó w i e n i e (spot­ kanie odmiennych k u l t u r , m e n t a l n o ś c i , ekspresji religijnej; temat łaski i przeznaczenia; p o w o ł a n i e i rola artysty, sens sztuki) wybieram d ł u g ą , r o z ł o ż o n ą w czasie sekwencję uczty, g d y ż na jej p r z y k ł a d z i e , m o ż e najbardziej w y r a ź n i e , będzie m o ż n a p o k a z a ć a n o n s o w a n ą w i e l o w a r s t w o w o ś ć , niejedno­ z n a c z n o ś ć , s e m a n t y c z n ą nieprzejrzystość filmu, będzie m o ż ­ na w y d o b y ć jego w y m i a r symboliczny. D o s e n s ó w zawartych w scenie uczty c h c ę p r z y b l i ż a ć się poprzez p r z y w o ł y w a n i e innych, bliskich jej semantycznie, c h o ć niekoniecznie t y l k o filmowych t e k s t ó w i o b r a z ó w , aby t y m sposobem u n i k n ą ć wspomnianych interpretacyjnych symplifikacji i redukcji. Oświetlenie obrazu filmowego przez inne, j e m u podobne, daje i ten zysk poznawczy, że nie n a r u s z a j ą c jego a u t o n o m i i pozwala dostrzec związki, p o k r e w i e ń s t w a i korespondencje z a c h o d z ą c e p o m i ę d z y r ó ż n o r o d n y m i , szeroko p o j ę t y m i „ t e ­ k s t a m i " k u l t u r y . Przy i n n y m nastawieniu uchwycenie tego rodzaju p o d o b i e ń s t w i analogii b y ł o b y utrudnione, jeśli nie w r ę c z n i e m o ż l i w e . D o d a ć m o ż e trzeba jeszcze i to, że wydzielane t u dla analitycznej j a s n o ś c i warstwy znaczenio­ we, t w o r z ą w istocie j e d n ą n i e p o d z i e l n ą całość w strukturze dzieła. 1 2 3 * * * Z a n i m o k a ż e się, że Babette w y g r a ł a na loterii los opiewa­ j ą c y na 10 tysięcy f r a n k ó w , zanim przeznaczy wszystkie te p i e n i ą d z e na przygotowanie francuskiej kolacji, k t ó r a uświe­ t n i spotkanie z okazji setnej rocznicy u r o d z i n pastora, założyciela sekty, ó w d z i e ń m i a ł b y ć p o c z ą t k o w o przede 76 wszystkim s k r o m n ą , par excellence religijną u r o c z y s t o ś c i ą , odnowieniem konfesji. Rozpocznijmy zatem i n t e p r e t a c j ę o d tego najbardziej n a r z u c a j ą c e g o się kontekstu. Po śmierci pastora, jego uczniowie p o d organizacyjnym i d u c h o w y m p r z y w ó d z t w e m d w ó c h c ó r e k spotykali się co r o k u „ b y c z y t a ć i k o m e n t o w a ć S ł o w o Boże oraz by czcić ducha swojego mistrza, k t ó r y — j a k to wciąż odczuwali — był p o ś r ó d n i c h " . Z r o k u na r o k z a ł o ż o n a przez niego w s p ó l n o t a zmniejszała się coraz bardziej, n a r a s t a ł y k ł ó t n i e i spory p o m i ę d z y jej c z ł o n k a m i . W dzień setnej rocznicy u r o d z i n pastora, do stołu z a s i a d ł o d w u n a s t u najwierniejszych jego u c z n i ó w . Przy­ pominano słowa pastora często p r z e z e ń powtarzane: „ M o j e dzieci kochajcie s i ę " , „ Ł a s k a i prawda s p o t k a j ą się, sprawie­ dliwość i p o k ó j złożą sobie p o c a ł u n e k " , przypominano cudowne wydarzenia z jego życia: „ P a m i ę t a m j a k pastor o b i e c a ł wygłosić kazanie we wsi p o drugiej stronie fiordu. T o był cud. O d d w ó c h tygodni u t r z y m y w a ł a się fatalna pogoda i ż a d e n r y b a k nie ośmielał się p r z e p ł y n ą ć fiordu. M i e s z k a ń c y wioski j u ż prawie stracili nadzieję, ale pastor obiecał, że jeśli zabraknie łodzi przyjdzie do nich nawet po falach. Trzy d n i przed B o ż y m Narodzeniem szturm u s t a ł a m r ó z był tak silny, że cały fiord p o k r y ł się lodem. Taka rzecz nie z d a r z y ł a się nigdy przedtem." (Por. M t 14,22—33; M k 6,45—52; J 6,16—21). Ta część uczty, w y p e ł n i o n a p a m i ę c i ą u c z n i ó w 0 s w o i m nauczycielu tworzy c o ś na k s z t a ł t o b r z ę d u k o m memoratywnego. P a m i ę ć przydaje b y t u , m a m o c uobec­ niania nieobecnego. Sprawia, że ten, k t ó r y z zawieszonego na ścianie p o r t r e t u s p o g l ą d a na swoich u c z n i ó w , jest tego wieczoru n a p r a w d ę m i ę d z y n i m i . Przez cały ten fragment „ p r z e b i j a " znajomy, j a k ż e podobny obraz: stół, w s p ó l n i e s p o ż y w a n y posiłek, dwunastu, M i s t r z i Nauczyciel p o ś r ó d nich. Ostatnia Wieczerza jest p r a w d z i w ą prefiguracją tej sceny. C z y ż trzeba d o p o w i a d a ć jeszcze i rozwijać j a w n i e n a r z u c a j ą c e się typologiczne r ó w n a n i e : Chrystus i pastor, M i s t r z i mistrz. Ten, k t ó r y n a k a z a ł swej w s p ó l n o c i e s p o t y k a ć się i rozpamiętywać ewangeliczne prze­ słanie i Ten, k t ó r y p o w i e d z i a ł : „ T o czyńcie na m o j ą pamiąt­ kę". ( Ł k 22,19) Uczta Babette jest j e d n y m z niewielu filmów ( m o ż e j e d y n y m ) , w k t ó r y m tak d o k ł a d n i e , werystycznie nieomal dokonuje się imitacja, w g ł ę b o k i m , etymologicznym sensie tego s ł o w a (łac. imitare — n a ś l a d o w a ć , o d t w a r z a ć ) Ostatniej Wieczerzy. Jest to d o k ł a d n e o d w r ó c e n i e p a m i ę t n e j sceny z Viridiany Bunuela, gdzie t y t u ł o w a bohaterka, pozos­ tając wierna ewangelicznemu zaleceniu — „ L e c z kiedy u r z ą d z a s z przyjęcie, z a p r o ś ubogich, u ł o m n y c h , c h r o m y c h 1 n i e w i d o m y c h . " ( Ł k 14,13) — zaprasza do siebie b i e d a k ó w z okolicy, k t ó r z y w liczbie dwunastu z a s i a d a j ą za s t o ł e m zastawionym jedzeniem i w i n e m (pierwowzorem ikonografi­ cznym tej sceny jest Ostatnia Wieczerza Leonarda). Przyjęcie k o ń c z y się o g ó l n y m p i j a ń s t w e m i b i j a t y k ą — parodystyczn y m , b l u ź m e r c z y m odwzorowaniem uczty ewangelicznej. T o Ostatnia Wieczerza a rebours. S u g e r u j ą c s y m b o l i c z n ą ekwiwalencję p o m i ę d z y O s t a t n i ą W i e c z e r z ą a u r o c z y s t ą k o l a c j ą w s p ó l n o t y religijnej, nie w s p o m n i a ł e m o s ł o w a c h w i e ń c z ą c y c h wielkoczwartkowe spotkanie u c z n i ó w i M i s t r z a — „Bierzcie to jest C i a ł o m o j e " oraz „ T o jest moja K r e w Przymierza, k t ó r a za wielu będzie �w y l a n a " ( M k 14,22, 14,24) — s ł o w a c h u s t a n a w i a j ą c y c h sakrament Eucharystii, a n t y c y p u j ą c y c h ofiarę K r z y ż a . Gdzie w filmie m a m y jakiekolwiek n a w i ą z a n i e do ofiary z ciała i krwi? J a k ą k o l w i e k sugestię p r z y w o ł u j ą c ą m o t y w p o ś w i ę c e n i a życia dla innych, ofiary z życia? Aluzja d o tego tematu pojawia się w scenie zdającej się mieć jedynie anegdotyczne znaczenie. P r z y p o m n i j m y moment, kiedy Ba­ bette, zgromadziwszy potrzebne do przygotowania kolacji ingrediencje, zabiera się do gotowania. Odwiedza j ą w k u ­ chni jedna z sióstr, k t ó r a po chwili wycofuje się z p r z e r a ż e ­ niem. W nocy ma sen, w k t ó r y m pojawia się g ł o w a w o ł u w ogniu, żółw w oparach czerwonego d y m u , Babette p o d a j ą ­ ca jej z u ś m i e c h e m kubek z w i n e m (krwią?), k t ó r e g o z a w a r t o ś ć rozlewa się c z e r w o n ą p l a m ą na b i a ł y m obrusie i wreszcie sztych p r z e d s t a w i a j ą c y c z a r o w n i c ę - ś m i e r ć z k o s ą na spienionym k o n i u . Ta cała sekwencja utrzymana w tona­ cji raczej buffo (oniryczny obraz wzmacnia t y l k o grotesk o w o ś ć sytuacji) wydaje się bez większego znaczenia. Jest jednak c o ś , co k a ż e z a t r z y m a ć się przy niej dłużej: śmierć i krew. Ściślej rzecz b i o r ą c : śmierć i krew tego, co żywe, tego, co jest z ciała, z m i ę s a , tego, co zostanie zabite i zjedzone. W j a k i m sensie m o ż n a t u m ó w i ć o ofierze? Czy nie n a d u ż y w a m y tego pojęcia o d n o s z ą c je do zjawiska tak oczywistego, zwyczajnego, trywialnego wręcz j a k s p o ż y w a ­ nie mięsa? W tekście, do k t ó r e g o chcę się o d w o ł a ć ó w problem, o w o pytanie staje, by tak rzec, na ostrzu n o ż a . Jolanta Brach-Czaina w n i e z w y k ł y m , p r z e j m u j ą c y m , egzys­ tencjalnym eseju podejmuje pytanie o znaczenie a k t u zjada­ nia przez nas tego co żywe, odnajduje r ó w n i e ż zupełnie n o w ą p e r s p e k t y w ę spojrzenia na elementarny (i przez to zapoz­ nawany) fakt naszej m i ę s n o ś c i . Oddajmy głos autorce: „ C h a r a k t e r naszej w s p ó l n o t y determinuje fakt m i ę s n o ś c i . Bo p o k a r m e m m o ż e b y ć prawie wszystko, ale m i ę s o to jest ciało i krew. P e ł n e ofiarowanie. W t y m sensie n a l e ż y m y do w s p ó l n o t y k r w i , że w zjednoczeniu zachowane zostaje życie, gdy j a k i e ś życie uchodzi. Istnienie — z d a j ą c się b y ć w a r t o ś c i ą n a d r z ę d n ą — t r w a dzięki ofierze ostatecznej, k t ó r a jest raczej pobierana niż dobrowolnie s k ł a d a n a przez o f i a r o w u j ą c e g o się. T a k r w a w a k o m u n i a rozbija z ł u d ę w y r ó ż n i k ó w j a k o cech, na k t ó r y c h m o ż n a by się o p r z e ć w r o z w a ż a n i a c h o kondycji naszej czy losie. Los jest w s p ó l n y i w płaszczyźnie egzystencjalnej sprawiedliwie w y r ó w n a n y . Ofiara zostaje z ł o ż o n a bez w z g l ę d u na t o , czy t o , co u w a ż a n e jest za niższe, zostaje p o ś w i ę c o n e temu co wyższe, czy też odwrotnie, t o , co u w a ż a się za wyższe, zostaje z ł o ż o n e w ofierze temu, czym pogardza. C z ł o w i e k r o b a k o w i . N i e m o ż e m y istnieć bez siebie, nie m o ż e m y nie niszczyć siebie, nie m o ż e m y nie o f i a r o w y w a ć się sobie wzajemnie.(...) G d y nadchodzi śmierć, p o w i n n i ś m y z w d z i ę c z n o ś c i ą p o m y ś l e ć o tych wszystkich stworzeniach, k t ó r e w ciągu życia zjedliśmy, bo były ofiarą s ł u ż ą c ą naszemu istnieniu. I p o w i n n i ś m y się m o d l i ć do tych s t w o r z e ń . A n a s t ę p n y m p o w i e d z i e ć : jedzcie! T o jest moje ciało i moja k r e w . " 4 5 T a k zostaje usprawiedliwione, nieustanne, wciąż powta­ rzające się, zwielokrotnione zjawisko zjadania przez nas istoty cielesnej, i n n y c h istnień. Zostaje ustanowiona teodycea m i ę s a . W kolejnym akapicie, r ó w n i e z d u m i e w a j ą c y m i o d ­ k r y w c z y m j a k fragmenty j u ż przytoczone, dochodzi do głosu w ą t e k przewijający się w c a ł y m tekście: metafizyczny w y m i a r naszej m i ę s n o ś c i : „ M e t a f i z y k a m i ę s a zmusza nas do zmiany tradycyjnego stosunku do w a r t o ś c i tego, co wieczne, i tego, co chwilowe. Z w y k l i ś m y bowiem u z n a w a ć wieczne trwanie za szczególnie u p r a g n i o n ą , szczególnie w y s o k ą w a r t o ś ć . Zazwyczaj b y ł o ono atrybutem przypisywanym A b s o l u t o w i , a więc temu, co najcenniejsze. Tymczasem obserwacja m i ę s ­ ności przekonuje nas, że najpowszechniej dane i najcodzienniej banalne jest n i e k o ń c z ą c e się trwanie istnienia. N i e m o ż n a się go p o z b y ć . Wieczne trwanie jest przyklejone do istnienia chytrze i przewrotnie w postaci zmiany. Pod­ trzymywane przez w s z e c h p o t ę ż n ą moc ambiwalencji, i nie o to t u chodzi, czy istnienie istnienia m o ż e się kiedyś u r w a ć , s k o ń c z y ć , czy nie m o ż e . Tego nie wiemy. Chodzi t y l k o o t o , co m ó w i nam sama m i ę s n o ś ć istnienia. N i c się nie k o ń c z y . W i ę c b y ć m o ż e , cokolwiek r o b i m y t r w a w j a k i ś s p o s ó b . I b y ć m o ż e , to nic nie szkodzi, że t r w a . T y m , co jest niezbywalnie dane wraz z m i ę s n o ś c i ą , jest trwanie n i e s k o ń c z o n e . Zatem nie o nie należy walczyć, s t a r a ć się, z a b i e g a ć , bo z perspek­ t y w y m i ę s n o ś c i jest to jej cecha nizaprzeczalna. Zabiegać warto o każdy bezcenny moment, o niezwykłą chwilę, o ostate­ czną wartość każdego mijającego naszego kształtu istnienia. Z perspektywy mięsności najwyższą, a b s o l u t n ą w a r t o ś ć p r z y p i s a ć należy chwilowej indywidualnej formie, przez k t ó r ą w ł a ś n i e przeistacza się m i ę s n o ś ć , a na w i e c z n o ś ć nie w a r t o się nawet o g l ą d a ć , ona w mięsności jest. Przyjrzyjmy się chwili, k t ó r e j k s z t a ł t nadaje czyjaś o b e c n o ś ć z nami. (Dlaczego tak rzadko to robimy?) Jest bezcenna. I c h w i l i , k t ó r e j k s z t a ł t wyznacza czyjeś nieistnienie. I ona jest bezcen­ n y m momentem b ó l u . W i ę c m i ę s n o ś ć kieruje n a s z ą u w a g ę k u absolutowi u k r y t e m u w p o s z c z e g ó l n y c h momentach, w nie­ powtarzalnie oryginalnych k s z t a ł t a c h , przez k t ó r e ona prze­ suwa się i przeistacza. Nasze zadanie —jak można stąd wnosić — polegałoby zatem na umiejętności przeżycia wartości ostatecznej każdej chwili, a z drugiej strony, na nadawaniu jej wartości absolutnej, przez nas samych ustalonej. Obiektem naszej szczególnej troski i największych tęsknot nie powinna więc być wieczność, lecz zaprzeczająca jej chwila. " (Wszyst­ kie p o d k r e ś l e n i a moje - D C . ) Przytaczam długie fragmenty tego eseju i zestawiam je z Ucztą Babette z d w ó c h p o w o d ó w . Po pierwsze ze w z g l ę d u na obecny w n i m m o t y w o f i a r y , przejawiający się w filmie w r ó ż n y c h o d s ł o n a c h i opalizujący r ó ż n y m i znaczeniami. Po drugie, ze w z g l ę d u na p o r u s z o n ą tam, w tak z a s k a k u j ą c y m świetledialektykę c h w i l i i w i e c z n o ś c i , m o t y w , k t ó r y przyjdzie r o z w i n ą ć w odniesieniu do filmu w i n n y m jeszcze planie. S ą d z ę , że te właśnie d w a „ t e m a t y " p r z e n i k a j ą całość filmowej opowieści, o r g a n i z u j ą m a t e r i ę z d a r z e ń , są ich „ u k r y t y m " sensem. P o w r ó ć m y zatem, ale t y l k o na moment, do filmu. D o tych, j a k ż e z m y s ł o w y c h , j a k ż e smakowitych k a d r ó w , w k t ó r y c h p o j a w i a j ą się: patera z owocami obok butelki wina, surowe, d r g a j ą c e plastry świeżego mięsa, zastawiony stół, biały obrus, a na n i m skrzące światłem srebra. Niejasne poczucie deja v u , k t ó r e towarzyszy o g l ą d a n i u , czy też precyzyjniej m ó w i ą c , smakowaniu tych niemalże autonomicznych obraz­ k ó w , zmienia się za moment w p e w n o ś ć wobec tego co podano n a m przed oczy: p r z y w o d z ą one na m y ś l obrazy m a r t w y c h natur. Przywołuję je w t y m miejscu nie t y l k o z p o w o d u odruchowej, s a m o n a r z u c a j ą c e j się asocjacji. Przy ich pomocy (na w y b r a n y m p r z y k ł a d z i e ) c h c i a ł b y m j u ż teraz, zanim przejdziemy ponownie do interpretacji sceny uczty, p o k a z a ć j a k rozumiem z a s u g e r o w a n ą na wstępie jej symboliczność. Co m i a ł b y t u z n a c z y ć symboliczny charakter uczty? Co znaczy t u symbol? O jakiego rodzaju symbolu mówimy? O d razu w a r t o z a z n a c z y ć , że m ó w i ą c o martwej naturze, nie m a m na myśli tych jej realizacji, k t ó r y c h symboliczne znaczenie o d c z y t y w a ł z i k o n o l o g i c z n ą r a f i n a d ą Ingvar Bergs t r ó m , jeden z najwybitniejszych z n a w c ó w t e m a t u . C h c ą c z r o z u m i e ć j a k ujmuję t u s y m b o l i c z n o ś ć martwej natury (ściślej pewnego jej rodzaju) i s y m b o l i c z n o ś ć w o g ó l e , trzeba będzie na m o m e n t zawiesić — co nie znaczy p o r z u c i ć — najczęstsze przyzwyczajenie etnologa i historyka sztuki, zgodnie z k t ó r y m symbolem jest to, co odnosi do jakiejś rzeczy, osoby, pojęcia, idei na mocy utrwalonej społecznie konwencji. D o b r y m p r z y k ł a d e m tak pojętej symboliki s ą martwe natury typu „ v a n i t a s " : p o w t a r z a j ą c e się w nich czaszki, klepsydry, mydlane b a ń k i , zgaszone świece, motyle, muchy, r o b a k i były czytelnymi w chwili powstania (obecnie 6 7 77 �nie zawsze rozumiemy i c h symboliczny sens — potrzeba pomocy i k o n o l o g a ) symbolami nieuchronnego przemijania, m a r n o ś c i , ś m i e r c i . Podobnie rzecz dzieje się w deszyf­ rowanych przez B e r g s t r ó m a p r z y k ł a d a c h ukrytej s y m b o l i k i ( „ d i s g u i s e d symbolism") w martwej naturze, zjawiska tak precyzyjnie analizowanego przez Panofskiego w odniesieniu d o XV-wiecznego malarstwa niderlandzkiego. W interp­ retacji jednego z o b r a z ó w Jacoba van Es, p r z e k o n u j ą c o u d o w a d n i a Bergstrom, że przedstawione w n i m elementy naturalnego ś w i a t a — g a ł ą z k a w i n o r o ś l i , j a b ł k o , dwa goź­ d z i k i — s ą w istocie m a l a r s k ą o p o w i e ś c i ą , ikonograficznym s k r ó t e m biblijnej historii zbawienia. O b r a z u j ą one przejście o d grzechu pierworodnego (jabłko), przez Wcielenie Chrys­ tusa (goździk — w swej w i e l o z n a c z n o ś c i o z n a c z a ć m ó g ł Wcielenie i/lub m ę k ę Chrystusa; winne grono — o d n o s i ł o się d o samej osoby Chrystusa b ą d ź do Eucharystii) d o o d ­ kupienia c z ł o w i e k a przez ofiarę K r z y ż a . Przedstawiony poniżej opis obrazu d o ś ć daleko o d w o d z i nas o d tak pojętej s y m b o l i c z n o ś c i , z w r a c a j ą c u w a g ę na m o ż l i w o ś ć innego jej rozumienia. Chodzi o jeden z o b r a z ó w Juana Sanchez Cotana (1561—1627), h i s z p a ń s k i e g o malarza k o n t y n u u j ą c e ­ go l o k a l n ą , rdzennie h i s z p a ń s k ą tradycję tak zwanych „ b o degones" (hiszp. bodega — gospoda l u b s p i ż a r n i a ) . Nazywa­ no t y m o k r e ś l e n i e m obrazy p r z e d s t a w i a j ą c e rzeczy jadalne: zbiory o w o c ó w i warzyw u ł o ż o n e w szczególny s p o s ó b , p o d ł u g uprzednio o b m y ś l a n e j koncepcji. Opis dotyczy jed­ nego z arcydzieł martwej natury hiszpańskiej ( i martwej natury w ogóle), obrazu z a t y t u ł o w a n e g o Pigwa, kapusta, arbuz i ogórek (w zbiorach San Diego M u s e u m o f A r t , K a l i f o r n i a ) : „ T e n n i e d u ż y obraz cały otwarty jest na prosto­ k ą t n ą niszę w g r u b y m murze, k t ó r a m o g ł a b y b y ć o t w o r e m bez framug i szyb, ale w t a k i m razie b y ł o b y to o k n o w y c h o d z ą c e na c i e m n o ś ć . Ś w i a t ł o mocne, badawcze, pada t r o c h ę z g ó r y , z lewej strony. W jego blasku t r w a j ą rozmiesz­ czone w wyliczonym rytmie po hiperbolicznej krzywej: owoc pigwy z d w o m a r o z ł o ż o n y m i listkami, g ł o w a kapusty, szero­ ko d o pestek n a d k r o j o n y melon, streficzna jego c z ą s t k a i o g ó r e k swoim cienistym k o ń c e m wystający przed k r a w ę d ź parapetu. (...) Jest w t y m obrazie harmonia u m y s ł e m upo­ r z ą d k o w a n y c h rzeczy, o p ł y n i ę t a t a j e m n i c ą i n o c ą . 1 w y ­ czuwalna jest wiara, że tajemnicza noc, noc tamtej strony okna nie przeciwstawia się h a r m o n i i rzeczy, ale z siebie j ą w ł a ś n i e w y ł a n i a . " W p o d o b n y m duchu w y p o w i a d a się o obrazie Cotana w y b i t n y znawca dziejów martwej natury Charles Sterling: „ W s z y s t k o tutaj oddycha s z t u k ą bardzo i n t e l e k t u a l n ą oraz zapachem m i s t y c z n y m . " W obrazie h i s z p a ń s k i e g o malarza, p o r u s z a j ą c e nas w e w n ę t r z n e n a p i ę ­ cie w n i m obecne zbudowane jest na zderzeniu w jednej przestrzeni iluzjonistycznie oddanej, d o j m u j ą c o realnej, z m y s ł o w e j p o w ł o k i przedstawionych warzyw i o w o c ó w oraz nierzeczywistej, j a k b y „ n i e z tego ś w i a t a " aury znierucho­ mienia i bezczasowości. Uczestniczymy w zatrzymanej c h w i ­ l i . W milczącej, a j a k ż e pełnej treści mowie o b r a z u . Obserwowane jest to, co z m y s ł o w e , widoczne, widzialne, czasowe. Przeczuwane, domniemywane t o , co duchowe, niewidoczne, niewidzialne, wieczne. Obydwie przytoczone t u wypowiedzi o obrazie Cotana, zdają s p r a w ę z istnienia w t y m dziele pewnej n a d w y ż k i , owego „ c z e g o ś " , co j a k odczuwamy realnie istnieje, ale czego nie udaje się dyskursywnie wyrazić. O d s ł a n i a ono j a k ą ś rzeczywistość, k t ó r a zostaje poprzez nie p r z y w o ł a n a , zasugerowana a j e d n o c z e ś n i e samo jest prze­ g r o d ą na drodze do jej p e ł n e g o uobecnienia. W p o d o b n y s p o s ó b , a k c e n t u j ą c te same właściwości, k t ó r e w y d o b y w a l i ś ­ m y w obrazie Cotana, w y p o w i a d a j ą się o symbolu, o dziele symbolicznym n i e k t ó r z y badacze sztuki i myśli symbolicz­ nej: „ D z i e ł o uznane za symboliczne (...) dzięki swojemu bogactwu o d n i e s i e ń w o ł a do nas: C h c ę p o w i e d z i e ć więcej, niż faktycznie m ó w i ę , w s k a z u j ę na c o ś więcej niż na siebie! T u m o ż e m y u c h w y c i ć sam symbol, nawet jeśli nie udaje się go 8 9 1 0 1 1 12 13 78 z a d o w a l a j ą c o wyjaśnić. Symbol jest nieustannym wyrzutem naszego myślenia i odczuwania. S t ą d też bierze się fakt, że dzieło symboliczne bardziej nas porusza, bardziej — j e ś l i tak m o ż n a p o w i e d z i e ć — d r ą ż y , i dlatego rzadko t y l k o pozwala n a m o s i ą g n ą ć rozkosz czysto e s t e t y c z n ą . " „Powszechne rozumienie symbolu j a k o czegoś samoistnego, częściowo względnie prawdziwego, jest w istocie fałszywe, nie wystar­ cza nam, symbol b o w i e m albo jest c z y m ś więcej albo c z y m ś mniej. Jeśli symbol j a k o c o ś celowego o s i ą g a swój cel, to jest n a p r a w d ę n i e o d ł ą c z n y o d owego celu — od wyższej rzeczy­ wistości, k t ó r ą ukazuje. Jeśli takiej rzeczywistości nie ukazu­ je, to znaczy nie o s i ą g a celu, a więc w o g ó l e nie m o ż n a d o p a t r y w a ć się w n i m ż a d n e j celowej organizacji, formy, a j a k o pozbawiony t a k o w y c h nie jest symbolem, nie jest n a r z ę d z i e m ducha, lecz t y l k o m a t e r i a ł e m z m y s ł o w o uchwyt­ nym." M o ż l i w a jest więc sztuka symboliczna bez symboli z przy­ p o r z ą d k o w a n y m i i m znaczeniami, k t ó r e m o ż n a rozszyf­ r o w a ć . C ó ż z n a c z ą w obrazie Cotana kapusta czy melon? D o j a k i c h z n a c z e ń o d n o s z ą ? C o o b r a z u j ą , p r z e d s t a w i a j ą , sym­ bolizują, j a k z w y k l i ś m y w t a k i m p r z y p a d k u p y t a ć . Z pew­ n o ś c i ą nie o z n a c z a j ą one, nie symbolizują w ten s p o s ó b j a k j a b ł k o czy w i n o g r o n a na obrazie Jacoba van E s . N i e da się ich p o j ę c i o w o z a n a l i z o w a ć , wyjaśnić. Tego rodzaju symboli nie znajdziemy w s ł o w n i k a c h symbolicznych. O ile w przed­ stawionej wcześniej koncepcji symbolu a k c e n t o w a l i ś m y rolę kulturowej konwencji, o tyle w proponowanej t u perspek­ tywie ujmowania symbolu, nacisk n a l e ż a ł o b y p o ł o ż y ć na jego z d o l n o ś ć d o sugerowania treści z m y s ł o w o nieuchwyt­ nych, niepojęciowych, na r e a l n o ś ć sfery duchowej, do k t ó r e j o d s y ł a , na fakt, że zawiera o n w sobie r ó w n i e ż aspekt niesemantyczny. Ostatecznie więc, p o w i e d z i e ć m o ż n a , że symbol w znaczeniu, o k t ó r y m chcemy dalej m ó w i ć , jest w swych najgłębszych podstawach rzeczywistością natury mistycznej. Podano j u ż do stołu, p o w r ó ć m y zatem na u c z t ę . N a stole zjawiają się: delikatna zupa ż ó ł w i o w a , bliny Demidoff, amontillado, szampan oraz arcywina — „ V e u v e C l i c q u o t " (rocznik 1845) i „ C i o s Veugeot" (rocznik 1845), a na deser w y p e ł n i o n e światłem, soczyste winne grona, j a k b y zdjęte na tę okazję z płócien m i s t r z ó w m a r t w y c h natur holenderskich. I p o ś r ó d tej zachwycającej w z r o k i smak w y s t a w n o ś c i , j a k o clou całego przyjęcia specjał szczególny, rezultat twórczej inwencji Babette, jej znak rozpoznawczy, jej sygnatura, olśniewające dzieło sztuki kulinarnej — „Cailles en sarcophage". ( Z a u w a ż m y w t y m momencie, n a w i ą z u j ą c do uwag 0 mięsie i ofierze, że w nazwie tej p o t r a w y ponownie śmierć daje z n a ć o sobie, c h o ć t y m razem dyskretnie, j a k b y o s ł a b i o ­ na przez metaforyczny c u d z y s ł ó w . Por. sarks - m i ę s o , sarcophdgos - m i ę s o ż e r n y ) . J u ż raz w historii kina mieliśmy p o d o b n ą w y s t a w n o ś ć stołu, podobnie wyszukane menu: cynaderki po burgundzku, kaczka ze s ł o n i n ą i kasztanami, w o ł o w i n a ze ś m i e t a n ą i grzybami, ostrygi, langusta a la M o z a r t z r y ż e m w sosie „ J u t r z e n k a " i t d . T o t y l k o drobna część zestawu d a ń z Wielkiego żarcia Ferreriego. N a t y m tle Uczta Babette p r z e d s t a w i a ł a b y się j a k o c o ś w rodzaju „ a n t y - ż a r c i a " . G d y t a m — p o c h ł a n i a n i e p o k a r m ó w z gar­ gantuicznym apetytem, z a k o ń c z o n e śmiercią b o h a t e r ó w , t u — smakowanie, delektacja w skupieniu potraw i t r u n k ó w . U Ferreriego w y k w i n t n e dania są czystą z e w n ę t r z n o ś c i ą , „ z n a c z ą " t y l k o siebie. M i ę s o jest m i ę s e m , w i n o winem, są, by tak powiedzieć, p o z b a w i o n ą wszelkich o d n i e s i e ń gastro­ n o m i c z n ą t a u t o l o g i ą . W Uczcie Babette p o t r a w y , j a k i sam akt jedzenia, o d n o s z ą poza siebie, poza czysto smakowe 1 zapachowe doznania. N i e s p o s ó b w y o b r a z i ć sobie c o ś bardziej z m y s ł o w e g o , bardziej zmysły p o b u d z a j ą c e g o nad chrupkie, dobrze przyprawione m i ę s o , aromatyczne w i n o , m u s u j ą c y szampan i ociekające sokiem owoce. A jednak podczas przyjęcia dochodzi do przeduchowienia z m y s ł o w o 1 4 1 5 1 6 17 1 8 �ści. N a naszych oczach odbywa się jej transmutacja, toczy się gra z m y s ł o w e g o i duchowego, widzialnego i niewidzialnego. G e n e r a ł , największy smakosz w c a ł y m towarzystwie, przyta­ cza s ł o w a swojego przyjaciela, k t ó r y o Babette, dawnej szefowej kuchni w paryskiej Cafe Anglais, p o w i e d z i a ł , że ta „ k o b i e t a zdolna jest z a m i e n i ć posiłek w rodzaj romansu, w pełen n a m i ę t n o ś c i stan, w k t ó r y m cielesnej i duchowej ż ą d z y nie s p o s ó b oddzielić o d siebie." Babette wydaje na przygotowanie kolacji wszystkie w y ­ grane na loterii p i e n i ą d z e . Jej czyn nie znajduje w y t ł u m a c z e ­ nia w p o r z ą d k u przyczynowym, logicznym, racjonalnym. T o gest najzupełniej bezinteresowny, r o d z ą c y się z bezgranicz­ nego oddania, nie oczekujący niczego w zamian. T o jest jej dar. T o jej ofiara. „ W y d a j e się jednak, że 'dar', m a j ą c y s p o c z y w a ć u p o d ł o ż a ofiary, r o z u m i e l i ś m y zbyt po europejs­ k u i n o w o c z e ś n i e . D a l i ś m y się zwieść Owidiuszowi i zapom­ nieliśmy, co właściwie znaczy ' d a w a ć ' . (...) 'Więcej szczęścia jest w dawaniu aniżeli b r a n i u ' ( D z 20,35). Teoria do-ut-des nie pozostawia miejsca na to s f o r m u ł o w a n i e . Z a k ł a d a ono b o w i e m zupełnie inne rozumienie dawania, a raczej zupełnie inne znaczenie do-ut-des. N i e ulega z a ś w ą t p l i w o ś c i , że ta argumentacja nader często stanowi p o d s t a w ę ofiary. Dare nie znaczy jednak o d d a w a ć d o w o l n y przedmiot w j a k i m ś n i e o k r e ś l o n y m zamiarze. Dare znaczy n a w i ą z y w a ć stosunek, a więc ' b r a ć u d z i a ł ' w innej osobie za p o m o c ą j a k i e g o ś przedmiotu, k t ó r y nie jest właściwie 'przedmiotem', lecz częścią w ł a s n e g o 'ja' człowieka. ' D a w a ć ' to p r z e n o s i ć c z ą s t k ę samego siebie w cudze istnienie, tak że powstaje t r w a ł a w i ę ź . " Babette oddaje, o f i a r o w u j e i n n y m najlepszą c z ą s t k ę samej siebie — swój geniusz kulinarny, swój artyzm, swoją s z t u k ę . Wszystko co posiada. C z y m jest owa ofiara, j a k j ą r o z u m i e ć ? P o s ł u c h a j m y fragmentu literackiego, dziw­ nie p r z y s t a j ą c e g o do opisywanej t u sytuacji: „ D l a c z e g o r o b i ę moje przyjęcia — p o w i e d z i a ł a na głos z w r a c a j ą c się do życia. (...) Są ofiarą; s k ł a d a m je j a k o ofiarę — co oczywiście brzmi strasznie m ę t n i e . (...) c z y m ż e jest dla niej ta rzecz zwana życiem? Och, to bardzo osobliwe. K t o ś taki a taki mieszka w South Kensington, k t o ś inny w Bayswater, jeszcze k t o ś inny, powiedzmy, w M a y f a i r . A ona bezustannie jest ś w i a d o ­ ma ich istnienia; i m ó w i sobie: co za marnotrawstwo, j a k a niepowetowana strata. I m ó w i sobie: żeby tak m o ż n a ich z e b r a ć wszystkich! N o i zbiera ich u siebie. I właśnie to jest jej ofiara — tworzenie, o b m y ś l a n i e ; ale k o m u s k ł a d a tę ofiarę? 1 9 Ofiara w imię samej ofiary — m o ż e . T a k czy inaczej, jest to jej dar. N i e posiada przecież ż a d n y c h innych w a r t o ś c i . " C y t o w a n y fragment pochodzi z książki V i r g i n i i W o o l f Pani Dalloway. Obraz kolacji przedstawiony w niej, j a k i wielu miejscach, podobna do niego scena przyjęcia z Do latarni morskiej tej pisarki, w y d a j ą się kongenialnym komentarzem literackim do filmowego obrazu u c z t y . Przy ich pomocy m o ż e uda się o d s ł o n i ć inne jeszcze p o k ł a d y z n a c z e ń zawar­ tych w filmie Axela. Obraz przyjęcia w Pani Dalloway jest nie t y l k o f a b u l a r n y m z w i e ń c z e n i e m akcji, t y m p u n k t e m , do k t ó r e g o „ z m i e r z a j ą " zdarzenia, ale jest k u l m i n a c j ą sensu wyższego r z ę d u . Podobnie cały siedemnasty r o z d z i a ł Do latarni morskiej obejmujący scenę kolacji, emanuje znacze­ niami, bliskimi w swej w y m o w i e o d p o w i a d a j ą c e m u m u fragmentowi z Pani Dalloway. P o w r ó ć m y do sensu ofiary złożonej przez Babette. C z y m jest ten gest, czy podobnie j a k w p r z y p a d k u p a n i D a l l o w a y „ o f i a r ą dla samej ofiary"? Co to bliżej znaczy? W i e s ł a w Juszczak, w i d z ą c y Panią Dalloway, w j e d n y m z jej p l a n ó w znaczeniowych, j a k o o p o w i e ś ć , p a r a b o l ę o artyście, a scenę przyjęcia j a k o opis a k t u t w ó r c z e g o , j a k o opis przeżycia formy tak puentuje w y w ó d p o ś w i ę c o n y ofierze Klarysy Dalloway: „ S ł o w o 'ofiara' nabiera m o ż e właściwej wagi 2 0 21 dopiero wtedy, gdy przyjęcie potraktujemy j a k o c a ł o p a l e n i e , gdy zobaczymy w n i m ofiarę samospalania — d o k ł a d n i e j . T o , co Klarysa w k ł a d a w ten gest, k t ó r y k t o ś w e ź m i e za objaw snobizmu, a k t o ś inny za n i e r o z s ą d n y wysiłek, z b ę d n y p o w ó d podniecenia, niepotrzebny (...), to jest wszystko, co posiada i co d a ć m o ż e , co razem z s o b ą rzuca na s t o s . " Ofiarny gest Babette m a moc, k t ó r a zdolna jest o d m i e n i ć na moment rzeczywistość, d o k o n a ć tego, co nie m o g ł o d o k o n a ć się za s p r a w ą religii, „ p r z y p o m o c y " religijnych s p o t k a ń kongregacji. A r t y z m Babette sprawił, że ci, k t ó r z y byli sobie niechętni, stali się sobie bliscy, złączyli się w j e d n ą w s p ó l n o t ę . T r w a j ą c a uczta staje się z m i n u t y na m i n u t ę d o ś w i a d ­ czeniem n i e z w y k ł y m , co z w o l n a zaczynają u ś w i a d a m i a ć sobie jej uczestnicy. Nabiera mocy o b r z ę d u . Czas, zwykły d o t ą d czas jedzenia, s p o ż y w a n i a , uległ zagęszczeniu, zmienił się w czas o d ś w i ę t n y . Przestrzeń ubogiego d o m u sióstr staje się nagle „ c a ł k i e m i n n ą " p r z e s t r z e n i ą p o z o s t a j ą c t ą s a m ą , nie b y ł a j u ż t a k ą s a m ą . Realny, prawdziwie istniejący, „ m o c n y " staje się obszar z a m k n i ę t y ś c i a n a m i j a d a l n i . O ile p o c z ą t e k uczty u p ł y w a ł w ś r ó d k ł ó t n i , o s k a r ż e ń i wzajemnych podej­ r z e ń , o tyle z czasem n a p i ę t a sytuacja łagodnieje, u s t ę p u j ą c na k o ń c u misterium przebaczenia i pojednania. Ponownie ustanowiona zostaje w s p ó l n o t a . W Do latarni morskiej pani Ramsay zaprasza na kolację swoich znajomych i przyjaciół. Podobnie j a k jej bliźniacze odbicie pani D a l l o w a y cały czas żyje ona o b a w ą czy przyjęcie się uda: „ R o z e j r z a ł a się — p o k ó j jadalny w y g l ą d a ł przy­ g n ę b i a j ą c o (...) k a ż d y siedział zajęty jedynie s o b ą . " I kiedy j u ż w y d a w a ł o się, że tych monadycznych istnień nie s p o s ó b ze s o b ą p o ł ą c z y ć , z w i ą z a ć w całość, nagle dochodzi do radykalnej odmiany sytuacji: „ T e r a z , kiedy zapalone były wszystkie świece i twarze po o b u stronach stołu zbliżyły się przez to światło świec, i w s p ó ł t w o r z y ł y — czego nie b y ł o o zmierzchu — j e d n ą g r u p ę w o k ó ł s t o ł u , bo teraz noc z o s t a ł a o d c i ę t a przez szyby, k t ó r e , bynajmniej nie dając wiernego w i d o k u z e w n ę t r z n e g o świata, marszczyły go tak dziwnie, że tu, we w n ę t r z u p o k o j u , z d a w a ł się b y ć ł a d i suchy l ą d , a tam, na z e w n ą t r z , j a k i e ś odbicie, w k t ó r y m rzeczy r o z c h w i e w a ł y się i niknęły, w o d n i ś c i e . Wszyscy oni ulegli jakiejś przemianie, która się jakby naprawdę dokonała, i wszyscy byli świadomi, iż tworzą razem jedną grupę w jakimś miejscu pustym, na jakiejś wyspie, i wspólnie przeciwstawiają się owej płynności tam, na zewnątrz." *(Podkr. moje - D C ) . K u l m i n a c y j n y m p u n k t e m uczty jest p r z e m ó w i e n i e genera­ ła. Ten, k t ó r y j a k o m ł o d y człowiek uczestniczył kiedyś w spotkaniach w s p ó l n o t y opuścił j ą przed wieloma laty. Z a c h o w a ł jednak w p a m i ę c i n a u k i pastora. Jego s ł o w a m i rozpoczyna swoją p r z e m o w ę : „ Ł a s k a i prawda s p o t k a j ą się. S p r a w i e d l i w o ś ć i p o k ó j złożą sobie p o c a ł u n e k . C z ł o w i e k w swej słabości i k r ó t k o w z r o c z n o ś c i wierzy, że musi w y b i e r a ć tu w życiu i obawia się ryzyka, k t ó r e podejmuje. D r ż y m y . A l e nie m a o co, nasz w y b ó r jest bez znaczenia. Nadejdzie czas, kiedy oczy n a m się o t w o r z ą i wtedy zobaczymy, że ł a s k a jest n i e s k o ń c z o n a . B ę d z i e m y c z e k a ć na n i ą z ufnością i o d b i e r a ć z wdzięcznością. Ł a s k a nie stawia w a r u n k ó w . I zobaczymy, że wszystko to, co w y b r a l i ś m y jest n a m darowane. Wszystko, co o d r z u c i l i ś m y jest dozwolone. O t r z y m a m y r ó w n i e ż wszyst­ k o to, co o d r z u c i l i ś m y . " W y b ó r , k t ó r e g o przed kilkudzisięcioma laty d o k o n a ł g e n e r a ł (wtedy w stopniu porucznika) d e c y d u j ą c się na k a r i e r ę w o j s k o w ą jest o d w r ó c e n i e m decyzji F i l i p y , k t ó r a rezygnuje z kariery wielkiej śpiewaczki i o d ­ rzuca r ę k ę A c h i l l a Papin. Gest wyrzeczenia F i l i p y , po­ święcenia się służbie dla w s p ó l n o t y jest o f i a r ą ze szczęścia s k o ń c z o n e g o w imię w a r t o ś c i n i e s k o ń c z o n e j . K a r i e r a genera­ ła, b ę d ą c a s p e ł n i e n i e m w znaczeniu doczesnym, w y w o ł u j e w n i m u kresu życia refleksję o z n i k o m o ś c i swych s u k c e s ó w . 22 2 3 2 79 �Po s k o ń c z o n e j uczcie, g e n e r a ł , w y c h o d z ą c j u ż zwraca się do M a r t i n y , swojej miłości: „ B y ł e m z p a n i ą przez k a ż d y d z i e ń mojego życia. P r o s z ę p o w i e d z i e ć , że wiedziała pani o t y m . — Tak. - A zatem wie pani, że b ę d ę z p a n i ą k a ż d e g o dnia, k t ó r y zostanie m i jeszcze podarowany. K a ż d e g o wieczoru b ę d ę z a s i a d a ł do stołu z p a n i ą , nie ciałem, ono jest bez znaczenia, ale d u s z ą , p o n i e w a ż n a u c z y ł e m się tego wieczoru, że w naszym p i ę k n y m świecie wszystko jest m o ż l i w e . " Ten tekst jest rewersem słów, k t ó r e w y p o w i e d z i a ł o n kiedy, przed wieloma laty, o p u s z c z a ł d o m pastora: „ O d c h o d z ę na zawsze i nigdy j u ż pani nie z o b a c z ę . P o n i e w a ż n a u c z y ł e m się tutaj, że życie jest twarde i bezlitosne oraz że istnieją rzeczy n i e m o ż ­ liwe." D z i w n y i niezwykły t o wieczór, czas p e ł e n p a r a d o k s ó w . K i e d y ci co nie rozumieli zaczynają r o z u m i e ć . K i e d y to, co n i e m o ż l i w e staje się m o ż l i w e . K i e d y ci, k t ó r z y m o d l ą się s ł o w a m i „ n i e dbajmy o s t r a w ę i odzienie", w kontemplacyj­ nej zadumie delektują się p r z y j e m n o ś c i a m i stołu. K i e d y ze s k ł ó c o n e j sekty, z wyosobnionych istnień rodzi się w s p ó l n o ­ ta. C z y m jest ta rzeczywistość b ę d ą c a zaskoczeniem d l a wszystkich b i e s i a d n i k ó w ? Poczekajmy jeszcze z odpowie­ dzią, sięgając ponownie do fragmentu z V i r g i n i i W o o l f , do tej c h w i l i olśnienia, k t ó r a nawiedziła p a n i ą Ramsay: „ W s z y s t k o w y d a w a ł o się m o ż l i w e . Wszystko w y d a w a ł o się właściwe. W ł a ś n i e teraz (...), właśnie teraz o s i ą g n ę ł a poczucie bez­ p i e c z e ń s t w a (...) N i c nie trzeba m ó w i ć ; nic nie m o ż n a p o w i e d z i e ć . T o b y ł o tutaj, w o k ó ł nich. U c z e s t n i c z y ł o to, j a k czuła, u w a ż n i e n a k ł a d a j ą c panu Bankes szczególnie m i ę k k i k a w a ł e k , w wieczności, tak j a k czuła to j u ż przedtem, w z w i ą z k u z c z y m ś i n n y m , przed t y m p o p o ł u d n i e m ; jest w rzeczach j a k a ś ł ą c z n o ś ć , j a k a ś t r w a ł o ś ć ; c o ś , j a k to r o z u m i a ł a , co jest niepodatne na z m i a n ę i r o z p o ś c i e r a blask (...) j a k r u b i n przeciw temu, co p ł y n n e , p r z e m i a j ą c e , znikliwe." D o ś w i a d c z e n i e pani Ramsay, ale i to, k t ó r e s t a ł o się u d z i a ł e m u c z e s t n i k ó w uczty wydanej przez Babette, najlepiej oddaje p i ę k n y o k s y m o r o n z a p o ż y c z o n y o d C z e s ł a w a M i ł o ­ sza: „ m o m e n t w i e c z n y " . A l e wciąż nie wiemy o czym t u bliżej m o w a . Przypomnijmy zatem m o t y w y uprzednio j u ż akcentowane: odczucie spokoju, ł a d u , h a r m o n i i , poczucie j e d n o ś c i i pełni, p o ł ą c z e n i e przeciwieństw, wreszcie obfitość j a d ł a i n a p o j ó w . Wszystko to pozwala nam na stwierdzenie, że przed uczestnikami tego wieczoru c u d ó w , uchyliły się na moment bramy Raju. Biesiadnicy w y c h o d z ą przed d o m . B i o r ą się za ręce i t a ń c z ą p o d r o z g w i e ż d ż o n y m niebem w o k ó ł studni ( ź r ó d ł a życia?), nie c a ł k i e m ś w i a d o m i tego, że tyle razy odmawiana przez nich m o d l i t w a — „ P a n i e , niech Twoje k r ó l e s t w o z s t ą p i na ziemie" — w ł a ś n i e się ziściła. I m o ż e t y l k o s ł o w a m ł o d e g o K a n t a z Traktatu o niebie są na m i a r ę tej chwili szczęścia, pełni i ukojenia: „ W ciszy, w powszechnej ciszy nocy oraz w spokoju z m y s ł ó w duch nieśmiertelny m ó w i nienazwanym j ę z y k i e m o pojęciach, k t ó r e m o ż n a wprawdzie z r o z u m i e ć , lecz nie opisać... tak rozumiem n i e p o j ę t e . " 2 5 26 2 7 PRZY PISY: powiedzenia, lecz raczej na tym, że chce się powiedzieć na raz za dużo Wszystkie, cytowane dalej fragmenty z Uczty Babette są i nie znajduje słów wobec napierającej pehii tego, co jest do tłumaczeniem z angielskiej wersji językowej. powiedzenia. Tak też, gdy mówimy, że ktoś zamilkł, nie mamy na Informację tę uzyskałem od Pana Zbigniewa Basary. Że nie są to myśli tylko tego, że przestał mówić. W zamilknięciu to, co jest do wyjątki, świadczyć może rażący powierzchownością i naiwnością powiedzenia, zwraca się ku nam jako coś dla czego poszukujemy fragment poświęcony Uczcie Babette z artykułu Philippe Niel'a, Obrazy ucztowania na ekranach. Ze światowego repertuaru roku słowa." H-G. Gadamer, O zamilknięciu obrazu, (w:) Estetyka w świecie, wybór tekstów pod red. M. Gołaszewskiej, Kraków 1986, 1988, „Kino" nr 11, 1989, s. 40—41 t.2, s. 55 Por. A. Brillat-Savarin, Fizjologia smaku albo Medytacja C G . Jung, Archetypy i symbole. Pisma wybrane. Warszawa o gastronomii doskonalej, Warszawa 1977 1981, s. 391 J.Brach-Czaina, Metafizyka mięsa, „Twórczość" nr 10,1986,s. P. Florenski, Ikonostas i inne szkice, Warszawa 1981, s. 82 81—91 Tamże, s. 86, 85 O podejmowanych na siłę, próbach interpretacji w duchu symboliki konwencjonalnej jednego z obrazów Cotana wspomina Tamże, s. 88 I. Bergstróm, Dutch Still-Life. Painting in the Seventeenth M. Rzepińska, op.cit., s. 296 Por. P. Ricoeur, Język, tekst, interpretacja. Wybór pism. Century, London, b.d. M. Rzepińska, Siedem wieków malarstwa europejskiego, Wroc­ Warszawa 1989, s. 139—147 ław 1979, s. 257; N. Schneider, The Art of the Still Life. Still Life Zob. R. Marszałek, Kamień w wodę, Warszawa 1980, s. 124 Painting in the Early Modern Period, Koln 1990, s. 76—87 G. van der Leeuw, Fenomenologia religii, Warszawa 1978, s. E . Panofsky, Rzeczywistość i symbol w malarstwie niderlandz­ 399—400 kim XV wieku. ,,Spiritualia sub metaphoris corporalium", (w:) tegoż, V. Woolf, Pani Dalloway, przekł. K . Tarnowska, Warszawa Studia z historii sztuki, Warszawa 1971, s. 122—150 1961, s. 143 I. Bergstróm, Disguised Symbolism in „Madonna" Pictures and Twórczość Virginii Woolf odkryłem dla siebie dzięki znakomi­ Still Life, „The Burlington Magazine", vol. X C V I I , 1955, nr 631 tej książce Wiesława Juszczaka, Zasłona w rajskie ptaki albo (cz.I), s. 307 o granicach „okresu powieści", Warszawa 1981 J. Pollakówna, Rozważania o trzech obrazach, „Więź" nr 23, Tamże, s. 71—72 1984, s.71 V. Woolf, Do latarni morskiej, Warszawa 1962, przeł. K . Ch. Sterling, Le nature mor te de I'antiquite a nos jours, Paris Klinger, s. 124—125 1952, s. 62. O malarstwie Cotana zob. M. Rzepińska, op.cit., s. Ze względu na istotne odstępstwa od oryginału, cytuję w tym 295—296; Schneider, op.cit., s. 122—124; J. Wiercińska, Hiszpańscy miejscufilologicznyprzekład Ewy Gieysztor zamieszczony w pracy malarze martwych natur I polowy XVII wieku. Wystawa w Kimbell W. Juszczaka, op.cit., s. 44 Art Museum w Forth Worth, „Biuletyn Historii Sztuki", R . L I , nr Tamże. 3—4, 1989, s. 308—310 „Godzisz się co jest / Niszczyć i z ruchu podjąć moment „Zamilknąć nie znaczy nie mieć nic do powiedzenia. Przeciw­ wieczny" Cz. Miłosz, Notatnik: Bon nad Lemanem, (w:) Wiersze, nie: zamilknięcie jest pewnym sposobem mówienia. W języku Kraków 1984, t.l, s. 292 niemieckim słowo 'milczący', 'stumm', wiąże się ze słowem 'stamCytuję za B. Hrabal, Zbyt głośna samotność. Warszawa meln', które oznacza 'zająknąć się'. Przejmująca konieczność zająk­ 1989, s. 36 nięcia polega w rzeczywistości nie na tym, że nie ma się nic do 1 2 3 1 4 4 1 5 5 1 6 6 7 1 7 8 1 8 1 9 9 2 0 1 0 2 1 1 1 2 2 2 3 1 2 2 4 2 5 1 3 2 6 2 7 80 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/55275623371e10bd983bd46df80e25cf.pdf f5cbfb69c1d79bce4361644a7578c29b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1013 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:932 Title A name given to the resource Mongolskie widzenie świata i jego odbicie w grze cagaan mod (wybrane przykłady) / ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.1, s.121-138 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kabzińska-Stawarz, Iwona Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I V z. 1 I S S N 0071-1861 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ MONGOLSKIE WIDZENIE ŚWIATA I JEGO ODBICIE W GRZE CAGAAN MOD (WYBRANE PRZYKŁADY) Wśród badaczy kultury przez wiele lat panowało przekonanie o autoteliczności celów gier i zabaw. Do niedawna sądzono też, że czynno­ ści wykonywane przez uczestników tego typu zachowań nie wnoszą n i ­ czego nowego do kultury, nie tworzą żadnych dóbr ani nowych porząd­ ków *. Czy jednak istotnie działania tych osób pozbawione są mocy tworzenia wszelkich dóbr? A może po prostu to współczesne społeczeń­ stwa, z których wywodzą się badacze, przypisują t y m tworom znacznie mniejsze znaczenie i wartości niż produktom pracy? Sprawa tworzenia dóbr wydaje m i się szczególnie skomplikowana w przypadku uczestników różnorodnych gier, którzy — zachowując się zgodnie z obowiązującymi regułami — staczają z sobą walkę „na niby", nie tworząc nawet tak nietrwałych na ogół produktów ja te, które są rezultatem działań bawiących się dzieci. Sądzę jednak, że cel zachowań uczestników niektórych gier może mieć charakter kreatywny, choć osoby te, w rzeczy samej, nie dodają niczego nowego do rzeczywistości, jaką zastają w momencie przystąpienia do gry i po jej zakończeniu. Owa krea­ cja odbywa się bowiem nie na obszarze tworzenia dóbr materialnych, lecz w sferze świadomości, przekonań i wyobrażeń. Uczestnik takiej gry wierzy głęboko lub usiłuje wierzyć, że swoim zachowaniem spowoduje np. pomyślne dla siebie i grupy, którą reprezentuje, działania bóstw, duchów, innych ludzi itp. Przykładem takiej wiary w kreatywną rolę gry może być właśnie mongolska gra w cagaan mod (białe drzewo). Gra ta jest jednocześnie przykładem zachowań zabawowych, których funkcja wykracza poza sferę ludyczną. 1 R C a i l l o i s twierdził пр., że gra i zabawa są zachowaniami odciętymi od życia rzeczywistego, dziejącymi się niejako na marginesie tego życia, „nie tak pomyślanymi" itp. (Les jeux et les hommes, Paris 1958). Współcześnie coraz częś­ ciej odchodzi się od tej koncepcji. Patrz np. prace J . S. B r u n n e r Play is serious business, [w:] Psychology Today, New York 1975, s. 81-83; J . M. R o b e r t , M. J . A r t h , R. R. B u s h , Games in Culture, "American Anthropologist", nr 61: 1959, s. 597-605; H . S c h l o s b e r g The concept of the play [w:] -Child's Play, New York 1971, s. 212-215, D. W. W i n n i c o t t , Play and Reality, New York 1971. �122 IWONA K A B Z I N S K A - S T A W A R Z Przystępując do badań nad grami i zabawami pasterzy mongolskich, stawiałam sobie pytanie o związki tych form działalności człowieka z sze­ roko pojętą kulturą, z życiem rodzinnym, pracą, religią, obrzędowością, organizacją społeczną i in. Zwracałam także uwagę na pozarozrywkowe funkcje gier i zabaw, widząc w t y m istotny klucz do wyjaśnienia miej­ sca i roli tego typu zachowań w kulturze mongolskiej. W grach i zaba­ wach starałam się przede wszystkim dostrzec zwierciadło tej kultury, traktując je (tzn. owe gry i zabawy) jak soczewkę skupiającą wiele jej cech i świadectwo specyfiki społeczeństwa, u którego je zanotowa­ łam. Takie spojrzenie na grę pozwoliło m i m. i n . ustalić istnienie związ­ ków między cagaan mod a niektórymi wyobrażeniami Mongołów o ota­ czającym ich najbliższym świecie przyrody. Koncepcja związku gry cagaan mod z niektórymi wyobrażeniami Mon­ gołów o świecie przyrody, którą zamierzam tutaj przedstawić, oparta jest na stosunkowo niewielkiej ilości materiałów. Należałoby więc trak­ tować ją raczej jako hipotezę, nie zaś jak gotowe, w pełni udokumento­ wane twierdzenie. Na przedwczesną, być może, prezentację swojej kon­ cepcji zdecydowałam się z k i l k u powodów. Jednym z nich było: pragnie­ nie poruszenia w szerszym gronie problemu traktowanego chyba po macoszemu w naszej literaturze i ukazania jednego ze sposobów, w jaki może on być, jak sądzę, rozwiązywany. Pragnęłam także zaprezentować nie znane szerszemu gronu czytelników materiały archiwalne i ciekawe, czasem unikalne, materiały terenowe, nie mające swego odpowiednika w literaturze dotyczącej ludów mongolskich. W nielicznych pracach poświęconych zabawom i grom Mongołów oraz we fragmentach więk­ szych całości traktujących o kulturze tego kraju cagaan mod wymienia­ na jest jako jedna z gier charakterystycznych i popularnych w Mongolii. Poprzestaje się tam jednak na ogół na opisie reguł gry (dotyczy to zresztą nie tylko cagaan mod), z rzadka tylko podejmując próbę jej inter­ pretacji i osadzenia w szerszym kontekście kulturowym . Z materiałów terenowych wiemy, że cagaan mod była popularna w Mongolii jeszcze w latach trzydziestych-czterdziestych naszego stulecia i że występuje jeszcze dzisiaj, choć o wiele rzadziej w porównaniu z wymienionym t u okresem i na znacznie węższym obszarze (w latach siedemdziesiątych J J występowanie w centralnej części kraju nie zostało np. potwierdzone). 2 e Materiały, na których opieram swe rozważania, pochodzą z badań, jakie przeprowadziłam w ramach prac Polskiej Ekspedycji Etnograficz­ nej PAN w centralnej i zachodniej części Mongolii, wśród Chałchasów i mongolskich mniejszości narodowych, takich jak Eleci, Miangaci i Derbeci. Wykorzystałam t u także informacje, jakie otrzymał S. Szynkiewicz od Torgutów i Dzachczinów. Część moich informacji wymaga jeszcze sprawdzenia i uzupełnienia. W przypadku niektórych rozważań (przede 2 Wyjątkiem jest tu tylko P. N i e b o l s i n , towskago ulusa, S-Pietierburg 1852, s. 374. Oczerki byta kalmuków choszou- �M O N G O L S K I E W I D Z E N I E ŚWIATA 123 wszystkim o związkach cagaan mod z kultem ognia i ideą drzewa kos­ micznego) liczba tych informacji musi być znacznie wyższa od posiada­ nej. Muszą one mieć ponadto znacznie szerszy zakres. Tylko wtedy bo­ wiem wnioski, do jakich doszłam analizując reguły tej gry, okoliczno­ ści, w jakich ona występowała itp., będą miały mocniejsze i bardziej pewne podstawy. R e g u ł y g r y : W grze biorą udział dwie drużyny o dowolnej, lecz jednakowej liczbie osób płci obojga. Jeden z uczestni­ ków gry, stojąc na linii „start-meta" wyrzuca jak najdalej kawałek drze­ wa w kształcie walca o jasnej barwie i długości pozwalającej na po­ mieszczenie go w zamkniętej dłoni (około 10 cm). Zadaniem uczestników jest odnalezienie wyrzuconego kawałka drzewa i doniesienie go do linii mety. Nie jest to sprawa łatwa, gdyż po drodze członkowie grupy prze­ ciwnej usiłują odebrać znalazcy cagaan mod i uniemożliwić zwycięstwo drużynie, z której pochodzi gracz. Po odniesieniu kawałka drzewa na metę przez członka jednej z drużyn gra rozpoczyna się od początku. Wygrywa ta drużyna, która zwycięży kilka razy (np. sześć) z rzędu. Cagaan mod organizowana jest przede wszystkim podczas letnich i je­ siennych księżycowych nocy, w miejscu oddalonym nieco od jurt mie­ szkalnych. Jej uczestnikami są (i byli zawsze) ludzie młodzi w wieku 13-25 lat. Zasadniczy trzon stanowiły tu jednak osoby w wieku 15-20 lat. Nie można jednakże wykluczyć udziału osób starszych, nawet do lat •10, informacje o t y m są jednak sporadyczne. W jednym z wariantów tej gry — o podobnych zasadach, lecz rozgrywanej w zupełnie innych okolicznościach (przede wszystkim w dzień i w pobliżu jurt) — uczestni­ czyły dzieci w wieku od 7 do 13 lat. Zabawa ta nie ma jednak wiele wspólnego z poruszanym tu zagadnieniem, ograniczam się przeto do jej zasygnalizowania. Dla współczesnych uczestników cagaan mod jest przede wszystkim okazją do współzawodnictwa i sportowej rywalizacji. Wspomniane wa­ runki, w jakich odbywa się ta gra, sprzyjają też nawiązywaniu kontak­ tów towarzyskich, okazywaniu uczuć wybranej osobie, a także sporadycz­ nym stosunkom seksualnym. Względy te wpływają zapewne decydująco na charakter uczestnictwa i sprawiają, że najbardziej zainteresowane udziałem w grze są osoby w wieku 15-20 lat, pozostające w stanie wol­ nym. Przewaga osób w t y m wieku może być podyktowana nie tylko zainteresowaniami, lecz także, z czysto praktycznego punktu widzenia, warunkami, jakie muszą spełniać uczestnicy tej gry. Osoby te powinny odznaczać się sprawnością, zręcznością, siłą, wytrwałością itp., a cechy te są przede wszystkim atutem ludzi młodych. Materiały terenowe pozwalają nam przypuszczać (z dużym prawdo­ podobieństwem), że w niedalekiej przeszłości zachowania osób uczestni­ czących w cagaan mod, przede wszystkim zaś ich kontakty seksualne, miały szersze znaczenie kulturowe, a ich cel wybiegał daleko poza i n ­ dywidualne doznania. Należałoby t u jeszcze wyjaśnić, że stosunki sek- �124 IWONA K A B Z I N S K A - S T A W A R Z sualne osób grających w cagaan mod nie miały nigdy charakteru orgii, nie obowiązywały wszystkich uczestników i nie przez wszystkich były praktykowane. Z zanotowanego u Torgutów faktu grania w cagaan mod na Cagaan Sar (mongolska nazwa Nowego Roku), przypadający na ogół na przełom stycznia i lutego, oraz z wyjaśnień informatorów S. Szynkiewicz w y ­ snuł wniosek o funkcji cagaan mod jako bodźca dla mającej się rozwi­ jać wiosną przyrody. Stosunki seksualne osób uczestniczących w tej grze miałyby pełnić rolę pobudzającą przyrodę i w magiczny sposób po­ magać w jej wiosennym odradzaniu i rozkwitaniu. Taka idea nasuwać może, jak sądzę, przypuszczenie, że przeważająca liczba młodych wie­ kiem uczestników gry mogła być właściwa i pożądana z uwagi na to, że młodzież najpełniej uosabia siły płodności, jest obietnicą kontynua­ cji, narodzin... Według niektórych informatorów S. Szynkiewicza dobry, wesoły początek roku, jaki zawdzięczano m. in. tej grze, miał też w r ó ­ żyć radość na cały nadchodzący rok. Idąc tym tropem, zbierałam materiały, które pozwalają na zweryfi­ kowanie i uściślenie powyższej koncepcji. Przeprowadzając wywiady z przedstawicielami starszego pokolenia pasterzy (powyżej 60 lat), zwra­ całam uwagę na opis zachowań uczestników cagaan mod, stosowane tu rekwizyty, czas w jakim gra ta była najczęściej organizowana, oraz używaną w niej terminologię. Wiele informacji wskazuje na to, że gra ta miała ścisły związek z kultami i wierzeniami pasterzy mongolskich, dotyczącymi przede wszystkim tego, co dla pasterza najistotniejsze, przy­ rody i płodności. U Eletów, Miangatów i Derbetów nie zanotowałam, co prawda, faktu towarzyszenia cagaan mod obrzędom noworocznym. Nie możemy jed­ nak — choćby przez analogię do innych ludów mongolskich — w y k l u ­ czyć występowania cagaan mod na Cagaan Sar w okresie, którego nie obejmuje już pamięć współczesnych nam informatorów. Związek między cagaan mod i Cagaan Sar wydawał się na ogół informatorom niemożli­ wy ze względu na niesprzyjającą pogodę (zima) i niewielką liczbę osób, jakie znajdują się wówczas w odległości pozwalaiącej na zorganizowanie tej gry. Z pierwszym argumentem możemy się ostatecznie zgodzić, choć, jak widzimy, dla Torgutów i Dzachczinów zimno nie było przeszkodą w zorganizowaniu cagaan mod, choćby w inicjalnej formie 1-2 rozgry­ wek, w dniu Nowego Roku. Drugi z podawanych powodów budzi jednak­ że pewne zastrzeżenia, jako przykład zbyt daleko posuniętej racjonali­ zacji. Ową „niewielką liczbą ludzi" można tłumaczyć generalnie trudności w zorganizowaniu gry w okresie zimowym, kiedy to pasterze żyją w znacznym rozproszeniu z uwagi na kłopoty, jakie mają wówczas w y ­ pasane przez nich zwierzęta ze zdobyciem pożywienia. Okres noworoczny jest jednakże w Mongolii porą wyjątkowego ożywienia kontaktów towa­ rzyskich, spontanicznych spotkań i wizyt rodzinno-sąsiedzkich. Warunki �M O N G O L S K I E W I D Z E N I E ŚWIATA 125 korzystne dla zorganizowania cagaan mod istniały, według moich infor­ matorów, latem i jesienią ze względu na ciepłą aurę i bliskość ludzi koczujących ailami (czasowe obozowiska pasterskie) w niewielkiej odleg­ łości od siebie. Mimo różnicy w czasie występowania cagaan mod, jaką zauważamy na podstawie informacji uzyskanych u Torgutów i wymienionych tu i n ­ nych ludów mongolskich (dotyczy to przede wszystkim okresu zimowe­ go), zasadniczy cel zachowań uczestników tej gry i jej związek z odra­ dzającą się i rozmnażającą przyrodą pozostaje jednak- bez zmian. Weźmy na przykład pod uwagę czas występowania cagaan mod u Eletów i Miangatów. Jak twierdzili niektórzy informatorzy, grę tę zaczynano w pierw­ szym dniu lata. Wybór daty nie był przypadkowy. W tym właśnie dniu, według wierzeń pasterzy, schodził bowiem na ziemię jej gospo­ darz Lus sabdag. Nasuwa się przypuszczenie, że cagaan mod mogła być organizowana właśnie dla niego dla pozyskania jego przychylności, na jego cześć. Na podobnej zasadzie oparte były działania myśliwych mon­ golskich, którzy — pragnąc przychylnie nastawić do swych poczynań istoty odpowiedzialne za pomyślne łowy — zabawiali je śpiewem, m u ­ zyką, starając się także zachowywać niezwykle uprzejmie wobec siebie. Zanotowane fakty rozpoczynania gry od wyrzucania produktów mlecznych w kierunku Ałtaju i Changaju, będących, podobnie jak Lus sabdag, wcieleniem bóstw opiekujących się przyrodą, wskazują wyraź­ nie na związek tej gry z szacunkiem, czcią i kultem, jakim pasterz od wieków darzył szeroko pojętą przyrodę. Ofiarowywanie produktów mlecznych duchom i bóstwom przyrody towarzyszyło także ostatniej w roku grze, którą organizowano dokładnie w 16 dniu 2 miesiąca jesieni. Był to dzień, w k t ó r y m Lus sabdag opuszczał ziemię. I znów nasuwa się przypuszczenie, że ofiary z produktów mlecznych były przeznaczone m. in. dla niego, a gra w cagaan mod miała uroczyście pożegnać Lus sabdaga i zapewnić pasterzom jego przychylność w nadchodzącym okre­ sie zimowym. Wyrazem tej przychylności miał być przede wszystkim l i ­ czebny wzrost stad. Stosunki seksualne uczestników cagaan mod miały zaś w magiczny sposób dopomóc w t y m wiosennym akcie narodzin. Twierdzenie o wpływie Lus sabdaga na liczebność stad opieram m. in. na informacjach pasterzy o budowaniu figury żaby w wodzie, w której mieszkał ów gospodarz przyrody, przez osoby k t ó r y m padało bydło. Owa figurka, będąca wizerunkiem konia Lus sabdaga, miała poprawić jego usposobienie i zapobiec dalszym stratom. W zachowaniu t y m mo­ żemy wyodrębnić kilka elementów, mających związek z płodnością i z sa­ mym zjawiskiem zmiany. Oto one: 1) figura żaby układana była z kości zwanych szagaj będących kośćmi przegubu stopy barana, mających, jak wykazały badania S. Szynkiewicza i autorki, związek z symboliką mno­ gości i płodności; 2) woda, w której budowano ową figurę, ma też w y ­ raźny związek z płodnością i oczyszczaniem; 3) sam koń przez fakt to- �126 IWONA K A B Z I N S K A - S T A W A R Z warzyszenia człowiekowi w ważniejszych (przełomowych) momentach jego życia wydaje się być symbolem zmiany; 4) ofiary przeznaczane dla różnych bóstw i duchów opiekuńczych przyrody były na ogół wyrazem prośby o ich przychylność i spowodowanie pomyślności. Ciężkie warunki, w jakich zimowały zwierzęta, obfite niejednokrotnie opady śniegu, zadymki, mrozy, trudności paszowe itp. sprawiały, że część stad, w t y m także dużych i silnych zwierząt, takich jak wielbłądy, nie była w stanie przetrwać zimy. Nic więc dziwnego, że pasterze róż­ norodnymi zabiegami starali się zapobiec stratom w stadach i wpłynąć na naturalne rozmnażanie się zwierząt wiosną. Owe magiczne działania uczestników cagaan mod, mające zapewnić wiosenne odrodzenie się przy­ rody i m. in. ilościowy wzrost stad, są wyraźnie związane z naturalnym rytmem rozrodczym niektórych zwierząt, przede wszystkim zaś owiec, stanowiących podstawę mongolskiej gospodarki pasterskiej. Połowa je­ sieni, a więc moment, w którym — według wierzeń pasterzy — od­ chodzi Lus sabdag, jest właśnie okresem intensywnego kojarzenia owiec i tryków. Początek wiosny, liczony w Mongolii od Nowego Roku, to z ko­ lei pora przychodzenia na świat młodych jagniąt . Podobny był sens zabiegów uczestników cagaan mod, grających i n ­ tensywnie przez kilka nocy w trakcie i po zakończeniu produkcji woj­ łoku. Czynność ta, będąca jedną z najważniejszych prac pasterskich, kończy rok gospodarczy. Magiczne działania stosunków seksualnych osób grających w cagaan mod miały więc zapewne zagwarantować pa­ sterzom wiosenne odtworzenie tego, co zostało zamknięte wraz z zakoń­ czeniem produkcji wojłoku, zapewnić zwierzętom bujną sierść, która bę­ dzie podstawą do wyrobu wojłoku w następnym cyklu gospodarczym. Należałoby t u może dodać, że warunki panujące w okresie, w którym wyrabiano wojłok, wyjątkowo sprzyjały organizowaniu tej gry. Sprzy­ mierzeńcem uczestników była zarówno ciepła pora roku z księżycowymi nocami, jak i charakter pracy, która wymagał obecności i współdziała­ nia wielu osób i zaliczana była przez pasterzy do tzw. wspólnych prac. Uroczysty charakter gry w cagaan mod w dniach takich, jak wspom­ niany początek lata, produkcja wojłoku, pożegnanie Lus sabdaga i in., podkreślany był m. i n . stawianiem talerza z produktami mlecznymi na linii „start-meta" (taki talerz jest nieodzownym elementem wszelkich uroczystości w Mongolii), obecnością starców siedzących na tej linii, częstujących zwycięzców mlekiem, kumysem lub kefirem, oraz śpiewa­ niem na zakończenie gry pieśni „Piękny, letni miesiąc", k t ó r ą u Eletów i Miangatów wykonywano tylko w szczególnie ważnych momentach, np. podczas wesela. Starcy siedzący na linii mety pełnili przede wszystkim rolę obser­ watorów. Każda z grup uczestniczących w cagaan mod miała ponadto 3 3 Dane o naturalnym rytmie rozrodczym owiec zaczerpnęłam z pracy I . M. M a j s k i eg o, Mongolia nakanunie riewolucji, Moskwa 1960, wyd. 2, s. 76. �M O N G O L S K I E W I D Z E N I E ŚWIATA 127 swego opiekuna, będącego jednocześnie sędzią, który nosił miano achłagcz. Z jego r ą k zwycięzcy przyjmowali mleczne napoje. Achłagcz chwa­ lił też zwycięzców słowami: „Ładnieś znalazł i przyniósł cagaan mod, dzielny młodzieńcze" (w oryginalne chiin — człowieku). Zważywszy na wysoką pozycję starców w społeczeństwie mongolskim możemy przypu­ szczać, że ich obecność na mecie nadawała zabawie nie tylko bardziej uroczysty charakter, ale była jednocześnie wyrazem społecznej akcep­ tacji zachowań jej uczestników i wzmocnienia magicznego charakteru tych zachowań oraz okazywania najwyższego szacunku opiekuńczym bó­ stwom przyrody, z którą owa zabawa była związana. Obecność starców była wymagana tylko w tych dniach, w których cagaan mod miała szczególnie uroczysty charakter. Jednakże i w pozo­ stałe dni, kiedy cel gry był czysto autoteliczny, gdy grano l i tylko dla samej przyjemności, stwarzano pozory społecznej sankcji starszyzny, np. przez umieszczenie na linii mety szuby imitującej człowieka lub też posadzenie osoby młodej, z t y m jednak zastrzeżeniem, ażeby była ona starsza od najstarszego uczestnika gry choćby o rok. Zastanówmy się teraz nad wzajemnymi relacjami kontaktów seksual­ nych uczestników cagaan mod z faktem wyrzucania przez nich białego drzewa. Wyrzucanie drzewa o jasnej barwie na ogół tłumaczyli informa­ torzy, tak jak wiele innych zachowań, względami praktycznymi. Jest bowiem prawdą oczywistą, że łatwiej odszukać w nocy drzewo o jasnej barwie niż drzewo ciemne. Wypowiedzi niektórych informatorów poz­ walają nam jednak widzieć w owym drzewie wyrzucanym przez uczest­ ników gry coś więcej niż zwykłą drewnianą pałeczkę. Pozwalają też sądzić, że wybór białego drzewa dyktowany był nie tylko względami praktycznymi, lecz drzewo o jasnym odcieniu było w tej grze szczegól­ nie pożądane ze względów kulturowych. Należałoby t u dodać, że w dniach, w których cagaan mod miała charakter szczególnie uroczysty, biel w y ­ stępowała jeszcze dwukrotnie: białe produkty ofiarowywano duchom opiekuńczym przyrody, białe były też napoje, którymi częstowano zwy­ cięzców ( i tylko ich!). Wraz z białym drzewem biel występowała więc w t y m czasie trzykrotnie, a więc w ilości, której Mongołowie nadają znaczenie symboliczne i magiczne. Zastanówmy się teraz, dla jakich powodów używano w tej grze bia­ łego drzewa i skąd mogła wziąć się jej nazwa? Na pytanie o cele ca­ gaan mod k i l k u informatorów odpowiedziało mi, że „odbywała się ona k u uciesze drzewa". Twierdzono także, że drzewo to nie mogło być za­ stępowane żadnym innym przedmiotem o jasnej barwie (np. białym kamieniem), gdyż „tylko drzewo jest żywe". Zważywszy t ę szczególną wyłączność i szacunek, jakimi darzyli Mongołowie drzewa, możemy s ą ­ dzić, że drzewo występujące w grze cagaan mod było dla pasterzy sym­ bolem żywej przyrody. Tej przyrody, na którą próbowali oni oddziaływać swymi zabiegami. �128 IWONA K A B Z I N S K A - S T A W A R Z Podobne zachowania zanotowano u XIX-wiecznych Kałmuków. Niebolsin pisał, iż grając wiosną w cagaan modun i dziękując (komu? — IKS) za pomyślnie przebytą zimę, używali oni kamienia owiniętego białą wełną pochodzącą z hodowanych przez nich zwierząt . Wełna ta — po­ dobnie jak drzewo — była produktem żywej przyrody. Kamień ułatwiał tylko stworzenie z niej odpowiedniej piłeczki. Być może, owa wełna, z której robiono widoczną, zewnętrzną część piłeczki, była dla Kałmuków symbolicznym przedstawieniem nie tylko samych zwierząt, lecz całej ich pasterskiej gospodarki. Była ona też zapewne informacją wskazującą mocom odpowiedzialnym za pomyślność pasterzy kierunek pożądanego oddziaływania. Przytoczone tutaj przykłady są wyraźnym świadectwem wiary w kre­ acyjną funkcję gry cagaan mod, wybiegającą poza sferę działań ludycznych i autoteliczne cele gry. Obserwujemy t u także specyficzny sposób oddziaływania zachowań kulturowych, do jakich należy gra, na świat natury, żywej przyrody, symbolizowanej tutaj przez drzewo i wełnę. Dbałość o zachownie naturalnego związku drzewa ze światem przyrody była przy t y m tak wielka, że nie uciekano się do zabiegów malarskich w celu rozjaśnienia szarawej czy żółtawej barwy drzewa, lecz pozosta­ wiano ją taką, jaką była w rzeczywistości. Szukając powiązań cagaan mod z szerzej widzianą k u l t u r ą i mając na uwadze informacje o organizowaniu tej gry „ku uciesze drzewa", sta­ wiałam sobie pytanie, czy nie istniały jakieś powiązania tej gry z ideą drzewa kosmicznego. I następnie: gdyby istotnie występowały powiąza­ nia tego rodzaju, czemu miałyby służyć stosunki seksualne uczestników gry i uroczysta oprawa nadawana jej w wyraźnie wyznaczonych momen­ tach cyklu rocznego? Teksty pochodzące z terenów Mongolii, zebrane m. i n . przez N . Potanina, świadczą wyraźnie, że Mongołom bliska była idea drzewa kos­ micznego. Według jednego z takich tekstów (informatorem był Elet z miasta Kobdo, zachodnia Mongolia) drzewo to rośnie gdzieś na zacho­ dzie, jest ono tak ogromne, że w jego cieniu może się skryć 2000 ludzi. Szyszkami jego są jurty, liście zaś ma ono tak tłuste jak pierogi. Drze­ wo to stoi na równinie, gdzie nie ma ani trawy, ani lasu, ani piasku, ani kamienia, a gleba jest miękka . W jaki sposób można jednakże połączyć ową ideę z grą cagaan mod? Pewne pomysły podsunęły m i badania R. Tomickiego. W wielu prze­ analizowanych przez niego mitach kosmogonicznych i antropogenicznych, m. i n . z terenów Azji Środkowej i Północnej, wspomina się o osobliwym drzewie, z którego pierwsi ludzie zjedli owoce, zyskując w ten sposób 4 5 4 N i e b o l s i n , op. cit., s. 374. G. N. P o t a n i n , Oczerki siewiero-zapadnoj s. 187-188. 5 Mongolii, S-Pietierburg 1883, �M O N G O L S K I E W I D Z E N I E ŚWIATA 129 zdolność rozmnażania się. Mity te są więc dowodem istnienia wierze­ niowego związku między drzewem kosmicznym, którego odmianą jest, jak mniemam, także znane nam drzewo rajskie, a płodnością człowieka. Być może właśnie tutaj należy szukać wyjaśnień społeczno-kulturowych funkcji cagaan mod, jego znaczenia i genezy. Gra ta jest, być może, swoistym przypomnieniem mitu opartego na tej koncepcji? Nie dyspoluję jednakże żadnymi materiałami, które umożliwiłyby mi weryfikację tego przypuszczenia. Pozostanę więc na razie przy stosunkowo lepiej udokumentowanym twierdzeniu o związku między grą cagaan mod a drzewem jako symbolem żywej przyrody, którą mają pobudzić do roz­ woju zachowania uczestników tej gry. Jedna z informacji (uzyskana od Eleta), jakie otrzymałam w odpo­ wiedzi na pytanie o cele cagaan mod sugeruje jeszcze jedno możliwe powiązanie tej gry z wyobrażeniami Mongołów o świecie przyrody. I n ­ formacja ta wskazywała na to, że gra odbywała się nie tylko k u ucie­ sze drzewa, lecz że miała także sprawiać radość ogniowi. Związek jej z ogniem powtórzył się też w informacji pochodzącej od Miangata, doty­ czył on jednak płaszczyzny filologicznej, mianowicie nazewnictwa grup uczestniczących w tej grze. Grupy te nosiły nazwę ogień (mong. gał). W grach drużynowych, występujących na terenie Mongolii, nie spotka­ łam tego terminu, używanego dla oznaczenia poszczególnych zespołów. Spotykamy go natomiast u Buriatów, gdzie oznacza ognisko, obozowisko każdej z drużyn biorących udział w masowych polowaniach o charakte­ rze sportowym. Najprawdopodobniej takie samo znaczenie, być może przeniesione ze zwyczajów myśliwskich, można by wiązać z ową nazwą gal. W cagaan mod znaczy ona tyle co drużyna. Objaśnienie tej nazwy za pomocą materiałów etnograficznych wydaje m i się na razie niemożli­ we. Nie tłumaczą jej bowiem ani reguły gry, ani jej oprawa. Pozostanę więc przy ogniu, znajdującym się na płaszczyźnie wyobrażeniowej, przed­ stawionym przez informatora jako zjawisko, dla którego m. in. organi­ zowano cagaan mod. Ta nieoczekiwana, przyznaję, informacja o związku tej gry z ogniem nasunęła m i szereg przypuszczeń i pytań: Czy cagaan mod jest pozo­ stałością jakiegoś obrzędu związanego z kultem ognia, którego istnienie (tzn. kultu) zostało potwierdzone także na terenach Mongolii? Jak w y ­ tłumaczyć obecność „ognia" w tej grze, nie naruszając dobrze udoku­ mentowanego faktu występowania cagaan mod w funkcji bodźca dla przyrody? Czy w ogóle zachodzi jakiś związek między owym drzewem i ogniem występującym w zabawie, a zachowaniami jej uczestników i niektórymi wyobrażeniami pasterzy o świecie przyrody? Czy ów ogień i drzewo były tylko drogą, za pośrednictwem której składano ofiary du­ chom opiekuńczym i rządzącym światem przyrody? Szukając rozwiązania, zaczęłam od odpowiedzi na pytanie, czy ogień w kulturze mongolskiej miał jakiekolwiek powiązania z płodnością przy9 — Etnografia Polska, X X I V , z. 1 �130 IWONA K A B Z I N S K A - S T A W A R Z rody, jej odradzaniem się i zamieraniem na czas zimy? Materiały tere­ nowe ekspedycji, a także informacje, na jakie natrafiłam w literaturze i nieopublikowanych źródłach, wskazują bez wątpienia na istnienie tego typu powiązań. Najpełniej i najwyraźniej wskazują na nie niektóre rękopisy prze­ chowywane w bibliotece państwowej w Ułan Bator . Znajdujemy w nich wyraźne dowody na istnienie kultu matki ognia w przedrewolucyjnej Mongolii. Świadczą o tym m. in. ofiary z mostka owczego składane jej w dniu Nowego Roku. Ofiarom t y m towarzyszyły inwokacje, zawiera­ jące na ogół następujące grupy informacji: 1) rodzaj składanej ofiary; 2) dane o stworzeniu matki ognia; 3) opis jej cech zewnętrznych; 4) za­ kres jej wpływów i działania. O t y m zakresie informują nas przede wszystkim prośby kierowane ku matce ognia, którymi kończy się na ogół każda inwokacja. Matka ognia występowała pod różnymi imionami, np. Od Galayiqan lub Gał Eke. Ofiary dla niej były zawsze te same, przede wszystkim tłuszcz, stanowiący podstawę jej pożywienia. Istniało natomiast kilka wersji stworzenia tej postaci. Przypisywano je boskiej woli niebios i ziemskim istotom, np. rodzicom Czyngiz-chana lub jemu samemu i jego pierwszej żonie, związkowi żelaza lub stali (ojciec) z ka­ mieniem otoczakiem lub krzemieniem (matka). Według innych podań, przodkami matki ognia były drzewa iwy, rosnące na wierzchołkach wzgórz Changaj-chana i Burchat-chana . Postaci matki ognia nadawano cechy ludzkie. Wyobraźnia ludowa odziewała ją w jedwabne szaty ozdobione guzikami i przepaskami, obli­ cze jej zaś było szerokie i jak jedwab gładkie. Wśród próśb zanoszo­ nych przez składających ofiary możemy wyróżnić dwa obszary działa­ nia Gał Eke. Pierwszy, to obszar wiary i zachowań zgodnych z kanona­ mi religijnymi. Matka ognia ukazywana tu jest jako dobre bóstwo, któ­ re może sprawić, że wszędzie zapanuje religia i towarzyszący jej zespół obrzędowo-zwyczajowy. Ta część tekstów przepojona jest wyraźnie du­ chem myślenia lamajskiego. Drugi obszar działań matki ognia dotyczy bezpośrednio interesującej nas sfery płodności i rozwoju przyrody, dzie­ dzin ludzkiej pomyślności mierzonej m. in. dostatkiem bydła i dzieci. To do matki ognia zanoszono prośby: „Niech rodzi się moje potomst­ wo" . Ona miała też moc obdarowywania człowieka bydłem i była tą, która czyniła „bydło licznym, jak zboże i kasze" . 6 7 8 9 * Są to rękopisy zatytułowane Księga ofiar składanych ogniu (biblioteka p a ń ­ stwowa w Ułan Bator, sygnatura 294/G-15 oraz Sutra ofiar składanych ogniu, tamże, sygnatura 294.2/G-15. Przekład tych tekstów na język polski został doko­ nany przez S. Godzińskiego. Maszynopis znajduje się w Archiwum Zakładu Etno­ grafii I H K M P A N w Warszawie pod numerem 207. T. A. B i e r t a g a j e w , Kult bogini-matieri ognia u mongolskich plemion, „Sowietskaja Etnografija", vol. 6: 1973, s. 120-125. Sutra ofiar składanych ogniu, s. 28. » J.w. 7 8 �131 M O N G O L S K I E W I D Z E N I E ŚWIATA Twierdzenie o przypisywaniu matce ognia wpływu na rozwój rodzin i stad, stanowiących ich materialne zabezpieczenie, można ponadto po­ przeć informacją o składaniu ofiar i oddawaniu czci matce ognia (o imie­ niu Ut) podczas obrzędu weselnego, kiedy to proszono ją o pomyślność dla młodej pary . Siady k u l t u matki ognia zachowały się też, jak przypuszczam, w nie­ których obrzędach występujących do niedawna na terenie Mongolii. Do ohrzędów tych należy np. doroczne składanie ofiar, m. in. z mostka owczego, na przeznaczonych specjalnie do tego celu usypiskach kamieni, tworzących pojedyncze wzgórki zwane owoo, jak mówiono u Eletów i Miangatów — „dla przyrody". Można t u także z pewnością zaliczyć zwyczaj obdarowywania mostkiem owczym kobiet podczas uroczystości weselnych. Teksty świadczące o występowaniu kultu matki ognia na obszarze Mongolii pochodzą z końca X V I I I i pierwszej połowy X I X wieku oraz z przełomu wieku X I X i X X . W t y m samym okresie powstały jednakże teksty, które dowodzą, iż nie mniejszym szacunkiem darzono wówczas męskich gospodarzy-opiekunów ognia . Postacie bóstw ognia były nie­ jednokrotnie utożsamiane z samym ogniem. Poszczególne rękopisy, na które się tutaj powołuję, pozwalają jednak wnioskować, że mimo tego utożsamiania płeć bóstwa-opiekuna była przez pasterzy wyraźnie uświa­ damiana. 10 11 1 0 O kulcie bogini-matki ognia patrz także: N. N. P o p p e, Zum Feuerkultus oei den Mongolen, „Asia Major", Leipzig 1925, vol. 11, fasc. 1, s. 130-145; C . R. В a w d e n, Mongol Notes, 1. The Lauvain fire ritual, "Central Asiatic Journal", Hagues 1963, vol. 8, nr 4; В. R i n t c h e n , Les materiaux pour Vetude du chamanism.e mongol, "Asiatische Forschungen", Wiesbaden 1959, Bd 3., N. L . Ż u k o w s k a j a , Narodnyje wierowanija Mongołów i buddizm, [w:] Archieołogija i etnografija Mongolii, Nowosibirsk 1978, s. 29, 33. 1 1 O kulcie męskiego bóstwa ognia donoszą między innymi teksty zapisane przez Ch. Luwsanbaldana, znajdujące się w jego prywatnym posiadaniu. Tłumacze­ nia tych tekstów, dokonane przez S. Godzińskiego, przechowywane są w Archiwum Zakładu Etnografia I H K M P A N pod numerem 207. Jeden jest tekstem barga-buriackim, pochodzącym z Mongolii Wewnętrznej (przełom X V I I I - X I X w.), drugi zaś nosi trudny do odczytania tytuł tybetański i jego przynależność do którejś z grup etnicznych Mongolii jest sporna. W innych tekstach znajdujemy wyraźne ślady jednoczesnego w y s t ę p o w a n i a na terenie Mongolii kultu męskiego i żeńskiego bóstwa ognia. Przykładu dostarcza W. K . W j a t k i n a , która w pracy Mongoly Mongolskoj Narodnoj Riespubliki, [w:] Trudy Instituta Etnografii (Moskwa 1960, t. 60) na stronach 225-226 pisze o składaniu ofiar przeznaczonych dla p a n a o g n i a o imieniu Sorongcon Gombo. Wymieniając inne zwyczaje mongolskie Wjatkina pisze: „Jeżeli po zarżnięciu owcy okaże się, że w jej wnętrzu znajdował się płód, to jagniątko to namaszcza się tłuszczem pochodzącym z żołądka tej owcy i rzuca w ogień. M ó w i ą [Mongołowie — I K S ] , że bogini ognia ma trzyletniego chłopczyka, któremu rzucają to jagnię w charakterze jadła" (s. 241). Badania 1948-1949. prowadzone przez Wjatkinę na terenie Mongolii obejmują lata �132 IWONA K A B Z I N S K A - S T A W A R Z K u l t matki ognia, jak większość tzw. kultów kobiecych w wielu k u l ­ turach, jest zapewne w Mongolii kultem starszym od kultu gospodarza czy też męskiego bóstwa ognia. Przyczyny stopniowego zastępowania jednego obiektu kultu przez inny nie są w tej chwili istotne dla moich rozważań. Szczególnie ważne jest natomiast, że mimo zmiany płci obiek­ tu kultu, jaka nastąpiła na niektórych terenach Mongolii, utrzymany został zakres działań opiekuna ognia. Ofiary, jakie mu składano (przy czym nie notujemy żadnej różnicy w charakterze ofiar i uzależniania ich od płci bóstwa-opiekuna) miały w każdym przypadku na celu wszel­ ką kreację, pomnożenie dóbr składającego je, a więc jego rodziny i stad, zdrowia i innych niematerialnych wartości. W jednym z tekstów i n ­ wokacji skierowanej do męskiego bóstwa ognia znajdujemy na przykład strofy: „obdarz dostatkiem jagniąt, aż wypełnią chugen [tj sznur z p ę ­ tlami do wiązania jagniąt — przyp. tłumacza S. Godzińskiego], daj dostatek dzieci, aż wypełnią kołdrę" . Widzimy więc, że ogień uważa­ ny był za wcielenie płodnych sił przyrody i siłę odpowiedzialną jedno­ cześnie za tę płodność, niezależnie od płci bóstwa opiekującego się nim lub utożsamianego z ogniem . Wróćmy teraz do cagaan mod i jej magicznego wpływu na rozwój przyrody. Informacje o wyraźnym związku ognia z płodnością nasunęły mi hipotetyczne przypuszczenie, że działanie uczestników gry mogło być również skierowane k u bóstwu ognia, nie tylko k u mniej lub bardziej upersonifikowanym duchom odpowiadającym za różne miejsca, zjawi­ ska atmosferyczne, stan stad itp. Być może były one pierwotnie skie­ rowane wyłącznie k u bóstwu ognia? Z czasem zaś, wraz z nasilaniem się kultu licznych bóstw przyrody, ten jednoznaczny personalny związek mógł być przeniesiony na szerszy krąg postaci (o cechach bardziej ogól­ nych, syntetycznych) mających spełniać prośby pasterzy. Tego rodzaju transformacje znane są dobrze z terenów wielu krajów, m. in. także położonych na terenie objętym wpływami lamaizmu . Być może zwią12 13 14 1 2 Tekst barga-buriacki zapisany przez Ch. Luwsanbaldana (por. informacje zawarte w przypisie 11). Przedwczesne i nazbyt schematyczne były, jak się wydaje, ustalenia Ż u k o w ­ skiej, która, pisząc np. o stopniowym przejmowaniu cech i funkcji przypisy­ wanych bogini-matce w świecie lamajskim przez inne postacie panteonu, orzekła, że takie funkcje, jak stworzenie świata, zarządzanie czasem, pogodą itp. przyjęły na siebie bóstwa męskie, żeńskie bóstwa zaś odpowiedzialne były za kontynuację rodu ludziego, małżeństwo, rodzinę i dzieci N. L . Ż u k o w s k a j a , Formy prokulta prirody w pantieonie i Hluałach lamaizma, [w:] Rieligija i mi/ologija narodów Wostocznoj i Jużnoj Azii, Moskwa 1970, s. 100-104. Taka była za­ pewne generalna tendencja w świecie lamajskim; niemniej jednak podany tu przeze mnie przykład przypisywanej — jeszcze na przełomie X I X i X X wieku (teksty Wjatkiny) przez Mongołów —• odpowiedzialności za losy i rozwój rodziny zarówno męskim bóstwom opiekującym się ogniem, jak i postaci jego matki, w s k a z y w a ł y b y na istnienie wyjątku od tej reguły. 1 3 'jawlenija 1 4 Przykłady takiego swoistego mieszania się e l e m e n t ó w wierzeń szamańskich �M O N G O L S K I E W I D Z E N I E ŚWIATA 133 zek cagaan mod z ogniem jest tak dawny, że nie obejmuje go pamięć współczesnych informatorów ani też ustne przekazy, na których mogą się oni opierać. Czy jest to jednak jedyny powód braku większej ilości informacji o jakimkolwiek związku tej gry z ogniem? Zastanówmy się jeszcze nad informacjami, które mogłyby pośrednio wskazywać na istnienie tego rodzaju związków w przeszłości. Weźmy np pod uwagę zarzucone już niemal powszechnie organizowanie cagaan mod na Cagaan Sar. Czy może być jakiś związek między występowaniem tej gry w tym właśnie okresie a kultem ognia i mongolskimi wierzeniami 0 wpływie ognia na rozwój przyrody? Zważywszy na to, że Nowy Rok był w Mongolii m. in. okresem składania ofiar bogini (czy też ogólnie bóstwu) ognia z wiadomym nam celem pozyskania jej przychylności, który to zwyczaj był jednym z elementów obrzędowości noworocznej mającej zapewnić pasterzom dobrą przyszłość, związek, o którym t u mowa, jest zupełnie możliwy. Funkcja cagaan mod byłaby t u analogicz­ na do tej, jaką przypisywano tej grze występującej w innych (lepiej uświadamianych przez współczesnych pasterzy) przełomowych momen­ tach cyklu kalendarzowo-gospodarczego. Cagaan mod, przeznaczona dla bóstwa ognia, miałaby więc również pobudzać odradzającą się wiosną przyrodę. Okres nowego roku był też w świadomości wielu społeczeństw nie tylko czasem odtwarzania się, odradzania przyrody, lecz generalnie cza­ sem ponownych narodzin wszelkich zjawisk, m. i n . i ognia. To wieczne odradzanie przypominane było poprzez opowieści mityczne i różnorodne misteria. I znów nasuwa się hipotetyczne przypuszczenie, iż źródła ca­ gaan mod leżą gdzieś w mitycznym kręgu wierzeń o powstawaniu życia 1 wszelkich zjawisk, w misterium nawiązującym do stworzenia ognia z drzewa iwy... Jest to jednakże tylko jeszcze jedno przypuszczenie. Zauważmy jednak, że i w t y m domniemanym obrzędzie, w którym drze­ wo dawałoby życie ogniowi w sposób mityczny (zgodny zresztą z pra­ wem natury), zostałyby zachowane idee kontynuacji i narodzin, k t ó r y m i przepełniony jest zespół noworocznych zwyczajów i wierzeń. Niezależ­ nie więc od tego, czy drzewo i ogień występujące w cagaan mod wcho1 5 i lamajskich na terenach objętych w p ł y w a m i tej religii podaje np. Ż u k o w s k a w cytowanej powyżej pracy oraz w swojej książce Łamaizm i rannije formy rieligii, Moskwa 1977, s. 80. Patrz także recenzja z tej książki, pióra S. S z y n k i e w i c z a , zamieszczona w bieżącym numerze „Etnografii Polskiej". Nie wiadomo dokładnie, z jakiej części Mongolii pochodzi tekst przytoczo­ ny przez Biertagajewa (za D. Banzarowem), w którym znajdujemy informacje o mitycznym związku genealogicznym między drzewem i ogniem. Czy mógł on powstać w centralnej części Mongolii, gdzie jako paliwo używany jest wyłącznie suchy nawóz zwierzęcy? Czy też powstał w części zachodniej, która obok nawozu u ż y w a także drzewa? W wielu informacjach o pochodzeniu ognia, jakie przytacza Potanin (patrz przypis 5), nie znajdujemy jednak potwierdzenia występowania tego typu skojarzeń na terenach północno-zachodniej Mongolii. 1 5 �134 IWONA K A B Z I N S K A - S T A W A R Z dziłyby z sobą w układ, w k t ó r y m dominująca rola przypadałaby drze­ wu lub ogniowi, niezależnie od tego, czy gra ta jest pozostałością kultu ognia, k u l t u drzew symbolizujących żywą przyrodę, czy w ogóle k u l t u jakichkolwiek sił mających wpływ na świat żywej przyrody, czy jest to pozostałość noworocznego obrzędu oczyszczania , przypominania m i ­ tów kosmogonicznych i prapoczątków różnych zjawisk, zawsze, w każ­ dym z możliwych rozwiązań, występuje jej wyraźny związek z płodnoś­ cią, życiem i kontynuacją. Zwróćmy jeszcze uwagę na gest, jakim jeden z uczestników gry wy­ rzuca kawałek drzewa. Drzewo to, wyrzucone w górę, spada następnie łagodnym łukiem na ziemię, co staje się sygnałem do rozpoczęcia po­ szukiwań. Możemy oczywiście twierdzić, że gest ten nie ma żadnego zna­ czenia. Przypuszczam jednak, że i ów gest wyrzucania drzewa, jak i cała gra, świadczy o związku cagaan mod z wizją świata przyrody stworzoną przez całe pokolenia pasterzy mongolskich. Wydaje m i się, że ten gest może równie dobrze przemawiać za związkami tej gry z kultem ognia, którego pochodzenie kojarzone jest z drzewami i w y rosnącymi na wierz­ chołkach gór Changaj-chana i Burchat-chana, jak i za związkami z k u l ­ tem bóstw przyrody, dla których ofiary często były wyrzucane k u górze, w kierunku domniemanego stałego lub czasowego miejsca ich zamieszkania. Sposób widzenia świata u pasterzy mongolskich uzewnętrznia się też w zakończeniu cagaan mod, organizowanej w dniach bardziej uroczy­ stych. W tych dniach, według niektórych przekazów miangackich, chłop­ cy biorący udział w grze, zakończywszy boje o drzewo, próbowali jesz­ cze swych sił w zapasach (zachowując przy t y m podział na dwie grupy, te same, które ścierały się w cagaan mod), dziewczyny zaś śpiewały pieśń „Piękny letni miesiąc". Zastanówmy się, w jakim celu mogły być organizowane owe zmagania chłopców zmęczonych już chyba udziałem w cagaan mod? Dlaczego były to właśnie zapasy, a nie jakakolwiek inna forma przedłużenia gry? Dlaczego wreszcie przystępowano do tych za­ pasów tylko w dniach bardziej uroczystych? Zachowanie chłopców, podobnie jak i cała ta gra oparta na r y w a l i ­ zacji, zdaje się t u przypominać o odwiecznej walce człowieka z przyrodą i człowieka z człowiekiem. Walkę tę zaś podejmuje przede wszystkim 16 i e Dokładny opis takiego noworocznego obrzędu oczyszczania za pośrednictwem ognia znajdujemy np. u P. K . Kozłowa, (Mongolija i Kam, Moskwa, 1947, wyd. 2, s. 161) oraz u W. W. R o c k h i l l a (Tftg Land of the Lamas, London 1891, s. 113-115). W obrzędzie tym, jak podaje np. Kozłów, Mongołowie widzieli sposób na oczyszczenie się z grzechów minionego roku i jednoczesne wybawienie od wszelkich złości i napaści w roku nadchodzącym. Po ceremonii spalenia figurki ofiarnej (balin) wszyscy uczestnicy obrzędu biegli do swych domów, nie oglądając się za siebie, aby wszelkie nieszczęścia spalone w ogniu nigdy już do nich nie wróciły. �M O N G O L S K I E W I D Z E N I E ŚWIATA 135 mężczyzna. Dziewczyny śpiewające wymienioną pieśń nie były już zo­ bowiązane do zachowania uprzedniego (zabawowego) podziału na grupy, lecz łączyły się w jeden zespół, uosabiając t y m samym, jak m i się w y ­ daje, pojednanie i pokój. Taka forma zakończenia cagaan mod zdawała się przypominać o od­ wiecznym podziale społecznym według płci i o różnicy w rolach pełnio­ nych przez kobietę i mężczyznę. Występowanie cagaan mod па Cagaan Sar, czy też w dniach szczególnie silnie związanych z cyklem gospodarczo-kalendarzowym, potwierdzałoby sens takiego przypominania. Iwona Kabzińska-Stawarz i T H E M O N G O L I A N V I E W O F T H E W O R L D AND I T S R E F L E C T I O N T S A G A A N MOD G A M E IN T H E Summary ! ! i 1 Until recently tsagaan mod has been among the popular Mongolian games. Based on the competition of two teams trying to recover a wooden stick thrown far away by one of the participants, it attracted mostly youth aged 15-20 years. Conditions in which this game was usually played — warm, moonlit nights — facilitated social contacts, helped to bring out feelings towards chosen partners and (in single instances) led to sexual unions. Studies carried out by S. Szynkiewicz and the author have shown that behaviour of participants in tsagaan mod, once had a wider cultural meaning. The time of the game (New Year, beginning of Summer, mid-Autumn and the end of agricultural seasons) indicates its obvious links with the economic-callendar cycle. Field materials suggest that sexual relations during cagaan mod — depending on the period the game was played — were to magically awaken to life Spring nature, to ensure its revival after a usually hard winter time. The author suggest that the purpose of tsagaan mod exceeded the rules of a simple game. It was of a creative type and fulfilled important cultural functions chiefly due to the close behavioural links of its participants with fertility and nature — two aspects so important to herdsmen. The importance of tsagaan mod was also indicated by the setting during particularly festive occasions — plates with milk products were placed at the finishing line, the elders were present and watched the game, winners were served with milk drinks and a suitable song was sung at the end of the game. Basing on herdsmen's information concerning the organization of the game — to „the joy of the tree" ("Since only trees are alive)" —• the author concluded that the piece of wood appearing in the game symbolized the living and regenerating nature which was to be influenced by the behaviour of tsagaan mod participants. On the basis of information relating to the organization of the game also "to the joy of fire", the author advances the hypothesis on links between tsagaan mod and the fire cult. To support this thesis and the well documented statement that the game represented an impulse for developing nature, she quotes many examples (including literature and 18th-19th centuries Mongolian manuscripts) providing evidence that fire was supposed to exert influence on the fertility of the world of nature and of human families. The author supposes �136 IWONA K A B Z I N S K A - S T A W A R Z that tsagaan mod might have been originally organized exclusively for the fire god to win his favour and hence — certain specific advantages. Only with the passing of time and the spreading of cults of many deities responsible for nature, particular places, herds, atmospheric phenomena etc., the circle of figures who were to fulfil herdsmen's wishes, became wider and synthetized. The author sought to confirm links between tsagaan mod and the fire cult also by information on the periods the game was held (above all during the New Year) and by the behaviour of participants (gestures). The author presented, moreover, hypothetical deliberations on the genesis of tsagaan mod. She thought to detect it, among others, in a suggested New Year mystery play representing the mythological birth of fire from the sallow tree or (one not excluding the other) in the symbolic New Year rite of purifying oneself from sins by means of fire. Ивона Кабзиньска-Ставаж МОНГОЛЬСКОЕ МИРООЩУЩЕНИЕ И ЕГО ОТРАЖЕНИЕ В ИГРЕ ЦАГААН МОД Резюме Еще недавно цагаан мод принадлежала к весьма популярным монгольским играм. Имеющая в своей основе соревнование двух коллективов, стремящихся отыскать деревян­ ную палочку, заброшенную далеко одним из участников, она привлекала прежде всего юно­ шей в возрасте 15-20 лет. Обстоятельства, при каких обычно шла эта игра — теплые безлун­ ные ночи — способствовали, между прочим, устанавливанию товарищеских связей, про­ явлению чувств избранникам, а также порой и сексуальным связям участников. Исследо­ вания, проведенные С. Шинкевичем и автором статьи, выяснили, что такое поведение лиц, участвующих в игре, имело некогда широкое культурное значение. Время, к какому приуро­ чивалась эта игра (новый год, начало лета, середина осени, окончание хозяйственного се­ зона), указывает на ее бесспорную связь с календарно-хозяйственным ритмом. Материалы, полученные путем местных исследований, позволяют полагать, что половые сношения участников цагаан мод — в зависимости от времени игры — должны были магическим образом побуждать к жизни возрождающуюся весной природу или же гарантировать ско­ товодам возрождение ее после обычно тяжелого зимнего периода. Автор стремится дока­ зать, что цель игры состоял не в самом увеселении, что эта игра имела созидательный ха­ рактер и выполняла важные прежде всего культурные функции тесной связи поведения ее участников с тем, что наиболее важно для скотовода: с плодородием и природой. О придавании важного значения цагаан мод свидетельствовало также и оформление, сопутствующее этой игре в особенно торжественные моменты: на линии финиша ставилась тарелка с молочными продуктами, присутствовали старики-судьи и наб-людатели игры, в заключение состязаний пелись соответствующие случаю песни. Основываясь на сведениях, почерпнутых у пастухов, об устраивании игры, чтобы обрадо­ вать дерево, и запрете заменять его каким-либо другим объектом („ибо только дерево — жи­ вое"), автор приходит к заключению, что дерево символизировало в игре живую, возрождаю­ щуюся природу, на которую должно было воздействовать поведение участников цагаан мод. На основании сведений об устраивании этой игры также чтобы обрадовать огонь автор ставит гипотез о связи цагаан мод с культом огня. В поддержание этого тезиса и для сохранения хорошо документированного утверждения о роли этой игры как стимула для развивающейся природы автор приводит многочисленные примеры (м. пр. из литературы и монгольских рукописей X V I I - X I X вв.), свидетельствующие о приписывании огню влияния на плодо- �M O N G O L S K I E W I D Z E N I E ŚWIATA 137 родность мира природы и количественное развитие человеческих семей. Автор полагает, что цагаан мод первоначально могла устраиваться исключительно для божества огня ради его покровительства при получении определенных благ, и только со временем, вместе с рас­ пространением культа многих существ, покровительствующих как природе, отвечающих за атмосферные явления и т. п., так и отдельным местностям, стадам, круг существ — ис­ полнителей желаний скотоводов расширился и синтетизировался. Подтверждение несомненносги связи цагаан мод с культом огня автор ищет м. пр. в сведениях о времени, когда ус­ траивают эту игру (прежде всего в новогодний период) и в некоторых видах поведения ее участников, м. пр. в жестах. В статье представлены также гипотетические рассуждения над генезисом цагаан мод. Автор доискивается его м. пр. в предполагаемой новогодней мистерии, изображающей рождение огня и дерева ивы, или же (причем первое не исключает второго) в символическом обряде очищения от грехов через посредство огня. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0b8454ff60e5532d607584e8d220ab17.pdf 432f6da5b2541c57c93fb20b3cc547c9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6128 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource film etnograficzny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5715 Title A name given to the resource Montaż lokalności / LUD 2008 t.92 Description An account of the resource LUD 2008 t.92, s.283-288 Creator An entity primarily responsible for making the resource Hinca, Przemysław Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 92, 208038 PRZEMYSŁAW HINCA Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet im. A. Mickiewicza Poznań MONTAŻ LOKALNOŚCI. PRODUKCJE F I L M O W E GÓRALI STANU HIMAĆAL W INDIACH W himalajskich miasteczkach i wioskach stanu Himaćal od kilku lat zmienia się pewna sfera kultury, towarzysząca góralom i ich gościom. Jest to muzyka. Współcześnie zaczyna ona nabierać innego niż dawniej znaczenia i pełni ważną funkcję dla Kanaurów (nazwa własna Kanauring), mieszkańców regionu, podzie¬ lonych na wiele społeczności lokalnych. Była i jest nadal stałym elementem auto¬ busowych podróży do osad w górskich dolinach. Obecnie nie sposób nie usłyszeć lokalnej muzyki także poza wnętrzem pojazdów. Na wiejskich uliczkach przez głośniki sprzętu nagłaśniającego lepszej lub, częściej, gorszej jakości, dociera ona do uszu przybyszów oraz mieszkańców. Trzeba chęci i wytrwałości, aby bez oporów zacząć wsłuchiwać się w specyficznie brzmiącą dla europejskiego ucha muzykę indyjską. I nie rzecz w samym instrumentarium, lecz w wyjątkowym wokalu, szczególnie żeńskim. Z założenia, im wyższą tonację opanuje wokalist¬ ka, tym bardziej doceniany jest jej warsztat. To zmierzenie się z zupełnie inną przestrzenią tonacji, tak bardzo pożądanej przez lokalnych odbiorców. Nieco inaczej jest z muzyką górali. Jej stylistyka różni się od produkcji indyj¬ skich. Głosy, zarówno żeńskie, jak i męskie, operują tonacjami bliższymi natu¬ ralnym. Możliwości techniczne, które stały się dostępne na przełomie wieków, wraz z pojawieniem się komputerów, pozwoliły na swobodniejsze tworzenie własnych „wizytówek" muzycznych. Z czasem przerodziły się one w prezenta­ cje audiowizualne. Rozpoczęto nagrywanie filmów do śpiewanych przez górali pieśni. Forma teledysków rozpowszechniła się w całym regionie. Mieszkańcy Himalajów na bieżąco śledzą indyjski rynek filmowy, lecz to, co tworzą, dalekie jest od wytworów z fabryki snów. Pierwsze wrażenie, jakie towarzyszy oglądają¬ cym, nie wykracza poza odczucie, iż materiał jest niezbyt interesujący czy wręcz nudny, przypominający naprędce zrobiony film o folklorze. Taniec, tradycyjne stroje, teksty ludowe, i naiwnie opowiedziana kamerą ckliwa historia, zazwyczaj o tematyce miłosnej. Pozostaje posmak egzotyki, spojrzenia w odmienność, ale �284 Przemysław Hinca również naiwności wkraczającej w ramy kiczu. Ta „zabawa" nowym środkiem wyrazu zaczyna się dopiero rozwijać. W rzeczywistości ani taniec, ani pieśni ludowe, a tym bardziej strój, noszony dumnie przez górali, nie tylko od święta, nie są przeżytkiem. Są mocno związane z obrzędowością i żywo kultywowane przy stosownych okazjach. Novum, jak widać z obrazu jeszcze nieoswojone, to odgrywanie ludyczności przed obiektywem kamery. Ze względu na pięcioletnią przerwę, jaką miałem w badaniach terenowych w okręgu Kinnaur, trudno mi określić (góralom również), kiedy aranżacje utwo­ rów zaczęły przybierać dzisiejsze brzmienie. Obecnie w warstwie muzycznej powszechnie wykorzystuje się różnego rodzaju keyboardy, i to te instrumenty stanowią tło muzyczne, a nie tradycyjne karnale, shanay'e (instrumenty dęte) czy bębny. Tło dźwiękowe oraz wokal poddawane są obróbce tak, by słyszalny był efekt echa. W zamierzeniu ma oddawać warunki górskiej doliny, w rzeczywisto¬ ści jest sztucznym dodatkiem. Płyty i kasety z muzyką można kupić na straganach lub od handlarzy noszą¬ cych swój kram na własnych ramionach. Stoiska rozstawiane w czasie lokalnych targów i festiwali to właściwie punkty promujące poszczególne wydania, przy okazji oferujące dosyć szeroki wybór wcześniejszych produkcji. W mniejszych miejscowościach nie ma problemu, by nabyć nośniki na straganie spożywczym czy warzywnym. Jest to produkt dostępny powszechnie. Dlaczego akurat warto pisać o muzyce, o jej nowej formie medialnej? Otóż, w ciągu ostatnich pięciu lat przybrała ona inną postać i zaczęła pełnić do¬ datkową funkcję. Jest czynnikiem integrującym grupy lokalne. Oferowana jest też na nośnikach, symbolizujących pewien przełom technologiczny w sposobie zapisu danych. Koszt nie przekraczający dwóch dolarów nie stanowi wartości zaporowej. Płyty wideo-cd (vcd) można obejrzeć na domowych odtwarzaczach DVD. Urzą¬ dzenia te, do dzisiaj niezbyt powszechne nawet u nas, można spotkać w domach górali. Jeżeli w wiosce nie mieszka wielu zamożnych ludzi, to z pewnością odtwa¬ rzacz znajdzie się w dharamsali — świetlicy wiejskiej (dawniej służącej jako stanica pielgrzymkowa). Zawsze więc jest miejsce i sposobność, by obejrzeć kupione płyty. Najczęściej kupowane są nowości tworzone przez artystów z własnej doliny. W dru¬ giej kolejności — te płyty, które zdobyły sobie rozgłos w regionie. Konkurencja bollywoodzka z nizin nie jest aż tak mocno odczuwalna. Inaczej traktuje się w górach muzykę filmową z wielkich ekranów, a inaczej własną twórczość. Warto przyjrzeć się też krótkiej historii rejestrowania muzyki i obrazu przez samych górali. Kasety magnetofonowe z utworami nagranymi przez Kanaurów we własnym języku pojawiły się na rynku w połowie lat 90. X X wieku. Początkowo były to głównie pieśni dewocyjne, poświęcane lokalnym bogom. Pokazywały się także zestawienia utworów tworzonych i pisanych przez młodych artystów. Co cie¬ kawe i niespotykane na płytach i kasetach kupowanych w naszym kraju, oprócz ścieżek dźwiękowych z utworami znajdują się też dźwiękowe reklamy lokalnych sklepów (np. obuwniczego, tekstylnego), zakładów usługowych (tapicerów, sto- �Montaż lokalności. Produkcje filmowe górali stanu Himaćal w Indiach 285 larzy), a nawet kolejnych kaset lub płyt. Pieśniom dewocyjnym zwykle towa¬ rzyszy tradycyjny podkład muzyczny, odgrywany na instrumentach będących własnością świątyń w każdej osadzie. Te produkcje także nie są pozbawione komercyjnych ścieżek reklamowych. Utwory oparte o teksty ludowe lub pisa¬ ne współcześnie, aranżowane są w „nowoczesnej" oprawie dźwiękowej, którą tworzą keyboard z efektem echa i perkusja elektroniczna. Obecnie można nabyć także nowe produkcje rejestrowane na kasetach magnetycznych. Stanowią one alternatywę w możliwości odtwarzania oraz są atrakcyjne cenowo — połowa wydatku na płytę VCD z tym samym materiałem. W roku 2003 wydano pierwszą płytę wideo (VCD) w języku kinnauri. Zawie¬ rała kilka tradycyjnych pieśni śpiewanych w języku regionu, we współczesnej aranżacji. Od tego czasu rynek z twórczością filmową nabierał coraz większej dynamiki. Masowa produkcja płyt wideo-cd z regionalnym folklorem w ciągu zaledwie pięciu ostatnich lat zyskała status niemal koniecznego elementu za¬ znaczania własnej wyjątkowości i odrębności kulturowej. Co więcej, tego typu produkt staje się ważnym czynnikiem integrującym społeczności lokalne. Klient przeglądający płyty otrzymuje od handlarzy wskazówki, na co zwracać szcze¬ gólną uwagę. Pierwsze słowa, jakie można usłyszeć: „To nasza muzyka i nasza dolina". Następnie padają nazwiska i imiona wykonawców oraz producenta płyty (często to ta sama osoba, która jest jednym z głównych wokalistów lub tancerzy). Są to pełne informacje ze wskazaniem miejsca zamieszkania (lub gdzie aktualnie można znaleźć daną osobę). Prezentacja i reklamowanie płyty pełne są zaangażo¬ wania, emocji i dumy z takiej oferty, co kontrastuje z obojętnością w momencie podawania produkcji „obcych". Pokazuje to doskonale, jak mocnym akcentem kulturowym stał się zapis własnego folkloru, i w jaki sposób na jego podsta¬ wie kreowany jest wymiar lokalności. Nabiera ona wyrazistości przestrzennej, kojarzonej z własną doliną, osadą i charakterystycznymi miejscami, takimi jak świątynie, wodospady, rzeki, szczyty górskie. W materiałach tego rodzaju wyodrębniają się dwie, podlegające odrębnej ana­ lizie, warstwy: dźwiękowa i wizualna. W wymiarze dźwiękowym najmniej istotna wydaje się estetyka wykonywanych utworów. Ważne jest natomiast przekazanie specyfiki językowej danej społeczności. Spośród wielkiej różnorodności dialektalnej całego okręgu Kinnaur wyodrębnia się trzy duże zespoły językowe (pokry¬ wające się z ogólnie przyjętym podziałem stref kulturowych): dialekty Kinnauru dolnego, centralnego i górnego. Jak duża jest rozbieżność w mowie górali, niech świadczy fakt, iż mieszkańcy skrajnych regionów nie są w stanie się zrozumieć, gdy używają własnych dialektów. Każdy z trzech regionów jest podzielony na odrębne doliny stanowiące społeczności lokalne, które zachowały własną specy¬ fikę językową. Pojawiające się na rynku płyty pokazują, jak istotnym elementem tożsamości górali jest mowa. Skoro poruszam kwestię języka, to warto wspo¬ mnieć, iż statystycznie coraz większa część młodzieży zna już tylko wyuczony w szkołach język hindi. Popularność utworów w języku kinnauri, śpiewanie wraz �286 Przemysław Hinca z wykonawcami, upowszechnia chęć poznawania mowy ojców. Dzisiaj jeszcze za wcześnie, by wyrokować, jak długo dialekty lokalne będą środkiem komu¬ nikacji werbalnej. W pierwszych dniach sierpnia 2008 roku władze Himaćalu podjęły uchwałę, ustanawiającą hindi jako język stanowy. Taki krok z pewnością utrudni ewentualne próby wprowadzenia edukacji w językach lokalnych. Na ile popularność przebojów tworzonych w języku kinnauri jest w stanie powstrzymać zanikanie dialektów regionu, okaże się w ciągu najbliższych lat. Druga warstwa, obrazowa, jest równie interesująca z punktu widzenia folk¬ lorysty, choreologa, historyka, jak i antropologa. Te materiały z powodzeniem można określić jako archiwalia. W tle za wykonawcami pojawiają się charakte¬ rystyczne, wielowiekowe forty, świątynie i budynki mieszkalne. Wielu z nich już dzisiaj nie ma. Pożary i upływ czasu nie oszczędzają nawet budowli będących dla mieszkańców wiosek centrum życia społecznego. Wiele scen kręci się na dziedzińcach świątyń. W produkcjach z okręgu Kullu zaczęły się pojawiać palankiny wyobrażające postacie lokalnych bogów. Dotychczas raczej chronione przed obcymi, teraz stają się symbolem mocy i dumy. Czy ta praktyka będzie się upowszechniała, trudno przewidywać, ponieważ niektóre z bóstw uważane są za tak potężne, iż nie powinny ich widzieć osoby postronne. Innym aspektem obra¬ zu jest taniec. Tradycyjne układy odtwarzane są wiernie, co można zweryfiko¬ wać, obserwując sposób świętowania różnych grup wiekowych. Pewne elemen¬ ty, związane dotychczas z przestrzenią sacrum, pojawiają się także w obrazach filmowych. Chauri — jaczy ogon przytwierdzony do srebrnej rękojeści, służy do sakralnego oczyszczania powietrza od złych mocy. W produkcjach wideo jest atrybutem lidera prowadzącego grupę tańczących (w takim samym układzie prowadzony jest taniec w obecności dewtów — bogów z wiosek). Nie należy takiemu postępowaniu przypisywać chęci nadania wyższej rangi tańcowi. To po prostu element nieodzowny w tańcu grupowym. Twórcy muzyki, tekstów i wykonawcy nie pozostają anonimowi. Każdy utwór jest bowiem ilustrowany obrazami tańczących i śpiewających wykonaw¬ ców w układzie na przemian zmontowanych po sobie sekwencji o charakterze tradycyjnym i współczesnym. W układach tradycyjnych „bohaterowie" klipu występują w strojach tradycyjnych. Przypomina to sytuacje obrzędowe, mające miejsce na dziedzińcu świątynnym podczas dorocznych świąt. Te sceny przepla¬ tane są sekwencjami ujęć z tymi samymi, co poprzednio, osobami, lecz ubrany¬ mi w stroje współczesne, codzienne. Młodzi tancerze w charakterystycznych dla regionu układach tanecznych występują w jednym ujęciu przyodziani w stro¬ je ludowe, w drugim zaś ubrani zgodnie z obowiązującymi kanonami, zwykle młodzieżowej mody (dżinsy, t-shirt, luźna koszula, okulary przeciwsłoneczne, sportowa czapka z daszkiem). Cel takiej konstrukcji obrazu to zaprezentowanie siebie samego, by być rozpoznawalnym. Z premedytacją rezygnuje się z typowo folklorystyczno-historycznego charakteru prezentacji. Ma ona być dowodem na to, że teksty pieśni, taniec i pokazywanie wzajemnych relacji są jak najbardziej �Montaż lokalności. Produkcje filmowe górali stanu Himaćal w Indiach 287 współczesne. Można to potwierdzić, bywając na zabawach towarzyszącym więk­ szym świętom. Stylistyka okładek płyt, oprócz estetyki, posiada też walor informacyjny. To fotomontaże i kolaże pokazujące śpiewających, grupy tancerzy, lokalnych bogów oraz góry charakterystyczne dla regionu. Na małej kartonowej przestrzeni nie brakuje fotografii producentów płyt, muzyków czy kompozytorów. W zależności od wkładu finansowego w produkcję, pojawiają się też twarze głównych sponso­ rów, właścicieli sklepów czy firm usługowych. Realizacja tych swoistych „wizytówek" społeczności lokalnych, choć w war¬ stwie estetycznej bardzo podobna, stała się nośnikiem istotnych elementów wy¬ miaru lokalności: języka oraz charakteru otoczenia, w jakim dana społeczność żyje. Wykorzystanie obrazu medialnego, konstruowanego zwykle jako klipy, ilustrujące treść utworu muzycznego, umożliwia dookreślenie i zdefiniowanie lokalnej specyfiki. Warstwa muzyczna wideoprezentacji zawiera tradycyjne pieś¬ ni lub nowe treści w lokalnym języku. W warstwie obrazu obserwujemy starcie tradycji i nowoczesności. Częste odwoływanie się do charakterystycznych miejsc, takich jak świątynie, góry, rzeki, geograficznie wyznacza przestrzeń, która inspirowała wykreowanie oglądanych i słuchanych przez odbiorcę treści. Nowe media, coraz bardziej do¬ stępne dzięki cyfrowej technologii, nawet w najbardziej oddalonych od sieci dróg osadach górskich, stają się środkiem wyrazu dla grupy oraz drogą komunikacji ze społecznościami sąsiednimi. Przy okazji jesteśmy świadkami tworzenia niezwy­ kłych materiałów archiwalnych, które w trzech wymiarach (obraz, muzyka, język) będą stanowić nieoceniony dla górali i przyszłych badaczy zapis historyczny. Taki sposób zachowania wiedzy, o choćby cząstce własnej kultury, już za kilka lat (bio¬ rąc pod uwagę szybko zachodzące zmiany) będzie dla kolejnych pokoleń wykład¬ nią własnej lokalności. Nowa postać transmisji kulturowej tworzona jest i rozpo¬ wszechniana przede wszystkim wśród młodszego pokolenia. Pozwala to sądzić, iż obecna forma konstruowania przekazu medialnego utrwali się na dłuższy czas. W górskich regionach stanu Himaćal płyty takie stają się coraz bardziej popular­ ne. Pojawiają się także pierwsze osoby, urastające do roli gwiazdy. Młodzież z okręgu Lahul z zachwytem opowiada o Shakun, najpopularniejszej propagatorce lokalnego folkloru. Mimo tego, iż jest ona nauczycielką pracującą w szkole w Manali (poło¬ żonym poza okręgiem Lahul), nagrywa płyty we współpracy z młodymi twórcami w języku lahuli. Shakun pisze teksty, realizuje własne pomysły, szczególnie dbając o zachowanie języka. W sierpniu 2008 roku ukazała się także pierwsza płyta wideo-cd z utworami śpiewanymi w ćiambali — języku pasterzy z okręgu Ćiamba. Zważywszy na dużą popularność tych produkcji oraz ich dostępność, płyty z nagraniami audio-wideo urastają do rangi ważnego przekaźnika własnej wy­ jątkowości. Obok wyznania wyrażają one fundamentalne elementy kształtujące tożsamość ludów tubylczych w Indiach (język, przynależność terytorialną i świa¬ domość ciągłości historycznej). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b75720e6c46a5435e04041dcf2b754c3.jpg 71e7b6f13d9592d7357e480b5716e046 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Motyka / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Ostrów [wyspa na Jeziorze Wdzydze], (woj. pomorskie) Subject The topic of the resource rolnictwo ; narzędzia do ręcznej uprawy ziemi ; Kaszuby Description An account of the resource fotografia przedstawia narzędzie do ręcznej uprawy ziemi (motyka trójzębna) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_18.12.X_G.4.2.6_01 maszyny rolnicze motyka narzędzia do ręcznej uprawy ziemi okoliceKościerzyny Ostrów rolnictwo wyspa na Jeziorze Wdzydze https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a7deb3d14181e70eea770a35aa598ebc.pdf ae09369f49adf85488dce5c0b279df3c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:886 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:815 Title A name given to the resource Motywy zawierania małżeństw a system wartościowania. Analiza materiałów ze wsi Wólka Zamkowa, woj. białostockie / ETNOGRAFIA POLSKA 1976 t.20 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1976 t.20 z.2, s.201-214 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czekalińska, Alicja; Jakubowska, Longina; Jasiczek, Małgorzata; Prewencka, Małgorzata Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X X z. 2 A L I C J A CZEKALIÑSKA, L O N G I N A JAKUBOWSKA, MAŁGORZATA JASICZEK, GRAŻYNA PREWENCKA MOTYWY ZAWIERANIA MAŁŻEŃSTW A SYSTEM WARTOŚCIOWANIA. A N A L I Z A MATERIAŁÓW ZE W S I W Ó L K A Z A M K O W A , WOJ. BIAŁOSTOCKIE i L i t e r a t u r a socjologiczno-etnograficzna dotycząca zagadnień związanych z rodziną wskazuje n a istotność tego p r o b l e m u w e współczesnej k u l t u ­ rze. Wielość opracowań, samodzielnych p u b l i k a c j i n a u k o w y c h , o p a r t y c h na badaniach terenowych, ankietach i obserwacjach, artykułów p u b l i c y ­ s t y c z n y c h zwraca uwagę na pewne określone jego aspekty. J e d n y m z n i c h jest model r o d z i n y i zachodzące w n i m zmiany, a ściślej porówna­ nie dwóch m o d e l i t e j i n s t y t u c j i : m o d e l u r o d z i n y zwanej tradycyjną ( t u analizuje się więzi i f u n k c j e r o d z i n y wiejskiej rekonstruowane n a podsta­ w i e materiałów pochodzących z w i e k u X I X i X X , a znajdujące powią­ zania i analogie w m o d e l u r o d z i n y mieszczańskiej) oraz m o d e l u r o d z i n y współczesnej w społeczności urbanizującej się, gdzie relacje między człon­ k a m i nie t y l k o szerszej społeczności, lecz i r o d z i n y wykazują duży stopień dezintegracji. Z p u n k t u widzenia e t n o g r a f i i oczywiste jest zwrócenie u w a g i przede w s z y s t k i m na zachodzące w t e j dziedzinie z m i a n y w społeczności w s i p o l ­ skiej. Rodzina s t a n o w i b o w i e m zasadniczą i trwałą organizację w społe­ czności wioskowej i w n i e j należy doszukiwać się rodzaju klucza do i n ­ n y c h , na pozór niezależnych z m i a n w pozostałych dziedzinach życia w s i . Ponieważ f u n k c j e i f o r m y r o d z i n y w społeczności w i e j s k i e j zostały do t e j p o r y dość dobrze określone, wydawało się n a m , że najbardziej i s t o t ­ ne w obecnej c h w i l i jest poszukiwanie p r z y c z y n y zachodzących p r z e m i a n w całym obrazie r o d z i n y . Wstępna hipoteza naszych badań zakładała, że 1 T e m a t t e n został o p r a c o w a n y wersytetu Warszawskiego wego prowadzonego dysponuje przez p r z e z grupę studentów I I I r o k u e t n o g r a f i i w r o k u 1974, w r a m a c h p r o s e m i n a r i u m dr A n n ę K a t e d r a na prowadzenie Zadrożyńską. celu. środki f i n a n s o w e , jakimi tego r o d z a j u badań, n i e pozwoliły s t u d e n t o m n a i c h rozszerzenie, a t y m s a m y m n a doprowadzenie do z a m i e r z o n e g o Nikłe Uni­ badawczo-tereno- studiów n a d podjętym tematem �202 A L I C J A CZEKALIÑSKA zasadniczą przyczyną jest system wartości j e j członków, sposoby wartoś­ ciowania otaczającego życia. I jeżeli obserwowane z m i a n y f o r m i f u n k c j i r o d z i n y współczesnej odpowiadałyby i s t o t n y m z m i a n o m w t y m systemie nadrzędnym, można b y dopiero w t e d y mówić o i s t o t n y c h czy zasadni­ czych zmianach t e j i n s t y t u c j i . P o d s t a w o w y m p r o b l e m e m badań było zawarcie małżeństwa r o z u m i a ­ nego- jako wstęp do założenia nowej rodziny. Badanie motywów w y b o r u partnera, oczekiwań związanych z małżeństwem oraz jego ocen p o w i n n o wskazywać na wartości p e w n y c h cech, walorów, osiągnięć. Ponieważ jednak zasadnicze ograniczenia czasu badań wymagały w y ­ b o r u w s i możliwie najbardziej już poznanej pod względem h i s t o r i i , sto­ sunków społecznych, k u l t u r y , do badań wybrałyśmy wieś Wólka Z a m k o ­ wa, doskonale zaprezentowaną w pracy D a n u t y M a r k o w s k i e j . N a pod­ stawie materiałów z a w a r t y c h w tej pracy i badań powtórnych p o d e j m u ­ j e m y próbę r e k o n s t r u k c j i i analizy zasadniczych rysów systemu wartoś­ ciowania warunkującego zawarcie małżeństwa. Badania przeprowadzałyśmy w 1973 r o k u . Praca D. M a r k o w s k i e j opar­ ta została na eksploracji terenowej l a t 1960-1963. Prace M a r k o w s k i e j zmierzały do określenia całościowego obrazu r o d z i n y w i e j s k i e j na Pod­ lasiu. Mając na względzie dawniejsze zróżnicowanie społeczno-kulturowe i możliwość jego t r w a n i a do dzisiaj a u t o r k a zajęła się obecną rolą różnic w y z n a n i o w y c h i społecznych w kształtowaniu się stosunków rodzinno-sąsiedzkich oraz zakresem i sposobem n i w e l a c j i i adaptacji do społeczeń­ s t w a globalnego. Praca j e j objęła okres stulecia 1864-1965. N i e miała j e d n a k na celu analizy ściśle historycznej, lecz ustalenie prawidłowości i treści p r z e m i a n w z d e t e r m i n o w a n y m historycznie systemie społecznym. Dając r y s histo­ r y c z n y z uwzględnieniem jego aspektów społeczno-ekonomicznych, po­ cząwszy od pierwszych procesów osadniczych aż do okresu powojennego, określiła a u t o r k a charakter r o d z i n y wiejskiej na t y c h ziemiach i c z y n n i ­ k i zewnętrzne, które miały wpływ na jego kształtowanie się. Zróżnicowa­ nie społeczne i wyznaniowe na terenie Podlasia w 2 połowie X I X i na p o ­ czątku X X w i e k u , a więc w interesującym ją przedziale czasu, było w y n i ­ k i e m przebiegu procesów osadniczych ludności r u s k i e j i mazowieckiej, zarówno chłopskiej, j a k i drobnoszlacheckiej, zakończonych już na począt­ k u X V I w i e k u . T a k więc element osadniczy od dawna był zróżnicowany społeczno-prawnie i etnicznie oraz w y z n a n i o w e B r a k samodzielności politycznej Polski, słaby rozwój gospodarczy i za­ rządzenia carskie w y w a r ł y decydujący wpływ na obraz w s i podlaskiej X I X w i e k u i 1 połowy w i e k u X X . Zwłaszcza ustawa uwłaszczeniowa 1864 r o k u , m i m o unifikującego c h a r a k t e r u w zakresie prawno-ekonomicz­ n y m , pogłębiła antagonizmy zarówno między szlachtą a chłopstwem, j a k 2 2 D. M a r k o w s k a , Rodzina wiejska na Podlasiu, W r o c ł a w 1971. �MOTYWY ZAWIERANIA 203 MAŁŻEŃSTW i wewnątrz t y c h bardzo zróżnicowanych w a r s t w . K o n f l i k t y te utrwaliły się na długie lata w postaci i s t o t n y c h barier społecznych. J e d n y m z n i e z w y k l e ważnych czynników w kształtowaniu się stosun­ ków r o d z i n n y c h było ustawodawstwo. „Regulacja p r a w n a małżeństwa i r o d z i n y bazowała na koncepcji r e l i g i j n e j . Obowiązywała r e l i g i j n a f o r m a małżeństwa, które podlegało j u r y s d y k c j i kościelnej" — pisze M a r k o w ­ ska. P o l i t y k a carska tworzyła ostre b a r i e r y d l a d o b o r u małżeńskiego na s k u t e k zarządzeń dotyczących wyznań. W y r a z e m r u s y f i k a c y j n y c h t e n d e n ­ cji był nakaz w y c h o w y w a n i a dzieci małżeństw mieszanych prawosławno- k a t o l i c k i c h w r e l i g i i prawosławnej. P r a w o też uznawało p r y m a t męż­ czyzny w rodzinie, jego przewagę w zakresie władzy rodzicielskiej, a t y m s a m y m wyznaczało kobiecie rolę drugorzędną i podporządkowaną. Podlaska społeczność była zróżnicowana społecznie (drobna szlachta i chłopi) oraz wyznaniowo-etnicznie (prawosławni pochodzenia ruskiego i k a t o l i c y pochodzenia polskiego). Ze względu n a te d w i e generalne l i n i e podziału M a r k o w s k a ustaliła k r y t e r i a d o b o r u zawieranych małżeństw (inne w e wsiach homo-, a inne w heterogennych). Były one różne w róż­ n y c h okresach. I t a k w latach 1864-1919 zarówno odrębność r e l i g i j n a j a k i społeczna były istotną barierą w z a w i e r a n i u związków małżeńskich. Dlatego małżonkowie pochodzili głównie z tej samej g r u p y społecznej i w y z n a n i o w e j . B a r i e r y te w e wsiach heterogennych ograniczały możli­ wość znalezienia współmałżonka w e własnej w s i , co w k o n s e k w e n c j i czę­ sto powodowało zachwianie równowagi ekonomicznej partnerów. Jest też oczywiste, że w e w s i homogennej w y z n a n i o w o dobór małżonków w obrę­ bie tej samej społeczności był z j a w i s k i e m o wiele częstszym niż w e w s i heterogenněj. Jednakże różnice r e l i g i i n i e stanowiły przeszkody d l a są­ siedzkiej współpracy gospodarczej. Także n i e spotykało się specjalnej wrogości na t y m t l e . Przeciwnie, sytuacja t a k a skłaniała do t o l e r a n c j i i wzajemnego zrozumienia, dając w y r a z tendencjom unifikującym i z d o l ­ nościom a d a p t a c y j n y m . W okresie międzywojennym coraz częstsze były p r z y p a d k i zawierania małżeństw mieszanych pod względem w y z n a n i o ­ w y m , dzięki czemu społeczności stawały się bardziej zintegrowane, umac­ niając więzi społeczne więzami pokrewieństwa. Zwężało to także t e r y t o ­ r i a l n y obszar d o b o r u małżeństw, co miało korzystne następstwa gospo­ darcze. 3 O wiele bardziej złożony p r o b l e m stanowiło zróżnicowanie społeczne. Szlachta była grupą zachowawczą, silnie akcentującą swoją odmienność, broniącą się przed degradacją klasową. Ze względu na t o oraz na małą liczebność wiosek drobnoszlacheckich, sprawa d o b o r u małżonka stała się sprawą bardzo trudną. N i e m n i e j j e d n a k poszukiwanie p a r t n e r a równego statusem społecznym i gospodarczym było nadal regułą. T r z y m a n i e się t y c h zasad powodowało, że wśród drobnej szlachty zawierano małżeństwa ' Markowska, op. cit., s. 241. �204 ALICJA CZEKALINSKA w późniejszym niż wśród chłopów w i e k u . Jednocześnie też znacznie p o ­ większyło się t e r y t o r i u m , na którym trzeba było znaleźć p a r t n e r a do tego związku. Stąd t a k dużego znaczenia w k o j a r z e n i u małżeństw nabrała i n s t y t u c j a „rajka", która, choć charakterystyczna dla społeczności chłop­ skiej, odgrywała w niej w t e d y mniejszą rolę. Ze względu n a mniejszą niż u chłopów możliwość znalezienia odpowiedniego p a r t n e r a , mniejszy był także „współczynnik decyzji i n d y w i d u a l n e j " . B a r i e r y te n i e zostały przełamane w okresie międzywojennym, chociaż osłabły znacznie w e wsiach heterogennych społecznie. Okres po r o k u 1945 przyniósł odmienne szanse r o z w o j u obu g r u p o m . P o l i t y k a f a w o r y z o w a n i a gospodarstw mało- i średniorolnych wpłynęła niekorzystnie na sytuację d r o b n e j szlachty. Gospodarstwa chłopskie m o ­ dernizują się i profesjonalizują. Powszechne jest przekonanie o „zacofa­ n i u " szlachty. Poprzez to obniżyła się atrakcyjność chłopców pochodze­ n i a szlacheckiego, dziewczęta chłopskie b o w i e m zaczęły cenić małżeń­ s t w a z urzędnikami, w y s o k o w y k w a l i f i k o w a n y m i r o b o t n i k a m i , chłopo-rob o t n i k a m i i d o b r y m i r o l n i k a m i . T a k więc zauważa się wzrost znaczenia zawodu w zasadach d o b o r u małżonków. Obecną rolę przedziałów społecz­ n y c h w doborze małżonków i kształtowaniu się stosunków rodzinno-sąsiedzkich M a r k o w s k a określa następująco: „tradycyjny dystans społeczny określają j e d y n i e pośrednio b a r i e r y w doborze małżeńskim". T e m a t e m naszych badań była również rodzina w i e j s k a na Podlasiu, lecz — j a k już wspomniałyśmy — w znacznie węższym zakresie. C h o ­ dziło o próbę określania motywów w y b o r u p a r t n e r a do małżeństwa oraz o ocenę t y c h małżeństw. Badania oparte na własnym k w e s t i o n a r i u s z u zo­ stały przeprowadzone n a wiosnę 1973 w Wólce Z a m k o w e j , jednej ze w s i dokładnie omówionych przez D . Markowską. Poprzez poszukiwanie, w j a ­ k i m w y m i a r z e aktualne są dziś jeszcze b a r i e r y społeczno-wyznaniowe, o których mówiła M a r k o w s k a , próbowałyśmy określić różnice w k r y t e ­ r i a c h d o b o r u małżeństw. Wiązało się to w sposób oczywisty z t e m a t e m zasadniczym ( m o t y w a m i zawierania małżeństw i i c h ocenami) oraz mogło pozwolić na dotarcie do niektórych elementów moralności i światopoglądu danej społeczności, związanych z życiem r o d z i n n y m ( w t y m m . i n . uwzglę­ dniłyśmy stosunek i n f o r m a t o r a d o rozwodów, dzieci nieślubnych, powtór­ nego małżeństwa, ślubu kościelnego i c y w i l n e g o itp.). Badana przez nas wieś Wólka Z a m k o w a leży po p r a w e j stronie B u g u , w w o j . białostockim. Należy do g m i n y D r o h i c z y n . M a połączenie z W a r ­ szawą, Białymstokiem, Siemiatyczami linią k o m u n i k a c j i P K S . Wioska leży obecnie p r z y szosie. Została przeniesiona znad B u g u pod koniec X I X w i e k u po pożarze. Wioska m a postać r e g u l a r n e j ulicówki. Wólka Z a m k o w a była przed r o z b i o r a m i oczynszowana. W okresie p o r o z b i o r o w y m znalazła się w dobrach rządowych Cesarstwa Rosyjskiego. Wieś była i jest chłopska i d w u w y z n a n i o w a (zamieszkana w połowie przez prawosławnych i katolików). �MOTYWY ZAWIERANIA 205 MAŁŻEŃSTW W l a t a c h 1937 - 1939 przeprowadzono t a m komasację gruntów. W l a ­ t a c h 1963 - 1964 wieś liczyła 245 osób, 50 domów, 77 „małych r o d z i n " . Najwięcej było gospodarstw średniej wielkości (5 - 10 ha) — 29, powyżej 10 ha — 8 gospodarstw, 24 gospodarstwa poniżej 5 ha. Gospodarka r o l n a stała n a n i s k i m poziomie. Brakowało nowoczesnych narzędzi r o l n i c z y c h , wprowadzono w p r a w d z i e nawozy rolnicze sztuczne, ale i c h użycie było n i e w i e l k i e . M i m o dogodnych warunków (stosunkowo dużo łąk i pastwisk) nie rozwijała się hodowla. Poza pracą we własnym gospodarstwie mało­ r o l n i n a j m o w a l i się u bogatszych gospodarzy; k i l k a osób zajmowało się rzemiosłem, a k i l k a pracowało w Drohiczynie. Po ostatniej w o j n i e zazna­ cza" się nasilenie m i g r a c j i młodzieży do miast, głównie w związku ze zdo­ b y c i e m zawodu. Proces t e n t r w a do c h w i l i obecnej. W r o k u 1973 wieś liczyła 243 osoby, 53 d o m y , 65 „małych r o d z i n " . W porównaniu z r o k i e m 1964 zmniejszyła się liczba gospodarstw z 61 do 53. Zmniejszyła się nieznacznie liczba gospodarstw wielkości do 10 ha, a powiększyła — powyżej 10 ha. W Wólce Z a m k o w e j znajduje się szkoła, działa Kółko Rolnicze, Koło Gospodyń W i e j s k i c h , PZPR. Wybór informatorów został d o k o n a n y próbą losową. N a ogólną ilość 243 mieszkańców w s i przebadano 28 osób, w t y m 18 k o b i e t i 10 mężczyzn. C h a r a k t e r y s t y k a w i e k u informatorów sklasyfikowana w grupach przed­ stawiona jest w t a b e l i I . Tab. I. Charakterystyka Grupy wieku Kobiety Mężczyźni Razem do lat 30 2 — 2 wieku informatorów 30-50 pow. 50 razem 7 9 18 3 7 10 10 16 28 Spośród informatorów jedna osoba była pochodzenia szlacheckiego, pozostałe 27 — włościańskiego; 20 przebadanych osób pochodziło z Wólki Z a m k o w e j , 4 z p a r a f i i D r o h i c z y n , 4 spoza obszaru p a r a f i i (zamieszkały one we w s i po z a w a r c i u małżeństwa). Dokładniejsze i n f o r m a c j e dotyczące pochodzenia, w y z n a n i a i stanu c y w i l n e g o informatorów zamieszczone są w t a b e l i I I . Większość małżeństw było zawieranych (niezależnie od d a t y zawarcia związku małżeńskiego) wśród k o b i e t : w w i e k u 1 6 - 2 4 l a t , wśród mężczyzn w w i e k u 25 - 30 l a t . Przeważają małżeństwa wielodzietne (patrz tab. I I I ) . I n f o r m a t o r z y gospodarowali obszarami wielkości o d 3 ha do 15 ha (podajemy wielkości skrajne). Gospodarstwa zostały sklasyfikowane w trzech g r u p a c h : do 5 ha, ponad 10 ha, od 5 do 10 ha. Gospodarstwa n i e �Tab. II. Charakterystyka kandydatów do małżeństwa ¡§ Os Pochodzenie społeczne terytorialne chłopi Kobiety 17 Mężczyźni 10 Razem 27 szlach. 1 Wólka Z . paraf. 10 4 10 1 4 20 Stan cywilny Wyznanie poza katolicy prawosł. niezamęż. nieżon. zamęż. żon. wdowy 4 10 7 1* 1 - 8 3 - - - - 9 - 4 18 10 1 — 14 9 3 1 wdowcy 3 14 1 1 > O > o > Tab. III. Charakterystyka małżeństw 16-- 2 4 Okres zawarcia małżeństwa kobiety 2 5 - -30 mężczyźni kobiety powyżej 30 mężczyźni kobiety 1905-1939 8 1939-1945 2 1 1945-1973 6 1 1 3 1 16 2 1 6 1 Razem 2 * Rozwódka i mężatka (powtórne małżeństwo) — 1 ilość dzieci w rodzinie mężczyźni 1 bezdzietni do 2 1 4 - — I pow. 2 4 1 1 3 3 2 7 8 �MOTYWY ZAWIERANIA 207 MAŁŻEŃSTW zawsze były prawną własnością i n f o r m a t o r a . Są to gospodarstwa, w któ­ r y c h i n f o r m a t o r z y p r z e b y w a l i i z których u t r z y m y w a l i śię. Dokładna c h a r a k t e r y s t y k a obszaru gospodarstw zamieszczona jest w t a b e l i I V . Tab. IV. Wielkość gosp. Ilość inf. Wielkość gospodarstw informatorów do 5 ha 6 5 - 1 0 ha pow. 10 ha bezrolni 5 3 3 Spośród przebadanych 7 osób miało dodatkowe źródła u t r z y m a n i a , w t y m : w przemyśle ( w mieście) pracowały 3 osoby, chałupnictwem i rzemiosłem zajmowały się 4 osoby. Wśród n i c h była t y l k o jedna kobieta trudniąca się k r a w i e c t w e m . Przeważa wykształcenie podstawowe. Starsze pokolenie, szczególnie k o b i e t y , n i e posiadają żadnego. Nieliczne osoby ukończyły k u r s y za­ wodowe. Sfera motywów określonego działania odbija bezpośrednio system wartościowania n i m rządzący. T y m s a m y m p r z y j m u j e m y , że m o t y w y werbalizowane przez informatorów były r z e c z y w i s t y m i l u b idealizowa­ n y m i bodźcami prowadzącymi do w y b o r u p a r t n e r a i , w k o n s e k w e n c j i , do zawarcia małżeństwa. Dlatego też, podczas badań w Wólce Z a m k o w e j chodziło głównie o określenie o b i e k t y w n y c h warunków wiążących się z b a d a n y m i małżeństwami. A więc: 1) określenie d o b o r u t e r y t o r i a l n e g o małżonków, 2) określenie d o b o r u wyznaniowego małżonków, 3) określenie d o b o r u społecznego. W następnej dopiero kolejności należało odwołać się do motywów dokonania określonych wyborów. Zestawienie o b y d w u t y c h g r u p i n f o r ­ m a c j i p o z w o l i zastanowić się n a d i c h wzajemną zależnością. I . D o b ó r t e r y t o r i a l n y m a ł ż o n k ó w . Ogółem przebadano 27 osób zamężnych i żonatych ( w t y m uzyskano i n f o r m a c j e dotyczące 16 małżeństw) i 1 kobietę niezamężną. Z 27 osób — 2 pochodzi spoza Wólki. Wskazuje to na preferencję w y ­ b o r u współmałżonka raczej z t e j samej w s i . Przyczynę tego z n a j d u j e m y zarówno w większej łatwości poznania się, j a k i w e względach ekonomicz­ n y c h . Łatwiej jest dzielić ziemię leżącą niedaleko, łatwiej jest ją u p r a ­ wiać. Element znajomości wchodzących ze sobą w związki p o w i n o w a c t w a r o d z i n jest również bardzo ważny. Z n a j d u j e to potwierdzenie w p r z e p r o ­ w a d z o n y c h w y w i a d a c h . Rzeczą charakterystyczną jest f a k t , że większość związków w p r z y p a d k u p a r t n e r a z dalszej okolicy zrealizowana została za pośrednictwem „rajka". T y l k o małżeństwa młodsze stażem n i e znają tej f o r m y pośrednictwa. Rozrzut t e r y t o r i a l n y osób pochodzących spoza Wólki nie jest duży. Ogranicza się on zasadniczo do tej samej p a r a f i i ( D r o h i ­ czyn) l u b p a r a f i i sąsiedniej. �о GC Tab. V. Liczba informatorów Okres liczba kawaler panna żonaci mężatki żonaci mężatki żonaci mężatki wdowy panny badań resp. 16-24 16-24 do 30 do 30 30-39 30-39 40-49 40-49 do 49 do 49 1963-1964* 167 12 10 2 8 12 20 13 9 1973 28 - - — 2 1 3 2 3 * Badania przeprowadzone przez D. Markowską. 1 — — 1 żonaci mężatki wdowcy wdowy pow. 50 pow. 50 pow. 50 pow. 50 39 29 6 6 4 1 8 3 �MOTYWY Tab. VI. Z A W I E R A N I A MAŁŻEŃSTW 209 Pochodzenie terytorialne małżonków w obrębie parafii Lata w obrębie wsi 1905-1939 2 4 1939-1945 1 — 1945-1970 2 spoza paraf. 3 — 1 3 razem 9 1 6 W y d a j e się n a m jednak, że można już mówić o p e w n y m postępującym procesie przemieszania, wyjścia poza obręb jednej w s i . Z konieczności, prowadząc badania t y l k o n a miejscu, nie byłyśmy w stanie uchwycić p r o ­ cesu e m i g r a c j i dziewcząt (bo i c h to głównie dotyczy) ze w s i . N i e chcąc pochopnie wysnuwać wniosków, w y d a j e się jednak, że proces t e n będzie przybierał na sile, co jest zresztą zgodne z prognozami socjologów. II. D o b ó r wyznaniowy małżonków. Ponieważ badana wieś jest i była wsią dwuwyznaniową, zagadnienie w y b o r u p a r t n e r a z określonej g r u p y w y z n a n i o w e j wydawało się i s t o t n y m wskaźnikiem spo­ sobu wartościowania cech uświadamianych przez społeczność, które m o ­ gły je różnicować, a nawet być k o n f l i k t o w e (patrz t a b . V I I ) . Tab. VII. Zróżnicowanie wyznaniowe badanych mulżeństw małż. jednorodne Okres zaw. małż: katolicy 1905-1939 4 1939-1945 1 1945-1970 4 Razem 9 małż. mieszane razem 3 2 9 — 2 — — 6 5 2 16 prawosł. 1 Z badań prowadzonych przez D . Markowską w y n i k a , że w życiu spo­ łecznym w s i dwuwyznaniowość nie powodowała konfliktów między k a t o ­ l i k a m i a n i e k a t o l i k a m i . Jedyną sytuacją, k i e d y można mówić o p e w n y c h kontrowersjach, było i jest zawarcie małżeństwa. Badania te potwierdzają jednak, że zawierano małżeństwa mieszane w y z n a n i o w e również w o k r e ­ sach dużo wcześniejszych. P r a k t y k a w y k a z u j e , że z chwilą małżeństwa jedno z partnerów rezygnuje ze swego w y z n a n i a (żadna zasada n i e decy­ duje o t y m , które). Bierze się t u pod uwagę dobro współżycia małżeń­ skiego i w y c h o w a n i e r e l i g i j n e dzieci. W o p i n i i w s i „nie uchodzi", b y mał­ żonkowie b y l i i n n y c h wyznań i być może dlatego (wykazuje to zestawie­ nie zawarte w tab. V I I ) większość małżeństw d e k l a r u j e jednakowość w y ­ znania. N i e m n i e j j e d n a k jeden z informatorów (w r o k u 1948, miał w t e d y lat 28) podaje, że będąc zakochanym w dziewczynie zrezygnował z małżeń­ s t w a ze względu n a dzielące i c h wyznanie. W naszych badaniach jest to 14 — Etnografia Polska, t. X X z. 2 �210 A L I C J A CZEKALIÑSKA wyjątek. Małżeństwa mieszane w y z n a n i o w o były i są zawierane n a d a l w Wólce Z a m k o w e j . I I I . D o b ó r s p o ł e c z n y m a ł ż o n k ó w . P r a w i e wszystkie mał­ żeństwa (z wyjątkiem jednego) są małżeństwami włościańskimi. Wyjątek s t a n o w i małżeństwo szlachcianki z chłopem. Jest to sytuacja zrozumiała w p r z y p a d k u Wólki Z a m k o w e j •— w s i włościańskiej. Małżeństwa m i e ­ szane społecznie n i e są wewnętrznym p r o b l e m e m społeczności, chociaż odgrywa t u pewną istotną rolę zamożność poszczególnych gospodarzy. Lecz nie jest t o związane z tradycją i c h pochodzenia. N i e w y k l u c z a to j e d n a k znajomości p e w n y c h s y t u a c j i dotyczących współmałżonka i jego w y b o r u spoza w s i i spoza swojej g r u p y społecznej. W badaniach p o t w i e r ­ dziła t o jedna i n f o r m a c j a mówiąca o wyborze d o k o n a n y m przez włościa­ n i n a w s t o s u n k u do szlachcianki (w r o k u 1913). Sytuacja ta została oce­ niona przez siostrę zainteresowanej: „lepiej byś się powiesiła, niż wyszła za chłopa". Małżeństwo doszło j e d n a k do s k u t k u i , co więcej, zostało ocenione przez informatorkę j a k o dobre. M o t y w y w y b o r u współmałżonka podawane przez informatorów wiążą się ze sposobem poznawania się młodych. Z k o l e i poznanie to wskazuje na rzeczywiste bodźce zawarcia przyszłego związku. W przeważającej większości i n f o r m a t o r z y poznali swego przyszłego małżonka w d o m u r o d z i n n y m (przez kolegów, koleżanki, rodzeństwo) l u b z n a l i się „od dziecka". Ostatnie z t y c h określeń odnosi się do w s z y s t k i c h małżeństw z a w a r t y c h w obrębie w s i . S p o t y k a n y jest jeszcze i n n y , d a w n i e j bardziej powszechny, sposób poznania młodych przez „rajka". Cztery małżeństwa doszły do s k u t k u właśnie w t e n sposób. Wydawać się mogło, że jest to sposób d a w n o już n i e a k t u a l n y . Jednak ostatnie małżeństwo z „rajkiem" d a t u j e się na r o k 1950. D a t y poprzednich na lata: 1923, 1927, 1948. W okresie późniejszym najprawdopodobniej pośredniczenie „rajka" było coraz rzadsze, dlatego nie potwierdzone w w y w i a d a c h . Wiąże się to z pewnością ze z d o b y w a n i e m coraz większej samodzielności przez mło­ d y c h , zarówno w sferze m a t e r i a l n e j (a więc uniezależnienie się ekono­ miczne) j a k i osobistej. Sformułowanie „ojciec kazał" l u b „matka kazała" przestają się p r a w i e (z j e d n y m wyjątkiem) powtarzać po r o k u 1945. N i e m n i e j z materiałów zebranych podczas badań w y n i k a , że j e d n y m z najważniejszych, często decydującym o z a w a r c i u małżeństwa c z y n n i k i e m , jest aprobata r o d z i n y . T o rodzina najczęściej wskazuje na odpowied­ nią pannę l u b k a w a l e r a — odpowiednią w o p i n i i r o d z i n y . Będzie t o więc t z w . dobra p a r t i a : m a dużo z i e m i l u b jest zamożna, z gospodarskiej r o d z i n y i t p . Często rodzina w lęku przed staropanieństwem córki podsuwa j e j pierwszego i nawet n a j m n i e j odpowiedniego, lecz chętnego „do żeniaczki" k a n d y d a t a , a córka się godzi. Zarówno w p r z y p a d k u , g d y do znajomości między młodymi doszło- samorzutnie l u b t y m bardziej, jeżeli udział b i e ­ rze w t y m „rajek", zgoda r o d z i n y jest nieodzowna. O p i n i a r o d z i n y do- �MOTYWY ZAWIERANIA MAŁŻEŃSTW 211 tycząca przyszłego małżeństwa zajmuje dużo miejsca w w y p o w i e d z i a c h informatorów. Osoba pośrednicząca („rajek", kolega, siostra) chwaląc za­ l e t y swego k a n d y d a t a zwraca sią głównie do r o d z i n y d r u g i e j s t r o n y . D o bliższej znajomości dochodzi po długotrwałych n i e k i e d y namysłach i w i e ­ l o k r o t n y m p o t w i e r d z e n i u zgody rodziny. Samodzielna decyzja młodych o p o b r a n i u się (dotyczy to także małżeństw, które pobrały się niedawno) p o w i n n a także zostać poparta zgodą o b y d w u r o d z i n i najczęściej, na zasa­ dzie określonej k o n w e n c j i , jest akceptowana. M o t y w a c j a w y b o r u u młodych jest różna. K o b i e t y t y l k o w czterech p r z y p a d k a c h używają określenia „z miłości" ( d w a małżeństwa zawarte w r o k u 1943: on w W i e k u 21 l a t , ona 17 l a t , i w r o k u 1960: o n — 21 l a t , ona 20), a więc preferujące wyraźnie uczucie. Najczęściej p o w t a r z a n y m m o t y w e m w y b o r u jest „podobał się, podobała się". Pod t y m określeniem k r y j e się zazwyczaj i n f o r m a c j a , że k a n d y d a t [-ka] był [-a] wesoły, zarad­ n y , p r a c o w i t y , gospodarny, umiał się znaleźć, oszczędny. W j e d n y m p r z y ­ p a d k u s p o t y k a m y wręcz sformułowanie: „podobał się, bez miłości, z p r z y ­ zwyczajenia". Raz też s p o t y k a m y „lęk przed staropanieństwem" — zwią­ zek z a w a r t y w r o k u 1923, w w i e k u 18 l a t . A ż w 6 w y p o w i e d z i a c h k o b i e t t r a f i a m y na motywację czysto ekonomiczną. B r a k rąk do p r a c y we włas­ n y m gospodarstwie, posiadanie przez k a n d y d a t a dużego areału ziemi, chęć posiadania własnego gospodarstwa —- oto decydujące bodźce. W j e d ­ n y m w y p a d k u występuje też chęć zapewnienia dzieciom o p i e k i (powtórne małżeństwo). W j e d n y m w y p a d k u decyduje a u t o r y t e t i t r a d y c j a zawodu: informátorka pochodząca z r o d z i n y młynarskiej w y c h o d z i za mąż też za młynarza. Posłuszeństwo w o l i r o d z i n y l u b opiekunów jest n a d a l istotne. Jeszcze w 1960 r o k u do małżeństwa dochodzi na żądanie w u j a — opie­ kuna. M o t y w a c j a mężczyzn jest różna t y l k o nieznacznie. W czterech p r z y ­ padkach k a n d y d a t szukał żony, „bo chciał się żenić". W i e k dwudziestu p a r u l a t wydaje się t u być granicą, k i e d y w y p a d a założyć rodzinę. Cha­ rakterystyczne, że żony t y c h 4 informatorów nie pochodzą z Wólki; do poznania doszło za pośrednictwem osób trzecich. K w e s t i a posagu n i e o d ­ grywała w t y c h p r z y p a d k a c h żadnej r o l i . Dwóch informatorów ożeniło się „z miłości". T r z e m pozostałym przyszła żona „podobała się". C z y n n i k ekonomiczny w w y p o w i e d z i a c h mężczyzn nie u j a w n i a się t a k silnie, j a k w w y p o w i e d z i a c h kobiet. Świadczą o t y m w y p o w i e d z i dotyczą­ ce posagu. Żaden z informatorów p r z y uzasadnianiu swojego w y b o r u nie podkreślał s p r a w y posagu, chociaż oczywiście dziewczyna w n o s i do n o ­ wego gospodarstwa swoją wyprawę: bielizna pościelowa, naczynia i t p . , często i n w e n t a r z żywy, czasem pieniądze. Zwyczaj d a w a n i a pieniędzy o d ­ notowałyśmy t y l k o w p r z y p a d k u małżeństw z a w a r t y c h przed 1939 r o k i e m (300 zł, 700 zł). Po 1945 r o k u zastępuje j e zwiększona ilość i n w e n t a r z a . W żadnej w y p o w i e d z i nie odnotowano targów o posag. Wręcz p r z e c i w - �212 A L I C J A CZEKALIÑSKA nie — nie wypadało pytać o tę sprawę: „bo wyglądałoby, że o majątek, a nie o dziewczynę się s t a r a " . W przeważającej większości spraw mająt­ k o w y c h przed ślubem n i e omawiano. Mógł mieć na to wpływ f a k t , że w Wólce i o k o l i c y jest mało gospo­ d a r s t w bardzo bogatych. Status ekonomiczny jest raczej wyrównany, a o zwyczajową wyprawę p a n n y młodej n i e w y p a d a się pytać. Badania nasze wykazują, że t r u d n o uznać posag za c z y n n i k ważny, decydujący l u b roztrzygający p r z y z a w i e r a n i u małżeństw w Wólce Z a m k o w e j . Oceny dotyczące małżonków wydają się n a m uzupełnieniem podawa­ n y c h motywów. Oczywiście, są one w y p o w i e d z i a m i s u b i e k t y w n y m i i n ­ formatorów, lecz s u b i e k t y w i z m t e n u w y p u k l a raczej szczególną sytuację osiągnięcia (lub nie) zamierzonego celu. Przede w s z y s t k i m uzyskałyśmy wyłącznie (z wyjątkiem jednego p r z y p a d k u ) p o z y t y w n e oceny małżeństw ze zróżnicowaniem na „dobre" i „bardzo d o b r e " . K o n t e k s t t y c h określeń jest jednak bardzo niejasny, nieostro wyjaśnia i c h treść. Oto szczególnie j a s k r a w y przypadek sprzeczności pomiędzy oceną obydwojga małżonków a opinią sąsiadów i naszymi obserwacjami: w o p i n i i zarówno męża, jak i żony i c h małżeństwo (zawarte w r o k u 1932) „jest d o b r e " . Żona pochodzi z Drohiczyna, mąż z Wólki. Obydwoje jednocześnie stwierdzają, że n i e ­ porozumienia między n i m i zaczęły się tuż po ślubie. Doszedł do tego b a r ­ dzo ostry k o n f l i k t pomiędzy teściową a synową (z miasta). W dalszej konsekwencji doprowadziło t o do odejścia z d o m u i c h dzieci, zawarcia przez n i e związków małżeńskich w b r e w w o l i rodziców i do d e f i n i t y w n e j o d m o w y p o w r o t u do Wólki. D l a obserwatora jest t o przykład niezgodnego małżeństwa i skłóconej rodziny. Pośrednio potwierdzają to sami zaintere­ sowani szczegółami swojej h i s t o r i i . O p i n i a sąsiadów potwierdza to. Małżeństwo, które oceniło swoje pożycie j a k o „złe", w i n i głównie za to teściów. Informátorka k i l k a k r o t n i e uciekała do rodziny, ale wracała ze względu na dzieci. Mąż pije. Informátorka wyszła za mąż za namową r o ­ dziny, nie mając do tego związku „serca". Rozwodu nie bierze w ogóle pod uwagę. Z przeprowadzonych badań wynikają również pewne informacje d o ­ tyczące poglądu mieszkańców Wólki na śluby c y w i l n e i rozwody. Obo­ wiązek zawierania ślubów c y w i l n y c h (wprowadzony po wojnie) spotykał się z różnym przyjęciem przez miejscową ludność. Badając aktualną opinię o z a w i e r a n i u małżeństw w Urzędach S t a n u Cywilnego, s t w i e r d z i ­ łyśmy, że n a d a l jest ona niejednolita. I n f o r m a t o r z y , którzy n i e p r z e k r o ­ c z y l i 30 l a t życia uznają ślub c y w i l n y i kościelny za równie ważne. W grupie w i e k u od 30 do 50 lat, którą objęła ustawa o z a w i e r a n i u ślu­ bów c y w i l n y c h , zdania były podzielone. Część informatorów uważa, że po ślubie c y w i l n y m młodzi są już p r a w o w i t y m i małżonkami u z n a n y m i przez społeczność wiejską, część zaś uznaje ślub c y w i l n y za formalność, z t y m że jedynie ślub kościelny daje prawo do założenia rodziny. Podob­ nie przedstawia się sytuacja w grupie informatorów powyżej l a t 50. T y l k o �MOTYWY ZAWIERANIA MAŁZENSTW 213 w j e d n y m p r z y p a d k u i n f o r m a t o r (urzędnik USC) uznał ślub kościelny za zbędną formalność. W związku ze ślubami c y w i l n y m i łatwiejsze stało się przeprowadzenie rozwodu. Jednakże możliwość uzyskania r o z w o d u prawnego nie jest rów­ noznaczna z uznaniem go przez społeczność n a w s i . Rozwód p r a w n y nie jest równoznaczny z „rozejściem się". Często i n f o r m a t o r z y dopuszczają nawet możliwość czy konieczność rozejścia się, nie godząc się na rozwód p r a w n y . Najbardziej jest to widoczne wśród informatorów powyżej 50 r o ­ k u życiu. W tej g r u p i e w i e k u w i e l u n i e uznaje żadnej z t y c h f o r m roz­ stania. Wśród młodszych informatorów więcej jest zwolenników rozwodów f o r m a l n y c h . Uważają je za dobre rozwiązanie, ze względu na możliwość powtórnego małżeństwa. Najważniejszym powodem r o z w o d u czy rozejścia się s a n k c j o n o w a n y m przez wieś jest pijaństwo współmałżonka, w y n i k a ­ jące z tego znęcanie się nad rodziną i zaniedbywanie gospodarstwa. Na d r u g i m miejscu stawiane jest złe dobranie się małżonków i zdrada. Ogól­ nie rozwód czy rozejście n i e jest wskazane ze względu n a dzieci, a jeśli do niego dojdzie, ma się dziećmi opiekować m a t k a . W ogólnym r o z r a ­ c h u n k u zdrada, której dopuściła się kobieta, jest czynem bardziej potę­ p i a n y m niż zdrada mężczyzny. W i e l e osób n i e p o t r a f i uzasadnić swego stanowiska, część j e d n a k podaje za przyczynę t e j oceny możliwość u r o ­ dzenia nieślubnego dziecka. Większość informatorów uważa zdradę w ogóle „za grzech". Wszyscy rozmówcy sądzą, że dzieci nieślubne p o w i n n y być t r a k t o w a n e na równi z i n n y m i dziećmi, bo „same sobie n i e wybierają". W n i e w i e l u p r z y p a d k a c h spotkałyśmy się z wyraźnie negatywną postawą wobec m a t k i nieślubnego dziecka. Większość informatorów nie potępia jednak t a k i c h kobiet i dopuszcza możliwość zawarcia przez nie później małżeń­ stwa. Jedna z informátorek (lat 37) jest matką nieślubnego pięcioletniego dziecka. Jest panną. N i e jest osobą j a w n i e potępianą, m i m o to pozostaje na uboczu życia towarzyskiego w s i . Najbliższe s t os u nk i towarzyskie u t r z y m u j e z pozostającą również na uboczu kobietą rozwiedzioną i p o ­ wtórnie zamężną (jedyną we wsi). J a k twierdzą i n f o r m a t o r z y , nie w y n i k a to z j e j s y t u a c j i rodzinnej, ale z j e j „inności" w s t o s u n k u do pozostałych mieszkańców w s i . Wstępnie postawiona hipoteza, że względna trwałość i integracja r o ­ d z i n y w i e j s k i e j ( w porównaniu z miastem) jest w y n i k i e m trwalszego niż zewnętrzne p r z e m i a n y gospodarczo-społeczne tradycyjnego systemu w a r ­ tościowania, nie została oczywiście w pełni udowodniona. Okazuje się, że w naszych materiałach najistotniejszym p u n k t e m wskazującym na system wartościowania jest konieczność zgody r o d z i n y n a zawarcie małżeństwa, n a w e t w p r z y p a d k u , g d y młodzi podjęli już samodzielną decyzję, a zgoda „ojców" jest t y l k o gestem f o r m a l n y m . Świadczy to o powiązaniu jednost­ k i z rodziną, będącej d a w n i e j w w a r u n k a c h w i e j s k i c h spójnią organizacji życia w ogóle. Rodzina zapewniała p r z e t r w a n i e biologiczne, pracę, o k r e - �214 A L I C J A CZEKALIŃSKA śloną pozycję wśród najbliższego grona, t y m s a m y m pozycję społeczną j e d n o s t k i w szerszej społeczności w i o s k o w e j . Zgoda więc r o d z i n y n a mał­ żeństwo, to akceptacja określonego postępowania, zabezpieczenie n a p r z y ­ szłość, pomoc n a początku nowej d r o g i . Dziś wiele młodych małżeństw, posiadając zawody, n i e w y m a g a t e j pomocy, lecz poczucie więzi i zabez­ pieczenia uspokaja psychicznie, nakazuje cenić tę akceptację. Z d r u g i e j jednak s t r o n y , podkreślany w w y b o r a c h w a l o r ekonomiczny, dążność do „dobrej p a r t i i " , wskazuje n a wcale niebagatelną sprawę za­ pewnienia z zewnątrz warunków m a t e r i a l n y c h nowej rodzime. W treści określeń „podobał się", „podobała się" o d k r y w a m y poszukiwanie w a l o ­ rów zapewniających powodzenie wspólnego życia, nieuświadomione w pełni dążenie do w y b r a n i a kogoś najlepszego do tego celu. W y d a j e się, że obydwie te s p r a w y : zgoda r o d z i n y , dbałość o powodzenie przyszłej sprawy, wskazują na bardzo i s t o t n y związekj na kontynuację m o d e l u r o d z i n y zwanej tradycyjną. Popiera to przypuszczenie o b i e k t y w n a dąż­ ność w s z y s t k i c h informatorów do z a w i e r a n i a związku małżeńskiego jako oczywistej i niekwestionowanej legalizacji życia seksualnego, zgody n a w e t n a p a r t n e r a wybranego przez i n n y c h , poszukiwanie n p . żony, „gdy przyszedł czas się żenić". N a to samo wskazuje uznanie wśród p r a w i e w s z y s t k i c h informatorów (z wyjątkiem jednego) s w y c h małżeństw za „dobre". Należy t u rozumieć, że samo małżeństwo jako i n s t y t u c j a m u s i być dobre, słuszne, jest j e d y n y m rozwiązaniem określonych problemów, k o n i e c z n y m etapem życia, a jego k r y t y k a (szczególnie wobec obcych) jest bezpodstawna. Potwierdzają to zdania w y p o w i a d a n e n a temat rozwodów. Jeżeli n a w e t szczegóły tego p r o b l e m u ( j a k przebrnięcie przez b a r i e r y społeczne: włościanin — szlachcic, w y z n a n i o w e : k a t o l i k — prawosławny) zmieniły się dość istotnie, to je d ynie ze względu n a realizowane przez i n ­ stytucję r o d z i n y wartości zasadnicze: odnalezienie swego miejsca w g r o ­ nie i n n y c h l u d z i ( k r e w n y c h , p o w i n o w a t y c h , sąsiadów), możliwość pracy (rozumianej jako źródło u t r z y m a n i a i j a k o może dziś nie zawsze realizację własnych możliwości i umiejętności), odnalezienie poczucia bezpieczeń­ s t w a (określone p r a w a i obowiązki). Generalny więc wniosek wynikający z przeprowadzonych badań moż­ na jedynie sformułować następująco: p o m i m o p r z e m i a n ekonomicznych, społecznych i w y z n a n i o w y c h system wartościowania o d n a j d y w a n y po­ przez m o t y w y zawierania małżeństw i i c h oceny n i e uległ zasadniczej zmianie. Zmieniły się j e d n a k d r o g i prowadzące do t y c h samych, co w p o ­ przednich pokoleniach, celów. Więcej, z l i k w i d o w a n i e w świadomości i p r a k t y c e w s p o m n i a n y c h ograniczeń (więc rozszerzenie' t o l e r a n c j i spo­ łecznej i r e l i g i j n e j ) pozwala w n o w e j rzeczywistości realizować właśnie te cele. Uniwersytet Warszawski Katedra Etnografii Nowy Świat 69 00-046 Warszawa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/800054766ee9f1869774d0e444a83081.pdf 27374dbfe38b51b14bc5560d91b45d53 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2535 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2355 Title A name given to the resource Mowa słów pisanych / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4, s.193-197 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kubiak, Krzysztof Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mowa słów pisanych Krzysztof Kubiak Prawda, dzieci, samotni siara młodzieży, ludzie, lipo. że nie lak znów starców drzewa, ani ważne jedno samotności — zwierzęta, rośliny pokolenie są tylko i że nie różni ma różnie i kamienie'.' Janusz K o r c z a k Zdarza się tak, że gdy stykamy się z czymś niezwykłym, prostym i zarazem autentycznym doznajemy dziwnego uczucia, któremu towarzyszy gęsia skórka. Rudolf Otto twierdzi, że może to być jeden z objawów przeżycia numinotycznego. „Gęsia skórka jest czymś 'nadprzyrodzonym'" - pisze. Dla mnie jest to jedno z kryteriów autentyczności. Wyraża nie strach, lecz emocję zetknięcia z prawdą. Artykuł ten jest próbą poradzenia sobie ze zwyczajnością i z niezwykłością jednocześnie. Ściślej mówiąc, szuka dla nich formy. Trzy lata temu poznałem Otylię Zachurę i przeczytałem jej kilkustronicowe wspomnienia z dzieciństwa. W zeszycie, który mi wówczas pożyczyła znajduje się również spis członków jej rodziny, z datami urodzin, oraz przeróżne wypadki jej dzieci, nazwane przez nią przygodami. Ponadto było lam kilka uwag na temat pogody w czasie odwiedzin dzieci lub ich ślubów i na temat jej własnego, świetnego nastroju w tych dniach. Była to właściwie dość sucha i monotonna wyliczanka. Ale podobną lakoniczność i prostotę spotykało się w literaturze j u ż nieraz. Ot. choćby ten, monotonny, rytm: „Abraham był ojcem Izaaka; Izaak ojcem Jakuba; Jakub ojcem Judy i jego braci; Juda zaś był ojcem Faresa i Zary, których matką była Tamar. Fares był ojcem Ezrona; Ezron ojcem Arama; Aram ojcem Aminadaba; Aminadab ojcem Naassona; Naasson ojcem Salomona: Salomon ojcem Booza, a matką była Rachab. Booz był ojcem..." Przeglądając notatki Otylii Zachury i słuchając jej słów pojąłem, że przeznaczone są one do filmu. 1 K a m e r a pokazuje krajobraz. Ł a g o d n e jazdy. P r a c a kamery i to co jest O t y l i a Z a c h u r a . G l o s z off-u: „ T a t a u r o d z i ł s i ę 1910 15 I I I . M a m a p o k a z y w a n e daje w r a ż e n i e c i s z y i spokoju. D u ż o planu o g ó l n e g o . Mato w 1914 I I V O t y l i a urodzona 5 I V 1935 A n t e k w R o k u 1937, 7 V I Julia z b l i ż e ń ; co n a j w y ż e j d r z e w o , k a m i e ń , w o d a , w z g ó r e k , s ł o w e m to. co urodzona 1941, 2 4 X I I M a r i a 15 V I I I 1943 F r a n i a 12 X I 1947. J ó z e f n a l e ż y od „ z a w s z e " do tej okolicy i o z n a c z a trwanie. 9 X I I 1949. C z e s ł a w a 3 I X 1953 T o j e s t zpis R o d z i n y Motowidlów a teraz R o d z i n a m o j a Z a c h u r o w i e E d w a r d urodzony w R o k u 1933 3 V I I i dzieci" 2 Rzecz polegała na tym, iż zanim ujrzałem tekst, został mi on przeczytany przez autorkę. Od tej chwili nie mogłem go sobie wyobrazić bez brzmienia. Ten tekst m ó w i ł . Aby go nie kaleczyć postanowiłem zarejestrować całość za pomocą kamery. Wśród różnych rodzajów nieudolności, np. językowych, bywają i takie, które sprawiają, że sam tekst i opisywany przezeń świat wydaje się być prawdziwy, bliski naszemu odczuwaniu, widzeniu i rozumieniu. Bywają też takie teksty, a ten jest najlepszym tego przykładem, które tracą przy transkrypcji drukowanej. Żyje w nich żywe słowo należące do konkretnej osoby. Taki tekst poddaje się tylko odręcznemu zapisowi, bowiem natura wypowiadającej go osoby zawarta jest przecież i w charakterze pisma, i w potoczności zdań czy wyrazów, i we wszelakich błędach i nieudolnościach, i w samej, co bodaj najważniejsze, stronie wizualnej kartki papieru, jej grafice i kompozycji. Tekst taki całym sobą wspiera opowieść osoby; może nawet więcej - zawiera i oddaje jej wizerunek poprzez swoją graficzną naturę. Tymczasem druk sprowadza tę postać i jej opowieść do samej treści wydarzeń, do akcji właściwie, pozbawiając nas. kto wie, czy nie najważniejszych informacji. Wspomnienie spisane przez Otylię Zachurę jest tak niezwykłe, zarazem proste i dosadne w swej lakoniczności, że trudno jest odpowiedzieć sobie na pytanie, czy robić o tym reportaż, czy film dokumentalny? Czy zadawać pytania i czekać odpowiedzi, pokazać i opowiedzieć jak rodziła się ta literatura ukazując przeszłość bohaterki, jej doświadczenia życiowe, ambicje i motywy, które skłoniły j ą do złapania za pióro? Czy też poprzestać na odczytaniu przez nią własnych wspomnień, traktując je jako rodzaj frazy muzycznej wypełniającej dźwiękową przestrzeń filmu? Ostatnie rozwiązanie pozbawiłoby nas zapisków o najważniejszych chwilach w życiu członków jej rodziny i ustaleń kto do jakiej rodziny należy. A są to przecież, notatki istotne, mogące być wstępem do sagi rodzinnej, lub rodzajem pamięciowej mantry przekazywanej następnym pokoleniom. Gdyby po jakiejś pożodze świata, wśród nielicznych, ocalałych rękopisów pozostał ten właśnie, byłby on przechowywany w muzealnej gablocie a jego fragmenty znalazłyby się w dziecięcych czytankach obrazując jak działo się ludziom w Beskidach. Wspomnienia Otylii Zachury nie są dziennikiem ani pamiętnikiem. Spisane zostały w ciągu jednego dnia, już wiele lat po wojnie. Autorka twierdzi, że było to z piętnaście lat temu. Napisała je po to, aby jej własne dzieci i potem ich dzieci wiedziały jak było. Gdy spisała już swe dziecięco-wojenne wspomnienia spostrzegła, że umieszczone są w pustce. Postanowiła podać imiona i daty urodzenia swoich najbliższych. Bez tego jej opowieść nie miałaby początku i adresata. 193 �Dawna historia zajmowała się wyłącznie wielkimi wydarzeniami, będącymi zwrotnymi punktami dziejów oraz osobami mającymi strategiczny wpływ na losy świata Potem przyszło zainteresowanie dniem codziennym, lokalnością i zwykłym człowiekiem. W ó w c z a s to zapiski, takie jak Otylii Zachury, stają się źródłem historycznym. Etnograf dużo dawniej zajmował się tym co zwyczajne i powszednie. Z naszej, dzisiejszej perspektywy dużo ciekawsze jest ukazanie wpływu wielkich wydarzeń dziejowych na życie jednostek i , zarazem, spojrzenie na Wielką Historię oczami zwykłych ludzi po to, być może. by zastanowić się nad paradoksem uwikłania w Dzieje. Rodzice Otylii Zachury do dziś obchodzą uroczyście rocznicę ucieczki ojca, Leona Motowidło, z więzienia w Nowym Targu. Było to najważniejsze wydarzenie w życiu rodziny, uważane przez nich za cud. Życiorys Leona, podyktowany komuś z przyjezdnych, jest przechowywany w drewnianej skrzyni w ich domu. Jego syn, pożyczając mi tę dwustronnie zapisaną kartkę papieru powiedział żebym jej nie zgubił, gdyż jest to dla niego, „jak dowód, no dowód tożsamości ".Jeszcze kilka lat temu gdy Motowidłowie sadzili ziemniaki na polu pod lasem Leon spędzał jesienne noce w skleconym wśród drzew na kępie kamieni, szałasie odstraszając podchodzące dziki. On sam i wszyscy wokoło żartowali, że żyje jak wtedy, gdy ukrywał się w lesie podczas wojny. Przytaczam fragmenty tego wspomnienia dla porównania z wojenną wizją córki. „ W dniu I 9.1939 udali my się w kierunku granicy, ale my nic zdążyli, bo wróg był prędzej. (...) Strzymywalim wroga od granicy od zachodu na wschód będąc j u ż koło Rzeszowa, pod koniec października ze zględu na brak amunicji zmuszeni my byli podać się do niewoli." Niedługo potem ucieka z pociągu i wraca do domu. Do 1943. pracuje w lesie. „Ja mieszkałem i mieszkam pod samym lasem na pasie granicznym gdzie była gubernia i żesza." Za przeprowadzenie przez granicę partyzantów zostaje osadzony w więzieniu w Nowym Targu. „Razem ze mną siedział więzieniu w stopniu porucznik on jakoś się dowiedział że nas mają rozestrzelać a resztę do Oświęcimia wywieź, natomiast my się umówili że dnia 24.08.1943 nastąpiła ucieczka z więzienia, ale bramy były pozamykane na placu było koło 150 ludzi ale uciekło 12. musielim skakać przez ogrodzenie więzienia nogi pozrywałem. Ktoś mi powiedział że jeszcze jest jedna ulica wolna do ucieczki w kierunku rzeki, doleciałem kolegę niemcy strzelali we trzech do nas ale o losie kolegi do dziś niewiem. (...) Ja do domu nie wracałem, bo w obawie że spalą dom i całą wioskę, bo mojego kolegę spalili a dziecko jak uciekało to wrzucili w ogień. Ja się nawet nie ukazałem własnemu Ojcu bo żem postanowił żeby za mnie nikt nie zginął, i założyłem żywot w lasach na grzybach. (...) Przychodziło mnie nieraz do dziwnego że nawet na drzewie gałęziach przebywałem (by) nie dać po sobie śladów (...) i w tak trudnych i ciężkich warunkach doczekałem się ukochanej w o l n o ś c i . " 3 Jest rzeczą zadziwiającą, żc te właśnie osoby, ojciec i córka, zechciały spisać swoje przeżycia. Musiały być one niezwykle ważne, skoro zrobił to człowiek nie potrafiący pisać. Dyktuje przeto swe wspomnienie, lakoniczne niczym podanie do urzędu, osobie władającej pismem. Jego córka, będąca, jak sama mówi „tylko pięć tygodni w analfabetycznej szkole" też chwyta za pióro - narzędzie obce jej codziennemu doświadczeniu. Sądzę, że zostało to spowodowane przez przekonanie 0 niezwyczajności ocalenia ojca, ba, o oczywistej cudowności tego wydarzenia. W odczuciach członków rodziny kwalifikowało się ono bardziej do porządku mirakulów niż do porządku historii. Każda niemal wiejska rodzina w Beskidach posiada zwykły zeszyt szkolny z przepisanymi pieśniami maryjnymi. Zauważalne jest pokrewieństwo pomiędzy zeszyłem Otylii Zachury a częstymi na wsi zeszytami, w których spisuje się teksty pieśni maryjnych śpiewanych podczas majówek przed kapliczkami. Jest to ten rodzaj tekstu pisanego ręcznie, z którym wszyscy stykają się od dziecka. Wspomnienia Zacburów mówią o cudownym ocaleniu. I tak jak to, co należy do porządku religijnego, znalazły się one w identycznym zeszycie co i pieśni maryjne. Aspekt religijny takiego pisania jest rzeczą niewątpliwą. Jest on głębszy lub bardziej ukryty, niż wynikałoby to z wykrzykników w rodzaju: „przeżyliśmy z pomocą Bożą w o j n ę " . Ten rodzaj pisania jest ś w i a d e c t w e m . Jego naturę stanowi wewnętrzne przekonanie o uczestnictwie w przeżyciu religijnym. Podczas świętowania rocznicy ucieczki z więzienia zawsze padnie, brzmiące jak oczywistość, zdanie, że to dzięki Opatrzności Bożej lub szczególnej opiece Matki Boskiej rodzina spotyka się w komplecie. Otylii Zachurze trudno przychodzi wyjaśnić powody, dla kórych zaczęła pisać. „Zapisywałam przygody swoich wnuków 1 dzieci, tak żeby jakoś pamiętało się. Miałam trochę czasu w zimie, to tak jak mogłam spisywałam troszeczkę. Takie młode, może dzieci przeczytają, może wnuki. Takie tam różne..." Spytałem - „Przecież nie zawsze zdarza się, żeby ktoś spisywał swoje życie. Co Panią popchnęło żeby to z r o b i ć ? " bo mi to bardzo utkwiło w pamięci, a po drugie jestem taka już. że każdą chwilę pamiętam, nawet z młodych lat. Z młodych dziecinnych lat." 4 PRZYPISY ' R. Otto Świętość, Warszawa 1968, s. 45 Z zeszytu Otylii Zachury. Zachowana została wiernie pisownia autorki. ' Fragmenty rękopisu będącego w posiadaniu Leona Motowidło ze Szczurkówki w Zawoi. Pisownia zgodna z oryginałem. Fragment rozmowy przeprowadzonej przeze mnie z Otylią Zachurą na Piwowarach 30.04.1994 r. Taśma magnetofonowa i maszynospis tekstu w posiadaniu autora. Być może motywem pisania była też dla Otylii Zachury samotność; spowodowana przeprowadzką do odludnego miejsca, innym niż dawniej stylem życia, zanikiem więzi, a w każdym razie, tradycyjnych form ich wyrazu. Brakowało jej tych gromadnych posiadów wieczornych. W nowym miejscu żyła w samotnej chałupie obok lasu. wysoko nad drogą, z daleka od większości domów. Chciała z kimś porozmawiać, kogoś posłuchać. Zaczęła spisywać swoje życie. Wyglądało to tak, jakby to ktoś inny opowiadał jej swoją własną historię. 2 4 Poniżej drukujemy scenariusz i w całości Zeszyt Otylii Zachury. Numery w nawiasach kwadratowych ułatwiają wstawienie odpowiednich fragmentów Zeszytu w odpowiednim miejscu scenariusza. 194 �SС E N A R 1 U S Z Mata. beskidzka wieś. Długa, wąska dolina otwarta na zachód, z pagórami zamykającymi horyzont. Na pobliskich zboczach las. Nieliczne chałupy. Na kępach kamieni, wśród poletek, rosną trześnie, czasem buki lub jodły. Nisko krzewy - głóg lub czerwony bez. Domostwo Otylii Zachury położone jest wysoko na stoku. Rola nazywa się Piwowary lub Pijawory. W pobliżu nie ma innych zabudowań. Obok domu rosną rahityczne śliwy i olbrzymia trześnia. Z jej gałęzi zwiesza się długi łańcuch huśtawki. Poniżej niewielka kapliczka własnej roboty. Pomiędzy dwoma śliwkami wisi drewniana huśtawka dla młodszego dziecka. Zachurowie mieszkają razem z córką, zięciem i wnukami. Ze względu na malownicze usytuowanie i rodzaj światła film należy realizować późną wiosną, w porze kwitnienia drzew, lub jesienią. 100% Kontrującc światło. W oddali kwitnące, pojedyncze drzewa. Długi obiektyw. Powolna jazda z transfokacją. Ukazuje się „ w i ę c e j " krajobrazu. Widać dolinę i góry dookoła. Jazda zatrzymuje się na domostwie, przed którym siedzi starsza, szczupła kobieta. Przy niej dwoje dzieci, chłopiec i dziewczynka. chłopiec mówi: „babciu to będzie tak, jak w telewizji. Ty się masz nie przejmować kamerą. Możesz nawet nie zwracać uwagi." Krajobraz pokazywany łagodnymi jazdami. Cisza, spokój. trwanie, odwieczność. Ewentualnie po kilkudziesięciu sekundach przenikanie na kartkę zeszytu. Bardzo bliski detal. Właś­ ciwie makro. Kamera „ g r y z m o l i " kulfony w zeszycie. Jest lo asemanlycznc. Widzi się plastykę linii tworzących litery. Powrót do krajobrazu. Głos Otylii Zachury-off: „Tata urodził się 1910 15 I I I ..."do ..Cześka brała ślub 1977 23 I X " . W r a ż e n i e „biblijnego"rytmu, 100% efekty Przeciwstok. Rozświetlone delikatną bielą kwiatów i mglistą świeżością zieleni drzewa. Na polach pracują ludzie. Jazda do planu amerykańskiego na siedzącą Otylię Zachurę. 100% efekty Zbliżenie. Otylia Zachura wyciąga okulary z futerału. Zakłada. Detal. Dłoń Otylii „ w y c h o d z i " z kadru. Po chwili wraca z zeszytem. Półzbliżenie. Otylia siedzi. Przewraca kartki zeszytu. Rozkładą na pierwszej stronie. Poprawia okulary. Zaczyna czytać. Otylia Zachura 100% czyta od: „Moje dziecinne życie a zaczęło się ono w Roku 1935..."do: „jakby byzczejszy." [1] Zeszyt Otylii Zachury [1] Moje dziecinne Życie A zaczęło się ono W Roku 1935. Nie wiele pamiętam S pierszej pięcio łatki tak troche Lubiłam Dziadka i BaBke i tam byto mi wesoło i donich uciekałam zdomu bo mieszkali 2 kilo metry dalej od mojego domu Były tam ciotki Mamy siostry Panny i Wujek 7 lat odemnie starszy pasłam krowy znim on murował piec z kamieni a ja pilnowałam by krowy niewyżondziły szkody Wujek Zrobił Huśtawkę Robił mi zabawki umiał dużo żeczy zkonstrułować. Była unas Dziewczina sierota Mama ją wzięła do pasienia krów i pilnowała nas małych to znaczy mnie i Brata 2 lata młodszego bo ja byłam pierwsza chodziliśmy na grzyby a było ich dużo. Dziadziuś mi zmar miałam lat 5 był chory na Asme Z pierwszej wojny byłam na pogżebie z Rodzicami. W roku 1939 wybuchła wojna I tu sie zaczęło Moje zpokojne Życie dziecinne zpłyneło na bużliwe lale. Ta sama zima i te same kwiatki i to samo słońce A jakże smutniejsze życie, mały moj rozum stał się wyoszony jak by byzczejszy [2] Męszczyźni Zostali powołani do wojny Pierwszego wzesnia 1939 pasłam krowy ztą dziewczyną sierotą zdała od domu wtem przybiega chopiec sąsiada i mówi żeby pędzić krowy ale bardzo szybko bo z tatą się pożegnaj idzie na Wojnę Więnc biegliśmy razem gdym do biegła do domu Tatuś jusz wychodził musiał się spiszyć by zdążyć gdzie czekały Ałta Mamusia go odprowadziła wróciła płakała Wieczorem jakieś ognie widzieliśmy Na Niebie i ludzie jacyś przyśli ztobołami było bardzo smutno Wojna się rospoczęla i trwała 5ć lat Polska została zazprzedana Z Robiła sie nędza i głud śmierć i rozpacz to zostało polsce to Niemcy na polskę najechali. Tatuś wrócił zwojny nie długo cały i zdrowy Niebyło gdzie zarobić grosza okupant brał bydło dla wojska na mięso nam zabrali krowę zoztala nam jedna plony się nierodziły niemcy brali owiez ziemniaki. W 3ci Rok Wojny urodziła się mi sioztra czas płynął równym rytmem A jednak wrażenia, co raz to inne Ludzie mówili kto sie na niemca przepisał jak były łapanki młodych Ludzi do Niemiec na przymusowe roboty Ciotką Wójka zabrali po n a s z ą Dziewczinę sierotę rozkaz przyszedł aby jechała do Niemiec, do roboty płakaliśmy Mama jej szykowała kufer drewniany Zpoczebnymi żeczami I Zesmutkiem myją pożegnali. [3] Niewolno było ż a d n e g o uboju robić ajkoś Żyć sie musiało Tatuś zabił niedużego śfiniaka. Mamusia dała zkilo męsa i kawałek słoniny S ą s i a d c e a sąsiadka miała w Rodzinie fojdociera tak sie nazywał Polak przepisany na niemca. I dzieci wygadały sąsiadczene i fojdocier zgłosił Żandarma to znaczy Gestapow­ cach I przyszli i zabrali słoninę i mięso i Tatusia do więzienia. Mamusia jeździła doniego i co mogła to woziła dojezenia był w Nowym Targu Poparu tygodniach pobytu więzieniu szczęściem udało mu się zbiec. Wrucił do domu ale nam dzieciom sie nie Zaraz pokazał moglibyśmy wyzdradzić jak by nas niemcy bili ale nas niebili tylko sie wypytywali o Tatusia. Mamusia mu jeść nosiła a mówiła Że Babci nosi mleko a on pzebywal wlesie. Niemcy nas nachodzili często poszukiwali ojca. Nie spalili nas dlatego Że niebyli pewni czy do domu wrócił bo jak uciekali to sie zposczegli i zczelali i dużo zginęło. Mama mówiła że nie powrucił. Pojakimś czasie żadziej nas rewidowali i po upływie 795 �Zeszyt ze stroną tytułową. Przewracane kartki. Zwolnione tempo. Powolne jazdy po stronach. Detale słów. Kamera analizuje je obrazowo skłaniając zarazem do refleksji nad kaligrafią tekstu, tak, by przekazać i mozół czynności pisania, i indywidualność samego pisma. Otylia Zachura off od: „Męszczyźni zostali powołani do wojny...",do: „i ze smutkiem my j ą p o ż e g n a l i " . [2] Wiosenna gorączka pracy na polach. Coś kopią, dłubią motykami. Koń. W ó z . Worki. Pług. Brona. Ruch. Otylia Zachura off od: „Nie wolno było żadnego uboju r o b i ć . . . " , d o „ktura się nam między czasie urodziła." [3] Dzieci na huśtawce. Różne plany. Huśtawka zostaje po­ rzucona przez dzieci, które wychodzą z kadru. Pusta huśtawka pojawia się i znika w kadrze kołysząc się siłą bezwładu. Otylia Zachura off od: „Zabrali nam drugą krowę to jusz ostatnią...", do „z drutu kolczastego". [4] Wnuk Otylii bawi się, niezwykle sumiennie, łukiem i strzała­ mi. Zakłada strzałę, napina cięciwę, mierzy, strzela, szuka strzały. Znowu ją nakłada itd. Otylia Zachura off od: „Niemcy rzadziej nachodzili nasz dom...",do: „i nie bende miała mogiły ale tak się niestało".[1] Otylia Zachura idzie na pole. Niesie jakieś kołki. Związuje je drutem. Robi stracha na wróble. Wbija go w ziemię. Dzieci przynoszą stare ubrania i kończą ubierać stracha. Otylia owija go jeszcze srebrzystą taśmą. Wygląda teraz niczym jakiś kosmiczny prezent albo nowoczesna rzeźba. Otylia Zachura off od: „Miały mięsce różne zajścia" do: „a więc Tata był uratowany." [6] Otylia Zachura podnosi motykę z ziemi i zaczyna zagrzebywać ziemniaki. W tle, a czasem na pierwszym planie świeżo postawiony strach. Otylia Zachura off od: „Czas powoli słodził na róznch wrażeniach...", do: „było nas czworo R o d z i ę s t w a . " [7] Dzieci na huśtawce. Młodsza dziewczynka jest huśtana przez brata. Po chwili chłopiec pomaga siostrze zejść na ziemię. Odchodzą gdzieś razem. Kamera rozpoczyna jazdę. Zatrzymuje się w półzbliżeniu na Otylii trzymającej otwarty zeszyt. Otylia Zachura off od: „przyszła w o l n o ś ć . . . " do: „przeżyliś­ my z pomocą Bożą w o j n ę . " [8] 100% Otylia Zachura czyta z zeszytu „ W o d a płynie...",do: „dobra wcale. O t y l i a " [9] 100% efekty Scena z łagodnie kołyszącą się, pustą huśtawką zawieszoną na długich łańcuchach. czasu Tata nam sie pokazał a zwłaszcza kcał zobaczyć siostrę ktura sie nam mięjdzy czasie urodziła. [4] Zabrali nam drugą krowę to jusz ostatnią a przidzielili nam litr mleka z mleczarni i ja poto mleko 4 kilometry chozttam a buty miałam kiepskie i odzienie liche. A Zima była ostra i długa czasem było ślisko i mleko mi się wylało. W takim wypatku czeba było sie do Rodziny udać i omleko prosić dla dziecka a nie było to wcale łatwe gdysz nik dużo nie miał Podługiej Zimie przyszła wiosna i lato co sie nam dzieciom poweseliło zostały nam jeszcze dwie owce i cielak i pasaliśmy Hodziliśmy na grzyby na poziomki a było tego bardzo dużo ino był wtym problem że sie kończyła Zawoja Stryszawą i nie całe sto metrów była granica chodziła ztrasż graniczna i pilnowali bo Stryszawa należała do Żeszy a Zawoja był to protektorat a myśmy mieszkali w Zawoji I grzyby były w lesie a las był za granicą i czeba było mieć sie na baczności i ukratkiem zbierać bo jak by zobaczyli niemcy to by zasczelili Chociasz dziecinne lata s ą bez troskie to nam się jednak ten smutny czas udzielał do Szkoły my nie chodzili bo nie było nauki Wszkole A tam gdzie się chodziło do Kościoła to Niemcy założyli Zasieki z drutu kolczastego [5] Niemcy rzadziej nachodzili nasz dom chyba uwierzili Że Tata nie wrócił Zwiezienia do domu Tatuś ukrywał się wiedzieli onim Rodzina i ja jako najstarsa z jego dzieci poczebował mojej pomocy musiałam stać na Straży gdy on kciał w domu się umyć albo sie posilić bo nie mieszkał w domu Tylko się wpolu ukrywał był to Rok 1943 dwa lata przed zakończeniem wojny Rodzina tesż dopomagała donosili oniemcach jak tylko widzieli 196 że wjakimś kierónku idą Bo niemcy przeprowadzali rewizje podomach szukali Partyzantów Pewnego razu dano nam znać Że Niemcy prześli na drugie Siedlisko odnas i ciekawo nam było dokąd oni idą i zaczem może spisująbydło a myśmy mieli cieliczkę nie pisanąi chowaliśmy ją i ja poszłam że się coś może dowiem i biegnę szybko A tu halt Niemcy i pies Zaraz Koło pierwszego domu przeprowadzali tam Rewizje po domach i Zabrali dwuch Chopaków uznali Że s ą Partyzantami męczyli ich bardzo mieli około dwudziestu lat jak się puzni okazało było tam Niemców cała masa mnie obtoczyli cterech wypytywali si<ąd i gdzie i poco ide gdym Została Zazkoczona wienc nie bardzo wiedziełam co powiedzieć mówiłam wprawdzie że do ciotki po jabka ide było to dzień przed wigilią Bożego Narodzenia Rozkazali mi iść znimi zawiedlimie dojednego zdomów i tam kazali czekać a oni sobie pośli Wienc nie czekałam ino chyłkiem do potoka i krzaków i zapagurek dodomu ale tego dnia nie byli unas ino ja myślałam ż e mie pies Niemiecki rozszarpie i nie bende miała mogiły ale tak sie niestało. [6] Miały mięsce różne Zajścia Naprzykład ten od samego rana Niemcy chodzili podomach nie wiadomo czego szukali. Pod wieczór pobiegłam zjednych kierun­ ków zkturego myśmy sie ich zpodziwali czy idą i okazało sie ze s ą jusz blisko więc zawruciłam bo oni mnie nie zobaczyli przibiegłam i Mama mówi ganiaj gęsie i uciej znimi ja rozczęsiona niewiem w kturą stronę mam uciekać las był zdołu i zgóry Zdecydowam dogóry musze napisać ż e gęsie były niepisane co groziło nawed zato śmiercią, ojca nie było od wczesnego rana w domu i nic s o b ą nie miał do jeżenia bo ludzie dali nam wiadomoś ze Niemcy c h o d ą to Tata musiał się ukryć. I ja ztymi gęsiami biegnę i widzę ojca wychodzi zlasu wstrone domu ja mówię Tato bo Niemcy idą nie wiedział wpierwzem momencie uciekać czy do �Kamera towarzyszy dzieciom obserwując spokojnie ich kolejne zabawy. Podchodzą do innej zupełnie huśtawki, takiej na równoważni i zaczynają się huśtać. Podchodzi Otylia i staje nad nimi. Po chwili dzieci nudzą się zabawą i schodzą z huśtawki. Wałęsają się nie wiedząc czym się zająć. Wchodzą do szopy i taszczą stamtąd konia na biegunach własnej roboty i znowu zaczynają się huśtać. Otylia Zachura off od „Czesia jak mała b y ł a " , do: „i wbił sącka d o c z o ł a . " [10] Otylia Zachura idzie z dziećmi po łące, w stronę lasu. Do koszyka zrywa jakieś kwiatki, zioła. Dzieci znudzone latają dookoła. Trochę kamery subiektywnej. Otylia Zachura off od: „Moje urodziny o b c h o d z i ł a m . . . " , d o : „i mamy tysz małego Sebastyjanka takiego Kochanego." [11] Wnętrze domu. Przy stole siedzi Otylia. Przed nią jej zeszyt. Podchodzi jej córka z własnym zeszytem. Kamera pokazuje tytuł: „Wiersze własnej kompozycji". 100% efekty Przelatuje kilka kartek. Zatrzymujemy się nad jedną z podtytułem „Najważniejsze wydarzenia w moim ż y c i u " . „12 lutego 1984 w drodze do internatu w pociągu na trasie S u c h a - Ż y w i e c poznałam swoją pierwszą i ostatnią miłość, chłopca o imieniu 'Zbyszek'z którym związałam swe życie na dobre i złe dni".Potem kamera pokazuje dalszą część zeszytu, w którym Ewa, najmłodsza córka Otylii zapisuje ważne wydarzenia ich życia. 100% efekty Dom Zachurów. Zbliża się wieczór. Najpierw wychodzi Otylia, potem Ewa, za nią dzieci. Kobiety mają w rękach zeszyty. Jedna z nich niesie kwiaty. Podchodzą do kapliczki. Robią drobne porządki. Stawiają kwiaty. Zaczynają śpiewać jedną z. pieśni maryjnych. Kamera odjeżdża. Krajobraz - kilka ujęć. Dom wśród drzew. Widać poruszających się ludzi. Wyglądają z daleka właściwie jak ludziki. Jazda pokazująca dolinę i góry dookoła. Napisy końcowe. lasu czy zagranice tą kturą Niemcy pilnowali nie było wyboru czmychnął zagranece bo tesz tam był las i ja stymi gęsiami do lasu jak sie puzni okazało Niemcy byli bardzo szybko wdomu i prze­ prowadzili rewizje i pośli a więc Tata był uratowany. [7] Czas powoli słodził na róznch wrażeniach wojna się toczyła dalej a my wciąż zastraszeni i walka ożycie. I wrescie przyszło to czegośmy tak bardzo pragnęli wojna się kończyła Niemcy uciekali słychać było dniem i nocą huk i widać było łuny ogni Był Rok 1945 była to zima jedzenia bardzo mało bo się nie urodziły plony nie mieliśmy butów sukienki i wogule ubranie mieliśmy z płutna co Rodzice sami hodowali i siali len a potem prządli nici i byli tkacze zwani Knapami i ztego szyli ubrania Dzieci nie miały rajtuzów ani małe białych pieluszek było nos czworo Rodzięstwa. [8] Przyszła Wolności i Wiosna szła robiło się coraz cieplej i Radość niesamowita Ludzie się cieszyli Kto dożył i my także tym bardziej że my mieli ojca. Mimo żeśmy mieszkali w górach a jednak nas żołnieże Radziec­ cy odwiedzili zradością my nanich paczili. Naszej Rodzinie los był łaskawy z przymusowych robót z Niemczech Wójek z Ciodką Wrucili i nasza Dziewczyna sierota i cali izdrowi a więc przeżyliśmy zpomocą Bożą wojną. [9] Woda Płynie Ludzie giną Nasze lata szybko Miną. Woda szumi biją fale Wojna nie jest dobra wcale. Otylia Zpisałam Roki urodzin [A] Tata urodził się 1910 15 III Mama w 1914 1 IV Otylia urodzona 5 IV 1935 Antek w Roku 1937, 7 VI Julia urodzona 1941, 24 XII Maria 15 VIII 1943 Frania 12 XI 1947. Józef 9 XII 1949 Czesława 3 IX 1953 To jest zpis Rodziny Motowidtow a teraz Rodzina moja Zachurowie Edward urodzony w Roku 1933 3 VII i dzieci Czesława 20 VII 1955 Lucyna 11 IV 1961 Ewa 13 II 1967 i Ireneusz 18 VII 1972 Rodzina Staroniów czyli czesina Janusz urodzony 12 X 1953 Rafał 5 VI 1978 Piotr 27 V 1981 Paweł 27 V 1981 Cześka brała Ślub 1977 23 IX (...) [10] Cześka jak mała była Przygody Czeski: wylękała się. Kamienia jak wracała od stopy wieczór Krowa ją zbodła jak miała 3 lata. (...) Przygody Lucynki jak mała była: Cześka ze Szczurkówki popchnęła ją na kępą kamieni i Lucynka zemdlała Innym razem biegła i upadła straciła przytomność innym razem wypadła oknym na kamienie to znów zpadła ze ztrychu a jak poszła z C z e ś ą na hala to sie owce wyztraszyły i biegło w ich kierunku i aż Lucynka jechała na jednej znich. Przygody Ewy jak mała była: bała się bardzo indyków a były one u i wycierpiała nie mało zpowodu nich A ona tak się wystraszyła że chora była miała gorączki 39 St i wciąż te psy ją atakowały. Kogut ją zdziobał Przygody Irka awięc zkulał się z kamieniami z kępy. Sztangla żelazna zpadła naniego Tabletek zjadł 14 naraz i tzeba było do spitali znim jedzcie obojczyk złamał gdy ganiał zdziećmi i znów spital i Sankami wjechał na żerdzi i wbił sącka doczoła. [11] Moje urodziny obchodziłam w Roku w 1982 Zdrowo i był bardzo czas ładny i pogodny Lucynka nas od wiedziła z Rafałkiem i było mi wesoło Lucynka wyszła za Mąż Brata ślub 11 wżeśnia Roku 1982 Była piękna jesień i był piękny dzień Ewusia brała ślub 18 października Była piękna jesień i było ciepło był Rok 1986 i Mamy Zbyszka Kturegośmy bardzo polubili i mamy tysz małego Sebastyjanka takiego Kochanego 197 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5261932ecb4bac1c8cf4eccafa323fc2.pdf 1f5c926bfd1a691f1852094a73d54fed Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5936 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne narodziny - zwyczaje dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5528 Title A name given to the resource Mówi się, że dziecko "zabiera urodę matce" podczas ciąży/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s. Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Gruszka, Sabina red.naukowa Agnieszka Pieńczak Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 6. Mówi się, że dziecko zabiera urodę matce podczas ciąży Opracowała Sabina Gruszka Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: M ó w i się, ż e „ u r o d ę " matce zabiera: 1—córka, 2—syn, 3—brak odpowiedzi. Uwagi: 1. M a p ę opracowano na podstawie b a d a ń terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez P r a c o w n i ę Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa obejmuje wierzenia znane przez informatorów indagowanych w latach 70. X X wieku 3. Punkty z p i o n o w ą k r e s k ą oznaczają informacje p o c h o d z ą c e od ludności n a p ł y w o w e j ( p r z e s i e d l e ń c y z K r e s ó w Wschodnich i osadnicy z r ó ż n y c h r e j o n ó w Polski). M a p ę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, p r a c . J ó z e f G a j e k : V. Prognozy i wróżby w okresie ciąży, co do płci mającego się narodzić dziecka: 15. Prognozy: a) Z wyglądu matki wnoszą, czy urodzi się chłopiec, czy dziewczynka (Opisać pełnym niem wygląd ciężarnej stanowiący podstawę prognozy). zda­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2bfc4fe7072bda11da44501ae3969be6.pdf 7dd9392e83aa07f82a9bdc07b02cdd0b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5759 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wiedza ludowa pszczoła - wiedza ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5357 Title A name given to the resource Mówi się, że pszczoła umiera albo ginie/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6: Wiedza i wierzenia ludowe s.275 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 4 6 . Nazwy biedronki Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe" i APV. Co opowiadają o biedronce? Jakie wróżby, wierszyki (podaj tekst i okoliczności jego wygłoszenia)? Czy można j ą zabić? Pominięto występowa­ nie nazwy „ b i e d r o n k a " . Ryc. 11 APV „Bezeichnungen für den Marienkäfer i n P o m e r n " ( A P V : 219). Objaśnienia znaków: 1 — „boża krówka"; „krówka"; 2 — „boży robak"; 3 — „patronka"; 4 — „ k o n i k Pana Jezusa"; 5 — „panienka"; „panieneczka"; 6 — „zezula"; „zazula"; 7 — „ o r a " ; 8 — „kudła"; 9 — „ m u n i a " ; 10 — nazwy rzadsze ( 1 . „pietrusia"; 2. „trusia"; 3. „agatka"; 4. jonka; 5. „petronelka"; 6. „morawka", „morawiczka"; 7. „maruczka"; 8. „marioszek"; 9. „lelunek"; 10 „kaszka"; 11. „tatarczuszek"; 12. „słoneczko"; 13. „zdrowoszek"; 14. „godzinka"; 15. „worożka"; „wróżka"; 16. jagronka"; 17. „macierzanka"; 18. „katrynka", „katarynka"; 19. „małżonka"); 11 - „ g r ü t z w u r m " (wg APV); 12 — „kruschke"; 13 — „marienkäfer" (wg APV); 14 — brak tradycji; 15 — brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/17d3d7f1edb1c33028d0b24aaad67ccc.pdf 3a3ef2ad41dae86a64c3a2747bbb23b5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:984 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:905 Title A name given to the resource Możliwości współpracy folklorystów z etnografami w badaniach nad etnogenezą Słowian / ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2, s.201-204 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wrocławski, Krzysztof Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I I I I S S N 0071-1861 z. 2 K R Z Y S Z T O F WROCŁAWSKI MOŻLIWOŚCI WSPÓŁPRACY FOLKLORYSTÓW Z ETNOGRAFAMI W B A D A N I A C H N A D ETNOGENEZĄ SŁOWIAN Jak dziś już dobrze wiadomo, folklorystyka jest n a u k ą samodzielną, której przedmiotem jest literatura ludowa lub — jak chcą to określać inni — literatura ustna. Nauka ta zajmuje się przede wszystkim este­ tycznymi walorami tekstów ludowych, pochodzeniem, tworzeniem i by­ towaniem tych tekstów w społecznościach oraz mechanizmami ich prze­ kazu. Stąd folklorystyka ma swoje punkty styczności z literaturoznaw­ stwem, etnografią, badaniami nad językiem, a po trosze tak-że socjolo­ gią i innymi dyscyplinami. Zatrzymajmy się jednak na jej pograniczu i kontaktach z etnografią. Jak m i się wydaje, odzywającym się wciąż jeszcze echem dawniejszego okresu walki folklorystyki o wyzwolenie się spod władzy etnografii i ustalenia swej odrębności jest nierzadko nadal niechęć folklorystów do widzenia literatury ludowej badanej spo­ łeczności w szerszym kontekście różnych zjawisk kulturowych, w t y m także kultury materialnej. Nie zmienia to jednak wspomnianego wyżej faktu, iż kierunek zainteresowania folklorysty jest zwykle odmienny od etnograficznego, w następstwie czego folklorysta, badający szereg tekstów z aspektów właściwych jego nauce, na rzeczy interesujące etno­ grafa natrafia w warstwie dla siebie drugorzędnej lub marginesowej. Po to, by przy okazji własnych badań zebrać odpowiednią ilość informacji ułatwiających odpowiedzi na pytania stawiane przez etnografa, musi być na pewne rzeczy uwrażliwiony, czy też — sięgając do słownika technicznego — odpowiednio zaprogramowany. Z kolei etnograf szuka­ jący samodzielnie interesujących go rzeczy w tekstach literatury ludo­ wej, często w słabo m u znanym języku, i to w dialektach, traci wiele czasu bez większych efektów. Przekonany więc jestem, że wzajemna współpraca i pomoc jest potrzebna i może być owocna. Powinna ona dotyczyć koordynacji podejmowanych wysiłków badawczych, stawiania sobie tych samych pytań, na które każda z nauk będzie udzielać odpo­ wiedzi opartych na własnych materiałach i z własnego punktu widzenia, te zaś odpowiedzi będą się wzajemnie weryfikować. �202 KRZYSZTOF WROCŁAWSKI Przechodzą teraz do uwag konkretnych dotyczących tematu konfe­ rencji i spróbuję się zastanowić, jakiego rodzaju teksty folkloru mogą być szczególnie użyteczne przy rozstrzyganiu zagadnień etnogenetycz­ nych Słowian na bazie kultury Słowian północno-zachodnich i kultury Słowian południowych. Szczególnie godne uwagi mogą być legendy i podania ajtiologiczne, dotyczące pochodzenia człowieka i środowiska, w k t ó r y m on żyje. W tekstach tego rodzaju być może uda się odkryć ślady archaicznego, prasłowiańskiego modelu porządkującego świat otaczający człowieka, chociaż model ten uległ zatarciu lub deformacji pod wielowiekowym wpływem chrześcijaństwa. Dla odtworzenia tego modelu obiecujące mogą być także podania (opowieści) wierzeniowe północno-zachodnich i południowych Słowian. Powinno się ustalić zestaw tematyczny takich opowieści dla obu tery­ toriów i częstość występowania poszczególnych tematów. Następnie skoncentrować uwagę na tematach wspólnych dla obu grup Słowian. Interesujące byłoby stwierdzenie dysproporcji pomiędzy częstością w y ­ stępowania jakichś opowieści a warunkami środowiskowymi (geogra­ ficznymi), które uzasadniałyby takie występowanie (dotyczy to Słowian południowych). Tu posłużę się przykładem, o k t ó r y m w kuluarach kon­ ferencji rozmawiałem z dr Z. Staszczak. Otóż jedną z istotnych cech identyfikujących żywioł polsko-słowiański wobec sąsiedniego niemiec­ kiego były, według dr Staszczak, wierzenia dotyczące utopca (wodnika) oraz wampira. Ciekawe byłoby zbadanie, jak pod t y m względem w y ­ gląda pogranicze Słowiańszczyzny południowej z żywiołem greckim oraz tureckim. Możliwe jest oczywiście, że tam ten element nie jest cechą identyfikującą Słowian. Samo występowanie jednak i popularność wie­ rzeń o utopcu na południowych terenach raczej ubogich w błota i mo­ czary, mogłyby wskazywać, że utopiec jest elementem charakterystycz­ nym mitologii słowiańskiej i w sposób naturalny wiąże się z kolebką Prasłowian, lokowaną przez szereg uczonych na terenie bogatym w wo­ dy i błota. Motywy wierzeniowe i legendarne w formie dobrze zachowanej, bo zwykle uwikłane w większe struktury fabularne u stanowiące ich istot­ ny element, znaleźć można w grupie pieśni mitycznych, stosunkowo licznych i przekazywanych ustnie do dziś na południowej Słowiańszczyźnie (w Bułgarii, w Macedonii, w Serbii). Mogą one dostarczyć ciekawego materiału do dociekań na temat archaicznej filozofii Słowian, jeśli oczy­ wiście możliwe będzie oddzielenie elementów prasłowiańskich tej filozo­ fii od nakładających się na nią wpływów późniejszych. W grupie południowo-słowiańskich pieśni mitycznych znajdujemy pieśni fabularne o związkach między człowiekiem i słońcem, księżycem oraz gwiazdami, o samowiłach i innych istotach nadprzyrodzonych, jak żmij i smok, o duszach wędrujących po śmierci, o transformacjach człowieka w zwie- �MOŻLIWOŚCI WSPÓŁPRACY FOLKLORYSTÓW Z ETNOGRAFAMI 203 rzę oraz szereg innych, z których przynajmniej część powinna być uwzględniona jako materiał w badaniach etnogenetycznych. ' Przy wykorzystywaniu literatury ludowej nie należy pomijać także tekstów baśni magicznych, choć w ich przypadku wielkie rozpowszech­ nienie i uniwersalność struktur wątkowych powoduje, iż momenty god­ ne uwagi z punktu widzenia zagadnień etnogenetycznych, o charakterze głównie wierzeniowym, lub takie, które są cechami dawnych obrzędów, trudne są w tekstach baśni do spostrzeżenia, zatopione są w fabule, nie­ kiedy zaś pojawiają się jako uwagi marginalne, które przez zbieraczy z X I X w. nie zawsze były notowane. Pewnych informacji, dotyczących podstawowych kategorii kulturo­ wych i ich podziału wynikającego z układów kulturowych, mogą ocze­ kiwać etnografowie po odpowiednio ukierunkowanej analizie przysłów, a także zaklinań i zamawiań, których zapisy XIX-wieczne i późniejsze znaleźć można w materiałach folklorystycznych pochodzących ze sło­ wiańskiego Południa. Na zakończenie mojej wypowiedzi chciałbym się podzielić z obecny­ m i na konferencji pewnym projektem postępowania badawczego, k t ó r y chcę zastosować do tematu: Los ludzki (dola, szczęście, przeznaczenie) w ludowych tekstach macedońskich i polskich. To postępowanie badaw­ cze polega na wyborze z materiału słowiańskiego jako przedmiotu ba­ dań grupy (wiązki) wątków, dla których wspólnym, a zarazem istotnym elementem struktury jest jakiś motyw wierzeniowy. Wykorzystując wszelkie dostępne słowiańskie warianty wątków z dwóch pogranicz pe­ ryferyjnych Słowiańszczyzny, w t y m przypadku z Polski i Macedonii, chcę na podstawie ich analizy określić model strukturalny wariantów polskich oraz wariantów macedońskich oraz ustalić zmienność tego mo­ delu, a następnie dokonać konfrontacji obu tych modelów. Ten etap ba­ dawczy umożliwi określenie elementów wspólnych w obu modelach i za­ kresu ich identyczności. Potrzebnym uzupełnieniem tak przeprowadzonej analizy materiału słowiańskiego byłaby konfrontacja wątków słowiańskich z odpowiednimi wątkami pochodzącymi z sąsiadującym ze Słowianami etnicum: dla w ą t ­ ków polskich z niemieckimi, macedońskich zaś z greckimi i tureckimi, lub także albańskimi. Ostateczne ustalenia dadzą być może model lub jego wariant typowo słowiański, co z kolei dawałoby podstawy do uza­ sadnionego wnioskowania o pozycji i znaczeniu danego wierzenia w sło­ wiańskiej archaicznej mitologii. Jak już wspomniałem, jest to na razie tylko projekt badawczy, k t ó ­ rego skuteczność nie została jeszcze sprawdzona. Osiągnięcie pożądanych efektów zależy od odpowiedniego punktu wyjścia, a mianowicie: — od właściwego wyboru elementu wierzeniowego dającego pole do porównań, — od dysponowania wystarczającą ilością dobrych tekstów umożliwia- �204 KRZYSZTOF WROCŁAWSKI jących zastosowanie odpowiednich metod analizy oraz uprawniających do wyciągania dalej idących wniosków. Być może tak wytyczona droga porównywania tekstów folkloru Sło­ wian południowych i północno-zachodnich stworzy możliwości uzupeł­ nienia wiedzy o kulturze duchowej naszych praprzodków. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b4530d75b4f8759aef16a97a6c8beb7f.jpg 5e4693560e4fb64e1df2586e9698781a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Msza św. w kaplicy na Gubałówce / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Gubałówka (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource religijność ludowa ; mała architektura sakralna ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia kaplicę na Gubałówce. Uwaga:- lokalizacja na mapie jest przybliżona Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.38.XV_B.5.5.4_01 architektura sakralna Gubałówka kaplica mała architektura sakralna religijność ludowa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e5687563bb53e6207fd1baf8285d1a3c.pdf d02ae34d07a85d81c40af982a475dd46 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4448 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Subject The topic of the resource kolekcje etnograficzne skanseny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4137 Title A name given to the resource Multi-skansen Eugeniusza Foryckiego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1975 t.29 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1975 t.29 z.1-2 ; s.52 Creator An entity primarily responsible for making the resource A.B.J. Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MINI-SKANSEN EUGENIUSZA FORYCKIEGO Forycki: malarz, działacz polityczny i społeczny. Pasjonat. Z tych, którzy nie umieją spokojnie egzystować, odcinać od życia kuponów. Znam go dwa lata, w tym czasie doszedł do perfekcji w malowaniu ikon „jak stare", podjął żmudną akcję stworzenia społecznym wysiłkiem muzeum Nikifora w Krynicy, stworzył własny mini-skansen, za­ angażował się w powstanie wiejskiego ośrodka kultury. Ikony zmyliły nawet wojewódzkiego konserwatora, maluje je obok „swoich" obrazów powstających z potrzeby malowania. W tworzenie muzeum sztuki „naiwnej" włożył masę wy­ siłku, i gdyby nie obietnica nowosądeckiego Muzeum szyb­ kiego otwarcia krynickiej filii — zapewne mielibyśmy już dziś w „Dyrektorówce" czynną ekspozycję... (Ale gdy „konkurencja" odpadła — Muzeum w Nowym Sączu nie spieszy się jakoś z realizacją swojej obietnicy). Najważ­ niejszym jednak zamierzeniem Foryckiego jest zakończenie budowy swojego mini-skensenu w Polanach. Miejscowość jest piękna, akurat w polowie drogi między Krynicą a Grybowem. Kupił tam Forycki ćwierć hektara, postawił starą odremontowaną chałupę, spichlerz, a obecnie rekonstruuje przywiezioną z okolicy oborę i wiatrak. W dol­ nej części chałupy urządził ze starych sprzętów tradycyjne wnętrza — czarną izbę, świetlicę, alkierz i sień. W spich­ lerzu ma pracownię malarską, a w oborze zamierza zorga­ nizować ekspozycję dawnej i współczesnej rzeźby z terenu Karpat. Skąd bierze środki? Maluje, a wszystko co uzyska ze sprzedaży lokuje w tym swoim skansenie. if i ' - 52 Chce, aby skansen ten służył nie tylko jemu samemu. Na górce chałupy urządził obok swojego pokoju drugi — obszerny, z czteroma łóżkami i oddał go do dyspozycji Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie. Będzie tam w okre­ sie letnim plener dla kilkunastu studentów. W Polanach chciał z miejscową młodzieżą zorganizować ośrodek kultury. W zabytkowej chałupie, którą w ten sposób można by ocalić od zniszczenia. Wykołatał na ten cel sprzęty, telewizor, magnetofon, biblioteczkę, fundusze, a nawet obietnicę etatu. Wydawałoby się — znakomicie, poparcie w Ministerstwie Kultury, u władz sądeckich. Ale nie u księdza, i o dziwo — nie u władz miejscowych... Forycki nie traci jednak nadziei, uważa, że rzeczywistą szansą dla kultury jest tylko aktywizacja środowiska, społeczne zaangażowanie. On sam ma niewątpliwy dar animowania ludzi wokół siebie. Obecnie próbuje namówić władze PTTK, aby urządziły schronisko w starym, drew­ nianym budownictwie. Jeśli mu się uda, znów ocali się i w rozsądny sposób zagospodaruje zabytek ludowej kultur)-. Sądzę, że ludzi takich jak Forycki będzie coraz więcoj. Ludzi, którzy w jakimś momencie swego życia, czy to po zawale, czy po odejściu od pracy zawodowej, czy w formie relaksu — wśród tej pracy — zdecydują się pojechać na wieś, żyć w przyrodzie, wnosić do miejscowego środowiska swój zapał, wiedzę. Jak ich przyjmie środowisko? Czy wchłonie, zaakceptuje— czy uzna za ludzi obcych, dziwaków, filantropów? Czy przyjmie ich inicjatywy za swoje? A.B.J. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/916d5b2356c9bbf34781900265feaed1.jpg 55ad3a0164c8a7d6d32e846ff3f47c66 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Murowana dzwonnica / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Polańczyk (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource religijność ludowa ; architektura drewniana ; magia apotropaiczna ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografia przedstawia dzwonnicę (za nią znajduje się dawna cerkiew św. Męczennicy Paraskewii - obecnie kościół rzymskokatolicki pw. NMP Królowej Polski) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_33.38.VII_H.2.4.2_01 architektura drewniana dzwonnica magia apotropaiczna okolice Leska Polańczyk religijność ludowa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7f9f3541047bd6ead2a56ab7938fa7cb.jpg 47169800e44ceef6ca6d7e17d9f6bba6 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7fb2e93d7734c23240924b0976627598.jpg f83e826d70fed5433a5546ca7c985134 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Murowana kapliczka / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Bartne (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource religijność ludowa ; mała architektura sakralna ; Łemkowszczyzna Description An account of the resource fotografie przedstawiają dwa ujęcia kapliczki domkowej Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_29.37.VIII_O.5.15.3_01 PAE_FNK_29.37.VIII_O.5.15.4_01 Bartne kapliczka kult świętych mała architektura sakralna okolice Gorlic religijność ludowa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d6656fe4f8f17f392854f0a8368ac475.jpg fd871f4d1c1239ec36d530be7455a073 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dc79ba3ca5da425bc8a92cc1cf6c420e.jpg ad20981c57bd8467300589e07018d61c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Murowana kapliczka słupowa z rzeźbami świętych / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Wirkowice (woj. lubelskie) Subject The topic of the resource religijność ludowa ; mała architektura sakralna ; Lubelszczyzna Description An account of the resource fotografie przedstawiają dwa ujęcia (dalsze i bliższe) zwieńczonej metalowym krzyżem murowanej kapliczki słupowej z dwoma wnękami , w których są umieszczone figury świętych (na górze Najświętszej Maryi Panny, dolna figura trudna do zidentyfikowania) Uwaga:- w odległości 2 km od siebie znajdują się dwie wsie Wirkowice Pierwsze i Wirkowice Drugie, stąd lokalizacja miejscowości Wirkowice na mapie jest przybliżona Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_35.30.IV_B.2.18.5_01 PAE_FNK_35.30.IV_B.2.18.6_01 kapliczka kapliczka słupowa kult świętych mała architektura sakralna Najświętsza Maryja Panna okolice Zamościa religijność ludowa rzeźba sakralna Wirkowice https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2c35238940e77eebf03378ba94cf6c7c.jpg 5789d37849f9ebf3c4f848ca9ee4d103 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/be879e846f417fa464a1e4902a3e1cc5.jpg 741f70950b3572d034ec61b76ddf6ea6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Murowana piwnica wolnostojąca / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Bodaki (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; budynek gospodarczy ; Łemkowszczyzna Description An account of the resource fotografie przedstawiają wolnostojącą piwnicę murowaną (1) oraz kamienne sklepienie piwnicy wolnostojącej (2) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_29.37.VII_H.1.12.4_01 PAE_FNK_29.37.VII_H.1.13.6_01 Bodaki budownictwo drewniane budownictwo wiejskie budynek gospodarczy Łemkowszczyzna okolice Gorlic piwnica https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/676b128183b8648525ff476d552399ff.pdf d3c45b0b42d391611b8ef4c526d0f33f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5151 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4779 Title A name given to the resource Muzea / LUD 1948 t. 38 Description An account of the resource LUD 1948 t.37 s.416-450 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MUZEA STAN MUZEALIÓW ETNOGRAFICZNYCH T W I E WROCŁAWSKIM W 7 WOJEWÓDZ­ Pisząc w roku 1946 na n a m ó w i e n i e I n s l y l u l u Śląskiego refe­ rat pod t y t u ł e m « Z a g a d n i e n i a i potrzeby etnografii na Śląsku ś r o d k o w y m i dolnym* zwróciłem między i n n y m i u w a g ę na ko­ nieczność przeprowadzenia inwentaryzacji eksponatów etnogra­ ficznych, przechowywanych w dolno-śląskich muzeach regional­ nych i założenia we W r o c ł a w i u centralnej kartoteki tych zbio­ rów, ażeby tym sposobem umożliwić etnografom p r a c u j ą c y m na Śląsku szybkie i łatwe zorientowanie się, gdzie i czego szukać należy. W ciągu dwu lail, które od lego czasu minęły, rzucony pro­ jekt został prawie całkowicie zrealizowany. Badania terenowe przeprowadził Z a k ł a d Etnologii Uniwersy­ tetu W r o c ł a w s k i e g o pod kierunkiem piszącego te słowa, począt­ kowo z funduszu dostarczonego przez Instytut Śląski, od c h w i l i zaś gdy Dyrekcja tegoż przesltała u w a ż a ć owe badania za leżące w ramach z a i n t e r e s o w a ń Instytutu, w p ł y n ę ł a subwencja udzie­ lona na len cel przez Naczelną Dyrekcję Muzeów i Ochrony Za­ bytków, co pozwoliło pracę doprowadzić tak daleko, że dziś mo­ żna j u ż śmiało naszkicować obraz naszego stanu posiadania w za­ kresie muzealiów etnograficznych na Dolnym Śląsku, bez obawy, że jakieś nowsze znaleziska i odkrycia mogłyby zasadniczo zmie­ nić obraz nam znany. Drogowskaz, w e d ł u g którego przeprowadzone były badania s t a n o w i ł wykaz m u z e ó w , zbiornic, oraz miejsc, gdzie znajdują się zabytki, sporządzony przez W o j e w ó d z k i Urząd Konserwator­ ski. Wykaz len ustawicznie pęczniał, u z u p e ł n i o n y n o w y m i mel­ dunkami n a p ł y w a j ą c y m i z lerenui od podległych Urzędowi W o ­ j e w ó d z k i e m u o r g a n ó w powiatowych. W czasie, gdy rozpoczynano badania, na liście m u z e ó w i zbiornic figurowało niewiele ponad 25 -pozycji, w czerwcu 1948 roku było ich już 65. 7 �• 417 Załączona mapka ilustruje rozmieszczenie miejscowości na­ niesionych na m a p ę w e d ł u g ostatniego stanu tego wykazu. W 19 miejscowościach 'poszukiwania d a ł y w y n i k negatywny , 8 nie zo­ stało zbadanych, gdy na dalsze prace b r a k ł o f u n d u s z ó w , zaś w 38 miejscowościach znalazły się mniejsze lub większe zbiory etno­ graficzne, k t ó r y c h opis znajdzie czytelnik w niniejszym artykule. a 3 1) Żarów, Śląska, 2) Ż a g a ń , 3) K o ż u c h ó w , 7) B i a ł o b r z e z i e , G ó r a , 12) Wąsocz, 17) C h o j n ó w , 4) N o w a 8) S z p r o t a w a , S ó l , 5) K o r o l a t , 9) Chwarzyce, 6) S ł a w a 10) G ł o g ó w , 11) 13 L u b i n , 14) Ś c i n a w a , 15) Z g o r z e l e c , 16) B o l e s ł a w i e c , 18) O ł d r z y c h ó w , 19) L u b a ń , 20) N o w o g r o d z i e c , 21) L w ó ­ wek, 22) Z l o t o r i a , 23) L e g n i c a , 24) D u n i n ó w , 25) M i ę d z y r z e c z , , 26) Ś r o d a , 27) Strzegom, 28) J a w o r , 29) S z u n ó w , 32) Z a m e k T s c h o c h a , 33) S z k l a r s k a nuni, 36) C i e p l i c e , 37) K a r p a c z , 30) B o l k ó w , 31) G r y f i a 38) K a m i e n n a Góra, 39) Solice 40) W a ł b r z y c h , 41) świdnica, 42) S o b ó t k a . 43) C h o j n y , 45) Szymrych, Bystrzyca, 54) Strzelin, Oława, 46) Opornica, 50) L ą d e k 47) K ł o d z k o , Zdrój, 44) D z i e r ż o n i ó w . 48) N a r o ż n o ( B o ż k ó w ) , 49) ( L ą d o k ) , 51) Z ą b k o w i c e , 52) Z i ę b i c e , 53) N i e m c z a , 55) G ł ę b o k a , 60) N a m y s ł ó w , 56) M a ń c e , 61) B i e r u t ó w , 57) D o m a j o w i c e , 62) W r o c ł a w , 58) B r z e g , 59) 63) T r z e b n i c a . O b o r n i k i , 65) W o ł ó w . Lud, т. XXXVIII Góra, P o r ę b a , 34) J e l e n i a G ó r a , 35) P a u l i - 27 64) �418 1. B i a ł o b r z e ż i e (Bytomek). Zbiory muzealne w budynku przedwojennym, pod opieką Z a r z ą d u Miejskiego: 1 pług, 1 skrzynia malowana, 8 dwustron­ nych form do p i e r n i k ó w z p r z e ł o m u X V I I i X V I I I wieku, 2 formy z podpisami «Martin Boreke 1667» i «Hans Chiristof Borek 1713». 2. В o 1 e s ł a w i e c. Zbiory tymczasowo zmagazynow ane, budynek przyszłego muzeum w remoncie. Znaczny zbiór ceramiki (około 120 sztuk), na który składają się wyroby gliniane, kamionkowe (tak zwane na Śląsku «bunoloki»), kafle i fajanse. T r o c h ę w y r o b ó w ś l u s a r ­ skich (kłódki, zamki, okowy), łyżwy drewniane ;z ż e l a z n y m o k u ­ ciem, z narzędzi do obróbki w ł ó k n a : szczeć, 2 przęślice stojakowe, uszkodzony kołowrotek, z mebli: łóżko z baldachimem (z d a t ą 1802), ze siztuki: Pieta, rzeźba z resztkami polichromii (wys. 75 cm) i obraz na szkle, o temacie świeckim z połowy X X wieku (format 30X42 cm). Z k u l t u r y l u d ó w egzotycznych 1 para pan­ tofli chińskich. 7 3. B o l k ó w . Muzeum mieści się w zamku przy u l . Bolka, jest u d o s t ę p ­ nione dla publiczności. W muzeum znajduje się skompletowane urządzenie izby włościańskiej (łóżko z baldachimem, półka, ko­ łyska, kredens z datą 1830, szafa na naczynia, stół, 4 stołki z datą 1838, 2 półki wiszące, 2 łyżniki) ponadto 2 malowane szafy l u ­ dowe (obydwie z dalami 1812), 2 kredensy i szafa z datą 1734. Manekiny ze strojami ludowymi, pełny ubiór kobiecy i 2 męskie, około 30 czepków, 40 chustki kobiece do zarzucania na ramiona (dwie płócienne i dwie w e ł n i a n e ) , 3 bluzki damskie ( w t y m 2 wa­ towane), k i l k a sztuk m ę s k i c h kamizelek. Z przyborów do obróbki włókna z n a j d u j ą się t u : międlica, 2 szczeci do l n u , wijadła, motowidło, szpularz, kołowrotek malowany, i kompletne krosna t k a ­ ckie z zaczętym płótnem. W związku z l u d o w y m płóciennictwem poizostaje 11 klocków do drukowania tkanin. Ceramika reprezen­ towana jest przez k i l k a naczyń (między i n n y m i fajansowych). W muzeum znajduje się koło garncarskie, a z drobnych sprzę­ tów i narzędzi domowych: prasa do sera, świecak, p r z y r z ą d do karbowania wstążek, trochę narzędzi do obróbki drzewa. Z hodo­ w l i 13 d z w o n k ó w dla krów. Ze zdobnictwa, 5 m a ł y c h skrzynek malowanych, jedna z datą 1771. 7 7 4. B o ż k ó w (dawniej Narożno). Składnica, w której specjalnie dla województwa dolnoślą­ skiego wyznaczony delegat Naczelnej Dyrekcji Muzeów i Ochrony �419 Zabytków gromadzi zbiory muzealne zebrane w terenie l u b w trakcie likwidacji mniejszych zbiornic i zniszczonych m u z e ó w . W ś r ó d nagromadzonych w Bożkowie muzealiów znajduje się sporo zabytków dotyczących etnografii Śląska. Meblarstwo ludowe reprezentuje: 9 szaf malowanych (nie­ które datowane 1786, 1815), 4 kredensy (1763, 1828, 1830)1 7 s k r z y ń malowanych (r. 1716, 1795, 1806, 1860) z tego jedna ozdobiona ornamentem plastycznym. Ze stroju: 27 czepców śląskich (w t v m 7 z X V I I I w.), 2 czepki dziecinne. Do obróbki w ł ó k n a : 2 szczeci do czesania lnu, 4 przęślice, 3 kołowrotki (2 poziome, 1 pionowy), 1 czółenko tkackie,, 2 sno wadia, z zakresu farbiarstwa k i l k a k l o ­ cków do drukowania płócien. Ze sztuki z n a j d u j ą się w tej zbior­ nicy: 2 rzeźby drewniane (Madonna), 451 obrazów na szkle (w t y m 21 na tle lustrzanym), z których zaledwie k i l k a malowanych jest na tematy świeckie, z rzemiosła artystycznego: 1 skrzynia form do pierników. Z innych przedmiotów zanotowano tam 3 miechy do rozniecania ognia. Poza wymienionymi wyżej znajdoAvaly się w Bożkowie ob­ fite zbiory egzotyczne, które zostały już w całości przekazane do znajdującego się w stanie organizacji Muzeum Kultur Ludowych w Warszawie. 4 5. В r z e g. Muzeum mieści się w zabytkowym zamku. Dział etnograficzny silnie zdewastowany. W muzeum znaj­ dują się: narzędzia do obróbki włókna: cierlica, szczotki do cze­ sania lnu, 3 kołowrotki, wijadla, motowidło, szpularz, krosna tka­ ckie. Do farbowania płócien około 20 klocków reprezentujących różne odmiany (czysto drewniane, drzewo + metal i czysto me­ talowe na drewnianej podstawie) i kształty (klocki kwadratowe do w y p e ł n i a n i a powierzchni, podłużne do drukowania k r a j ó w i c4viartki kola, z których składano środkowe motywy koliste), zbiór uzupełniają dwa k a w a ł k i drukowanego ręcznie płótna. Ubiory raczej małomiasteczkowe niż ludowe, reprezentuje kilka czepców, bluzek, i w i a n k i ślubne. Ze sztuki posiada muzeum bar­ dzo ciekawy obraz na szkle w formie tryptyku malowanego na jednej tafli, przedstawiającego trzy sceny z życia Chrystusa, kilka rzeźbionych świątków, oraz bogatą kolekcję form piernikarskich (54 sztuk). W ś r ó d ceramiki znajduje się kilka pięknych w y r o b ó w ludowych (gliniane misy) oraz kafle z polskimi napisami. Etno­ grafa zainteresują też przechowywane w t y m muzeum skrzynie kościelne, niektóre dłubane z jednej kłody z bogatymi kowalskimi ozdobami. �420 6. В у s t г z у ca. Zbiory dawnego muzeum zmagazynowane przy ulicy Sło­ wackiego n r 2 (budynek S ą d u ) . W zbiorach z n a j d u j ą się narzędzia do obróbki w ł ó k n a : 2 ko­ łowrotki, 1 przęślica stojąca. Ze sztuki: 7 obrazów na szkle (o mo­ tywach religijnych). T r o c h ę w y r o b ó w z żelaza kutego. 7. C i e p l i c e-Z d r ó j . Przy bogatym zbiorze ornitologicznym trochę okazów etno­ grafii egzotycznej. 8. С h o j n ó w. Zbiory mieszczą się w d a w n y m zamku. W zbiorach z n a j d u j ą się ludowe meble: 8 skrzyń malowa­ nych, niektóre iz; datami (1784, 1814, 1818, 1851), 6 szaf malowa­ nych z napisami i datami, j a k H . С. H . 1781, J. S. R. 1796, M . S. S. 1798, M . R. Z. 1818. Jedna (z roku 1807!) z widokiem osady fa­ brycznej. Dwa kredensy malowane (1801, 1822), łóżko z napisem .1. ( i . F. 1830. Dwie kołyski na biegunach (jedna z roku 1820), trzy krzesła (jedno malowane z roku 1825). Z odzieży znajduje się kilka czepków z fabrycznego m a t e r i a ł u .zdobionych koronką t i u ­ lową i w s t ą ż k a m i , j u p k i — krótkie bluzki kobiece z fabrycznego m a t e r i a ł u , drewniaki na płaskich obcasach, klamra drewniana do włosów. Z narzędzi do obróbki w ł ó k n a : kilka szczotek do l n u , wijadła, szpularz, 3 przęślice, 7 kołowrotków (malowane i toczone), 1 krosna tkackie i 4 czółenka. Z farbiarstwa: 2 formy do drukowa­ nia tkanin. W zbiorach tutejszych spotykamy dosyć dużo przed­ miotów z zakresu gospodarstwa domowego: tłok drewniany do ubijania kapusty, tarko drewniane do ziemniaków, dw a kosze plecione z w i k l i n y , przybory do świecenia, j a k : latarka drewniana, metalowe kaganki i świeczniki. Z rybactwa: jedna wiersza ple­ ciona, z hodowli: dzwonek dla k r ó w z żelaza kutego na drewnia­ nym rzeźbionym k a b ł ą k u z inicjałami i datą (1834). Sztukę repre­ zentuje 1 obraz na szkle o motywie religijnym (z datą 1776), oraz 10 rzeźbionych p r y m i t y w n y c h świątków drewnianych. Z zakresu rzemiosła artystycznego znajduje się tam 6 jednoczęściowych form drewnianych do p i e r n i k ó w (z tych największa około 1 metra w y ­ soka zaopatrzona w datę 1842) i 3 składające się z 2 części (1844) k i l k a drewnianych pudełek malowanych, laska z rzeźbioną głową Rubezahla i żelazna forma nożycowała do wyrobu opłatków. Z i n ­ nych przedmiotów wymienić należy łyżwy drewniane okute ż e ­ lazem. r �421 9. С h о j n у. Muzeum mieści się w zamku. Z muzealiów etnograficznych z n a j d u j ą się tu jedynie na­ rzędzia do obróbki włókna, a to: 1 przęślica stojakowa, czworo­ graniasta ozdobnie karbowana, 1 kołowrotek (typ pionowy), to­ czony, 3 szczotki do czesania lnu, 2 grzebienie do l n u i 1 pod­ stawa do przymocowywania szczotek do czesania lnu. 10. G ó i a Ś 1 ą s k a . Zbiory pomieszczone w Starostwie. W ś r ó d nich: rozebrany warsztat tkacki, k i l k a szczotek do czesania lnu. Z rolnictwa: pług, z innych: naczynie do wyrobu masła. 11. J a w o r . Muzeum mieści się w swym d a w n y m budynku przy ulicy Ogrodowej 18. W dziale etnograficznym: kompletnie u r z ą d z o n a izba wiejska wraz z p o l i c h r o m i ą ścian. Na powale p a j ą k ze słomki. Meble: 4 szafy malowane, stół, ława, wdsząca półka ścienna, kredens, łóżko z baldachimem, 4 stołki (jeden z datą 1836), 2 kufry drewniane obite blachą. K i l k a sztuk ubiorów k o ­ biecych składających się ze spódnicy i bluzki, 2 dolnośląskie «sukienki», chustki na ramiona i ponad 50 sztuk czepców. Z cera­ m i k i : 2 gliniane naczynia na trójnóżkach, k i l k a g a r n k ó w g l i n i a ­ nych, gliniany podkurzacz do pszczół, dzbanek, talerze. Urządze­ nie pracowni szewskiej: stół, stołeczek, kopyta. Do obróbki włó­ kna: 6 przęślic stojących, 3 kołowrotki, w i j a d ł a . Z innych: 2 łyż­ n i k i , 4 drewniane dziadki do orzechów (człekokształtne), naczy­ nie do wyrobu masła, drewniany zamek do drzwi. 12. ,1 e 1 e n i a G ó r a. Muzeum otwarte dla publiczności, mieści się przv ulicv Ma­ tejki nr 28. W muzeum znajduje się kompletnie u r z ą d z o n a izba góral­ ska z okolic J. G. umeblowana sprzętami skopiowanymi według wzorów ludowych (z w y j ą t k i e m łóżka z baldachimem, które jest autentyczne), poza tym z mebli ludowych w y m i e n i ć należ} 5 szaf malowanych (w t y m jedna z roku f820) i 2 stołki ozdobne. Zna­ czna ilość ubiorów ludowych: 2 manekiny (ubiór męski i kobiecy), ponadto 2 spódnice, 1 fartuch, 4 bluzki kobiece, 73 czepce, 11 p r ó ­ bek białych koronek u ż y w a n y c h do strojów. Z u b r a ń męskich 1 kamizelka. Przybory do obróbki w ł ó k n a reprezentują 2 koło­ wrotki i 2 przęślice. Muzeum posiada cenne zbiory ludowej sztuki w tym 1.600 obrazów na szkle. 15 rzeźbionych drewnianych ś w i ą t - �422 ków, z rzemiosła arlystycznego znajduje się wieniec dożynkowy, choinka wykonana z drzewa (Christbaum), trochę ceramiki i dwa liche modele c h a ł u p ze wsi okolicznych. P o w a ż n ą wartość dla badaczy kultury ludowej Śląska mogą mieć przechowywane w m u ­ zeum teki z pracami graficznymi Erika Fuchsa, przedstawiające m i ę d z y i n n y m i sporo scen rodzajowych. 13. K a m i e n n a G ó r a . W zbiorach przechowywanych w składnicy (Rynek nr 24) znajdują się n a s t ę p u j ą c e przedmioty z zakresu kultury ludowej: części ubioru kobiecego w postaci 8 czepków" i jednej chustki, ze sztuki 5 obrazów na szkle o tematach religijnych. Z innych: 2 łyżniki wiszące, 2 solniczki malowane. r 14. K a r p a c z . Muzeum znajduje się w domu zbudowanym specjalnie na ten cel na wzór sudeckiej c h a ł u p y wiejskiej. Część etnograficzna składa się z izby włościańskiej komplet­ nie umeblowanej, oraz z izby l a b o r a n t ó w (wiejskich w y t w ó r c ó w lekarstw). Poza t y m u r z ą d z o n a jest izba mieszczańska a ściślej małomiasteczkowa. W muzeum t y m na plan pierwszy w y s u w a j ą się meble: 3 szafy (jedna z datą 1752), 2 kredensy, 3 skrzynie (rok 1843), 2 łóżka (w izbie imieszczańskiej z baldachimem, we włościań­ skiej bez), 1 wisząca kołyska, stół, 8 stołków i ł a w k a o trzech no­ gach. Meble są zdobione malaturami. Ze stroju znajduje się lam 10 czepców kobiecych, k i l k a bluzek, spódnic, sukien chustek. Ubiór męski reprezentowany jest przez 2 bluzki nowe, szyte na wzór dawnych ubiorów chłopskich i kapelusz jarmarcznego sprze­ dawcy ziół (również kopia). Niewielki obrazek (olejny) przedsta­ wia grupkę chłopów z Karpacza w ubiorach ludowych (dwie ko­ biety i trzech mężczyzn). W izbie zgromadzono też przybory do obróbki przędziwa (2 szczotki do czesania lnu, 2 motowidła, przęślice) i przybory codziennego użytku, jak: 2 konewki, nosidla do wody, maślnica, 2 foremki do wyciskania serów, magiel ręczny, Z ceramiki: 4 misy, 1 rynienka, 2 dzbanki. Ze sztuki ludowej znajdują się w izbie wiejskiej 3 obrazy na szkle treści r e l i g i j ­ nej. W izbie l a b o r a n t ó w piękna kolekcja narzędzi służących do wyrobu m e d y k a m e n t ó w oraz nosidla u ż y w a n e przez w ę d r o w n y c h zielarzy do noszenia towarów. 15. К ł o d z к o. Składnica muzeum znajduje się przy ulicy Czeskiej nr 30. W składnicy mamy z mebli tylko skrzynie: 2 skrzynie że­ lazne, 1 skrzynia — kufer drewniany obity skórą dzika, 1 skrzy- �423 nia drewniana cechowa, a na niej wymalowane są kolorem bia­ łym i b r ą z o w y m narzędzia: hebel, dłuto, podkowa, młotek, klucz, kolo od wozu i siekiera, 3 skrzynie drewniane malowane (1802, na jednej napis: «Renowiert 9/11 1877»). Dalej mamy narzędzia stolarskie: 2 strugi (jeden z d a t ą 1795) i 1 suwak. Poza t y m 1 u l z pnia drzewnego z płaskorzeźbą p r z e d s t a w i a j ą c ą postać świętego, oraz krzyż żelazny kuty z kościoła F r a n c i s z k a n ó w . Ze sztuki mamy tylko 3 płaskorzeźby (na desce lipowej), jedna przedsta­ wia myśliwego, a dwie — sarny na tle lasu. 16. L ą d e k . Zbiory umieszczone są na strychu Urzędu pocztowego. Znajduje się tam: 1 krzesło malowane, 1 zegar ścienny (me­ chanizm drewniany), 1 stara kołyska, rodzaj teczki na przybory, ozdobionej ł u s k a m i szyszek naklejonymi na tekturę i przyszytymi c a ł y m i p ę k a m i szyszek. Z ubiorów: 1 czepek z ubiegłego stulecia, 1 staniczek do stroju, 2 gablotki ze ś l u b n y m i w i e ń c a m i ze sztucz­ nych perełek. Z innych: 3 kołowrotki ręczne, 1 prasa do oleju, wyroby z żelaza ręcznie kutego (sprzączki do uprzęży, kółka od łańcuchów, łańcuchy, skoble, zamki, sztaby). Ze sztuki: dwa obrazki na szkle o temacie świeckim. 17. L e g n i c a . Zbiory złożone są tymczasowo w miejscowym Domu Kul­ tu! у. Znajduje się tam k i l k a eksponatów egzotycznych: 1 kosz pleciony z włókna roślinnego, 4 całe naczynia z tykwy z r y t y m ornamentem, poza tym fragmenty naczyń, 3 tarcze i strzały z gro­ d k a m i ż e l a z n y m i przymocowanymi za pomocą rafii. 18. L u b a ń . Resztki muzeum mieszczą się w zabytkowym domu «Pod okręlem». W zbiorach znajdują się meble z izby górnołużyckiej a m i a ­ nowicie 2 łóżka drewniane z baldachimami (T z roku 1841, d r u ­ gie z napisami niemieckimi), kołyska, 5 szaf (rok 1718, 1793, 1805. 1843), z których jedna ozdobiona jest malaturami figuralnymi, dwie skrzynie (rok 1715, 1797), 1 kredens (rok 1787). Z tkactwa: 2 krosien tkackich, z farbiarstwa 12 klocków do drukowania tka­ nin. Ponadto z muzealiów etnograficznych należy Lu w y m i e n i ć kilka m a ł y c h skrzynek (kasety), j e d n ą ( d w u s t r o n n ą ) formę do pierników i drewniane malowane sanie. �124 19. L in b i ń. Zbiory zabezpieczone w budynku Starostwa. W zbiorach znajduje się nieco eksponatów pochodzenia egzo­ tycznego: 1 drewniana maska aktora chińskiego, 1 lalka z j a w a j skiego teatru cieni, 3 rzeźby. Ponadto w wieży obok Rynku znaj­ dują się 3 śląskie malowane szafy. 20. L w ó w e k. Zbiory mieszczą się na chórze w kościele p r z y l e g a j ą c y m do gmachu byłego niemieckiego muzeum. Znajduje się w nich k o m ­ pletne u r z ą d z e n i e izby wiejskiej oraz trochę u b i o r ó w : 2 j u p k i kobiece, 1 czepek, a z p r z e d m i o t ó w codziennego u ż y t k u komplet talerzy glinianych malowanych. Ze sztuki 1 obraz na szkle. 21. N i e n i c z a . Muzeum mieści się w swym budynku przedwojennym przy ulicy Królowej Jadwigi. Z ludowego meblarstwa znajduje się tam 5 szaf malowanych (rok 1791, 1797, 1911), z których jedna posiada na ścianie fronto­ wej wymalowane rokokowe sceny sielankowe, 2 skrzynie malo­ wane (rok 1781. 1819). łóżko (1805), kołyska z X V I I I wieku, 2 zy­ dle (rok 1838) i stół. Ze stroju posiada muzeum 4 manekiny odziane w ubiory raczej o charakterze m i e s z c z a ń s k i m (spódnice krynolin owa te na drewnianych obręczach) i pas skórzany pokryty materią. Z przyborów do obróbki włókna: cierlicę, międlice, 2 szczotki do lnu, przęślicę, 3 kołowrotki (dwa poziome, jeden pio­ nowy), m a t o w i a ł o , 1 cewkę, 2 warsztaty tkackie (jeden oryginał, drugi model). Z farbiairstwa: 3 klocki d o d r u k o w a n i a tkanin i 1 ka­ w a ł e k zadrukowanej tkaniny. Z innych rzemiosł: warsztat szew­ ski z narzędziami, wyroby ślusarskie (zamki, kłódki) i kowalskie (7 podków), wyroby ceramiczne: 3 naczynia kamionkowe. W Niemczy jest stosunkowo dużo p r z e d m i o t ó w codziennego użytku, a więc: 2 świecaki ( w t y m jeden ze s p r ę ż y n o w y m uchwy­ tem), 2 strugi do darcia łuczywa (tzw. «kocury*, z roku 1781 i 1868), 2 drewniane lichtarze, 1 łyżnik polichromowany, 3 miary do zboża z pieczęciami u r z ę d u miar z roku 1854 i 1859. Z n a r z ę ­ dzi rolniczych sierp z ostrzem siekanym, oraz w i d ł y drewniane samorodne. Sztukę reprezentuje 5 obrazów na szkle (o tematach religijnych). Poza tym są też 3 rzeźby postaci świętych i dwa krzyże. W ś r ó d tych rzeźb niektóre m a j ą mieć cechy wyrobów ludowych. �425 22. N a m у s ł ó w. Muzeum mieści się w zamku. Z eksponatów ma jacy cli z w i ą ­ zek z k u l t u r ą l u d o w ą znajduje się lam jedynie p a r ę sztuk mebli (2 stołki z ozdobnie wycinanymi oparciami, 1 uszkodzony stół) 1 3 świątki. 23. N o w a S ó l . Zbiory z n a j d u j ą się pod opieką Z a r z ą d u Miejskiego. Z zabytków o charakterze etnograficznym spotykamy tam: meble malowane: 2 szafy (1788, 1800), 2 skrzynie (jedna z ozdo­ bami plastycznymi i d a t ą 1704), 1 stołek, ubiory: 10 czepców haf­ towanych. Z narzędzi do obróbki w ł ó k n a : kołowrotek, z przyborów farbiarskich: 15 klocków do drukowania tkanin. K i l k a okazów ce­ r a m i k i : 2 gliniane misy (z datami 1845, 1852), talerz (1825) i p a r ę malowanych n a c z y ń fajansowych. Z rzemiosła artystycznego: ł dwustronna forma do p i e r n i k ó w (motywy figuralne po 3 z k a ż ­ dej strony), 2 flaszki ręcznie malowane, flaszka z Męką P a ń s k ą w środku. 24. N o w o g r o d z i e c. Z z a b y t k ó w m o g ą c y c h zainteresować etnografa znajduje się tam kolosalnej wielkości garnek kamionkowy, wysokości 2,5 m, średnicy 1,5 m . 25. O ł a w a . W miejscowej składnicy znajduje się: 1 skrzynia ludowa malowana, 1 rzeźbiona lawa, 1 krzesło drewniane (kopia), 2 świeczniki kute z żelaza (ornament roślinny), 1 okrągły kafel — z w y o b r a ż e n i e m konia — i figurki gliniane ręcznie lepione, w y ­ palane i malowane (postacie do szopki). 26. O 1 d r z у с h ó w. Etnografa zainteresować może Golgota, grupa glinianych f i ­ gur polichromowanych umieszczonych na drewnianych krzyżach. 27. P a u l i n u m (kolo Jeleniej Góry). Składnica Ministerstwa Kultury i Sztuki. Z n a j d u j ą się lulaj 4 szafy malowane (dwie datowane 1787, 1789), 3 kołyski jedna datowana 1872. Ze stroju: około 8 czepków i resztki stroju kobiecego (raczej mieszczańskiego), 1 kołowrotek (toczony i bejcowany), z ceramiki kamionki bolesławskie ( « b u n c loki»), kalie, trochę talerzy raczej nieludowych, 6 o b r a z ó w na szkle z postaciami świętych (wszyslkie zaopatrzone w napisy). �426 28. S o b ó t k a . Zbiory pomieszczone so w budynku dawnego muzeum. Z eksponatów etnograficznych z n a j d u j ą się tam 3 zydle, tro­ chę strojów kobiecych: 1 sukienka, 16 czepków, spódnica, bluzka, ponadto jedna szczotka do czesania l n u i obrus z płótna adama­ szkowego (rok 1735) jako p r z y k ł a d ludowego tkactwa ozdobnego. 29. S z k l a r s k a P o r ę b a Ś r e d n i a . Muzeum P a ń s t w o w e g o Uzdrowiska ( u l . Muzealna 810) nie posiada działu etnograficznego. Ze z n a j d u j ą c y c h się tam ekspo­ n a t ó w etnografa zainteresować m o g ą : 4 zydle, z k t ó r y c h dwa da­ towane (1511, 1579), oraz przypadkowo z a b ł ą k a n e dwie zabawki ze słomy przedstawiające osła i zająca. Poza t y m w Szklarskiej Porębie organizuje się drugie m u ­ zeum w zabytkowej c h a ł u p i e wiejskiej odrestaurowanej z fundu­ szów Centralnego Instytutu Kultury. W muzeum t y m urządzone zostaną zabytkowe wnętrza izb włościańskich oraz pokazane inne zabytki kultury materialnej. 30. S z p r o t a w a. Muzeum znajduje się w przedwojennym na ten cel przezna­ czonym budynku. E k s p o n a t ó w etnograficznych jest tutaj bardzo niewiele: nianv magiel ręczny — malowany, z datą 1779. 31. Ś r o d a . Zbiory znajdują się w pomieszczeniu tymczasowym pod opieką Inspektoratu Szkolnego. W zbiorach eksponatów etnograficznych jest bardzo niewiele: 1 szczotka do czesania lnu, wyroby ślusarskie. 5 form do piecze­ nia pierników (dwie datowane 1785, 1825), 2 obrazy malowane na szkle o motywach religijnych. 32. Ś w i d n i с a. Składnica zbiorów mieści się przy u l . Jagiellońskiej nr 19. Z mebli ludowych z n a j d u j ą się lam 4 szaf}' pięknie malo­ wane (1790, 1800, 1805), kredens, 2 skrzynie i 1 stołek. Strój wie­ śniaczki śląskiej (spódnica, stanik, t r ó j k ą t n a chustka i fartuch). Kilka talerzy glinianych i naczyń cynowych. 33. W a ł b r z y c h . Muzeum mieści się we w ł a s n y m budynku z czasów przed­ wojennych przy ul. 1-go Maja nr 9. �427 Z ludowych mebli z n a j d u j ą się tam: 4 szaty (na jednej ma­ lowane widoki, jedna z d a t ą 1789), 7 skrzyń i kufrów, z czego 4 datowane (1723. 1785, 1819, 1843), 1 kredens malowany (1774), 1 stół (nogi dorabiane później), 3 zydle wycinane, 1 kołyska, 2 łóżka (jedno z baldachimem malowane z 1812 roku, drugie z 1873 г.). Ze stroju 8 czepków. Z tkactwa 1 międlica, 1 k o ł o w r o ­ tek. Z przedmiotów codziennego użytku: mieszek do rozdmuchi­ wania ognia, 1 łyżnik wiszący z drzewa, z narzędzi r z e m i e ś l n i ­ czych: 1 strug, 1 topór z roku 1891, z narzędzi rolniczych: 2 łopaty drewniane, okute żelazem z roku 1885, 1887, 1 widły, 1 brona z ż e ­ laznymi bromkami (1892), z ceramiki: 17 talerzy fajansowych i 1 waza, ze sztuki kilka form do wyrobu p i e r n i k ó w . 34. W г о с ł a w. W magazynach P a ń s t w o w e g o Muzeum we W r o c ł a w i u znaj­ duje się nieco z a b y t k ó w etnograficznych, a mianowicie: 3 malo­ wane szafy (1748, 'l756, 1818), 2 kredensy (1811, 1836), k i l k a l u ­ dowych rzeźb i parę m a ł y c h zdobionych skrzynek wykonanych z drzewa. Ponadto w Muzeum Diecezjalnym mieszczącym się na W y ­ spie Tumskiej znajduje się około 40 o b r a z ó w na szkle ( w t y m 1 o pięknie eglomizowanej ramce otaczającej kompozycję środ­ kową), kilkanaście rzeźbionych ś w i ą t k ó w i p a r ę okazów ceramiki (głównie malowane fajanse). Najcenniejszą pozycją etnograficzną zbiorów tego muzeum jest n i e w ą t p l i w i e bogaty zbiór śląskich haftów na bieliźnie kościelnej. W ś r ó d p a r a m e n t ó w znajduje się niezwykle ciekawy ornat żałobny z 1. polowy X I X w., którego ko­ lumna wykonana jest z płótna samodziałowego ręcznie drukowa­ nego czarną farbą wprost z klocka drukarskiego. 35. Z ą b к o w i с e. Zbiory przechowywane są w p r y w a t n y m budynku przy u l . św. Wojciecha n r 2. Z mebli ludowych są 2 skrzynie malowane. Strój reprezen­ tuje 5 czepków (1 dziecinny), 1 torebka — woreczek (białe lniane płótno). Z narzędzi do obróbki lnu: 6 szczotek do czesania lnu, 3 kądziele ze stojakami, 3 kołowrotki, z farbiarstwa 2 formy do drukowania materii. Z przedmiotów domowego u ż y t k u : 3 formy do wyciskania masła, względnie do pieczenia (z gliny palonej i polewanej dwuczęściowe), 1 świecak do łuczywa, 3 mieszki do niecenia ognia, z przedmiotów metalowych 6 podków- (kute ręcz­ nie, otwory na gwoździe nieregularnie rozmieszczone). Ze sztuki: SO obrazów na szkle (postacie świętych), 18 form piernlkarskich �128 oraz figurki do szopek (malowane farbą olejną;, ponadto bawki ludowe, jak: k o n i k i na kółkach, karuzela, kołyska. za­ 36. Z i ę b i c e . Muzeum mieści się przy u l . P r z e m y s ł o w e j nr 34. Z n a j d u j ą się tam: meble: 3 szafy malowane (datowane 1798. 1803, na jednej sceny ze Starego Testamentu i napisy), 1 m a ł a szafka malowana z roku 1791, 1 skrzynia z malowanymi scenami m y ś l i w s k i m i , na wieku wytłaczane 3 popiersia żołnierzy różnych broni, 1 kołyska drewniana z roku 1827 ze ś l a d a m i polichromii. Ze stroju: lalka przedstawiająca p a n n ę młodą, wielka ilość stro­ jów ludowych w gablotkach (kaftany, watówki, spódnice i cale suknie), około 25 czepków ( ś l u b n y c h i domowych), pasiaste spód­ nice, bogaty zbiór tkanin i koronek. Do obróbki lnu: 1 międlica, 1 cierlica, 1 ł a w k a do czesania lnu, 5 przęślie stojakowych (w tym jedna toczona, druga nabijana m o s i ę ż n y m i ć w i e k a m i ) , 10 koło­ wrotków typu pionowego, 2 szpularze do nawijania cewek (jeden datowany 1805). Do drukowania płócien: jeden klocek. Poza t y m : warsztat szewski (stół, lampa, kopyta i trochę narzędzi), wyroby ślusarskie, narzędzia kowalskie, kolo garncarskie, trochę ceramiki a w t y m podkurzacz pszczelarski (niepolewany), z narzędzi rol­ nych: 1 plug, 3 sierpy, 2 łopaty drewniane o k r a w ę d z i a c h okutych żelazem. Z przedmiotów domowego użytku: 1 lampa (latarka na śnieg ze szklaną «gomółką»), 1 solniezka wisząca, 1 łopata do chleba. Ze sztuki: 1 rzeźba (krucyfiks), 11 obrazów na szkle o te­ matach religijnych, 10 form plernikarskich dwustronnych, zmon­ towana we flaszce Golgota. 37. Z g o r z e l e c. Muzeum mieści się w Domu Kultury przy Placu P a r t y z a n t ó w . Zbiory etnograficzne ilustrują k u l t u r ę ludową Górnych L u życ. Znajduje się tam: model izby z n a r z ę d z i a m i tkackimi, a z oryginalnych mebli ludowych: 2 szafy wiejskie malowane (z Górnych Lużyc), jedna z roku 1801, 2 skrzynie (na jednej,ma­ lowane sceny rodzajowe), 1 łóżko z baldachimem z 1784 г., 4 ko­ łyski malowane (jedna wisząca, a jedna datowana 1829), 1 slól drewniany malowany, 2 półki wiszące (do przechowywania na­ czyń). Ze stroju 10 czepków, trochę strojów włościan łużyckich, oraz, w i a n k i ślubne ze sztucznych kwiatów. Do obróbki włókna: tylko krosna tkackie z X V I I I w. Z przedmiotów gospodarstwa do­ mowego: ż a r n a nożne do mielenia zboża, 2 maślniczki. Ze sztuki: 3 krzyże na groby z żelaza, roboty kowalskiej, 1 kapliczka (pień �429 drzewa z w y d r ą ż o n y m otworem, a w n i m krzyż z Panem Jezu­ sem). Poza tym zabawki dziecięce (malowane figurki z drzewa). Trochę zabytków mieści się też w Starostwie. Są tam zbiory egzotyczne i wyroby ceramiki łużyckiej z wieku X V I I I , a to: 5 talerzy (malowanych), 4 misy malowane, 5 d z b a n k ó w (glina palona, ozdobione w y p u k ł y m i kwiatami). W y r o b y cynowe z lat 1795—1855. ,'38. Ż а г у ( Ż a r ó w ) . lleszlki zbiorów mieszczą się w Starostwie przy u l . Zamko­ wej nr 1. Znajduje się lam: 4 szczotki do czesania lnu, 7 klocków do drukowania tkanin, trochę w y r o b ó w z kutego żelaza (lichtarze, okucia, dużo z a m k ó w ) . Ze sztuki 4 figury świętych wykonane у drzewa, Krucyfiks. 4 formy piernikarskie dwustronne. Z innych uprząż na konia z c h o m ą t e m ozdobionym u góry dwiema drewnia­ nymi rzeźbami p r z e d s t a w i a j ą c y m i syreny. Z pobieżnego nawet przejrzenia powyższego zestawienia w i ­ dać jasno, że inwentarz muzealiów etnograficznych w poszcze­ gólnych ośrodkach przedstawia obraz bardzo niejednolity. Obok nielicznych bogatych muzeów j a k np. w Jaworze, Jeleniej Górze, Niemczy i zasobniejszyeh zbiornic (Bożków — Narożno), mamy po największej części do czynienia z ubogimi resztkami, które przypadkowo ostały się niszczycielskiemu działaniu wojny i zo­ stały zabezpieczone przed c a ł k o w i t y m rozszabrowaniem. Zbiory te nie ilustrują k u l t u r y ludowej Dolnego Śląska w sposób należyty, gdyż nie wszystkie działy k u l t u r y są tu re­ prezentowane. Jak widać z publikowanych wyżej w y k a z ó w na pierwszym miejscu wśród spotykanych na Dolnym Śląsku muzea­ liów etnograficznych stoją n i e w ą t p l i w i e meble. Najwięcej spotyka sic ich w Bolkowie, Bożkowie, Chojnowie, Jaworze, Kairpaczu, W a ł b r z y c h u , ale i poza tym prawie w k a ż d y m muzeum i składnicy jest ich bodaj po parę sztuk. Na drugim miejscu po meblach poslawić m o ż n a przybory do obróbki włókna. W k i l k u miejscowo­ ściach (Bolków. Brzeg. Chojnów, Góra Śląska, L u b a ń , Niemcza) znajdują się krosna tkackie, w wielu innych mniejsze lub w i ę k ­ sze zespoły innych narzędzi, głównie szczeci do czesania, przęślic i kołowrotków. Najkompletniejsze zbiory n a r z ę d z i tego rodzaju spotykamy w Bolkowie, Brzegu i Niemczy. Przed w o j n ą dość po­ ważną pozycje w zbiorach etnograficznych Dolnego Śląska stano­ wiły ubiory, dziś dział ten jest bardzo p o w a ż n i e przetrzebiony. Komplety stroju ludowego spotykamy w Bolkowie, Jeleniej Gó­ rze, Świdnicy i Ziębicach, poza t y m w szeregu innych miejsce7 �430 wościach z n a j d u j ą się pojedyncze części ludowego ubioru. Dużo na ogół jest czepców (najwięcej w Jeleniej Górze, Jaworze, Bolko­ wie, Bożkowie i Ziębicach). Sztuka ludowa reprezentowana jest głównie przez obrazy na szkle. Najbogatszy ich zbiór posiada m u ­ zeum w Jeleniej Górze oraz składnica w Bożkowie, daleko w tyle pozostają zbiory w Z ą b k o w i c a c h i we W r o c ł a w i u . Rzeźbionych świątków jest na ogół m a ł o , te zaś, które są, po największej czę­ ści stoją na pograniczu w y r o b ó w ludowych i rzemieślniczych. Dosyć często spotyka się pięknie rzeźbione formy piernikarskie. Na czoło w y s u w a j ą się tu zbiory w Brzegu, Bożkowie i Z ą b k o w i ­ cach. Słabo na ogół reprezentowane są wśród śląskich z a b y t k ó w etnograficznych poszczególne gałęzie rzemiosł, p r a c u j ą c y c h na wsi lub dla wsi. Prócz m a ł o interesujących w a r s z t a t ó w szewskich w y ­ m i e n i ć tu należy przede wszystkim garncarstwo i farbiarstwo. Z zakresu garncarstwa posiadamy dwa koła garncarskie i trochę ceramiki. Gdy oddzielimy j e d n a k o w o ż od niej, jako wyroby prze­ mysłowe, boleslawiskie kamionki i malowane naczynia fajansowe, pozostanie nam zaledwie niewielka garstka glinianych n a c z y ń po­ lewanych i trochę kafli. Z zakresu farbiarstwa niemal w k a ż d y m muzeum i zbior­ nicy iznajdują się klocki do drukowania tkanin (najwięcej w Brzegu), bardzo natomiast m a ł o zachowało się gotowych tkanin drukowanych. Jest rzeczą bardzo c h a r a k t e r y s t y c z n ą , że na D o l ­ n y m Śląsku, z którego jeszcze w ub. stuleciu rozchodzili się do innych krajów farbiarze i drukarze płócien, nie posiadamy poza klockami żadnych innych narzędzi, służących do drukowania tkanin. Wyroby ślusarskie i kowalskie reprezentowane są w y ­ łącznie przez wyroby gotowe (zamki, kłódki, okucia itp.), brak natomiast n a r z ę d z i przez o d n o ś n y c h rzemieślników u ż y w a n y c h . Bardzo słabo p r e z e n t u j ą się zabytki z w i ą z a n e z u p r a w ą roli, z ho­ dowlą bydła, zupełny brak p r y m i t y w n y c h narzędzi łowieckich. Do w y j ą t k ó w zaliczyć należy miejscowości, gdzie wśród zabyt­ ków kultury ludowej znalazły się też przedmioty codziennego użytku jak naczynie drewniane, plecione kobiałki etc. Niezwykle rzadkie są też okazy z w i ą z a n e z o b r z ę d a m i . 7 7 Podkreślony tu brak r ó w n o w a g i m i ę d z y poszczególnymi działami zabytków kultury ludowej w p e w n y m tylko stopniu przypisać należy skutkom wojny (np. l u k i w tekstyliach). Z za­ chowanych inwentarzy z czasów niemieckich, drukowanych prze­ wodników po muzeach, a także i ze stanu zbiorów, które wojna całkowicie oszczędziła, wynika, że Niemcy nie dbali o r ó w n o m i e r n y rozwój wszystkich działów k u l t u r y ludowej w swych muzeach. Główny ich wysiłek skierowany był przede wszystkim na zbiera- �431 nie p r z e d m i o t ó w efektownych, zdobionych (meble, strój, sztuka i zdobnictwo ludowe) i chronologicznie młodszych, które d a w a ł y lalwe możliwości do wykazywania łączności kulturalnej miedzy terenami wschodnimi a obszarami rdzennie niemieckimi. Nie w i ­ dać było u nich wysiłku zmierzającego do wyszukiwania okazów starszych, p r y m i t y w n i e j szych, wiążących się z zaspokajaniem n a j elementamiejszych potrzeb materialnych ludności Śląska. W śląskich «Heimafmuseach» o wiele chętniej wystawiano dawniej bezwartościowe pod względem artystycznym «Fleissarbeiten» w rodzaju ołtarzyków, czy okrętów montowanych we f l a ­ szkach, n i ż np. kolekcje prostych n a r z ę d z i rolniczych, czy łowie­ ckich paści. Przedmioty te jak zresztą i wiele innych, k t ó r y c h nie spotykamy w etnograiicznych zbiorach poniemieckich, znajdują się jeszcze w terenie. Wyszukanie ich i u z u p e ł n i e n i e n i m i stanu posiadania dolnośląskich muzeów etnograficznych będzie w p r z y ­ szłości w dzięcznym zadaniem dla etnografów pracujących na te­ renie w o j e w ó d z t w a wrocławskiego. 7 y Roman Reinfuss PRZYPISY 1 Stan i potrzeby nauki polskiej na Dolnym śląsku. Wyd. Insty­ tut śląski, Katowice—Wrocław 1947, str. 57. - Brak muzealiów etnograficznych stwierdzono w: Chwaszycach, D опта jo wic ach, Duninowie, Dzierżono wie, Głębokiej, Głogowie, Gryf i ej Górze, Kożuchowie, Mancach, Międzyrzeczu, Obornikach, Sławie Ślą­ skiej, Strzegomiu, Strzelinie, S'zunowie, Trzebnicy, W o ł o w i e , Złotorii i Żaganiu. Bierutów, Karolat, Opolówka, Sobce Zdrój, Szymrych, Ścinawa, Wąsocz, Zamek Tschocha. W związku z działalnością wspomnianego itu Delegata Naczel­ nej Dyrekcji Muzeów i Ochrony Zabytków, jako też akcją W o j e w ó d z ­ kiego Urzędu Konserwatorskiego, mającą na celu likwidację drobnych zbiornic i konserwację zabytków w w i ę k s z y c h ośrodkach, obraz roz­ mieszczenia m u z e a l i ó w etnograficznych na terenie Dolnego Śląska ule­ gać będzie aż do chwili przeprowadzenia ostatecznej organizacji tam­ tejszego muzealnictwa ustawicznym zmianom. Celem niniejszego artykułu jest charakterystyka pozostałych po Niemcach muzealiów etnograficznych, trakt owianych jako materiał nau­ kowy dla etnografów i tworzywo przyszłej organizacji m u z e ó w etno­ graficznych w tej połaci Ziem Odzyskanych. 3 4 7 �432 D Z I A Ł ETNOGRAFICZNY M U Z E U M W TORUNIU MIEJSKIEGO I . A d r e s : T o r u ń , Ratusz, Muzeum Miejskie. Personel: kustosz — d r Maria Znamierowska-Prufferowa, asystent — absolw. Mairia Polakiewicz, woźny — Stefan Tereszko, uczeń gimnazjum ogólnokształcącego, praktykanci — w liczbie siedmiu studentów UMK. I I . P o w s t a n i e z b i o r ó w . Obecne zbiory etnograficzne powstały z m a ł e j kolekcji gromadzonej na wycieczkach tereno­ wych przez adiunkta U. M . K. przy katedrze Etnografii i Etnolo­ gii, z m y ś l ą o stworzeniu Uniwersyteckiego Muzeum Etnograficz­ nego. Prace te zostały .zapoczątkowane w l u t y m w 1946 roku. Wobec jednak trudności, jakie w związku! z t y m wynikły, dn. 15. I I I . 1946 r. zostaje przoz tegoż adiunkta przedstawiony pro­ jekt utworzenia Pomorskiego Muzeum Ludoznawczego (Instytut Bałtycki, Komunikat Działu Inform. Naukowej nr 5 (19), a zbiory zostają przeniesione na ul. Danielewskiego 6 i tam są kompleto­ wane w dalszym ciągu. Idea Muzeum Ludoznawczego zostaje zrealizowana w postaci utworzenia w Toruniu Działu Etnograficznego w Muzeum M i e j ­ skim, które daje na ten cel początkowo 3 sale oraz p r z e d w o j e n n ą kolekcję ludoznawczą, liczącą 160 przedmiotów z Polski, 392 przed­ mioty pozaeuropejskie i 10 europejskich. Na wiosnę roku 1947 zbiory zostają przeniesione z ul. Danie­ lewskiego 6 do Muzeum Miejskiego. Dział Etnograficzny w M u ­ zeum Miejskim w Toruniu zaczyna się rozwijać dzięki pomocy trzech instytucyj: 1) Z a r z ą d u Miejskiego, który udziela lokalu, światła, opalu i innych świadczeń, 2) Naczelnej Dyrekcji Muzeów i Ochrony Zabytków, która od sierpnia 1946 — udziela stałych do­ tacji miesięcznych na zakup obiektów, opłacanie personelu itd., 3) Uniwersytetu M. K., który umożliwił organizatorowi, a od stycz­ nia 1948 r. honorowemu kustoszowi lego działu, wykonanie pracy w ramach obowiązków adiunkta uniwersytetu. Pomocy finansowej, poza wspomnianymi stałymi dotacjami, udzieliły też następujące instytucje: Centralny Instytut K u l t u r y w Warszawie na wydanie poradnika terenowego, Kuratorium Okręgu Szkolnego Pomorskiego (na tenże cel), Komisja Zakupu Muzealiów dla Muzeów Pozaw arszawskich przy Naczelnej Dyrek­ c j i Muz. i Ochr. Zabytków, Związek Org. Rybackich na zakup narzędzi i sprzętów rybackich, Związek Zachodni w Toruniu za pośrednictwem Towarzystwa Przyjaciół U. M. K.. Pomorska Wojew. Rada Kultury Artystycznej i Sztuki w Bydgoszczy. �433 W celu gromadzenia ginących zabytków oraz n a w i ą z a n i a kontaktów z wsią urządzono do dn. 1. X I . 48 r. 60 wycieczek na teren woje w. pomorskiego, gdańskiego, olsztyńskiego i szczeciń­ skiego. W rezultacie tej pracy w okresie około dwóch lat zbiory wzrosły do liczby 2.024. Dnia 4. I X . 1948 zbiory zostają udostępnione dla uczestników Zjazdu Z w i ą z k u Muzeów w Polsce oraz Z w i ą z k u Histoiryków Sztuki, zaś dnia 7. I X . 1948 dla publiczności. I I I . C e l e i z a d a n i a . Zadaniem Działu Etnograficznego Muzeum Miejskiego w Toruniu jest gromadzenie i ochrona za­ bytków kultury ludowej jako m a t e r i a ł ó w naukowych, s t a n o w i ą ­ cych dokumenty historyczne, i c h konserwacja,, ekspozycja oraz naukowe opracowanie w celu poznania kultury ludowej szeroko pojętego Pomorza z u w z g l ę d n i e n i e m m a t e r i a ł ó w p o r ó w n a w c z y c h przede wszystkim z północnej Polski. Wobec położenia Torunia w pobliżu wielkich kompleksów jezior oraz morza, dział rybacki nosi charakter centralnego zibioru rybackiego, który ma obejmować, a częściowo już obejmuje rybo­ łówstwo morskie, rzeczne i jeziorne z całej Polski. W celu uchwycenia zachodzących procesów etno-socjologicznvch gromadzone są też planowo przedmioty z kultury ludowej przesiedleńców z lat' 1923—1925 i 1945—1946.' Poza tym Dział Etnograficzny dąży do tego, aby stać się ośrodkiem kształcenia muzeologów-etnografów . Problemy, które muzeum pragnie w przyszłości podkreślić w sw ej ekspozycji przy pomocy m a t e r i a ł ó w porównawczych, fotografij, r y s u n k ó w , map itp. — to pochodzenie kultury ludowej, jej pokrewieństwa, historyczne związki z przeszłością, typologia w y ­ tworów, przekształcenia, j a k i m podlegają poszczególne w y t w o r y : ich rozwój postępowy i wsteczny, degeneracja lub zanik, związek z podłożem geograficznym, ekonomicznym i socjalnym, wędrówki wy tworów, ich mieszanie się, przenoszenie przez grupy przesie­ dleńcze, indywidualny w k ł a d w twórczość ludową, szczególnie w zakresie sztuki ludowej i inne. IV. I n w e n t a r z D z i a ł u E t n o g r a f i с z n e g o. Zbiory Etnograficzne. Zbiory polskie zebr. w 1946—1948 r. — 1.1543, zbiory polskie zebr. w 1946—1948 r. (depozyty) — 621, zbiory polskie zebr. w 1946—1948 r. wymienne — 23, zbiory polskie zebr. w 1916—1948 r. modele — 37, razem 2,024, zbiory polskie zastane sprzed wojny 1939 r. — ok. 160, zbiory europ, zastane sprzed wojny 1939 r. — 10, zbiory pozaeurop. oraz depozyty z 1947 r. — 438. Materiały archiwalne. Negatywów fotograf. — 213, odbitek i innych ilustracji — 355, odbitek i innych ilustracji (depozy- ! : 7 Lud, T. X X X V I I I 28 �434 tów) — 989, razem — 1.344, r y s u n k ó w dokumentarnych i ilustra­ cyjnych — 259, klisz cynkografiaznych — 46. Biblioteka. Książki i czasopisma — 531, depozytów — 356, razem — 887, w t y m czasopism bieżących — 18, map — 216. Ważniejsze pomoce naukowe. Aparat .fotograficzny lustrzany 6X6 — 1, aparat fotograficzny lustrzany 9X12 (depozyt — 2, epi­ diaskop (depozyt) — 1. V. Z b i o r y etnograficzne i ich ekspozycja. Zbiory etnograficzne z Polski z lat 1946—1948 ułożone w e d ł u g działów przedstawiają się n a s t ę p u j ą c o : Zbieractwo — 1, Ł o w i e ­ ctwo — 28, Rybołówstwo — 584, Hodowla z w i e r z ą t — 25, Bart­ nictwo i pszczelarstwo — 28, Uprawa roślin — 76, Przechowywa­ nie żywności — '16, Przygotowywanie pokarmu — 102. Obróbka drewna — 54, O b r ó b k a łyka, kory, korzeni, w i c i , słomy — 57, Obróbka w ł ó k n a — 85, T k a n i n y — 388, O b r ó b k a rogu — 7, Obróbka skóry — 3, Obróbka wosku — 1, O b r ó b k a gliny — 170, O b r ó b k a żelaza — 5, Odzież — 23, Ozdoby — 32, Budownictwo — 11, Sprzęty domowe — 73, Transport i komunikacja — 23, Sztuka ludowa — 88, Instrumenty muzyczne — 30, Zabawkarstwo — 45, Przedmioty obrzędowe — 31, Miary i wagi — 16, Lecznictwo — 8. Różne — 23. Zbiory zastane sprzed 1939 r. (ceramika, czepce, narzędzia tkackie, meble i inne) około 160 przedmiotów. Jak widać z zestawienia, poszczególne działy kultury ludo­ wej nie są jeszcze r ó w n o m i e r n i e zgromadzone. Najbardziej wyczerpująco reprezentowane jest rybołówstwo morskie, w szczególności kolekcja ości rybackich, p r z e d s t a w i a j ą ­ cych p o w a ż n y malenia! do typologii w y t w o r ó w ludowych, a także sprzęty pomocnicze do letnich i zimowych połowów, poza tym poszczególne rzemiosła obejmujące np. obróbkę drewna, wici, w ł ó k n a itd. oraz rzeźby współczesnych a r t y s t ó w kujawskich. Pochodzenie zbiorów zgromadzonych w latach 1946—1948 jest następujące: z województwa pomorskiego — 977, z woj. g d a ń ­ skiego — 414, z woj. olsztyńskiego — 312, z woj. szczecińskiego — 16, z woj. białostockiego — 22, z innych województw polskich — 70, z terenów sąsiednich — 145. Dział Etnograficzny Muzeum Miejskiego w Toruniu zajmuje obecnie całe zachodnie skrzydło drugiego piętra zabytkowego ra­ tusza, w którego halu. w korytarzu oraz pokojach i .salach znaj­ dują się kolejno zbiory, rozmieszczone następująco: uprawa r o ­ ślin, transport i komunikacja, rzemiosła, pracownia asystenta i za­ razem sala ćwiczeń, pracownia kustosza i zarazem biblioteka, obróbka włókna, tkactwo, hodowla zwierząt i łowiectwo, r y b o ł ó w ­ stwo, sztuka ludowa, gospodarstwo domowe (łącznie ok. 790 m ). 7 7 7 2 �435 Na pierwszym piętrze w dziale artystycznym chwilowo zostały umieszczone zbiory magazynowe. Zbyt szczupły lokal nie pozwolił na ekspozycję strojów l u ­ dowych, i n s t r u m e n t ó w muzycznych, a także ma bardziej p o g l ą ­ dowe rozróżnienie rybołówstwa morskiego, rzecznego i jeziornego, na należytą ilustrację obróbki włókna i rozwoju tkactwa i t d . Brak wolnych ścian stwarza też trudności należytego p o r ó w n a w c z e g o zilustrowania poszczególnych przedmiotów. Poza t y m u k ł a d k o ­ lejny zbiorów, nie zawsze słuszny, został podyktowany kolejnością sal danej wielkości. Dotkliwie odczuwa się też brak osobnej sali ćwiczeń, k i l k u pracowni i preparatami. Zbiory Działu Etnograficznego, aczkolwiek udostępnione dla zwiedzających, nie są jeszcze skompletowane ani opracowane, np. sala sztuki odgrywa na razie rolę magazynu. Większość zbiorów nie posiada jeszcze szczegółowych napisów objaśniających. Brak leż odnośny cli map oraz wielu fotografii i r y s u n k ó w ilustracyj­ nych, gdyż zbiory te są gromadzone zaledwie od dwóch lat, a ostat­ nie transporty obiektów nadeszły dopiero p a r ę tygodni temu. W obecnych warunkach została zastosowana zasada syste­ matycznego u k ł a d u zbiorów wg poszczególnych działów, z u w z g l ę ­ dnieniem ich typologii i rozwoju tam, gdzie na to pozwoliły mate­ riały. Na razie jeszcze nie było możliwe muzealne przedstawienie całych zespołów ilustrujących życie wsi, w n ę t r z chat, pracowni wiejskich rzemieślników itp. Starano się o uzyskanie przejrzystości i podkreślenie estetycz­ nych walorów p r z e d m i o t ó w pozbawionych naturalnego podłoża. W t y m celu. obok szarego lub ciemnopiaskowcgo tła, w sali pszczelnictwa wprowadzono b a r w ę zieloną. Oprócz obiektów zgromadzonych w latach 1946—1948 na­ leży w y m i e n i ć kolekcję etnograficzną, która p r z e t r w a ł a wojnę, a która do roku 1939 stanowiła część Muzeum Miejskiego w T o r u ­ niu. Liczy ona około 160 przedmiotów pochodzących ze Zbiorów Towarzystwa Naukowego w T o r u n i u i Towarzystwa Popierania P r z e m y s ł u Ludowego, zgromadzonych w znacznej mierze stara­ niem doklorslwa Steinbornów. Na kolekcję lę składają się meble kaszubskie, ceramika, czepce kaszubskie i warmijskie, narzędzia do obróbki lnu, stępy, czółno i inne przedmioty. Poza t y m z dawnych zbiorów miejskich pozostała kolekcja okazów europejskich i pozaeuropejskich w liczbie 402 przedmio­ tów. Niestety inwentarze zbiorów stanowiących część dawnego 7 28* �136 Muzeum Miejskiego w Toruniu zaginęły w czasie wojny i znaczna część obu kolekcji nie posiada metryk pochodzenia. Materiał ilustracyjny. Dopełnienie zbiorów stanowią powięk­ szone fotografie wykonane w terenie, ilustrujące zastosowanie od­ nośnych narzędzi na Pomorzu w latach 1946—1948, poza t y m r y ­ sunki również wykonane w terenie oraz, p o r ó w n a w c z e ilustracje w postaci m a t e r i a ł ó w wziętych z literatury a dotyczących odno­ śnych europejskich narzędzi z okresów prehistorycznych i histo­ rycznych np. z Grecji starożytnej, a także z terenów pozaeuropej­ skich. W pracy przy w y k o n y w a n i u r y s u n k ó w , napisów, inwentary­ zacji, katalogowaniu obiektów i książek, przy rozwieszaniu ekspo­ n a t ó w itp. brały udział praktykantki muzealne, a ponadto około 15 osób spośród młodzieży akademickiej i i n n i Projektowanie u k ł a d ó w i rozwiązań literniczych oraz i l u ­ stracyjnych w y k o n a ł a artysta-grafik Hanna Makowiecka i arty­ sta-grafik Joanna Piekarska. Rysunki ilustracyjne w y k o n a ł a r t y ­ sta-grafik Kos ma Czuryło. VI. O r g a n i z a c j a w e w n ę t r z n a . Oprócz tymczaso­ wych inwentarzy założono 1) kartotekę obiektów muzealnych w układzie d z i a ł o w y m (rozpoczęto wykonywanie r y s u n k ó w i opi­ sywanie przedmiotów; wydrukowano też podobne karty do b a d a ń terenowych na z w y k ł y m papierze); 2) kartotekę obiektów m u ­ zealnych w u k ł a d z i e geograficznym wg województw i p o w i a t ó w : 3) wykonano tablice topograficznego rozmieszczenia przedmiotów w salach muzealnych (w brulionie); 4) wydrukowano lerenowomagazynowe, p r z y w i ą z a n e do przedmiotów karty metrykalne w trzech barwach oznaczających przedmioty własne, depozyty oraz wymienne; 5) założono a r c h i w u m przedmiotów, na które składają się m a t e r i a ł y zapisane, pozatym wszelkie przypadkowe lub tymczasowe dane, opisy listów etc; 6) założono kartotekę przedmiotów w terenie oraz wydrukowane karty do notowania przez zwiedzających uwag na temat przedmiotów o g l ą d a n y c h lub też takich samych lub podobnych przedmiotów w terenie; 7) za­ łożono kartotekę informatorów 'terenowych; 8) kartotekę ofiaro­ dawców; 9) kartotekę deponentów; 10) kartotekę szkół w woje­ wództwie pomorskim ( u k ł a d geografłezno-alfabetyczny); 11) ar­ c h i w u m folklorystyczne (w stadium organizacji); 12) a r c h i w u m wycinków IZI pism; 13) katalog książek (alfabetyczny); 14) katalog maj) (alfabetyczny); 15) katalog kartkowy bibliografii etnograficz­ nej Pomorza oraz prac z zakresu muzeologii, znajdujących się w bibliotekach toruńskich (niekompletny); 16) księgę korespon7 1 �437 dencji z dwoma skorowidzami (wg spraw i wg nazwisk lub insty­ t u c j i ) ; 17) księgę zwiedzających zbiory; 18) dzienniki pracy. V I I . D z i a ł a l n o ś ć . 1. Prace naukowo-badawcze. Na w y ­ cieczkach naukowo-muzealnych na teren w o j . pomorskiego, g d a ń ­ skiego, olsztyńskiego i innych prowadzi się w m i a r ę możliwości badania dotyczące k u l t u r y ludowej oraz gromadzi się m a t e r i a ł y w formie zapisów obiektów muzealnych oraz- r y s u n k ó w i fotogra­ fii. Równocześnie robi się też poszukiwania dotyczące najstarszych zabytków budownictwa ludowego w celu znalezienia obiektów do przyszłych muzeów na w o l n y m powietrzu typu skansenowskiego. Jedna chata zabytkowa w powiecie brodnickim została j u ż zabez­ pieczona za p o ś r e d n i c t w e m urzędu konserwatorskiego. Materiały zebrane są opracowane przez personel naukowy działu. Należy podkreślić, że w pracy tej gromadzenia zabytków, poza pracownikami muzeum, pomaga grono życzliwych osób. 2. Praca dydaktyczno-spoleczna. W y k ł a d y i ćwiczenia. Zbiory muzealne wraz z biblioteką działu służą jako m a t e r i a ł naukowy i dydaktyczny przy w y k ł a d a c h i ćwiczeniach uniwersyteckich z zakresu muzeologii ze szczególnym u w z g l ę d n i e n i e m etnografii Pomorza, prowadzonych w lokalu Działu Etnograficznego przez adiunkta U. M. K., kustosza Działu, dr Marię Znamderowską-Pru!'i er ową. Poza t y m z materiałów muzealnych, biblioteki, r y s u n k ó w , d r u k ó w itp. korzystają do swych prac artyści, młodzież szkolna, młodzież z wyższych kursów nauczycielskich a także pracownicy innych m u z e ó w . Praktyki muzealne. J u ż od 1 czerwca 1947 studenci U. M. K. odbywają t u p r a k t y k ę m u z e a l n ą . Zwiedzający zbiory. Od czasu udostępnienia zbiorów dla zwiedzających odbywają się regularne pogadanki prowadzone przez praklykantki, studentki U. M. K., które też udzielają infor­ macji. Prowadzone są stale obserwacje i notatki dotyczące reakcji zwiedzającej publiczności. Materiały te są n a s t ę p n i e zespołowo dy­ skutowane w celu wyciągnięcia odpowiednich wniosków, dotyczą­ cych opracowania ekspozycji, spopularyzowania muzeum oraz idei ochrony zabytków kultury ludowej w terenie, a także w celu usprawnienia obsługi muzealnej. Zapoczątkowano zapraszanie do muzeum związków zawodowych. Frekwencja Działu Etnograficznego przedstawia się n a s t ę ­ pująco: w ciągu września i października 1948 r. zwiedziło Dział Etnograficzny 1.150 osób. �438 wrzesień c z ł o n k o w i e Z j n z d u Muzeolog ó w i H i s t o r y k ó w Sztuki m ł o d z i e ż szkolna młodzież akademicka październik 1948 250 — 105 168 55 39 rolnicy rybacy 4 4 30 — rzemieślnicy 27 9 58 42 pracownicy umysłowi wojskowi bez p o d a n i a zawodu artyści malarze g o ś c i e zagraniczni 75 16 163 36 4 — 60 — z Holandii 1 z Szwecji 3 z 1 — — — z Czechosłowacji Węgier 3. W s p ó ł p r a c a . Dział Etnograficzny w osobach swego per­ sonelu współpracuje lub współpracował z Towarzystwem L u d o ­ znawczym, z P a ń s t w o w y m Instytutem Badania Sztuki Ludowej, z W y d z i a ł e m Sztuki Ludowej Departamentu Plastyki, z Central­ nym Instytutem K u l t u r y , z Instytutem Bałtyckim, z T o w . Krajo­ znawczym oraz ze Z w i ą z k i e m Muzeów w Polsce. W lokalu Działu Etnograficznego Muzeum Miejskiego w To­ runiu ma swoją siedzibę i odbywa swoje posiedzenia Polskie Tow. Ludoznawcze Oddz. w Toruniu oraz Tow. Muzyczne. W pracach obu Towarzystw personel Działu bierze czynny udział. Dział Etnograficzny utrzymuje kontakt z muzeami p r o w i n ­ cjonalnymi bądź udzielając instrukcji, p o r a d n i k ó w i kart muzeal­ nych, albo też d y s k u t u j ą c problemy zbiorów i ekspozycji. Propaganda ochrony zabytków kultury ludowej. Prace pro­ pagujące ochronę kultury ludowej polegały na odczytach i poga­ dankach wygłaszanych przez kustosza w Toruniu, na a r t y k u ł a c h i odezwach w prasie i w radio, na rozsyłaniu ankiet itp. co poza paroma w y j ą t k a m i nie przyniosło żadnych rezultatów. Natomiast można podkreślić pozytywne rezultaty odczytów dla młodzieży szkolnej na prowincji, np. w Skępem pow. Lipno i w Nieszawie, gdzie młodzież szkolna i częściowo nauczycielstwa wydatnie przyczynili się do odnalezienia i zgromadzenia w m u - �439 zeum ginących zabytków, a także do odszukania a r t y s t ó w ludo­ wych. Publikacje. M . Znamierowska-Prufferowa, Poradnik tere­ nowy, W a r s z a w a — T o r u ń 1947, Gentr. Insi. K u l t u r y ; dr Eugeniusz Grabda, Muzeum Rvbackie w Toruniu. Przegląd Rybacki nr 8. Rok 1948, str. 305—310. Korespondencja naukowo-muzealna. Liczba załatwionej k o ­ respondencji w y n o s i ł a : w roku 1946 — 16, w roku 1947 — 248, w roku 1948 (do paźdz. włącznie) — 666. Należy podkreślić, iż w związku z prowadzonymi pracami oraz z gromadzeniem zagrożonych zabytków coraz częściej zda­ r z a j ą się listowne zgłoszenia chłopów do współprac}' z muzeum. Al. Znamierowska-Priifferowa D Z I A Ł E T N O G R A F I C Z N Y M U Z E U M Ś L Ą S K I E G O W 20-LECIE ZAŁOŻENIA INSTYTUCJI WielodiZiialowe Muzeum Śląskie powstało j e s i e n i ą 1927 roku w Katowicach, a celem jego było szczegółowe przedstawienie k u l ­ tury materialnej i duchowej, przeszłości historycznej i przyrody łącznie z bogactwami n a t u r a l n y m i Śląska na ogólnopolskim tle p o r ó w n a w c z y m . Z jednej strony m i a ł o ono na celu zapoznawanie (przez ekspozycje) szerokiego ogółu z śląską k u l t u r ą (zwłaszcza l u d o w ą ) , z drugiej zaś zaznajomić lud śląski z najbardziej cha­ rakterystycznymi przejawami k u l t u r y Macierzy i unaocznić z w i ą ­ zki zachodzące między Śląskiem a resztą Polski. I n n y m i słowy, całość b y ł a p o m y ś l a n a , jako monografia Śląska na tle ogólnopol­ skiej syntezy . Dzięki nowoczesnej organizacji, systematycznym kolekcjom, dydaktycznym wystawom i działalności naukowej oraz wydawniczej wysunęło się Muzeum Śląskie po k i l k u latach pracy, do rzędu najlepszych w Polsce. Szeroko rozbudowany dział etnograficzny tworzył j e d n ą z podstaw tego m u z e i m ; bowiem kultura ludowa Ślązaków, pie­ l ę g n o w a n a w ciągu sześciowiekowej niewoli, przyczyniła się do zachowania polskości Śląska. Toteż kolekcje etnograficzne były pierwszymi, które w ramach swej działalności zgromadziło M u ­ zeum Śląskie. Pierwszym pracownikiem działu etnograficznego, k t ó r e m u zawdzięcza się początkowe kolekcje śląskie b y ł Jerzy 1 1 P o r . D o b r o w o l s k i Т., D z i a ł a l n o ś ć M u z e u m Ś l ą s k i e g o c a c h , R o c z n . T o w . P r z y j . Naiuk n a Ś l ą s k u , t. I I , 1930. w Katowi­ �440 Longman, a przy n i m a k c j ę kolektorską zbiorów śląskich prowa­ dził także M. Gładysz (Śląsk Opolski i powiaty północne). Od roku 1933 funkcje asystenta, a później kustosza pełnił Longin Malicki, który podwoił liczbę zbiorów, k o m p l e t u j ą c okazy ze Śląska i i n ­ nych ziem (nowe działy z Wielkopolski, Pomorza, K u r p i ó w , Sam­ borskiego ltd.). Niejeden okaz zebrał także ówczesny dyrektor M u ­ zeum Śląskiego T. Dobrowolski. Bezinteresownej współpracy sze­ regu etnografów i miłośników kultury ludowej jak Juliusza Zbo­ rowskiego, dyr. Muzeum T a t r z a ń s k i e g o w Zakopanem (dz. pod­ h a l a ń s k i ) , Anieli Chmielińskiej z Łowicza (dz. łowicki), Seweryna Udzieli, dyr. Muzeum Etnograficznego w Krakowie (dz. krakow­ ski), Tadeusza Seweryna, obecnego dyr. tego muzeum (dz. pokucki i P o w i ś l a Dąbrowskiego), Jerzego Remera, b. konserwatora w i l e ń ­ skiego, Oktawiana Jastrzębskiego z Głębokiego pow. Dzisna, Beczkowiczowej z W i l n a , J. Ligęzy z Krakowa (dz;. rzeszowski), A. Chętnika z Nowogrodu Łomżyńskiego (dz. kurpiowski), St. W a l lisa z Świętochowic, H . Dobrowolskiej z Lublina (dz. lubelski i śląski) i innych zawdzięcza Muzeum Śląskie różne kolekcje. 7 Początkowe zbiory mieściły się zrazu w jednym pokoiku Szafranka, wkrótce oddano na cele Muzeum 4 pokoje parterowe w n o w o b u d u j ą c y m się gmachu województwa, a w początkach roku 1929, po w y k o ń c z e n i u gmachu, przeniesiono zbiory na V piętro, dając Muzeum Ś l ą s k i e m u do dyspozycji 40 ubikacji wraz z roz­ ległymi korytarzami i klatkami schodowymi. W roku 1936 przy­ stąpiono do budowy własnego, na wskroś nowoczesnego gmachu, którego b u d o w ę ukończono w roku 1939. Należy przy tym podkre­ ślić n a d z w y c z a j n ą troskę i asygnowaoie dużych kwot na ten cel ówczesnych w ł a d z wojewódzkich. Dział etnograficzny zawierał wówczas około 10.000 okazów i zaliczał się do większych w kraju, przy czym nieomal wszech­ stronnie reperezentowana była kultura ludowa Ślązaków w ramach następujących grup: 1) G ó r a l e ś l ą s c y — komplety strojów kobiecych i m ę ­ skich we wszelkich odmianach, bogate zbiory haftów k r z y ż y k o ­ wych i koronek czepcowych, wyroby skórzane (pasy, torby), duży zbiór wszelakich sprzętów technicznych, ceramiki, komplety me­ bli, instrumenty muzyczne, przedmioty obrzędowe, zdobnictwo w drzewie i plastyka. 2) «W a 1 a s i» (c i e s z у n i а с у) — obficie zilustrowane stroje kobiece (męskie zaginęły) z piękną kolekcją gorsetów «ży\Yotków» cieszyńskich i srebrnych ozdób (spinki, zapinki, guzy i kosztowne pasy), czepców i koronek, sprzętu rolniczego i domo­ wego, komplety mebli, ceramiki, sztuki. �441 3) « J a c k o w i c » ( j а Ы о п к о w a a n i е) — p i ę k n y k o m ­ plet rzadkiego stroju drobnoinieszczańskiego, gorsetów aksamit­ nych i brokatowych zwanych «bruclikami», n a r z ę d z i do wyrobu ludowej biżuterii, sporą kolekcję ładnej ceramiki i matryc do d r u ­ kowania płócien. 4) P s z c z y ń s k a — ze strojem kobiecym, efektownymi okazami gorsetów «oplecków», czepków i p o w i j a k ó w z r ó ż n o b a r w ­ n y m haftem w e ł n i a n y m i jedwabnym, liczne okazy sprzętu do­ mowego, rolniczego, rybolówczego, mebli. 5) В у t o m s k a — wszechstronnie zobrazowana w stroju ko­ biecym i m ę s k i m z odmianami zależnymi od różnic terytorialnych, duży zbiór gorsetów kobiecych tzw. «wierzchni», sprzęt techniczny, komplet}- mebli, ceramika u ż y w a n a przez tutejszy lud oraz pla­ styka i przedmioty obrzędowe. 6) L u b l i n i e c k a — części zanikającego stroju, liczny sprzęt techniczny, ceramika, meble, plastyka. 7) O p o l s k a — okazy stroju kobiecego, sprzęt rolniczy, meble, plastyka. 8) R a c i b o r s k a — strój kobiecy, piękne okazy mebli p o l i ­ chromowanych, sprzęty, plastyka. W grupach śląskich najwszechstronniej b y ł reprezentowany strój lącanie z tkactwem, haftem, koronkarstwem, k u ś n i e r s t w e m i złotnictwem, dalej meble, a więc stoły, ławy, zydle, skrzynie, listwy na talerze ilp., sprzęt domowy, j a k naczynie drewniane, czerpaki, łyżniki itd., n a r z ę d z i a gospodarskie oraz inny sprzęt techniczny np. rybacki, łowiecki itp.. plastyka ludowa z malar­ stwem i rzeźbą, instrumenty muzyczne, sprzęt obrzędowy np. maski, szopki i inne. Z grup nieśląskich reprezentowani b y l i : M o ł o p o 1 a n i e: 1) Górale żywieccy (sprzęt, strój, sztuka). 2) Małomieszczanie żywieccy (strój). 3) Górale podhalańscy (sprzęt pasterski, ceramika, strój, sztuka). 4) Górale sądeccy i pogórza nie (sprzęt, ceramika, strój, sztuka). .">) Spiszacy i Orawianie (ceramika, strój, sztuka), fi) Górale pienińscy (stroje). 7) Krakowiacy z Powiśla Dąbrowskiego i inni (strój i samo­ działy, ceramika, meble, sztuka, obrzędowość). 8) Opoczyńskie (tkaniny, ceramika). �442 W 1) 2) 3) ielkopolanie: Biskupizna pod Krobią (stroje). Gnieźniacy i p a ł u c z a n i e (sprzęty, ceramika, obrzędy). Bambrzy (stroje kobiece). P o m o r z e n i e: 1) Biskupizna (stroje). 2) Kaszubi kartuscy (sprzęt, ceramika, meble, części tkaniny, sztuka). stroju, Mazowsze: 1) Księżacy łowiccy (stroje, sprzęt, ceramika, meble, sztuka). 2) Knapie (strój i tkaniny, sprzęt, ceramika, sztuka). G r u p y K r e s o w e w s с h o d n i e: 1) Lubliniacy (slrój, sprzęt, ceramika, zdobnictwo). 2) Rzeszowiacy (sprzęt, ceramika, strój). S ą s i e d n i e g r u p у s ł o w i a ń s к i e: 1) Bojki (strój, sprzęt, ceramika). 2) L e m k i (strój, sprzęt, spora kolekcja ceramiki). 3) Huculi (obszernie odzież, tkaniny, sprzęt pasterski i do­ mowy, ceramika, zdobnictwo). P o d o ł a n i e : (stroje, tkaniny, cera/mika). W o ł y n i a c y : (sprzęt, ceramika, stroje, tkaniny). Poleszucy: (obszernie rybołówstwo, rolnictwo, slrój z haftami i tkaninami, ceramika). W i l n i a n i e : (sprzęt, stroje i tkaniny, ceramika, obrzędy). Dział etnograficzny był prowadzony w e d ł u g w y m o g ó w nau­ kowych i posiadał dwa kolejne inwentarze z dwoma odpisami (czystopisami) przechowywanymi w schowku d o k u m e n t ó w oraz katalog kartkowy rzeczowy, ułożony według grup etnicznych. Prócz tego zgromadzono przeszło 2.500 klisz oraz a r c h i w u m foto­ graficzne składające się z 20 tek, zawierających przeszło 2.500 zdjęć etnograficzny cli, ułożonych rzeczowo; Muzeum posiadało nadto sporą ilość dużych powiększeń fotograficznych, u ż y w a n y c h jako ilustracje lub do fotomontaży wystawowych. Zapoczątkowano także a r c h i w u m p l a n ó w technicznych budownictwa ludowego. Do­ bra biblioteka z wystarczającą ilością etnograficznych prac pol­ skich i obcych u ł a t w i a ł a pracę n a u k o w ą . Świetny rozwój Muzeum Śląskiego, ukoronowany wzniesie­ niem wspaniałego gmachu, w k t ó r y m na w y s t a w ę etnograficzną �443 przeznaczono IV2 piętra, został przerwany wybuchem wojny w 1939 r. Niemcy w odwecie za działalność Muzeum Śląskiego rozebrali z w i e l k i m trudem żelbetowo-szklany gmach muzealny, a pozostałe w Katowicach zbiory wcielili do Muzeum K r a j ó w ego w B y t o m i u . Wywiezione n i e d ł u g o przed w o j n ą przedmioty do Lublina odszukali i ściągnęli również do Bytomia, zaś spora ilość okazów wraz z cennymi aparatami fotograficznymi, ewakuowana w kierunku Lwowa, przepadła. Podczas wojny «ofiarrowali» Niemcy liczne okazy etnograficzne na tzw. « р о т о с zimową» ( W i n l e r h i l f e ) i «zbiórkę włókienniczą* (Spinnstaffsammlung), co skrzętnie zanotowali w jednym z zachowanych inwentarzy '. W i e l k ą ilość okazów, która nie mogła się pomieścić w budynku bytomskim, ulokowali w dużej sali tanecznej pewnej restaura­ cji, przemienionej na składnicę. W ostatnich latach wojny spako­ w a l i do s k r z y ń okazy oraz książki, które u w a ż a l i za cenne i ewa­ kuowali do k i l k u pałaców na G ó r n y m Śląsku, gdzie podczas za­ wieruchy wojennej zostały p r z e w a ż n i e rozkradzione, podniszczone lub spalone. 2 W marcu 1945 r. kiedy miasto Bytom przekazano a d m i n i ­ stracji polskiej, podpisany, jako dawny kustosz Muzeum Śląskiego, został delegowany do Bytomia, celem zabezpieczenia ocalałych zbiorów i ponownego zorganizowania Muzeum Śląskiego \ Oka­ zało się, że gmach tutejszy był p o w a ż n i e uszkodzony trzema po­ ciskami artyleryjskimi, przez co stłukły się także wszystkie szyby i zniszczyło wiele pozostałych t u jeszcze okazów; m n ó s t w o przed­ miotów rozkradli mieszkańcy powiatu będzińskiego. Niezrażony t y m stanem 'kierownik i personel zabrali się do ż m u d n e j pracy oczyszczenia gmachu, jego remontu oraz zabezpieczetniia i p r o w i ­ zorycznego zinwentaryzowania okazów, a także r e w i n d y k a c j ą zbio­ r ó w . Po przeszło rocznym wysiłku w n i e s ł y c h a n i e trudnych w a ­ runkach materialnych zdołano j u ż na tyle uporządkować gmach i zbiory, ż e m o ż n a było urządzić pierwszą w y s t a w ę ( P a m i ą t e k P o w s t a ń Śląskich i Plebiscytu). Dział etnograficzny poniósł największe straty, bo sięgające 80% przedwojennego stanu posiadania. Zaginęły wszystkie tka­ niny i większość strojów ludowych, całość wartościowych ozdób - L. Malicki, Dwa Ś l ą s k i e , H. X V I , 1945, str. 3 rów L. Muzea Śląskie — dwie Malicki, Bezgraniczne b a r b a r z y ń s t w o muzealnych, Dziennik Zachodni, Katowice 1 L Malicki, konkurencje, Zaranie 60. niemieckie wobec Muzeum Śląskie w Bytomiu, Śl.-Dąbr. P r z e g l ą d m i n i s t r a c y j n y , R. I I , n r 3, str. 45 ( m a r z e c 1947). zbio­ 1945 Ad­ �444 srebrnych, wielka kolekcja skrzyń ludowych licząca około 60 sztuk, sporo mebli i sprzętu, wszystkie katalogi fotograficzne z zakresu budownictwa, oraz dużo rzadkich książek bibliotecz­ nych (dzieła Kolberga, W i s ł a , komplet roczników «Ludu» itp.). Najwięcej o k a z ó w ocalało z zakresu ceramiki, sprzętów i sztuki ludowej (obrazy i rzeźba), poza t y m odnaleziono pierwszą część inwentarza etnograficznego, prawie cały katalog kartkowy, 12 tek fotograficznych, około 1.000 klisz i blisko 1.800 książek etnogra­ ficznych. Z 10.000 przedmiotów zastano w Bytomiu lub rewindy­ kowano z terenu około 2.000 okazów częstokroć podniszczonych. Przeszło 500 okazów ocalałych ze wspomnianej j u ż składnicy ulokowanej na peryferiach miasta, zabrało Muzeum Miejskie w Chorzowie. Z powodu trudności finansowych, rewindykacyj­ nych, braku odpowiednich p r a c o w n i k ó w oraz wielkich zniszczeń, organizacja działu etnograficznego postępuje powoli. Mimo to zdo­ ł a n o zidentyfikować i z i n w e n t a r y z o w a ć przeważnie wszystkie okazy własne, większą ilość odziedziczonych po Muzeum Krajo­ w y m oraz nabyć w terenie około 500 nowych przedmiotów, tak że dział etnograficzny liczy obecnie 3.500 okazów. W listopadzie 1947 r. urządzono p i e r w s z ą po wojnie w y s t a w ę działu ilustrującą budownictwo, meble i sprzęt domowo-gospodarozy. Najbardziej poglądowo przedstawia się wystawa budownictwa, do której użyto dobrych modeli i ł a d n y c h tablic fotomontażowych — paleoetnograficznych. Dalsze działy jak rolnictwo, ceramikę, tkactwo, strój, przedmioty obrzędowe i sztukę l u d o w ą wystawi się na w i o ­ snę b. r. Po wielu szkodach wojennych Muzeum śląskie okrzepło znów w swej działalności o tyle, że zalicza się .ponownie do w i ę k ­ szych w Posce i zostało przez Ministerstwo Kultury i Sztuki uznane za instytucję okręgową dla obszaru województwa ś l ą s k o dąbrowskiego. Longin Malicki H I E R O N I M SKURPSKI, « U w a g i o b y ł y c h m u z e a c h n a o b s z a r z e w o j e w ó d z l w a o 1 s z t у ń s к i e g o». Insty­ tut Mazurski w Olsztynie. Kom. Działu Inf. Naukowej, nr 1. 1947, sir. 10—11. W krótkim sprawozdaniu omawia autor d a w n ą organizację I ł e i m a t m u s e u m na terenie województwa olsztyńskiego, która wśród dwudziestu placówek muzealnych posiadała sporo zbiorów etnograficznych. �445 Wobec wielkiego braku m a t e r i a ł ó w etnograficznych z tego obszaru, a zwłaszcza z Łzw. Mazowsza Pruskiego, los tych zbio­ rów nie może być obojętny etnografom. Toteż praca H . Skrupskiego, kustosza Muzeum Mazurskiego w Olsztynie, orientuje nas częściowo w dawnym i obecnym stanie rzeczy. Interesujące nas zbiory etnograficzne .znajdowały się w n a s t ę p u j ą c y c h muzeach: Giżycko (buczany) — zniszczone, Lidzkark W a r m i ń s k i — wnętrze izb, resztki w Olsztynie, Młynary (pow. Pasłęk) — m a t e r i a ł y z obszaru Pogeranii, autor nie informuje o losie tych zbiorów, Nidzica (Nibork) — nikłe resalki w Olsztynie, Olsztyn — sztuka ludowa, dywany i kafle mazurskie, obec­ nie w Muzeum Mazurskim, Ostróda — etnografia i etnologia (Afryka), zupełnie zni­ szczone, Pasłęk (Pr. Holland) — etnografia, przęśliczki, sprzęty, obec­ nie w Olsztynie, Ryn (pow. giżycki) — etnografia, izupełnie zniszczone, Szczytno — etnografia, sprzęty, kafle, pomieszczenie obecne nieodpowiednie. Wykaz ten informuje bardzo ogólnikowo o stanie muzealni­ ctwa na tym obszarze, w y m a g a ł b y on u z u p e ł n i e n i a w postaci opu­ blikowanego działami inwentarza tego, co ocalało i znajduje się w Olsztynie i Szczytnie. Inwentarz taki u ł a t w i ł b y znacznie orien­ tację w materiale etnograficznym tych ziem. J. ORGANIZACJA D Z I A Ł U ETNOGRAFICZNEGO W RAPPERSWILU G. MUZEUM W st ę p We wrześniu 1946 r. na zaproszenie p. A. J ę d r y c h o w s k i e j z poselstwa w Remie zwiedziłam muzeum w Rapperswilu w celu zapoznania się ze zbiorami etnograficznymi oraz przedstawienia projektu zorganizowania tego działu. Stwierdziłam wtedy, że muzeum posiada m a ł ą kolekcję etnograficzna dotyczącą niektórych grup etnicznych z terenu Pol­ ski, a więc пр.: wycinanki, ok. 10 modeli lalek w strojach ludo­ wych, obrazy malowane na szkle, ceramikę, hafty, spinki, łyżniki, foremki do serów owczych, pisanki, skrzynie malowane, pierniki toruńskie etc, oraz szereg fotografij. �446 Wymienione przedmioty pochodzą z Podhala, ze środkowe] Polski, z Kurpiów i ize Śląska, poza t y m również z Hueulszczyzny i z Polesia. S p r a w ę zorganizowania Działu Etnograficznego w t y m m u ­ zeum p o r u s z a ł a m na w a l n y m zgromadzeniu Towarzystwa Ludo­ znawczego w L u b l i n i e 24. i 25 I . 1947, n a s t ę p n i e w Zakopanem* 5. V. 1947 r. na zjeździe zorganizowanym przez С. I . K. w spra­ wie sztuki ludowej 2. i 3. V I . , na zjeździe Z w i ą z k u m u z e ó w w Pol­ sce oraz na konferencji zwołanej przez Naczelną Dyrekcję M u ­ zeów i Ochrony Z a b y t k ó w w Warszawie dn. 5. i 6. X I I . 1947 г., gdzie s p r a w ę tę p o r u s z a ł również dr G. Ciołek i prof. J. Gajek. Uzasadnienie potrzeby rozwoju w R a p p er s w i 1 u m u zeu m 1. Muzeum historyczne, p o w s t a ł e dzięki inicjatywie i ofiar­ ności osób prywatnych w r. 1870, zostało uznane za własność na­ rodową i miało być historycznym, naukowym, literackim i arty­ stycznym obrazem Polski. Dążenie więc do reaktywowania jego roli byłoby zgodne z zamiarami jego twórców. 2. Muzeum w Rapperswilu, znane szeroko i figurujące w przewodnikach zagranicznych jako historyczne muzeum pol­ skie, zwiedzane jest przez tysięczne rzesze cudzoziemców, a także przez Polaków . Л. Muzeum posiada już zaczątek zbioru etnograficznego. 4. Muzeum w Rapperswilu może odegrać ogromną rolę, o ile jego zbiory będą miały charakter n a u к o w y, i o f o r m а с у j n у i d у d а к t у с z n у. 5. Stworzenie Działu Etnograficznego, ilustrującego oblicze Polski w zakresie kultury ludowej przyczyniłoby się do spełnienia powyżej zakreślonej roli. 7 • Zadania i rola Działu Etnograficznego w Rapperswilu 7 Muzeum t. Dział Etnograficzny Muzeum w Rapperswilu, zorganizo­ wany na zasadach naukowych winien .posiadać charakter repre­ zentacyjny. 2. Dział ten powinien d a w a ć ogólne pojęcie o dawnej m a ­ terialnej, duchowej i społecznej kulturze ludowej Polski i jej różnicowania, o b e j m u j ą c wszystkie, najbardzie charakterystyczne dzielnice, ze szczególnym u w z g l ę d n i e n i e m piękna sztuki ludowej. �447 3. Dział Etnograficzny winien ilustrować k u l t u r ę l u d o w ą Polski na jej podłożu geograficznym i antropologicznym z j a k najszerszym u w z g l ę d n i e n i e m przeszłości prehistorycznej, wczesnohistorycznej i historycznej, a także z uwzględniieniem w s p ó ł ­ czesnych zdobyczy wsi polskiej w zakresie kultury i cywilizacji. 4. Dział ten, ilustrując życie wsi w zakresie k u l t u r y m a t e r i a l ­ nej, duchowej i społecznej, w i n i e n podkreślić socjalne walory nie­ których do dziś istniejących zwyczajów ludowych, j a k np. tłoka, oraz prace maszoperii rybackich i innych form gromadnej po­ mocy sąsiedzkiej. 5. Ekspozycja w y t w o r ó w kultury ludowej w i n n a przy po­ mocy fotograf i j , r y s u n k ó w , map, w y k r e s ó w itp. d a w a ć pojęcie o j e j rozwoju, przekształceniach, j a k i m ulega, o związkach i po­ k r e w i e ń s t w i e z i n n y m i kulturami i narodami, o w ę d r ó w k a c h w y ­ tworów kultury ludowej, o ich zasięgach geograficznych i t d . 6. Dział Etnograficzny winien reprezentować należyty po­ ziom muzealnictwa polskiego w zakresie ekspozycji zbiorów . 7. Dział Etnograficzny winien stać się równocześnie ośrod­ kiem i n f o r m u j ą c y m o stanie b a d a ń ludoznawstwa polskiego, mógłby też stać się ośrodkiem s k u p i a j ą c y m etnografów i etnolo­ gów polskich np. w okresie ich p o r ó w n a w c z y c h studiów w Szwaj­ carii, a także mógłby przyczynić się do zainteresowania szwajcar­ skich n a u k o w c ó w polskimi pracami etnograficzno-muzealnymi. 8. Muzeum w Rapperswilu, posiadające Dział Etnograficzny, mogłoby też, o ile by na to pozwoliły ramy zamku, udzielić m i e j ­ sca polskim wystawom przechodnim, z w i ą z a n y m np. ze szluką ludową. 7 7 T er en g r o m a d z e n i a iz> bi o r ó w p r z e z o ś r o d k i muzealne Jeśli schematycznie podzielimy terytorium Polski na w i ę k ­ sze i bardziej wyróżniające się grupy etniczne, a w ś r ó d nich nie mogąc ze względu na projektowany charakter zbiorów, oraz szczu­ płość lokalu, wyróżniać mniejszych grup etnicznych, wybierzemy dla p r z y k ł a d u tylko niektóre (dziś j u ż nie zawsze posiadające całkiem odrębny charakter), wówczas podział ten będzie w bardzo ogólnych zarysach w y g l ą d a ć tak: I grupa: Małopolanie (grupa wybrana np. K r a k o w i a c y , Lachy Sądeckie, Podhalanie, mieszkańcy Gór Ś w i ę t о к r z у s к i с h). �448 I I . grupa: Ślązacy (grupa wybrania: np. Bytomiacy, Opolanie, Górale Śląscy, Ślązacy Cieszyńscy). I I I . W i e l k o p o l a n i e (grupy wybrane: np. Wielkopola­ nie właściwi i Kujawiacy, Lubuszanie). I V grupa: P o m o r s k a (grupy wybrane: np. Kaszubi Wschodni i Zachodni, Kociewiacy, grupa p o ś r e d n i a : Warmiacy). V grupa: M a z o w i e c k a (grupy wybrane: np. Kurpie, Księżacy łowiccy, Mazurzy środkowi, Mazurzy z Prus Książęcych). V I grupa: G r u p y K r e s o w e (grupa wybrana: Podłasiacy, Lubliniacy, Rzeszowiacy). Grupy etniczne, wyróżniające się pod względem kulturowym, należy szczególnie uwzględnić przy gromadzeniu charakterystycz­ nych i tradycyjnych zabytków, opierając się na odnośnych ośrod­ kach muzealnych. Ośrodki muzealne Sądzę, iż n a s t ę p u j ą c e ośrodki muzealne mogłyby podjąć się gromadzenia zabytków odpowiadających .poszczególnym grupom etnicznym i terytorium пр.: I . Muzeum w G d a ń s k u (woj. gdańskie — Kaszubi Wsch.. Kociewiacy ewent. Słowińcy i i n n i ) . 2—5. Muzeum w S ł u p s к u, D e r l o w i e , В i a ł o g i' od z i e , S z c z e c i n i e ( w o j . szczecińskie — Kaszubi Zach.) — materiał przeważnie z literatury ewent. depozyty muzealne. fi—7. Muzeum w P o z n a n i u , M i ę d z y r z e c z u ( w o j . po­ znańskie — Wielkopolanie, Lubuszanie i i n n i ) . S—9. Muzeum w T o r u n i u , W ł o c ł a w k u , Grudzią­ d z u (woj. pomorskie — Poludn. Kaszubi, Kujawiacy, Chełmniacy i inni). I I . Muzeum w O l s z t y n i e (woj. olsztyńskie — Mazurzy. Warmiacy i i n n i ) . 12—13. Muzeum w W a r s z a w i e i P ł o c k u ( w o j . war­ szawskie ewent. białostockie — Mazurzy Środkowi i i n n i ) . 14. Muzeum w Ł o m ż y (woj białostockie — Kurpie i Białostoczanie). 15—17. Muzeum w Ł o d z i , T o m a s z o w i e M a z o w i e ­ c k i m i Ł o w i c z u ( w o j . łódzkie — Księżacy łowiccy. Mazurzy ś r o d k o w i ewent Sieradzanie i Lęczycanie i i n n i ) . 18—20. Muzeum w K i e l c a c h ewent. w Radomiu i C z ę s t o c h o w i e (woj. kieleckie — Mazowszanie, Sandomierzanie i inni). �449 21. Muzeum we W г о с 1 a w i u ( w o j . dolnośląskie — Ślązacy ze Śląska Dolnego). 22—24. Muzeum w B y t o m i u , G l i w i c a c h i Opolu (woj. śląskoTdąbrowskie — Bytomiacy, Opolanie, Górale Śląscy i inni). 25—27. Muzeum w K r a k o w i e , Z a k o p a n e m i R a b c e (woj. krakowskie — Krakowiacy, Lachy Sądeckie, Podhalanie, Górale Rabczańscy i inni). 28—29. Muzeum w L u b l i n i e i Z a m o ś c i u ( w o j . lubel­ skie — Lubliniacy, Podlasiacy i i n n i ) . 30. Muzeum w R z e s z o w i e ( w o j . rzeszowskie — Rzeszowiacy i i n n i ) . U w a gi 1. Udział poszczególnych m u z e ó w w pracy gromadzenia za­ bytków, oczywiście będzie zależał w dużej mierze od przygotowa­ nia i dobrej woli kierowników m u z e ó w lub działów etnograficz­ nych. 2. Ilość m u z e ó w lub ewent. osób, które w e z m ą udział w tej akcji może się zwiększyć lub zmniejszyć. 3. Sprawa powierzenia gromadzenia zbiorów danemu m u ­ zeum jest do omówienia. Może się .zdarzyć пр., iż z braku fachow­ ców na d a n y m terenie obowiązek gromadzenia zabytków np. /. dwóch województw spadnie na jeden ośrodek muzealny i t d . 4. Jeżeli dla uproszczenia w orientacji założymy, iż w k a ż ­ dym województwie odpowiedzialność za gromadzenie zbiorów spadnie na jedno większe muzeum lub też konkretnie na j e d n ą osobę, a tylko w y j ą t k o w o np. na dwa muzea, wówczas ilość ośrod­ ków gromadzenia zbiorów będzie dochodzić do około dwudziestu. 5. Na niektórych terenach pewne okazy w c a l e nie będą występowały, np. stroje ludowe, sztuka ludowa, czerpak grzebieniowaty do zbierania jagód, ości na ryby, ż a r n a etc. Poza t y m np. w województwie szczecińskim, o ile nie da się uzyskać pewnej ilości depozytów, w większości wwpadków trzeba będzie oprzeć się na fotografiach. 6. W sprawie zakupu większych, cięższych lub bardziej k o ­ sztownych okazów, j a k np. żarna, warsztat tkacki, koło garncar­ skie, u l , skrzynia malowana, szafa lub strój etc. należałoby uprzed­ nio zebrać od poszczególnych m u z e ó w n a s t ę p u j ą c e dane: a) Czy dany ośrodek może dostarczyć te przedmioty. b) Jakiego typu (rodzaju) będą te okazy (opisać). c) W jakiej cenie. Lud, т. XXXVIII 29 �450 U w a g a : Dla Muzeum w Rapperswilu trzeba będzie w y ­ brać okazy znajdujące się w d o b r y m s t a n i e , oraz możliwie starannie wykonane, a także przedstawiające szczególną wartość estetyczną; fotografie w i n n y podkreślać p i ę k n o krajobrazu i sztuki ludowej. Musimy p a m i ę t a ć , iż zwiedzający Muzeum w Rapperswilu nie znają naszego kraju, nieraz tylko na podstawie Muzeum w Rapperswilu n a b i o r ą pojęcia o Polsce. 7. Byłoby p o ż ą d a n e zdecydowanie, czy będzie się dążyć do stworzenia choćby jednego w n ę t r z a izby wiejskiej, czy też t y l k o sie ograniczyć do wystawienia k i l k u sprzętów, dając przy pomocy fotografii pojęcie o u r z ą d z e n i u chaty'. W a ż n e usługi w demonstrowaniu m u z y k i ludowej i tańca oddałoby zainstalowane w muzieum kino i radio z adapterem. (Autorem tego p o m y s ł u jest prof. Włodz. Antoniewicz). 8. Załączony plan jest tylko pewnym schematem, który w za­ stosowaniu do wyboru obiektów i ich ilości będzie zależny od osta­ tecznie przeznaczonego na ten cel lokalu, pieniędzy, czasu na do­ konanie zbiorów , oraz od jakości i ilości zgromadzonych zabytków. U w a g a : Równocześnie c h c i a ł a b y m zwrócić u w a g ę na to, iż w muzeach szwajcarskich posiadających m a t e r i a ł y p o r ó w n a w c z e z różnych k r a j ó w E'uiropy, np. w Genewie, d z i a ł polski, szczegól­ nie w zestawieniu np. z czeskim lub rosyjskim, przedstawia się żałośnie — jest reprezentowany przez kilkanaście przypadkowych przedmiotów, to też sądzę, że m o ż n a by równocześnie zaopatrzyć lo muzeum w p e w n ą kolekcję odpowiednio dobranych ekspona­ tów, u z y s k u j ą c w zamian dla Centralnego Muzeum w Polsce okazy etnografii szwajcarskiej lub leż pozaeuropejskiej. Muzeum histo­ ryczne w Bernie Sawajcarskim posiada również zaczątek z b i o r ó w polskich, które należałoby dopełnić — i tu właśnie jako ewen­ tualny m a t e r i a ł w y m i e n n y mogłyby posłużyć te zebrane okazy, które nie poszłyby do Rapperswilu. 7 ? Dr M. Znamierowska-Priifferowa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1d6d31a9191f1a88a0cd24b2abc3086f.pdf 39735542561f412050bc3fba719c6a6c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:129 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1951 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:111 Title A name given to the resource Muzea / LUD 1948-51 t. 39 Description An account of the resource LUD 1948-51 t. 39,s.444-519 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 445 MUZEUM W RZESZOWIE Dzia ł Etnograficzny MUZEA* :1 MUZEUM W TARNOWIE Muzeum Ziemi Tarnowskiej powstało w Tarnowie w związku z akcją reformy rolnej w r. 1945 i o,bejmuje zbiór dzieł sztuki pochodzenia wyłącznie podworskiego. Odosobnionymi eksponatami sztuki ludowej znajdującymi się w tutejszym muzeum są: 4 figurki z szopki (grajek, kantor i 2 królów). Wykonał je Mazur Marian ze wsi Łąki Górne, gm. Pilzno, pow. Dębica, urodz. w 1928 r. syn rolnika trudniącego się stolarką. Wyżej wymienione drewniane figurki wykonane były w okresie okupacji niemieckiej" są polichromowane i mają ruchome człony. \V dziale depozytów tut. Muzeum znajduje się, jako własność Zarządu Miejskiego w Tarnowie, zbiór ceramiki ludowej z Gręboszowa pow. dąbrowski, z Janowie pow. tarnowski i z Rzepiennika pow. gorlicki - pochodzący z XX w. Na kolekcję ceramiki z Rzepiennika (sztuk 17) składają się garnki" wazony, skarbonki w kształcie figury męskiej, baryłka w formie barana, kałamarz z głową psa i kota oraz fdjka w kształcie głowy męskiej. Powyższe okazy są wykonane z czerwonej gliny i polewane ciemno-brązowo, jasno-brązowo i biało. Zdobią je barwne motywy roślinne lub też dekoracje plastyczne i wyciskane. Na wyróżnienie zasługuje garnek dużych wymiarów (69 X 42 cm), kształtu jajowatego, o dwóch uchach, z pokrywą o dekoracji plastycznej figurowej, przedstawi2jącej figurę mężczyzny w rogatywce, stojącego obok konia, oraz wazony (sztuk 3) w formie krążka, zdobne w orły plastyczne z ornamentyką wyciskaną. W ceramice z Janowie (sztuk 5) z czerwonej gliny, obok wazonów o polewie ciemno zielonej z ornamentyką o motywach roślinnych, zwracają uwagę baryłki w formie owiec, o polewach czarnej i jasnobrązowej. Z Gręboszowa pochodzą figurki z gliny nie wypalanej (owcy, psa i ptaszka) powleczone pobiałką i malowane kolorami zielonym i czerwonym, wykonane wedlug relacji przez ślepą dziewczynę. Paulina Chrzanowska * O d R e d ak cj ;: Następny rocznik <.Ludw)za\\'ierać będzie obszerne spraw<)zdania ze stanu muzeów ZSRR. W XXXVII t. Ludu, na str. 418 autor niniejszej notatki zamieścił bardzo ogólną wzmiankę o Muzeum Miasta Rzeszowa. Od tamtego czasu jednak dużo się zmieniło, zbiory rozrosły się, zwłaszcza dział etnograficzny. Muzeum rozszerzyło też teren swego zainteresowania, bowiem po bliższym jego zbadaniu okazało się, że pewne samodzielne dziś regiony etnograficzne mają wspólne źródło, jeden pień. Odnosi się to do trzech sąsiednich regionów: rzeszowskiego, łańcuckiego i przeworskiego, które stanowią jedną grupę etniczną a tylko w drugiej połowie XIX-go w. przybrały różne cechy zewnętrzne. Dla tej grupy, ze względów roboczych przyjmuje się nazwę: Rzeszowiaków. Na północ od Rzeszowiaków, w widłach Sanu Wisły usadowili się Lasowiacy, zwani również Lesiakami, Lasowicami Leśniakami. Ta grupa ma inny charakter. Ale między Rzeszowiakami a Lesiakami znajduje się jeszcze inna grupa, nie mająca jak tamte swoistych charakterystycznych cech, natomiast znać na niej wpływy obu sąsiadów. Powstały na tym terenie nowe, wtórne formy, odrębny region. Muzeum Miasta Rzeszowa, założone w r. 1935 przez Towarzystwo Regionalne Ziemi Rzeszowskiej miało cele bardzo skromne. Bo też na początku rozporządzało tylko jedną salą, uzyskaną od szkoły powszechnej im. A. Mickiewicza a roczny budżet wynosił zaledwie kilkaset złotych. W la tach 1938 i 1939 środki finansowe były znacznie większe, ale na odpowiedni lokal nie było nadziei. Nie można było myśleć o sprzętach, eksponaty magazynowało się. Głównym celem było zebranie zabytków etnograficznych, przede wszystkim strojów ludowych. A że «według stawu grobla», terenem ówczesnej działalności było tylko Rzeszowskie, nie pokrywające się nawet z powiatem rzeszowskim i część owej pośredniej grupy na północy, w okolicy Kolbuszowa-Sokołów, tj. część pow. kolbuszowskiego. Pracę przerwała wojna. W budynek, w którym mieściły się zbiory, uderzyła niemiecka bomba, podmuch wyłamał drzwi i okna, wiele eksponatów uległo rozbiciu. Gorzej, bo wówczas zginęło wiele zabytków. Szczególnie bolesną stratą była skradziona duża kolekcja chustek, koszul i gorsetów, to jest tych rzeczy, na których ukrycie brakło już czasu. Wreszcie i z tego lokału zbiory zostały wyrzucone i umieszczone, dziwnym trafem, w kamienicy mieszkalnej z XVIII-go w., która później wyremontowana, służy do dziś. W r. 1944 Rzeszów został miastem wojewódzkim. Przychylny ~tosunek miasta i w latach 1946- I 948 pokaźniejsze dotacje państwowe oraz fakt, że muzeum stanie się z czasem wojewódzkim, przyczyniły się do rozrostu zbiorów. Główny wysiłek zwrócono w kierunku nabywania ekspona- �447 tów etnograficznych. I, jak już wspomniano z terenu znacznie szerszego, nawet bardzo w stosunku do aspiracji z lat 1935-1939. I'\ajliczniejszy w ;"\1uzeum dział etnograficzny liczy ok. 1.000 eksponatów (oprócz fotografii). W dziale tym na specjalną uwagę zasługuje ceramika. A więc przede wszystkim grupa średuiowiecznych naczyń wykopana koło kościoła farnego, dalej mnóstwo ułamków mis i kafli od XVIXVIII w., jakie znalazly się w miejskich wałach obronnych, zbudowanych w pierwszym dziesiątku lat XVII w. a usypanych z ziemi, wyjętej z koryta rzeczki, płynącej u stóp tychże walów. Na ułamkach tych uderza ogromna różnorodność ornamentacyjna. Jest też spora kolekcja fajek glinianych i zabawek w postaci ułanów, zwierząt bab i miniaturowych naczyń. 'Vreszcie duża ilość naczyń nowszych, wyrabianych przez okolicznych garncarzy. Kto jedzie drogami Rzeszowszczyzny, tego musi uderzyć wielka ilość kapliczek i kaplic, z mnóstwem świątków. Według tradycji ongiś byli tu liczni świątkarze. \Viele ich tworów w postaci tak calych kapliczek, jak i rzeźb jest tutaj reprezentowanych, od bardzo starych, renesansowych aż do współczesnych, drewnianych i terakotowych. Ten dział religijnej sztuki ludowej uzupełnia kilkanaście obrazów i wreszcie dwa dwustronne klocki drzcworytowe, jeden znaleziony ostatnio w vVoli Żarczyckiej k. Sokołowa. Tutaj też należy wspomnieć o kilku kompletach kukiełek z szopek wiejskich, a także a dużej kolekcji zdjęć fotograficznych, ilustrujących region, obrazów i rysunków. Kilkanaście eksponatów sztuki religijnej jest reprezentowanych na Wystawie Polskiej Sztuki Ludowej. Znajduje się w Muzeum szereg starych narzędzi rolniczych, socha tzw. «hak», kompletna olejarnia, dużo statków domowych oraz sprzętów. Wśród nich kilka skrzyń z odrębnej grupy, którą można nazwać Sokołowską, bowiem jedynie w Sokołowie stolarze wyrabiali malowane skrzynie dla szerokiej okolicy. Znalazly się w zbiorach fragmenty dawnego budownictwa wiejskiego, jak węgly chat, drzwi, przeróżnego rodzaju zamki drewniane i żelazne kłódki oraz różne drobiazgi, jak pomysłowe łapki na myszy, łyżniki, żelazne pęta na konie itp. Do tej grupy można zaliczyć i dużą. kolekcję podków, od średniowiecznych począwszy, wykopanych w Rzeszowie. W tutcjszym regionie też panował zwyczaj obdarzania uczestników wesel specjalnym ciastem, tzw. szyszkami. Są to często miniaturowe cacka. podobnj~ jak i pisanki. Ten rodzaj sztuki ludowej również jest reprezen~ towany. )l.,jwiększą chlubą działu etnograficznego to stroje ludowe. Najwięcej tak kompletów, jak i poszczególnych części odzieży męskiej i kobiecej, zwłaszcza świątecznej pochodzi z Rzeszowszczyzny. Są tu więc adamaszkowe «staniki», gorsety brokatowe, przerabiane ze spódnic XVIII i XIX-wieez- nych, nowsze gorsety, płócienne haftowane spódnice, zapaski i koszule, rańtuchy wyszywane i wreszcie kilkanaście kobiecych czepców, niektóre przebogato zdobione. Są nowsze stroje suto w kolorowe kwiaty haftowane tak barwne, że strój bukietem kwiatów zda się być. Z męslcich, obok ka~ mizelek jcst kolekcja sukman. Mały region rzeszowski lubował się w różnorodności i każda niemal wieś chciała się wyróżnić pomysłami zdobniczymi. Jest dużo nakryć głowy, najciekawsze są rogate czapki «dlubanki,) z czerwonego i siwego sukna, z pierwszej połowy XIX-go w. . S~ecjal~ie w haftach .lubowały się kobicty z sąsiedniego regionu, tj. z .Łancuckl~g? Stamtąd Jest cała koleckja rańtuchów i rąbków, niesłychal1le praCOWICIe wykonanych. Są stroje kobiece lesiackie, ze swojskiego płótna, starsze, czerwoną i czarną nicią wyszywane i nowsze ozdobione haftem dziurczastym. Obok tego sukmany, plótnianki, kafta~y itd., zebrane z terenu działalności Muzeum Miasta Rzeszowa. Muzeum 1\1iasta Rzeszowa, muzeum miasta wojewódzkiego, ma szanse stania się muzeum okręgowym. O tym jednak w tej chwili myśleć nie można, nie ze względu na ilość i jakość eksponatów, ale na warunki lokalowe. Zbiory mieszczą się w starej kamienicy mieszkalnej, której pomieszczenia, to pokoiki często bez naturalnego światła. Niektóre sale parterowe są zawilgocone i nie posiadają pieców. W tych warunkach trudno mówić o jakiejś celowej i planowej ekspozycji. Muzeum w rzeczywistości jest uporządkowanym magazynem, który mogą zwiedzać niezbyt liczne grupy ludzi. Eksponaty etnograficzne są rozparcelowane, zależnie od pomieszczeń. Dopiero wykończenie nowego gmachu dla muzeum 1'0zwiąże ten problem. Francis;:;ek MUZEUM Kotula W JAROSŁAWIU . :Muzeum wraz z działem etnograficznym powstalo w 1925 r. Powstame. muzeum łąc~y się z 550-tą rocznicą nadania miastu prawa miejskiego. Zbl~ry g~omadził J. Harlender, pierwszy kierownik muzeum, przez darowizny I kupna od rozmaitych osób lub instytucyj. Muzeum mieściło się do r. 1938 w budynku ratuszowym, potem w rynkowej kamienicy nr -. :Ylinio.na ~oj~a nie wyrządzila żadnych szkód w zbiorach z powodu n~lezytCJ opIeki personelu. VV r. 1944, po śmierci J. Harlendera, otwarto n~ ~owo m.uzeum pod kierownictwem dra Kazimierza Gottfrieda i przenIeSIOno zbIOry do zabytkowej kamienicy rynkowej nr 4. I'\a eksponaty e~nogr~ficzne, ~ zasięgu wyłącznie regionalnym składają się stroje ludowe, pisankI, ceramika, rzeźby, 'obrazy, modele i przedmioty dawne użytkowe wiejskie i miejskie. Warunki lokalowe nie odpowiadają ilości zbiorÓw, ale �449 są dość dobre. Dział etnograficzny mieści się w dwu dużych salach. Istnieje możliwość powiększenia lokalu muzealnego. Wystaw specjalnych regionalnych etnograficznych nie urządzano. Ekspozycja przedmiotów etnograficznych dobra. Kazimier~ MUZEUM Gottfried 'IV ZAMOŚCn; Muzeum zostało założone z inicjatywy członków Zarządu Zamojskiego Oddziału Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego: rejenta Rosińskiego Henryka i Kabata Władysława w r. 1935. Zaczęto gromadzić zbiory ogólne w jednej sali w gmachu ratusza. W r. 1938 eksponaty zostały przeniesione do trzech pomieszczeń w tymże ratuszu. Zbiory etnograficzne zajmowały już oddzielną salkę. W r. 1941 kosztem i staraniem Zarządu Miejskiego Zamościa zostały przeprowadzone odpowiednie adaptacje, dla potrzeb muzeum w zabytkowej kamienicy ormiańskiej z r. 1634, o 13 pomieszczeniach wystawowych. Zbiory etnograficzne umieszczono wtedy w 2 salach o wymiarach: 8 X 6,5 m oraz 8 X 3 m. Dział etnograficzny posiada około 800 sztuk eksponatów: 92 szt. ubiorów, 78 szt. narzędzi pracy, 280 szt. sztuki ludowej, 180 szt. ceramiki, 160 szt. fotografii i rysunków oraz 10 szt. modeli. Duża izba działu etnograficznego posiada stary drewniany belkowany strop z podciągiem. Wskutek stałego wzrostu liczby eksponatów nastąpiło w tym dziale pewne przeładowanie i ciasnota. Po uzyskaniu nowych pomieszczeń wystawowych dla Muzeum w sąsiedniej kamienicy zabytkowej, w której zaczęto już prace remontowe, pomieszczenie działu etnograficznego będzie powiększone. Nowych specjalnych wystaw działu etnograficznego, poza stałą wystawą działu, z r. 1950 nie przewiduje się. Wł. Kabat SPRA WOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI od dnia MUZEUM I. V. ETNOGRAFICZNEGO 1946 r. do 31. XII. W ŁODZI 1948 r. W okresie sprawozdawczym Muzeum rozwinęło swą działalność w kierunku uzupełnienia zbiorów, rozszerzenia wystawy, stworzenia archiwum opisowego, fotograficznego i rysunkowego oraz w kierunku badań terenowych. Fotografie i rysunki wykonywano w terenie. Do Muzeum przybyło 322 I eksponatów. Archiwum fotograficzne posiada 134 filmy i 406 klisz, rysunkowe - 510 tablic rysunków. Prócz archiwum l\1uzeum prowadzi katalog zabytków opatrzony fotografią lub rysunkiem przedmiotu. Muzeum powiększyło również bibliotekę o 846 tomów i 297 map. .\Iuzeum kształci studentów w muzeologii. \V tym celu utworzyło stanowiska płamych praktykantów, którzy kształcąc się, odbywają jednocześnie praktykę muzealną. Takich praktyk posiada Muzeum obecnie cztery. W' okresie sprawozdawczym ukończyły praktykę 3 osoby. Personel Muzeum składa się z 18 osób. . Dodać trzeba, że przy zakupach brali czynny udział studenci Zakładu Etnografii U. Ł. podczas wycieczek naukowych Zakładu lub badań terenowych na Śląsku i Mazurach. Badania terenowe i wstępne wyniki badań Miejskie Muzeum Etnograficzne prowadziło badania terenowe od 1946 r. co roku. W 1946 r. w pow. opoczyńskim przez 3 mieSiące przy udziale z przerwami 2 etnografó\o\, (dr Janina Krajewska, Irma Kucharska), 2 rysowników, I laboranta. W 1947 r. w tymże powiecie przez i miesiące: I etnografa, 2 rysowników i przez I miesiąc I fotografa. W 1948 r. 2 tygodnie w Opoczyńskim: 4 osoby, w tym 2 fotografów. Następnie w woj. Kieleckim przez miesiąc. W badaniach brał udział większy zespół. Prócz personelu technicznego (2 rysowników, I fotograf, I laborant) 2 praktykantki muzealne Maria Biernacka i Aurelia Wierzchoniówna oraz 6 studentów Wyższej Szkoły Gospodarstwa Wiejskiego 1 przechodzących praktykę terenową. W tymże roku 2 tygodnie w Rzeszowskim, przy udziale 7 osób. Wyprawy badawcze prowadziła dr Janina Krajewska. Wyprawy od 1947 r. korzystały z auta osobowego lub ciężarowego. Podczas wypraw dokonywano jednocześnie zakupu zabytków dla Muzeum. W Kieleckim również dla Muzeum Świętokrzyskiego, IV Rzeszowskim dla Ośrodka Muzealnego w Łańcucie. Część wsi została przepracowana dokładniej. Poza teren badany dokonywano wycieczek dla zorientowania się w zasięgach wytworów kulturowych. 'IV Opoczyńskim zbadano teren zamknięty wsiami Wąglany, Prymusowa Wola, Brzustów. Ze wschodu, Krajów, Skrzynno, z północy teren zamyka rz. Pilica. Następnie wykonano wycieczki do Mniszkowa, Włodzimierzowa i Dąbrowy w kierunku zachodnim, do Żarnowa badając Topolice i Białaczów - w kierunku południowym oraz wsie na trasie OpocznoKońskie. 'IV kierunku północnym Odrzywół-Nowe Miasto i trasa na lewym brzegu rz. Pilicy przez Inowłódz. 1 W 1948 r. na Wydziale Agronomii Społecznej była wykładana etnologia. Lud, T. XXXIX �W woj. kieleckim zbadano teren Świętokrzyskiego prócz ::\'owej i Starej Huty, w Kieleckim teren zamknięty wsiami Domaszowice, Modrzewie, na płd-zachód od Kielc - Zajączków, Mosty, na południe Łukowa. Wykonano również wycieczki dla sprawdzenia zasięgów: I) Chęciny, Kielce, Górno, Bodzentyn, Prusinowice, Nowa Huta. 2) Ghęciny, Morawica, Chmielnik Staszów, Kobylany, Łagów, Nowa Huta, Chęciny. 3) Chęciny, Morawica, Pinczów, Busko-Zdrój, Chmielnik, Morawica, Chęciny. 4) Chęciny, Kielce, Skarżysko, Wierzbnik, lIża i Wierzbnik Zbijów. W woj. rzeszowskim w pow. łańcuckim: Sonina, Wysoka, Albigowa, Grodzisko Duże, Rakszawa, w pow. przeworskim: Markowa, w pow. rzeszowski m: Kraczkowa . Muzeum przeprowadzało badania nad kulturą materialną i sztuKą ludową w pow. opoczyńskim, a więc opracowano: budownictwo, rolnictwo (up~a; .•.. a zbóż, roślin włóknistych i narzędzia), rybactwo, zajęcia gospodarcze i rzemiosła. Poznanie materiału, narzędzi i sprzętu z nimi związanego pozwoliło na wypracowanie garncarstwa, plecionkarstwa, wyrobów kowalskich, powróźnictwa itd. Materiały pozwalają uchwycić nie tylko typologię, ale ich zasięgi etnograficzne, a także wyróżnić zajęcia zawodowe np. kowalstwo, bednarstwo (wyroby z drzewa jak cebry, szufle do wiania zboża przywożone na jarmarki najczęściej z Kieleckiego, szufle do kartofli wykonywane na miejscu) od uprawianych dorywczo jak powroźnictwa, plecionkarstwa, wyrobu mioteł, pędzli z leśnej trawy lub prośnianki, czy innych zajęć uprawianych sezonowo jak np. oczyszczania siemienia. Z wymienionych wyżej zagadnień nie wszystkie opracowano w Kieleckim. Niektóre ściślej, jak np. narzędzia rolnicze, budownictwo (przeważnie plany poziome oraz charakterystyczne konstrukcje wiązań. Fotografie domów i piwnic). Następnie opracowano sprzęt gospodarczy, plecionkarstwo (plecionki, materiał i przyrządy do ich wykonania), wyroby drewniane: (,kozuby» do przechowywania zboża, koryta do pojenia krów itd. Tkactwo, haft i strój został opracowany najściślej w pow. opoczyńskim, gdzie tkactwo jest bardzo żywotne i strój zachowany i zróżniczkowany chronologicznie i terytorialnie, noszony przez dzieci, kobiety i mężczyzn, który nawiązać można do strojów rawskich i łowickich. Stwierdzić należy duże zróżnicowanie w stroju kobiecym, jeśli chodzi o (,kiecki.). Haft natomiast różni się wybitnie od haftu łowickiego, a w starszej swej fazie raczej podobny jest do śląskiego (uwypuklenic wzoru przez zahaftowanie tła). Kieleckie zachowało przede wszystkim zapaski w pas i na odziew noszone na codzień i na święto, tkane w pasy zróżnicowane dzielnicowo, gorsety i koszule haftowane (na te ostatnie moda przechodzi) na święto. Strój męski zanikł całkowicie, rzadko spotykana czarna kapota (późniejsza faza stroju) i brązowa sukmana. Ciekawe, iż w Kieleckim, gdzie tkactwo jest mniej rozwinięte, niż w Opoczyńskim, występuje wiele rozmaitych krosien o różnych wymiarach. Jeśli chodzi o Rzeszowskie wyróżnia się ono wyraźnie od Kieleckiego posiadaniem płóciennych strojów i białych haftów angielskich u kobiet (fartuchy, bluzki i kołnierzyki), występowanicm zawicia dziś już nie używanego. Zróżnicowanie gorsetów chronologicznie i terenowo duże. Prócz stroju płóciennego (samodział, późniejszy białe kupne płótno, naj nowszy kupny haft. Najstarsza spódnica - fartuch wiązany z przodu analogicznie do śląskiej góralskiej) Np. w Grodzisku czerwone sukienne spódnice z obrąbkiem zielonym lub zielone z czerwonym. Najnowsze gorsety aksamitne, haftowane koralikami. Strój kobiecy najnowszy pod silnym wpływem krakowskiego (spódnice w kwiaty, haftowane, przewlekane lub naszywane wstążkami). Ten sam wpływ krakowskiego w stroju męskim (żupan granatowy, jednakowy u kobiet i mężczyzn). Płótnianki męskie różnego typu np. w Grodzisku z podszewką w kratę i kołnierzem podszytym brązowym suknem. Notowano niektóre obiekty dla orientacji w typologii. Materiał zbyt obfity, aby można było w krótkim czasie dokonać rejestracji. Następnie z przedmiotów zdobionych na obydwóch terenach wykonano rysunki sprzętów: ław, listewek, łyżników, półek, szafek, łóżek. W Opoczyńskim ze zdobnictwa należy wymienić istnienie wycinanek (tzw. rózgi, kółka i (,kwiotki»), girland z kwiatów wykonywanych na szpilce, kwiatów z pierza, pająków ze słomy, bibuły, grochu, ptaszków drewnianych. W Kieleckim występują zdobienia w postaci wstęg ze słomy i bibuły zawiązane wzdłuż belki i b. rzadko koncentrycznie ułożone na suficie. Natomiast istnieje malowanie patronowe ścian przez patrony wykonywane samodzielnie. Badania na trzech tcrenach stykaj~cych się ze sobą pomimo, że znajdują się między tymi terenami przestrzenie nie 7.bar.Jan~, pozwolą na porównanie i nakreślenie pewnych związków i różnic. kulturowych, które są wyrazem ekspansji kulturowych związanych bądź z wędrówkami etnicznymi, bądź z migracjami na pewnym terytorium tylko niektórych grup, przenoszących wytwory kulturowe. Trudno mi oczywiście z powodu luk w materiale wykreślić ścisłe granice zasięgów. Chcę tutaj zwrócić uwagę tylko na niektóre zagadnienia wyraźnie charakteryzujące teren. Zanim przejdę do omówienia charakterystycznych cech niektórych z nich, muszę podkreślić użycie dwóch materiałów jakimi są drzewo i kamień na terenie Opoczyńskiego i Kieleckiego. Można powiedzieć bez wielkiej przesady, iż kultura Świętokrzyskiego w swych wytworach jest drewniana, a więc chata i budynki gospodarcze budowane z drzewa, wiele sprzętów gospodarskich również z drzewa wykonanych, jak (,kozuby» do przecho- 29* �452 453 wywania ziarna, spotkałam nawet cembrowinę studni w starym obejściu dłubaną w pniu drzewa (nie mówiąc a współczesnych zrębowych obudowaniach studzien), koryta do pojenia bydła, korytka dla kur, nawet budy psie i rury kanałizacyjne kładzione w rowach pod mostami prowadzącymi do obejścia dłubane w pniu drzewa. Kamień używany przy budowie piwnic (w Świętokrzyskim nawierzchniowe) i pieców. W płd.-zach. części woj. kieleckiego figury świętych kute również w kamieniu, jednak kamień w kulturze ludowej Kieleckiego nie odgrywa takiej roli jak szczególnie współcześnic, w Opoczyńskim, gdzie budynki gospodarcze często budowane z kamienia, nowsze stodoły posiadają słupy kamienne z szalowanymi ścianami, piwnice z kamienia kryte dachami dwuspadkowymi, piece i kominy z kamienia, nawet kamień używany ostatnio na koryta do pojenia bydla i jadła dła kur, obok starszych typów z pnia drzewa. Studnie wykładane kamieniami, nowsze płytami kamiennymi i posiadające cembrowinę również z płyt kamiennych. W typie budownictwa i obejścia występują również charakterystyczne cechy, które bądź łączą, bądź różnią trzy omawiane tereny. W Opoczyńskim charakterystyczne obejście jest wąskie i długie z r::hatą stojącą szczytem do drogi. W jednym z nią rzędzie budynki gospodarcze bardzo często przylegające do niej lub stojące oddzielnie, posiadające z reguły tzw. stodółkę tj. pomieszczenie na siano zamknięte wrótniami jak przy stodole. Prostopadle do chaty w głębi obejścia stodoła, której jeden z sąsieków kryje się za budynkami gospodarczymi. Wspomnieć należy jako a charakterystycznej cesze obejścia opoczyńskiego, o komorze stojącej oddzielnie w obejściu, czy kurniku, czy chlewiku, gdyż taki budynek ma różne przeznaczenie, budowany również z drzewa na zrąb. W nicktórych wsiach występuje ona prawie w każdym obejściu, w innych rzadko budowana. W niektórych w5iach jako starszy typ i przeważający np. w Bukowcu występują chaty stojące wzdłuż drogi. W Radzicach Dużych w XIX wieku miały stać również frontem do drogi. Chłopi tłumaczą położenie· chaty w stosunku do drogi układem pół. Na wąskich polach - chaty szczytem do drogi, w Bukowcu pola krótkie i szerokie - chaty frontem do drogi. Chaty w Opoczyńskim przeważnie jednoizbowe z sienią i komorą w różnym układzie, chociaż naogół układ pomieszczeń jest dość jednolity (z sieni wydzielona czasem komórka lub kuchenka). Najstarsze a dachu czterospadkowym, który miesza się później z dachem naczółkowym. Węgieł na (,obłap.dub częściej na (,rybi ogon» nieregularnie zacięty, konstrukcja dachu krokwiowa z płat""ią podłużną wysuniętą poza pion ściany, położoną na belkach dźwigającą konstrukcję krokwiową dachu. Najstarsze chaty mają stragarze. Dachy kryte słomą gładko z 2 sarami u dołu szytymi za (,knowie.), z boku dachu dwuspadkowego część przy wiatrówce i 2 sory górne. \'\1 czterospadkowych na knowie kryte narożnice. Kalenice wysoko nałożone perzem. Nowsze domy mają węgły na rybi ogon, lekko wystające lub gładkie, w nowszej konstrukcji domów węgieł na obłap zanika całkowicie. Dach dwuspadkowy ze szczytem zdobionym lub krytym słomą. Obecnie po wojnie upowszechnia się dom na trempiu również zdobiony. Kieleckie natomiast różni się od Opoczyńskiego, skim następującymi cechami: a łączy z Rzeszow- W Kieleckim obejścia są zamknięte wysokirr,i bramami np. w Bielinach, Górnie, chaty stoją wzdłuż drogi zwrócone ku słońcu frontem, więc często od drogi widać tył chaty (np. w Górnie bez okien, w Biełinacn z małym okienkiem), a z boku jej wysoką bramę. Obejś ie takie robi wrażenie obwarowanego. Wsie znajdujące się z północnej strony Łysogór od Bodzentyna po Nową Słupię mają obejścia zamknięte w czworobok i wjazd przez wozownię (w szczegółach występują różnice np. małe obejścia w Łańcuckim zamknięte stodołą i domem, między nimi wysokie płoty). Tego typu obejścia występują na terenie woj. Rzeszowskiego, (Grodzisko Wielkie, Rakszawa). :, ;£ Chata w Kieleckim najstarsza czterospadkowa. Dach czterospadkowy ma narożnice często niżej lub wyżej przybite, tworzące mały przyczółek. Nowsze domy przyczółkowe lub przyczółkowo-naczółkowe, przy tym dach od strony przyczółka w swej dołnej części różnej konstrukcji. Często dachy są (Brzeziny, Radkowice) z jednej strony przyczółkowe. (Drzwi na strych, przyczółka) z drugiej czterospadkowe. Wejście w tychże wsiach często od strony szczytu. Dach krokwiowy oparty na wysuniętych płatwiach: podłużnej i poprzecznej. Ta sama konstrukcja w stodole. W chatach z wejściem od strony szczytu (Radkowice, Brzeziny) płatew poprzeczna daleko wysunięta tworzy okap. Wysunięte obydwie płatwie poza ściany domu występują również na terenie Rzeszowskiego w budownictwie· przysłupowo-węgłowym, dzisiaj ginącym tj. konstrukcja dachowa oparta jest o narożne słupy stojące przy węgłowanej ścianie. Kieleckie charakterystyczne jest przez powszechnie używany węgieł na obłap, zwany tutaj «skrzynkowym'), który przetrwał we współczesnym budownictwie również z węgłem na rybi ogon, tutaj odmiennie wyglądającym, niż w Opoczyńskim, ze względu na szerokość używanych desek budulcowych. Kieleckie z reguły posiada domy stojące ścianą podłużną do drogi. O ile w Opoczyńskim rozkład domu składa się z sieni, izby i komory (wejście w ścianie podłużnrj), o tyłe w Kieleckim często bardzo dom jest rozbudowany otrzymując dodatkową ubikację oborę. \V niektórych wsiach np. w Jachowej \'\Ioli obejście, prócz stodoły stojącej równolrgle do chaty, nie posiada innych budynków gospodarskich, chyba piwnicę. Pułap komory, czy obory, a często obydwóch, jest obniżony. Belkowanie w nich poprzeczne w stosunku do pułapu izby, lcżące na głównej belce. �455 454 Pułap w izbie wspiera się na 3 belkach położonych na murłacie, zwanymi ,'strzegarzami» l. Na całym badanym terenie stragarza (belka podłużna, na której leżą belki poprzeczne) nie znają. Widziałam takowy w jednej chacie z północnej strony Łysogór. Na środkowym strzegarzu występującym niemal powszechnie na tym terenie: napis z wezwaniem do świętych o pomoc i nazwiska fundatorów, często z datą i wyrytym krzyżem, czy rozetą. Charakterystycznym szczegółem w budownictwie kieleckim jest również wysunięcie nazewnątrz pieca chlebowego równo ze ścianą łub poza ś:ianę drewnianą chaty tzn. widoczna jest tylna ściana pieca, nad nim zwykle widoczne dwie węgłowane bełki wewnętrznej ściany izby. Przez Kieleckie biegnie północna granica występowania gontu. Na tych terenach występuje również dach mieszany słomiano-gontowy, przy tym okap jest z gontu i kalenica kryta gontem 2. Z tą granicą wiąże się również występowanie niektórych wytworów kulturowych jak st«py nożnej 8 (zasiąg przesunięty bardziej na północ) ł, która natomiast występuje w Rzeszowskim, chociaż nieco innego kształtu, poza tym nosideł nieckowatych i drążkowych. Opoczyńskie nosideI nie zna zupełnie. Tłumaczą ten fakt istnieniem studni w każdym obejściu. Granica ta wiąże się również z występowaniem wozu z półkulami, (w Opoczyńskim przy wasągu półkulek zastępuje drąg żelazny przyczepiony rozetą) kółek do radel, czy pługa, które w Kieleckim sa okute, w Rzeszowskim z giętego drzewa - bose. Jeśli dodać, że i w dziedzinie stroju można również nawiązać Kieleckie do grupy południowo-wschodnirj jak np. wiązania chustki na głowie u kobiet tzn. rogiem chustki zwieszającym się z tyłu (tenże sposób w Rzeszowskim) z końcami przeciągniętymi pod spodem i zawiązanymi na potylicy, krojem sukman np. w bardzo bliskim związku i w kolorycie i kroju jest sukmana rzeszowska i kielecka. Można z tych danych wyprowadzić wniosek, że Kieleckie było północną granicą wpływów, idących z południa i wschodu. Granica ta musiała się utrzymywać w różnych okresach czasu, gdyż z różnego typu wytworami kulturowymi spotykamy się. Niektóre wytwory kulturowe idące ze wschodu nie wkraczają w granicę Kieleckiego jak np. chata przysłupowa - zrębowa. Zaznaczyć na1 K. M o s z y ń s ki, «Kultura Ludowa Siowianll, T. I, str. 508, wspomina, ż tego typu belkowanie pułapu istniało u Białorusinów. Kieleckie wyróżnia się tym szczegółem. 2 Patrz: K l i m a s z e w s k a, .Dach chaty w Polsce». Lud Słowiański, T. IV. 3 Mówię o zwartym zasięgu, gdyż np. w Opoczyńskim prawie nie znają. Obecnie nie widziałam ani jednego egzemplarza. 4 Według pracy dr Leona P o p i e l a .Stępa w Polsce» stępa występuje również w pow. koneckim, którego nie badałam, oraz w zachodniej części pow. opoczyńskiego, który również nie był objęty moimi badaniami. leży, że obecnie Rzeszowskie jest pod silnym wpływem budownictwa typu chaty górskiej (belkowanie, dachy okapy z podpórkami). Natomiast z północnego zachodu wpływy na Kieleckie w dziedzinie stroju objawi"ją się w użyciu pasiaków szytych w pionowe paski, natomiast Iłżeckie posiada pasy poziome, nawiązując w ten sposób do «pstruchy» kurpiowskiej oraz krótkich fartuchów lubelskich i spódnic. W innych dziedzinach można również przeprowadzić zróżnicowania np. w plecionkarstwie: w Opoczyńskim do przechowywania zboża używano słomianki plecione korzeniem lub złotokiem (dziś rzadkie), na płd.-wschód od Kielc kosze plecione tylko ze słomy, w Świętokrzyskim tzw. «kozuby» tj. pnie drążone pionowe i poziome, w Łańcuckim (w Grodzisko Duże) duże beczki z klepek. Muzeum prowadziło również badania szersze na terenie woj. łódzkiego, a więc finansowało badania Jadwigi Świątkowskiej w pow. I łowickim oraz prowadziło krótsze badania w pow. łaskim. Dwaj praktykanci Muzeum wytyczyli dzięki pracy terenowej zasięgi stroju sieradzkiego, wieluńskiego, łowickiego i skierniewickiego. MUZEUM ETNOGRAFICZNE I. Powstanie W TORUNIU zbiorów Obecne zbiory etnograficzne powstały z małej kolekcji gromadzonej na wycieczkach terenowych przez adiunkta U. M. K. przy katedrLe Etnografii i Etnologii, z myślą o stworzeniu Uniwersyteckiego Muzeum Etnograficznego. Prace te zostały zapoczątkowane w lutym 1946 roku. Wobec jednak trudności, jakie w związku z tym wynikły, dnia 15. III, 1946 zostaje przez tegoż adiunkta przedsta wiony projekt utworzenia Pomorskiego Muzeum Ludoznawczego (Instytut Bałtycki). Komunikat Działu Inform. Naukowej nr 5 (19), a zbiory zostają przeniesione na ul. Danielewskiego 6 i tam są kompletowane w dalszym ciągu. Idea Muzeum Ludoznawczego zostaje zrealizowana w postaci utworzenia w Toruniu Działu Etnograficznego w Muzeum Miejskim, które daje na ten cel początkowo 3 sale oraz przedwojenną kolekcję ludoznawczą, liczącą 160 przedmiotów z Polski, 392 przedmioty pozaeuropejskie i 10 europejskich. Na wiosnę roku 1947 zbiory zostają przeniesione z ul. Danielewskiego do Muzeum Miejskiego. Dział Etnograficzny po aprobacie ~aczelnej Dyrekcji Muzeów i Ochrony Zabytków na utworzenia Dzialu Etnograficznego w Muzeum Miejskim w Toruniu zaczyna się rozwijać dzięki pomocy trzech instytucji: �457 I) Zarząd Miejski w Toruniu udziela lokalu, światła, opału i innych świadczeń, 2) Naczelna Dyrekcja Muzeów i Ochrony Zabytków od sierpnia 1946 - stałych dotacji miesięcznych na zakup obiektów, opłacanie personelu itp. 3) Uniwersytet :Y1ikołaja Kopernika umożliwił organizatorowi, a do stycznia 1948 honorowemu Kustoszowi tego działu, wykonanie pracy w ramach obowiązków adiunkta uniwersytetu. Pomocy finansowej poza wspomnianymi stałymi dotacjami udzielały też nas tępujące instytucje: Centralny Instytut Kultury w Warszawie na wydanie poradnika terenowego, Kuratorium Okręgu Szkolnego Pomorskiego (na tenże cel), Komisja Zakupu Muzealiów dla Muzeów pozawarszawskich przy Naczelnej Dyrekcji Muzeów i Ochrony Zabytków, Związek Org. Rybackich na zakup narzędzi i sprzętów rybackich, Związek Zachodni w Toruniu za pośrednictwem Towarzystwa Przyjaciół U. M. K. Pomorska Wojew. Rada Kultury Artystycznej i Sztuki w Bydgoszczy. W celu gromadzenia ginących zabytków oraz nawiązania kontaktów ze wsią urządzono 60 wycieczek na teren wojew. pomorskiego gdańskiego, olsztyńskiego i szczecińskiego. W rezultacie tej pracy w okresie dwóch lat zbiory wzrosły do liczby 2024. Dnia 4. IX. 1948 zbiory zostają udostępnione dla uczestników Zjazdu Związku Muzeów w Polsce oraz Związku Historyków Sztuki, zaś dnia 7. IX. 1948 dla publiczności. II. Cele i zadania Zadaniem działu etnograficznego Muzeum Miejskiego w Toruniu jest gromadzenie i ochrona zabytków kultury ludowej jako materiałów naukowych stanowiących dokumenty historyczne, ich konserwacja, ekspozycja oraz naukowe opracowanie w celu poznania kultury ludowej szeroko pojętego Pomorza z uwzględnieniem materiałów porównawczych przede wszystkim z północnej Polski. Wobec położenia Torunia w pobliżu wielkich kompleksów jezior oraz morza, dział rybacki nosi charakter centralnego zbioru rybackiego, który ma obejmować, a częściowo już obejmuje rybołówstwo morskie, rzeczne i jeziorne z całej Polski. W celu uchwycenia zachodzących procesów etno-socjologicznych gromadzone są też planowo przedmioty z kultury ludowej przesiedleńców z lat 1923-1925 i 1945-1946. Poza tym Dział Etnograficzny dąży do tego, żeby stać się ośrodkiem kształcenia muzeologów i etnografów. Problemy, które muzeum pragnie w przyszłości podkreślić w swej ekspozycji przy pomocy materiałów porównawczych, fotografii, rysunków, map itp. to pochodzenie kultury ludowej, jej pokrewieństwa, historyczne związki z przeszłością, typologia wytworów, przekształcenia, jakim podlegają poszczególne wytwory: ich rozwój postępowy i wsteczny, degeneracja lub zanik, związek z podłożem geograficznym, ekonomicznym i socjal nym, wędrówki wytworów, ich mieszanie się, przenoszenie przez grupy przesiedleńcze, wartość w wytwórczości ludowej, szczególnie w zakresie sztuki ludowej i inne. III. Zbiory etnograficzne i ich ekspozycja Zbiory etnograficzne z Polski z lat 1946-1948 ułożone według działów przedstawiają się następująco: Zbieractwo - I, Łowiectwo - 28, Rybołówstwo 584, Hodowla zwierząt 25, Bartnictwo i pszczelarstwo - 28, Uprawa roślin - 76, Przechowywanie żywności - 16, Przygotowywanie pokarmu - 102, Obróbka drewna 54, Obróbka Iyka kory, korzeni, wici, słomy - 57, Obróbka włókna - 85, Tkaniny - 388, Obróbka rogu - 7, Obróbka skóry - 3, Obróbka wosku - I, Obróbka gliny - 170, Obróbka żelaza - 5, Odzież - 23, Ozdoby - 32, Budownictwo I I, Sprzęty domowe - 73, Transport i komunikacja - 23, Sztuka ludowa - 88, Instrumenty muzyczne - 30, Zabawkarstwo - 45, Przedmioty obrzędowe 31, Miary i wagi 16, Lecznictwo - 8, Różne - 23. Zbiory zastane sprzed 1939 r. (ceramika, czepce, narzędzia tkackie, meble i inne) około 160 przedmiotów. Jak widać z zestawienia, poszczególne działy kultury ludowej nie są jeszcze równomiernie zgromadzone. Najbardziej wyczerpująco reprezentowane jest rybołówstwo morskie, w szczególności kolekcja ości rybackich, przedstawiających poważny materiał do typologii wytworów ludowych, a także sprzęty pomocnicze do letnich i zimowych połowów, poza tym poszczególne rzemiosła obejmujące np. obróbkę drewna, wici, włókna itp. oraz rzeźby współczesne artystów kujawskich. Pochodzenie zbiorów zgromadzonych w latach 1946-1948 jest następujące: z województwa pomorskiego " gda ńskiego " olsztyńskiego " szczecińskiego. . . . . . . . białostockiego " Z innych województw polskich. . . . . . . z tercnów są,iednich (inne kraje) ..... 977 4 I4 3I2 16 22 70 145 Dział etnograficzny l'vluzeum Miejskiego w Toruniu zajmuje obecnie całe zachodnie skrzydło drugiego piętra zabytkowcgo ratusza, w którym w hołu, w korytarzu oraz pokojach i .salaeh znajdują się kolejno zbiory rozmieszczone następująco: uprawa roślin, transport i komunikacja, rze- �459 miosło, pracownia asystenta i zarazem sala ćwiczeń, pracownia kustosza i zarazem biblioteka, obróbka włókna, tkactwo, hodowla zwierząt i łowiectwo, rybołówstwo, sztuka ludowa, gospodarstwo domowe (łącznie ok. 790 m2). Na pierwszym piętrze w dziale artystycznym chwilowo zostały umieszczone zbiory magazynowe. Zbyt szczupły lokal nie pozwolił na ekspozycję strojów ludowych, instrumentów muzycznych a także na bardziej poglądowe rozróżnienie rybołówstwa morskiego, rzecznego i jeziornego, na należytą ilustrację obróbki włókna, rozwoju tkactwa itd. Brak wolnych ścian stwarza też trudności należytego porównawczego zilustrowania poszczególnych przedmiotów. Poza tym układ kolejny zbiorów, nie zawsze słuszny, został podyktowany kolejnością sal danej wielkości. Dotkliwie odczuwa się tu brak osobnej sali ćwiczeń, kilku pracowni i preparatorni. Zbiory działu etnograficznego, aczkolwiek udostępnione dla zwiedzających nie są jeszcze skompletowane ani opracowane, np. sala sztuki odgrywa rolę magazynu. Większość zbiorów nie posiada jeszcze szczegółowych napisów objaśniających. Brak też odnośnych map oraz wielu fotografii i rysunków ilustracyjnych, gdyż zbiory te są gromadzone zaledwie od dwóch lat. W obecnych warunkach została zastosowana zasada systematycznego układu zbiorów wg poszczególnych działów, z uwzględnieniem ich typologii i rozwoju tam, gdzie na to pozwoliły materiały. Narazie jeszcze nie było możliwe muzealne przedstawienie całych zespołów ilustrujących życie wsi, wnętrz chat, pracowni wiejskich rzemieślników itp. Starano się o uzyskanie przejrzystości i pokreślenia ostetycznych walorów przedmiotów pozbawionych naturalnego podłoża. W tym celu, obok szarego lub ciemno piaskowego tła, w sali pszczelnictwa wprowadzono barwę zieloną. Oprócz obiektów zgromadzonych w latach 1946-1948 należy wymienić kolekcję etnograficzną, która przetrwała wojnę, a która do roku 1939 stanowiła część Muzeum Miejskiego w Toruniu. Liczy ona około 160 przedmiotów pochodzących ze zbiorów Towarzystwa Naukowego w Toruniu i Towarzystwa Popierania Przemysłu Ludowego zgromadzonych w znacznej mierze staraniem doktorstwa Stenbornów. Na kolekcję tę składają się meble kaszubskie, ceramika, czepce kaszubskie i warmijskie, narzędzia do obróbki ln,u, stępy, czółno i inne przedmioty. Poza tym z dawnych zbiorów miejskich pozostała kolekcja okazów europejskich i pozaeuropejskich wlicz bie 402 przedmiotów. Niestety inwentarze zbiorów stanowiących część dawnego Muzeum Miejskiego w Toruniu zaginęły w czasie wojny i znacza część obu kolekcji nie posiada metryk pochodzenia. Materiał ilustracyjny. Dopełnienie zbiorów stanowią powiększone fotografie wykonane w terenie, ilustrujące zastosowanie odnośnych narzędzi, na Pomorzu w latach 1946-1948, poza tym rysunki również wykonane w terenie oraz porównawcze ilustracje z postaci wziętych z literatur a dotyczących odnośnych europejskich narzędzi z okresów prehistorycznych i historycznych np. z Grecji starożytnej a także z terenów pozaeuropejskich. W pracy przy wykonaniu rysunków, napisów, inwentaryzacji, katalogowaniu obiektów i książek, przy rozwieszeniu eksponatów itp. brały udział praktykantki muzealne, a ponadto około I S osób spośród młodzieży akademickiej i inne. Projektowanie układów i rozwiązań literniczych oraz ilustracyjnych wykonała artystka-grafik Hanna Makowiecka i artysta-grafik Joanna Piekarska. Rysunki ilustracyjne wykonał artysta-grafik Kosma Czuryło. IV. Organizacja wewnętrzna Oprócz tymczasowych inwentarzy założono I) kartotekę obiektów muzealnych w układzie działowym, (rozpoczęto wykonywanie rysunków i opisywanie przedmiotów, wydrukowano też podobne karty do badań terenowych na zwykłym papierze), 2) kartotekę obiektów muzealnych w układzie geograficznym wg województw i powiatów, 3) wykonano tablice topograficzne rozmieszczenia przedmiotów w salach muzealnych (w brulionie),' 4) wydrukowano terenowo-magazynowe, przywiązywane do przedmiotów karty metrykalne w trzech barwach oznaczających przedmioty własne oraz wymienne S) założono archiwum przedmiotów, na które składają się wszelkie zapisane przypadkowe lub tymczasowe dane, opisy łistów etc. 6) założono kartotekę przedmiotów w terenie oraz wydrukowano karty do notowania przez zwiedzających oraz oprowadzających informacji dotyczących przedmiotów oglądanych lub przedmiotów w terenie 7) założono kartotekę informatorów terenowych 8) kartotekę ofiarodawców 9) kartotekę deponentów 10) kartotekę szkół w województwie pomorskim (układ geograficzno-alfabetyczny) I I) archiwum folklorystyczne (w stadium organizacji) 12) archiwum wycinków z pism 13) katalog książek (alfabetyczny) 14) katalog map (alfabetyczny) IS) katalog kartkowy bibliografii etnograficznej Pomorza oraz prac z zakresu muzeologii znajdujących się w bibliotekach toruńskich (niekompletny) 17) księgi zwiedzających zbiory 18) dzienniki pracy. V. Działalność I. Prace naukowo-badawcze. Na wycieczkach naukowo-muzealnych 2dańskiego, olsztyńskiego i innych prowadzi na terenie woj. pomorskiego, się w miarę możliwości ba- �dania dotyczące kultury ludowej oraz gromadzi się materiały w formie zapisów obiektów muzealnych oraz rysunki i fotografie. Równocześnie robi się też poszukiwania dotyczące ncjstarszych zabytków budownictwa ludowego w celu znalezienia obiektów do przyszłych muzeów na wolnym powietrzu typy skansenowskiego. Jedna cha ta zabytkowa w powiecie brodnickim została już za bezpieczona za pośrednictwem urzędu konserwa torskiego. 1\lateriały ze brane są opracowane przez personel naukowy działu. Należy podkreślić, że w pracy tej gromadzenie zabytków, poza pracownikami muzeum, pomaga grono życzliwych osób. 2. Praca dydaktyczno-społeczna. a) Wykłady i ćwiczenia. Zbiory muzealne wraz z biblioteką działu służą jako materiał naukowy i dydaktyczny przy wykładach i ćwiczeniach uniwersyteckich z zakresu muzeologii ze szczególnym uwzględnieniem etnografii Pomorza prowadzonych w lokalu Działu Etnografii przez adiunkta U. M. K., kustosza Działu, dr Marię Znamierowską-Priifferową. Poza tym z materiałów muzealnych, biblioteki, rysunków, druków itp. korzystają do swych prac artyści, młodzież szkolna, młodzież z wyższych kursów nauczycielskich a także pracownicy innych muzeów. b) Praktyki muzealne. Już od 1 czerwca 1947 studenci muzealną· U. M. K. odbywają tu praktykę c) Zwiedzający zbiory. Od czasu udostępnienia zbiorów dla zwiedzających odbywają się regularne pogadanki prowadzone przez praktykantki studentki U. 1\1. K" które też udzielają informacji. Prowadzone są stałe obserwacje i notatki dotyczące reakcji zwiedzającej publiczności. Materiały te są następnie zespołowo dyskutowane w celu wyciągnięcia odpowiednich wniosków dotyczących opracowania ekspozycji, spopularyzowania Muzeum oraz idei ochrony zabytków kultury ludowej w terenie, a także w celu usprawnienia obsługi muzealnej. Zapoczątkowano zapraszanie do 1\luzeum Związków Zawodowych. 3. Współpraca. Dział Etnograficzny w osobach swego personelu współpracuje lub współpracował z Polskim Towarzystwem Ludoznawczym, Państwowym Instytutem Badania Sztuki Ludowej, z Referatem Sztuki Ludowej (Departament Plastyki), z Centralnym Instytutem Kultury, z Instytutcm Bałtyckim, z Tow. Krajoznawczym oraz Związkiem lvIuzeów w Polsce. \V lokalu Działu Etnograficznego ~luzeum :vIiejskiego w Toruniu ma swoją siedzibę i odbywa swoje posiedzenia Polskie Tow. Ludoznawcze Oddz. w Toruniu oraz Tow. Muzyczne. personel Działu bierze czynny udział. W pracach obu Towarzystw Dział Etnograficzny, utrzymuje kontakt z muzeami prowincjonalnymi bądź udzielając instrukcji, poradników, kart, muzealnych, tam gdzie brak odnośnych specjalistów, albo też dyskutując problemy zbiorów ekspozycji. 4· Propaganda ochrony zabytków kultury ludowej Prace propagujące ochronę zabytków kultury ludowej polegały na odczytach i pogadankach wygłaszanych przez kustosza Muzeum w Toruniu, na artykułach i odezwach w prasie i w radio, na rozsyłaniu ankiet itp., co poza paroma wyjątkami nie przyniosło żadnych rezulattów. Natomiast można podkreślić pozytywne rezultaty odczytów dla młodzieży szkolnej na prowincji np. w Skępem pow. Lipno i w Nieszawie gdzie młodzież szkolna i częściowo nauczycielstwo wydatnie przyczynili się do odnalezienia i zgromadzenia w Muzeum ginących zabytków, a także do odszukania artystów ludowych. 5. Publikacje. Toruń M. Znamierowska-Priifferowa 1947, Centr. Instytut. Kultury. Poradnik Dr Eugeniusz Grabda - Muzeum Rybacki nr 8 rok 1948, str. 305-310. MUZEUM MORSKIE Rybackie terenowy. Warszawa- w Toruniu. Przegląd W SZCZECINIE (komunikat) Wprowadzenie etnografii do Muzeum Morskiego w Szczecinie podyktowane zostało pragnieniem jego twórców, aby w muzeum tego typu, w Polsce pierwszym, a jednym z nielicznych w Europie, podkreślić humanistyczną stronę zagadnienia, jakie stanowi morze. \Vychodzili oni ze słusznego założenia, że morze to nie tylko środowisko przyrodniczo-geograficzne, ale także i człowiek, którego to morze żywi i wychowuje, to warsztaty i narzędzia pracy, to technika, wiedza, to kultura człowieka związanego z morzem. Tak więc doszło do powstania Działu Etnogral'icznego w Muzeum Morskim, uruchomionego z dniem 1 października 1948 r. Założenia programowe Ustalenie programu dla powstającego Działu nie było rzeczą łatwą przez wzgląd na to, że koncepcja samego Muzeum l\Iorskiego znajdowała się wówczas dopiero w stadium stawania, że nie był określony dokładnie �ani zakres, ani przedmiot jtgo działalności. W tym stanie rzeczy przedstawiono organizatorom Muzeum maksymalny program pracy Działu, licząc się z tym, że narzucona koncepcja będzie miała moc obowiązującą. i że zaciąży w ten sposób wybitnie na kształtowaniu się pracy w Dziale i na jej wynikach. Program ten został stworzony w oparciu o przyjęty dla Muzeum schemat tematyki wg zasady trzech pionów: przyrodniczego, geograficznoekonomicznego oraz humanistycznego i trzech poziomów: lokalnego, regionalnego i światowego. Pion humanistyczny we wszystkich trzech poziomych pr.zekrojach miał być reprezentowany głównie przez etnografię i historię, etnografia zaś miała zająć się w skali lokalnej kulturą ludową. regionu ze szczególnym uwzględnieniem kultury rybaków' jeziornych we wszystkich nadmorskich województwach, w skali regionalnej kulturą. marynarzy, rybaków morskich i wpływami kultury skandynawskiej na ludową kulturę polską, zaś w skali światowej kulturą ludów nadmorskich (nie tylko morskich) całego świata w perspektywie porównawczej. Ten po części trójczłonową konstrukcją gmachu narzucony schemat stał się punktem wyjścia dla opracowania programu naukowego w Dziale Etnograficznym, którego założenia przewodnie wyglądają następująco. W skali lokalnej Dział Etnograficzny zajmuje się wąskim skrawkiem całego polskiego wybrzeża od Odry po Braniewo jako naturalnym środowiskiem, w którym człowiek od swego zarania do chwili obecnej wywalczał i wywalcza sobie prawo do życia, czyli zajmuje się z punktu widzenia etnograficznego problemem: człowiek a morze, rozpatrując ten problem na podłożu biologicznym, geograficznym, ekonomicznym, i społecznym i uwzględniając wyniki badań prehistorii. Tu również zajmuje się Dział kwestią wpływu przesiedlenia na kształtowanie ~ię lu~~wej kultury tego rejonu, adaptacją elementów nowych do środowIska 1 Jego mocą przekształcającą. W wyniku tego ,Dział stara się ukazać materialną, duchową i społeczną kulturę ludową tej części lądu, połączoną z resztą kraju rozlicznymi więzami, a rozwijającą się odrębnie na tle różnych warunków miejscowych i wytwarzającą w związku z tym różne nieco formy zjawisk kulturowych i to nie tylko w teraźniejszości, ale także w najbardziej nawet odległej przeszłości, dostępnej badaniom. W pracy tej nie pomija nie tylko zabytków kultury ludowej Słowińców, ale także i zabytków niemieckiej kultury ludowej, jako dokumentów oświetlających zasadniczy problem: człowiek a morze, szczególną zaś uwagę zwraca na ludową kulturę rybaków kaszubskich i to zarówno polskiego jak i niemieckiego pochodzenia. O ile w skali możliwie najbardziej wieka w świetle jego zagadnienia: po cho lokalnej Dział Etnograficzny zajmuje się w sposób wszechstronny wzajemnym stosunkiem morza i człokultury, w skali regionalnej wysuwają na czoła dwa dze n ie i ro z wój kul tury l udowej wybrzeża oraz kulturalny stosunek wybrzeża do zaplecza, jaki w tym wypadku stanowi Polska. Dwoistość programu na tym odcinku - jak łatwo się domyśleć - wypływa z jednej strony z politycznej historii naszego obecnego wybrzeża, poddanego na przestrzeni wieków najprzeróżniejszym obcym wpływom i w ciągu tych wieków aż po rok 1945 (z wyjątkiem Kaszubów) kształtującego swą kulturę niezależnie od Polski, z drugiej zaś jest wynikiem nowych możliwości jej rozwoju przez wejście w łączność z Polską; możliwości nowych wzajemnych wymian i stosunków. Pracując nad pochodzeniem i rozwojem ludowej kultury wybrzeża etnograf w Muzeum Morskim sięga więc nie tylko w słowiańską jego przeszłość, która na terenie województwa szczecińskiego, a także i na skrawkach gdańskiego w pewnych szczegółach przetrwała, ale zajmuje się również oddziaływaniami obcych elementów, przede wszystkim skandynawskich i bałtyckich, a następnie także holenderskich i niemieckich, wykreśla zasięgi geograficzne poszczególnych elementów kultury, ich historyczne wędrówki, przekształcenia, związki, pokrewieństwa, ustala ich przynależność etnograficzną i etniczną oraz ilustruje te elementy kultury ludzkiej, które są wspólne wszystkim bez względu na przynależność etniczną ludziom morza i te elementy, które są różne w zależności od różnej przynależności etnicznej ich twórców czy nosicieli. Realizując zadanie drugie rozpracowuje on zagadnienie wpływu etnograficznego' terytorium polskiego na powstawanie nowego kulturalnego oblicza wybrzeża, czyli rozpatruje tu zagadnienie zaplecza, z którym wybrzeże się łączy bądź to poprzez całe dorzecza, bądź przez lądowe szlaki komunikacyjne, ilustruje te elementy kultury ludzkiej, które są wspólne ludziom morza i ludziom lądu związanego arteriami komunikacyjnymi z morzem oraz pokazuje różnice wynikające z odmiennych warunków bytowania mimo jednakowego pochodzenia. Jak widać z powyższego, tematyka regionalna jest pomyślana właściwie tylko 'jako poszerzenie i rozwinięcie na tle porównawczym tematyki lokalnej. W skali światowej, etnograf w Muzeum Morskim w Szczecinie ilustruje porównawczo rozmaite typy kultur morskich, jednakowość i różnorodność przejawów życia człowieka w zależności od warunków bytu i kręgu kulturalnego. Porusza tu - na szerokim tle porównawczym niemal te wszystkie zagadnienia, które są przedmiotem jego prac na dwu poprzednich odcinkach, nie wyłączając charakteru i roli środowiska, rodzaju zajęcia, rozwoju i pochodzenia, związków z lądem dalej od morza położonym i innych problemów natury etnologicznej; innymi słowy powtarza tu w skali jak najszerszej to, co w skali lokalnej i regionalnej czyni dla polskiego wybrzeża. Oprócz tego zwraca także szczególną uwagę na to, o ile morze i wybrzeże Bałtyku były tą bramą, przez którą docierały do Polski elementy kulturowe z dalekiego świata i - na odwrót - przrz �które Polska sięgała na dalekie szlaki i niosl.a im swoje zdobycze kul- turowe. Zarysowany tu szkicowo program naukowej działalności Działu. niezależnie od tego, że może być realizowany samodzielnie, został pomyślany tak, aby w łączności z innymi Działami Muzeum stanowił jak najlepszą całość, aby podejmowane prace, często dotykające innych specjalności, jak biologia morza, flora i fauna wybrzeża, geografia i klimatologia, ekonomia i technologia, transport i komunikacja itd itd., wchodzących częściowo w zakres problematyki Działu, wspomagane były przez nie i korygowane i nawzajem je wspomagały. Uwidoczniło się to zwłaszcza przy szczegółowym rozpracowaniu programu, w którym uwzględniono liczne nawiązania z innymi reprezentowanymi w Muzeum naukami. Przebieg dotychczasowych prac Wobec perspektywy szybkiego rozwoju Muzeum i rychłego zwiększenia personalnej obsady Działu trzy pierwsze miesiące upłynęły na przygotowaniach organizacyjnych, to jest na przygotowaniu instrukcji do inwentaryzowania, katalogowania zbiorów i prowadzenia prac archiwalnych. Dużą pomoc okazały w tym Działowi wzory Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego oraz informacje dr Marii Priifferowej, za co należy się jej w tym .miejscu uprzejmie podziękowanie. Po dokonaniu tego prZYStąpiono do zestawienia bibliografii etnograficznej rybołówstwa, liczącej w dniu 3 I grudnia 1948 ponad 470 pozycji. W pracy tej, która polegała tylko na zestawieniu pozycji rozproszonych po różnych bibliografiach, tak polskich jak i obcych chodziło o stworzenie wykazu książek, umożliwiającego zapoczątkowanie polityki bibliotecznej. Niezależnie od tego uzyskano zezwolenie na wybór książek o treści etnograficznej w zbiornicach księgozbiorów zabezpieczonych na Pomorzu Zachodnim. W wyniku tej akcji zgromadzono 450 tomów. Podjęcie już z końcem roku 1948 prac archiwalnych było rzeczą przypadku. podczas poszukiwania przez Dział niemieckiego inwentarza zbiorów der Volkskundlichen Abteilung des Stadtmuseum Stettin natrafiono w Muzeum Pomorza Zachodniego na bogaty zbiór ilustracji, negatywów fotograficznych, klisz drukarskich i diapozytywów. Inwentarz niemieckich zbiorów etnograficznych się nie znalazł, ale Dział uzyskał dzięki temu: 887 ilustracji, 99 negatywów, 794 diapozyty i 205 klisz drukarskich z dziedziny etnografii. Cały ten materiał uporządkowano następnie według klucza systematyki etnograficznej. Również z magazynów Muzeum Pomorza Zachodniego, dziedziczącego swe zbiory głównie po byłym Muzeum Kr?jowym w Szczecinie, pochodzi caly materiał ankietowy i korcspondecyjny b. Etnograficznego Działu Muzeum Miejskiego. Bogaty jest tu zwłaszcza zbiór 53 teczek z ilustrowanym materiałem ankietowym na temat prawa ludowego na Pomorzu. . Nluzeum Pomorza Zachodniego dostarczyło wreszcie Działowi Etnograficznemu Morskiego w Szczecinie cały zabe zpleczony . . . Muzeum . ." zbiór egzotyko\\'. Dalszą. częsc tego zbIOru znaleziono nieco później w zagruzowanych Muzeum Morskiego . Do oznaczama. b' ... podZiemiach tego z. IOru - me posiadającego etykiet - przystąpiono w pierwszych mieSiącach 1949 :oku; prace szły opornie - i do chwili obecnej oznaczono tylko drobną Ich część. Oznaczenie egzotyków przerwano . gdy D . ł ł f d w momenCIe, zla . otrzyma un usze na badanie terenowe i na zakup zbiorów. . AkCją gromadzenia .zbiorów i badaniami terenowymi objęto w okresie .s~rawozdawczym, to Jest do czerwca 1949 roku następujące miejscoWOS~1nad Zal.ewem Szczecińskim: osada rybacka na Wyspie Mętne' (JezIOro Stołczyn, Skolwin ' Łąka k dl Dąbskte), . ., Woll'n . W wy'k 111U t ego uzy-J s an? a DZl~ł~ ponad 80 okazów, nie licząc zdjęć fotograficznych i poc~ynlOn~ch OplSOW.Zdobyte materiały posłużyły następnie przy urządzaniu pierwszej wystawy etnograficznej w Muzeum Morskim ot t' dl bl' . .d . ' war ej a .~u lcznosCl ~11a22 czerwca pod nazwą (,Polskie rybołówstwo przybrzeżne l dalekomorskie». . . Na,;iązany na w~osnę tego roku kontakt z rybakami i z kontrolel~ml rybłows~wa morskIego dał Działowi korzyści pod postacią kilku oka.zow .~ar.zędzl rybackich i parę cennych informacji, wyzyskanych tak szCzęslIwle w parę tygodni później. . ~o prac Działu Etnograficznego, podjętych na wiosnę tego roku zahczyc ~ależy .także studia nad rybą w wierzeniach ludowych. Do tej pory DZiał pOSiada przepracowane materiały z Gessnera (,Aquatilia». Charakter i stan zbiorów Przy nagromadzeniu przez Dział wyżej wymienionych zbiorów kie~owano Się na.stępującą zasadą: gromadzenie wszystkiego, co ma bliższy ub .d~lszy z';lązek z et?ografią, bez względu na to, czy samo Muzeum ~OI s;le będzl: z tego mIało pożytek, czy nie. O takim stanowisku zadecy• o':,a .fa~t, ze w Szczecinie nie ma drugiej placówki etnograficzne' za~ lstmeme ~tnograficznego materiału, nie zawsze wchodzącego w zakr~~ za~~teres?wan ~uze~m Morskiego, nakazywało zebranie go w jednym mieJscu l odpowIedme zabezpieczenie. Z tego powodu DZl'ał d . h T b ..' ysponuJe w c W.Il o ecneJ zarowno dubletami jak i zbiorami które nie będą stanowIły przedm~o~u jego badań i posłużą jako materiał wymienny, o czym w tym mieJscu skwapliwie komunikuję. . Z~ względu na tematykę największą ilością materiału wymienne o ~uzą zblO:y egzotyczne. Zbiory te - jak udało się stwierdzić na podsta;e r~ewodmka po .~uzeum Miejskim z roku 1924 - pochodzą z nast pUjących terytonow: Afryka środkowa ,- Indie Przed O . . l. Z agangesowe ę ceama, AZja wschodnia i Ameryka. Zbiór ten obejmuje różnorodn; Lud, T. XXXIX 3° �dziedziny wytworów to nie tylko z kręgu zagadnień kultury materialnej, ale także duchowej i społecznej, poczynając od kamiennych kopaczek, a kończąc na posągach bóstw, maskach kulturowych i oznakach władzy naczelników plemion. Przez wzgląd na zupełny brak inwentarza i na istniejące trudności w oznaczaniu tego zbioru przez pewien czas jeszcze będzie on pod względem naukowym bezużyteczny, zaś część jego, wobec możliwości błędnych oznaczeń, będzie posiadać jedynie wartość dydaktyczną. Oprócz oznaczania wymaga on troskliwej i umiejętnej konserwacji, co obecnie nie jest w Muzeum Morskim możliwe. W lecie 1948 roku dyskutowano w Szczecinie sprawę ewentualnego przekazania tego zbioru do Muzeum Kultur Ludowych w Młocinach. Dział Etnograficzny w Muzeum Morskim wówczas nie istniał, nie istniał też jego program. Dziś sprawa ta może się stać przedmiotem ponownej dyskusji. Dział Etnograficzny ze swej strony przedstawia następujące sugestie: I. Muzeum Morskie zachowa te egzemplarze zbioru, które będą potrzebne przy ilustrowaniu kultur «morskich» świata, odda zaś Muzeum Kultur Ludowych to wszystko, co w Muzeum Morskim nie znalazłoby zastosowania. 2. Muzeum Kultur Ludowych potraktuje ten depozyt jako wymianę i przekaże Muzeum Morskiemu niektóre dublety swoich zbiorów. 3. W sprawie wymiany zbiorów jak również w sprawie jak najbardziej celowej i najlepszej ich ekspozycji oba te muzea nawiążą ścisły kontakt. Wszystkie bez wyjątku zbiory z miejscowości rybackich Zalewu Szczecińskiego są pochodzeniaponiem.ieckiego. Należą tu w przeważającej mierze narzędzia połowu; tylko kilkanaście z nich reprezentuje inne dziedziny kultury, jak np. strój i łowiectwo. Zbiór ten, narazie skromny ilościowo, ma jednak tę zaletę, że przeważnie można ustalić dla niego i pochodzenie i terminologię. Na zbiór materiałów ilustracyjnych składa się do chwili obecnej ponad 1.000 fotografij i rycin. Przedstawiają one różne dziedziny kultury różnych krajów i lądów, mają więc charakter podobny, jak i omówione wyżej egzotyki i jak owe egzotyki staną się w bliskiej przyszłości przedmiotem wymiany. Na miejscu, w Szczecinie. interesuje się tym zbiorem i korzysta z niego Ognisko Kultury Plastycznej, Związek Teatrów i Chórów Ludowych oraz niektóre Powiatowe Referaty Kultury i Sztuki. Reszta materiałów ilustracyjnych, a więc negatywy, przeźrocza i klisze drukarskie, dotyczy głównie terytorium Pomorza Zachodniego, ale znajdują się tu także materiały z innych regionów. W przeźroczach przeważa budownictwo, obróbka surowców, odzież i zwyczaje doroczne, w negatywach budownictwo, zaś tematyka klisz drukarskich jest nader różnorodna, W materiale ankietowym mieszczą się przede wszystkim 53 teczki dotyczące instytucji sołtysostwa, dalej odpowiedzi ankietowe na temat znaków własnościowych, typów uli na Pomorzu i inne. Przy obecnym składzie liczebnym Działu nie jest możliwe ani szybkie skartotekowanie wszystkich zgromadzonch zbiorów, ani tym bardziej opracowanie i opublikowanie ich katalogu. Niemniej Dział będzie dążył do jak naj śpieszniejszego ich udostępnienia. Tadeusz ZARYS CJALNYM ORGANIZACJI UWZGLĘDNIENIEM MUZEÓW MUZEÓW WE FRANCJI Delimat ZE SPE- ETNOGRAFICZNYCH Ostatnia reforma muzealnictwa francuskiego z 1945 i 1948 roku, ma na celu pod względem administracyjnym: a) kontrolę państwa nad użytkowaniem zbiorów i budynków muzealnych, b) planowe rozmieszczenie muzeów i zbiorów we Francji, c) pomoc finansową, pod względem zaś naukowym: a) stworzenie odpowiednkh ram organizacyjnych dla. naukowego podniesienia i rozwoju muzeów, przede wszystkim prowincjonalnych, podniesienie fachowego poziomu kustoszów. Wszystkie muzea we Francji zostały podzielone, pod względem administracyjnym, na dwie grupy: muzea humanistyczne i muzea przyrodnicze. Aczkolwiek na pierwszy rzut oka podział ten wydaje się bardzo racjonalny i nie nastręczający trudności, to jednak w praktyce okazało się inaczej. Istnieją muzea, o które uczeni sprzeczają się co do ich charakteru humanistycznego bądź przyrodnkzego: są to muzea prehistoryczne i etnograficzne. Argumenty za wcieleniem muzeów prehistorycznych do grupy muzeów przyrodniczych są na tury metodologicznej; zwolennicy takieh klasyfikacji powołują się na wspólną metodę badań wykopaliskowych paleontologicznych, geologicznych i prehistorycznych. Jednak muzea archeologiczne zaliczone zostały do humanistycznych. Jeśli chodzi o muzea etnograficzne, to za zaklasyfikowaniem ich do muzeów przyrodniczych prz.emawiają powiązania etnografii i etnologii z prehistorią i antropologią, dWiema naukami przyrodniczymi, bądź uważanymi za przyrodnicze. Z drugiej strony badania etnograficzne ludów europejskich opierają się w dużym stopniu na dokumentach pisanych, co wiąże etnografię tych ludów z naukami historycznymi. Nie tu miejsce na rozważania o charakterze etnografii i etnologii, dlatego też wymieniając tylko opinie twórców· nowej organizacji muzealnictwa we Francji, przechodzę do stwierdzenia, że przy klasyfikacji muzeów odegrały poza czynnikami czysto naukowymi dużą rolę i inne czynniki np. tradycyjność w uznawaniu etnografii i etnologii za części antlOpologi 30* �ogólnej (antropologia kulturalna), bądź też względy natury praktyczne~ np. traktowanie typowej architektury wiejskiej na równi z zabytkami sztuki, jak zabytkowe kościoły, zamki itp. .. W wyniku tych poglądów, względów itd. podział muzeów we Francji nie jest jednolity j wszystkie muzea etnograficzne regionalne, względn~e działy etnograficzne muzeów mieszanych prowincjonalnych oraz parysk~e Musee des Arts et Traditions Populaires, czyli muzea obejmujące wyłącznie zbiory z Francji, zostały zaliczone do muzeów humanistycznych; natomiast największe muzeum etnograficzne, Musee de l'Homme, posiadające ~ka.zy z całego świata prócz Francji, oraz działy mieszanych muzeów prowlllcJonalnych, obejmujące zbiory etnograficzne nie francuskie, znajdują się w grupie muzeów przyrodniczych. Można mniej lub bardziej kwestionować uznanie przewagi elementów przyrodniczych nad humanistycznymi w etnografii i etnologii, ale nie można zrozumieć zastosowania innych metod, jako kryteriów naukowych w stosunku do etnografii Francji i do etnografii państw ją otaczających, nie mówiąc nawet o odległych ludach. Należy to przypisać, jak to było zaznaczone, względom natury poza naukowej. Ostatnia reorgani'acja i klasyfikacja muzeów datuje się od wojny: rozporządzenie z 13 lipca 1945 i dekret z 31 sierpnia 1945 w stosunku do muzeów humanistycznych oraz rozporządzenie z dnia 27 kwietnia 1948 w stosunku do muzeów przyrodniczych; należy przy tym zaznaczyć, że organizacja tych ostatnich opiera się w dużej mierze na rozporządzeniach przedwojennych. MUZEA HUMANISTYCZNE. Muzea humanistyczne są podzielone na muzea narodowe, wszystkie państwowe, oraz niepaństwowe, w których rozróżniono muzea zaszeregowane i kontrolowane. Muzea narodowe. Muzea narodowe, w liczbie 25, są to wielkie lub bardzo cenne muzea w Paryżu i okolicy. Oczywiście Luwr stoi na czele ich wszystkich. Z muzeów interesujących etnologa zaiiczone zostały tu Musee Guimet, poświęcone wyłącznie sztuce azjatyckiej, oraz wspomniane już Musee National des Arts et Traditions Populailes. Muzea narodowe są całkowicie utrzymywane, zarządzane i kontrolowane przez państwo. Są one zgrupowane w towarzystwo o osobowości prawnej i funduszach autonomicznych p. n. Zrzeszenie Muzeów Narodowych. Administrowane jest ono przez Dyrektora Muzeów Francji, wspartego przez Radę Administracyjną i Radę Artystyczną. Zrzeszenie Muzeów Narodowych może otrzymywać wszelkie dary i legaty zarówno dotyczące zbiorów, jak i ruchomości i nieruchomości, mogących służyć celom muzealnym, w gótowce i naturze. Duży głos doradczy łub decydujący ma Komitet Kustoszów. Składa się on z konserwatorów i dyrektorów muzeów narodowych pod prze- wodnictwem dyrektora Muzeów Francji. Zbiera się on 2 razy w miesiącu i omawia okazy zgłoszone do nabycia, dary i legaty, które mają być przedstawione Radzie Artystycznej Muzeów i decyduje sam o nabytkach w ra· mach kredytów poszczególnych departamentów i muzeów narodowych. Żaden nabytek, legat, dar nie może być przedstawiony Radzie Artystycznej bez uprzedniego przychylnego zdania Komitetu Kustoszów. Poza tym dyrektor Muzeów Francji radzi się Komitetu Kustoszów we wszystkich kwestiach dotyczących życia muzeów narodowych, zwłaszcza rozmieszczenia i grupowania zbiorów, wypożyczania okazów na wystawy krajowe i zagraniczne, depozyty w muzeach prowincjonałnych i stowarzyszeniach publicznych, bezpieczeństwa i przepisów odnośnych muzeów, wreszcie spraw dyscyplinarnych personelu. Muzea zaszeregowane. Wśród muzeów niepaństwowych zostało wydzielonych 26, jako zaszeregowane j w planie ogólnym jest przewidzianych w przyszłości 30 muzeów sztuk pięknych, 15 archeologicznych i 15 etnograficznych. W muzeach zaszerogowanych kustosz jest urzędnikiem państwowym, podlegającym Ministerstwu Oświaty, inni pracownicy nie są urzędnikami państwowymi, aczkolwiek podlegają tym samym przepisom co kustosz. Prawa własności właścicieli bez względu na to czy są to osoby prawne czy fizyczne, nie uległy żadnej zmianie. Uczestniczą one obok państwa w wydatkach na utrzymanie muzeum w wysokości ustalonej przepisami prawnymi; np. jeśli chodzi o muzea miejskie wysokość subwencji państwowej uzależniona jest od ilości mieszkańców danej gminy miejskiej. Interwencja państwa ogranic~a się tylko do użytkowania zbiorów i budynków muzealnych przez ich właś::icieli, zgodnie z wymaganiami naukowemi i konserwatorskimi. Muzea kontrolowane. Do muzeów kontrolowanych zaliczono wszelkie inne muzea należące do miasta, departamentów itp. z wyłączeniem narodowych i zaszeregowanych, co wynosi ponad 800 muzeów. Kustosz takiego muzeum, względnie osoba opiekująca się nim, nie jest urzędnikiem państwowym, ale jest mianowany przez Ministerstwo Oświaty i pozostaje pod jego kontlolą. I tu, jak w wypadkach muzeów zaszeregowanych, własność prywatna zostaje zachowana. Podług dyrektora Muzeów Francji, p. Georges Salles, w XIX wieku panowała skłonność do tworzenia z każdego muzeum prowincjonalnego małego Luwru. W przeciwieństwie do tego obecna polityka muzealna dąży do pewnego rodzaju partykularyzmu i do rywalizacji z uniwersalnością muzeów paryskich przez jakość i ilość specjalności. Dla uzyskania tego jest przedsięwzięta akcja szeroko zakrojonych depozytów między muzealnych dla okazów, które we własnym muzeum nie mają tego znaczenia, jakie przedstawiają dla innego. Np. ohraz, którego tematem jest zdarzenie histo- �47° ryczne dotyczące pewnej ściśle określonej miejscowości, ma bez porównania większą wartość w muzeum obejmującym swym zakresem tę miejscowość, niż w każdym innym muzeum. Z drugiej strony olbrzymie znaczenie ma tworzenie muzeów poświęconych jednej specjalności, oczywiście z umiejscowieniem ich w ośrodkach istnienia tej specjalności. Np. muzeum papieru w Angouleme i w Ambert. Przewidziany jest cały szereg innych muzeów specjalnych, jako to wina, skóry, zboża itp. Dla podniesienia naukowego i rozwoju muzeów przede wszystkim prowincjonalnych, został powołany do życia szereg organów i instytucji. Na czele ich stoi Dyrekcja Muzeów Francji, powstała na podstawie dekretu z 18 VIII 19451'. Stanowi ona jedną z 5 Dyrekcji Ministerstwa Oświaty Narodowej, zgrupowanych w Dyrekcji Naczelnej: Do zadań Dyrekcji Muzeów Francji należą zagadnienia administracyjne muzeów, ze specjalnym uwzględnieniem muzeów narodowych i Ecole du Louvre, ponadto działalność naukowa muzeów zaszeregowanych i kontrolowanych, inspekcja muzeów prowincjonalnych, opieka nad Zrzeszeniem Muzeów Narodowych. Poza tym do jej obowiązków zaliczone jest wydawanie aktów prawnych i zarządzeń, wydawanie Annuaire des Musees i publikacji technicznych, wypożyczanie zbiorów na wystawy, deponowanie zbiorów; wszelkie sprawy i kontrole rachunkowe; wreszcie angażowanie personelu dozorującego i utrzymującego porządek w muzeach; zakup i kontrola sprzętu ochronnego przeciw niebezpieczeństwu ognia i kradzieży. jak widać z uprawnień Dyrekcji Muzeów rola jej jest ogromna, gdyż obejmuje stronę prawną i administracyjną muzeów oraz w olbrzymiej ich większości działalność naukową. jak zobaczymy poniżej, wspiera się ona na mniejszych organach, bardziej wyspecjalizowanych. jednym z nich jest Sekcja Muzeów Prowincjonalnych. Zajmuje się ona inspekcją muzeów zaszeregowanych i kontrolowanych, angażowaniem personelu naukowego muzeów zaszeregowanych, kontrolą nabytków, przyznawaniem subwencji, zarządzaniem depozytami państwowymi. Na czele Sekcji Muzeów Prowincjonalnych stoi Inspektor Naczelny, który ma całą sieć inspektorów, przy czym poszczególne rodzaje muzeów, np. etnograficzne, mają swoich specjalnych inspektorów, tzw. inspektorów głównych. Gl6wnym celem inpektorów jest nawiązanie i utrzymywanie bezpośredniego kontakttt między najbardziej oddalonymi muzeami prowincjonalnymi, a Paryżem, co umożliwia muzeom prowincjonalnym korzystanie z postępu metod muzeograficznych i pozwala im być zawsze au courant spraw muzealnych. l\1uzea zaszeregowane i kontrolowane są inspekcjonowane raz na rok conajmniej przez inspektora naczelnego lub inspektorów głównych, przez konserwatorów muzeów narodowych, inspektora naczelnego Zabytków Historycznych. Ponadto w muzeach kontrolowanych mogą być przeprowadzane inspekcje specjalne, zlecone przez inspektorów konserwatorom muzeów zaszeregowanych z tego samego terenu. 471 Duże znaczenie dla podniesienia naukowego muzeów prowincjonalnych ma tworzenie ośrodków regionalnych, przewidzianych w zasadzie w każdym regionie akademickim i pozostających w ścisłym kontakcie z uniwersytet~mi. Dają one olbrzymią pomoc naukową muzeom prowincjonalnym, gdzl~ naogół odczuwa się wielki brak personelu fachowego. . Cor.az większe wymagania stawiane muzeom pociągnęły za sobą zWlększe11le wymagań w s.tosunku do ich kustoszów. Obecnie kustosze muzeów regionalnych są przeszkalani na specjalnych kursach które od?ywaj.ą si~ w Pary~u; prowadzone są przez pierwszorzędnych s'pecjalistów l obejmują w mmejszym lub większym zakresie, wszystkie zagadnienia m.uzeologiczne. Czas jest podzielony między wykłady teoretyczne oraz wizyty w różnych muzeach i w różnych działach muzeum. Konserwator muzeum prowincjonalnego ma możność zobaczenia najlepszych wzorów w ~~zeach paryskich, a jednocześnie usłyszenia fachowej, praktycznej rady największych specjalistów w trudnych i wątpliwych dla niego kwestiach. Na przyszłość przyjęto zasadę, że każdy kustosz musi mieć ukończoną Ecole. du Louvre. Należy zaznaczyć, że Szkoła ta wydaje dyplomy kilku stopm, :" zależności od rodzaju przygotowania słuchacza oraz od programu przerobIOnego w Szkole. "lvV związku z powyższą zasadą, w skład programu Ecole du Louvre, obok różnych specjalności z dziedziny sztuki, weszła ~uzeografia. ~~kłady prowadzone są przez specjalistów wysokiej miary, ~a.k G. H. RIvIere, dyrektora Musee des Arts et Traditions Populaires l lllspektora muzeów prowincjonalnych oraz G. Bazin, szefa departamentu ~alarstwa w ~uwrze. Wykłady te obejmują zasadniczo wszystkie zagadniema muzeologiczne. Uzupełniane są ćwiczeniami praktycznymi, na których słu.chacze mają możność nauczenia się inwentaryzacji, sporządzania kart opisowych, wykonywania rysunków okazów muzealnych itp. Poza tym w Ecole du Louvre są wykłady z etnografii francuskiej, powadzone przez znawcę tego przedmiotu, M. Maget, kustosza Musee des Arts et Traditions Populaires. Mają one na celu zaznajomienie przyszłych konserwatorów nie etnografów z zagadnieniami etnograficznymi. Dla zapewnienia fachowości pracowników muzealnych dekret z 3 [, VIII. '945 r. powołał do ~ycia specjalną komisję kwalifikacyjną dla personelu naukowego muzeów. Komisja ta ustala kwalifikacje, na podstawie któr~ch są wybierani konserwatorzy muzeów narodowych, zaszeregowanych I kontrolowanych, asystenci muzeów narodowych oraz cały personel n.auk0:-V~ muzeów zaszeregowanych. Część członków tej komisji wchodzI w jej skład z tytułu swych stanowisk, np. dyrektor naczelny Sztuk i Nauk Humanistycznych, dyrektor Muzeów Francji, część zaś z nominacji przez Ministra Oświaty. \V muzeach narodowych przewidziane są stanowiska: dyrektor, szef departamentu muzealnego, kustosz przydzielony do dyrektora, asystent. �472 Muzea etnogcaficzne prowincjonalne. \V ramach organizacji muzealnictwa francuskiego, opartej na reformie z 1945 r. obecnie są przeorganizowane muzea etnograficzne prowincjonalne. Praca jest wytężona, gdyż na ogół etnolodzy i muzeolodzy francuscy zdają sobie sprawę z pewnego opóźnienia w badaniach etnograficznych własnego kraju. \Vyraźnie to stwierdza w jednyn; ze swych artykułów G. Salles, pisząc, że rozwój etnografii francuskiej pozostaje w tyle w porównaniu z badaniami przeprowadzonymi w innych krajach np. w krajach skandynawskich, w Niemczech, w Związku Radzieckim. Na 900 muzeów na prowincji prawie 600 posiada zbiory etnograficzne francuskie, przeważnie jednak pomieszane z okazami archeologicznymi i historycznymi. Obecnie położony jest wysiłek na przegrupowanie, skompletowanie i podniesienie ich wartości przez odpowiednie rozmieszczenie. Przewidziana jest sieć muzeów regionalnych obejmująca całą Francję; zbiory poszczególnych muzeów byłyby związane z odpowiednimi regionami. Cały szereg takich muzeów już istnieje, np. Muzeum Baskijskie w Bayonne, Muzeum Lotaryńskie w Nancy itp. Wielkim oparciem dla działalności naukowej prowincjonalnych muzeów etnograficznych są ośrodki etnograficzne regionalne, pozostające w bliskich stosunkach z uniwersytetami. Ponadto ośrodki te poddane są przewodnictwu Musee des Arts et Traditions Populaires. Pracują one na podstawie metod badań wypracowanych i wypróbowanych przez to Muzeum, przeprowadzają ankiety itd. G. H. Riviere, dyrektor Musee des Arts et Traditions Populaires, ma nadzieję, że w ciągu kilku lat zostanie utworzonych koło 15 pracowni regionalnych, zrzeszonych pod auspicjami Muzeum i jego Pracowni Etnografii Francuskiej. Będą one mogły opracować sporą ilość syntetycznych monografii grup ludzkich, co jest według niego, ostatecznym celem etnografii. Obecnie istnieje już w Caen, przy katedrze historii Normandii, muzeum historyczne i etnograficzne tejże prowincji; ~ Tuluzie Pracownia Etnografii Regionalnej w ramach Institut d' Etudes Occi tanes, oraz kilka innych. Musee des Arts et Traditions Populaires. W ramlch organizacji muzeów francuskich Musee des Arts et Traditions Populaires w Paryżu zajmuje, poczesne miejsce. Stworzone zostało w 1937 roku, jako Muzeum mające dać oparcie dla sieci muzeów regionalnych prowincjonalnych. Zostało przydzielone, jak to już było zaznaczone, do muzeów narodowych. Podstawą zbiorów stały się okazy etnograficzne z dawnego Trocadero, i archiwum Commission des Recherches Collectives; następnie zaczęły napływać okazy i dokumenty zebrane na podstawie kwestionariusza, dotyczącego rolnictwa, potem materiały i okazy misji etnograficznej w Sologne, która głównie badała dom wiejski, oraz misji muzykologicznej w Basse-Bretagne. 473 Podczas wojny W 1941 r. w ramach walki Ministerstwa Pracy z bezrobociem, zostały przydzielone pewne fundusze na prace intelektualne. Dzięki temu Musee des Arts et Traditions Populaires uzyskało kilku pracowników i mogło prowadzić badania naukowe. Główny nacisk położono na badania terenowe. Na początku postanowiono opracować architekturę wiejską, meble i sprzęt domowy, techniki rzemieślnicze oraz sztukę i litera turę ludową. Poszukiwania w terenie prowadzili specjaliści z każdej dziedziny, jako to: młodzi architekci (koło 40), technicy - absolwenci szkół sztuki stosowanej młodzi etnografowie, wreszcie specjaliści teatru marionetek, literatury, muzyki i śpiewu ludowego. W wyniku tych badań zebrano bardzo bogaty material. Uzyskano przeszło tysiąc monografii dotyczących architektury wiejskiej, traktowane z punktu widzenia funkcjonalnej zależności od ośrodka geograficznego, rodzaju życia, warunków technicznych, społecznych i ideologicznych. 13.420 monografii dotyczących mebli i kilka tysięcy rysunków narzędzi domowych, stanowi bardzo pokaźny wkład do poznania kultury materialnej wsi francuskiej. Należy przy tym podkreślić, że poszukiwania i badania mebli objęły w całej Francji, prócz Alzacji i Lotaryngii, wszystkie okazy wartościowe z punktu widzenia etnograficznego. Poszukiwania w tym zakresie są uważane za skończone. Badania technik rzemieślniczych 'skupiły się w kilku tradycyjnych ośrodkach garncarstwa i obróbki żelaza i dały szereg cennych nadzwyczaj opracowań. Bogate materiały dotyczą również teatru ludowego marionetek, literatury ludowej, oraz śpiewu i muzyki, które zostały utrwalone na płytach fonograficznych. Różne badania naukowe przyniosły ponadto Musee des Arts et Traditions Popułaires, prócz materiałów wymienionych wyżej, dziewięćdziesiąt kilka tysięcy fotografii i rysunków technicznych, wykonanych na kalce. . Po wojnie, łącznie z reformą muzealnictwa, Musee des Arts et Traditions Populaires stanęło wobec nowych zadań. Dzięki niespożytej energii i głębokiemu znawstwu dyr. G. H. Riviere, wspomaganego przez zespół współpracowników fachowych i pracujących z pełnym oddaniem się sprawie, Muzeum prowadzi szeroką działalność w terenie. W powojennej jego pracy bardzo poważne miejsce zajmuje naukowe wypracowywanie poszczególnych zagadnień muzeograficznych, jak np. inwentaryzacji, katalogów, sprzętu muzealnego itp. Zagadnienia te są daleko rozbudowywane, opracowywane do naj drobniejszych szczegółów. Karty katalogowe dają bardzo obfity materiał dokumentarny i informacyjny. W działalności Muzeum dużą rolę odgrywa również kształcenie przyszłych kustoszów. Słuchacze Ecole du Louvre przechodzą tutaj kurs muzeograficzny i uczęszczają na ćwiczenia praktyczne dla nich urządzane, dzięki czemu mają możność bezpośredniego kontaktu z pracą w muzeum. �47+ Vv ten sposób Musee des Arts et Traditions Populaires caly wlaściwie swój wysilek skupia obecnie na pracy badawczej lub dydaktycznej w stosunku do młodzieży studiującej. Niestety do tej pory nie posiada sal wystawowych. Powstałe na dwa lata przed wojną, nie zdążyło się wtedy zorganizować i urządzić całkowicie; po wojnie olbrzymią przeszkodę stanowi brak odpowiednich funduszów na sprzęt wystawowy, który jest bardzo kosztowny. Ponadto właściwie wszystkie sale wystawowe w skrzydle paryskim Palais de Chaillot zajmuje, znajdujące się tam prócz Musee des Arts et Traditions Populaires, Musee des Monuments Francais. Mimo te nadzwyczajne trudności finansowe i lokalowe, dyr. G. H. Riviere przygotowuje na koniec roku otwarcie wystaw czasowych. Jako pierwsza planowana jest wystawa pn.: Bretania Sztuka Ludowa. Etnografia regionalna; następnie etnografia francuska, wreszcie folklor Paryża. Wystawy te wypełnią choć częściowo wielką lukę, spowodowaną brakiem wysta wienia okazów etnograficznych francuskich. Bogate i bardzo zróżniczkowane zbiory z Francji, znajdują się w magazynach Muzeum. Układ jest zasadniczo podług zagadnień. Okazy znajdują się na półkach metalowych, są łatwo dostępne do zdejmowania; duże okazy umieszczone są na podłodze, cennniejsze zaś lub wrażliwsze pod względem zachowania, zamknięte w szafach. Ponieważ sala pracy znajduje się na tym samym poziomie, co magazyn, korzystanie z nich nie nastręcza trudności technicznych. Biblioteka Muzeum jest bardzo dobrze zaopatrzona, a co najważniejsze posiada szereg ostatnich wydawnictw etnologicznych. Księgozbiór jej wynosi koło 20.000 tomów, co na bibliotekę specjalną stanowi pokaź"ną ilość. Istotną część Muzeum stanowi jej Pracownia Etnografii Francuskiej, powstała w 1945 r. pod dyrekcją M. Maget. Jej pierwszym zadaniem było udostępnienie dła poszukiwań naukowych materiałów dokumentarnych Muzeum, jak bibliotekę, fototekę, kalko tekę, fonotekę itp. Wielkim brakiem i utrudnieniem w pracy jest niezwykle szczupłe pomieszczenie, w dodatku w podziemiach Palais de Chaillot, co jest nie tylko nieprzyjemne dla pracy personelu, ale i niewskazane dla okazów ze względu na zwiększone możliwości wilgoci. Mimo jednak różne przeciwności, Musee des Arts et Traditions Populaires posuwa wyraźnie naprzód badania etnograficzne we Francji, prowadząc je systematycznie i gruntownie, oraz zwiększa i pogłębia dokumentacje okazów zebranych już w Muzeum. MUZE.-\ PRZYRODNICZE. Wszystkie muzea i zbiory przyrodnicze prehistoryczne i etnograficzne pozafrancuskie tworzą organizacyjnie, jak to bylo już zazna :zone, odrębną całość od muzeów humanistycznych. 475 Na czele ich stoi MuseUlu National d'Histoire Naturelle w Paryżu, które w stosunku do muzeów i zbiorów na prowincji jest jednocześnie jednostką administracyjną. Początki jego powstania datują się od pierwszej połowy XVII wieku, od czasów Ludwika XIII. Na czele Muezum stoi dyrektor, podległy bezpuśrednio Ministrowi Oświaty; obecnie jest nim Achille Urbain. Ciałem kolektywnym jest Zgromadzenie Profesorów Muzeum, w liczbie odpowiadającej ilości katedr i pracowni Muzeum. Do Zgromadzenia należą wszelkie sprawy naukowe, jak: programy wykładów misje przyrodników podróżników, sprawy utrzymania, przemiany lub zniesienia katedry wakującej, sprawy okazów wartości do ustalonej wysokości, ponadto projekty budżctowe, rachunkowość oraz sprawy przysłane przez ministra. Uchwały Zgromadzenia nabierają mocy wykonawczej po aprobacie przez ministra oświaty. Poza tym przy ministrze jest ustalona Rada Muzeum o charakterze opiniodawczym. Składa się z 5 członków mianowanych na 6 lat. Rada wydaje opinie co do: utrzymania przemiany lub zniesienia katedr wakujących, podwyższenia kredytów, wyznaczania profesorów - zastępców, spraw budżetowych, przedłużania prawa wykonywania funkcji po przekroczeniu 70 lat życia, wreszcie do do wszelkich spraw przesłanych przez ministra. 27 kwietnia 1948 1'. wyszedł dekret powołujący do życia Service National de museologie des sciences naturelles. Do obowiązków tego Zakładu należy: wystawianie i utrzymywanie w odpowiednim stanit" zbiorów przeznaczonych do wystawienia publicznego; kształcenie muzeologów, muzeografów przyrodników i podróżników - przyrodników; scentralizowanie dokumentacji dotyczącej zbiorów przyrodniczych i ich kontrola. Zakład jest kierowany z punktu widzenia naukowego przez komisje złożoną z dyrektora Muzeum, inspektora muzeów przyrodniczych prowincjonalnych, szefa Zakładu muzeologii oraz 7 profesorów Muzeum. Zakład obejmuje: I) Zakład centralny muzeologii; 2) muzea naukowe prowincjonalne, subwencjonowane przez państwo; są one podzielone na 3 kategorie: do pierwszej należą muzea działające, jako ośrodki dokumentacji regionalnej, podległe bezpośrednio Museum National d'Histoire Naturelle i kierowane przez kustoszy, których stanowiska uznane są za równorzędne ze stanowiskiem vice-dyrektorów pracowni tegoż Museum; do drugiej kategorii zaliczają muzea działające, jako ośrodki dodatkowe dokumentacji regionalnej, podległe kontroli bezpośredniej Muzeum National d'Histoire Naturelle i kierowane przez kustoszy, równorzędnych na zasadzie swych stanowisk, asystentom Muzeum; trzecią kategorię stanowią muzea nadzorowane, poddane kontroli naukowej Muzeum i obowiązkowo kustoszowi muzeum regionalnego. W ten sposób dwie pierwsze kategorie stanowią odpowiednik humanistycznych muzeów zaszeregowanych, a trzecia muzeów kontrolowanych. \tv pierwszej grupie �477 muzeów właściciele ich opłacają połowę wynagrodzenia kustosza, drugą połowę pokrywa państwo. Zaklasyfikowanie muzeum nie może się odbyć bez zgody właściciela (są to zasadniczo gminy miejskie). W praktyce kontrola Museum National d'Ristcire Naturelle w muzeach prowincjonalnych jest bardzo słaba, zwłaszcza w tych, w których kustosze nie są opłacani przez państwo. Na prowincji istnieje od 150 do 200 muzeów, w których są zbiory etnograficzne poza francuskie. Są to zbiory różnych wielkości i różnych wartości, zebrane przeważnie przez podróżników, czy też Francuzów, będących na stanowiskach w koloniach francuskich. Przynależność tych zbiorów do poszczególnych miast uniemożliwia ich rozmieszczenie zespołami bardziej zwartymi. Musee de I'Romme. Musee de l'Romme zostało przekształcone z dawnego Muzeum Etnograficznego w Trocadero, powstałego w 1878 r. i wzbogacone zbiorami antropologicznymi i prehistorycznymi z Museum National d'Ristoire Naturelle. Dzięki takiemu zgrupowaniu okazów Musee de l'Romme może przedstawić zagadnienie człowieka zarówno z punktu widzenia somatologicznego, jak i kulturalnego, na wszelkich poziomach rozwoju i od najdawniejszych czasów, aż po dzień dzisiejszyPrzekształcenie Musee de l'Romme mogło nastąpić w związku z przebudową dawnego gmachu Trocadero na nowoczesny gmach Palais de Chaillot. Okazja nadarzyła się w 1937 r. w wyniku Międzynarodowej Wystawy w Paryżu. Dyrektor Muzeum, prof. Rivet, i cały personel włożyli dużo wysilku i wiedzy, aby przekształcone lVIuzeum zorganizować na najnowszych metodach muzeologicznych. Osiągnięcia mówią, wymownie o tym. Jednak mimo, że dopiero ledwo ponad 10 lat minęło od chwili otwarcia, wymagania muzeologiczne tak wzrosły, że już szereg rzeczy w Musee de I'Romme staje się przestarzałemi; szczegółowiej będzie to omówione poniżej. Na czele Muzeum stoi dyrektor, który kieruje całością i koordynuje prace poszczególnych departamentów, ponadto posiada szereg obowiązków i uprawnień związanych zwykle z tym stanowiskiem. Przy nim pozostaje 2 vice-dyrektorów, którym podlegają poszczególne działy i departamenty. Bezpośrednio przy dyrekcji funkcjonuje sekretariat. W każdym departamencie bądź dziale jest szef, kustosze względnie siły pomocnicze. Przy czym należy podkreślić, że nie wszyscy posiadają tytuły konserwatorów. Do szefa departamentu, pod kontrolą odpowiedniego vice-dyrektora, należy pełna odpowiedzialność za prace w departamencie i za okazy. . Muzeum składa się z 4 zasadniczych działów: administracyjnego, technicznego, dokumentacji i naukowego. Dział administracyjny zajmuje się opieką nad gmachem z punktu widzenia bezpieczeństwa i porządku, organizuje wystawy, konferencje, zajmuje się kinem, wydawnictwami Muzeum (od czasu wojny działalność ta nie została wznowiona); w skład jego wchodzi również sekretariat łącznie z rachunkowością; ważną czynnością sekretariatu jest prowadzenie inwentarza zbiorów. Od administracji zależna jest również bezpośrednio pracownia ślusarska i stolarska, oraz kiosk sprzedaży wydawnictw naukowych. . Dział ~echnicz~y obejmuje zagadnienia techniczne, do których należy przYJmowame okazow, znakowanie ich i konserwacja, ponadto dział rysunków, który wykonywa wszelkie prace dla Muzeum w zakresie grafiki oraz z punktu widzenia artystycznego. Dział dokumentacji stanowią: biblioteka, fototeka, ikonoteka, płytoteka. Wreszcie dział naukowy obejmuje przede wszystkim 3 sekcje: antropolog~ę, prehistorię i etnografię. Ta ostatnia dzieli się na departamenty: AfrykI, Europy, Azji, Oceanii, Ameryki, technologii porównawczej muzykologii. ' Przejdźmy interesujących. obecnie do omówienia szczegółowego działów bardziej Dział techniczny mieści się w podziemiach w kilku salach. Pierwsza to sala przyjmowania nowych zbiorów; połączona jest z podwórzem przy pomo.cy, wi~lkich oddrzwi, od których z wyższego poziomu podwórza prowadzI ~ow~Ia pochyła do poziomu podłogi w sali przyjęć, co usuwa potrzebę noszen:a merz~dko. ciężkich s~rzYń z okazami. W sali tej następuje rozpakowame okazow I natychmIastowa tymczasowa numeracja, następnie w zależ~ości od ic~ ~tanu, odbywa się segregacja na okazy mogące być natyc~mlast przen::slOne do magazynów, względnie sal wystawowych, lub. tez do re?eracJ.I czy też dezynfekcji. W specjalnej sali obok pierwszej um~eszczona Je~t Wielka kamera gazowa. Następnie znajdują się dwie sale gdzle.od?ywa SIę zn~kowanie okazów oraz wszelka reperacja i konserwacja z wYjątkIem gazowej. Pracownia konserwatorska jest dobrze wyposażona dla prowadzenia w niej właściwych prac. Osobny gabinet szefa zamyka tę całość. .. Dział ~ysunków posiada kilka pomieszczeń na najwyższym (najwi. dm.eJszym) pIętrze, gdzie jedna ze ścian składa się tylko z wielkich okien. DZiał ten wykonywa wszelkie napisy, tablice, mapy, wykresy itp., do szefa należy artystyczny układ wystawy oraz technika wystawienia. Dział dokumentarny ma na celu zgromadzenie szeregu materiałów dok~mentarnych i udostępnienia ich badaczom. Materiały te mają w ten l~b lllny sposób uzupełniać sam okaz przez podanie szczegółów dotyczących mego. Jedną grupę tych dokumentów stanowią książki, to znaczy biblioteka. \V Musee de l'J:Iomme biblioteka zawiera koło 100.000 tomów dotyczących przede wsz~stkl.m etnografii, etnologii, antropologii. prehistorii, ponadto trochę z dZledzlll pokrewnych; prócz książek i czasopism posiada bogaty �4i9 dział map geograficznych. Jest to typowa biblioteka specjalna. Magazyny jej są przystosowane do ostatnich wymagań bibliotecznych, np. zaopatrzone one są w szafy niezbyt wysokie, półki z ruchomych wałków na ciężkie książki, aby nie niszczyć ich oprawy przez tarcie itd. Czytelnia daje wszelkie warunki do spokojnej pracy naukowej. Katalogi: alfabetyczny, według autorów, według zagadnień i wreszcie geograficzny, pozwalają na szybkie znalezienie poszukiwanej pracy, lub zaznajomienia się literaturą odnośnie pewnego zagadnienia. Na specjalne podkreślenie zasługuje jeszcze fakt niebywale łatwego wstępu do biblioteki; nie potrzeba żadnych formalności dla uzyskania prawa korzystania, niema żadnych formularzy przy zamawianiu książki, podaje się tylko sygnaturę; ale co ponadto jest olbrzymim ułatwieniem w pracy, to to, że bardzo duża ilość książek, właściwie wszystkie podstawowe, znajdują się w czytelni i każdy bierze sam w dowolnej ilości; jeśli zabraknie miejsca na jego stole, dostawiają mu stolik na kókach. Jedno z żalem należy podkreślić, że wskutek ograniczell budżetowych, biblioteka nie może uzupełniać swego księgozbioru. Drugą grupę stanowią fotografie zgrupowane w fototece. Zawierają one zdjęcia ze wszystkich sal i szaf w Muzeum i z szeregu okazów pojedyńczych. Poza tym zdjęcia przedmiotów, scen zwyczajowych, obrzędów, krajobrazów itd. robione przez różne osoby w różnych krajach. Część tych fotografiii można nabyć z prawem reprodukcji, część jest zastrzeżona do publikacji. Fotografie są naklejone na kartonach i umieszczone pionowo w wielkich szufladach kartotecznych. Dostępne są dla pracowników naukowych i dla innych osób po przedstawieniu umotywowanego celu oglądania ich. Niedostępna zaś dla nikogo, prócz personelu, jest przechowalnia klisz. Wreszcie ostatnia grupa dokumentów to płyty fonograficzne i fijmy z nagranymi śpiewami, muzyka i próbkami lingwistycznymi. Przechowywane są w odpowiednich pudłach metalowych. Warunki korzystania z nich podobne do warunków bibliotecznych. Dział naukowy podzielony jest na departamenty, jak to wyżej zaznaczono. Każdy departament lokalowo obejmuje gabinet szefa departamentu, sale do pracy i sale magazynowe; wszystko zgrupowane koło siebie. Ponadto należą do niego odpowiednie sale wystawowe. Sala pracy służy zarówno personelowi, jak i osobom z poza Muzeum, które prowadzą badania naukowe w Muzeum. VVniej znajdują się wszelkie katalogi i kartoteki różnych zagadnień. Zasadnicze ramy pracy są ustalone dokładnie dla wszystkich departamentów; stan jednak zaawansowania pewnych działów lub ich rozbudowania jest zmienny, zależny od szeregu warunków i zainteresowań osobistych kustoszy. \V każdym departamencie jest katalog geograficzny, metodyczny i opisowy. Dwa pierwsze katalogi są złożone z malych kartek (12,5 X 7,5 cm), na których podany jest numer, pochodzenie, nazwa przedmiotu, material.' Katalog geograficzny, jak sama nazwa wskazuje oparty jest na podziale terenowym przy czym jednostki geograficzne, polityczne i etniczne wysuwają się na czoło w zależności od właściwości danego terenu. Przeważnie pierwszy podział jest czysto geograficzny, drugi polityczny, trzeci etniczny. Wewnątrz ostatniego podziału karty katalogowe są ułożone według technik, następnie według numeru. Katalog metodyczny obejmuje pełną kulturę ludzką, podając zagadnienia z kultury materialnej, duchowej i społecznej. Pierwszy podział jest według technik, drugi według miejsca pochodzenia, następnie według numeru. Powyższe dwa katalogi mają charakter raczej pomocniczy. orientacyjny co do zbiorów, zarówno pod względem geograficznym jak i pod względem zagadnień. Rzuciwszy okiem na jeden z tych katalogów widać odrazu podług ilości poszczególnych kart, jakie okazy przeważają. Przy tak bogatych zbiorach, jakie są w Musee de I'Homme pokrywa się to w dużym stopniu ze stanem faktycznym, jednak nie można oczywiście wyciągnć z tego zbyt daleko idących wniosków, biorąc pod uwagę wielką dowolność w zbiorach muzealnych. W każdym razie jest ścisła orientacja, jeśli chodzi o same zbiory w Muzeum. Najis~otniejszym katalogiem o wartości dokumentarnej naukowej jest katalog opisowy. Jest on sporządzony na kartach formatu 20 X 12,5 cm. i zawiera, prócz numeru 10 rubryk podających: miejsce pochodzenia, nazwę okazu ogólną (francuską) i lokalną, opis (materiał, technikę; kształt, ornament, wymiary), dane szczegółowe (wyrób, rozprzestrzenienie, użytkowanie, typ itp). dane etniczne, nazwisko zbieracza i datę zebrania w terenie), warunki wpływu do Muzeum (dar, zakup, pożyczka, depozyt), odnośniki dotyczące fotografii znajdującej się w Muzeum (klisze, odbitki), dane muzeologiczne (dzieje okazu przed wejściem do Muzeum), bibliografia. Na odwrocie karty znajduje się rysunek, możliwie analityczny; jest dążność do umieszczania małych fotografii. W wypadkach gdy wszystkie rubryki są wyczerpująco wypełnione, w dodatku przez zbieracza, fachowca na miejscu, co niestety rzadko się zdarza, karta opisowa st2je się łącznie z okazem, prawdziwym materiałem naukowym dla dalszych badań analitycznych lub syntetycznych. Karty opisowe ułożone są w kolejności numerów. Poza katalogami departamenty prowadzą, kartoteki bibliograficzne odnośnie swych zagadnień. Ilości pozycji bibliograficznych w niektórych departamentach są naprawdę imponujące, obejmują nietylko duże i małe prace samodzielne, ale nawet artykuły. Kartoteki ofiarodawców i odsprzedawców okazów muzealnych, instytucji naukowych, uczonych, specjalistów itp., pozwalają badaczowi z poza Muzeum znaleźć wszelki potrzebny materiał informacyjny, który może mu ułatwić badania naukowe. W magazynach sprzęt, całkowicie metalowy, składa się z pólek na większość przedmiotów, specjalnych urządzeń na przedmioty bardzo długie jak np.; dzidy, wiosła itp., oraz z szaf hermetycznych na okazy szczególnie �481 wrażliwe czy to na kurz, czy na światło, bądź wilgoć. Układ jest geograficzny lub polityczny, wewnątrz niego grupami okazów według typów, bądź materiałów. Stosownie do ostatnich wymagań muzcologicznych odnośnie okazów wystawianych w salach wystawowych, w magazynach znajduje się gros posiadanych zbiorów, plus minus 80%. Przeznaczeniem magazynów jest, jak wiadomo, z jednej strony przechowanie zbiorów, z drugiej strony udostępnienie ich dla prac naukowych. Jeśli chodzi o pierwszy punkt to ujemną stroną niektórych magazynów jest umieszczenie ich w podziemiach, co przyczynia się zwłaszcza w okresie wiosennym do zbytniej wilgotności. Przy oszczędnościach zaś opałowych nie można tego braku zrównoważyć odpowiednim ogrzewaniem. Jeśli chodzi o drugi punkt, to stały przyrost kolekcji, nawet w tak olbrzymim gmachu jak Palais de Chaillot, wypełnił już rezerwy miejsca, jakie były w chwili budowy Muzeum. Obecnie już jest za ciasno. Zasadniczo okazy są jeszcze łatwo dostępne do zdejmowania z półek, ale wiele szaf jest przeładowych. Jeśli chodzi o ogólne warunki pracy dla badacza naukowego czy młodzieży studiującej, to są bardzo dogodne, zwłaszcza dzięki sąsiedztwu sali pracy z magazynami i katalogami. W olbrzymim gmachu Musee de I'Homme, właściwie mówiąc jest wszystkiego kilkanaście sal wystawowych. Jako reakcja na małe sale wystawowe większości muzeów, budowanych w zeszłym stuleciu lub przerobionych z budynków o pierwotnie innym przeznaczeniu, sale wystawowe w Pal ais de Chaillot są olbrzymie. Ciągną się na dużej przestrzeni, bądź wzdłuż części frontowej, bądź wzdłuż całego skrzydła. Trzeba przyznać, że taki plan nie jest szczęśliwy. Męczy on zwiedzającego swoją, zdaje się, bezkresowością. Przejście od jednego zagadnienia do drugiego jest niedostrzegalne, przez co zatraca się zwartość jednych problemów zaciera granica między innymi. Zresztą szereg kustoszów na różnych stanowiskach w Muzeum, zdaje sobie z tego sprawę. Zbiory przedstawione są w trzech zasadniczych sekcjach. Na początku, licząc w kierunku zwiedzania, znajduje się antropologia. W pierwszej jej części wystawione są okazy dotyczące poszczególnych elementów antropologicznych. Zaczynając od zestawienia cech charakterystycznych antropoidów i człowieka pierwotnego, poprzez zasadnicze typy' czaszki, oczu, włosów itd. poprzez typy patologiczne, typy zdeformowane sztucznie przez człowieka, otrzymuje się nadzwyczaj jasny obraz człowieka z punktu widzenia somatologicznego. W drugiej części pokazano poszczególne typy antropologiczne, podano ich opis i rozmieszczenie. Do mjcenni,ojszych oka~ów wyjątkowej wartości naukowej należą tu w pierwszym rzędzie czaszka z wykopalisk w La Chapelle Aux-Saints, w La Quina, cro-magnońska oraz czaszka i piszczcie z La Ferrasie. Sekcja antropologiczna może służyć za wzór jak z materiału mało wdzięcznego pod względem wystawowym, jakim są okazy antropologiczne można urządzić wystawę jednocześnie odpowiadającą wymaganiom artystycznym i spełniającą swe zadania dydaktyczne. Całość sekcji antropologicznej stoi na wysokim poziomie. Wystawienie okazów prehistorycznych jest na ogół skromne zwłaszcza w porównaniu z bardzo bogatym materiałem, jaki znajduje się w departamencie prehistorycznym. Sekcja etnograficzna ułożona jest w porządku geograficznym. Wewnątrz każdego kontynentu zastosowano dwa układy: jeden układ syntetyczny, zawierający dane ogólne i najbardziej charakterystyczne; drugi analityczny przedstawiający szereg zagadnień w sposób bardziej szczegółowy. Idea takich dwóch układów, w zasadzie bardzo słuszna. bo mogąca dać dużo pod względem dydaktycznym, jest szalenie trudna do wykonania. Ramy tego artykułu nie pozwalają na rozwinięcie tego zagadnienia, dlatego tylko zaznaczę, że przedstawienie kultury w sposób syntetyczny przy pomocy kilku czy kilkunastu okazów mogących się pomieścić w jednej czy dwóch salach wystawowych, jest z natury swej niewykonalne : zatraca się całość i ciągłość zagadnienia, pozostają odrębne przedmioty, czyli powstaje fakt najbardziej niepożądany na wystawie muzealnej. Układ analityczny w obrębie kontynentów przestrzega zasadniczo podziału politycznego. Znajdują się w nim rozmaite zagadnienia z kultury materialnej przede wszystkim, w dużo mniejszym stopniu z kultury duchowej, w zupełnie znikomym z kultury społecznej. Poza układem geograficznym znajduje się sala technologii porównawczej, będąca w stanie organizacji. Wnioskując z jej planu i z osoby organiza tora, którym jest znawca tej miary co A. Leroi-Gourhan, winna dać bardzo pouczające naświetlenie wielu zasadniczych zagadnień kulturowych. Od sal wystaw stałych wyróżnia się sala wystaw tymczasowych. Poza możnością rozwinięcia lub przedstawienia niektórych zagadnień, których nie można przedstawić w salach stałych, jest ona pewnego rodzaju salą eksperymentalną, dla techniki wystawienia. Tematy tam przedstawiane są różne, jak np. tematy dwóch ostatnich wystaw: Madagaskar i arcydzieła Ameryki przedkolumbijskiej. Ogólnie biorąc wystawieniu okazó~ w Musee de l'Homme można zarzucić w wielu wypadkach zbyt wielką fragmentaryczność w przedstawieniu zagadnień przez co tracą one siłę wymowy. Z drugiej strony brak jest zespołów porównawczych i ewolucyjnych, które posiadają ogromną wartość dydaktyczną. Z punktu widzenia artystycznego wystawienie w l\1usee de l'Homme jest przyjemne, niema przetłoczenia, zachowana równowaga i harmonia w szafach. Pod względem technicznym jest cały szereg doskonałych rozwiązań; zwłaszcza rozsuwane manekiny, jako podstawki na ubrania, dają świetne wyniki. Opracowanie okazów zasługuje na uwagę. Każdy dział posiada olbrzymią mapę plastyczną kontynentu, umieszczoną pionowo przy wejściu do niego. Każdy region zaopatrzony jest w ta blicę, na której podane są Lud. T. XXXIX 3' �ogólne wiadomości geograficzne, historyczne, etniczne, kulturowe. Na tablicy znajduje się również mapa regionu i szereg fotografii dotyczących krajobrazu, zajęcia, architektury itp. Wewnątrz szaf mniejsze tablice objaśniają szczegółowiej niektóre zagadnienia; są one często uzupełniane małe mi mapkami i wykresami; wreszcie każdy okaz względnie grupa okazów, objaśnione są przy pomocy krótkiej i zwięzłej kartki indywidualnej. Ostatnio w salach wystawowych zaznacza się wyraźnie tendencja do reorganizacji i przegrupowania. Szereg, szaf zostało już urządzonych na nowo, szereg ma być zmienionych. W sumie Musee de l'Homme pozostaje placówką o wysokiej wartości naukowej i niewyczerpanym wprost źródłem dokumentarnym i informacyjnym dla etnologa. Resumując te zasadnicze dane o organizacji muzeów we Francji, należy podkreślić, że jej myślą przewodnią było stworzenie warunków dla zachowania bogatej spuścizny kulturalnej i artystycznej Francji oraz wzbogacenia jej przez dorobek pokolenia współczesnego; następnym zadaniem jej było udostępnienie tego pełnego dorobku całemu narodowi francuskiemu. Dlatego w ostatniej reformie muzealnictwa zaznacza się tak wyraźnie dążność do podniesienia znaczenia muzeów regionalnych; przyczynić się ma do tego system decentralistyczny, przejawiający się w regionaliźmie i specjalizacji; tworzenie ośrodków etnograficznych regionalnych oraz muzeów zagadnień specjalnych jest tego wymownym wyrazem. W związku z podniesieniem znaczenia muzeów prowincjonalnych, pozostaje troska o odpowiednie wykształcenie kustoszów, co przejawia się w wprowadzeniu obowiązkowych dyplomów Ecole du Louvre, oraz stworzeniu sieci inspektorów dla utrzymania kontaktu z Paryżem. Muzealnictwo francuskie ma już za sobą olbrzymie osiągnięcia dlatego stawia sobie teraz nowe zadania do wykonania. ŹRÓDŁA I BIBLIOGRAFIA Źródła W artykule powyższym oparłam się na: badaniach osobistych przeprowadzonych w Musee de l'Homme i Musee des Arts et Tratidions Populaires, na materiale zebranym na kursie urządzanym w 1948 r. dla konserwatorów muzeów regionalnych francuskich oraz na materiale z wykładów Muzeologii w Ecole du Louvre w latach akademickich 1947/48 i 1948/49. Ponadto szereg wiadomości z bardzo cennym naświetleniem linii przewodniej muzealnictwa francuskiego, planów i zamierzeń największy::h muzeów udzielili mi łaskawie, w zakresie ogólnej organizacji muzeów: prof. G. H. Riviere, dyrektor Musee des Arts et Traditions Populaires, inspektor muzeów prowincjonalnych, mgr. Fr. Bourdier szef Service de museologie des sciences naturelles. W zakresie muzeów prowincjonalnych i Musee des Arts et Traditions Populaires: prof. G. H. Riviere i pani mgr. Tardieu. W zakresie Musee de l'Homme: prof. A. Leroi-Gourhan, vlcedyrektor tegoż Muzeum. Za ich uprzejmość daleko idącą niech mi wolno będzie złożyć na tym miejscu gorące wyrazy podziękowania i wdzięczności. ) ., , Bibliografia Annuaire des Musees de France. Paris 1946. Annuaire de Museum National d'Histoire Naturelle pour l'annee 1943. Paris. Annuaire du Museum National d'Histoire Naturelle pour l'annee 1946. Paris. Decret nr. 48-734 du 27. IV. 1948 relatif a l'organisation d'un service national de museologie des sciences na turelles. J oumal Officiel de la Republique Fran~aise 28. IV. 1948. Vergnet-Ruiz, Jean, Nouveau Statut des Musees de Province. Bulletin des Musees de France, Avril 1946. Salles Georges, The Museums of France. The Museum Journal, Vol. 47, Nr. 4, July 1947. Riviere G. H., Recherches et musees d'ethnographie franpise depuis 1939· Man, 1947" 2. Riviere G. H., Musee des Arts et Traditions Populaires. Bulletin des Musees de France. Juillet 1946. Riviere G. H., Un Musee-Laboratoire: Ie Musee des Arts et Traditions Populaires (Paris). Extrait: Archives Suisses des Traditions Populaires. Tome XLIV (1947). Zarządzenie i przepisy wewnętrzne dotyczące Musee de l'Homme: Le Musee de I'Homme. Organisation generale du Musee de I'Homme. 20. II. 1942. Musee de I'Homme, Reglement pour Ie Secretariat. IV. 1942. Musee de I'Homme, Disciplines generales. Securite, IV. 1942. Musee de I'Homme, Disciplines generales. Salles publiques. IV. 1942. Musee de I'Homme, Reglement pour Ie personnel gardien et la caisse. Avril, 1942. Musee de I'Homme, Disciplines generales. Reglement pour Ie personnel des Departemcn ts et Services et Avril 1942. Musee de I'Homme, Note de Service Nr 50. Departement de Technologie comparee 29 mai 1939. Musee de l'Homme, Reglement de la Phototheque. Dons et Depots. 2. XI. 1943. Musee de I'Homme, Reglement de la Phototheque. Entree et Enregistrement. Musee de l'Homme, Reglement du Departement d'Ethnologie Musicale 22. V. 1942. 31* �LUDOZXAWSTWO I OCHRONA KULTURY LUDOWEJ 3) Fryburg (Ordo d'etudes missionaires). W SZWAJCARII 1. Artykuł mmeJszy jest rozwinięciem referatu wygłoszonego na Walnym Zgromadzeniu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Lublinie w styczniu r. 1947. Nie referuję w nim szwajcarskich naukowych prac etnograficznych, gdyż to przekraczałoby zakreślone ramy, natomiast obszerniej traktuję takie dziedziny, jak: muzealnictwo etnograficzne, działalność Szwajcarskiego Towarzystwa Ludoznawczego, oraz ruch związany z ochroną kultury ludowej w Szwajcarii. Zebrane przeze mnie dane, oparte na bezpośredniej obserwacji, ~ także na podstawie otrzymanej literatury lub sprawozdań etc., odnoszą się do roku 1946, niektóre zaś do la t jeszcze nieco wcześniejszych. Na tym miejscu pragnę gorąco podziękować tym wszystkim, którzy ~możliwili mi wyjazd i pobyt w Szwajcarii, a przede wszystkim tym Szwajcarom i Polakom, którzy okazali mi wiele życzliwości i pomocy w zapoznaniu się ze szwajcarskimi pracami ludoznawczymi. 2. Etno logia i e tn o g rafia l) Genewa (Faculte 4) Z uryc h (Philosophische Zurych (Faculte 5) Bazylea 'I et Sociales) l. des Lettres). Prof. jean Gabus, dyrektor Muzeum Etnograficznego w Genewie, etnogeograf, wykładał obok geografii etnologię (np. pierwsze stadia cywilizacj i etc.). l Celowo pozostawiam miejscowe nazwy wydziałów, gdyż dają one pojęcie o języku wykładowym. 2 Na ogół katedry etnologii w Szwajcarii nie posiadały specjalnych asystentów. Liczba studentów specjalizujących się w etnologii i etnografii wynosiła np. u prof. W. Speisera w roku 1946 dwunastu studentów. (Philosophische Prof. A. Steinmann Południowych, prowadził prac oraz wycieczki. Prof. Eugene Pittard, dyrektor Muzeum Etnograficznego w Genewie, wraz z docentem panią M. Lobsiger-Dellenbach wykładali obok antropologii również etnologię ogólną, przede wszystkim ludów pozaeuropejskich, z uwzględnieniem kultury materialnej, duchowej i społecznej. Ćwiczenia i demonstracje odbywają się w Muzeum'Etnograficznym I. 2) Neuchatel Theologorum. Institut Fakultiit I) 1. Prof. Richard Weiss wykładał główne dziedziny etnografii ze szczególnym uwzględnieniem folkloru Szwajcarii (wierzenia, przesądy, magia ludowa), a także budownictwo wiejskie. Ćwiczenia dotyczyly wprowadzenia w literaturę ludoznawczą oraz metody badań. w uni we rs y te ta c h des Sciences Economiques i Ordo Prof. Wilhelm Schmidt prowadził wykłady z etnologii dotyczące np. religii, kultury pierwotnej środkowo-azjatyckich ludów pasterskich, ras i ludów Zachodu w czasach prehistorycznych i historycznych, albo też np. spośród zagadnień etnografii szwajcarskiej wykladał o ludowej chacie szwajcarskiej, jej budowie i znaczeniu w gospodarce i społeczeństwie. Docent dr j. Henniger wykładał np. zagadnienia rodziny u ludów semickich i hamickich. Prof. Wilhelm Koppers miewa gościnne wyklady z etnologii. Wstęp Wykłady z etnologii i etnografii koncentrują się przede wszystkim przy katedrach uniwersyteckich w pięciu ośrodkach. W roku akademickim 1946/47 odbywały się następujące wykłady z etnologii i etnografii: Philosophorum Fakultiit II). wykładał kulturę megalityczną Azji i Mórz też ćwiczenia etnologiczne, omówienia nowszych (Philosophisch-Historische Fakultiit). Prof. Felix Speiser wykładał etnologię ogólną, kulturę Mórz Po-' łudniowych oraz prowadził odnośne ćwiczenia. Docent dr Paul Geiger wykładał obyczaje szwajcarskie, biorąc za podstawę mapy atlasu ludoznawczego. Raz na miesiąc odbywały sięwspólne seminaria, tzw. Volkskundliches Kriinzchen, w których oprócz niego brał udział prof. dr Ranke (językoznawca i historyk literatury) oraz prof. dr H. G. Wackernagel, paleograf i prof. dr Karl Meuli - filolog i religioznawca. Docent dr Alfred Buhler wykładał prymitywną technikę i jej znaczenie dla badań dziejów cywilizacji oraz prowadził ćwiczenia etnologiczne. 3. Instytuty Anthropos Institut (Institut Anthropos). Dyr. prof. dr Wilhelm Schmidt. Adres: Posieux - Froideville. W odległości około 10 km od Fryburga znajduje się od r. 1938 dawny wiedeński Katolicki Instytut (,AnthropoSl), w którym kierownicze stano- li 1 Wydział Filozoficzny I odpowiada naszym wydziałom humanistycznym, zaś: Wydział Filozoficzny II - wydziałom matematyczno-przyrodniczym, �I I.~ 11 wiska zajmują wiedeńscy etnologowie prof. Wilhelm Schmidt i prof. Wilhelm Koppers. Instytut posiada ogromną bibliotekę, obejmującą prace etnograficzne i nauki pomocnicze. Spośród Polaków pracujących w Instytucie należy wymienić autora prac etnograficznych dr Teofila Chodzidlę. Wydawnictwa: czasopismo (,Anthropos'), Etnologische AnthroposBibliothek, Linguistische Anthropos Bibliothek. Institut d'etudes missionaires (Instytut Wiedzy Misyjnej). Fryburg. Uniwersytet, Wydział Teologiczny. Instytut ma służyć specjalizującym się w odnośnej gałęzi wiedzy i pragnącym uzyskać dyplom, a także misjonarzom, duchownym i laikom obu płci i przyjaciołom misji, którym pragnie ułatwić badanie ośrodków misyjnych. Kurs Instytutu, stanowiący dodatkowe studium uniwersyteckie, trwa cztery semestry i między innymi obejmuje zagadnienie etnologii, ze szczególnym uwzględnieniem zagadnień religii. Wobec tego, że służy celom specjalnym, omawiam go przy odrębnych instytutach. zylei). Schweizerisches Tropeninstitut (Instytut Tropikalny Dyr. prof. R. Geigy. Adres: Basel, Stapfelberg 7. w Ba- Spośród instytucyj o charakterze naukowo-badawczym należy wymienić Instytut Tropikalny, założony w Bazylei w r. 1944. Celem jego jest badanie właściwości fizycznych i kulturalnych ludów tropikalnych i subtropikalnych. Instytut Tropikalny prowadzi na Uniwersytecie w Bazyl~i swój specjalny ogólny kurs tropikalny, na którym profesorowie, docenci i inni obok wykładów i ćwiczeń z zakresu przyrody tropikalnej, geografii, higieny, chorób tropikalnych etc. mają wykłady z etnografii krajów tropikalnych (dr G. Holtker), religii (dr H. Dietschy) i z zakresu języków tych ludów etc. Instytut posiada też własną, związaną z Uniwersytetem klinikę chorób tropiklanych, a także prowadzi Szkołę Tropikalną, w której młodzi ludzie od 18-25 lat otrzymują fachowe wykształcenie w zakresie kursu dotyczącego roślin tropikalnych, cukrownictwa i handlu, studiując równocześnie etnografię, antropologię i religie krajów tropikalnych. Poza tym Instytut wydaje czasopismo pt. (,Acta Tropica», pod redakcją prof. G. Geigy, A. Gigon, F. Spcisera i F. Tschudi, w którym prace drukują wybitni szwajcarscy i zagraniczni specjaliści. Ukazał się szereg prac takich autorów, jak: Brugger, Dclachaux, Dietschy, Holtker, Koppers, Speiser, Pittard i inni. Z zakresu etnografii i jej pogranicza drukowano prace dotyczące np. chorób staroperuwiańskich, których odbicia znajdują się w rzeźbach ł tl ł ~ { .~ peruwiańskich, dalej problemu obrzezania na obszarze Mórz Południowych, wpływu kultury polinezyjskiej na Nową Kaledonię, wróżb dotyczących strzałek piorunowych etc. Poza tym wychodzą (,Supplementa», w których drukują się bardziej wyczerpujące monografie. Badawcze prace Instytutu, liczni uczniowie szkoły i kursu uniwersyteckiego, misjonarze i inni tam studiujący niewątpliwie przyczynią się do powiększenia zbiorów muzealnych w Szwajcarii, kontynuując w ten sposób stare i piękne tradycje zbieraczy. Należy podkreślić, iż pracę badawczą ułatwia przebywanie na terenach tropikalnych i subtropikalnych ponad 35.000 Szwajcarów. Volkskundliches Institut carskie Towarzystwo Ludoznawcze. 4. Muzea (Instytut etnograficzne Ludoznawczy), zob. Szwaj- i pokrewne Przegląd muzeów rozpoczniemy od szwajcarskiego muzeum graficznego w Bazylei, związanego z miejscowym uniwersytetem. etno- Museum fur Volkerkunde und Schweizerisches Museum fur Volkskunde. Musee Ethnographique et Musee Suisse de Folklore. Dyrektor - prof. dr Felix Speiser. Kustoszdoc. dr Alfred Buhler, asystent - dr H. G. Bandi. Powstanie tego największego pozaeuropejskiego muzeum etnograficznego w Szwajcarii sięga lat 1828-1837, gdy kupiec Lukas Vischer '" czasie swej podróży do Ameryki Środkowej zgromadził cenne meksykańskie zabytki, spośród których np. kamienne i gliniane rzeźby figuralne stanowią chlubę tego zbioru. Pozaeuropejskie zbiory muzeum stopniowo, lecz nieustannie powiększają się, dzięki młodym ludziom, którzy zgodnie z bazylejską tradycją po skończeniu swych studiów odbywają podróże po świecie. Poza tym zbieranie obiektów etnograficznych staje się też pewnym pożytecznym zwyczajem, gdyż łączy się ściśle ze szlachetną ambicją, aby zgromadzone zbiory ofiarowywać swemu rodzinnemu miastu. Spośród licznych darów kupców wymienić należy cenne obiekty sztuki ze wschodniej Azji. Pierwszym organizatorem i prezesem komisji opiekującej się zbiorami był anatom i antropolog prof. Julius Kolemann; prócz niego do powiększenia zbiorów przyczynili się również bazylejscy lekarze i przyrodnicy, geologowie, zoologowie i inni. Powstanie powyższych kolekcji wiąże się ściśle z Uniwersytetem w Bazylei, toteż tu w roku 1894 ukazują się pierwsze (,Mitteilungen der Ethnographischen Sammlung der Universitat Basel». Zbiory napływają z różnych stron świata, dostarczane między innymi przez dra Rudolfa Holtza, dra Paula i Fritza Sarasinów z Egiptu, �a także dalsze zbiory ze znakomitej wyprawy na Cejlon i Celebes. Następnie geologowie bazylejscy z drem A. TobIerem na czele przywożą okazy muzealne z Sumatry i Cejlonu itd. Najlepiej rozbudowany w Muzeum dział Oceanii zasilają swymi zbiorami F. Sarasin - okazami z Nowej Kaledonii, F. Speiser - z Nowych Hebrydów, Nowej Brytanii i Nowej Gwinei, E. Paravicini - z wysp Salomona, A. Buhler - z Nowej Irlandii i wysp Admiralskich i P. Wirtz z Nowej Gwinei. Wobec tego, iż jednym z zadań Muzeum było zobrazowanie rozwoju kultur świata, wprowadzono też zorganizowany przez Sarasinów dział prehistoryczny, ilustrujący analogie między europejskim okresem kamiennym a współczesnymi kulturami ludów pozaeuropejskich, żyjących w okresie kamienia. Zarząd Muzeum szczególnie podkreśla celowość wprowadzenia tego działu. Organizacją zbiorów zajęli się Fritz Sarasin (Indonezja, Melanezja i dział antropologii) oraz prof. Rutimeyer (Afryka i ludy polarne). Rząd sz..yajcarski w ciągu szeregu lat subsydiuje pozaeuropejskie wypra wy badawczo-muzealne. W r. 1914 celowo, ze względów porównawczych, został do Muzeum przyłączony dział etnograficzny, obejmujący etnografię europejską, a w szczególności szwajcarską. Twórcą tego działu jest prof. E. Hoffmann-Krayer. Wobec wzrostu zbiorów już w roku 1913 przystąpiono do budowy nowego gmachu, a w roku 1917 muzeum zostało otwarte. W roku 1944 w poszczególnych działach pracowali następujący specjaliści: dział prehistorii - E. Paravicini, Indie, Cejlon, Chiny i japonia - red. Staechlin, Indonezja - dr A. Buhler, Afryka, Melanezja, Polinezja - prof. F. Speiser, Ameryka, ludy polarne - dr H. Dienst, Europa -'- dr K. Buhler, dr P. Geiger, R. Iselin, dział etnografii dr R. Bay. Organizacja zbiorów I j i il L j l \j Układ zbiorów jest taki, iż zwiedzający rozpoczyna na parterze o'd Chin i japonii, dalej przez Indie Przednie, Celjon i Indochiny dochodzi do porównawczej sali rolnictwa, komunikacji lądowej i wodnej oraz tkactwa, następnie ogląda Indonezję. Na I piętrze Nowa Kałedonia, Australia, Melanezja, Polinezja i Ameryka, na II piętrze - starożytny Egipt, Egipt współczesny, Afryka, ludy polarne i prehistoria. III piętro zajmuje etnografia Europy, ze szczególnym uwzględnieniem Szwajcarii. W dziale tym w salach wystawowych uwzględniono tkactwo, transport i komunikację i instrumenty muzyczne, zaś bogaty zbiór przedmiotów obrzędowych obejmuje liczne oryginalne maszkary naturalnej wielkości, maski, ubiory trzech króli, przedmioty magiczne, wota woskowe i żelazne, następnie ludowo-kościelne przedmioty obrzędowe i medycynę ludową. Osobną grupę stanowią żydowskie przedmioty kultowe. Dla zilustrowania stanu posiadania Muzeum podaje ilości obiektów w poszczególnych działach z roku 1942: I II a II b II c lId Ile III IVa IVb IVc Va Vb Vc VI VII i ekspozycja. Obecnie muzeum to jest całkowicie zorganizowane na zasadach naukowych. Dąży ono do tego, aby dać w szerokim zarysie przegląd rozpowszechnienia i rozwoju kultury na różnych stopniach. Została tu przyjęta zasada geograficznego układu zbiorów, przy którym dąży się do tego, aby kulturę określonego ludll zobrazować w możliwie doskonały sposób, traktując ją odrębnie. \Vyjątek został zrobiony dla działu uprawy roślin, transportu lądowego i wodnego oraz dla tkactwa, które to działy są potraktowane porównawczo. W związku z tym układem niezmiernie bogato przedstawia się hala, w której zgromadzono szereg oryginalnych łodzi pozaeuropejskich. Wobec tego, iż środki Muzeum i miasta nie pozwoliły na równomierne potraktowanie wszystkich kontynentów i terenów, trzeba było stworzyć kolekcję dydaktyczną, która by mogła ilustrować wszystkie kultury i kontynenty w ich najbardziej charakterystycznych wytworach. Niektóre jednak tereny zostały szczególnie uwzględnione, tak że obecnie Indonezja i Melanezja są tak poważnie reprezentowane, iż w badaniach porównawczych dzięki nim Bazyleja zajmuje jedno z czołowych miejsc w Europie. " Zbiór prehistoryczny - 21·°43 Cej lon - Indie Przednie 1·°45 Indochiny, kraje Himalajów1.534 Archipelag Malajski 7.601 Chiny, japonia 1.765 Azja Przednia 585 Afl'yka 9.190 Ameryka Północna 835 Ameryka Środkowa 1.668 Ameryka Południowa 5·594 Australia 641 Melanezja - 12.155 Mikronezja i Polinezja 831 Europa - 16.640 Ludy polarne 829 Zbiór antropologiczny 1·3°5 ---_.-:..-: �49° 491 Podział Zbiory wewnętrzny muzealne zbiorów. są podzielone na następujące działy Kraje są wydzielone kolorami (np. ludy Afryka - zielona, Australia i Oceania d) Książkowy katalog miejsca przechowania e) Kartkowy katalog rzeczowy, o wymiarze rubrykowany), posiada tylko dwie linie przecinające f) Inne katalogi powstają w zależności od karta, 1: I. Prehistoria, która obejmuje tylko europejską prehistorię z uwzględnieniem okolicy Bazylei. II. Azja, III. Afryka, IV. Ameryka, V. Morza Południowe, VI. Europa, VII. Antropologia. Poszczególne tereny są oznaczone literami Indie Przednie i Cejlon II a, Indochiny nocna - IVa itd. Każdy z wymienionych działów posiada obok cyfr rzymskich np. II b, Ameryka Półcztery katalogi: a) Książkowy katalog bieżący wpływów, do którego pod jednym numerem są wpisywane całe zbiory lub nabytki z wykazaniem i podkreśleniem zbieracza lub sprzedawcy i ceny zakupu. Jest to pierwsze stadium inwentaryzacji przedmiotów. W wymienionym katalogu wpływów są dla każdej kolekcji podane bieżące cyfry i numery katalogu głównego; odnośne akta noszą ten sam numer, co katalog wpływów bieżących. Katalog wpływów posiada następujące rubryki na stronie formatu 22 X 34: Nr bież. Nr aktów Nazwisko i mIejSCe zamieszkania nad· syłającego Przedmiot i pochodzenie Liczba okazów Data Uwagi b) Książkowy katalog numerów, do którego jest wpisywany wpływający obiekt pod numerem bieżącym z podaniem pochodzenia przedmiotu oraz nazwiska zbieracza lub ofiarodawcy. c) Kartkowy katalog główny. Kartki tego katalogu o wymiarze X 15.5 cm, wypełniane dla każdego przedmiotu oddzielnie, nie są rubrykowane i nie mają napisów. Dwie z lewej strony u góry przecinające się linie są jedynym rozgraniczeniem treści. 20 Nad linią z lewej strony u góry przechodzi bieżący numer inwentarza, w prawo po środku nad linią - dane geograficzne, kraj, prowincja, ewentualnie plemię lub naród. U góry z prawej strony nad linią dokładna miejscowość. Z lewej strony pod linią dane o fotografii, a także miejsce znajdowania się przedmiotu napisane ołówkiem na lewym brzegu karty. U dołu - zbieracz i ofiarodawca. Na prawo od linii, w środku - opis obiektu z podaniem wymiarów i rysunek lub fotografia. Ka talog główny do r. 1947 został opracowany geograficznie tylko dla Szwajcarii. 1 Ze sprawozdania l'vluzeum z roku 1944. ,I arktyczne kremowa różowa itd.). obiektów. 16 X lO cm (również nie. się z lewej strony u góry. potrzeb. Istnieje też osobna kartoteka dubletów. Każdy dział posiada przy tym własne archiwum, zawierające wszelkie akta odnoszące się do danego przedmiotu; znajdują się one pod numerem bieżących wpływów w osobnych kopertach. Muzeum posiada bibliotekę i ibiór licznych ilustracyj. Zbiory znajdują się w dziale wystawowym i w bogatych magazynach, niestety są stłoczone z braku miejsca. Muzeum posiada także szereg modeli. Wydawnictwa «Bericht Verhandlungen Muzeum Etnograficznego uber das Basler der Naturforschenden w Bazylei. Museum fur Volkerkunde». Gesellschaft in Basel. Sprawozdania wymienione ukazują się co roku. Do roku 1941 redagował je Fritz Sarasin, następnie Felix Speiser. Na treść wymienionych sprawozdań, ukazujących się regularnie od przeszło 20 lat, składają się: wiadomości o charakterze organizacyjnoadministracyjnym, następnie kolejno omówienie zabytków wszystkich geograficznych działów muzeum wielokrotnie ze szczegółową analizą naukowej wartości zabytkowych przedmiotów oraz opisem odnośnych obyczajów z podaniem licznych fotografij etc. Należy podkreślić, iż w każdym dziale geograficznym nabytki są opisywane przez odpowiedniego specjalistę, kolejno według zagadnień, a więc np. Europa: rolnictwo, rybołówstwo itd. Poza tym osobno, w ramach poszczególnych działów, wymienieni są wszyscy ofiarodawcy i ich liczba. To samo dotyczy biblioteki i zbiorów fotograficznych. (,Fuhrer d urch das Museum fur V olkerkunde Basel». Już od roku 1929 wychodzi seria bogato ilustrowanych naukowych przewodników po określonych działach Muzeum w ramach geograficznych zasięgów. Przewodniki te są opracowywane przez tak wybitnych specjalistów, jak np. F. Sarasin (Cejlon, Indie Przednie i kraje Himalajów, Australia, Syjam, Celebes i inne), P. Wirtz (Nowa Gwinea, Borneo i inne), L. Rutimeyer (Egipt starożytny, ludy polarne i Syberia), E. Paravicini (Jawa, Sumatra i inne), F. Speiser (Nowe Hebrydy i wyspy Santa Cruz, Ameryka Północna i inne). �492 493 Przewodniki te dają wstęp dotyczący danego ludu czy kultury o charakterze historyczno-geograficznym, następnie opisy życia tubylców i wszystkich działów gospodarki z nawiązaniem do przedmiotów muzealnych. Niektóre numery przewodników są poświęcone zagadnieniom specjalnym np. stylom w sztuce Mórz Południowych, rolnictwu ujętemu porównawczo itp. Obszerniejszy numer przewodnika wydany w r. 1939, został poświęcony wprowadzeniu w Muzeum Etnograficzne w Bazylei, a więc po omówieniu zadań muzeum oraz pOjęć «Natur-)} i <,Kulturvolker», pojęcia etnologii, prehistorii i ludoznawstwa, dziejów muzeum, oceny ludów pozaeuropejskich przez Europejczyków oraz po poruszeniu sprawy sztuki, kultury, teorii etnologicznych i rozprzestrzeniania się ludności, przechodzi autor do omówienia poszczegóJnych elementów kultury, według następujących problemów: 1. Człowiek i świat materialny (kultura materialna); II. Człowiek w obcowaniu z człowiekiem (socjologia: wojna, stosunki prawne, pieniądz); III. Człowiek i świat niematerialny (religia, sztuka, wiedza). Barwne ilustracje z opisem. Oprócz publikacyj książkowych wydaje Muzeum tekturowe tabliczki, formatu przewodnika, na których przedstawione są ciekawsze obiekty muzealne z działu kultu i magii w medycynie ludów egzotycznych. Ilustracje te, oprawne w celofan, znajdują się podobnie jak i przewodniki umieszczone w salach do dyspozycji zwiedzających. Z jednej strony tabliczki znajduje się barwna ilustracja przedmiotu, z drugiej opis przedmiotu z podaniem wymiarów i popularno-naukowe opracowanie danego zagadnienia wraz z podaniem ważniejszej literatury ub aktów muzealnych. W ten sposób np. są opracowane: bożki chorób, demony chorób, figury ofiarne, fetysze lekarskie etc. Wartość Muzeum Etnograficznego w Bazylei podnoszą liczne wykła·dy naukowe, oprowadzanie po zbiorach oraz popularyzacja zagadnień naukowo-muezalnych dzięki publikacjom w postaci przewodników ilustrowanych po różnych działach w cenie 25 centów. Muzeum w Bazylei stanowi w Szwajcarii jedną z najpoważniejszych placówek naukowo-popularnych, o wartości której decydują nie tylko bogate zbiory, lecz również wysoki poziom organizacji wewnętrznej i metody naukowej pracy terenowo-muzealnej. / ·z zakresu ceramiki pokazano próbki cegieł, ręczne formy do ich wyrobu, różne stadia obróbki gliny, starą technikę spiralną, fotografie rąk garncarza przy pracy, piece do wypalania cegieł, cegły jako element konstrukcyjny i dekoracyjny w architekturze, antyczne terrakoty rzymskie i renesansowe dachówki, dalej garncarstwo, a więc koło garncarskie i jego rozwój, polewy, rodzaje naczyń glinianych europejskich i pozaeuropejskich, fotografie egipskich warsztatów ceramicznych, europejska majolika, fajans, porcelana, kafle itd. Na wystawie z ·zakresu mebli dano np. przegląd rozwoju odnośnych narzędzi do ich wyrobu, jak siekiera, piła, strug itd. oraz materiałów, jak np. drzewo, metal, szkło, dalej rozwój konstrukcji mebli, np. rozwój stołu do pisania. Dano tu przede wszystkim ilustracje różnych form pisania, tabliczki woskowe służące do tego celu, starożytne pulpity etc. Przy wystawie rozwoju łóżka dano np. ilustracje różnych form spania u nomadów, u ludów pasterskich i rolniczych na terenach europejskich i pozaeuropejskich, dalej różne formy podpórek pod kark u ludów egzo tycznych, różne formy łoża w świecie starożytnym, w średniowieczu łoża wiejskie i dworskie, alkowy itd. ze szczególnym uwzględnieniem form występujących w Szwajcarii. Wystawa dotycząca rozwoju stołu obejmowała takie problemy, jak stół bez krzeseł u ludów pierwotnych w Azji, Egipcie, Grecji i Rzymie, wiejski europejski stół prymitywny, stół w średniowieczu, w okresie baroku, w stylach: Ludwik XIV, XV, i XVI, Empire, Biedermeier, stół współczesny, wiejskie i miejskie europejskie formy stołu, sposób siedzenia przy stole, szuflady itd. Wystawa dotycząca pierwotnych technik tkackich dawała na tle porównawczym przegląd nici, przędziwa, iglic np. z kości, drzewa kolców, z ości ryb, z brązu, sposobów plecenia, tkania itd., dawała też pojęcie o technikach plecionkarskich i tkackich z epoki kamiennej. Wystawy opracowują wybitni specjaliści, np. wystawę tkactwa opracował prehistoryk dr Emil Vogt, specjalista od zagadnień tkactwa prehistorycznego. Publikacje. Muzeum wydaje małe przewodniki wszystkich wystaw. Mają one charakter wprowadzający w dane zagadnienie, przytym dokładnie objaśniają wystawione przedmioty, ich rozwój etc. Dyr. B. von Muzeum Przemysłowe w Bazylei urządziło też w gmachu Uniwersytetu we Fryburgu w roku 1946 wystawę obejmującą liczne fotografie budownictwa ludow-:go ułożone według kantonów. Muzeum to urządza zmienne wystawy, poświęcone różnym zagadnieniom związanym z wytwórczością ludową, a więc np. na wystawie Zurych. Die Sammlung fur Volkerkunde der Universi ta t Z u ri c h (Zbiory Etnograficzne Uniwersytetu w Zurychu). Dyr. prof. dr A. Steinmann. Konserwator dr Elsy Leuzinger. Bazylea Griiningen. Gewerbe Museum (Muzeum Przemysłowe). �495 494 brisy, wyroby metalowe, meble, zegary, monety i medale, instrumenty muzyczne, znaki władzy publicznej, rzeźby, zabytki o charakterze prywa. tnym, sprzęty domowe, gry i zabawy, stroje i sprzęty przynależne, tekstylia, narzędzia, broń, uniformy i inne zabytki wojskowe, wykopaliska. Poza tym Muzeum posiada bogatą bibliotekę, zbiór fotografij i reprodukcyj etc. oraz archiwum zabytków historycznych. Z zakresu etnografii znajduje się tu szereg bardzo cennych okazów, a więc np. ludowa ceramika, meble, instrumenty muzyczne, rzeźby, zabawki, tkaniny itd. Poza tym (,Archiv fUr historische Kunstdenkmaler» zawiera usystematyzowane według kantonów spisy zabytkowych budowli, również i ludowych z całej Szwajcarii. Muzeum to bezpośrednio związane z Uniwersytetem i jemu podlegające znajduje się w gmachu Uniwersytetu. Zostało ono założone w 1888 roku dzięki licznym darom i depozytom, oraz przede wszystkim dzięki wysiłkom Towarzystwa Geograficzno-Etnograficznego. Dyrektorami zbiorów kolejno byli: prof. dr O. Stoli (1888-1899). prof. dr R. Martin (1899-191 I), prof. dr H. j. Wehrli (1911-1941). Zbiory były gromadzone przede wszystkim pod kątem ich walorów naukowo-dydaktycznych, ZWracano więc uwagę na jakość obiektów, nie zaś na ilość. Muzeum obejmuje cenne zbiory pozaeuropejskie ułożone w salach według następującej kolejności: Afryka, Melanezja, Australia i Oceania, Indonezja, japonia, Indie, ludy polarne, Ameryka Chiny. Wymienione zbiory są naukowo opracowywane i wystawione według zasady geograficznego podziału z uwzględnieniem rozwoju niektórych kultur, a także problematyki wysuniętej w odnośnych pracach, np. zbiory z Indii w związku z panującymi tam odmianami religii itd. . Ilość obiektów w muzeum wynosiła w roku 1942 - 16.000. Lokal muzeum jest zbyt szczupły. . Muzeum publikuje swoje prace naukowe i sprawozdawcze w wydawnictwach (,Geographisch-Ethnologische Gesellschaft,) w Zurychu. Działalność Muzeum. Muzeum prowadzi ożywioną działalność naukowo-badawczą i orga-rrlzacyjno-muzealną, dydaktyczno-społeczną i wydawniczą, wymianę wydawnictw, utrzymuje kontakty z innymi muzeami oraz prowadzi propagandę w postaci licznych wykładów, reportaży ra· diowych etc., obejmujące Zurych i inne miasta. Poza tym blisko współpracuje z Uniwersytetem w zakresie prac naukowych i dydaktycznych. W Muzeum odrabiają praktykę liczni pra· cownicy naukowi. W Muzeum odbywają ·się wystawy zmienne. Został nakręcony film ilustrujący zbiory muzealne i pracę Muzeum. W roku 1944 Muzeum zwiedziło około 50.000 osób. Zurych. Landesmuseum (Muzeum Krajowe). Dyrektor dr F. Gysin. Wicedyrektor dr K. Frei (Dział ceramiki). Konserwatorzy dr E. A. Gessler, prof. dr E. Vogt (Dział prehistoryczny), dr D. W. H. Schwarz (Dział numizmatyki). Wystawa Muzealnictwa Szwajcarskiego. Z inicjatywy dyrekcji Muzeum i Związku «Verband der schweizerischen Altertumssammlungen,) komitet złożony z przedstawicieli różnego typu muzeów szwajcarskich urządził w roku 1939 na Wystawie Krajowej pawilon poświęcony zagadnieniom szwajcarskiego muzealnictwa, co pozwoliło na uzyskanie generalnego przeglądu stanu muzeów. Wystawa ta ilustrowała ilość i charakter muzeów, ich potrzeby i dokonania oraz znaczenie ich w życiu duchowym kraju. P u b Ii k a cj e M u z e u m. «Zei tschrift fUr schweizerische Archeologie und Kunstgeschichte') oraz roczniki muzealne pt. «jahresbericht,). Ilustrowane roczniki te obok przyczynków o charakterze naukowym zawierają sprawozdania z prac administracyjno-organizacyjnych, z działalności Szwajcarskiego Związku Kolekcji Zabytków (Verband der Schweizerischen Altertumssammlungen), mi.stępnie kolejno nowe nabytki ze wszystkich działów. Cały personel Muzeum wraz z dozorcami i służbą pomocniczą liczy 45 osób. Zbiory Muzeum dotyczące kultury Szwajcarii, wynoszące w roku 1946 ponad 25.000 obiektów, znajdują się w ogromnym wielopiętrowym i kilkuskrzydłowym gmachu. Cele i zadania Muzeum. Sprowadzają się one do pogłębionych i współcześnie rozbudowanych założeń wypowiedzianych w r. 1890 jako ccl, do którego ma dążyć Muzeum: (,Bedeutsame vaterlandische Alterturner geschichtlicher und kunstgewerblicher Natur aufzunehmen und planmassig geordnet aufzubewahren'). Wobec tego, iż kultura ludowa całej Szwajcarii nie była w żadnym z dotychczasowych muzeów zgromadzona i systematycznie wystawiona, zamierza Landesmuseum w projektach swojej dalszej działalności równolegle z dotychczasowymi działami zorganizować szwajcarski zbiór etnograficzny. :Muzeum posiada rozbudowany dział prehistoryczny, dział średniowieczny, w którym wyróżniono kolejno: części budowli (odrzwia itp.), szkło, malarstwo na szkle, ceramikę, malarstwo, rysunek, grafikę i exli- Zurych. Kunstgewerbemuseum (Muzeum stycznego). Dyr. I tten. Adres: Ausstellungstrasse 60. Przemysłu Arty- Muzeum istnieje od roku 1875. Posiada ono zbiory z zakresu rzemiosł przemysłu artystycznego. ··1 ..~. �497 Muzeum odgrywa poważną rolę kulturalną dzięki temu, iż tu w dużej mierze koncentrują się poczynania w zakresie popierania rozwoju rzemiosł i przemysłu artystycznego, częstokroć związane z kulturą ludową. W Muzeum odbywają się liczne Poza tym bardzo poważną stawy zmienne, w których udział związki, szkoły, artyści itd. odczyty, pokazy i posiedzenia. rolę odgrywają liczne urządzane biorą muzea, biblioteki, archiwa, tu wyteatry, Dla zilustrowania charakteru tych wystaw można wymienić takie, jak np. «Lud i Teatn>. Wystawa ta w modelach i ilustracjach przedstawiała pochodzenie teatru i różne jego formy w zależności od epoki i kraju, a między innymi teatr karnawałowy i szwajcarski teatr ludowy. . Inne wystawy ilustrowały np. zagadnienie ludowego malarstwa na szkle, przechowywania posagu, zabawek, plecionkarstwa, tkactwa, pisma etc. Zaś odnośnie do terenów pozaeuropejskich tak}e terna ty, jak: rzemiosła azjatyckie, sztuka azjatycka, kultura Indii, prehistoryczne rysunki na skałach Połudn. Afryki i sztuka murzyńska, tkaniny indonezyjskie, pierwotne techniki tekstylne itp. W 1945 roku została zorganizowana wystawa poświęcona ochronie zabytków budownictwa i sztuki w Szwajcarii. Publikacje: stawach. ficzne) Muzeum St. Gallen. Museum Dyr. dr H. Krucker. wydaje fiir ilustrowane Volkerkunde. przewodniki (Muzeum po wy- Etnogra- Początki Muzeum sięgają roku 1878, gdy zostało założone geograficzno-handlowe towarzystwo, do którego zadań należało stworzenie z prywatnych kolekcyj jednego zbioru etnograficznego. Muzeum posiada zbiory pozaeuropejskie i europejskie - w r. 1933 przedmiotów wynosiła 8.200. Szczególnie cenny jest zbiór dotyczący narzędzi tkackich do wyrobu pasków. liczba Bern. Bernisches Historisches Museum. (Berneńskie Muzeum Historyczne). Dyr. dr R. Wegeli. Wicedyr. i konserwa tor działu archeologicznego - prof. dr D. Tschumi. Konserwator działu etnograficznego dr E. Rohrer. Adres: Helvetiaplatz. ~1uzeum to posiada zbiory prehistoryczne, historyczne i etnograficzne pochodzące ze wszystkich części świata. Początek działu etnograficznego sięga roku 1795, gdy rysownik znakomitego Cooka - Johann "Vaber ofiarował berneńskiemu Muzeum zbiór cennych przedmiotów z Hawai i Tahiti. Następnie przybywają przedmioty z Ameryki, z indyjskich preryj, Mórz Południowych. W roku 1902 Muzeum otrzymało fachowe kierownictwo i najcenniejsze zbiory z Chin i Japonii, dalej z Archipelagu Malajskiego, z Afryki (Sierra Leone), z Liberii, ze Złotego Wybrzeża, z południowo-zachodniej Afryki i z Abisynii, ze Starego Meksyku i Paragwaju. Jedną z najcenniejszych pozycyj Muzeum stanowią orientalne kolekcje H. Moser-Charlottenfels. Oprócz zbiorów pozaeuropejskich posiada Muzeum zbiory europejskie, wśród których Szwajcaria zajmuje naj poważniejsze miejsce, reprezentując przede wszystkim kulturę ludową z kantonu Bern. Znajdują się tu wnętrza chat, stary młyn wodny, liczne rzeźby, przyrządy tkackie, ule itp. W dziale europejskim mamy też polską kolekcję kultury ludowej. Muzeum posiada bogaty księgozbiór oraz rzeczowy katalog kartkowy, ułożony geograficznie. Publikacje Muzeum. ('Jahrbuch des Bernischen Historischen Museums in Bern». Bogato ilustrowany rocznik ten pod nieco zmienioną nazwą ukazuje się od roku 1894. Na jego treść składają się prace naukowe z zakresu kultury ludów pozaeuropejskich, a poza tym szczegółowy przegląd i omówienie nabytków Muzeum według części świata, nabytki biblioteki oraz wymiana wyda wnictw. Posiada też Muzeum szczegółowy ilustrowany, wydany w roku 1923 «Fiihrer durch die orientalische Sammlung H. Moser-Charlottenfels und die Volkerkundliche Abteilung». Bern. Schweizerisches zeum Alpejskie) Helvetiaplatz. Alpine Museum. (Szwajcarskie Mu- W 1905 roku zostało założone przez berneńską sekcję Szwajcarskiego Alpejskiego Muzeum Alpejskie. Obok działów poświęconych formom gór, klimatowi, mineralogii i geologii, faunie i florze Alp itd. stworzono mały dział poświęcony środkom komunikacji, budownictwu oraz gospodarce alpejskiej. Widzimy tu m. in. modele i plany budowli górskich. Cenną kolekcję stanowi zbiór alpejskich zabawek dziecięcych, wykonanych z kości nóg bydła, owiec i świń. Zabawki te przedstawiają odnośne zwierzęta. Poza tym są tam np. sanki na kościanych płozach, maski obrzędowe, oraz oryginalne stroje ludowe. Klubu Bern. Schweizerisches Pocztowe) Helvetiapla tz. Postmuseum (Szwajcarskie Muzeum W tym samym gmachu co i Muzeum Alpejskie znajduje się Muzeum Pocztowe (założone w 1907 r.), które w ilustracjach, modelach i okazach oryginalnych przedstawia dzieje poczty w Szwajcarii. Lud, T. XXXIX �499 Widzimy tu np. drzeworyty nikacji, następnie ilustracje poczty tonalne. starych Muzeum posiada karoc etc. Zbiory carskiego. oryginalne te przedstawiają N euch ateL M usee Dyrektor - prof. dr Jean ilustrujące starożytne sposoby komuw średniowieczu, dawne poczty kanokazy środków pewien materiał E thnographiq Gabus. Adres: komunikacji w postaci do ludoznawstwa szwaj- ue (Muzeum Etnograficzne). Rue du Chateau. Powstanie Muzeum wiąże się z rokiem 1790, w którym generał de Meuron. ofiarował miastu kolekcje przyrodnicze oraz okazy etnograficzne z Afryki Południowej i Indii. Zbiory r;ru~eum pochodzą ze wszystkich części świata, ze szczególnym uwzględmemem Afryki, Oceanii i Ameryki. Szczególnie cenne kolekcje pochodzą ze starożytnego Egiptu, a ostatnio z Grenlandii, z której prof. Gabus, autor licznych prac o tym kraju przywiózł cenne zbiory. ' Poza tym należy wymienić wspaniałą kolekcję z Angoli, przywiezioną pr~ez prof. M. Delachaux, i afrykańskie zbiory instrumentów muzycznych dające wgląd w zagadnienie systematyki etnograficznej. ' . Zbiór ten był opracowywany przez p. Z. Estreichera, współpracowmka prof. J. Gabus. Ukła~ zbiorów muezalnych jest geograficzny. Dużą trudność w uporządkowamu Muzeum, którego kierownictwo objał prof. J. Gabus w ro~u 1946, stanowi .za ~ały gmach oraz zbyt szczupły personel naukowy, w ktorym dyrektor me mIał żadnego asystenta, a tylko dorywczą pomoc studentów. Publikacje. Sprawozdania roczne Muzeum Etnograficznego _ Rappo:t Annuel du Musee EthJlographique - ukazują się w wydawnictwie «Bulletm de la Societe Neuchateloise de Geographie». Poza tym ówczesny profesor etnologii M. A. van Genepp wydał w roku 1914 ilustrowany «Guide Sommaire du Musee Ethnographique». Prof. Jean Gabus rozwija energiczną działalność w kierunku nawiązywania s~osunków z zagranicą w celu koordynowania współpracy naukowomuzealnej. NeuchateI. Musee Historyczne w Neuchatel). Historique de Neuchatel (~luzeum . Spośród obiektów z zakresu historii kultury i sztuki znajduje się tu meco przedmiotów ~ ludowej kultury szwajcarskiej, jak np. kołowrotki, kołyski, modele stroJÓW ludowych na lalkach etc. Genewa. Musee d'Ethnographie de la ville de Geneve (Muzeum Etnograficzne). Dyrektor prof. dr Eug;ene Pittard. Kustosz - doc. M-me dr M. Lobsiger-Dellenbach. Bibliotekarz - M-me R. Sauter. Adres: Genewa, Boulevard Carl Vogt 65-67. Muzeum to zostało założone około 1900 r. i w znacznym stopniu zasilane przez prof. E. Pittarda, który gromadził zbiory w czasie swych licznych podróży. Posiadało ono w roku 1946 - 22.000 obiektów etnograficznych z całego świata, ze szczególnym uwzględnieniem krajów pozaeuropejskich. Bogaty ten zbiór nie mieści się w obecnym dwupiętrowym gmachu, toteż przedmioty są tu nadmiernie stłoczone, co utrudnia należytą systema tyzację i ekspozycję. Niektóre zagadnienia, jak np. metalurgia ludowa w Peru oraz technika ceramiczna zostały rozmieszczone planowo oraz opracowane w ten sposób, iż załączone mapki dają pojęcie o zasięgu określonych typów narzędzi, a objaśnienia i cytowana li tera tura ułatwiają podejście do danego problemu. Muzeum posiada doskonale zorganizowaną bibliotekę, kartkowy katalog zbiorów i archiwum fotograficzne, co umożliwia szybkie otrzymywanie poszukiwanych materiałów, fotografij oraz odnośnej literatury. Działalność Muzeum. Muzeum to, dzięki zasługom dyrektora prof. E. Pittarda oraz dzięki twórczej i oddanej pracy kustosza M-me M. Lobsiger-DelIenbach stanowi żywy ośrodek naukowo-muzealny. Działalność Muzeum obejmuje też urządzanie wystaw, np. r. 1945 urządzono tu wystawę pt. «Tkaniny świata». Na wystawie t<ejpokazano tkaniny z całej kuli ziemskiej, poczynając od najbardziej prymitywnych technik, a kończąc na bezcennych tkaninach Dalekiego Wschodu. Liczne fotografie ilustrowały technikę europejską i egzotyczną. Muzeum ściśle współpracuje z Uniwersytetem, udziela materiałów do prac uniwersyteckich, laboratorium do ćwiczeń ze studentami na materiale muzealnym, do konferencyj, do prac szkolnych, udziela instrukcyj podróżnikom-zbieraczom, dostarcza materiału do radia etc. W roku 1945 w Muzeum Etnograficznym w Gcnewie odbyło się pierwsze po wojnie posiedzenie Międzynarodowej Komisji Sztuki Ludowej (La Commission Internationale des Arts Populaires). W tym też roku odbył się w Muzeum szereg naukowych, konferencyJ i wykładów uczonych szwajcarskich i zagranicznych wraz z demonstracją muzyczną itd. Tematy wykładów dotyczyły np. folkloru muzycznego Szwajcarii. (prof. A. E. Cherbulier z Zurychu i p. Stocklin z Bazylei), Rumunii (prof. C. Brailoil z Bukaresztu), Eskimosów-Caribous (prof. ]. Gabus 32* �500 5°1 i Z. Estreicher), a także np. problemu schin z Bazylei). etnologii muzycznej (prof. H. Hand- .\ W jednej z sal wprowadzających wystawiono tu opracowany zbiór prehistoryczny, zaopatrzony w mapę znalezisk. Przedstawiają one kolejno epoki czasów prehistorycznych na podstawie znalezisk z okregu Valais. Publikacje Muzeum Etnograficznego w Genewie. Muzeum wydaje szereg publikacyj o charakterze naukowo-dydaktycznym; dotyczą one przede wszystkim zbiorów egzotycznych. Należy tu wymienić monografie ilustrowane, dotyczące poszczególnych działów zbiorów egzotycznych. Mamy tu np. artykuł prof. E. Pittarda o cywilizacji starożytnego Peru oraz artykuł pani M. LobsigerDellenbach o ceramice, metalurgii i tkactwie peruwiańskim, artykuły poświęcone np. zagadnieniom masek znajdujących się w Muzeum, figurynkom z Dahomey itd. Corocznie ukazują się też ilustrowane sprawozdania z działalności Muzeum pt. «Musee d'Ethnographie - Compte Rendu,>, w którym omawiane są nabytki Muzeum według części świata, wystawy, wykłady, zebrania oraz wprowadzane reformy. Lozanna. zanny). Musee du Vieux Lozanne. (Muzeum Starej Chur. Raetisches Museum (Muzeum Retyckie) 1 Dyrektor dr Joos. W stolicy kantonu Graubunden, w prastarym niegdyś rzymskim mleSCle, w jednym z najpiękniejszych zakątków Szwajcarii znajduje się regionalne Muzeum Retyckie, posiadające zbiory prehistoryczne, etnograficzne i historyczne. Niestety dział etnograficzny mimo wielu bardzo cennych obiektów nie daje pojęcia o całokształcie kultury ludowej danego regionu. Obok kilku urządzonych wnętrz widzimy tu np. nier:o narzędzi tkackich, tkaniny i ronny do ich drukowania, rzeźby, wyroby kowalskie, saneczki na kościanych płozach itd. Muzea na wolnym powietrzu w postaci urządzonych zabytkowych budowli spotkać można na różnych terenach Szwajcarii. Landesmuseum w Zurychu posiada spis tych zabytków, poza tym podlegają one częściowo opiece Landeskulturpflege w Bernie. Lo- Muzeum to założone w 18g8 roku mieści się na wzgórzu, w zabytkowym gmachu w Starej Lozannie. Zbiory zgromadzone tam w postaci urządzonego wnętrza domu ilustrują życie i prace domowe sprzed paruset lat. Widzimy w kuchni charakterystyczne sprzęty gospodarskie, urządzenie jadalni, salonu etc., a poza tym narzędzia rolnicze, przyrządy tkackie, stroje regionalne na modelach lalek, zamki żelazne, lektyki, karoce etc. związane z terenem Lozanny i okolicy. Szwajcaria posiada szereg mieszkają właściciele. Zdarza się, żone na inny teren. Takie właśnie obejrzeć w Diablerets i w dolinie Sion. Musee de Valere. Departement de l'instruction du canton du Valais (Muzeum Regionalne Kantonu Valais). Rapperswil. (Musee Polskie w Rapperswilu. Polskie publique zbiory zabytkowych chat, w których nadal iż takie zabytkowe budynki są przewoprzepiękne chaty z roku 1654 mogłam Saviese. etnograficzne Polonais w Szwajcarii. Chateau Rappersvii). Muzeum W monumentalnym starym zamku nad Jeziorem Zurychskim mieszczą się jeszcze dziś pozostałości niegdyś cennych zbiorów polskich, które przed wojną zostały wywiezione do kraju i w większości spłonęły. Obok pamiątek po internowanych, pewnej ilości grafiki, obrazów i rzeźb znajdują się tam kolekcje etnograficzne, obejmujące okazy kultury ludowej z Podhala, Śląska, a także ;magazynowane zbiory z Huculszczyzny i Polesia. Są to przeważnie takie obiekty, jak: ceramika, kafle, pisanki, obrazy na szkle, hafty, łyżniki, skrzynie, spinki i stroje ludowe, a także liczne fotografie. Wąskie uliczki prowadzą na wysoką dominującą nad miastem górę, na której szczycie w starym, do kościoła przylegającym zamku, mieści się to piękne muzeum. Maleńkie okienka zamku odsłaniają szeroki widok na doliny i góry. Muzeum to przede wszystkim odtwarza zabytkowe wnętrza kuchen i izb mieszkalnych poczynając od XIV do XVII wieku. Mamy tu doskonały przegląd charakterystycznych gospodarskich wyrobów metalowych, rzeźbionych form do wyrobu masła, przQślic, kołowrotków, oraz przepięknych rzeźbionych skrzyń z XII-XV wieku, dalej kołyski, żarna itp. Niezwykle cenną kolekcję stanowi zbiór religijnych rzeźb figuralnych, z da tą XI i XII wieku. Niestety w dziale tym brak dos ta tecznej ilości instruktywnych napisów. l Podkreślam, iż oprócz poznanych najważniejszych muzeów lub działów etnograficznych (z W)jątkiem St. Gallen), omawiam tylko te, które zwiedzałam, nie wymieniając nawet szeregu innych, mniejszych muzeów, posiadających również cenne materiały etnograficzne. . ! J . . �5°3 Problem Muzeum w Rapperswilu jest bardzo aktualny, gdyż Muzeum to dzięki temu, iżjest zwiedzane przez tysiączne rzesze cudzoziemców, może odegrać dU'żą rolę naukową, informacyjną i dydaktyczną. Dział etnograficzny powinien da wać poj ęcie o dawnej i dzisiejszej ludowej kulturze Polski ze szczególnym uwzględnieniem różnorodności sztuki ludowej reprezentując równocześnie należyty poziom muzealnictwa polskiego. Bern. Bernisc His toryczne). he s His to risches Museum. (Berneńskie Muzeum Muzeum posiada kolekcję okazów etnograficznych, stanowiących przedwojenny dar Rządu Polskiego i dra H. Wandera z Berna. Zbiór ten składa się z przedmiotów zgromadzonych przez doc. dra Tadeusza Seweryna z Krakowskiego i Podhala. Inne przedmioty z Huculszczyzny - zostały zebrane przez dra Hansa Zbindena z Berna. Są wśród nich cenne, drzeworyty ludowe, obrazy na szkle, stroje ludowe, kukiełki, zabawki, wyroby z drzewa i metalu oraz rzcźby i pisanki. Genewa. Musee d'Ethnographie (Muzeum Etnograficzne). W Dziale Europejskim polski zbiór przedstawia się wprost żałośnie. Umieszczony między Turcją a Rosją w pobliżu pięknych zbiorów ceramicznych i strojów rumuńskich i czechosłowackich, zawiera tylko parę małych lalek wyobrażających młodą parę krakowską, parę metalowych rzeźb i obrazek Matki Boskiej Częstochowskiej. Na tle przeglądu polskich zbiorów etnograficznych w Szwajcarii 1 urasta zagadnienie należytego ich skompletowania, tak aby dawały one pojęcie przynajmniej o najbardziej charakterystycznych cechach polskiej kultury ludowej, a w szczególności sztuki ludowej. 5. Szwajcarskie Towarzystwo Prowadzi ono szereg różnorodnych działów dotyczących ludoznawstwa. '''' roku 1945 liczyło ono 740 członków z calej Szwajcarii. Prace Towarzystwa idą w kierunku naukowym i naukowo-organizacyjnym. W ramach Towarzystwa istnieje Instytut Naukowy pod kierunkiem dra Paula Geigera, w którym to Instytucie koncentrują się następujące działy oraz prowadzone są następujące prace: I. Archiwum pieśni ludowej, prowadzone przez p. dr A. Stocklin, która już od 40 lat z zamiłowaniem pracuje w tej dziedzinie. Zebrano już około 30.000 zapisanych melodyj pieśni ludowych. Cały materiał został posegregowany w ramach katalogów kartkowych według I) zasady geograficznej (pochodzenie) - ułożony alfabetycznie, 2) według początków słów pieśni i 3) według zbieraczy. Melodie częściowo zanotowane są na wałkach fonograficznych. Teksty znajdują się w osobnych pudłach. 2. Folklor szwajcarski, zbierany pod kierunkiem dra P. Geigera na podstawie drukowanych lub hektografowanych ankiet, które Towarzystwo od roku 1932 rozsyła w teren wraz z arkuszami na odpowiedzi, i które następnie układane są w tekturowych skrzynkach według ankiety. Do tych samych numerów dołączone są odnośne wycinki z gazet. Poza tym zapoczątkowane są też opracowania monograficzne wsi i osad i badania językowe oraz kartoteka bi bliogra fii e tnogr a fii szwajcarskiej, istniejąca od roku 18g7, stworzona przez E. HoffmannKrayera, obecnie prowadzona przez dra P. Geigera. Międzynarodowa bibliografia ludoznawcza (Volkskundliche Bibliographie) będzie nadal wychodziła w Szwajcarii pod redakcją Johna Mayera z Fryburga w Bryzgowii i dra Paula Geigera. Na ten cel mają nadejść zasiłki z innych krajów. Ludoznawcze. Schweizerische Gessellschaft fUr Volkskunde. Societe suisse des tradi· tions populaires. Sozieta svizzera per Ie tradizioni popolari. Założył je w roku 1896 prof. E. Hoffmann-Krayer. Prezes w roku 1945/1946 doc. dr Buhler. Sekretarz - dr Paul Geiger. Adres: Basel. Augustinergasse 19. Towarzystwo postawiło sobie za cel badanie i gromadzenie materiałów dotyczących przede wszystkim szwajcarskiej kultury ludowej oraz pu blikowanie tych ma teriałów. l Niestety, nie mam wiadomości o etnograficznych zbiorach krakowskich, o których prof. dr. ''IV. Semkowicz pisał <,urządzono też w zurychskim Muzeum Narodowym osobny dział etnograficzny krakowski,). (Zycie naukowe współczesnego Krakowa. Nauka Polska, XXIV. Warszawa 1937). W roku 1946 już były przygotowane dwa tomy (37 i 38) wydaw- nictwa: 3· Atlas Ludoznawstwa Szwajcarskiego (Atlas der SchweizeVolkskunde). Prace dotyczące Atlasu Ludoznawstwa Szwajcarskiego l zapoczątkował dr Paul Geiger i dr Richard Weiss już w roku 1937, gdy w Graubunden została zorganizowana sieć informatorów, którzy zbierali w terenie odpowiedzi na kwestionariusz. W roku 1938 na podstawie kartograficznego przedstawienia faktów etnograficznych udało się uzy~kać nowe wiadomości, dotyczące rozwoju i zasięgów występowania niektórych zjawisk i przedmiotów. Wojna i inne rischen J P. Geiger i R. Weiss, Aus dem Atlas der Schweizerischer Volkskunde. schweizerische Archiv fur VoIkskunde, Band XLIII. 1946. �5°5 czynniki przeszkodziły tej pracy toteż dopiero w r. 1942 zostało ukończone gromadzenie materiałów do atlasu. Pierwszy kwestionariusz Atlasu Ludoznawstwa Szwajcarskiego w ramach 150 punktów (zawierających od 2 do 15 pytań odbitych na hektografie) porusza kwestie dotyczące następujących zagadnień: formy pov.itania (np. jakich formuł używa się w pewnych okolicznościach i zajęciach i co się odpowiada), posiłki (np. pierwszy posiłek dzienny, formy wypieków itd), palenie tytoniu (np. czy kobiety palą etc.) okrycie głowy, uczesanie, odzież, ozdoby (np. czy mężczyźni noszą kolczyki), transport i komunikacja (np. jarzma), hodowla zwierząt, suszenie siana, zbiór wina, dobrowolne prace zespołowe, obowiązek pomocy sąsiedzkiej, wspólne posiadłości, dziedziczenie zagród, miary ludowe, kupno i sprzedaż, podatki i czynsze, święto I -sierpniowe, obchodzenie rocznicy bitew i innych faktów historycznych, współzawodnictwo i dawne zawody między wsiami, związkami itd., gry i zabawy, święta, tańce, obchód dni św. Mikołaja, Boże Narodzenie, Trzej Królowie i inne święta doroczne (z uwzględnieniem obrzędów i zwyczajów), procesje i pochody z przebieraniem się, opowiadania dzieciom o ich pochodzeniu, wybór imion dzieci, imieniny i urodziny, wesele, śmierć, pogrzeb, postacie, którymi się straszy dzieci etc. Poza tym takie pytania jak: co się móv.i, gdy dwie osoby wymówiły to samo słowo, gdy grzmi, gdy błyska, jak się określa głupiego, niezdarnego, jakie są opowieści o postaciach historycznych (np. Napoleon, Karol Wielki), o dawnych ludach (Rzymianie), o olbrzymach, karłach, wiecznych żydach, diable, wróżkach, jakie dni są szczególne, co się robi przeciw krwotokom z nosa; jak nazywają epilepsję, czemu się ją przypisuje, czy jako karm dla bydła również używane są liście, słoma itd. Do roku 1946 narysowano 100 map częściowo publikowanych. Organizatorzy atlasu podkreślają, iż niektóre zebrane dane będą musiały być sprawdzone. Spośród wykonanych map można wymienić np. zagadnienie powszechności drzewka Bożenarodzeniowego, szopki, obrzędy, zwyczaje związane z paleniem ognia etc. W roku 1946 sprawozdanie wykazuje około 400 punktów rozmieszczonych w całej Szwajcarii, stanowiących miejsce wywiadu dla współpracowników atlasu. Mapy atlasu są kilku rodzajów. Jako mapy podkładowe wzięto mapy językowe, wyznaniowe, gospodarcze, - ludoznawczo-statystyczne itd. Mapy zasięgów etnograficznych drukowane są na przeźroczystym papierze w celu nakladania ich na podkładowe. Dla przykładu rozwiązania niektórych problemów rozpatrzmy parę map, np. Ogień w dniu I sierpnia. Materiał został zebrany na podstawie dwóch pytań: Nr 57 - jak obchodzi się dzień I sicrpnia? jak się zapala ogień, kto etc. i Nr 94 - czy i w jakie określone dni są obchodzone podobne zwyczaje związane z paleniem ognia etc. Czarno-białe trójkąty, kółka i litery oznaczają na mapie, czy zwyczaj palenia ognia w dniu I sierpnia jest stary czy nowy, czy poprzednio był częstszy, czy rzadszy, brak ognia, brak danych, ogień rzadko stosowany, lub sporadycznie. Mapa pozwoliła na stwierdzenie, iż zwyczaj palenia ognia w dniu I sierpnia jest czysto szwajcarski i stosunkowo młody, gdyż po raz pierwszy został zastosowany w r. 189 I jako ogień święta związkowego (Bundesfeier). Następna mapa, oparta na odpowiedziach na pytanie Nr 94, pozwala na stwierdzenie występowania letniego palenia ognia wiosennego itd. Mapa dotycząca zaprzęgu bydła ilustruje np. występowanie jarzem narożnych, jarzem podgarłicowych, chomątów itd. 4. Ksi ęgo z bi ór e tno g rafi cz n o -e tnol o gi c z n y, liczący około 25.000 tomów posiada katalog alfabetyczny, geograficzny oraz rzeczowy. 5. Kolekcje fotografij, klisz diapozytywów reprodukcyj, widoków i wycinków z pism są skatalogowane. 6. Pokój-biblioteka prof. Hoffmann-Krayera tzw. HoffmannKrayer-Stube znajduje się w gmachu Towarzystwa Ludoznawczego i zawiera bibliotekę po zmarłym uczonym oraz część jego mebli. 7. Akcja badania budownictwa ludowego w Szwajcarii (Aktion Bauernhausforschung in der Schweiz, Etude la maison pyasanne en Suisse). Na czele tej akcji jako prezes stoi dr A. Buhłer, zaś głównym kierowni· kiem jest architekt P. A. Baeschlin. Celem jej jest stworzenie wyczerpującej pracy o szwajcarskim budownictwie ludowym. Do zrealizowania tej akcji zostały już w wielu kantonach Szwajcarii zorganizowane odpowiednie komitety, składające się z przedstawicieli społeczeństwa, jak np. profesorów, architektury, artystów, geometrów, fotografów i innych przedstawicieli wolnych zawodów. Do kantonalnych komitetów wchodzą m. i. ludoznawcy, jak np. w kantonie Bern ChI. Rubi,.w Fryburgu prof. W. Sehmidt i inni. Zostało też założone Centralne Archiwum, które posiada fachowego kierownika (arch. A. Baeschlin) i asystenta, poza tym istnieje Kuratorium, kładające się z około 20 osób spośród specjalistów. Centralne Archiwum powstało z dotychczasowego (,Archiv fUr Hausforschung,> tegoż Towarzystwa. Po całkowitym przeprowadzeniu szeroko zakrojonej akcji zamierza się 1: A) przepracowanie już posiadanych materiałów (plany, rysunki, fotografie, opisy): a) przejrzenie, zanalizowanie i ustalenie zebranego materiału na podstawie literatury, archiwów i zbiorów; b) uzupełnienie materiałów oraz wlączenie ich do Centralnego Archiwum w postaci kopii. 1 Aktion Bauernhausforschung in der Schweiz. Februar 1946. (Hektogram). �506 B) koordynacja samej akcji z podobnymi usiłowaniami innych instytucyj, związków (np. Heimatschutz etc.) i również - o ile to możłiwe włączenie odnośnych materiałów do Centralnego Archiwum w postaci kopii. C) dokonanie nowych zdjęć i uzupełnienie dawniej zrobionych. Aby uzyskać należycie rozmieszczone punkty zdjęć w całej Szwajcarii należałoby ich dokonać 20.000. Przy wystarczającym, lecz mniejszym zagęszczeniu punktów, dla zrobienia zdjęć ważnych, typowych obiektów byłaby dostateczna ilość 5.000 zdjęć. Dokonanie zdjęć ogólnych i szczegółowych, a także technicznych, jest obliczone na 70.000 dni pracy, czyli na około 6 lat. Zdjęcia ogólne przy r.ooo dni pracy 3-osobowych grup są w tym obliczone na 2 lata. Został obliczony kosztorys koniecznych zdjęć dła wszystkich kantonów, wynoszący razem ponad I milion fr. szwajc. Poza tym projektowane są osadnicze gospodarczo-geografic.zne zdjęcia budownictwa ludowego, a także filologiczne zapisy, dotyczące terminologii związanej z budownictwem, dokonane przez diałektologów. W ramach prowadzonej akcji wydano w lutym 1946 r. poradnik, w którym szczegółowo omówiono następujące kwestie: wybór obiektów, plan pracy, zdjęcia techniczne, zdjęcia zasadnicze, zdjęcia uboczne, rysunki, fotografie, ankiety, opisy obiektów, zdjęcia osadnicze, osadniczo-geograficzno-gospodarcze, mapy zwykłe,' mapy specjalne, opisy uzupełniające, z~pisy dotyczące historii, historii sztuki, terminologii oraz zestawienie całego materiału wraz z materiałem źródłowym. Do poradnika dołączone są ankiety z iłustracjami oraz mapki przedstawiające dokonane prace, np. ilość zrobionych w każdym kantonie zdjęć technicznych etc. . Materiał już zebrany w ramach omawianej akcji robi imponujące wrażenie nie tylko dzięki szerokiemu zakrojeniu pracy, lecz również dzięki wspaniałym, niezmiernie interesującym, gruntownie zebranym danym, dotyczącym pięknego ludowego budownictwa szwajcarskiego. Widzimy je na mapach, na których nalepione są czerwone kółka z numerami zbadanych budowli, zaś materiały ze zbadanych terenów ułożone są w skrzynkach alfabetycznie według kantonów, co daje przejrzysty obraz dokonanych prac. Akcja ta była finansowana przez władze państwowe przy uzyskaniu współpracy wolnych w danej chwili architektów, inżynierów, technikówtopografów, filologów, geografów, historyków, ludoznawców i nauczycieli. 8. Kolekcje dra E. Baumanna tografij, zebranych ·'0 ."~'._ •.• ~~."" .••• obrazów wotywnych (ex voto), prowadzone przez obejmują ponad 10.000 obrazów łub odnośnych fow całej Szwajcarii, po wsiach i kościołach, a malowa- nych np. przez wie.jskich artystów na zamówienie osób cierpiących w celu ofiarowania ich jako wota do kościoła. 9. Kolekcja form cukierniczych, gromadzona pod kierownictwem pani dr M. Pfister-Burckhalter. Zawiera ponad 650 form w drzewie, wypalanej glinie i metalu oraz odnośnych fotografij. 10. Materiały historyczne dotyczące folkloru szwajcarskiego, uzyskane na podstawie badań dra H. G. Wackernagla w archiwum w Zurychu i w Solurze, na razie nie dały większych rezul ta tów, z powodu braku personelu pracującego w tym kierunku. . paręset dra I I. Film A. Biihlera. etnograficzny rozwija się pod kierunkiem docenta Już od roku 1946 zostały sfilmowane: bednarstwo, sianokosy, przędzenie i tkanie, pieczenie chleba, wiejskie zespołowe pranie popiołem, koszykarstwo, zbieranie siana w zimie. Film~ są sprzedawane lub wypożyczane. 12. Wydawnictwa Towarzystwa Ludoznawczego: I. Schriften der Schweizerischen Gesellschaft fiir Volkskun de. Materialien, Untersuchungen und Darstellungen zur Volkskunde. Od roku 1902 do roku 1943 ukazało się 27 tomów prac w języku wszystkim folklorowi niemieckim i francuskim, poświęconym przede Szwajcarii. II. Volkstum der Schweiz. Do roku 1943 ukazały się 4 bogato ilustrowane tomy, poświęcone szwajcarskim bajkom, sztuce ludowej itd. II I. S c h wei z e ri s c h e s A r c h i v fii l' Vol k s k u n d e. A l' C h i v e s suisses des traditions populaires. Ilustrowany kwartalnik naukowy, założony w roku 1897 przez dra E. Hoffmann-Krayera. Redaktor - dr Paul Geiger. Artykuły drukowane są w trzech językach krajowych. Dotyczą one przede wszystkim szwajcarskiej etnografii. Do roku 1946 ukazały się 43 tomy tego wydawnictwa. IV. Schweizer Volkskunde - Folklore Suisse. Korrespondenzblatt (Bulletin) del' Schweizerischen Gesellschaft fUr Volkskunde. Założony przez dra E. Hoffmann-Krayera. Adres: Basel, Chrisehonastrasse 57. Redaktor - dr Paul Geiger. Jest to naukowo-popularny kwartalnik ilustrowany, drukujący powszechnie interesujące artykuły i przyczynki, w szczególności dotyczące szwajcarskiej etnografii, a także recenzje z prac etnograficznych i etnologicznych. �5°9 508 Ukazuje się w dwóch niezależnych wydaniach: po niemiecku w sześciu numerach rocznie i po francusku w czterech. Obie części stanowią kompletny rocznik. Roczna składka Towarzystwa Ludoznawczego wynosiła 5 fr. szw., zbiorowi członkowie płacili 10 fr., dożywotni 150 fr. Członkowie Towarzystwa otrzymują bezpłatnie biuletyn (Korrespondenzblatt) «Schweizer Volkskunde - Folklore Suisse» w języku niemieckim lub francuskim oraz znaczne ulgi przy nabywaniu wydawnictw Towarzystwa. Poza tym członkowie mają prawo korzystać ze Szwajcarskiego Instytutu Ludoznawczego (wypożyczanie książek oraz korzystanie ze zbiorów dotyczących szwajcarskich pieśni ludowych) budownictwa, medycyny ludowej, zbiorów rycin, przeźroczy itd). Członkowie biorą udział w kursach i dorocznych zebraniach Towarzystwa oraz korzystają z urządzanych odczytów. Budżet Towarzystwa w roku 1945 wynosił (po stronie wpływów i wydatków) ponad 80.000 fr., w tym subwencje federalne i kantonalne dla Instytutu wynosiły ponad 10.000 fr., sprzedaż wydawnictw ponad 9.000 fr., oraz zasiłek z «Funduszu ś""iąt narodowych» ponad 42.000 fr. Zaś spośród wydatków najpoważniejsze sumy, gdyż ponad 21.000, wynosiły publikacje i ankieta dotycząca budownictwa (ponad 16.000 fr.). Towarzystwo Ludoznawcze mieści się przy ulicy Augustinergasse nr 19 na parterze, prawie naprzeciwko wielkiego gmachu Muzeum Etnograficznego, z którym też bardzo współpracuje. Dr A. Buhler, kustosz Muzeum bierze bardzo czynny udział w pracach Towarzystwa i pomaga w pracy kierowniczej drowi Geigerowi. Zamiłowanym i oddanym sekretarzem całego Towarzystwa była do roku 1946 p. Dorothea Boder-Sauer. Instytutjest zwiedzany przez publiczność (w r. 1945 przez 1.713 osób) Z biblioteki korzystają liczni pracownicy naukowi z całej Szwajcarii i z zagranicy. 6. Pokrewne towarzystwa naukowe. etnograficznym Publikacje o charakterze Poza wydawnictwami Towarzystwa Ludoznawczego, etnograficznych instytutów naukowych i muzeów, odnośne prace ukazują się w kilku większych ośrodkach naukowych Szwajcarii w ramach wydawnictw towarzystw naukowych z pokrewnych dziedzin, jak np.: Bazylea - Geographisch wydaje «Mi t teil u nge n der Gesellschaft,) . ._--~-,~ - Ethnographische Gese1lschaft Geogra p hisc h - E thnogra phisc hen Bazylea - Ciba-Aktiengesellschaft wydaje «Ciba Zeitschrift» «Ciba Rundschaw). Pisma te zawierają prace o charakterze etnologicznym i dotyczą terenów pozaeuropejskich. Numery tego pisma bywają np. poświęcone sprawie tatuażu, rozpowszechnieniu używania kokainy, narzędziom tkackim, zagadnieniu człowieka jako motywu w sztuce związanej z tkactwem etc. Zurych Geographisch - Ethnologische Gesellschaft. Pub!. Geographica Helvetica. Zurych - Schweizerische Gesellschaft fur Anthropologie, Ethnologie und Urgeschichte. Pub!. Bulletin del' Schweizerischen Gesellschaft fur Anthropologie, Ethnologie und Urgeschichte. S t. G a 11 e n G e o g l' a p h i s ch - C o m e r z i e IIe - G e s e 11schaft. Bern Das Verein Deutsch-Schweizerischer Bienenfreunde wydaje «Schweizerische Bienen-Zei tung». Pismo to niejednokrotnie umieszczało prace o charakterze etnograficznym, np. dotyczące hodowli pszczół w XVIII wieku (O. Morgen thaler, 1944), łowienie rojów w przeszłości, pszczelnictwo w Oberwallis (M. Sooder, 1944-45). W roku 1940 omawiany był np. film G. Sekutowicza i dra A. Demianowicza dotyczący bartnictwa w Puszczy Grodzieńskiej przy zastosowaniu tzw. leziwa. W roku 1942 ogłoszono kwestionariusz na temat dawnej hodowli pszczół itd. Neuchatel Societe Neuchateloise de Geographie wydaje «Bulletin de la Societe Neuchateloise de Geographie». Genewa - Societe Geographique. Pub!. Le Globe. Osobno należy omówić: Genewa - Archives Suisses d'Anthropologie generale. Wydawnictwo samodzielne. Genewa - «Les Musees de Geneve». Bulletin Mensuel des Musees et Collection de la Ville de Geneve. J est to ilustrowany miesięcznik, w którym poruszane są bieżące zagadnienia dotyczące wszelkiego rodzaju muzeów, zbiorów bibliotek, zabytków, ogrodów, itp. znajdujących się w Genewie. Pismo to ma strony podzielone na szereg stałych rubryk, takich jak np. biblioteka publiczna i uniwersytecka, muzea sztuki i muzea historyczne, muzeum przyrodnicze, muzeum etnograficzne itd. Niektóre numery tego pisma bywają całkowicie poświęcone jednemu zagadnieniu lub jednemu twórcy, np. malarzowi Toepfferowi. VV takich wypadkach wszystkie działy dają artykuły związane z tym właśnie zagadnieniem. Pismo to, żywo redagowane, omawia bieżące problemy naukowoartystyczne i muzealne. �SIO 7. Ochrona kultury ludowej Ochrona kultury ludowej w Szwajcarii, do pewnego stopnia w związku z istnieniem ustroju kantonalnego, nie jest jeszcze ujednostajniona, nie obejmuje też jeszcze całej Szwajcarii. Sprawą powyższą tylko częściowo zajmują się istniejące w całej Szwajcarii urzędy konserwatorskie, tzw. <.Kunstdenkmaler Komission» z centralą w Bazylei. W formie zorganizowanej ochrona kultury ludowej (Landliche Kulturpflege) istnieje tylko w niektórych kantonach, np. w kantonie Wallis i Bern. W kantonie Bern w roku 1945 związane z tym funkcje spełniała osoba powołana na stanowisko konserwatora kultury ludowej (Volks·tumspfleger). Jest nią pochodzący z ludu i żywo z wsią związany Christian Rubi, redaktor szeregu wydawnictw i autor prac z tej dziedziny. Zadania wymienionej instytucji <.do badania i opieki nad berneńską sztuką ludową i kulturą wsi», obejmują następujące punkty: I. Badanie berneńskiej sztuki ludowej (budownictwa, malarstwa ludowego, mebli, kultury pasterskiej, strojów, tkactwa i folkloru). 2. Utrzymywanie dawnych dóbr kulturalnych udzielanie porad przy renowacjach i przy powstawaniu nowych wytworów. 3. Pobudzanie sztuki i rzemiosła ludowego przez wykłady, kursy dla nauczycieli, chłopów i malarzy ludowych (rzeźba malarstwo, a w szczególności malowanie nowych mebli i fasad domów) oraz zachęta młodzieży wiejskiej do stwarzania warsztatów pracy artystycznej. 4. Wpływan'ie na nastroje ludności. W celu przekonania ludności o słuszności zamierzeń tej instytucji wygłasza Christian Rubi dziesiątki odczytów z przeźroczami o sztuce i kulturze ludowej berneńskiej oraz udziela szeregu instrukcyj i współpracuje ze swymi wiejskimi rodakami nad rozbudowaniem lub ożywieniem zamiłowań w kierunku sztuki ludowej. 5. Współpraca z zarządami związków kulturalnych, jak Heimatschutz, Trachtenvereinigung Oekonomisch-gemeinniitzige Gesellschaft itd. PublikaCje związane odnośne stowarzyszenia. z ochroną kultury ludowej, oraz <.Der Hochwachten>. Redaktor - Christian Rubi. Adres: Bern, vViesenstr. 2 I. Pismo to, jak to redakcja zaznacza we wstępie, postawiło sobie za cel pozyskiwanie zwolenników rodzimej sztuki. Zajmuje się ono sprawami stworzenia dobrego rzemiosła, sprawą da wnej i współczesnej sztuki ludowej oraz zwyczajami godnymi zachowania. Pismo to pragnie wskazać np., co stanowi rodzimy, cenny wkład w zaopatrzenie domu, co zaś jest niewłaściwe i obce; pragnie ono wraz z rodzimymi pisarzami i malarzami walczyć o czystość oblicza swoJeJ ojczyzny i o zachowanie związków z Jej przeszłością, ma ono informować czytelników o tym, co współcześnie powstaje w warsztatach na wsi i w mieście. i pracowniach Poprzez słowo i obraz dąży pismo do tego, a by u swych przyjaciół wyostrzyć poczucie piękna i wartości wlasnego krajobrazu oraz wartościkulturowych odziedziczonych po przodkach, które jako cenny wkład należy przekazać następnym pokoleniom. Tytuł pisma <.Der Hochwachten> - straż wysokogórska nawiązuje do dawnego obyczaju stawiania na szczytach górskich urządzeń alarmowych w postaci wkopanych w ziemie jodeł ze związanymi wierzchołkami. Sło.miany płaszcz c~ronił je od wilgoci. W okresach niebezpieczeństw wOJennych, urządzenra te były chronione przez ludność z dolin zaś w razie alarmu jodły te były zapalane. ' . Podobni~ 'pismo to pragnie stworzyć podstawy zabezpieczające rod~lme wartoSC1 kulturowe, a by w razie potrze by <.rozpalić ogień alarmUJący o niebezpieczeńsTwie». Mimo że krótkie artykuły tego pisma mają charakter popularny, niejednokrotnie cytowane tu są źródła i przytaczane w ilustracji dokumenty dotyczące życia chłopów szwajcarskich. . . Podaw~ne. tu s~ .np: życiorysy i omawiane utwory pisarzy ludowych OPIs~Hcych ZYCI~ wIeJskre, malarzy XIX wieku ilustrujących to życie, dalej legendy, WIersze, piosenki i anegdoty ludowe, niejednokrotnie pisane gwarą. . ~astę~ni~ częste są opisy prac górali, np. spław drzewa, zespołowe, wIejskIe wypIekI chleba i zwyczaje z tym związane np. wędrowne deseczki na ~tóryc~ są w~rzeźbione lub wypalone nazwiska tych, którzy mają swój udzIał w pIekarm, przechodzące od lat od zagrody do zagrody. Posiadający daną deseczkę ma obowiązek sprzątania w sobotę piekarni. Dalej wyrób se~a w górach: powroty z pastwisk, prawa i zwyczaje związane z pastwiskIe~, zwyczaj składania na rzecz wdów i sierot darów w postaci całego udoJu mleka, z~~ranego w dniach 23 i 24 lipca (jest to prastary, o~ .se~ek la,t IstnreH~y zwyczaj składania ofiar z racji klęski magicznego g~nręcIa krow). Dalej przechodzą np. opisy zwyczajów związanych z jajkrem, opis żniw, dzieje kąpieli ludowych etc. Dużo miejsca poświęca pismo sprawom sztuki ludowej, wychowaniu artystycznemu, omawianiu programu odnośnych kursów celowości naśladowania starych ,wz~rów, dyskUSjom nad zagadnieniem 'rzeźby ludowej, malarstwa, wspomnrenrom początków kariery ludowych artystów-rzeźbiarzy w postaci ich pamiętników itd. Prócz sztuki ludowej sensu stricto omawiane są też zagadnienia dotyczące rzemiosł ludowych, a więc np. współczesne zastosowanie drze\va sękate,go d~ .wyrobu lichtarzy, wyroby ze słomy, kobiece roboty ręczne, przepISY roslmnego farbowania jaj, dalej sprawa nie właściwego stosowania �512 do celów dekoracyjnych ozdobnych przedmiotów kultury ludowej, np. drewnianych, rzeź bionych pochewek na osełki do ostrzenia kosy etc. Oprócz tego porusza pismo np. sprawę dziejów i rozwoju studzien górskich, powstawania kościółków wiejskich, daje też opisy historycznych pól bitew, wycieczek wieśniaków w góry etc. Jeden z artykułów (nr 9, wrzesień 1946 r.) jest poświęcony zagadnieniu chłopskiej dumy. Podkreśla tu autor społeczne walory wierności tradycji, sąsiedzkiej gościnności, współżycia itd. Dumę chłopską określa jako świadomość własnej wartości, która zrodziła się na podstawie długoletniego dojrzewania i uszlachetniania przekazywanego z pokolenia na pokolenie. Najgłębsze znaczenie przypisuje autor poczuciu religijnemu, które zdolne jest nieść najwyższe szczęście, wywolać prawdziwą radość tworzenia. Doskonałe i liczne fotografie dają na tle wspaniałych górskich krajobrazów obraz szwajcarskiego budownictwa ludowego, zabytków historycznych, wnętrz kościołów, chat, stodół, rzeźb ludowych i wielorakich prac i zajęć berneńskiego chłopa. (,Berner Heimatbuchen. Redaktorzy: Walter Laedrach i ChriRubi. Bogato ilustrowane wydawnictwo zwraca się do tych, którzy cZują się związani z berneńską i szwajcarską ojczyzną, do mieszkańców miast, wsi, do pracowników fizycznych i umysłowych. Pismo to obok monografij poświęconych poszczególnym jeziorom, dolinom, zabytkom architektury, mostom, studniom etc. dało szereg publikacyj dotyczących rzeźbionych przedmiotów, monografii domów, zagród etc. Taką np. monografię stanowi książeczka Chr. Rubi pt. (,Beim Grindelwaldner Bauen, w której autor daje opis życia wsi w różnych porach roku, uwzględniając np. gry i zabawy dziecięce, wypędzanie krów na halę itd. Tekst jest w wielu miejscach przeplatany gwarą ludową. Ilustracje uwzględniają szczegółowo zagrody tej wsi, fragmenty wnętrz chat, stodół szałasów śpichrzów, dalej sianokosy, przenoszenie pasterskich sprzętów pomocniczych etc. innej monografii pt. (,Das Ober Emmental» R. Uetz opisuje fragmenty z życia pasterzy, ilustrując je fotografiami dającymi przegląd krajobrazu, typów ludności, budownictwa i życia codziennego i świątecznego. slian "V (,Be I' ne r Z e i tsc h I' i f t fur Gesc hic h te u n d He i ma tk u n d e'). 'Wyd. przez Państwowe Archiwum Kantonu Bern, Miejskie Archiwum berneńskie, przez Bibliotekę Miejskiej i Wyższej Szkoły oraz przez Muzeum Historyczne w Bernie. Redaktor - dr H. Strahm. Wydawnictwo, którego hasłem tytułowym są słowa «Mein Hof meine Heimat') we wstępie zwraca się do chłopów z wezwaniem, aby badali historię swoich zagród. W tym celu Zarząd Rolny (Landwirtschaftsdirektion) ogłasza konkurs na napisanie kroniki zagrody wiejskiej, opartej na dawnych i dzisiejszych kronikach wiejskich, rejestrach i ustnych informacjach. Praca tego rodzaju ma być wykonana w kantonie berneńskim, oprócz historii ma ona uwzględniać zmiany dokonywane w budowlach, gospodarstwie, technice i w ogóle w rozwoju życia kulturalnego danej rodziny. Ma też być zaopatrzona w rysunki i fotografie. Wezwanie kończy się apelem do chłopów, aby znowu prowadzili kroniki rodzinne, aby też sami przez swych synów i córki brali udział w konkursie. Praca tego rodzaju została zapoczątkowana. Autorem monografii pt. (,Geschichte des Hofes Hertig in Untern Frittenbach(', wyd. w r. 1941, jest Christian Rubi. Opisuje on zagrodę, która od roku 1779, tj. od sześciu pokoleń znajduje się w tej samej rodzinie. Autor podkreśla, iż dzieje tej zagrody są napisane przede wszystkim dla właściciela, dzieci i jego następców. Opis dziejów zagrody opiera autor' na dokumentach, poczynając od XVIII wieku, podając ich fotografie. Następnie podaje autor ogólny plan zagrody i zabudowań gospodarskich, cytując gwarowe napisy znajdujące się na nich lub wewnątrz budynków, i daje też spis inwentarza z raku 1875, a także opis zmian zachodzących w budowlach z biegiem czasu. Następnie porusza zagadnienie rodu, a więc podaje drzewo genealogiczne. Cytuje chrzty, śluby i zgony w rodzinie. Dalej na podstawie listów i pamiętników jednego z gospodarzy z I'. 1852, którego karty przytacza w pracy, analizuje stan gospodarki mlecznej, produkcję sera, zbiór siana, zboża, obróbkę lnu, a również formy pomocy sąsiedzkiej. Osobno omawia też tajemnicze dobre i złe siły i ich rolę, pozostałości kultu zmarłych, oraz zabiegi magiczne z nim związane. Opisuje też podróże chłopów po Szwajcarii podnosząc ich kształcącą wartość. Autor zamyka monografię wierszowaną cytatą znajdującą się nad bramą wiejską, która podkreśla zmienność posiadania zagrody przechodzącej kolejno z rąk do rąk. Monografia jest bogato ilustrowana zdjęciami i rysunkami krajobrazów, typów wiejskich, budownictwa, wnętrz oraz bieżących prac, jak np. obrywanie główek lnu, rzeźbienie oraz szeregiem ilustracyj przedmiotów zabytkowych. Omówimy jeszcze kilka stowarzyszeń dawnictwa ważne dla etnografii. Genossensc haft briicke. Uraniahaus. S ch weizer posiadających Hei tma twe rk. pewne Zurich. wy- Urania- Celem stowarzyszenia jest: Popieranie rzemiosł ludowych, a więc również i wyszukiwanie starych ośrodków ludowych wyrobów, opieka nad nimi, udzielanie wy twórLud, T. XXXIX 33 �com pomocy materialnej w postaci zasiłków oraz dostarczania surowców takich, jak wełna, len, jedwab, bawełna etc.; organizowanie kursów dokształcających (przędzalnictwo, tkactwo, meblarstwo, krawiectwo itd.), pomoc w zakładaniu bazarów rzemiosła ludowego etc. w różnych, również i naj biedniejszych ośrodkach górskich, tam szczególnie, gdzie jeszcze żyje sztuka ludowa, a więc np. tkactwo w Haslital i w Tessinie, koronki w Lauterbrunnen, wyroby tokarskie w Toggenburg, zabawki w Brienz itd. Do zadań koronek, haftów, stowarzyszenia należy też urządzanie ubrań. zebrania instrukcyjne itd. wystaw mebli, Stowarzyszenie to współpracuje ze szwajcarskim (,Heimatschutz,) Trachtenvereinigung i ze Szwajcarskim Związkiem Chłopskim, który finansowo dopomaga w pracach tej instytucji. Ogromny nacisk kładzie stowarzyszenie na stronę społeczną organizacji pracy, ratowanie górali od nędzy, a także na stwarzanie ośrodków twórczości ludowej. Poza tym stowarzyszenie udziela pomocy niezamożnej ludności, rozdając odzież i obuwie uchodźcom wojennym, podarki dzieciom góralskim na Boże Narodzenie oraz zaopatruje pracującą wiejską młodzież w wyprawy posażne etc. W związku z działalnością (,Genossenschaft Schweizer Heimatwerk» w 1940 r. powstał neutralny pod względem politycznym i religijnym «Związek opieki nad naj biedniejszymi gminami,) (,Schweizerische Patenschaft fUr bedrangte Gemeinden») z centralą w Zurychu. Celem tego związku jest aktualna pomoc naj biedniejszym gminom przede wszystkim w postaci organizowania warsztatów pracy, nauczania rzemiosł i stwarzania na przyszłość samowystarczalności, a także organizowania tak ważnej społecznie samopomocy. Podstawową ideą tej instytucji jest wytworzenie w całej Szwajcarii zrozumienia roli rodzimego rzemiosła. Placówkami zbytu wyrobów są bazary rzemiosła ludowego, przede wszystkim w Zurychu, a także w IDnych niezależnych, aczkolwiek wspólną ideą związanych bazarach. Pięknie zorganizowany ośrodek tego stowarzyszenia znajduje się w Zurychu, we wspaniałym gmachu Uraniahaus na Uraniabrucke, gdzie równocześnie mieści się redakcja czasopisma Heimatwerk, Heimatleben i Heimatschutz. W tymże gmachu Uraniahaus znajduje się doskonale zorganizowany bazar sztuki i rzemiosła ludowego. W sklepie, urządzonym z komfortem, znajdują się półmetrowej i naturalnej wielkości manekiny w strojach ludowych. Obok zaś leżą ogromne albumy z ilustracjami strojów ludowych, a także kartoteki z formami i krojem strojów ludowych, ułożone geograficznie według kantonów. Formy te są przeznaczone na sprzedaż. Bazar ten posiada autentyczne wyroby ludowe z kory, drzewa, wici, włókna, gliny, metalu itd., a więc kosze, tkaniny, obuwie ludowe, meble, ceramikę zabawki ze słomy etc. \Vyroby te dostarczane są z różnych ośrodków Szwajcarii, a więc np. wyroby z kory - z Graubunden, z metalu - z Appenzell itd .. Podobne bazary istnieją też poza tym w Baden, Brugg, BazyleI, Bernie, w Chur, Fryburgu, Interlaken, Lozannie, Lucernie, Saas-Pau, Samaden, SL Gallen i w Thun. Aczkolwiek wyroby sprzedawane w wymienionych bazarach wykonywane są przez górali szwajcarskich, należy podkreślić za pismem Heimatwerk, iż poza nielicznymi wyjątkami powstają one przy interwencji bardziej wykształconych jednostek, które czuwają nad techniką, ornamentyką, (którą sami początkowo wykonywują i wypróbują) wprowadzają pewne korekty, udzielają instrukcyj na odnośnych kursach. Mamy tu więc wyraźnie dość powszechnie zachodzący w Europie proces przekształcania się niegdyś izolowanej od wpływów sztuki ludowej w bardziej powszechne rzemiosło. Stowarzyszenie, o którym mowa, wydaje czasopismo pL: (,Heimatwerb Blatter fur Volkskunst und Handwerk. Uraniabrucke. Heimathaus. Redaktor - dr Ernst Laur. Zurich. Pismo to, bogato i pięknie ilustrowane, porusza w sposób popularny zagadnienia sztuki ludowej, rzemiosł ludowych, wyrobów artystycznych, życia wsi, ochrony szwajcarszczyzny etc. Artykuły tego pisma omawiają sprawy takie, jak ciężkie warunki pracy i życia górali szwajcarskich w niektórych okręgach, np. w Graubunden, co ilustrują liczne fotografie typów i wnętrz ubogich chat, dalej obyczaje ludowej np. wędrówka biednych dzieci szwajcarskich z Graubunden (ma Szwaby,), prace związane z górskim transportem siana, prace w warsztatach rzemieślniczych, hafty dawne i dzisiejsze, tkactwo, ceramika dawna i współczesna, meblarstwo oparte na tradycyjnych wzorach, wyróbpudełek, wyroby z wosku, wyrób zabawek, ozdób choinkowych, bajki, wspomnienia z podróży, zastosowanie kwiatów w ornamentyce, bazary rzemiosł ludowych, wreszcie camera obscura wprowadzona przez pismo w celu pokazania na ilustracjach degeneracji sztuki ludowej w postaci produkowanej tandety i banału. Schweizerische Vereinigung fur Heimatschutz. Ligue pour la Conservation de la Suisse Pittoresque, ostatnio noszące tytuł (,Ligue Suisse de Sauvegarde du Patrimoine National». Powstała w 1906 roku. Celem Ligi jest ochrona krajobrazu i charakterystycznego budownictwa ludowego, popieranie harmonijnego rozwoju budownictwa, rodzimych zwyczajów, strcjów, gwar i pieśni ludowej, ożywienie przemysłu artystycz33* �nego, ochrona rodzimej fauny i flory oraz popieranie rodzimego szwajcarskiego teatru (Schweizerisches Heimatschutztheater). "V roku 1945 dodano do celów statutu: zachowanie i rozwój charakterystycznych cech ojczyzny, które zawdzięcza wierze, przyrodzie i własnej historii. Związek ten urządza też swoje zjazdy w różnych punktach Szwajcarii. Na porządku dziennym takich zjazdów jest zwiedzanie kraju, zabytków, posiedzenia sprawozdawcze i referaty, których treścią w r. 1943 w Chur i SplUgen były np. obyczaje ludowe i ochrona swojszczyzny w Graubiinden, zaś w roku 1945 w Zurychu: «Zurych chroni swe stare ogrody,) (z wycieczką po mieście), a także problem organizacji pracy w zakresie ochrony swojszczyzny. ' Szeroko zakrojony plan pracy tej Ligi, mającej w Szwajcarii duże znaczenie, przyczynił się do powstania szeregu odrębnych instytucji, jak Bund fiir Naturschutz, Schweizerische Trachtenverein itd., a poza tym Liga prowadzi ożywioną i płodną działalność wydawniczo-organizacyjną. (,Das neue landliche Bauen solI sich iiberall auf die órtliche Tradiotion stiitzen und sie sinnvolI weiterentwickeln. Wir wollen keine «Farmen,) keine standarisierten Patent-Bauernhófe. Ein Berner Bauernhaus darf nie gleich werden wie ein ostschweizerischer Hof» «(Heimiltschutz.), 1944, nr 3-4, str. 99). (Nowe budownictwo wiejskie winno się wszędzie opierać na miejscowych tradycjach i rozwijać je racjonalnie. Nie chcemy żadnych «ferm.), żadnych standaryzowanych i patentowanych zagród chłopskich. Berneńska chata nie powinna nigdy stać się podobną do wschodnio-szwajcarskiej zagrody). Dalej pismo poświęca sporo uwagi melioracji i w związku z nią ochronie swojszczyzny, prawodawstwu dotyczącemu ochrony krajobrazu i td. Niektóre numery są poświęcone określonym miejscowościom szwajcarskim, sprawie burzenia zabytkowych kościołów, opisom starych zabytkowych domów i wnętrz, ich odnowieniu itd. Jeden z numerów (r. 1946, nr I) został poświęcony ochronie swojszczyzny i języka macierzystego. Związek ten posiada w całej Szwajcarii swoje oddziały. W roku 1944 utworzył on biuro studiów i porad we wszelkich sprawach związanych z budownictwem tzw. Bureau Technique du Heimatschutz, ostatnio Bauberatungstelle fiir Arbeitsbeschaftung. Fraumiinsterstrasse 14, Ziirich. Prezesem tego biura 'został obrany ówczesny prezydent Szwajcarskiego Związku Inżynierów i Architektów Max Kopp. Obok spraw współczesnego budownictwa miejskiego i rozbudowy kraju wyłoniły się problemy ochrony zabytkowego budownictwa ludowego, renowacji oraz budowania nowych osiedli wiejskich. Tym problemom biuro poświęca szczególną uwagę. W roku '1945 biuro to rozwinęło (PlanungstelIe des Heimatschutzes). Omawiane stowarzyszenie - Sch wei zerische nad Strojem Ludowym). się również jako Biuro Planowania wydaje (,Heimatschutz*. Redaktor Urania briicke, Heimathaus. We wstępie zostało tu-1Jostawione pytanie, co się powinno i co można zrobić, aby rodzimy język macierzysty zachować w całej jego mocy i czystości. Dalej znajdujemy artykuły o ochronie swojszczyzny i gwar, o gwarach w okręgu Bazylei, w północno-wschodniej Szwajcarii, artykuły o radio i gwarach, o nazwach pól, o archiwum fonogramów w Zurychu, o atlasie językowym niemieckiej Szwajcarii, o gwarze jako materiale językowym literackim, o gwarach romańskich itd. Ernst Laur. Adres: Związek Opieki Istnieje od roku 1926, a celem jego jest badanie, ochrona oraz podtrzymanie strojów ludowych, które stanowią cechę charakterystyczną określonych grup i ich piękno. W celu zrealizowania powziętych zamierzeń zostały zorganizowane grupy tzw. (,Trachtenleute.), które przywracają strój tam, gdzie on już zanikł. Na wielu terenach Szwajcarii już został wprowadzony nowy, na starych tradycjach oparty strój ludowy, obok stroju roboczego. Związek ten dąży do zachowania cennych, tradycyjnych wartości kultury ludowej, do wskrzeszenia ludowej pieśni, tańca, stroju, mebli itp., w celu zachowania charakterystycznego odrębnego oblicza swego kraju w obawie przed jego ujednostajnieniem. Związek ten postawił sobie wyraźnie za cel kształtowanie człowieka, walkę o duszę chłopa, którego «pragnie bronić przed złem tego Świata~. Poszczególne "grupy strojów ludowych» dążą do zbadania dziejów wsi, do poznania piękna krajobrazu, gospodarczych i kulturalno-historycznych stosunków oraz do powrotu tych tradycyjnych obyczajów, które do dziś posiadają swą niewątpliwą wartość. pismo: dr Trach ten verei n (Szwajcarski Ziirich Heimathaus. Ziirich, Kwartalnik ten, którego artykuły drukowane są w językach niemieckim i francuskim, poświęcony zagadnieniom ochrony tradycyjnych walorów rodzimej kultury szwajcarskiej porusza np. następujące zagadnienia: budownictwo, a więc problem budowania nowych ferm, zagadnienia techniczne (konstrukcyjne), estetyczne, przestrzenne, zagadnienie typów budowli i pIanowego rozbudowywania wsi, dobre i złe budynki, normalizację budownictwa etc. \V licznych ilustracjach podane są przykłady dobrych i złych rozwiązań architektonicznych, zeszpecenia starych budowli dobudówkami, napisami etc. Pod jedną z fotografij znajduje się zdanie, charakteryzujące stanowisko Związku Malowniczej Szwajcarii; brzmi ono, jak następuje: ! t' ~. �(,Związek strojów ludowych» urządza tygodniowe kursy dokształcające w zakresie pieśni ludowej (pieśni przy pracy, pieśni żniwne, wiosenne milosne), muzyki ludowej, folkloru (ballady, opowieści itd.), teatru ludowego (Reimatschutz Theater), pracy zespołowej etc. Do programu stowarzyszenia należy też urządzanie uroczystości częściowo opartych na dawnych zwyczajach, w których przedstawione są dawne tradycje, a biorący w nich udział masowo występują w strojach ludowych. W roku np. 1946 w Interlaken obchodzono święto strojów ludowych i pasterzy alpejskich, w którego programie po nabożeństwach katolickich i protestanckich odbyly się pochody, zawody (m. in. w grze na trąbach pasterskich), tańce ludowe i pikniki. Dla ułatwienia zaopatrywania się w stroje ludowe pismo podaje adresy krawcowych strojów ludowych, adresy, pod którymi można nabywać surowiec, a także adresy warsztatów, np. wyrobów ze słomy (kapelusze), ozdób filigranowych itp. Poza tym związek wydaje własne pismo pt. «Reimatlebem. «Rei ma tle be n». Zeitschrift der Schwcizerischen Trachtenvereinigung. Zurich. Reimathaus. Redaktor - Louise Witzig. Pismo to, zaopatrzone w liczne i doskonałe fotografie, stawia sobie cele objęte programem stowarzyszenia. W artykułach swych porusza ono sprawy programowo-ideowe i podkreśla wartość strojów ludowych, nakładającą pewne obowiązki moralne i sprzyjającą odnowieniu ducha ojczystego. (<Reimatlebem, 1946, nr 2/3). Poprzez strój bowiem znaleziono drogę do sztuki ludowej, do pieśni, tallca, teatru ludowego, zabaw, obyczajów, rodzimych rzemiosł, mieszkań i budowli, a więc do ochrony swojszczyzny, jak głosi treść jednego z artykułów. Następnie dając bogate ilustracje, pismo omawia obszernie sprawę strojów ludowych, podkreśla dobre i złe rozwiązania w tej dziedzinie; opisuje zwyczaje ludowe, jak np. wypędzanie zimy, witanie wiosny, BożeNarodzeniowe chodzenie z gwiazdą i z maszkarami, zabawy ludowe, wreszcie opisuje dawne ludowe pielgrzymki, daje sprawozdania z prac zrzeszenia, z kursów itp. Gesellschaft stwo Szwajcarskiej fiir Schweizerische Kultury Teatralnej). Theaterkultur Wydaje roczniki poświęcone zagadnieniom dowego. Redaktor - Richard Ammann. Olten. teatru, (Towarzym. l. teatru lu- Między innymi ukazaly się tam monografie poświęcone następującym tematom: teatrowi ojczystemu, kulturze tea tralnej (widowiska Bożellarodzeniowe, letnie, wędrowne), berneńskiemu teatrowi ochrony swojszczyzny, widowiskom Szwajcarii romańskiej. Jedna z monografij nosi tytuł: «Das Yolk spiclt Thea ten>. \V pracy tej między innymi poruszono zagadnienia teatru ludowego, takich \vidowisk ludowych, jak np. zabawy w środę Popielcową, widowiska święta strojów ludowych etc. Stowarzyszenie to urządza również specjalne kursy teatru ludowego; program takiego tygodniowego kursu w Lucernie m. i. obejmował zagadnienie realizacji teatralnej zwyczajów i zabaw Bożenarodzeniowych i zapustnych, stylizowanych gwarowych sztuk ludowych itd. Bund Mundarten). fUr Schwytzer Dutch (Pflege und Rheinerhalten der O związku tym wspominam, gdyż działalność jego w znacznej mierze pokrywa się z pracami związanymi z ochroną kultury ludowej, prowadzoną z jednej strony w Bernie przez Ch. Rubi (Der Rochwachter), a z drugiej strony przez dr E. Laura i p. E. Witzig w Zurychu. Maria Znamierowska-Priifferowa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9209ddd8fb0b94fc3f3d13b61b8974c8.pdf 7f129c21ab21e7f11f7962a98b2f402b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:104 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:89 Title A name given to the resource Muzea / LUD 1954 t.41 Description An account of the resource LUD 1954 t.41 s.1106-1197 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1107 \fU ZEA MARIA FRANKOWSKA OSIĄGNIĘCIA ETNOGRAFICZNEGO RADZIECKIEGO MUZEOZNA WSTWA Muzea w ZSRR są niezmiernie ważnymi ośrodkami rozległej pracy kształcącej i polityczno-wychowawczej prowadzonej wśród szerokich mas społeczeństwa radzieckiego. Są one instytucjami państwowymi, naukowo-badawczymi. i pol~tyczno-oświatowymi. Praca muzeów ZSRR,. odmi~nnie k~ztałtuJ~~~ SI~ w różnych muzeach zależnie od ich rodzaJu, ZWIązana Jest. naJscIśleJ z bieżącymi zadaniami i potrzebami socjalistyczne~o,budowmct'~a. Całokształtem teoretycznych i praktycznych zagadmen muzealneJ I?racy zajmuje się radzieckie muzeoznaws.two. Wysu,wa ~no na plan pIe,rwszy zagadnienia treści, kierunku l metodykI te] pracy. Szczegolną uwagę zwraca przy tym na podstawowy problem muzealny, na wystawę marksistowską, jej charakter i właściwości. Wystawa w pracy muzealnej posiada wyjątkowe znaczenie. Rodzaj jej, te0.retyczne, z~łożenia i praktyczne rozwiązanie postawionych problemo",: okreslaJą w ostatecznym wyniku charakter każdego ~uzeu~, stan~~lą uchwytne i wyraźne podsumowanie całokształtu Je~o dZlałalnos.c.l naukowobadawczej i oświatowo-wychowaczej. Jak wIado~o w rozJolych okresach rozwoju muzeoznawstwa występowały rozm~lte rodzaJe ~~taw, systematyczne, typologiczne itp., obecnie coraz. wIększe uznam~.l zastosowanie znajdują wystawy tematyczne. PrzeJawe~ aktywn?SCl szeregu muzeów radzieckich jest właśnie organizowame przez lllC~ tego rodzaju wystaw i to zarówno stałych jak i czasowych oraz obJazdowych. Wystawy właściwie zorganizowanych muz,eów ra.dziec~i:h.' .niezależnie od typu muzeów,' posiadają szereg wspolnych l wyrozmaJ.ących je cech. Za wzorową uważana jest "wystawa muzealn~ aktualllle polityczna i partyjnie bolszewicka, zbudowana w peł~l na~kowo (na podstawie zasad dialektycznego materializmu), emocJonalllle przekonywująca, zmierzająca do określonego celu, prosta i dostępna dla szerokich mas pracujących". (1, 545). e. • Wystawa w muzeum radzieckim zmierza do poglądowego i popularnego zobrazowania oraz naukowego wyjaśnienia praw rozwoju przyrody lub społeczeństwa ludzkiego. Sprzyja ona w ten sposób kształtowaniu się u zwiedzających naukowego, dialektyczno-materialistycznego poglądu na świat. Wystawy głównych muzeów w ZSRR odpowiadają w pełni tym założeniom programowym. Martwe przedmioty i zabytki przez upolitycznienie ich pokazu muzealnego przeobrażają się w czynne narzędzia dokumentacji idei socjalizmu, jego założeń i twórczej działalności. Przez odpowiednio zorganizowane wystawy, właściwy pokaz i naświetlenie swych zasobów muzea ZSRR reagują na najbardziej aktualne zagadnienia i potrzeby radzieckiej rzeczywistości i socjalistycznego budownictwa kraju. Zadaniom tym służą również w pełni i muzea etnograficzne ZSRR. Etnograficzne muzea w Rosji przedrewolucyjnej, podobnie jak i inne burżuazyjne muzea tego typu, obrazowały głównie wytwory kulturowe i sposób życia ludów, znajdujących się na stopniach przedkapitalistycznego rozwoju w krajach pozaeuropejskich. Gromadzono również w niektórych muzeach materiały, charakteryzujące życie chłopskiej ludności w różnych krajach Europy. Dawne muzea etnograficzne przy wystawianiu posiadanych okazów nie wykazywały związku ich ze społeczeństwem, które je wytworzyło. Obrazowanie społecznych układów lub ich przeżytków zazwyczaj pomijane było w ekspozycji. Po Rewolucji Październikowej muzea etnograficzne podobnie jak i inne muzea, uległy zasadniczym przeobrażeniom, a podstawowym zadaniem ich wystawy stało się wykazywanie "kolejnego przebiegu rozmaitych historycznych procesów w ramach poszczególnych społeczno-gospodarczych .formacji" . .. jak również "klasowych przeciwieństw i klasowej walki na różnych etapach historii". (6, 773). Reorganizacja, do której przystąpiły muzea, wyraziła się głównie w całkowitym przekształceniu dotychczasowej wystawy celem ścisłego związania jej z zadaniami socjalistycznego, gospodarczego i kulturalnego budownictwa całego kraju. GŁÓWNE \ •• . : MUZEA ETNOGRAFICZNE ZSRR Głównymi etnograficznymi muzeami ZSRR są: Muzeum antropologii i etnografii Akademii Nauk ZSRR, dawniej im. Piotra Wielkiego, obecnie im. Mikłucho-Makłaja oraz Państwowe muzeum etnografii ludów ZSRR. Obydwa te muzea znajdują się w Leningradzie. Muzeum antropologii i etnografii Akademii Nauk ZSRR, tzw. M A E, jest najstarszym spośród etnograficznych muzeów radzieckich. Rozwinęło się ono z założonej przez Piotra I kunstkamery. Od r. 1725, tj. od początku założenia Akademii Nauk M A E bogaciło się zbiorami �~ .- 1108 i I l l , zdobywanymi przez wyprawy nauk?we, organiz.~w~n.e prze~ Akadetnię Nauk, bądź też przez poszczegolnych podrozmkow. ZblOr~ rozrastały się tak szybko, że już w końcu XVIII w. muzeum posIadało zespoły okazów o wartości ogólnoświatowej, obrazujące życie i kulturę ludów różnych obszarów świata. Od początku XIX w. do M A E napływały w dalszym ciągu niezmiernie cenne kolekcje z wypraw Cooke'a (Australia i Oceania), Litke, Kruzensterna (Azja), Junkera (Afryka), Mikłucho-Makłaja (Oceania) oraz materiały ze Wschodniej Syberii gromadzone przez zesłańców politycznych, Rosjan (Sternbarg, Bogoraz) i Polaków (Piekarski). W 1924 r. w związku z obchodem 200-letniej rocznicy założenia Akademii Nauk, M A E otrzymało obszerne, odpowiadające potrzebom stale rozrastającego się muzeum, pomieszczenie, w którym znalazły siedzibę działy antropologii, archeologii, ewolucji i typologii kultur oraz kolekcje etnograficzne z krajów pozaeuropejskich. W 1930 r. w myśl nowych ujęć muzeoznawstwa radzieckiego zaczęła się reorganizacja M A E. Zadaniem całkowicie zreformowanej wystawy miało być zobrazowanie i przeciwstawienie sobie na podstawie kolekcji muzeum, z jednej strony - polityki narodowościowej partii, z drugiej zaś - kolonialnej polityki imperializmu. Prace nad dalszym rozwojem 1\1A E zahamował najazd hitlerows'ki na ZSRR. Po rozpoczęciu wojny i podczas blokady Leningradu pracownicy Instytutu Etnografii Akademii Nauk ZSRR z niezwykłym poświęceniem, nie zważając na trudy i niebezpieczeństwa, spakowali okazy muzeum i zabezpieczyli zbiory. Dzięki tej ofiarnej pracy jedno z największych muzeów etnograficznych nie tylko \\1 ZSRR ale i na całym świecie, zachowało swe bezcenne zasoby. W czerwcu 1945 r. w związku z jubileuszem Akademii Nauk nastąpiło uroczyste otwarcie muzeum. Było to szczególnie ważne wydarzenie w naukowym życiu Instytutu Etnografii Akademii Nauk. Urządzona wystawa charakteryzowała rozwój rosyjskiej etnografii i antropologii od czasu założenia Akademii do chwili obecnej. Wystawione zostały zbiory rosyjskich podróżników z XVIII i XIX w. Pallasa. Langsdorfa, Wozniesienskiego, Lisjanskiego, Zagoskina, MikłuchoMakłaja, Junkera i innych. Na 1 Maja 1946 r. zakończono odbudowę i reorganizację dZJiału wstępnego muzeum, obrazującego historię r02woju człowieka, warunki życia ludzi pierwotnych i narzędzia, którymi się posługiwali. W ciągu roku opracowano również na nowo wystawę kultury i życia ludów Azji Przedniej i Środkowej, a następnie ludów Afryki. Oprócz tych stałych wystaw w muzeum urządzono trzy wystawy czasowe. Jedna z nich poświęcona była ludom Indonezji, druga - obrazowała życie i kulturę Ajnów, trzecia - stanowiła pokaz rysunków M. Mikłucho-Makłaja, zorganizowany z okazji IOO-lecia urodzin tego wielkiego podróżnika. 1109 • • f •• ,~ " t ł:,1 \ .1 ':..l • ł :~ ~' łł Po kilkoletniej przerwie rozwinęła się również w M A E w 1946 praca katalogowo-konserwacyjna i oświatowa. Wyszkoleni przewodnicy oprowadzali wycieczki po wszystkich działach muzeum. Kierowali również tematycznymi wycieczkami poświęconymi takim zagadnieniom jak: "Życie i działalność M. Mikłucho-Makłaja", "Ludy krajów gorących i zimnych"; "Wielcy podróżnicy i badacze"; "Zabawki ludów Azji Środkowej, Chin i Japonii" itp. W 1947 r. z okazji obchodu stuletniej rocznicy urodzenia sławnego podróżnika, etnografa i badacza wysp Oceanii, M. Mikłucho-Makłaja, Instytutowi Etnografii Akademii Nauk ZSRR nadano jego imię. Zmieniono również dotychczasową nazwę M A E Akademii Nauk im. Piotra Wielkiego na MAE Ak. N. im. M i k ł u c h o - M a kła j a. Wśród prac realizowanych w ramach pięcioletniego planu muzeum na pierwsze miejsce wysunięto organizowanie wystaw. Jednym z ciekawszych osiągnięć z tego zakresu było otwarcie na nowo całkowicie przekształconego działu Ameryki Północnej. Główne kolekcje tego działu zostały zgromadzone przez podróżników rosyjskich przed 1867 r. tj. przed odstąpieniem byłych posiadłości Rosji na terenie Ameryki -- Stanom Zjednoczonym. Pochodzą one przeważnie z obszaru Alaski, Wysp Aleuckich i Kalifornii. Wartość ich jest ogromna ze względu na to, że obrazują one życie i kulturę ludów zamieszkujących tę część Ameryki, nie przeobrażone jeszcze niszczącymi wpływami amerykańskiej cywilizacji. Druga część zbiorów tego działu pochodzi z obszarów, znajdujących się poza granicami dawnych posiadłości rosyjskich. W latach 1948-1952 w MAE prowadzono dalsze prace nad przebudową i uzupełnieniem wystc.,wionych zbiorów oraz nad organizacją nowych działów muzeum jak również wystaw stałych i czasowych. W okresie tym opracowano m. in. wystawy działów Indii i Indonezji. Celem obu wystaw był pokaz kultury i życia mieszkańców omawianego obszaru z równoczesnym zaznajomieniem widza z ich historią i bohaterską walką z kolonizatorami. Przebudowano także końcową. zamykającą część wystawy działu Afryki, poświęconą zagadnieniom polityki kolonialnej i walce ludów Afryki o swe wyzwolenie. Przebudowa polegała głównie na uwspółcześnieniu materiałów i wyjaśnień w taki sposób, aby mogły prawdziwie ilustrować obecne położenie, warunki życia i kulturę mieszkańców różnych obszarów tego kont ynentu. We wrześniu 1951 r. zorganizowano wystawę tematyczną drzewory tu chińskiego. Wystawa ta składała się z dwóch działów z działu, w którym zgromadzono okazy dawnego chińskiego drzeworytu i z działu obrazującego współczesną twórczość Chin w tej dziedzinie sztuki. Jednym z ostatnich osiągnięć ekspozycyjnych była wystawa pt. "Tubylcza ludność Australii i Oceanii". Wystawa ta zwracała L �1111 1110 l II Ii II II l I \ l I l I Muzeum to rozwinęło się z działu etnograficznego Państwowego Rosyjskiego Muzeum w Leningradzie, założonego w 1901 r. jako częsc Rosyjskiego Muzeum Aleksandra III. Za czasów carskich dział etnograficzny miał za zadanie przedstawienie kultury mieszkańców Rosji oraz ludów, na które rozprzestrzeniał się rosyjski wpływ polityczny i ekonomiczny. W organizowaniu prac tego działu wyraźnie przejawiały się wówczas tendencje szlacheckiego szowinizmu wielkoruskiego. Po Rewolucji Październikowej dział etnograficzny muzeum przystąpił do reorganizacji swych sal wystawowych celem związania pracy muzealnej z zadaniami gospodarczego i kulturalnego, socjalistycznego budownictwa ZSRR. W 1'. 1934 dział ten został przeksztaj·· cony na samodzielne muzeum etnograficzne. W r. 1948 na podstawie uchwały Rady Ministrów do muzeum zostały włączone zbiory moskiewskiego Muzeum ludów ZSRR. Po tej fuzji dwóch muzeów muzeum w Leningradzie otrzymało nazwę - P a ń s t wow e m u z e u m e t n a g r a f i i l u d ó w ZSRR, stając się jedynym muzeum na terenie całego kraju, obrazującym życie i kulturę ludów, zamieszkujących Związek Radziecki. Podstawą zbiorów zwiniętego w 1948 1'. muzeum w Moskwie, zwanego do 1931 r. Centralnym muzeum etnograficznym, były kolekcje działu etnograficznego Muzeum Rumiancewa i zbiory zgromadzone na wszechzwiązkowej wystawie Zycia i rzemiosł ludów ZSRR, zorganizowanej w 1923 r. Muzeum to od chwili jego założenia organizowało wiele wypraw terenowych. W wyniku tych wypraw zdobyto bogate zbiory, odnoszące się głównie do obszarów ZSRR. W Muzeum znajdowały się również kolekcje z Chin, Indonezji, Australii, Oceanii i Afryki. W 1931 r. Muzeum zostało zreorganizowane i otrzymało nową nazwę - Muzeum historii ludów ZSRR i innych krajów. Ostatnio nosiło nazwę Muzeum ludów ZSRR. Zasadą układu zbiorów był podział zasadniczych zespołów według społeczno-gospodarczych formacji. Głównym politycznym zadaniem muzeum było wykazanie narodowościowej polityki WKP(b) w przeciwstawieniu do kolonialnej polityki państw burżuazyjnych. Muzeum prowadziło rozległą masową działalność oświatowo-wychowawczą w formie organizowania wystaw stałych, czasowych i objazdowych oraz odczytów na terenie fabryk, zakładów przemysłowych, kołchozów itp. W latach powojennych Muzeum ludów ZSRR w Moskwie skierowało główną swą uwagę na opracowanie i zobrazowanie muzealne kultury i życia Słowian Wschodnich. W wyniku tych prac w Muzeum zostały urządzone trzy wystawy poświęcone kolejno zagadnieniu "Ubiór ludowy i twórczość ludowa" u Rosjan, Ukraińców i Białorusinów. Wystawy - ukraińska i białoruska, traktowane były jako wstępny etap pracy i podstawa dla stworzenia w Muzeum odrębnych działów - Ukrainy i Białorusi. uwagę na zaostrzenie się kryzysu systemu kolonialnego w wyniku drugiej wojny światowej nawet w tak odległych zakątkach ziemi jak Oceania i na nowe możliwości przeciwstawiania się uciskowi kolonizatorów na tym obszarze pod wpływem historycznego zwycięstwa Chin Ludowych. Wystawa składała się z trzech działów: odkrycia rosyjskie w Oceanii; kultura i życie ludności tubylczej w XIX w. oraz kolonizacja Australii i Oceanii i współczesne położenie ludności tubylczej. MAE prowadziła również ekspozycyjną pracę muzealną i w innych ośrodkach oświatowo-kulturalnych. Zorganizowało ono m. in. w 1949 r. na prośbę władz miejskich, w Centralnym Parku Kultury i Wypoczynku im. S. Kirowa w Leningradzie czasową wystawę pt. "Pochodzenie człowieka, rasy i dyskryminacja rasowa". Celem tej wystawy było "zaznajomienie zwiedzających z marksistowską teorią pochodzenia człowieka i nauką o rasach oraz przeciwstawienie marksistowskich ujęć nieprawdziwym pod względem naukowym "teoriom", uzasadniającym dyskryminację rasową i ucisk narodowy". (4, 188). Wystawy tego rodzaju organizowane były przez Instytut Etnografii Ak. ZSRR i MAE kilka lat z rzędu w leningradzkim Parku Kultury i cieszyły się takim uznaniem wśród zwiedzających, że Dyrekcja Parku odstąpiła Instytutowi na ten cel oddzielny budynek jak również zadeklarowała przejęcie większości kosztów związanych z ich urządzaniem. Tematem wystawy urządzonej w 1950 r. było wykazanie na podstawie materiału, odnoszącego się do Afryki, Indii, Indonezji. Chin Ludowych, Vietnamu i Korei - że siłom obozu reakcji i wojny przeciwstawia się obecnie zjednoczony front ludów, prowadzących bohaterską walkę a wolność i niezależność narodową. MAE po drugiej wojnie światowej prowadziło także rozległą działalność badawczo-naukową, wyrażającą się m. in. w organizowaniu badań terenowych, opracowywaniu ich wyników i przygotowywaniu materiałów do publikacji itp. W okresie tym nie zaniedbywano także prac katalogowych i konserwatorskich. Ogromnie rozwinęła się również działalność oświatowo-wychowawcza muzeum. Aby sprostać nowym zadaniom w tej dziedzinie pracy, muzeum stale szkoliło wykwalifikowanych przewodników, oprowadzających zorganizowane wycieczki po zbiorach muzealnych. Oprowadzanie wycieczek było przy tym dwojakiego rodzaju. Albo oprowadzano zwiedzających po całym muzeum - dając im przegląd całości wystawionych zbiorów albo po pewnych tylko jego działach - gdy zaznajamiano publiczność z jakimś wybranym zagadnieniem. Było to tzw. oprowadzanie tematyczne. Drugim muzeum etnograficznym o charakterze ogólno-krajowym jest muzeum w Leningradzie, obrazujące kulturę i życie ludów ZSRR. N: ł �1112 Po przekazaniu zbiorów moski~wskiego muzeum do Leningradu Moskwa została pozbawiona muzeum etnograficznego. Brak takiego muzeum w stolicy kraju dawał się bardzo odczuć. Pragnąc temu zaradzić etnografowie radzieccy na Zjeździe Etnograficznym w roku 1951 powzięli uchwałę zwrócenia się db Akademii Nauk ZSRR z prośbą o rozpoczęcie starań w Rządzie ZSRR celem przywrócenia w Moskwie centralnego etnograficznego muzeum ludów ZSRR, które w myśl rezolucji, powinno stać się ośrodkiem pracy naukowo-ekspozycyjnej i muzealno-konserwatorskiej w dziedzinie etnografii. Muzeum etnograficzne w Leningradzie od r. 1934, tj. od czasu przeobrażenia się z działu etnograficznego w samodzielne muzeum. prowadziło rozległą pracę wystawową. Przed Wielką Wojną Ojczyźnianą zorganizowane zostały m. in. wystawy: Uzbekska SRR (Uzbekowie w przeszłości i teraźniejszości); "Tul'kmeńska SRR"; "Rosyjska ludność obszarów czarnoziemnych RSFSR";"Ludy karelo-fińskie.i SRR"; "Ludy obwodu murmańskiego (Saamowie)"; "Ludy północnego Kaukazu"; "Przejawy ludowej plastycznej sztuki Gruzji" j "Zydzi w Rosji carskiej i w ZSRR"; "Ludy Syberii (Czukcze, Koriacy, Ewenkowie, Ojroci, Chakasowie)"; "Przejawy sztuki ludowej Czuwaszów i Maryjców" itp. W czasie drugiej wojny światowej większość zbiorów muzealnych została zabezpieczona i wywieziona z Leningradu. Gmach jednak muzeum i część pozostałych w nim kolekcji uległy zniszczeniu wskutek bombardowania z powietrza i obstrzału artyleryjskiego. Po wojnie ro~poczęto pracę nad usunięciem śladów zni,szczeń wojennych, nad odbudową gmachu muzealnego i organizowaniem nowych wystaw. Jednym z pierwszych przejawów powojennej działalności muzeum było urządzenie wystawy poświęconej pokazowi kultury i życia Ajnów - tubylczej ludności południowego Sachalinu i Wysp Kurylskich, tj. obszarów wyzwolonych w 1945 r. przez Armię Czerwon.'] z ucisku japońskiego. Następnym osiągnięciem ekspozycyjnej pracy muzeum stała się zakrojona na dużą skalę, wystawa, obrazująca kulturę i źycie ludów słowiańskich. Wystawa ta była pokazem kultur\' i życia ludu rosyjskiego, ludu białoruskiego i ukraińskiego. Szczególną uwagę zwrócono na należyte uwypuklenie przejawów sztuki ludowej Rosji, Ukrainy i Białorusi. Osobna, największa sala działu słowiańskiego, poświęcona był::! muzealnemu ujęciu jednego tylko zagadnienia "ubiór ludowy i ozdoby u Słowian". Ilustrowały go materiały odnoszące sie do Sł~wian Wschodnich, Zachodnich i Południowych. Wystawa ~awierała również materiały nieetnograficzne, obrazujące wielowiekową walke Słowian o wolność i niezależność, znaczenie Wielkiej Rewolucji Paż~ dziernikowej dla świata sło\viańskiego, z"..ycięstwo Słowian nad faszy- I Ii Ii Ii 11 11 II l l I'~'~ __ .h'._ 1113 stowskimi Niemcami, wreszcie walkę o pokój i demokrację. W 1949 r. w Muzeum otwarta została nowa wystawa - "Wyroby dywanowe ludów Azji Środkowej". Z innych prac Muzeum leningradzkiego, wykonanych w tym okresie, wymienić należy badania terenowe, prowadzone na szeroką skalę w różnych okolicach Związku Radzieckiego i rozległą działalność oświatowo-wychowawczą, wyrażającą się przede wszystkim w oprowadzaniu licznych wycieczek po muzeum. Tematyka zbiorowych oprowadzań obejmowała m. in. takie zagadnienia jak: "Sztuka ludowa i ubiór ludowy u Słowian"; "Rosyjska sztuka ludowa"; "Ukraińska i białoruska sztuka ludowa": "Wspólne cechy kultury materialnej Słowian" itp. Praca badawczo-naukowa Muzeum polegała na opracowywaniu organizowanych wystaw i zbiorów muzealnych. W ramach tej działalności muzeum, opracowane zostały następujące tematy: "Wspólne elementy w ubiorze ludów słowiańskich"; "Zmiany w ludowym rosyjskim ubiorze kobiet, związane z rozwojem kapitalizmu na wsi"; "Współczesne budownictwo mieszkalne u Kabardyńców". W końcu 1948 r., jak wspomniano wyżej. Muzeum leningradzkiemu przekazano zbiory Muzeum ludów ZSRR w Moskwie. Muzeum w Leningradzie otrzymało wówczas nową nazwę i stało się jedynym w ZSRR ogólnokrajowym Muzeum ludów Związku Radzieckiego. W nowym muzeum w 1949 r. urządzona została czasowa wystawa Dary demokratycznych zagranic2Jnych organizacji kobiecych dla kobiet Związku Radzieckiego. Wśród tych darów znajdowało się wiele przedmiotów posiadających wartość etnograficzną. Szczególnie wie-le było okazów z dziedziny sztuki ludowej różnych krajów świata. W 1950 r. Muzeum opracowało wystawę poświęconą życiu i kulturze Osetyńców. Jedną z ostatnich wystaw była stała wystawa, obrazująca życie i kulturę ludów Północnego Kaukazu i ludów Powołża. Obie wystawy poprzedzone zostały długotrwałymi pracami w terenie. W związku z tymi wystawami muzeum prowadziło rozległą pracę oświatowo-wychowawczą. Opracowano dla zwiedzających tematyczne wycieczki oprowadzane przez przygotowany specjalnie personel muzealny. Tematyka wycieczek obejmowała między innymi następujące zagadnienia: "Leninowsko-stalinowska polityka narodowościowa". "Konstytucja kraju socjalizmu", "Zycie i kultura ludów Północnego Kaukazu". Oprócz tego opracowano szereg tematów dla uczniów różnych klas, a dla nauczycieli pracownicy naukowi muzeum wygłaszali na konferencjach nauczycielskich związane z wystawą wykłady. Zwiedzanie wystawy kończyło demonstrowanie w specjalnej kinowej sali muzeum filmu popularno-naukowego o tematyce związanej z życiem ludów ZSRR. Celem spopularyzowania wystawy, muzeum organizowało specjalne słuchowiska radiowe w miejscowych radiowęzłach �1114 1115 pt. "Po salach Państwowego muzeum etnografii ZSRR", oraz odczyty w domach kultury. W r. 1952 została w muzeum otwarta nowa wystawa pt. "Ludy Północy - Neńcy i Ewenkowie". Wystawę tę zorganizował zespół pracowników działu Syberii i Dalekiego Wschodu. Obrazuje ona kulturę Neńców (Samojedów) i Ewenków (Tunguzów) ze szczególnym uwzględnieniem zmian, jakie zaszły w życiu tych ludów po Rewolucji Październikowej. Zadaniem wystawy było jasne i poglądowe zobrazowanie dokonanego ostatnio procesu przejścia Neńców i Ewenków od ustroju spólnoty rodowej do socjalizmu w warunkach stworzonych przez władzę radziecką. TEORETYCZNE ZAŁOZENIA ETNOGRAFICZNEGO MUZEOZN A WSTW A RADZIECKIEGO Postępowe założenia etnograficznego muzealnictwa radzieckiego kształtowały się stopniowo, powstając i rozwijając się głównie pod wpływem zmian i przeobrażeń, jakie zachodziły w ujęciach i założeniach etnografii radzieckiej po Rewolucji Październikowej. Założenia i osiągnięcia etnograficznej szkoły radzieckiej znajdowały bardzo wyraźne odbicie w teoretycznych ujęciach czołowych muzeologów-etnografów ZSRR i w pracy muzeów, szczególnie wyraźnie przejawiając się w dziedzinie ekspozycji muzealnej i w akcji oświatowo-wychowawczej. Na zjazdach etnografów radzieckich poświęcano wiele uwagi zagadnieniom muzealnym, omawiano zadania muzeów etnograficznych w nowym socjalistycznym ustroju, podstawy teoretyczne ich działalności jak również sposoby realizowania powziętych uchwał w praktyce. Już na zjeździe leningradzkich moskiewskich etnografów w kwietniu 1929 r. wyraźnie podkreślono konieczność włączenia się muzeów etnograficznych do socjalistycznego budownictwa państwa radzieckiego. Zwrócono również wówczas uwagę na potrzebę dokonania krytycznego przeglądu założeń i działalności muzeów etnograficznych celem usunięcia pozostałości dawnych błędnych ujęć przedrewolucyjnego okresu muzeologii. Na zjeździe tym wysunięto także żądanie właściwego obrazowania kultury ludowej w muzeach w taki sposób, aby wyraźnie przeciwstawić przedrewolucyjnej kulturze i życiu .wsi, obecny jej stan w warunkach socjalistycznego ustroju, ":' o~arclU o technikę przemysłową, o kolektywną gospodarkę i podnieSIenIe kulturalnego poziomu mas pracujących. Podkreślono również konieczność odpowiedniego przedstawienia w ekspozycji muzeów nar~?o.wościowej polityki wynikającej z socjalistycznego stosunku partu l rządu do ludów, które zamieszkują ZSRR i obecnie mogą swobodnie rozwijać w warunkach nowego ustroju swą kulturę narodową w formie a socjalistyczną w treści. W miarę kształtowania się i rozwijania etnograficznej szkoły radzieckiej, w miarę wysuwania przez nią nowych celów i zadań współczesnej etnografii, następowały wyraźne zmiany i w założeniach etnograficznego muzealnictwa. Szczególnie wyraźne o.dbicie znalazły w pracach etnograficznych muzeów radzieckich dwa podstawowe postulaty współczesnej etnografii radzieckiej - konieczność 1) zwrócenia głównej uwagi na badanie kultury i życia współczesnej wsi, a nie tylko dawnych jej form przeżytkowych oraz 2) nowego ustosunkowania się do ludów krajów kolonialnych. Nowy ten stosunek oparty być musi, zdaniem muzeologów' radzieckich, na uwzględnianiu w etnograficznym badaniu tych ludów i muzealnym obrazowaniu ich kultury i życia, nie tylko, jak było dotychczas, zagadnień związanych z ustrojem spólnoty pierwotnej. Główny nacisk obecnie położyć należy na badanie współczesnego życia tych ludów oraz problemu ruchów narodowo-wyzwoleńczych. Te ostatnie zagadnienia rozpatrywane były wszechstronnie na sesji Instytutu Etnografii Akademii Nauk ZSRR, poświęconej badaniu współczesnego położenia ludów krajów kolonialnych i zależnych oraz w pracy L. P o t i e c h i n a w N-2 "Sowieckiej Etnografii" z r. 1951 "Niektóre problemy etnograficznego badania ludów krajów kolonialnych", Założenia i ujęcia etnografii radzieckiej zawarte w pracach Tołstowa, Potiechina, Czeboksarowa, Tokarewa, Koswena i innych czo": łowych etnografów radzieckich, jak również w rezolucjach naukowych sesji Instytutu Etnografii Ak. N. ZSRR i zjazdów etnograficznych znalazły swój wyraz w pracach wybitnych muzeologów-etnografów jak przede wszystkim E. Mi1sztejna, L. Potapowa, i w działalności głównych muzeów etnograficznych kraju. E. Milsztejn i L. Potapow główną uwagę zwracają w swych wypowiedziach na zagad~ienia związane z właściwym zorganizowaniem i opracowaniem wystawy etnograficznej w muzeach radzieckich. L. P o t a p ,ow poświęcił tym problemom obszerną pracę ogłoszoną drukiem w "Sowiec'kiej Etnografii", 1951 Nr 2, pt. "Podstawowe zagadnienia wystawy etnograficznej w muzeach radzieckich". Stwierdza on, że przy ustalaniu zasad ekspozycji etnograficznej muzeologowie radzieccy winni opierać się na naukowych i ideowych ujęciach klasyków marksizmu i leninizmu, a wśród nich przede wszystkim na dziełach J. Stalina, zwłaszcza na jego ostatnich pracach, a następnie na osiągnięciach radzieckiej etnografii. Wśród tych osiągnięć na plan pierwszy wysuwa Potapow badania ludów w celu wyjaśnienia specyficznych narodowych właściwości ich kultury i życia oraz rozszerzenie ram badań przez włączenie do tematyki etnograficznej zjawisk współczesnych �1116 jak również badań nad klasą ro~otniczą. Autor podkreśla, że etnograf~czna muzealn~ ekspozycJa ~ zadnym wypadku nie może rozwijać Się w oderwamu ~d etnografIcznej radzieckiej nauki, że będzie ona nau~o~ą tylko wo~czas ~dy o.prze się na głównych teoretycznych załozemac~ etnografll radzl~cki~j. Pomocą w rozwiązywaniu zagadnień ekspozycYJnych wmno stac SIę ponadto wieloletnie doświadczenie budowania rozmaitego rodzaj li wystaw etnograficznych, organizowanych przez czołowe radzieckie muzea. Opracowuj~c w:ystawy etnograficzne wychodzić należy, zdaniem a~t~ra, z za~a~ stoJąc~ch przed muzeami radzieckimi, jako naukowoo~wlatowY~l mst~t~cJami., Te właśnie zadania wysuwają na plan pl€r~szy.dzlałalnoscl muzeow pracę wystawową, tj. "swoistą naukowa pubhkacJę nagromadzonego i zbadanego materiału" (5, 8). Główn y m' d . , za aTIlem muz~ow. radzieckich jest praca wychowawcza zmierzająca ~o. wytworzema l u~runtowania wśród zwiedzających naukowego sW1a!opoglą~u .marksIstowsko-leninowskiego, "przezwyciężenia przezytk?w kapltahstycznych i mobilizująca obyw<łteli do walki Q zbudowame s~~łeczeństwa komunistycznego". Dlatego podstawowa zasada eksP.ozYCJIe!nograficznej .kryje się w tym, że będąc ściśle naukową, po~mna . byc ona przepojona bolszewicką ideowością, powinna być PO~lty<:zme, uwypuklona, dojrzała i zrozumiała ... Ideowa treść okazUJe s~ę ~łowną ce~hą, określającą jakość ekspozycji" (5, 9). W myśl ~ego UJęCIa ws~ystkle składniki wystawy muzealnej powinny być spoJone głęboką Ideową treścią, której również na'leży podporządkować artyst~czną stronę wystawy. W radzieckiej muzeologii etnograficznej, ?parteJ na zasadach materializmu dialektycznego, odrzucone zostały Jako b~ędne i .nienaukowe wystawy dawnego typu, będące odbicie~l ~ogląd?w .b:rrzuazyjnej etnografii, teorii kręgów kulturowych itp., ]a~ rowmez wystawy ignorujące społeczno-gospodarcze stosunkiktorych wyrazem są przejawy kultury poszczególnych ludów. L. Potapow w cytowanej swej pracy zwraca uwagę na konieczność p??~r:śle~ia w wystawie etnograficznej jej naukowej specyfiki, wyrozn~aJ~ce] ten rodzaj wystawy od innych wystaw muzealnych. Etnog:-afIa, Jako, ~a.uk~ ° lud~ch zajmująca się badaniem ich kultury i żyCia, . w o~r.ozmenlU od mnych nauk np. historii, bada "specyficzne ~vłasclwoscl w ży~iu każdego ludu, te właściwości, które wyróżniają Jeden IU,d.oddruglego na podstawie przejawów kultury i bytu" (5,9). I.t~ własme określenie specyfiki etnografii sprawia, że zadania radzieckIeJ etnografi~ st~ją się szczególnie aktualnymi i ważnymi zgodnie ze zn~~ą wypo~~edzlą J. Stalina z r. 1948 na przyjęciu wydanym dla fińskIeJ d~legacJI, o charakterystycznych właściwościach każdego narodu ~ta~owlą~ych wkład "który wnosi każdy naród do ogólnej skarbnicy sWlatoweJ kultury uzupełniając ją i bogacąc". W myśl tego podstawt>- ,ji ·L=-, ,.. 1117 wego założenia zadaniem ekspozycji etnograficznej staje się zobrazowanie kultury i życia poszczególnych ludów w ich "specyficznych narodowych właściwościach, wyróżniających dany lud od innych ludów" (5, 10). Muzealne obrazowanie kultury i życia każdego ludu i jego specyficznych właściwości musi być przy tym 'ujęte historycznie ze względu na obowiązujące przy etnograficznym badaniu historyczne podejści8 do analizowanych zjawisk. StwieI'dzenie to jest wynikiem głębokiego zrozumienia przez radzieckich etnografów-muzealnych słuszności uznania za jedyną naukową metodę etnograficznej wystawy metodę historycznego pokazu, metodę historyczno-materialistycznego wyjaśnienia etnograficznych faktów i zjawisk" (5, 10). L. Potapow podkreśb również znaczenie i niezbędność oparcia się w muzealnej ekspozycji na historyzmie. Jest to konieczne ze względu na to przede wszystkim, że każde etnograficzne zjawisko posiada swą historię "przy tym nie izolowaną lecz ściśle związaną z otaczającY'mi go zjawiskami, że każde etnograficzne zjaw,is'ko powstaje, rozwija się i żyje lub wymiera zawsze w historycznie określonym środowisku, na tle określonych historycznych warunków" (5, 10). W związku z zagadnieniem historyczności etnograficznej ekspozycji muzealnej występuje problem chronologicznych granic tej ekspozycji, tj. ustalenia i wyboru historycznych okresów w życiu narodu, którego przejawy kultury i życia mają być obrazowane w muzeum. Doskonałą pod względem metodologicznym byłaby, według L. Potapowa, ekspozycja etnograficzna, obrazująca specyficzne cechy kultury i życia danego jakiegoś narodu w Tamach okresów historycznych, ujmujących dzieje tego narodu od zamierzchłych czasów do współczesnej epoki włącznie. Jest to ważne i obowiązujące, zwłaszcza dla centralnych muzeów etnograficznych ZSRR i głównych muzeów poszczególnych republik. Liczyć się tu jednak należy w każdym konkretnym wypadku z warunkami danego muzeum, z charakterem i bogactwem jego zbiorów, określających w dużej mierze stopień możliwości realizowania w praktyce teoretycznych założeń. W każdym razie we wszystkich ogólnych etnograficznych wystawach muzeów radzieckich, obrazujących specyficzne właściwości kultury i życia ludów, które zamieszkują obszar ZSRR, stało się obowiązkowym przeprowadzanie pokazu w ramach wyraźnie zróżnicowanego podziału na dwa zasadnicze okresy: przedrewolucyjny i współczesny, socjalistyczny, po Wielkiej Rewolucji Październikowej. Barozo wyraźnie konieczność tę podkreśla i E. Milsztejn w swym omówieniu wystaw Państwowego muzeum etnografii narodów ZSRR. Stwierdza on, że dzięki przeprowadzeniu takiego podziału wystawy umożliwione zostało uchwycenie i wykazanie zmian jakościowych, jakie nastąpiły w kulturze i ży<;iu �1119 1118 I ! I I danego ludu w warunkach stworzonych przez .władzę radzi.ecką. Na organizowanych poprzednio wystawach etnograf~cznych rozwią~ywar:o zagadnienie obrazowania dokonanych przez Wielką RewolucJę Pazdziernikową przemian drogą zestawiania ze sobą starych form kultury i życia z nowymi. Analizę porównawczą przeprow.adzano badając. poszczególne zagadnienia jak np. formy gospodarki -. uprawę z~e~l, hodowlę zwierząt, bądź z dziedziny kultury społeczneJ np. połozem e kobiety, stanowisko jej w grupie rodzinnej, wych~w:anie dzieci it~: We wszystkich tych wypadkach wykazywano wyraznie w ekspozYCJi zmiany i osiągnięcia jakie w tych dziedzinach życia dała danemu narodowi Wielka Rewolucja Październikowa. Jednakże przy stosowaniu metody porównawczej nie osiągano w pełni pokazu historycznego i z tego względu wystawy obecnie są organizowane na zasadzie podziału na dwie epoki przed- i porewolucyjną. Przy obrazowaniu zdobyczy uzyskanych dzięki Wielkiej Rewolucji Październikowej na plan pierwszy w ekspozycji wysuwane są - organizacja państwowa, pojawienie się miejscowej 'inteligencji, zwycięstwo ustroju koł~ choźniczego, rozwój przemysłowy oraz rozkwit kultury narodowe] w formie a socjalistycznej w treści. L. Potapow w omawianej pracy podkreśla konieczność wykazywania w ekspozycji etnografic~n~j muzeów radzieckich narodowej specyfiki i narodowej formy socJahstycznej kultury i życia narodów ZSRR. Uważa on te zadania za najważniejsze zadania etnograficznej ekspozycji i stwierdza, że od ,:ła~ciwego ich rozwiązania zależy w dużej mierze należyte wypełmeme przez muzea radzieckie ich obowiązków ideowo- politycznych i naukowych. Etnograficzna muzeologia radziecka wielką rolę przypisuje charakterowi pokazu współczesnego stanu kultury i życia narodów radzieckich. Ekspozycja etnograficzna w tym wypadku nie powinna się, zdaniem radzieckich etnografów, ograniczać do pokazu specyficznych właściwości kultury i życia tylko na przykładzie chłopstwa kołcho- • zowego, lecz winna je wykazywać "i w środowisku ludności miejskiej, a przede wszystkim robotników, o ile te właściwości są charakterystyczne dla życia wymienionej kategorii ludności" (5, 11). Właściwe rozwiązanie tych spraw napotyka na wiele trudności. Szczególnie wyraźnie zaznaczają się one przy obrazowaniu życia robotników ze względu na to, że w tej dziedzinie etnografia radziecka jest do~i:ro w trakcie zarówno opracowywania właściwej naukowej metodyk1pk i gromadzenia konkretnych materiałów. Przy oprac?,:y\~aniu v:ystawy stanowiącej pokaz współczesnego stanu kultury l zycia radzie:kich narodów zaznaczają się również niejednokrotnie poważne trudności natury materialnej i technicznej. Wysoko rozwinięte formy so~jalistycznej kultury i życia narodów radzieckich nie dają się już wtłoczyć do ram muzealnej wystawy. Jednakże trudności te w żadnym wypadku, zdaniem Potapowa, nie powinny stanowić podstawy do pominięcia w wystawie obrazu współczesnej kultury i życia kołehoznika lub robotnika takiej lub innej narodowości ZSRR. W każdym konkretnym wypadku powinno się rozwiązywać praktycznie te problemy zależnie od możliwości i warunków poszczególnych muzeów. Zamiast wprowadzać do muzeów traktor, co byłoby i niemożliwym i niepotrzebnym - zastąpić go należałoby odpowiednią fotografią, w innych waru.nkach - obrazem, uzupełniając ilustracje wybranymi właściwie tekstami. Obrazowanie etnograficznej specyfiki ku.ltury i życia tego lub innego narodu radzieckiego nie może być dokonywane w sposób abstrakcyjny, w oderwaniu od konkretnych historycznych warunkó\v życia danego narodu. Winno być ono przedstawione właśnie na tle tych konkretnych warunków dziejowych, które wywarły bądź nadal wywieraj ą silny wpływ na formę i treść kultury źycia poszczególnych ludów. W myśl tego założenia, bardzo silnie podkreślanego m. in. przez L. Potapowa w jego pracy, przy urządzaniu etnograficznej ekspozycji odnoszącej się np. do jakiegoś do niedawna zapóźnionego w rozwoju ludu Syberii nie można pominąć zagadnienia kolonialnej polityki caryzmu w dziale przedrewolucyjnym, jak i leninowskostalinowskiej polityki narodowościowej w dziale współczesnym. Zagadnienia te jednak w etnograficznej wystawie nie powinny być głównym jej celem. To obrazowanie tła historycznego wystawy etnograficznej, całego zespołu tych warunków historycznych, które wykazują wpływ na kulturę i życie danego narodu należy przeprowadzać nie tylko na podstawie samych eksponatów muzealnych lecz również i w oparciu o uzupełniający pomocniczy materiał zarówno ilustracyjny jak i tekstowy. Drugim, niezmiernie ważnym założeniem radzieckiego muzealnictwa etnograficznego jest podkreślanie w ekspozycji klasowego zróżnicowania społeczeństwa w okresie przedrewolucyjnym, jeśli chodzi o ZSRR i w warunkach życia krajów kapitalistycznych i kolonialnych. To wykazywanie rozwarstwienia klasowego osiągają muzeologowie radzieccy drogą zaostrzania charakterystyki klasowej eksponatów kultury materialnej takich jak mieszkanie, jadło, ubiór itp. oraz odpowiednim materiałem tekstowym i ilustracyjnym. Potapow podkreśla, że drogowskazem przy opracowywaniu przedrewolucyjnego działu etnograficznej wystawy winna być dla muzeologów radzieckich nauka Lenina-Stalina o istnieniu dwóch nurtów kultury w każdym społeczeństwie klasowym - jednego - klas posiadających, eksploatujących i drugiego nurtu kultury istotnie narodowej, demokratycznej co do treści i wyrażającej potrzeby warstw ludowych. 71 �1120 L. Potapow w swych rozważaniach o zagadnieniach etnograficznej ekspozycji zwraca uwagę muzeologów na konieczność zwalczania do niedawna dość powszechnej wśród nich skłonności do umyślnej a.rchaizacji kultury narodowej w okresie przedre:volu~yjnym. Arch~izowanie to jest poważnym błędem naukowym I pol~tycznym gdyz. zmekształca rzeczywistość przedstawiając kulturę I ZyCIe poszczegolnych narodów znacznie bardziej opóźnionymi w rozwoju niż odpowiada to istocie rzeczy. Równie błędną postawą jest, zdaniem autora, idealizowanie przedrewolucyjnej kultury i życia różnych narodów wyrażające się w dodatnim ocenianiu wszystkich zjawisk ich kultury. Zasadą obowiązującą muzeologów-etnografów powinno być aktywne podejście do wystawianych okazów. Podejście takie ułatwia dokonanie właściwej oceny narodowych form kultury i życia takiego lub innego ludu. Umożliwia ono z jednej strony przeprowadzenie krytycznego osądu zjawisk, które mimo zewnętrznej świetności były wytworem gospodarczego i kulturalnego zacofania danego ludu w warunkach życia przedrewolucyjnego, z drugiej zaś - wydobycie na jaw form kulturowych, wyróżniających się swą celowością i w czasach współczesnych. Te ostatnie powinny być w ekspozycji wyraźnie ocenione i określone jako "dodatnie kulturowe dziedzictwo, podlegające ochronie i rozwojowi". (5, 12). Muzeologowie radzieccy ważną rolę przypisują treści i układowi wstępnego działu ekspozycji. Dział ten powinien być tak zbudowany aby zwiedzający mógł otrzymać wyobrażenie o miejscu zamie,zkania danego ludu, warunkach antropogeograficznych w jakich lud ten znajduje się, o jego pochodzeniu i głównych etapach historycznego rozwoju. Do działu wstępnego obok eksponatów, map, tablic i tekstów z dziedziny etnografii należałoby również wprowadzić materiał antropologiczny, archeologiczny, geograficzny itp., jak również dane z odpowiednio wybranej literatury, rysunki, mapy i fotografie z zakre,u pomocniczych nauk. L. Potapow występuje przeciw tendencjom przechowywania w magazynach zamiast umieszczenia na wystawie szeregu okazów etnograficznych, pochodzących z okresu przedrewolucyjnego. Tendencje te wynikały z obawy, aby przedmioty takie, wyróżniając się zazwyczaj walorami ekspozycyjnymi, nie przesłaniały sobą mniej barwnych okazów charakterystycznych dla współczesnego socjalistycznego okresu. Tego rodzaju podejście zostało określone przez Potapowa jako formalno-porównawcze i nie mające nic wspólnego z nauką, która "nie boi się faktów, ponieważ umie je wyjaśnić" (5, 13). Rozwiązanie tego problemu w praktyce polega na właściwym wykazaniu w ekspozycji istotnego stanu rzeczy tzn. stwierdzenia, że poza zewnętrzną barwnością poszczególnych przedmiotów kryła się nędza, zależność 1121 mas pracujących od wyzyskujących je warstw posiadających i głębokie zacofanie. W dziale współczesnym natomiast muzeolog radziecki winien wyraźnie podkreślić odpowiednim zestawieniem materiałów wystawy, że dopiero w warunkach socjalistycznego życia masy pracujące osiągają pełnię rozwoju i żyją prawdziwie kulturalnie, wolne od wszelkiego ucisku. Etnograficzna muzeologia radziecka, jak stwierdza L. Potapow, wyodrębnia w układzie ekspozycji różnice pod względem ich tematyki zależnie od rodzaju muzeów, czy są to muzea mniejsze, poszczególnych republik, czy też centralne. W muzeach etnograficznych poszczególnych republik ekspozycja powinna być poświęcona pokazowi charakteryzującemu kulturę i życie ludów danej republiki. Muzea tego typu organizować winny bardziej szczegółowe ekspozycje przedstawiające nawet drobniejsze lokalne odmiany i właściwości kultury danego ludu. W muzeach centralnych natomiast, które zawierają kolekcje obrazujące kulturę i życie wszystkich, bądź większości ludów Związku Radzieckiego, ekspozycja z natury rzeczy powinna być bardziej zwarta i syntetyczna. Niekiedy ekspozycja taka winna nawet w celu uzyskania wię!:szej spoistości jednoczyć w pokazie kilka narodów - jak np. - ludy dorzecza Wołgi, ludy płn. Kaukazu itp. W wypadkach takich zespołowych ekspozycji główny pokaz etnograficznej specyfiki należy jednakże przeprowadzać oddzielnie dla każdego ludu. Obok tego rodzaju ekspozycji w muzeach przede wszystkim centralnych koniecznym jest organizowanie czasowych wystawo węższym zakresie tem:ltyki. Celem takich ekspozycji jest pogłębienie i szczegółowe zobrazowanie oddzielnych etnograficznych zagadnień, odnoszących się do tego lub innego ludu lub do całego zespołu ludów. Tego rodzaju wystawy urządzane są oddawna przez centralne muzea radzieckie i spotykają się z dużym zainteresowaniem zwiedzających. Do rzędu takich wystaw należą np. wystawy organizowane w Państw. muzeum etnograficznym w Leningradzie pt. "Sztuka ludowa i ubiór ludów słowiańskich", bądź też "Wyroby dywanowe ludów Środkowej Azji" itp. . ETNOGRAFIA W MUZEACH KRAJOZNAWCZYCH Muzeologowie radzieccy podkreślają też w swych wypowiedziach znaczenie etnograficznej wystawy w muzeach krajoznawczych, ze względu na wielką rolę wychowawczą i kształcącą tego typu muzeów, licznych bardzo w ZSRR. W r. 1948 odbył się w Naukowo Badawczym Instytucie Krajoznawczym i Muzealnym (Naucno-issledovatefnyj Institut Kraevedceskoj i Muzejnoj Raboty) poszerzony zjazd Rady Naukowej, w którym brało udział ponad 300 uczestników. Zjazd był 71* �1123 1122 poświęcony zagadnieniom zasadniczej przebudowy wystaw muzeów krajoznawczych. Na zjeździe zwrócono szczególną uwagę na sprawę wystawiania materiału etnograficznego w tego rodzaju muzeach. Referat odnośny wygłosił ówczesny zastępca dyrektora Instytutu Etnografii M. G. L e w i n. Stwierdził on, źe w większości wypadków w IIl:uzeach krajoznawczych materiał etnograficzny nie został dotychczas właściwie wykorzystany i przedstawiony, źe stan taki naleźy bezwzględnie zmienić ze względu na wielkie znaczenie tego materiału przy badaniu historii poszczególnych ludów, a przede wszystkim zagadnień ich etnogenezy. Nie moźna traktować materiału etnograficznego tylko jako ilustrację opóźnionych form gospodarki i życia w przeszłości, ciężkiego położenia chłopów i ucisku mniejszości narodowych przez carat. W etnograficznej ekspozycji muzealnej odzwierciedlić należy twórczość danego ludu i jego kulturę, znajdujące swe odbicie w różnych dziedzinach gospodarki i życia, w ludowym budownictwie, technikach, sztuce itp. M. G. Lewin wykazał konieczność obowiązkowego uwzględniania materiału etnograficznego'w ekspozycji muzeów krajoznawczych i tworzenia tam, gdzie tylko pozwalają na to zasoby muzeum, odrębnych etnograficznych działów. Podstawową zasadą budowania wystawy etnograficznej powinien być przy tym konsekwentny historyzm. Autor zwrócił następnie uwagę na to, aby przy gromadzeniu materiałów etnograficznych i ich wystawianiu nie ulegać dawnej tradycji ograniczania się do badania archaicznych. przeżytkowych, form kultury, ponieważ taka achaizacja zniekształCa prawdziwy obraz kultury i życia badanego ludu. Lekceważenie współCzesnych nowych zjawisk kulturowych było, zdaniem M. Lewina. wynikiem formalistycznego podejścia do przeprowadzanych badań i nie pamiętania a najważniejszej zasadzie, że "każde zjawisko należy badać nie w oderwaniu od innych lecz w jego związkach i zależnościach. Tylko wszechstronne, doprowadzone do współczesności badanie kultury i życia ludu daje możność wykrycia dialektyki rozwoju poszczególnych żjawiśk, oświetlenia ich pochodzenia i prawidłowego rozumienia tzw. przeżytków etnograficznych" (2, 181-2). M. Lewin podkreślił w swym referacie konieczność obrazowania w muzeach za pomocą konkretnego etnograficznego materiału nowej, l).arodowej w formie i socjalistycznej w treści, kultury ludów Związku Radzieckiego. Etnograf, jako aktywny bojownik z przeżytkami, a nie suchy registrator faktów, winien wykazać nowe zjawiska w życiu wsi uspołecznionej, nowe formy rozplanowania osady, ludowego budownictwa, nowe formy życia społecznego, sztuki itp. Zadaniem jego jest wykazanie narodowej specyfiki w tych nowych formach i zwró'cenie uwagi zarówno na zjawiska tradycyjne, które zmieniając swą treść społeczną wchodzą do nowego życia jak i na przyżytki czasów przeszłych z którymi nowe staje do walki. Autor stwierdził w zakończeniu swej pracy, że muzea krajoznawcze winny stać się aktywnymi uczestnikami walki o nowe socjalistyczne formy kultury i życia i wykazywać twórczość ludową w całej jej różnorodności. Omawiając stronę techniczną wystaw w muzeach krajoznawczych, nie wyłączając materiałów etnograficznych, referenci stwierdzili konieczność opierania się w ekspozycji muzealnej na autentycznych okazach i nie ulegania błędnej tendencji do zastępowania ich materiałem ilustracyjnym i tekstowym. REALIZACJA TEORETYCZNYCH W ETNOGRAFICZNYCH MUZEACH ZAŁOŻEN RADZIECKICH Ważnym bardzo dla muzeologa-etnografa jest problem rozwiązywania teoretycznych założeń muzealnictwa radzieckiego w praktyce, przez muzea etnograficzne ZSRR. Odpowiedź na to pytanie dają liczne sprawozdania z działalności czołowych muzeów radzieckich zawarte przede wszystkim w czasopiśmie "Sowiecka Etnografia". Przykładem stosowania metody porównawczej w ekspozycji etnograficznej była wystawa "Kultura i życie Osetyńców", urządzona w 1950 r. w Leningradzie, w "państwowym Muzeum Ludów ZSRR. Na wystawie tej zostało przeprowadzone w każdym z obrazowanych tematów porównanie nowego ze starym, z wykazaniem osiągnięć jakie Osetyńcy zawdzięczają Wielkiej Rewolucji Pażdziernikowej. Założeniem jej było porównanie przeszłości i teraźniejszości Osetji i przedstawienie zmian w gospodarce, kulturze i życiu Osetyńców w latach władzy radzieckiej. Wystawę otwierała cytata z przemówienia Stalina związana z momentem nadania autonomii republice osetyńskiej. Przedrewolucyjna Oset ja została zobrazowana na podstawie materiałów zgromadzonych przez dawnych badaczy i podróźników. W dziale tym znajdowały się liczne fotografie ilustrujące feudalne stosunki, gospodarkę i przedrewolucyjne życie Osetyńców. Wykazane również zostało przy pomocy ilust'racji i eksponatów przenikanie na Kaukaz, a w szczególności do Osetji, kapitalistycznych stosunków, w drugiej połowie XIX w. po zniesieniu pańszczyzny. Zwrócono uwagę na wykazanie postępującego w tym okresie nasilenia wyzysku mas ludowych. W dziale tym ostro zaznaczono kontrast między starym i nowym w warunkach socjalistycznej gospodarki Osetji. Pokazano na podstawie materiału ilustracyjnego szereg nowopowstałych przemysłowych przedsiębiorstw, elektrowni i dróg, zobrazowano wkład i pomoc Rosjan przy budowie republiki osetyńskiej, zgromadzono portrety wybitnych działaczy i aktywistów z Kirowem i Ordżonikidze na czele. W dziale - gospodarka i zajęcia ludności - obrazując hodowlę zwierząt stanowiącą główne za- �1124 jęcie ludności przedstawiono całokształt dawnych narzędzi i sprzętów związanych z hodowlą, zwracając przy tym uwagę na należyty pokaz stanowiska i pracy pasterzy. Zobrazowano również produkty hodowli, obróbkę wełny, technikę wyrobów wełnianych, przyrządy i przybory służące do tego celu. W dziale tym zestawiono dla porównania dzisiejsze wyroby i organizację pracy np. - tworzenie brygad w kołchozach z kobiet umiejących wyrabiać burki. Dział uprawy ziemi otwierała cytata z pracy J. Stalina o stosunkach agrarnych u Osetyńców za czasów carskich. Odpowiedni diagram wykazywał przy tym ilość ziemi wypadającej na 1 Osetyńca przed Rewolucją Październikową. W dziale tym zobrazowano dawną technikę uprawy ziemi, narzędzia pierwotne jak równieź obrzędy religijno-magiczne związane z uprawą ziemi. Z~cofanemu przedrewolucyjnemu gospodarstwu wiejskiemu przeciwstawiono nową gospodarkę socjalistyczną opartą o przodującą technikę. Posługując się okazami, makietami, diagramami, fotogn.fiami itp. umiejętnie wykazano wzrost i wyższość obecnego gospodarstwa wiejskiego Osetyńców, kwitnące wsie kołchozowe i stopniowe zacieranie się różnic między wsią i miastem. W dziale ,idom i sprzęty" - za pomocą makiet i materiału ilustracyjnego zestawiono ze sobą dawne i nowe domy Osetyńców, kułaka i biedaka z okresu przedrewolucyjnego ze współczesnym domem kołchoźnika. Wykazano zmiany zarówno w zewnętrznym wyglądzie domów jak i urządzeniu wnętrza. Osobny dział poświęcono kobiecie osetyńskiej. Za pomocą makiet przedstawiono obrazki z życia kobiet przed rewolucją, podkreślając stanowisko jej i pracę w domu - przy warsztacie, przy wyrobie mlecznych produktów, noszeniu wody i,tp. Ilustrując obecne położenie kobiety w Osetji podkreślano w ekspozycji udział jej w życiu społecznym i politycznym. W osobnym dziale zgromadzono materiały z dziedziny oświaty i sztuki ludowej przed i po Rewolucji. Obok okazów rękodzielnictwa ludowego zebrano tu ilustracje do bajek i opowieści ludowych, prace rzeżbiarza osetyńskiego, fotografie zabytków architektonicznych itp. Zobrazowano również stan szkolniotwa i oświaty dawny i obecny. Wystawę zamykał tekst listu narodu osetyńskiego do J. Stalina w 25-lecie nadania autonomii Północno-Osetyńskiej SRR. Wystawa przedstawiła zwiedzającym za pomocą konkretnego materiału etnograficznego w postaci okazów muzealnych i odpowiednio dobranego materiału pomocniczego obraz ogromnych przeobrażeń .i~kie zaszły w życiu Osetyńców za czasów radzieckich. Dwie stałe wystawy etnograficzne p. t. "Ludy północnego Kaukazu" i "Ludy Nadwołżańskie" otwarte również w 1950 r. w Państwowym Muzeum Etnografii ZSRR są przykładem zastosowania w ekspozycji zasady podziału jej na dwa odrębne działy przed i pore\volucyjny. Podział wystawy na dwie epoki pozwolił zrealizować w pełni pokaz hi- 1125 storyczny i wyodrębnić wyraźniej niż przy metodzie porównawczej jakościowe zmiany jakie zaszły w życiu tych narodów za panowania władzy radzieckiej. Nowością tych wystaw było ponadto zaostrzenie pok~zu klasowego zróżnicowania badanego społeczeństwa, zróżnicowania przejawiającego się w wytworach kultury materialnej, przede wszystkim w ubiorze, mieszkaniu itp., następnie mocniejsze wydobycie tego co wnosi każdy naród do ogólnoświatowego dorobku kulturowego, wreszcie podkreślenie związków danego narodu z postępową kulturą rosyjską za czasów carskich i przedstawienie zdobyczy osiągniętych p."zez dany naród dzięki zwycięstwu Rewolucji Październikowej. Wstęyem do wystawy "Kabardyńcy" były wyjaśnienia historyczne i charakterystyka geograficzna obszaru przez nich zamieszkałego. Z kolei następował dział obrazujący przeszłość Kabardy. W dEiale tym główny nacisk został położony na przedstawienie rozwarstwienia klasowego społeczeństwa przedrewolucyjnej Kabardy. Zagadnienie pokazu dawnego układu stosunków społecznych zostało muzealnie rozwiązane przez umieszczenie na wystawie odpowiednio ubranych manekinów wyobrażających różnych przedstawicieli poszczególnych warstw społeczeństwa kabardyńskiego. Przedstawiony został kniaź w pełnym rynsztunku bojowym, bogato ubrana kniahini, a między nimi przedstawiciele uciemiężcnej ludności dm,\arczającej bogactw możnowładcom kobieta z ludu, rolnik i pasterz w odpowiednio ubogich ubiorach ze swymi narzędziami pracy. Obraz ten uzupełniał ponadto schemat ustroju społecznego, na którym uwidoczniony został podwójny ucisk doznawany przez lud kabardyński - ze strony miejscowych warstw posiadających oraz caratu. W dziale przedrewolucyjnym wystawiono materiały ilustrujące główne zajęcia ludności i rzemiosła ze szczególnym uwzględnieniem narzędzi produkcji, a następnie ubiór i sztukę ludową. Drugi dział wystawy, radziecki. zaznajamiał na wstępie z ustrojem państwowym kabardyńskiej ASRR. Z kolei eksponaty wystawione, makiety i materiał ilustracyjny oraz tekstowy obrazowały obecne życie i kulturę kabardyńców, wysoki poziom ich rolnictwa uspołecznionego i osiągnięcia w dziedzinie gospodarstwa wiejskiego. Na tablicach zgromadzono dane ilustrujące przemiany jakie zaszły w dziedzinie sztuki i kultury kabardyń-' ców, wielkie rozpowszechnienie literatury rodzimej, wzrost ilości przekładów z rosyjskiego na kabardyński dzieł W. Lenina i J. Stalina, nową twórczość artystyczną, teatralną, itp. Wystawę zamykał wiersz życzenia narodu kabardyńskiego dla wielkiego opiekuna ludów ZSRR - J. Stalina. Wystawa "Ludy nadwołżańskie" poświęcona Maryjcom i Czuwaszom, oparta była na tej samej zasadzie podziału ekspozycji na dwa działy - przedrewolucyjny i radziecki. Życie i kultura każdego z tych �1126 ludów zobrazowane zostały w oddzielnych salach. Układ obu wystaw opracowano podobnie jak na wystawie "Ludy Kaukazu". Rozpoczynał ekspozycję wstęp historyczno-geograficzny, następnie wystawiono okazy ilustrujące główne zajęcia ludności przed rewolucją, narzędzia używane i sprzęt. Eksponaty te świadczyły wymownie o niskim poziomie technicznym, zacofaniu gospodarczym i nędznym życiu ludów nadwołżańskich za czasów caratu. W obu wystawach uwzględniono szeroko pokaz autentycznych scen zbiorowych, wnętrz i obrazków z życia i pracy Maryjców i Czuwaszów - np. manekiny kobiety i mężczyzny przy tkaniu mat, starca przy pleceniu koszyków, kobiety zajęte mieleniem na żarnach itp. Charakterystykę klasową i obraz układu stosunków społecznych wsi maryjskiej i czuwaskiej wykazano za pomocą eksponatów oraz fotografii ilustrujących różnorodność ubiorów i mieszkań ubogich i bogatych mieszkańców Nadwołża. W dziale radzieckim odpowiednie teksty, tablice ilustracyjne, makiety, fotografie, obrazy, wykresy i mapy poświęcone socjalistycznemu gospodarstwu wiejskiemu i przemysłowemu mówiły o ogromnych, zasadniczych przeobrażeniach jakie zaszły w gospodarce, kulturze i życiu Maryjców i Czuwaszów po Rewolucji Pażdziernikowej. Dział radziecki zwykle zamykał tekst - cytata z pracy W. Lenina lub J. Stalina, odnoszący się do zagadnień narodowości, unicestwienia ucisku i odrodzenia narodowego poszczególnych ludów ZSRR, w warunkach jakie zostały im stworzone przez władzę radziecką. Jedną z ostatnich wystaw otwartych w Państwowym Muzeum Etnografii ludów ZSRR była wystawa obrazująca życie mieszkańców Północy - Neńców i Ewenków. Dział wstępny wystawy zawierał materiał ilustrujący za pomocą map i fotografii środowisko geograficzne w jakim żyją Neńcy i Ewenkowie oraz eksponaty archeologiczne, świadcząee o tym, że historia ludów Syberii-sięga daleko w przeszłość. W tym dziale również przedstawiona została historia odkrycia, badania i zdobywania Syberii przez Rosjan oraz schemat rozsiedlenia ludności Syberii. Na wstępie działu odnoszącego się do Neńców znajdowała się mapa rozmieszczenia Neńców w końcu XIX i na początku XX w. wraz z tekstem zawierającym dane historyczne. Z kolei wystawione zostały materiały oryginalne i ilustracyjne, obrazujące główne zajęcie Neńców - hodowlę renów. W związku z tą gałęzią gospodarki przedstawione zostało dawne klasowe zróżnicowanie Neńców, które wyrażało się głównie w podziale społecznym na bogatych właścicieli wielkich stad renów i wyzyskiwanych biedaków. Pokaz dawnych ubiorów i dawnego mieszkania Neńców tzw. czumu stożkowatego, pokrywanego w zimie skórami a w lecie korą brzozową. zamykał dział przedrewolucyjny wystawy. 1127 W dziale następnym na tablicach ilustracyjnych i makietach zobrazowane zostały dążenia władzy radzieckiej do odrodzenia ludów Dalekiej Północy i osiągnięte rezultaty w postaci unowocześnienia głównych gałęzi gospodarki tubylców - hodowli renów i rybołówstwa, założenia gęstej sieci kołchozów i sowchozów hodowlanych, wprowadzenia uprawy jęczmienia i ziemniaków do okręgu Nenieckiego wreszcie rozprzestrzenienia oświaty, opieki lekarskiej itp. W podobny sposób urządzony został dział poświęcony Ewenkom. l j I l I ! 1 \ Przykładem żywego oddżwięku etnograficznego muzealnictwa radzieckiego na bieżące aktualne wydarzenia wielkiej wagi była m. in. wystawa p. t. "Ajnowie - mieszkańcy południowego Sachalinu i Wysp Kurylskich". Wystawa ta stanowiła swego rodzaju odzew Państwowego Muzeum Etnograficznego w Leningradzie na tak ważne dla historii ZSRR wydarzenie oswobodzenia przez Armię Czerwoną w 1945 r. spod japońskiego jarzma południowego Sachalinu i Wysp Kurylskich. Była ona pokazem kultury i życia Ajnów, rdzennej ludności tych terenów. Oparta została na rzeczowym materiale, zgromadzonym przez ekspedycję Muzeum w latach 1910-12 i ilustrowanym pięknymi fotografiami, obrazującymi życie Ajnów. Dział wstępny wystawy podawał charakterystykę środowiska geograficzneg.o Płdn. Sachalinu i Wysp Kurylskich oraz dzieje odkrycia i poznania tych obszarów przez Rosjan w końcu XVII i na początku XVIII w. Główną częścią wystawy był pokaz oryginalnej kultury Ajnów, ich ubiorów, narzędzi pracy, sztuki, wierzeń itp. Część wystawy poświęcona została wykazaniu ujarzmienia i wytępienia Ajnów przez Japończyków, którzy doprowadzili ten lud niegdyś liczny do stanu małego, wymierającego plemienia. Kończyło wystawę przedstawienie roli Armii Czerwonej w wyzwoleniu Ajnów i zobrazowanie nowych warunków życia Ajnów pod władzą radziecką. Jak etnograficzne muzealnictwo radzieckie odnosi się obecnie do problemu pokazu życia i kultury ludów krajów kolonialnych i zależnych wyjaśnić może wystawa w Muzeum Antropologii i Etnografii im. Mikłucho-Makłaja Ak. Nauk ZSRR w Leningradzie p. t. "Kultura i życie ludów Indii" zorganizowana w 1950 r. Politycznym podłożem urządzenia wystawy było skierowanie uwagi społeczeństwa radzieckiego na położenie ludów Indii, sąsiadujących z rewolucyjno-demokratycznymi Chinami, które osiągnęły zwycięstwo w walce z międzynarodowym imperializmem. Zbiory zgromadzone głównie przez rosyjskich podróżników i uczonych, miały wykazać zwiedzającym ogromny wkład wniesiony już do ogólnoświatowej kultury przez ludy Indii i nieograniczone możliwości dalszego ich rozwoju po przyszłym oswobodzeniu się od ucisku kolonialnego. Ze względu na ogromny materiał rzeczowy wystawa obrazowała jedynie niektóre �1129 1128 tylko działy kultury l zycla ",ybranych, Dzieliła się ona na kilka działów: najważniejszych ludów Indii. 1) wstępny, 2) 3) 4) 5) 6) 7) zawierający ogólne wiadomości o Indiach, ich ludności i jej gospodarce; gospodarstwo wiejskie, społeczna organizacja i życie ludności rolniczej; najważniejsze rzemiosła; sztuka i architektura; religia; teatr hinduski; zakończenie, charakteryzujące główne etapy ruchu narodo\\"owyzwol eńczego. Wystawę otwierała duża mapa fizyczna Indii, pouczająca widza o środowisku geograficznym, wśród którego przebywa 400 milionowa ludność kraju. Materiały uzupełniające i inne mapy mówiły a bogactwach naturalnych Indii, o roli gospodarki wiejskiej i przemysłowej, hodowli zwierząt, surowcach, zapasach energii wodnej, sieci kolejowej itp. oraz o rabunkowej kolonialnej polityce Anglii. Charakterystyka ludności przedstawiona została za pomocą mapy rozmieszczenia głównych języków, diagramu podziału ludności według zajęć, licznych rysunków i fotografii ilustrujących różnorodność fizyczną mieszkańców Indii oraz odpowiednich tekstów. Wykazany również został stan oświaty i analfabetyzm - w 1941 r. w Indiach zaledw'ie 12 proc, ogółu ludności umiało czytać i pisać. Szczegółowo zobrazowano na wystawie stan gospodarki wiejskiej stanowiącej podstawę całej gospodarki Indii ze względu na to, że zajmuje się nią około 80 proc. ludności. Szeroko rozpowszechnione w Indiach prymitywne narzędzia rolnicze i l11:akieta typowej studni obrazowały pierwotną technikę i zacofanie gospodarstwa wiejskiego. Za pomocą odpowiednich wyjaśnień przedstawiono na wystawie stan posiadania ziemi w Indiach, rozdrobnienie gospodarstw chłopskich, ilość bezrolnych i skupienie połowy powierzchni uprawnej w rękach dawnego feudalnego możnowładztwa. Ten dział wystawy zaznajamiał ró,vnież zwiedzających ze społecznymi stosunkami w hinduskiej wsi, z archaiczną spólnotą wioskową i organizacją kastową - stanowiącymi przeżytki dawnych feudalnych i przedfeudalnych form organizacji społecznej. Makieta wioski bengalskiej obrazowała typ budowli mieszkalnych i gospodarskich, roboty polne i sceny z życia wiejskiego. PoI{az zróżnicowania gospodarstw bogatych i biednych wieśniaków ilustrował społeczne rozwarstwienie wsi hinduskiej. Zgromadzone przedwioty codziennego użytku, sprzęty domowe, narzędzia i naczynia do przygotowywania pożywienia, ubiór i strój, ozdoby itp. dawały wyobrażenie o warunkach powszedniego życia zwykłego "szarego" Hindusa. W dziale rzemiosł na plan pierwszy wysunięto pokaz bawełnianych, jedwabnych i innych tkanin, które zdobyły zasłużoną sławę dla wyrobów hinduskiego rękodzielnictwa. Wystawa wykazywała ruinę hinduskich tkaczy-rękodzielników spowodowaną przez angielską przemy~ słową ekspansję Za pomocą fotografii przedstawiono położenie r:>botników we współczesnych przedsiębiorstwach przemysłowych i dolę bezdomnych bezrobotnych. Dużo miejsca zajmował pokaz wyrobów 7. metalu broni, naczyń i ozdób kutych, rytych, inkrustowanych itp., oraz rzeźbionych wyrobów z drewna, kamienia i kości słoniowej, takich jak szkatułki, skarbczyki, ołtarzyki, a nawet części wewnętrznego urządzenia mieszkania, ozdoby okien i inne. Ze sztuką i architekturą ludów Indii zaznajamiały modele południowo-hinduskich świątyń, oryginalny fragment kolumnady pałacu z miasta Nasik i liczne ilustracje zabytków starożytnego i średniowiecznego budownictwa hinduskiego. W dziale religii liczne eksponaty w postaci przedmiotów kultu, wyobrażeń bóstw, ołtarzy domowych itp. obrazowały prymitywne wierzenia ludowe i główne formy najważniejszej religii Jndii - hinduizmu, rozwiniętego na bazie kastowej organizacji i przekonaniu o odwiecznej nierówności społecznej ludzi. Zdaniem sprawozdawcy M. Kudriawcewa, wystawa wykazuje ważną rolę, jaką odgrywa hinduizm w warunkach nędzy, analfabetyzmu i kolonialnego ujarzmienia większej części ludności Indii, jako broń ideologiczna reakcji hinduskiej W następnym z kolei dziale liczne eksponaty obrazowały różne formy i rodzaje ludowego teatru hinduskiego. W cejlońskim teatrze masek przedstawione zostały karykaturalne wyobrażenia Europejczyków, ściślej Anglików. Te złośliwe, realistyczne ujęcia cieszą się dużym powodzeniem wśród ludu. W dziale zamykającym wystawę przedstawiona została za pomocą map, rysunków i fotografii historia narodowo-wyzwoleńczego ruchu, począwszy od powstania jakie wybuchło w 1857 r. wśród wojsk hinduskich, znajdujących się na służbie angielskiej. Wystawa zaznajamiała widza z kapitalistycznym rozwojem Indii, powstaniem burżuazji hinduskiej i jej politycznych organizacji oraz ruchem robotniczym i organizacjami komunistycznymi kraju. Mówiła ona o walce jaką prowadzą ludy Indii z obcym imperializmem, miejscową burżuazją i feudałami. Wykazywała na przykładzie powstania chłopów z Telinganu w księstwie Chaidarabad w 1947 r. kierowanego przez miejscowe komunistyczne wiejskie i młodzieżowe organizacje, aktywną, rewolucyjną walkę i nowe metody rozwiązywania przez sam lud palących społecznogospodarczych problemów. �1130 1131 5. P a t a p l) v L., Osnovnye voprosy elnografićesko.i ekspozicii v sovelskich muzejach. SOY. Etn. 2, 1951. 6. S a m a r i n J .. Etnograficeskie muzei. Bolś. SOY. Ene. t. 64 s. 77:]. Moskva 1934 Wystawa "Ludy Indii" zbudowana została zgodnie z założeniami etnografii radzieckiej i postępowym jej stosunkiem do ludów krajów kolonialnych i zależnych. Podawała ona zwiedzającym muzeum obraz kultury i życia ludów zamieszkujących ogromny niezmiernie bogaty kraj, wykazywała nędzę ich i pozbawienie praw w warunkach kolonialnego ustroju oraz walkę o niezależność. Na podobnych zasadach oparta również była wystawa "Indonezja" urządzona w lecie 1949 r. w M A E. Celem tej wystawy było zobrazowanie, według słów sprawozdawcy, "wysokiej kultury tubylczej ludności Indonezji, Jawańczyków, Malajów, Bataków itp. i zaznajomienie z historycznymi losami i bohaterską walką 70 milionowego narodu indonezyjskiego z nieludzkim kolonialnym ustrojem o narodową wolność i niezależność" (3, 191). Zbiory, zgromadzone na wystawie, pochodziły przeważnie z kolekcji zebranych w Indonezji przez różnych podróżników i badaczów w drugiej połowie XIX w. i na początku XX w. Późniejsze dzieje kraju, jego gospodarcze położenie i walka Indonezyjczyków z kolonialnym ustrojem zostały przedstawione częściowo za pomocą eksponatów, głównie zaś map, rysunków, schematów, makiet i fotografii. Materiały ilustracyjne tego działu wystawy obrazowały proces przejścia od żywiołowych powstań do organizowanych wystąpień, jak również znaczenie komunistycznej partii w zjednoczeniu mas pracujących Indonezji. Przykłady pracy MAE i Państwowego Muzeum Etnografii Ludów ZSRR w Leningradzie wykazują jasno nowe drogi etnograficznego muzealnictwa radzieckiego, jego założenia teoretyczne i wysokie osiągnięcia w praktyce. Stanowią one świadectwo wyników oparcia pracy muzealnej o zasady marksizmu-leninizmu i postępowe założenia etnografii radzieckiej, uwspółcześnienia tej pracy i włączenia się czynnego do socjalistycznego budownictwa kraju. BIBLIOGRAFIA w y k a ,z s k r Ó t Ó w. AN SSSR - Akademi.ia Nauk SSSR. BalS. SOY. Enc. - Bolsaja Sovetskaja Enciklope<lija. SOY. Etn. - Sovetskaja Etnografija. Żródła cytat. 1. BalS. So\'. Ene. t. 40, s. 545. Moskva 1938. ~. G a l k i n a P., Sessija Naucno-issledovatel'skogo Institula Kraevedćeskoj i Muzejnoj Raboty. SOY. Etn. 2, 1949. 3. Kar u n a v s k a j a L., Ekspózicija ..Indonezija" v Muzee Antropologii i Etnografii AN SSSR. SOY. Etn. 3, 1950. 4. K i s I jak a v N. A., Mmej Antropologii i Etnografii AN SSSR \' 1949 g. So\'. Etn. 3, 1950. 1 A b r a m z o n S., Etnograficeskaja rabota v Kirgizii. SOY. Etn. 4, 1946. A n t r a p a v a V., MuzeJ ąntropologii i etnografii im. Petra VeJikogo v 1946 godll. SOY. Etn. 1, 1947. A n u f r i e v D., Sobiratel'skaja rabota muzeja Mordovskoj ASSR. SOY. Etn. 1, 1947. B e l i c e r V., Etnograficeskaja ekspozicija w Kraevedceskom Muzee Korni ASSR. Sov. Etn. 4, 1946. B e l i c e r V., Etnografija v kraevedceskich muzejach Molotovskoj oblasti. SOY. Etn. 1, 1948. B e l i c e r V., Vystavka "Narodnaja odezda i narodnoe tvorcestvo Belorussov" SOY. Etn. 2, 1948. v Muzee Narodov SSSR, B e z k o v i c A., Podarki zensklch demokrattćeskich organizacij zarubeznych stran zenscinam Sovetskogo Sojuza. SOY. Etn. 1, 1950. B d o j a n V., Etnograficeskaja rabata v Armjanskoj SSR v 1951 g. SOY. Etn. 1, 1953. B 10m k v i s t E., Lipsic B., Sprincln N., E:kspozlcionnaja rabata Muzeja Antropologii i Etnografii AN SSSR. SOY. Etn. 4, 1948. B u d a e v D., Smolenskij oblastnoj kraevedćeskij muzej. SOY. Etn. 1, 1953. B u t i n o v a M., Novaja ekspozlcija v Muzee Antropologii I Etnografii "Korennoe naselenie Australii i Okeanii". SOY. Etn. 2, 1953. C a c a s v i l i K., Gosudarstwennyj Istoriko-etnograflćes'kij Muzej g. Tbilifi. Sov. Etn. 2, 1946. C e b o k s a r o v N., Etnograficeskaja rabata v Sovetskoj Pl'ibaltlke. Sov. Etn. 4, 1949. C e r n i c y n N., Materialy Totemskogo Kraevedćeskogo Muzeja (vologodskaja ob!.) o russkich zemleprochodcach. SOY. Etn. 4, 1949. C i ć e r o v V., Rabata Instituta Etnografii imeni N. N. Miklucho-Maklaja AN SSSR v 1946 g. SOY.Etn. 2, 1947. (: a c a s v i l i K., Gosudarstvennyj lstoriko-etnografićeskij Muzej g. Tbilisi. v 1947 g. SOY.Etn. 3, 1948. C i t a j a G., Etnograficeskie issledovanija v Gruzinskod SSR. SOY. Etn. 4, 1948. D z a f a r z a d e I., :Etnografićeskaja rabata v Azerbajdzanskoj SSH. SOY.Etn. 2, 1946. E r o c h i n V., Rjazanskij kraevedĆeskij muzej. SOY. Etn. 1, 1953. E r s o v N., P i s a r c i k A., Sektor etnografii Instituta Istorii, Archeologii i Etnografii Akademi Nauk Tadzidskoj SSR. SOY. Etn. 1, 1953. F e d e r o v G., Karaimskij istoriko-etnogranćeskij muzej. SOY. Etn. l, 1948. G r a f f e l' b e r g E., Kisljal{Qv N., Otdel Percdnej i Sl'ednej Azii Instituta Etnografij Akademii Nauk SSSR. SOY. Etn. l, 1948. G a I k i n a P., Sessija Naućno-Issledovaterskogo Instituta Kravedceskoj i MUlejnoi Rabaty. SOY. Etn. 2, 1949. G e g e s i d z e M., Etnograficeskaja vystavka Gruzii. SOY. Etn. 2, 1953. G r i n b l a t M., Belorusskaja sovetskaja etnografij a za 30 let. SOY. Etn. 2, 1948. G u r v i ć L, Pja! let etnograficeskoj rabaty v Olenekskom rajone Jakutskoj ASSR SOY. Etn. 1, 1947. I s k a k a v I., Respublikanskij kraevedćeskij muzej Marijskoj ASSR. SOY. Em. 1, 1953. J a n d li S k i n S., Kl'aevedceskij muzej Cuvasskoj ASSR. SOY. Etn. 2, 1950. �1132 1133 K a I LI '" v B.. Sel11enow L .. Kastuev A., 1897-1947, (Recenzja). SOY. Etn. 2, 1950. MUlej K a lo e v kultury. B., Vystavka Osetinskogo by ta i K a p I a n - I n g e l' R., Memoria!'nyj Muzej M. V. grafii AI<adel11li Naul< SSSH. SOY. Etn. 2, 1949. Kar LI n o v s k a .i a L., grafii AN SSSH. Sov. Antropologii i Etnografii K i s I jak o v N., Muzej SOY. Etn. 2, 1950. Antropologii i Etnografii SOY. Etn. v Muzee AN u dr j a v SOY. Etn. C e v M., 3, 1950. Novaja ek"flozicija po 3, 1950. pri v SSSR Rezo!jucija etnografićeslwgo soveścanija pri Institute Etnogl·afii AN SSSR 2 ucastiem predstavitelej sojuznych i aytonomnych respublik, sostojavśego y Moskve s 23 janyarja po 3 fevralja 1951 goda. SOY. Etn. 2, 1951. Osetii, S a I m a n o v i c M., SOv. Etn. 2, 1950. Institute8tno- Antropologii SSR AN K J u n e r N., G I o v a c kij G., Vystavka kitajskogo K t' i c h e l i A., Gosudarstvennyj Istoriko-Etnograficeskij Sov. Etn. 4, 1946. !( Sevemo.i Lomonosova EksPOZicija ..Indonezi.ja" Etn. 3, 1950. K i s l jak o v N., Muzej SOY. Etn. 2, 1949. Kraevedelija S Etno- 1949 godu. S kuiture i bytu narodov L e b e d e v a A., Vystavka v Muzee Narodov SSSR. L e v i a t o v V., Muze,j SOY. Etn. 4, 1946. Muzej Narodnogo Azerba,jdżana Latvijskoj i narodnoe "Narodnaja odezda SOY. Etn. 2, 1947. isto1'ii By ta Akademii ssa tvorcestvo Nauk (Brivdabas Gosudarstvennyj istoriko-etnograficesklj muzej. M a s I o vaG., Etnograficeskaja rabota v muze,jach Vl!'njusa. SOY. Etn. M a s I o vaG., Vystavka ,.Pol'skoe nal'Odnoe iskusstvo i chudozestvennye Sov. Etn. 2, 1949. Sovetskaja :Enciklopedija, t. 40, s. 545--549. Moskva v Mordovskom N a .I d i c D., Odeżda bolgarskogo naroda kak obrazec (Po materialam vystavki 1952 g.). SOY. :Etn. l, 1953. O k I a d n i k o v A., SSSR, X, XI, XII. O r lo v a E., Novaja SOY. :Etn. 4, 1952. Sborniki SOY. Etn. ekspozicija Muzeja 2, 1950. Antropologii i y Gosudarstyennom tvorcestva. Etnografii Akademii Muzee :Etnografii Naradoy P o t a p o v L., "Aj.ny-żiteli jużnogo Sachalina i Kuri!'skich ostrovo"" (yystaYka Gosudarstvennogo Muze,ja :Etnografii). SOY. :Etn. 2, 1946. P o t a p o y L., :Ekspozlcija po slavjanskim narodam v Gosudarstvennom Etnografii, SOY. :ETN., 2, 1948. p o t a p o v L., Osnovnye SOY. :Etn. 2, 1951. Ił. a b i n o v I c M., Institut SOY. :Etn. I, 1946. vopl'osy :Etnografii etnogmficeskoj v gody ekspozicii Velikoj v sovetsklch Otecestyennoj Fi a j t M., Sessija Instituta :Etnografii, posYjascennaja POłoźenija nal'Odoy koloniaTnych i zawisimych strano " Izuceniju sovremennogo SOY. Etn. 2. 1949. l I t. (Po v~'stavok). narodnych mastera v Central'nom AN SSSR l, 1951. muze,lach Vel e va Muzee Vo r o b i e y N., Busygin styennogo universiteta muzej M., Vystavka "Bolgarskie Sofii SOY. Etn. 4, 1949. i dejateTnosf sovetskich Dagestansko.i etnografii 3, 1951. antro- muzeja". etnograficeskich SSR. SOY. :Etn. 4, 1946. etnologiceskogo oblasti. Moskwa Dagestanslwgo v Armenii. narodnye parke Baltijskoj etnograficeskogo rabota SOY. Etn. tkani" kraeyedceskogo 2, 1950. v Narodnom E., Jusupow p .. :Etnogl'aficeskij SOY. Etn. 1, 1948. Muzej Etnograficcskom Kazanskogo gosudar_ Instituta Ji:tnografii Akademii Nauk SSSR v 1949 godno Z d a n k o T., Rabata SOY. Etn. 2, 1951. lnstituta :Etnografii Akademii Nauk SSSR v 1950 godu. Ź d a n k o T., Etnograficescoe Instituta soyesćan.ie Etnografii 1951 g. SOY. Etn. 2, 1951. Akademii SSSR Nauk 1928. mu Z d a n k o T., Rabota SOY. Etn. 2, 1950. Z d a n k o T., Rabota Sov. Etn. 2, 1953. v Muzeja. zadaćach gruzlnsko,j USSR. remesel materiałam Itogam rabotO' kompleksnoj za 1952 god. SOY. Etn. 2, 1953. muzej 64 oblasti chudozestvennych Samarkandskogo z a n a v s k o g o "O B. Kry 2, 1929. V a r d u m j a n D., Ko!choznyj I vojn~'. Cenl0yickoj proizvedenijach Etnografii SOY. :Etn. rabota T \. e r d o c h l e b o v A., :Etnografioeska,ja zeja za 25 let. SOY. :Etn. 4, 1952. SSSR. muzejach. v Iskusstve iskusstva. Enclklopedija, T o i s t a y S., Nacmeny C P.O. l-ja otcetna,ja vystayka rabot pod'otdela Gosudarstvennogo muzeja centralno-promy~lenno,j T o l s t o v S., Sovetska,ja ~kola y etnografii. SOY. :Etn. 2, 1947. Nauk Muzee ..Puszkin Vystavka Instituta im. S. M. Klroya. T k e ś e l a ś v i 1 i G., Kustamyj kraeyed- narodnogo v vystavka n"rodnych SOY. :Etn. 2, 1949. TezisO' dokłada B. S o k o l o v a· "Postroene l11uzeev". Etnografl,ja, 2, 1929. 1938. respublikanskom muzej Jumynskogo I' e n f e vaL., Druzba russkogo i estonskogo narodov po clannym i istorii, (Vystavka y Muzee narodnogo bytu :Estonskoj SSR). SOY. Etn. TezisO' dokI ada Etnografija, a s l o vaG., Faleeva V., Vystavka proizvedenij nal'Odnogo pl"ikładnogo iskusstva i chudozestvenno.i pl'omy~lennosti RSFSR. SOY. Etn. 2, 1953. M I c h a i l o v s k a,j a A., Organizacija i technika muze,jno,j ekspoziCii. Moskva 1951. M i I'~ t e j n E., GosudarstvennYJ Muzej Etnografii. SOY. Etn. 1, 1948. M ll'~ t e,j n E., Gosudarstvennyj Muze,j Etnografii Narodov SSSH. SOY. :Etn. 1, 1950. M i I'ś t e J n E., :Ekspozicli GosudarstYennogo Muzeja Et'nograf.ii Narodov SSSR. SOY. :Etn. 3, 1951. Bogaja Sovetskaja narodnom '" e r en fe vaL., Konferenci.!a po . pologo-etnograficeskOj ekspedicii 1, 1948. remesla. ]I.{ M Y s i n A., EtnografH~eskie materialy ćeskom muzee. SOY. :Etn. 3, 1953. Bolsaja vystavke T a k o e vaN., :Etnograficeskie materia lO' v kraevedcesklch i Severo-Osetinskoj ASSR. SOY. Etn. 1, 1949. SSR. T€ M a k a I a t i j a S., Gorijskij SOY. Etn. 2, 1946. a t a n o y i c G., kUl'tUl'y i otdycha l' Vystavka 4, 1949. na Kołchoznyj S u c h a r e v a O., Etnograficeskaja SOY. :Etn. 1, 1949. Ukraincev" Azelbajdżanskoj A., Vsesojuznaja promysłennosti. N., :Etn. Rumyn muzei. N., O rumynskom 1950. S o b o l e v s kij RSFSH." Sov. Indii. S t K u ~ n e l' P., Gosudarstvennyj SOY. Etn. 3, 1948. Muze.ls). Muzei, o b o ł e y s kij N., i chudozestvenno] S o b o I e v s kij SOY. Etn. 2, lubka. SOY. Etn. l, 1953. Muzej Evreev Gruzii. odeżda m a r i n 1., :Etnograficeskie • 773-776. Moskva 1934. S i 111o n e n k o I., Kuveneva SOY. Etn. 1, 1950. 1948 godu. v B Narodnaja y 1952 godu. �1135 1. ZBIORY ETNOGRAFICZNE A. Archiwa ALFRED ZARĘBA UWAGI O MUZEACH SKANDYNAWSKICH * Zadaniem artykułu jest opis i charakterystyka zbiorów etnograficzn~c~ w S~andy~awii, z~łaszcza typu skansenowskiego, działalności oswI.ato~e] muz.eow w ~gole oraz organizacji muzealnictwa 1. Tytuł zap?Wla~a]ący OpIS m~ze.ov: w Skandynawii jest niezupełnie ścisły, pomew~z materIały, JakImI dysponuję, dotyczą w pierwszym rzędzie muz~~w szwedzkich i dUńs~ich, kt~re też dlatego mogę szerzej przedstaw~c. muz~~ch .nor:w~skich z~aJdą się tylko drobne wzmianki, podobme Jak o fms~Ich l IsI~ndzklCh. Mimo to zachowałem ten szerszy tytuł t~k z uv:a~I na w,spolne cech? muzeów skandynawskich, które wYS,t~Plą w o~lSle muzeow szwedzkIch i duńskich, jak też ze względu na sClsł.ą wspołpracę wszystkich krajów skandynawskich w dziedzinie muzelmctwa. . Wymienion~ na wstępie zagadnienia przedstawiam w trzech rozdz~ałach: I. ZbI~ry. etnograficzne: archiwa, muzea, muzea skansenowskIe; .II. Zagadmema ekspozycji i działalności popularyzacyjno-oświatowe]; III. Organizacja muzelnictwa. Materiał! ?.o opracowania tych zagadnień uzyskałem bezpośrednio ?d prac?wmkow naukowych poszczególnych instytucji etnograficznych l muzeow sk~nd::,na~skich, dalej wykorzystałem niektóre publikacje z referowaneJ dZledzmy, wreszcie zużytkowałem własne obserwacje 2. ? . * Artykuł jest rozszerzeniem odczytu wygłoszonego w Krakowskim OddZla~ePolskiego Towarz~st~a Ludoznaw,czegow marcu 1953r. . .Autor artykułu me Jest etnografem; dziedziną jego zainteresowań Jest Ję~koznawstwo, w szczególności dialektologia i stąd ubocznie tylko etnografia. . . 2 Skła~am w ,tym I~iejscu serdeczne podziękowanie wszystkim osobom l .ms~yt,:cJo.m,~tore mI dopomogły do zebrania materiałów, mianowicie: dl OWI.SI.~fndowl.S v e n s s o n o w i, profesorowi nordyckiej i porównawczej :tn~gl afH w Ulllwersytecle w Lund, fil. kand. K. U l d a 11o w i dyrekto~ t?Wl muzeum skanseno~~k~ego w Sorgenfri (oddziału kopenhaskiego NaIOnal Muse~t), DyrekCjI l pracownikom Nordiska Museet i Skansenu : Sztokholm.le oraz muzeum Kulturen w Lundzie. Drowi Tadeuszowi S ek : l' y n o W,I, d.yrekt?r~wi Muzeum Etnograficznego w Krakowie, dzi nUlę za zwro~enle mOJeJuwagi na pewne problemy muzealnictwa co~ę o na sposob gromadzenia materiałów. " Archiwa i muzea to dwa typy instytucji gromadzących wiadomości o kulturze ludowej w Skandynawii. Archiwa, jak sama nazwa wskazuje, nie zbierają w przeciwieństwie do muzeów, okazów, kolekcjonują tylko opisy, fotografie, rysunki, plany obrazujące kulturę materialną oraz gromadzą materiały z zakresu folkloru w postaci zbiorów opowiadań, poezji, muzyki, jak też wierzeń; opisów obyczajów itp. Archiwa kultury ludowej, to najczęściej instytuty uniwersyteckie (tak w Lundzie, Upsali, G6teborgu), niekiedy zaś oddziały muzeum, jak np. w Muzeum Nordyckim (Nordiska Museet) w Sztokholmie. Działalnością swą różnią się poszczególne archiwa od siebie, zarówno tematyką jak i terytorialnym zasięgiem badań; tak np. Archiwum Kultury Ludowej w Lundzie (Folklivsarkivet) zajmuje się przeważnie kulturą materialną, natomiast Archiwum w G6teborgu (Folkminnesarkivet, minne = pamiątka, wspomnienie) kulturą niematerialną· Każde archiwum jest zasadniczo instytutem regionalnym, bada bowiem kulturę ludową prowincji geograficznie mu najbliższy-ch: I tak Instytut Kultury Duchowej w G6teborgu koncentruje swe badania w zachodnich prowincjach szwedzkich, zaś Archiwum w Lundzie obejmuje swym zasięgiem południową Szwecję, czyli stare prowincje duńskie (do 1658) Skane, Halland i Blekingeoraz szwedzką Smaland. Dla uzyskania materiałów porównawczych wdraża się też badania w okolicach sąsiadujących z głównymi obiektami. Tak np. Archiwum w Lundzie prowadzi w tym celu poszukiwania na leżącej wzdłuż brzegów Smalandii wyspie Q,land ". Przy takim tematycznym i geograficznym podziale pracy konieczna jest jej koordynacja. W istocie kierunek poszczególnych etapów badawczych i gromadzenia materiałów ustala się centralnie przy ścisłej współpracy wszystkich ośrodków archiwalnych. Materiały do zbiorów uzyskują archiwa przez badania terenowe swych pracowników naukowych, w dużej też mierze korzysta się z pomocy amatorów, badaczy spośród ludu 4, którzy po otrzymaniu dokładnych instrukcji przysyłają odpowiedzi na przystępnie i jasno zredagowane kwestionariusze. EtnO'logk'zny Instytut Naukowobadawczy przy Nordiska Museet, prowadzący badania etnograficzne w całej 3 Historię, działalność, organizację i zbiory Archiwum w Lundzie omawia S. S v e n s S o n w artykule pt. Folklivsarkivet. Institution for folklivsf'Orskningvid Lunds Universitet RIG 1948,XXXI, 1, s. 2]-4. 4 Tej sprawie poświęcił osobną rozprawkę Mats R e h n b e r g, Forskarna bland folket (Badacze wśród ludu), Sztokholm ]947. z której przytaczam dane. 72 �1136 Szwecji wydał do tej pory ca 400 kwestionariuszy, z których każdy dotyczy jednego zagadnienia. Liczba ta obejmuje ca 200 kwestionariuszy specjalnych, to jest przeznaczonych dla dokładnego przebadania jakiegoś szczegółowego problemu. Wydane kwestionariusze obejmują ogólnie ponad 10.000 pytań 5. Wymowę swoją ma też liczba aktywnych, stałych amatorów-współpracowników, sięgająca w 1947 roku do 400 osób, w czym 26010 to rolnicy, 12"/" robotnicy rolni, 5"/0 robotnicy leśni, 80f0 robotnicy fabryczni, 100f0 rzemieślnicy, 1% rybacy itd.6 Nordiska Museet utrzymuje stały kontakt z badaczami z 'ludu poprzez wydawane co miesiąc (na powielaczu) lkomunikaty z badań etnologicznych (Meddelanden fran Etnologiska undersokningen), w których ogłasza kwestionariusze specjalne (zawierające szkice rysunkowe, fotografie) poprzedzone szerokim i przystępnym omówieniem badanego problemu wraz z uzasadnieniem jego ważności dla kultury ludowej, daje rady i wskazówki co do sposobów prowadzenia poszukiwań i ich pisemnego utrwalania, zachęca zarazem starych pracowników do wytrwałości i zdobywa nowych przez urządzanie konkursów oraz przyznawanie nagród i wyróżnień (niezależnie od stałych honorariów za opracowanie kwestionariusza), spośród których najzaszczytniejszym jest medal Hazeliusa (Hazeliusmedaljen) nadawany corocznie zasłużonym współpracownikom z ludu w rocznicę urodzin założyciela Skansenu (30 listopada). Tak starannie prowadzona akcja daje dobre wyniki: np. w ,ciągu 1950 r. Archiwum uzyskało 1400 odpowiedzi łącznie obejmujących 10.400 stron, 2630 fotogr'l.fii i 12 zapisów melodii, w 1951 roku 1200 odpowiedzi na 9000 stron, z 950 rysunkami i 3375 fotografiami '. Archiwum muzealne zebrało w ten sposób bogate ma5 całkowity spis kwestionariuszy znajdziemy w broszurze, Forteckning over Nordiska lMuseets fragelistor, pod redakcją M. R e h n b e r g .a, Sztokholm 1947. 6 Marginesowo wspomnę o tym, że za pomocą rozsyłania kwestionariuszy zbiera się w Skandynawii (często) i innych krajach (rzadziej) również materiały językowe. Przykładowo tu podam, że tą metodą posługiwał się dla sondowania terenu we wstępnych pracach do atlasu językowego słowackiego V. Va z n y (Bratysława), który w ciągu 10 lat zebrał korespondencyjnie gwarowy materiał z 800 miejscowości (na 1800 punktów objętych akcją), U nas stosował ją też prof. K. N i t s c h, ale ~a mniejszą skalę, może dlatego, że dla badań języka rzadko przynosi ona materiały pewne (chyba że informator ma przygotowanie lingwistyczne, o czym dla Skandynawii p. odsyłacz poniżej), o ile w ogóle je przynosi. W Polsce praca przez wysyłanie kwestionariuszy raczej zawodzi, czego sam doświadczyłem, kiedy na wysłane w 100 punktów kwestionariusze (wprawdzie dość duze i to stwarzało trudność) otrzymałem zaledwie odpowiedzi z jednego punktu. , Dane wg Meddelanden fni.n Etnologiska undersokningen, nr 78 październik 1951. ibid. nr 81, grudzień 1952. 1137 teriały: posiada ono około milion stron OplSOWz dziedziny etnografii, oraz, o czym tu warto wspomnieć, największy w Europie zbiór fotografii obejmujący 300.000 zdjęć 8. Niezależnie od prac Nordiska Museet lokalne archiwa pracują w podobny sposób w poszczególnych regionach w oparciu o własne kwestionariusze. Badania za pomocą rozsyłania kwestionariuszy prowadzi się również w innych krajach skandynawskich. Nowopowstały Instytut dla badań etnologicznych w Norwegii (Norsk Etnologisk Granskning), mieszczący się w lokalu Norsk Folkemuseum w Oslo prowadzi badania przez rozsyłanie kwestionariuszy do około 500 współpracowników rozrzuconych po całym kraju 9. Oprócz archiwów kultury ludowej istnieją też w Skandynawii specjalne archiwa gwarowe. Działalność tych dwóch rodzajów instytucji ściśle się z sobą zazębia, bo chociaż każda na pierwszym miej scu uwzględnia własne cele badawcze, oczywiste jest jednak, że zbiory gwarowe zawierają zarazem bogaty materiał etnograficzny i na odwrót, czego wyrazem jest połączenie tych dwóch typów insty~utów w jedną pracownię w Upsali pod nazwą Landsmals-och folkmtnnesarkivet. (W Lundzie istnieją :odrębne, etnograficzne Folklivsarkivet i gwarowe LandsmaIsarkivet) 10. B. Muzea i etnograficzne Bez przesady można nazwać kraje skandynawskie krajami muzeów zarówno ze względu na bardzo dużą ilość muzeów, jak i żywe w cały~ społeczeństwie zamiłowanie do zbieractwa. Usiana jest SkandynawIa muzeami wśród których poważny odsetek stanowią zbiory czysto etnograficzn~ lub a charakterze mieszanym, historyczno-etnograficzne. Umiłowanie rodzimej kultury, zamiłowanie do kolekcjonerstwa i, co za tym idzie, tworzenie muzeów, zwłaszcza etnograficzych, jest m. in. wynikiem akcji wszczętej na przełomie XIX i XX wieku w Skandynawii, akcji którejcele.m było przeciwstawienie się zanikowi kultury ludowej, spowodowanemu powszechną i szybko po.stępując~ industrializacją Tak np. w Szwecji tworzono w całym kraJU w zWIązku z tym 8 Dane wg artykułu opublikowanego z okazji 75-lecia Nordiska Museet w Meddelanden fran Etnologiska undersokningen, nr 66, grudzień 1948. 9 Komunikat w czasopiśmie Nordens Museer, sommaren 1946 varen 1948.Helsinki 1948,s. 33. ~o Archiwa gwarowe to osobny temat. Ciekawą wzmiankę o skandynawskich archiwach gwarowych i zbieraniu materiałów za pomocą rozsyłania kwestionariuszy znajdziemy w recenzji Z. S t i e b e r a, Sever Pop. La dialectologie . " Biuletyn Polskiego Towarzystwa Językoznawczego XI, Krakó,v 1952. s. 124--5. 72* �1139 1138 ogólnonarodowym do dziś trwającym ruchem, stowarzyszenia Ochrony Kultury Rodzimej (HembygdsjOrening), zrzeszające 125.000 członków. Związki te sięgające liczby 700, rozrzucone po wszystkich szwedzkich prowincjach i po wielu mniejszych okręgach, propagowały ideę ochrony i zachowania swojskiej kultury, starając się, równolegle z tą działalnością, przez gromadzenie zbiorów ocalić to, co jest, lub w przyszłości może być zagrożone. Prawie wszystkie związki zakładały tedy muzea regionalne, nic więc dziwnego, że wraz z muzeami zakładanymi prz~T gimnazjach i innych szkołach Szwecja posiada dzisiaj 800 muzeów etnograficznych i etnograficzno-historycznych. Mapa przedstawiająca rozmieszczenie szwedzkich muzeów etnograficznych uderza ilością punktów, silnie zgęszczonych w południowej i środkowej, rzadziej rozsianych w północnej Szwecji. Największe nasilenie powstawania stowarzyszeń i zakładania muzeów przypada na okres po pierwszej wojnie światowej. Z zakładaniem muzeów radziły sobie stowarzyszenia zwykle w ten .sposób, że zakupywały stare domostwo, często z całym urządzeniem i w nim gromadziły zbiory. Tak założone muzea różnią się rozmiarami: w centralnych punktach prowincji są one większe, w innych m~iejsze. Około roku 1930 powstały nowe stowarzyszenia dla spraw kultury ludowej (Hembygdsforbund), które ulepszyły system pracy muzealnej. Związków takich powstało 20 w całej Szwecji i każdy zorganizował własne muzeum etnograficzne, kierowane przez fachowców (landsantikvarie), opłacanych wspólnie przez gminy i państwo. Nie trzeba dodawać, że uściślono współpracę pomiędzy poszczególnymi związkami. Stowarzyszenia te wydawały również roczniki muzealne. Największe zbiory etnograficzne posiada Sztokholm. Są nimi Państwowe Muzeum Etnograficzne i Nordiska Museet (o którym jeszcze mowa niżej) ze swoim oddziałem kultury ludowej. Nie znam liczby eksponatów etnograficznych Nordiska Museet, orientacyjnie więc podam, że zbiory etnograficzne 'i historyczne łącznie obejmują ca 250.000 pozycji. ,} C. M u z e a s k a n s e n o w s k i e Z przedstawionego opisu powstawania muzeów etnograficznych (autentyczne domostwo wraz z urządzeniem, lokalem muzeum) widać, że właściwie każde tak założone muzeum jest w pewnym sensie muzeum s~ansenowskim. Ten nowszy typ muzeum etnograficznego, którego oJczyzną i najlepszym reprezentantem jest Skandynawia, wymaga osobnego omówienia 11. Twórcą muzeum typu skansenowskiego jest wielce zasłużony badacz kultury szwedzkiej A r t u I' H a z e l i u s (ur. w 1833 r. w Sztokholmie). W roku 1872 stworzył on w Sztokholmie Skandynawskie Muzeum Etnograficzne (otwarte dla publiczności w następnym roku), przemianowane później na Nordiska Museet, w którym chciał ukazać różnorodność szwedzkiej kultury ludowej i jej rozwój. W dąźeniu do jak naj wierniejszego, pełnego i żywego jej przedstawienia, czego nie mogło dać schematyczne ułożenie eksponatów w salach muzealnych, wpadł na oryginalny pomysł wyjścia poza mury i stworzenia muzeum pod gołym niebem. Pomysł taki !podsunęły mu, być może, kopie austriackich i niemieckich chat oglądanych przez niego na międzynarodowej wystawie w Wiedniu w 1873 r. 12. Ale Hazelius posunął się o wiele dalej: stawiał pod gołym niebem nie kopie, jak początkowo zamierzał, ale autentyczne budowle ludowe przetransportowane na wybrane przez niego dla muzeum miejsce, co więcej, wyposażał je w całkowicie autentyczny sprzęt, urządzenie, grupował odpowiednio chaty, stawiał kompletne zabudowania gospodarskie, dając w ten sposób jak najbardziej do rzeczywistości zbliżony obraz szwedzkiej kultury ludowej. Miejscem, gdzie Hazelius tworzył swoje muzeum, było sąsiadujące z dzisiejszym gmachem Nordiska Museet wzniesienie na wyspie Djurgarden, zwane od wykopanych na nim niegdyś szańców Skansen (skansen = szaniec), które po wielu zabiegach udało mu się uzyskać dla realizacji swych zamierzeń. Hazelius gromadził obiekty stopniowo: w 1885 r. zakupił pierwszy obiekt, chatę z miejscowości Mora w środkowej Szwecji (Dalarna), a kiedy w 1891 r. Skansen, jako pierwsze w świecie duże muzeum tego typU,13 otworzył swe bramy dla publiczności, znajdowało się już na jego obszarze, liczącym wtedy zaledwie 1112 hektara, kilkanaście różnej wielkości domów. Niezmordowany w swej pracy uzyskiwał Hazelius, "Wielki Jałmużnik" ("den stare tiggaren") tym dosadnym, a pełnym uznania dla jego zabiegów przydomkiem obdarzyło Hazeliusa społeczeństwo szwedzkie - drogą darów i kupna z ofiarowanych i zdobytych przeróżnymi imprezami sum dalsze obiekty, zmierzając konsekwentnie do zobrazowania całości ludowej kultury szwedzkiej i harmonijnego zespolenia jej różnorodnań i planów tworzenia takich muzeów w Polsce. Niektóre z przedstawionych szczegółów mogą posłużyć za wzory dla organizatorów polskich muzeów skansenowskich, ukazanie zaś trudności, na jakie natrafiały instytucje skandynawskie, przyczyni się, być może, do przezwyciężenia ich na naszym terenie. III Andreas L i n d b 10m, The Stockholm Skansen, Sztokholm 1937. 13 Pierwszym w ogóle. ale na małą skalę. było Norsk Folkemuseum (ok. 1890). 11.Prześledzenie historii, rozwoju, prac i współczesnych osiągnięć muzealmctwa skansenowskiego może mieć znaczenie praktyczne wobec poczy- '. * �1140 nych elementów. Celu swego dopiął, bo w chwili śmierci w 1901 roku pozostawił zrąb muzeum skansenowskiego, na którym jego następcy budowali w jego duchu. Stopniowe rozrastanie się muzeum pod gołym niebem miało swe dodatnie i ujemne strony. Przez długi czas trwające, powolne gromadzenie zbiorów wpłynęło na ogólny charakter Skansenu, który nie 1141 1 r 1 Zagadnienie organiczności i scalenia jest ważne przy projektowaniu każdego muzeum typu skansenowskiego, a sposób rozłożenia obiektów musi być szczegółowo rozważony, zwłaszcza gdy ma ono objąć kilka lub wszystkie dzielnice o różnorodnym charakterze. Troska o uniknięcie sztuczności i nienaturalności muzeum typu skansenowskiego skłoniła np. muzeologów francuskich do poniechania projektu stworzenia jednego, ogólnonarodowego muzeum i doprowadziła ich do koncepcji założenia kilku lokalnych, reprezentujących kulturę ludową ! J f Ryc. 1. zabudowania gospodarskie z miejscowości Mora (Dalarna) w Skansenie. (Skansenboken. Nordiska Museet, Sztokholm 1934, s. 31). robi wrażenia sztucznego zlepku eksponatów. Znajdujące się w Skansenie budowle tworzą organiczną i naturalną całość. Z drugiej jednak strony poszerzanie powierzchni muzeum ujemnie się odbiło na grupowaniu obiektów: budowle umiejscowione w początkowym stadium rozwoju muzeum na jego krańcach znalazły się po przyłączeniu nowych terenów prawie w jego centrum, dezorganizując w pewien sposób układ. Pewne niedociągnięcia w grupowaniu dadzą się w rozmaity sposób złagodzić (o czym szerzej w rozdziale II), innych jednak nie da się usunąć. I t Rye. 2. Plan Skansenu. (Provinces de Suede ..... s. 2·6-27). obszarów sąsiadujących z sobą. W skansenowskich bowiem muzeach regionalnych problem grupowania eksponatów i organicznego ich połączenia zasadniczo nie nastręcza poważniejszych trudności z uwagi na względną jednolitość typu kultury. Z zagadnieniem eliminacji sztuczności i nienaturalności łączy się problem autentyczności obiektów. We wszystkich skandynawskich muzeach skansenowskich ogromna większość obiektów to budowle autentyczne; ilość kopii jest nieznaczna. Tak np. w Skansenie na ponad 150 budowli tylko 2 są kopiami, w drugim co do wielkości w Szwecji po Skansenie muzeum Kulturen w Lundzie na około 30 obiektów jest �1142 1143 1 kopia i 1 rekonstrukcja. Ilość autentycznych budowli w szwedzkich muzeach pod gołym niebem wynosi ogółem 4000. Ideałem autentyczności jest budowla na swym pierwotnym mIeJscu, który mogą osiągnąć tylko małe muzea, co się rzeczywiście zdarza w wypadku setek lokalnych muzeów szwedzkich (była o nich mowa wyżej). Ciekawe pod tym względem jest Kulturen w Lundzie, któremu szczęśliwym trafem, uzasadnionym małymi rozmiarami średniowiecznego miasta, udało się objąć na swym obszarze aż 6 autentycznych budowli na ich właściwych miejscach. Sześć innych obiektów, zbudowanych w Lundzie, przeniesiono z ich pierwotnych miejsc na teren muzeum, inne z dalszych okolic. Kulturen posiada w 6starp, kilkanaście kilometrów od Lundu, całkowite stare zabudowanie gospodarskie (gammelgarden), spełniające idealny warunek obiektu w swym miejscu powstania. Na Islandii kierownictwo Muzeum Narodowego w Reykjawiku zakupiło ostatnimi laty kilka kościółków i 4 kompletne zabudowania gospodarskie pozostawiając je umyślnie już jako własność i pod ochroną muzeum na swych starych miejscach 14. Oczywiste jest, że duże muzea, zwłaszcza ogólnonarodowe, nie mają takich możliwości i muszą przenosić obiekty, nieraz z bardzo odległych punktów kraju. iPrzenoszenie poszczególnych budowli lub całych zabudowań to trudny, a zarazem niebezpieczny czasem dla autentyczności obiektu problem. W ,czasie zwiedzania duńskiego muzeum skansenowskiego w Sorgenfri (pod Kopenhagą) wyjaśnił mi dyrektor tego muzeum, że mniej więcej do 1940 r. problem ten nie był należycie postawiony w muzeach duńskich: po przeniesieniu starego obiektu na teren muzeum stawiano budowlę stosując w znacznym stopniu rekonstrukcję, np. przez dodawanie ozdób czy wymianę zniszczonych części na nowe, przez co obiekt częściowo zatracał swój starodawny wygląd. Od 1940 r.zmieniono zasadniczo post.ępowanie: przenosi się domy i stawia, tak jak stały, zachowuje się ich autentyczny wygląd, ogranicza do niezbędnego minimum rekonstrukcję. Przed przeniesieniem dokonuje się dokładnych pomiarów, kreśli się plany, sporządza modele, aby jak naj wierniej przy stawianiu domu oddać właściwości jego budowy i stanu, w jakim się tuż przed przeniesieniem znajdował. W szczegółach odtwarza się każde nachylenie, każdą krzywiznę czy wygięcie ściany spowodowane starością. Części zniszczone zastępuje się innymi, ale odpowiednio dobranymi, np. zbutwiałe belki wymienia się na zdrowe jeszcze, ale stare, zakupione w okolicy, w której pierwotnie stał dom itp. Ił '<. Nordens Museer. Sztokholm 194{j. s. 37. Dużą wagę przykłada się do konserwacji, która ważna dla zbiorów każdego muzeum, nabiera szczególnego znaczenia w muzeach pod gołym niebem, narażonych na stałe działanie wpływów atmosferycznych. Budowlę na fundamentach cementowych, z kamienną podbudową stawia się na absolutnie suchym miejscu, wszystkie części drewniane zabezpiecza się przed kornikami kąpielą w specjalnym płynie. a stojące już domy konserwuje się rok rocznie. Duńskie domy z gliny Ryc. 3. Gospodyni wyrabia sery w drewnianych for~mkach, (Skansenboken. Nordiska Museet, Sztokholm 19M, s. 3(6). i drzewa są co rok bielone, części drewniane olejone i malowane. Raz na 20 lat starzy mistrzowie poszywają strzechy. Wnętrza domów oraz eksponaty w nich złożone zabezpiecza się od niszczenia przez utrzymanie równomiernej temperatury za pomocą centralnego ogrzewania (naturalnie odpowiednio ukrytego). Podobnie starannie i pieczołowicie jak w Danii postępuje się w muzeach innych krajów skandynawskich. Największa nawet staranność o autentyczność budowli, o ich naturalne i swobodne ustawienie i grupowanie wg zasad geograficznych �.> ·l· i 1145 1144 nie potrafi tchnąć życia w muzeum. Wiatraki, młyny, kościoły, dzwonnice, domy o wnętrzach pokrytych ozdobami, wyposażonych w sprzęty i narzędzia, zabudowania gospodarskie, wytwory myśli, uczuć i rąk człowieka nie mogą same przez się wywrzeć na zwiedzającym wrażenia naturalności i prawdy życia; zawsze będą tylko martwymi eks- ! -v Ryc. 4. Gospodyni przywołuje krowy do obory za pomocą dźwięków 8wistawki. (Skansenboken, Nordiska Museet, Sztokholm. 19'3'4, s 35) ponatami. Dobrze zdawał sobie z tego sprawę Hazelius i starał się ożywić muzeum, jeszcze bardziej zbliżyć do rzeczywistości, a zarazem dopełnić obrazu kultury ludowej przez wprowadzenie do niego ludzi i pokazanie, jak żyją, pracują i bawią się 15. W chatach i zabudowania·ch gospodarskich zobaczymy więc i dzisiaj - bo idee Hazeliusa kontynuują wiernie jego następcy - kobiety i mężczyzn w strojach u Odzwierciedlenie poczynań Hazeliusa znajdziemy w literaturze pięknej: Selma L a g e r l i:i f w swojej "Cudownej podróźy" opowiada w rozdziale o Sztokholmie o niejakim Klemensie Larsonie, który z północnego Halsinglandu przyjechał do Skansenu. aby tam grać na skrzypcach ludowe melodie. ludowych, zajętych roznymi czynnosclami. W jednej izbie staruszka wyrabia sery używając do tego drewnianej foremki o zdobionych od wewnątrz ścianach, gdzie indziej widzimy przed domem kobietę wabiącą do stajni krowy (w Skansenie są też zwierzęta domowe) za pomocą dźwięków świstawki. W zimie możemy spotkać w leżącym na ustroniu dziale dalekiej północy Lapończyków w ich prymitywnym szałasie nomadów. Ludzi tych, pochodzących z regionów reprezentowanych w Skansenie, mówiących swym rodzinnym dialektem, angażuje dyrekcja muzeum na jakiś okres czasu, dbając przy tym, aby mniej więcej kolejno przedstawić różne prowincje Szwecji. W ten sposób płynie w Skansenie spokojnym, codziennym nurtem życie. W przeróżnych warsztatach, mieszczących się częścią w miejskim, częścią w wiejskim dziale muzeum pracują w starodawnych rzemieślniczych i chłopskich kostiumach starzy mistrzowie, stosując dawne, czasem nieco tylko zmodernizowane dla celów praktycznych (o czym niżej) metody pracy: garncarze lepią garnki, tkacze wyrabiają tkaniny ludowe, w starodawnej "officina typographical< drukarz odbija za pomocą drewnianej prasy, gdzieindziej pracuje kowal, tam znowu ludowy rzeźbiarz. Jeszcze kilkanaście lat temu BO-letni, ostatni mistrz grzebieniarski Sztokholmu wyrabiał w każdą niedzielę w warsztacie skansenowskim swoje grzebienie. Wyroby rzemieślników sprzedawane są w całej Szwecji,zwłaszcza tkaniny i ceramika, m. in. w specjalnych sklepach przemysłu ludowego, mają duże wzięcie, co stanowi jedno z ważnych źródeł dochodów muzeum. Podobnie pracują rzemieślnicy w duńskich muzeach skansenowskich. Tak np. w Sorgenfri rzemieślnicy wyplatają koszyki, wyrabiają przedmioty z drzewa, łyżki, chodaki itp., mistrzowie jutlandzcy demonstrują swą sztukę lepienia garnków bez użycia koła itd. Cichą codzienną pracę w muzeach skansenowskich przerywają kilka razy do roku obchody z okazji świąt (Boże Narodzenie, Wielkanoc), a zwłaszcza zrównania dnia z nocą (midsommar). W Skansenie odbywają się wtedy festiwale, pokazy tańców ludowych i występy muzyków i śpiewaków wiejskich. Tak np. 24 czerwca, wokół wysokiego, ubranego zielenią i figurkami tzw. drzewa majowego (majstangen) występują wobec tłumnie zebranej publiczości wiejscy tancerze w strojach regionalnych, którzy produkują przy dźwiękach kapeli ludowej przeróżne tańce. Podobnie urządza obchód z okazji midsommar muzeum skansenowskie w Sorgenfri (pod Kopenhagą). W tymże muzeum urządza się późnym latem obrzędy dożynkowe. W Skansenie odbywają się uroczyście również inne obrzędy szwedzkie: wieczorem 30 kwietnia zbierają się rzesze studentów w Skansenie i tam rozpoczynają należącą do nich noc (ValpHrgisnatt) �1146 uroczystym wdziewaniem białych czapek akademickich po długim okresie zimy. Obchodzony w całej Szwecji 13 grudnia dzień Łucji (Luciadag) również gromadzi publiczność na ceremonię wkładania wianków z osadzonymi w nich płonącymi świecami na głowy dziewcząt, przystrojonych w długie, białe suknie. Szczególny urok mają ceremonie ślubne odbywane w pięknym drewnianym kościółku z Seglory Ryc. 5. Stary mistrz .grzebieniarski Sztokholmu wyrabi,a w Skansenie grzebienie. '(Skansenboken, Nord!§ka Museet. Sztokholm 1934,s. 61). zwłaszcza gdy narzeczeni pochodzą z prowincji i dla uświetnienia ceremonii występują w strojach regionalnych. Również i w Lundzie odbywają się ceremonie ślubne i chrzty w znajdującym się w Kulturen XVII-wiecznym kościółku z Bosebo (Smaland). Niezależnie od pokazu tańców i produkcji kapeli ludowych na festiwalach muzea skansenowskie organizują podobne występy kiedy indziej. Każdego dnia, zwłaszcza w lecie, grają w Skansenie regionalni muzycy, przy czym co dwa tygodnie zaprasza się kapele z innej prowincji. Wieczorami tańczą w Skansenie młodzi ludzie z różnych' regionów, oprócz tego zaś produkują tańce ludowe stałe grupy taneczne (V iistergótland), 1147 należące do muzeum. W skansenowskim muzeum pod Kopenhagą urządza się w lecie co niedzielę pokazy tańca ludowego. Ludowe ramy muzeum skansenowskiego tworzą też autochtoni, strzegący obiektów swej prowincji. Mówią oni swym dialektem, noszą stroje regionalne, podobnie jak obsługa gospody i restauracji, gdzie się czasem podaje potrawy wiejskie. Zwyczaj podawania wiejskich potraw praktykowany jest też w innych krajach skandynawskich; tak np. w muzeum w Lillehammer (De Sandvigske Samlinger i Maihaugen) podaje się do stołu potrawy z gór norweskich (fiellkost). Skansen, obejmujący w swych początkach 11/2 hektara i kilkanaście zabudowań, staraniem następców Hazeliusa rozrósł się terytorialnie i rozwinął tematycznie. Powierzchnia Skansenu wynosi dzisiaj 30 hektarów, a ilość budowli ze wszystkich prowincji szwedzkich sięga ponad 150. vi ten sposób Skansen reprezentuje całość ludowej kultury szwedzkiej i to w dużym zasięgu historycznym, bo z jednej strony niektóre domostwa pochodzą z połowy XVI wieku, podobnie jak wiele sprzętów i narzędzi we wnętrzach domów, z drugiej zaś w konstrukcji budowli z niektórych okolic można się dopatrzeć w pewnych wypadkach związków z budownictwem XIV w. a nawet czasów Wikingów. Daje więc Skansen nie tylko obraz kultury ludowej niedawnej przeszłości, ale również rozwoju historycznego, czego zewnętrznym symbolem jest umieszczenie na jego obszarze kamienia runicznego. Skansen odzwierdedla nie tylko kulturę wsi. Jego część miejska (stadskvarter) z domami rzemieślników i kupców, przeniesionymi głównie ze Starego Miasta (GamIa Stan) w Sztokholmie, ustawionymi po obu stronach ulicy daje pojęcie o kulturze mieszczańskiej XVIII i XIX w. W ulicy stoją obok lub naprzeciw siebie księgarnia, dom i warsztat złotnika, hurtownika (1760), drukarnia (dom z 1725 r., warsztat z 1830 r.), introligatornia, stara apteka 1794),sklep korzenny (1850), piekarnia, kasa oszczędności (urządz'ona w stylu z 1840 r.), dom z początku XVIII w., w którym z końcem tego wieku mieściła się kawiarenka, z francuska zwana Petissan, domek z warsztatem grzebieniarskim, a na samym końcu miasteczka - garbarnia (1804), przeniesiona z Vimmerby (Smaland). W miasteczku stoi też XVIII-wieczny do~, gdzie się urodził Hazelius, a jeden z pokoi jest pokojem pamiątek po założycielu Skansenu. Przekroju kultury społeczeństwa szwedzkiego dopełnia jeden tylko, z uwagi na jednolitość kultury dworskiej, obiekt, mianowicie pałac ze Skogaholm (Skogaholms herrgard). Przegląd kultury wszystkich warstw społecznych daje też Kulturen w Lundzie, muzeum dla południowej Szwecji. Podobnie jak w Skansenie znajdziemy też w dziale pod gołym niebem oprócz bu- �1149 1148 I li dowli wiejskich część miejską, zgrupowaną dokoła starego, brukowanego kamieniami rynku (Lilla Torg). Inaczej powstawało i różny od Skansenu typ przedstawia duńskie muzeum skansenowskie w Sorgenfri (frilandsmuseet). Jest to tylko muzeum kultury wiejskiej, może i dlatego, że miejską reprezentuje osobno duże muzeum pod gołym niebem w Aarhus (Jutlandia), zwane ';j;f datuj~ się j~go szybk~, także terytorialny, rozwój dzięki dużym sub~en~Jom ~ans~wa, kto~e w czasie okupacji hitlerowskiej przez lokatę pIemędzy l skIerowame rąk pracy w instytucje kulturalnonarodowe sa?ot.owało Niemców a zarazem, choć w części, usiłowało ratować mH~nH~.narodow~. ~ównocześnie wzrost uczuć narodowych ludności d~ns~eJ pod u.cIsklem hitlerowskim i ograniczona swoboda poruszama SIę po kraJu przyczyniły się do spopularyzowania odległego za- "'-.;- ~#~~~ 0,::~",'f«, Ryc. 6. -Plan frilandsmuseet w So'rgenfri pod ,Kopenhagą. (Kata;log: Frilandsmuseets kort vejleder, s. 8-9). Ryc. 7. Mapa miejscowości, z których pochodzą obiekty w muzeum pod gołym niebem w Sorgenfri 'Pod Kopenhagą. {Katalog: Frilandsmuseels kort vejleder, s. 1). Starym Miastem (Den gamle By), które w 1902 r. stworzył Peter Holms. Założone w 1902 r. na wzór Skansenu przez Bernarda Olsena, dyrektora ówczesnego Duńskiego Muzeum Ludowego w Kopenhadze (Dansk Folkemuseet) na obszarze 3112 hektara było Frilandsmuseet z początku instytucją prywatną wspieraną zasiłkami państwa. W 1920 r. stało się muzeum instytucją państwową jako część kopenhaskiego Muzeum Narodowego. Przez wiele lat nie powiększało muzeum swego obszaru, gromadziło zwolna obiekty. Większe sumy uzyskało muzeum od państwa i Towarzystwa Miłośników Muzeum Skansenowskiego (Frilandsmuseets Venner) w 1936 r. Jednak dopiero od 1940 roku ledwie o 15 km od stolicy muzeum w Sorgenfri. Obecnie muzeum rozciąga się na 16 hektarach i ma dobre widoki na rozszerzenie swego posiadania do 30 hektarów w przyszłości przez zakup ziemi, jako rezerwy terenowej dla późniejszej rozbudowy. Muzeum posiada ponad 30 obiektów, których większość pochodzi z Danii, jedno zabudowanie z Wysp Owczych (Faer0erne), kilka zaś z południowo-szwedzkich prowincji Skane, Halland, Blekinge, wchodzących do 1658 r. w skład państwa duńskiego. Zasadnicza różnica między sztokholmskim muzeum a Sorgenfri polega przede wszystkim na tym, że Skansen łączy w jedną całość trzy odrębne elementy: muzeum, ogród zoologiczny i park z miejscem za- �1151 1150 baw. Intencją Hazeliusa było ukazanie kultury ludowej na tle przyrody. Piękna wyspa Djurgarden, gdzie leży Skansen, jest naturalnym reprezentantem środkowo-szwedzkiej flory i stwarza dobre ramy dla wzniesionych domostw. W jednym z kolejnych etapów rozwoju muzeum uzupełniono florę miejscową roślinnością typową dla odleglejszych okolic, z których pochodzą obiekty. Ogród zoologiczny znowu ma przez znajdujące się w nim zwierzęta reprezentować faunę szwedzką. Wprawdzie wkradły się do niego później zwierzęta nie żyjące w Szwecji (niedźwiedzie polarne, małpy), ale przeważa w nim fauna szwedzka. Park i miejsce zabaw (gdzie się też odbywają wspomniane wyżej festiwale) mimo zarzutów co do ich niesto.sowności W muzeum, są jednak wraz z ogrodem zoologicznym wielką siłą atrakcyjną dla szerokich rzesz publiczności, co ma swoje znaczenie dla popularyzacji instytucji (mowa o tym w rozdziale II) i jej podstaw finansowych, o czym praktyczni Szwedzi nigdy nie zapominają· Jest więc Skansen równocześnie rezerwatem kultury szwedzkiej oraz miejscem rozrywki i wypoczynku, zabaw dzieci. Obiektywnie patrząc na rzecz powiemy, że jest to racjonalne wykorzystanie otwartego, zalesionego obszaru muzeum pod gołym niebem, co się w Szwecji często zdarza. Ciekawe np. to, że w małym muzeum pod gołym niebem w Lundzie znalazło się jednak trochę miejsca na kółko zabaw dziecięcych (lekpIats for barn). a jednym tylko trzeba pamiętać, że w połączeniu muzeum z miejscem zabaw i wypoczynku należy zachować umiar, co się chyba szwedzkim muzeum udało. Widać z rozrzuconych w artykule wzmianek, że Skandynawia obfituje w muzea skansenowskie. Największym do tej pory w Skandynawii i świecie jest Skansen, drugim po nim w Szwecji Kulturen w Lundzie, większe muzea pod gołym niebem istnieją w północnej Szwecji w Ostersund, Harn6sand, w Mora, na południowym zachodzie w G6teborgu oraz dosłownie setki małych prowincjonalnych i lokalnych muzeów rozrzuconych po całym kraju. Największe duńskie muzeum skansenowskie to dla kultury wiejskiej Sorgenfri pod Kopenhagą, dla miejskiej duże muzeum Den gamIe By w Aarhus, mniejsze są muzea pod gołym niebem na wyspie Fyn w.,Odense (Den Fynske Landsby, powstałe w 1946 r.), w Maribo na wyspie Lolland i rozsiane w kilku miejscowościach w Danii pojedyncze zabudowania. Wspaniałe muzea skansenowskie posiada Norwegia: w Bygd0y pod Oslo (Norsk Folkemuseum) mieś'ci się w pięknym parku 140 drewnianych budowli z różnych części Norwegii, wśród których wiekiem się wyróżnia kościółek z XII stulecia. Muzeum w also posiada, podobnie jak Skansen i Kulturen, stare miasto z XVIII w. Drugie co do wielkości jest skansenowskie muzeum w Lillehammer (De Sandvigske Sam- linger) z ponad 100 obiektami na 10 hektarach, założone przez A. Sandviga. Z muzeów fińskich, dla których mam najmniej materiałów, mogę tylko wymienić Foliso friluftsmuseum w Helsinkach, część stołecznego Muzeum Narodowego. a próbach stworzenia muzeum skansenowskiego na Islandii w okolicach Reykjawiku pisałej wyżej. Ryc. 8. Miasto lapońskie w Arvidsjaur, półn. Szwecja. Przy ~Yrr:pobież~ym przeglądzie wspomnę a kilku ciekawych obiektach zna]du]ącyc~ s~ę na d~lekiej północy w Szwecji. W okolicy koła polarnego w ArVIds]aur zWIedzałem tzw. miasto lapońskie (lappstad) kompleks ..ma~yc? drewnianych chat kurnych o charakterystycznej konstrukcjI (mskl zrąb bez okien, raczej wysoki dach w kształcie ściętego o~trosłupa, w dachu zsuwane drzwi wejściowe), rozmieszczonych ?a .~uzym plac~. Do. miast.a tego ściągają zwykle w zimie Lapończycy, Jakls. czas .mm ml~szkaJą, pocz~m ruszają w lasy i chaty stoją puste. W kilku mleJscowośclach, np. w Ojebyn (położonym koło miasta Pitec\ przy ujś~iu Pite al V ~o Zatoki Botnickiej) i mieście Boden oraz w co tylko wspommanym Arvldsjaur znajdują się tzw. miasta kościelne (kyrkstad). Rozproszona na dużych obszarach ludność północy nie zdąży v: 73 �1153 1152 w ciągu jednego dnia przyjechać do kościola i wrócić do domu, toteż wokół kościołów powstały male drewniane domki, tworzące malownicze miasteczko kościelne, o wąskich, krętych uliczkach. Miasteczka kościelne budowano już w średniowieczu i wiele obecnie jeszcze używanych domków pochodzi z tych odległych czasów. Miasteczko kościelne jest przez większą część roku niezamieszkałe, ożywia się dopiero odrębnymi instytucjami: w jednym miejscu znajduje się oddzielne muzeum etnograficzne, w innym znowu tylko muzeum skansenowskie czy archiwum. Zdarza się też i tak, że poszczególne typy wchodzą w skład jednej instytucji jako jej oddziały. Np. Nordiska Museet w Sztokholmie łączy trzy typy naraz: archiwum, muzealne zbiory etnograficzne i muzeum pod gołym niebem, Skansen. (Niezależnie od zbiorów etnograficznych posiada Nordiska Museet duży dział muzeum historii kultury). Podobną strukturę mają muzea narodowe w Kopenhadze, Oslo, Helsinkach, w pewnym sensie i w Reykjawiku. Kulturen w Lundzie obejmuje działy historii kultury i etnograficzny oraz muzeum skansenowskie, odrębnie natomiast istnieje archiwum (Folklivsarkivet). II. ZAGADNIENIA I DZIAŁALNOSCI Ryc. 9. Fra,gment miasta kościelnego w cJj€,by.n,półn. Szwecja. w czasie świąt. Ponieważ cała rodzina nie może na raz jechać do kościoła, by nie zostawiać gospodarstwa bez dozoru, kiedy indziej wyjeżdżają starsi, kiedyindziej znów młodzi. Utarł się zwyczaj, że młodzi ruszają w drogę na Nowy Rok, Trzech Króli, Zielone Święta, starzy zaś na Wielkanoc, św. Jana (midsommar) i Boże Narodzenie. Nie jestem tego pewny, ale zdaje się, że zarówno miasto lapońskie, jak i miasteczka kościelne, choć własność prywatna aktualnie jeszcze używana przez posiadaczy, są pod opieką konserwatorów muzealnych. Jeżeli nawet tak nie jest, to w każdym razie wymienione kompleksy zabudowań są świetnym, wysoce oryginalnym obiektem przyszłego muzeum pod gołym niebem. Na zakończenie rozdziału o zbiorach etnograficznych jeszcze parę słów o wzajemnym stosunku różnych typów zbiorów. W wielu wypadkach bywa tak, że poszczególne typy zbiorów etnograficznych są Ekspozycja zbiorów jest sama dla siebie osobnym zagadnieniem, ale łączy się zarazem ściśle z działalnością pedagogiczno-oświatową i popularyzacyjną każdego muzeum i dlatego omówimy tutaj wspól~e dwa aspekty tego problemu. Wszelkie zbiory, z których się ma w jakikolwiek sposób korzystać, muszą być w pewien sposób usystematyzowane, zaś zbiory muzealne czyli przeznaczone do oglądania muszą być szczególnie przejrzyście ułożone. W pewnym typie muzeów chodzi nie tylko o dobrą tematycznie i przejrzystą wystawę, ale zarazem o taką, która by ukazała zbiory na ich jak najbardziej do rzeczywistości zbliżonym tle, że tak powiem, w oprawie i wywarła przez to na zwiedzającym wrażenie naturalności i prawdy,a równocześnie, by go ujęła swym urokiem. a taką ekspozycję zabiegają muzea historyczne a zwłaszcza etnograficzne. Jeżeli do tego zauważymy, że muzea mają służyć nie tylko szczupłemu gronu specjalistów, ale szerokim masom społeczeństwa, to w tym świeHe zagadnienie ekspozycji wysunie się na czoło problemów muzealnych. Ilustracją problemu ekspozycji będzie np. dział lapoński w Nordiska Museet umieszczony w sali 10 sklepieniach łukowych, ponieważ nowoczesny sufit raziłby w zestawieniu z pierwotną kulturą nomadów. Równocześnie dla uni'knięcia dysonansu między okrągłymi, małymi szałasami Lapończy\ków a dużym czworościennym pokojem, podzielono tenże na 5 małych zamkniętych przestrzeni w obrębie każdego sklepienia i pod każdym z nich przedstawiono jakąś stronę kultury i życia Lapończyków. Wzdłuż tak przedzielonej sali ustawiono na niskim podium, urządzoną w realistyczny sposób karawanę renich zaprzęgów. Ustawiona poniżej okien karawana byłaby w ciemniej73· .\~- EKSPOZYCJI POPULARYZACYJNO-OSWIATOWEJ �1155 1154 szym miejscu -niż środek sali, co by przeszkadza~o widzom, wobec czego skonstruowano ,na:d kar.awaną łuko~aato Wygięty daszek, w którym zainstalowano oswletleme neonowe . .. . Intencja udostępnienia zbiorów muzealnych wszyst~lm 1.prawdzIwego ich ukazania doprowadziła Hazeliusa do porzu~ema sa~ l ~udo~ muzeum pod gołym niebem. Muzeum sk.ansenowskle ,spełr~lł?, Istotme intencje Hazeliusa: umożliwiło zwiedzaJącym bezposredmosc obser- tów i stworzenie dla nich ram zgodnych z właściwymi obiektom warunkami lokalnymi. Odpowiednie grupowanie budowli wg ich pochodzenia jest trudne ze względu na ograniczony, przy tym zwykle co do ukształtowania geograficznego jednolity teren muzeum, a staje się jeszcze trudniejsze przy powiększaniu jego obszaru. Na małym bądź .co bądź obszarze trzeba umiejscowić dużo eksponatów, co w konsekwencji musi doprowadzić do pewnych niezgodności. W jakimś punkcie muzeum zetknąć się mogą, i tak się rzeczywiście zdarza, Ryte. 11. Karawana renich zaprzęgów w lapońskim dziale Muzeum Nordyckiego w Sztokholmie (Svenska Museer 1~48, nr. 1,5. 3). Ryc. 10. Urządzenie oświetleni~ neonowego w lapońskim dziale Muzeum Nordyckiego w Sztokholmie. (Svenska Museer 19418, nr. 1, s. 3). wacji i zbliżyło ich tym samym do poznania. T~~rcy mu~eum skansenowskiego natrafili jednak na nowe trudnoscl w. zWIą.zku z ekspozycją. Są nimi problem odpowiedniego grupowama oblek15a Ernst M a n ker, Museer 1948, s. 1-6. Nordiska Museets nya łapska avdelning. Svenska obiekty z zupełnie różnych geograficznie i etnograficznie okolic, z drugiej znowu strony budowle z regionów sąsiadujących z sobą znajdą .się nieraz w muzeum daleko od siebie. Jeszcze trudniejszy do spełnienia warunek to dostosowanie terenu do obiektu. W położonym na lekko sfalowanym wzniesieniu Skansenie można znaleźć miejsca wyższe, o charakterze jakby górskim dla obiektów z wyżyn, i niższe, płaskie, dla obiektów z równin. W rozłożonym natomiast na równinie muzeum w Sorgenfri już się wzniesień nie znajdzie. Nie jest to �1157 1156 wprawdzie dla muzeum duńskiego ze względu na równinny charakter Danii tak bardzo potrzebne, ale idzie mi tutaj o uwypuklenie problemu. Zagadnieniem natomiast dla Sorgenfri reprezentującego kulturę ludności nie tylko rolniczej, ale też w wysokim stopniu rybackiej, jest morze. W szczęśliwym położeniu jest pod tym względem muzeum w Lillehammer, którego obszar naturalnie spływa ku dużemu jezioru Mjosa. Na jego brzegu umieszcz'ono więc budowle rybackie. Jak wybrnąć z poruszonych trudności? Od razu trzeba powiedzieć, że wielu niedostatkom nie da się zaradzić. Są jednak pewne możliwości, których zastosowanie wymaga jednak od projektodawców rozsądku i umiaru, by się ustrzec przesady i banalności. W Sorgenfri, jak powiedziano, nie ma tak potrzebnego do wystawy morza, ale muzeum zrezygnowało z tworzenia sztucznych zbiorników wody, bo dałyby z pewnością ujemny, banalny efekt. Usiłuje się natomiast w Sorgenfri dostosować krajobraz do obiektów przez akomodację roślin właściwych danym regionom. Nieraz łączy się to z większymi trudnościami: w pewnym np. miejscu tworzy się wrzosowisiko,do czego znowu trzeba wpierw odpowiednio przysposobić glebę przez naniesienie grubej warstwy ziemi z okolic, gdzie rośnie wrzos. Dalej zwraca się uwagę w Sorgenfri na zagęszczenie budowli; w jednym miejscu wymaga się budownictwa zwartego, w innym rozrzuconego. Duńskie muzeum usiłuje dalej stosować stopniowość przejścia od regionu do regionu, zwraca uwagę na rozdział domostw drewnianych od występujących w innych okolicach murowanych itp., pomagając sobie w tym plantacjami drzew. Podobnie postępuje się w Skansenie, który ma tę wyższość nad Sorgenfri, że jego ukształtowanie terenu jest bardziej urozmaicone. I tam stosuje się akomodację flory i unika bezpośredniego zetknięcia obcych typów regionalnych przez tworzenie parawanów drzewnych. Skansen jest znowu w gorszym od Sorgenfri położeniu ze względu na niemożność powiększenia obszaru (wyspa) i co za tym idzie przeprowadzenia większych przemieszczeń obiektów. Na szczególną uwagę zasługuje pedagogiczno-oświatowa działalność muzeów skandynawskich, obejmująca zarówno dorosłych jak i dzieci. Widoczna jest ona w dużej dbałości o pedagogiczną i zrozumiałą wystawę eksponatów, opatrywanych zwięzłymi, przystępnymi opisami, ukazywanych przy zastosowaniu dobrego oświetlenia. Problem światła należycie się docenia, czego dowodem są przeprowadzone w Nordiska Museet testowe badania co do czasu potrzebnego do oglądnięcia zbiorów przy różnym typie i ustawieniu oświetlenia. Niezależnie od umieszczania tabliczek objaśniających przy eksponatach wydaje każde muzeum przejrzyste katalogi (z planami, fotografiami, szkicami), kióre np. dla muzeów skansenowskich, gdzie się ze zrozumiałych wzgl~ów napisów na obiektach nie umieszcza są głównym sposobem orientowania publiczności w zbiorach. ' . Wszy~tkie muzea mają ponadto specjalnie wyszkolonych przewodnikow, zas w ustalonych dniach i godzinach naukowo przygotowani specjaliści udzielają zwiedzającej publiczności ,objaśnień dla wybranego z~g~dnienia. T~k np. National Museet w Kopenhadze urządza co dwa mIe~lące tzw. "srodowe popołudnia" (Onsdagsaftener), na których pr~cow~llCY ~~zeum wygłaszają popularno-naukowe prelekcje posługu]~~ SIę. e~ldl~skope~ i filmem, a potem oprowadzają zebranych po CZęSCIzblOrow IlustrUjących referowany problem t6. U~ożliwienie szkołom jak naj właściwszego korzystania ze zbiorów, to wa~ny odcinek oświatowej działalności muzeów w Skandynawii. W krajach skandynawskich istnieje stała współpraca między szkoł~mi a ~uzeami, w pewnych zaś wypadkach przybiera ona planowy, zorgamzowany charakter. W Muzeum Narodowym w Helsinkach urządza się, z myślą o ułatwieni~ .mł.odzieży zwiedzania zbiorów, kursy ;rrIuzealne dla nauczycieli. W ~le]~kIm Muzeum Historycznym w Abo oprowadza szkoły stały, SJ?ecJalme do tego. delegowany pracownik o przygotowaniu pedagogICznym t,7. Podobme praktykuje się w Danii. Wyższe formy współpracy między szkołą a muzeum spotykamy w Norwegii: W Oslo, uczniowie, począwszy od szóstej klasy szkoły powszechnej, mają dwa razy do roku obowiązkowe lekcje w Norsk Folkemuseum, prowadzone przez specjalnego nauczyciela muzealnego (museumslektoren) t8. W naj zupełniej planowe ramy ujęła współpracę między szkołami a muzeami Szwecja t9. Zmienna, zależna od przypadkowych wizyt, frekwencja szkół w muzeach sztokholskich ujemnie wpływała na udostępnienie uczniom zbiorów. Specjalnie dla potrzeb szkół ustanowiony, podobnie jak w Norwegii, nauczyciel muzealny (museilektor) okresami miewał kilka wizyt szkolnych naraz, przy zupełnym braku odwiedzających w innych dniach. Aby zapobiec tej nierówności i przypadkowości odwiedzin przedstawiciele muzeów i szkół ułożyli plan pracy w muzeach dla młodzieży sztokholmskiej. Ustalono dla poszczeNordens Museer, Helsinki 1948, s. 11. Nordens Museer, Sztokholm 1946, s. 31. 18 Ibid., Helsinki 1948, s. 40. " Zagadnienie zorganizowanego nauczania w muzeach sztokholmskich omawia obszernie Mats R e h n b e l' g, Den organiserade skolundervisningen vid stockholmsmuseerna. Svenska Museer 1947, nr 1, s. 1-7. W oparciu o ten artykuł, przesłany mi uprzejmie przez autora, przedstawiam tu to zagadnienie. Wzmianki o tym zagadnieniu znajdziemy też w czasopiśmie Nordens Museer, Sztokholm 1946, s. 60-1. 16 17 �1158 gólnych szkół i klas dni i godziny wycieczek do muzeów, opracowano w oparciu o programy nauczania schemat wizyt do odpowiednich muzeów i pracy w poszczególnych ich działach. Z początku współpraca taka istniała tylko z Nordiska Museet, które przez z dawna w nim istniejący oddział oświatowy najlepiej było do pracy ze szkołami przygotowane, potem stopniowo włączyły się dalsze muzea. Ustalono, że planowa nauka w muzeach będzie obowiązywać uczniów dopiero od III klasy. Tak zaplanowana akcja pozwoliła uczniom na zaznajomienie się w okresie uczęszczania do szkoły powszechnej przynajmniej z dziesięcioma muzeami (Muzeum Miejskie, Państwowe Muzeum HistorY'czne, Muzeum Nordyckie, Państwowe Muzeum Etnograficzne, Historyczne Muzeum Morskie, Muzeum Techniczne, Muzeum Narodowe Lin.). Nauczanie organizuje się rozmaicie w poszczególnych muzeach: w jednym prowadzą lekcje akademicy, w innych pracownicy muzeum, C:lasem stali nauczyciele muzealni, jeszcze w innych sami nauczyciele szkół powszechnych. Nauczyciele ci otrzymują przed wizytą w muzeum przygotowane przez Nordiska Museet (powielane) materiały rzeczowe, ułatwiające im z jednej strony przygotowanie lekcji muzealnej, z drugiej zaś kontrolę zdobytych przez uczniów w czasie lekcji wiadomości przy dyskusji czy poprawie wypracowań. Lekcja w muzeum musi być ściśle powiązana z aktualnym programem klasy i każdy nauczyciel muzealny musi się na wstępie dowiedzieć, jaki materiał szkolny uczniowie już opanowali, aby z nim odpowiednio skoordynować swoją pogadankę. Nauczyciele muzealni stosują zawsze metodę przypominania uczniom w skrócie poznanego w szkole i w czasie poprzedniej wizyty w muzeum materiału. (Tak też są zredagowane powielane programy lekcyjne, o których co dopiero pisałem). Czasem zachodzi potrzeba wyprzedzenia programu szkolnego i podania z góry pewnych wiadomości, koniecznych do zrozumienia lekcji muzealnej. Nauczyciel oprze się na nich w późniejszym etapie i nawiąże w szkole do nabytych w muzeum wiadomo,ści. Nie trzeba dowodzić, że lekcje muzealne musi się prowadzić na odpowiednio przystępnym poziomie. Przeciw tej naczelnej zasadzie pedagogicznej zdarzają się czasem wykroczenia, zwłaszcza u nauczycieli studentów. Władze szkolne i muzealne znają takie wypadki i reagują na nie. Z uwagi na małe jeszcze u uczniów możliwości sporządzHl1ia notatek, każde dziecko otrzymuje po lekcji w muzeum bilet, uprawniający je do powtórnego zwiedzenia muzeum w towarzystwie rodziców czy opiekuna dla ugruntowania obserwacji. Wysoce pedagogiczny jest również zwyczaj nagradzania szczegćHnie uważnych uczniów książkami obrazkowymi, widokówkami, śpiewnikami itp., co niewątpliwie zachęca młodych "znawców muzeum" i dodatnio wpływa na przebieg lekcji i chłonność uczniów. 1159 By nie dezorganizować programu szkolnego klasy planowe odwiedziny w muzeach nie odbywają się zbyt często. Ciągłe wizyty w muzeach odbiłyby się ujemnie na pos'tępach uczniów, opóźniłyby ich rozwój bo, jak wynika z opublikowanych uwag nauczycieli, entuzjastów nauki muzealnej 20, całkowity czas poświęcony na dojazd, zwiedzanie, powrót, dalej omówienie i wypracowanie zadania wynosi jednorazowo plus minus 10 godzin szkolnych. Zorganizowane zwiedzanie muzeów obejmuje w Sztokholmie tylko szkoły powszechne. Gimnazja zwiedzają muzea dorywczo ze względu na inny niż w szkołach powszechnych system nauczania, polegający, podobnie jak u nas, na podziale dnia szkolnego między wiele przedmiotów, prowadzonych przez poszczególnych nauczycieli, co znacznie utrudnia urządzanie wycieczki. Akcja zorganizowanego nauczania w szkołach sztokholmskich jest wstępem do dalszej, szerszej współpracy między szkołami i muzeum. W innych miastach Szwecji również się prowadzi systematyczne, może na mniejszą skalę, planowane lekcje muzealne, np. w Malmo czy 8oteborgu. W związku z prowadzeniem akcji oświatowej stanęły muzea przed koniecznością urządzenia sal wykładowych. W lokalach starszych muzeów zwykle nie ma na to miejsca i trudności urządzenia sal odczytowych są duże, tym bardziej, że wg poglądów szwedzkich muzeologów każde muzeum powinno mieć nie tylko salę, ale mały ośrodek pedagogiczno-oświatowy z salą odczytową o dwóch epidiaskopach (dla umożliwienia równoczesnego oglądania dwóch obrazów), która by się bezpośrednio łączyła z podręczną biblioteką i salą wybranych podręcznych ~ksponatów 20a. Z opisanych faktów jasno widać, że kraje skandynawskie doceniają oświatową działalność muzeum. Odbiciem tego jest stała kronika z tej dziedziny (undervisningen) w ogólnoskandynawskim czasopiśmie Nordens Museer 21. Działalność oświatowa muzeów w Skandynawii, obejmująca różne typy szkół, przede wszystkim powszechne, dalej zawodowe, średnie i wyższe (prace studentów archeologii, etnografii, akademii sztuk pięknych itp. w muzeach) nie ogranicza się do tego odcinka. Popularyzacja i praktyczne wykorzystanie zbiorów, zwłaszcza etnograficzSvenska Museer 1948, nr 2, s. 6. O tym szerzej w artykule o nowootwartym studium w Muzeum Narodowym w Sztokholmie earl N o r d e n f a l k, Nationalmusei nya studierum. Svenska Museer 1948, 2, s. 1-3. 21 To ważne zagadnienie otrzymało też w Polsce planowe ramy przez zarządzenie Ministerstwa Kultury i Sztuki o obowiązku utworzenia z dnil"m 1 września 1952 r. muzealnej służby społeczno-oświatowej. ;!& 20a �1161 1160 nych, zataczają szerokie kręgi. Ważnym punktem jest popieranie i organizowanie rzemiosła ludowego. Niezależnie od prac wykonywanych w tej dziedzinie w samych muzeach (wyroby rzemieślników w warsztatach skansenowskich muzeów w Sorgenfri i Sztokholmie) kierują muzea rzemiosłem ludowym poza swym obszarem. Tak np. istniejąca w Szwecji organizacja rzemioła artystycznego (HemslOjdorganisation) pozostaje w ścisłym kontakcie z Nordiska Museet. Rzemieślnicy pracujący w domu zwracają się po porady do muzeum, korzystają ze wskazówek fachowych instruktorów, z publikacji oraz ze zbiorów muzealnych. Wyroby swoje sprzedają za pośrednictwem wymienionej organizacji w specjalnych sklepach ludowego rzemiosła artystycznego. (W Sztokholmie są trzy takie sklepy). Są też przy muzeach specjalne szkoły rzemiosła artystycznego, np. szkoła tkacka w Kulturen w Lundzie. Urządzanie festiwali, pokazów tańca ludowego, występów kapeli wiejskich i innych imprez w muzeach skansenowskich w Skandynawii (o czym wyżej), odpowiednia reklama w gazetach, powodują stały wrost popularności muzeum. Połączenie muzeum z ogrodem zoologicznym oraz parkiem i miejscem zabaw w Skansenie jest szczególnie ważnym czynnikiem propagandy muzeum. Niezależnie do poglądu, czy muzeum, jako instytucja naukowa, powinna łączyć tak różnorodne elementy obiektywnie musimy stwierdzić, że takie właśnie urządzenie Skansenu doprowadziło do ogromnej jego popularności, gruntując tym samym jego podstawy materialne. Dochody Skansenu przy<:zyniają się w dużym stopniu do utrzymania całości Nordiska Museet i taka, zdaje się, była koncepcja Hazeliusa: finansowanie dużego, naukowego muzeum przez popularny i dochodowy Skansen. Muzea pod gołym niebem niezależnie od tego, czy są zarazem miejscem rozrywek (w pewnym sensie są nim zawsze przez pokazy tańca, rzemiosła ludowego etc.) cieszą się dużą frekwencją. Podam orientacyjnie kilka cyfr z różnych muzeów dla porównania 21: Tak np. w Danii frekwencja wynosiła w Muzeum Historii Miasta w Kopenhadze ca 100000, w Muzeum Thorvaldsena ca 50000, ogólna w Muzeum Narodowym ca 300000, w czym na muzeum skansenowskie w Sorgenfri przypadało ca 80000; Stare Miasto (Den gamle By) w Aarhus miało ponad 100000 zwiedzających, a muzeum skansenowskie w Odense (Den Fynske Landsby) ponad 160000. 'Muzeum Narodowe w Helsinkach zwiedziło w 1938 r. ca 60000, a skansenowski oddział (Folisa) 50000 ludzi. (Muzeum Narodowe w Reykjawiku miało w 1938 r. 14 343 zwiedzających). 21 Dane przybliżone Helsinki 1948, passim. wg zestawień z lat 1946-8 w Nordens Museer, Kulturen w Lundzie ma przeciętną frekwencję ca 40000 rocznie, w czym duży odsetek przypada na dział skansenowski (w 1947 r. same tylko zabudowania gospodarskie w Ostarp poza Lundem zwiedziło 6774 osób). Z porównania podanych cyfr jasno widać jak popularne są muzea pod gołym niebiem. Szczytowym jednak wzięciem cieszy się Skansen, w którym frekwencja na ogólną liczbę mieszkańców stolicy 750000 sięga ca 2,5 miliona rocznie. Jest więc Skansen centrum atrakcyjnym Sztokholmu nie tylko dla samej stolicy, ale całej Szwecji i Skandynawii. W mniejszym stopniu takim punktem atrakcyjnym, ściągającym turystów z południowej Szwecji i sąsiedniej Danii (mniej z Norwegii) jest Kulturen w Lundzie. Dla uzupełnienia wymowy cyfr trzeba dodać, że nasilenie frekwencji we wszystkich muzeach skansenowskich przypada na okres letni. Nie dającym się usunąć mankamentem muzeów pod gołym niebem jest zupełna zależność od klimatu i pogody. W ramach działalności oświatowej wydają muzea popularne publikacje. Otwarta codzień dla publiczności biblioteka Instytutu Etnologicznego przy Nordiska Museet, największy w Skandynawii księgozbiór z dziedziny historii kultury, jest ważnym czynnikiem w popularyzacji wiedzy. III. ORGANI~ZACJA MUZEALNICTWA Muzea w krajach skandynawskich są instytucjami prywatnymi albo komunalnymi, wreszcie państwowymi, przy czym niektóre mają strukturę mieszaną. W Szwecji muzea to najczęściej instytucje pry"': watne, tworzone zwykle z fundacji osób lub pewnych stowarzyszeń kulturalno-naukowych. Tak np. Nordiska Museet było przez 10 lat od założenia go przez Hazeliusa wyłącznie prywatnym muzeum, wspieranym przez fundacje i zapisy społeczeństwa (najczęściej w postaci przekazywania budowli i eksponatów muzealnych, rzadziej w gotówce), później przez zasiłki państwa. Fundusze czerpie Nordiska Museet w 90 % z dochodów, jakie przynosi jego część etnograficzna pod gołym niebiem, 10% łoży państwo na utrzymanie muzeum (pokrywa to pensje pracowników), mniejszą sumę otrzymuje ono od władz miejskich jako rekompensatę za akcję oświatową w szkołach sztokholmskich. Również prywatną zasadniczo instytucją jest Kulturen w Lundzie, własność Stowarzyszenia Miłośników Południowo-szwedzkiej Kultury (Kulturhistoriska Foreningen for Sodra Sverige). Kulturen wspomagają z jednej strony dotacje prywatne, z drugiej zaś komunalne i państwowe. Duńskie muzea mają podobną do szwedzkiej strukturę organizacyjną. Muzeum skansenowskie w Sorgenfri jest dzisiaj częśdą państwo- �1163 1162 wego Muzeum Narodowego w Kopenhadze, ale w swoich początkach było instytucją prywatną (o czym już wyżej). Niezależnie od opieki państwa korzysta kopenhaskie National Museet i jego oddziały z pomocy stowarzyszeń, takich jak Miłośnicy Muzeum Skansenowskiego (Frilandsmuseets Venner, zał. 1940),Miłośnicy Zbiorów Etnograficznych (Etnografisk Samlings Venner, zał. 1943). Specjalnie stworzony komunalny Fundusz Zakupu Ziemi dla Muzeum Skansenowskiego (Frilandsmuseets Grundk0bsfond) dba o powiększanie obszaru muzeum w Sorgenfri. Muzeum w Odense jest własnością gminy, korzysta ponadto z zasiłków państwa. Fińskie muzea są po większej części państwowe lub komunalne. Tak np. Muzeum Sztuki w Helsinkach jest instytucją państwową pod kierownictwem Fińskiej Akademii Sztuki, Muzeum Historyczne w Abo opiera się na funduszach komunalnych. Muzeum Narodowe w Reykjawiku utrzymuje się częścią z zasiłków państwa, częścią z dotacji prywatnych. Wszystkie trzy struktury spotykamy w Norwegii, gdzie chyba większość muzeów jest instytucjami komunalnymi, korzystającymi również z pomocy państwowej. Państwo oddaje do dyspozycji mniejszych muzeów część dochodów z loterii pieniężnej. Pomoc państwowa jest szczególnie potrzebna muzeom norweskim, które poniosły straty w czasie wojny, przede wszystkim przez duże obniżenie się frekwencji, a tym samym spadek dochodów 22. Oprócz wspomnianych wyżej stowarzyszeń miłośników muzeów i związków wspierających istnieją w poszczególnych krajach skandynawskich organizacje zrzeszające pracowników pewnych lub w ogóle wszystkich muzeów w danym państwie. Taką organizacją jest Związek Muzeów Norweskich (Norske Museers Landsforbund), założony w 1918 r., który obejmując wszystkie muzea sztuki i historii kultury w całym kraju oraz ich pracowników jest centralnym organem kierowniczym. Podobną instytucją dla duńskich muzeów jest Duński Związek Muzeów Sztuki <Dansk Kunstmuseumsf0rening, odbywający raz do roku zebrania, na których ustala się m. in. program współpracy z mniejszymi muzeami i niesienia im pomocy. Na zasadzie terytorialnej, a nie jak w wyżej podanych przykładach tematycznej, utworzono w Finlandii Muzealny Związek Północno-wschodniej Botnii (Pohjois-Pohjanmaan museoyhdistys) czy Muzea'lny Związek Środkowej Finlandii (Keski-Suomen Museoyhdistys). Oprócz tego istnieje w Finlandii związek ogólnomuzealny. Naczelną organizacją muzeów szwedzkich jest Szwedzki Związek Pracowników Muzealnych (Svenska MuseimannafOreningen). " Dane czerpię z czasopisma Nordens Museer, Stokholm 1946. Helsinki 1948. , . W celu uś.ciślenia współpracy między muzeami wszystkich krajów skandynawskIch stworzono w 1915 roku ogólny Skandynawski Związek Muzealny (Skandinaviska Museifórbundet), do 'którego należą Szwecja, Dan~a, Norwe~ia, Islandia i Finlandia. Związek obejmuje ~uzea wsze~~Iego typu ~ wielkości. Przedstawiciele muzealni poszcze~olnych ~raJow odbywaJą raz na dwa lata zebrania, których tematem Jest podzIelenie się wynikami pracy muzealnej poszczególnych muzeów, wspólne omówienie wybranych zagadnień muzealnictwa i programu ~spółd:iała~a, publikacji prac, urządzenia wystaw etc. Organem zWIązku Jest pIsmo Nordens Museer, redagowane w językach sz~edzkim, ~uńskim i norweskim, w którym każdy kraj podaje ~wIęz.łą kromkę muzealną w takich rubrykach jak: Nowopowstałe l proJektowane muzea, Nabytki muzealne, Wystawy, Sprawy organizacyjno-administracyjne, Konserwacja, Publikacje, Zagadnienia oświatowe, Prace badawcze, Zmiany personalne. Listę uzupełnia kronika donosząca o aktualiach, np. po wojnie o stratach muzeów, środkach ochrony zbiorów itd. Na zakończenie kilka słów o wydawnictwach muzalnych. Wzmianki o niektórych publikacjach są rozsiane w artykule. Ujmując rzecz ogólnie (nie mam niestety materiałów do zreferowania całokształtu zagadnienia) powiemy, że oprócz ogÓlnych i specjalnych katalogów wydawanych przez każde muzeum, większe muzea i niektóre organizacje muzealne wydają różnego typu periodyki. Roczniki wydają np. w Szwecji Nordiska Museet pod nazwą Fataburen (= Spichlerz), Kultur en w Lundzie (tytuł rocznika też Kulturen) oraz prawie wszystkie większe muzea etnograficzno-historyczne, w Norwegii Norsk Folkerriuseum pt. By og Bygd. W ramach działalności krajowych związków muzealnych poszczególne kraje publikują roczniki lub częściej się ukazujące periodyki. Dania np. wydaje rocznik Danske Museer, Szwecja kwartalnik Svenska Museer. Zagadnienia zbiorów etnograficznych omawiane są też na łamach etnograficznych czasopism naukowych, np. w periodyku Rig, v.:ydawa~~m przez Związek Miłośników Szwedzkiej Kultury (For en~ngen for svensk kulturhistoria) przy współpracy Muzeum Nordyckiego w Sztokholmie i Archiwum Kultury Ludowej w Lundzie. . Poszczególne muzea i instytucje ogłaszają wyniki badań już to Jako odrębne publikacje, już to jako prace wchodzące w skład serii. Serie takie publikują np. Muzeum Narodowe w Kopenhadze (Nationalmuseets Skrifter), Muzeum Nordyckie w Sztokholmie (Nordiska Mu~e~ts . Handlingar) i szereg innych instytucji. Pobieżne bodaj omOWIeme tematyki wydawanych seryjnie prac wykracza poza ramy artykułu i kompetencje autora. �1165 MUZEUM KULTUR LUDOWYCH W połowie pamiętnego września 1939 r. spłonął gmach i zbiory Warszawskiego Muzeum Etnograficznego od zapalających pocisków armii hitlerowskiej. Muzeum to było owocem heroizmu społeczeństwa polskiego w latach zaboru. Społeczeństwo b. zaboru rosyjskiego, pozbawione państwowego mecenatu nad nauką, pozbawione narodowego uniwersytetu w sto·· licY,ba, nawet własnego szkolnictwa średniego, zdołało tu stworzyć żywy ruch naukowy na polu etnografii, wydać i wyszkolić wielu badaczy, zgromadzić duże zbiory etnografii krajowej i ogólnej i przez lat dwadzieścia wydawać wzorowe, jedno z przodujących w świecie czasopismo etnograficzne "Wislę". Warszawskie zbiory etnograficzne, naj starsze w kraju, były gromadzone i uzu,pełniane z dużą energią do lat pierwszej wojny światowej. Przez pewien czas warszawskim Muzeum kierował Stanisław C is z e w s k i, w latach późniejszych grono osób o mniejszym przygotowaniu naukowym, ale zawsze zbiory te cieszyły się poparciem kraju i rozproszonych po świecie polskich badaczy tematów egzotycznych. Wielotysięczne kolekcje poloniców znajdowały się tam w godnym towarzystwie zbiorów z zakresu etnografii Azji, zwłaszcza obszarów syberyjskich, badanych przez polskich uczonych-zesłańców. Lata międzywojenne - wraz z pojawieniem się większych możliwości dla narodowego ruchu kulturoznawczego - przyniosły i warszawskiemu muzeum etnograficznemu korzystniejsze warunki rozwoju, nie były to jednak warunki zadowalające. Zbiory warszawskie powiększyły się o kolekcję tkanin zgromadzoną na Powszechną Wystawę Krajową w Poznaniu 1929 r. i o zbiory dawnego Tow. Popierania Przemysłu Ludowego, jednak ani przyrost zbiorów, ani udział muzeum w polskim ruchu naukowym nie odpowiadały wielkim zadaniom, jakie stały przed tą centralną i naj starszą w kraju placówką etnograficzną· Owczesny rząd szlachecko-mieszczański chętnie widział chłopomańską egzaltację, ale w życzliwości dla spraw chłopskich nie posuwał się dalej niż lnu to dyktował interes propagandy. Rzetelne studium etnograficzne i muzea etnograficzne nie należały do pozycji pierwszoplanowych w polityce kulturalnej Państwa z lat 1918-1939, a same muzea pozostawały w pozycji kopciuszków pośród uprzywilejowanych muzeów historyczno-artystycznych. Polska Ludowa szczodrobliwie potraktowała muzealnictwo, została powołana Dyrekcja Muzeów i Ochrony Zabytków z dużą autonomią i budżetem, stanowiącym około połowy budżetu całego Ministerstwa Kultury i Sztuki. Atoli gestia w sprawach muzealnych pozostała w rękach historyków sztuki i główną pozycją stało się tam warszawskie Muzeum Narodowe, a w dalszej kolejności inne dwa muzea, operujące nazwą narodowych. Muzea etnograficzne czekają swojej kolejki. Na mleJsce całkowicie zniszczonego Warszawskiego Muzeum Etnograficznego powołan') Muzeum Kultur Ludowych, lecz instytucja ta pozostaje dotąd przy bardzo mizernych środkach finansowych w opłakanych warunkach pomieszczeniowych i komunikacyjnych i w przeciwieństwie du pozawarszawskich muzeów etnograficznych - bez możliwości skoncentrowania większe;;') fachowego zespołu osobowego. Po dawnym warszawskim muzeum etnograficznym nie pozostało nic: zbiory, archiwum, fototeka, księgozbiór, a nawet katalogi zniszczały cało kowicie. Nieliczny personel rozproszył się po kraju i świecie. Trzeba było rozpocząć pracę na nowo ze stuletnim opóźnieniem, lecz nie otrzymana d0tąd dostatecznych środków na odtworzenie zniszczonej substancji muzealistycznej i zgromadzenie. zbiorów, godnych bogactwa wiejskiego dorobku kulturalnego. W tych trudnych warunkach podjął się zorganizowania Instytucji niżej podpisany, pod koniec 1946 roku. Kołatanie o środki doprowadziło do możliwości otwarcia już w roku 1949 pierwszego działu w prowizorycznie odbudowanym pałacyku w Młocinach na malowniczym krańcu warszaw·· skiej skarpy wiślanej, w rriiejscu już od dawna wytypowanym na polskj park etnograficzny. Od tej chwili co roku przybywa nowy dział wystawniczy, obok pałacyku powstają nowe pawilony na wystawy i magazyny :r.biorów krajowych i światowych. Po drugiej stronie Wisły, na wprost Młocin, w Tarchominie powstaje oddział Muzeum z WY1stawą wiejskich wnętrz mieszkalnych. Ponadto na drodze do realizacji sieci prowincjonalnych poglądowych kolekcji etnograficznych Muzeum utworzyło pierwszą z nich w Częstochowie. Zakres muz,"um, zgodnie z uchwałą ogólnopolskiej konferencji etnografów polskich z grudnia 1947 r. obejmuje rzeczy polskie i etnografie pozaeuropejską. Te ostatnie dz:ały stają się specjalnością instytucji i stopniowo a;>rzechodzą do niej "exotka" rozproszone po miastach prowincjonalnych. Zbiory działów polskich Muzeum Kultur Ludowych zgromadzone do tej chwili w Młocinach liczą około 7.000 przedmiotów i takąż mniej więcej liczbą wyrażają się zbiory pozaeuropejskie, Ponadto niemal na drugie tyle należy obliczać muzealia, które wejdą w skład Muzeum w najbliższym czasie. Będzie to więc poważna całość, jeśli zważyć, że na zbiory stołeczne składa się materiał dobry i bardzo dobry, ze znikomym udziałem balastu. W polonicach na plan pierwszy wysuwa się wielka kolekcja strojów i tkanin, wśród zbiorów pozaeuropejskich znakomite zbiory melanezyjskie. Materiał muzealistyczny z zakresu etnografii krajowej pochodzi \V więk·· szości z systematycz;1ej akcji kolektorskiej, związanej z badaniami terenowymi. Ograniczone moWwości pomieszczeniowe i finansowe pozwalają n::! eksponowanie tylko nieznacznej części zbiorów. W kolejności powstawały następujące stale wystawy działowe: w roku 1949 Polski Strój Ludowy (kolekcja około 100 sh'ojów pomieszczona w zabytkowym pl:'.łacyku); w ::oku 1950 - Sztuka Ludów Afryki Murzyńskiej i Oceanii w zbudowanym mo ten cel pawilonie pl')wizorycznym; w roku 1951 oba działy ulegają po- �1166 1167 większeniu, a nadto powstaje stała filialna wystawa w Częstochowie, obejrnująca odzież i sztukę ludową· Rok 1952 przynosi otwarcie stałej wystawy wiejskich wnętrz mieszkalnych w Tarchominie, oraz zorganizowanie ruchomej wystawy na barce wiślanej. Próbna wystawa pływająca, z tematem sztL1ń:i ludowej Mazowsza, zamyka trzyletni program wystaw zm:enaych, który poza nią objął wystawę dramatyzowanej więzi społeczeństw niecywHizowanych ("Prażródła Teatru") i wystawę trzech polskich obruńców i badarzy tych ludów (Domeyko, Strzelecki, Kubary). Wystawy te były urządzone z poważnym wkładem koncepcyjnym. W swych społecznych funkcjach Muzeum Kultur Ludowych ma osiągnięcia znacznie przekraczające jego możliwości techniczne i personalne, co tłumaczy się zrozumieniem szczególnych zadań swej instytucji przez jej zespół osobowy i odpowiednią do tego zrozumienia wydajnością pracy, znacznie przekraczającą normę wydajności pracowników innych muzeów. Kilkadziesiąt tysięcy osób rocznej frEkwencji, pomimo oddalenia siedziby Muzeum o przeszło 10 km od centrum stolicy, świadczy o jego poważnym obciążeniu praJcą usługową i dydaktyczną i o kredycie zyskanym wśród społeczeństwa stoHcy. Obciążenie zespołu naukowego i oświatowego MKL licznymi pracami administracyjnymi i organizacyjnymi oraz nieustannymi przeprowadzkami odbija się niekorzystnie na jego działalności naukowej. Ale i na tym polu Muzeum ma wyniki nie małe. Wyrażają się one zgromadzeniem obszernego materiału naukowego z zakresu sztuki ludowej i kostiumologii oraz z zakresu polskich badań pozaeuropejskich, a nadto owocną pracą działu Polonii zagranicznej (praca nad rozmieszczeniem i bibliografią emigracji). Ważnym działem pracy Muzeum są liczne konsultacje udzielane urzędom, instytucjom, 'pracownikom nauki i sztuki, pracownikom oświatowym i ruchowi wydawniczemu. Powiększana corocznie biblioteka podręczna Muzeum liczy ponad 6.000 tomów z zakresu etnografii ogólnej, etnografii Polski i dyscyplin pomocniczych. Jan Manugiewicz ran'" stolarz) 2 osoby; personel ściu oraz jeden szofer l. d o MUZEUM d n ia l w ETNOGRAFICZNEGO l' z eś n ia M li Z e u m p o s i a d a 4 p r a c o w n i e: graficzną, serwatorską i stolarską. Muzeum Etnograficzne w Łodzi mieści się na Placu Wolności nr 14. Muzeum Etnograficzne jest typu autonomicznego, gromadzi i wystawia zbiory ogólnopolskie z podkreśleniem terytorium woj. łódzkiego. Powierzchnia lokalu Muzeum wynosi: 903,07 m2• Powierzchnia wystawy wynosi: 331,35 m2• Personel Muzeum liczy 24 osoby, w tym: personel naukowy; etnografów. socjologów), 6 osób; plastyków z wyższym wykształceniem (fotografik, artysta-malarz)2; zespół oświatowy 3·, personel techniczny pomocniczy (labo- Natomiast klisze zabytków inwentarza zabytków. 'L fotograficzną, kon- i układane są według kolejnych numerów .Do .1 września 1952' r. wykonano działowy katalog fotograficzny. Karty posI~daJą sygnatury odpowiadające numerom klisz. Drugą sygnaturą będzie koleJllY numer według przypadającej danemu przedmiotowi kolejności w katalogu działowym. Schemat pOdziału katalogu jest następujący 1. Krajobraz. II. Podstawowe działy gospodarcze; 1. zbieractwo 2. łowiectwo, łówstwo, 4. hodowla zwierząt, 5. rolnictwo. ' III. Pomocnicze prace gospodarcze. 3. rybo- IV. Przemysły wiejskie: 1. plecionkarstwo, 2. tkactwo i powroźnictwo, 3. garncarstwo, 4. kamieniarstwo, 5. obróbka kości rogu i skóry, 6. obróbka drewna, 7. obróbka żelaza. 8. ciesielstwo ' V. Komunikacja i transport. . VI. Handel. VII. Budownictwo: 1. zamki, 2. kościoły, 5. kapliczki, 6. budynki wiejskie. A. Widoki i typy wsi. 3. kaplice, 4. krzyże przydrożne, B. Zagroda: a) bramy i ogrodzenia, b) zagroda zamknięta, c) zagroda otwarta, d) .chata związana luźno z zabudowaniami gospodarczymi. e) chata zWIą,zana ~o~strukc~jnie z zabudowaniami gospodarczymi, f) chata zwrocona scmną węzszą do drogi. g) chata zwrócona ścianą szerszą do drogi. , Muzeum i4 ," 1. Narzędzia proi ubiór. 3. Sztuka Archiwum Muzeum prócz obowiązujących inwentarzy składa się z katalogów zawierających materiał terenowy: działowy fotograficzny (2500 klisz), działowy rysunkowy, działowy opisowy - zawierający materiał zab?tkowy, muzealny; działowy opatrzony rysunkami lub fotografiami. Klisze terenowe i zabytkowe układane są oddzielnie. Klisze terenowe wpisywane są do książki inwentarzowej i otrzymują prócz tego kolejny numer według roczników. Ta sama zasada jest stosowana przy układaniu klisz w szafie. W ten ·sposób uzyskuje się łatwe obliczenie statystyczne całokształtu i łatwiejszą orientację w rocznych osiągnięciach materiału zw~ązanego z badaniami terenowymi. W ŁODZI 195'3 r. cztery osoby, woźnych sze- Muzeum posiada 3 działy wystawowe: dukcji (poprzednio; gospodarka i przemysł). 2. Tkaniny ludowa. SPRA WOZDANIE Z DZIAŁALNOSCI administracyjllY posiada auto 1,5 ton maJ'ki Chevrolet. �1169 1168 . ) t y chat: al) izba z sienią, a2) izba z sienią i komorą C. Chata. al . YPkuchnl'ą a3) dwie izby z sienią i komorą ewent. kuchewentua me, .' . b3) dach ni . b) konstrukcja chaty: bl) podmurowka, b2) sClana,. .ą, ł b) ganek i podcienie b5) drzwi, b6) okno, b7) pIec. . D ~~~y~i gospodarcze: a) stodoły i brogi, b) spichrze, c) bUdy~kl . dla inwentarza żywego, d) budynki dla inwent. m~rt~ego'k~) pIWnice i kopce, f) studnie, g) piece. h) ule, i) młyny LWIatra 1. VIII. Wnętrze chaty i sprzęty. óJ' moski.. 3. strój dziecięcy, IX. Strój: 1. strój kobiecy, 2. str '<. b 4. strój o - rzędowy. .' 3. sztuki plastyczne: 1. artyści ludowi, 2. zdobleme ~hat, X . sztuka: b bibuły, piór i wełny, a) rzeżba, b) malarstwo, c) ozdo. y z papIeru, d) pisanki, e) haft, f) figurki z glmy. . 2 bXI. Obrzędy, zwyczaje, wierzenia, wiedza.: 1. obrzęd~ rodz~~:, 5 'le~zrzędy doroczne, 3. zwyczaje towarzyskIe, 4. zwyczaJe pra •. nictwo i higiena. 4. Muzyka. tIJJ XII Muzea i Wystawy. t ułożonych tymczaKatalog zabytków posiada opracowanyc.h ~OOO ka~ k . . kartami r inwentarza. Po uzupełnIemu go .' rai UJącyml sowo we dł u g n d . ł' '. dzeniu zostanie podzielony według Zla ow. . l sP~~nice w układzie katalogów są następujące: W ka:aIOg~dzabyt~o: . . d . dna karta, gdyż katalog Jest Je noczesm jednemu okaZOWI Odpowla a J; . t' w każdym dziale W katalogu fotoprzeglądem statystY.CZ~ym prze :I? ~~zyżowe, schemato:"'i statystycznemu graficznym zagadmema mogą yc odpowiada układ klisz. . ł l' d nie posiada. Materia y ezą Katalog opisowy do tej pory u kł a u w teczkach. Biblioteka '. 1839 tomów i 19 czasopism zaWIera. (uwzględniony tytuł nie rocznik). d t a jest jednak dla wszystBiblioteka ma charakter podręczny, os ępn h nika iż z poza kich w godzinach służbowych. Z da~y~h s~aty~t!~Z~[~de:c:r Zakładu Etnol go korzystają z meJ naJczęSCleJ persone l u muzea ne . . S koły Sztuk Plastycznych, gdzie odbywają się grafii U. Ł. oraz Wyzs~eJ z wykładY sztuki ludoweJ. . tk' h działów kultury . '. 8147 eksponatow Ze wszys IC Z b i o r y zawIeraJ~. konieczność przedstawienia całomaterialnej i duchoweJ. Ze względ~ na a zaku narzędzi pracy i ich kształtu kultury Muzeum zwraca duzą uwab~ę?, z woPJ'ewo' dztw w których . . d' przewagę ZJ lOrow ' wytwórców. Zbldor'YłOPbOsaldaa:::' łódzkiego kieleckiego i rzeszowskiego. Muzeum prowa Zl ., .' we W y s t a w a. Muzeum posiada wystawę stałą oraz organ~:~~e d~~:s~U~ czy objazdowe zgodnie z ogólnie przyjętym w Centralnym ą planem podziału wystaw. . . . do ln. d t . dz'ały j w wYmIemłam stosowme Wystawa stała pOSIa a rzy l .d : l Usług na 1952 r. uzgodniodvwidualnego Schematu Wytycznych w Zla e . n~go z Muzeum przez Centralny Zarząd Muzeow. l.ęÓW Muzeum, które zreorganizowało się w 1945 r. z resztek przedwojennego Muzeum Etnograficznego w pierwszej swej fazie liczyło na silniejszy roz .• wój i przybytek zabytków a także materiału ilustracyjnego, którego w swej pierwszej fazie rozwoju nie posiadało. Zmiany więc w ekspozycji następowały dosyć szybko. W 1946 r. rozszerzając lokal powiększyło ekspozycję, lecz dopiero po upaństwowieniu w 1950 roku mogło zmienić estetyczną oprawę ekspozycji dając do okien firanki i story. Firanki zasłaniają ramy okienne, uniemożliwiają rozpraszanie uwagi widza przez wyglądanie na zewnątrz, a także dają równiejsze matowe światło. Szare story dają obojętną plamę w oknie i zasłaniają sale zbyt naświetlone. Lokal wystawowy Muzeum jest zbyt mały, aby można było potraktować wszystkie działy jednakowo. To też, chociaż Muzeum eksponowało materiał ze wszystkich działów kultury, niektóre ekspozycje były silniej podkreślone, np. dział sztuki, strojów, chociaż nie zaniedbało pokazania narzędzi produkcji. Np. w 1951 r. opracowano ilustracyjnie dział garncarstwa rozszerzając w ekspozycji narzędzia pracy. Opracowano ilustracyjnie budownictwo, narzędzia pracy i niektóre zagadnienia społeczne: jak rozwarstwienia klasowe na wsi objawiające się w wielkości chat, postęp w sposobach wydobywania wody, uwzględniając równocześnie typologię chat, budynków gospodarczych i urządzeń pomocniczych. Założenie nowo eksponowanej wystawy jest następujące: w dziale "narzędzia produkcji" eksponowano poszczególne typy narzędzi produkcji, ich rozwój i związane z nimi wytwory i typy gospodarki jako odpowiadające podstawowym sposobom zdobywania żywności. Poszczególne zagadnienia są wyodrębnione w oddzielnych tablicach, np. historia pozyskania ognia dla człowieka, techniki niecenia ognia. Korzyści płynące ze znajomości użytkowania ognia, jak oświetlenie, gotowanie jadła, ciepło. Obok tablicy ilustrującej zagadnienie ognia pokazane do niedawna używane przyrządy do niecenia ognia i oświetlenia. Ponieważ układ rozwoju kultury według Morgana i Engelsa opiera się na materiale ludów pierwotnych a w Muzeum posiadamy materiał ekspozycyjny polski współczesny bądź sięgający połowy XIX stulecia, w ekspozycji opierając się na zasadniczym podziale podajemy obraz gospodarki historycznie znanej w Polsce oraz ten rodzaj przemysłu, który bądź w pierwotnej gospodarce, bądź w współczesnej jest naj ściślej z nią związany, a więc ze zbieractwem, z rybołówstwem i łowiectwem - plecionkarstwo, llbok w sali garncarstwo. Z pasterstwem nizinnym i górskim - techniki wyrobu przedmiotów z drzewa, z rolnictwem. - kowalstwo, z budownictwem - ciesiołka i stolarstwo, ze strojem - tkactwo. Bliższe zasady ekspozycji poszczególnych grup przedmiotów są następujące: W garn'::arstwie zilustrowano cykl wyrobu naczynia od kopania gliny aż do sprzedaży wypalonego garnka. Pod ilustracjami pokazano narzędzia produkcyjne: koła garncarskie (sponowe, bezsponowe i rekonstrukcję ręcznego), kamień do ucierania ołowiu, żarna do ucierania szkliwa, makietę garncarza przy kółku garncarskim, model pieca garncarskiego . Ceramika pokazana zagadnieniami. Najpierw zgrzebna i siwa, malowana pobiałką. częściowo szkliwiona i całkowicie, z ornamentami podszk1iw_ 74' �1171 1170 nymi oraz różne typy ornamentyki: ryta, stempelkowa, malowana. W tejże sali wydzielone ośrodki garncarskie, które produkują dla miast ceramikę ozdobną jak Konopczyńskiego w Bolimowie, Necla w Chmielnie, Łukaszczyka w Zakopanem oraz plastykę w glinie z Iłż,y. Pokazano również naczynia ludów pierwotnych: drewniane - afrykańskie, gliniane - indiańskie. W drugiej sali pokazane są naczynia typologiczne ułożone z podkreśleniem funkcji naczyń: dzbany, naczynia baniaste, szerokootworowe, cylindryczne, misy, dwojaki oraz przedstawione najbardziej charakterystyczne ośrodki garncarskie. W innych grupach przedmiotów np. w rolnictwie pokazujemy narzędzia pracy służące do uprawy roli: radła, płużyce, pługi, brony. Wyodrębniamy typ oraz kolejność użycia narzędzi przy uprawie roli. Wiążemy z nimi przedmioty używane współcześnie, jak siewnice, kosze do noszenia kartofli przy ich sadzeniu, kosze używane przy kopaniu kartofli oraz kopaczki, kosy, sierpy i przyrządy do ostrzenia kosy. Przedmioty te są ustawione wzdłuż jednej strony sali, wzdłuż przeciwnej ściany przyrządy przetwórcze bądź magazynowe jak żarna, stępy, przyrząd do czyszczenia siemienia, toki i beczki do przechowywania ziarna, miary plecione i drewniane, sita. Z innych działów bliżej opracowywane tkactwo, budownictwo i strój. Ekspozycja nie jest wykończona i braki mają być uzupełnione w tym roku. Należy wziąć pod uwagę, iż Muzeum posiada mały lokal i w ujęciu materiału bądź w opracowaniu planowym, czy tekstowym musi dostosować się do ilości miejsca. W y s t a w a o b j a z d o wazostała zorganizowana w 1951 roku pt. "Naczynie w kulturach ludowych". EkslPonowana w Łodzi z rozszerzonym materiałem od połowy czerwca do połowy lipca. W terenie była 3 miesiące. Objechała 23 miejscowości woj. łódzkiego. Frekwencja: 45.567 osób. W 1952 roku wystawa objechała 20 miejscowości w woj. warszawskim, pomorskim. gdańskim, koszalińskim i poznańskim. Od g maja do dn. 31. VIII. 52 frekwencja na wystawie wynosi 19.269. Zagadnienia wystawy ujęte w 19 planszach, materiał oryginalny mieści się w 13 szafach. Na początku wystawy 2 tablice. Jedna z cytatą Bolesława Bieruta, druga zawiera w skrócie treść wystawy. W zagadnieniach wystawy szerzej orientuje Przewodnik po Wystawie. W y d a w n i c t w a: Katalog garncarstwa ludowego woj. rzeszo'wskiego 1952. Praca zbiorowa pod kierunkiem Janiny Krajewskiej. P 1" a c e n a u k o w o - b a d a w c z e: Muzeum w bieżącym roku przeprowadza badania w Czarnocinie (pow. łódzki) nad kulturą materialną, które mają na celu zebranie materiału do monografii; współpracuje z P. T. L. w kierunku zebrania materiału do zagadnienia uprawy roślin i hodowli bydła. Badania odbywają się przy pomocy zespołu naukowego Muzeum. Muzeum w długofalowym planie badań postawiło jako zadanie badania terenowe jednej wsi rocznie w jednym powiecie województwa łódzkiego dla uzyskania obrazu kultury danego województwa. Ponieważ poszczególne zagadnienia dla opracowania są podzielone między pracowni- ków, każdy z n~ch w zakres.ie swego tematu wykonuje sprawdzające badania w pe~ym zaSlęgu tery tonalnym związanym z badanym obiektem. ~rocz tego w ramach. możliwości Muzeum będzie dokonywało zdjęć str?J~w ludowych w tereme, niezależnie od pory roku dla uzyskania jak naJwlększego • t . b' materiału w tym kierunku. Uwzględnl'one będ ą st'rOJe od Ś . Wlę ne l u lOry przy pracy. Muzeum projektuje badania w pow. rawsko-mazowieckim. Działalność oświatowa: . Muzeum dotychczas posiadało jednego oświatowca. DO!Piero od 15 lipca. dz.lał . ten został zreorganizowany i przez dodanie dwóch oświatowców zamleUlony w zespół. WYci~czki pr~ych?dząc.e były oprowadzane przez pracowników nauko~ych, ktorzy ~sLadaJą zamteresowania pedagogiczne W niedzielę równiet Jed.en p:aco\Wllk naukowy oprowadzał wyciec~i zgłaszające się bądź zbierał zwledzaJących i udzielał objaśnień dotyczących ekspozycji, , Janina Krajewska DZIAŁ ETNOGRAFICZNY MUZEUM POMORSKIEGO W TORUNIU Dz~ał ten stanowi część składową Muzeum Pomorskiego. Został on Zorga~llzo~any ~ lfltach 1946-1948 dzięki gromadzeniu zabytków na tereme P?łnocneJ Polski. Obejmuje wszystkie dziedziny kultury ludowej ze szczegolnym uwzględnieniem rybołówstwa. Zbiory mieszczą się w wystawo:vych pokojach II piętra Ratusza oraz w magazynach. ~le. ;-v~stawione są (zmagazynowane) takie działy jak: plastyka ludowa i odzlez , mstrumenty muzyczne, zabawkarstwo, obrzędowość i źycie społeczne. Dział posia?a skromną, podręczną bibliotekę oraz archiwum dotyczące przede wszystklm dokumentacji zbiorów. Zbiory zaopatrzone w liczne ilustracje a także w napisy objaśniające zostały pocz.ątkowo wys~awione .według form gospodarki, jak łowiectwo, hodo~l~ zWle~ząt, rybołowstwo ltd., z uwględnieniem najstarszych i najbardzl~J prymltywnych, a także najbardziej charakterystycznych zabytków oraz zywych narzędzi i sprzętów, odgrywających jeszcze współcześnie gospodarczo-społeczną rolę. r :-:Zy tym zwr~cono u:va~ę na przedstawienie tych obiektów, które były \\łaSCIWe terenowI Polskl połnocnej, a w szczególności terenowi Kaszub M~zur, War~ii, Krajny, Kociewia. ziemi Michałowskiej, Kujawom. a takż~ BLałDstocczyznie i KutlPiom. Rybacki: narzędzia kolne gromadzone były z terenu całej Polski. IlustraCJe. zwracają szczególną uwagę na przedstawienie narzędzi w ręku człowleka. w pracy, na tle właściwego mu środowiska. , Odzież wystawiono w październiku 1952 r. �1172 Wystawa rozwoju narzędzi pracy W grudniu 1950 roku została otwarta wystawa rozwoju wybranych narzędzi pracy, dająca nowe ujęcie części zbiorów, uwzględniająca rozwój i przekształcenia narzędzi pracy w oparciu o środowisko fizjograficzne i gospodarczo-społeczne. Jako materiał wystawy zostały wybrane narzędzia służące do niecenia ognia, do orki i do oczyszczania i mielenia ziarna, plecionkarstwo i tkactwo oraz narzędzia do kłucia ryb. Przy opracowywaniu tej wystawy oprócz materiałów etnograficznych przy pomoey Działu Archeologicznego zostały uwzględnione materiały archeologiczne (oryginalne przedmioty) oraz historyczne. Celem wystawy było przedstawienie, o ile na to pozwoliły dostępne materiały naukowe, rozwoju i przekształceń narzędzi w perspektywie historycznej na tle podłoża fizjograficznego oraz gospodarczo-społecznego, podkreślenie wartości pierwotnych wynalazków, które dały asumpt do powstania i rozwoju udoskonalonych narzędzi współczesnych, udział człowieka w tworzeniu kultury, oraz wydobycie regionalnych cech wytworów kultury materialnej, rzucających światło na problemy etnogenezy. Poza tym wystawa miała na celu podniesienie wartości narzędzi pracy w celu propagowania idei poszanowania i ochrony zabytków kultury materialnej, jako dokumentów historycznych. Wystawa była otwarta w trzech osobnych salkach, a mistępnie została przeniesiona i wcielona do stałych wystaw Działu Etnograficznego. Opis wystawy , I 1173 3. Oczyszczanie i mielenie ziarna . . <:)czyszCza?ie. i l~ielenie ziarna ilustruje rysunek, przedstawiający naczyme do prazema ZIarna, dalej oryginalne stępy ręczne i nożne oraz żarna przedhistoryczne i żarna rotacyjne w kadłubie i skrzynkowe. Następne ilustracje dają obraz żaren egipskich sprzed ok. 2000 lat przed n. e., żaren rzymskich oraz średniowiecznych. Rysunek przedstawia konstrukcję żaren, młyna wodnego i parowego. ( • I 1. Niecenie ognia Oryginalne, barwne ilustracje przedstawiają zastosowanie ognia przez człowieka pierwotnego oraz sposoby niecenia. O jego rozwoju mówią wystawione oryginalne krzesiwa sprzed 2000 i 1000 lat, krzesiwo z XIX i początku XX wieku, oraz współczesne zapałki i .zapalniczka. 2. Rozwój orki Rozwój orki ilustrują oryginalne motyki rogowe, kopaczka kamienna sprzed ok. 2000 lat i radło kamienne, poza tym ilustracje przedstawiające rekonstrukcję motyki, obraz kopaczy egipskich, orkę radłem przy zastosowaniu wołów, znaną ze szwedzkich rysunków skalnych, następnie różne formy radeł oraz rozwidlonych kopaczek i soch, płużyc i pługów, dające pojęcie o ich przekształceniach i rozwoju, z uwzględnieniem ilustracji wieloskibowego pługa ciągnionego przez traktor. Narzędzia do orki przedstawiono w postaci okazów reliktowych, jak oryginalne radła służące do orki ugorów i do podgarniania kartofli, jak socha i jarzmo na woły. Fotografie ilustrują chłopów przy pracy na tle swego środowiska. Napisy mówią o historii i rozwoju narzędzi i ich wartości produkcyjnej. Mapa daje zasięg sochy dwupolicowej i łopatkowej . .i .,i 'l Ryc. 1. Wystawa rozwoju wybranych narzędzi Oczyszczanie i mielenie ziarna. pracy. Napisy mówią o historii i rozwoju żaren, których zasada weszła jako element podstawowy do współczesnych, udoskonalonych młynów wodnych, parowych i elektrycznych. W końcu wykres daje obraz porównawczy produkcji przy zastosowaniu stępy. żaren, wiatraka. młyna parowego i elektrycznego. 4. Od plecionkarstwa do tkactwa Plecionkarstwo zostało przeds.tawione w okazach różnych niedokończonych koszy plecionych z witek za pomocą techniki krzyżowo-żeberkowej oraz łapci plecionych techniką krzyżową itd. Tak zwane ,krosna do tkania sit" ilustrują prymitywną formę warsztatu ręcznego nie o~erującego jeszcze �1174 ciągłą mClą. Narzędzie to rzuca światło na drogę rozwoju krosien. Dalej przedstawiono narzędzia do obróbki włókna. dzięki którym pojawia się nić ciągła dająca początek tkactwu. Ilustracje przedstawiają wrzeciona egipskie i greckie oraz polskie przęśliki do obciążania wrzecion z Pomorza sprzed ok. 2500 i 2000 lat oraz z okresu wczesnohistorycznego. Wreszcie wystawiono wrzeciono obciążone kartoflem, ws!półczesne wrzeciono i kołowrotek. Słomianka stoi do pewnego sto:mia na drodze między plecionkarstwem i tkactwem. Ilustracje przedstawiają narzędzia w ręku kobiet oraz współczesną zmechanizowaną samoprząśnicę fabryczną posiadającą około 460 wrzecion. Wykres ilustruje wpływ rozwoju narzędzi na wzrost produkcji, przedstawiając porównawczo wydajność wrzeciona, kołowrotka i maszynowej samoprząśnicy. Narzędzia oryginalne ilustrują przygotowywanie nici oraz tkanie na krosienkach nicielnianych, na deseczce tkackiej i na krosnach. Właściwe tkactwo zostało przedstawione w ilustracjach warsztatów: pionowego obciążonego kamieniami (obok którego znajdują się oryginalne ciężarki gliniane do obciążania nici osnowy z Kujaw z ok. X w.), dalej różnych typów warsztatów pionowych i poziomych oraz mapy zasięgu różnych technik tkackich na świecie, wreszcie ilustracje współczesnej maszyny tkackiej. Napisy mówią o historii rozwoju narzędzi i ich roli społecznej, o znaczeniu wprowadzenia maszyn w okresie kapitalizmu oraz o roli kobiet ytkaczki w okresie wspólnoty pierwotnej, feudalizmu, kapitalizmu i w ustroju socjalistycznym. Wykres pokazuje porównawczo wydajność ręcznego i maszynowego wrzeciona. W celu zaznajomienia zwiedzających, a w szczególności młodzieży szkolnej z narzędziami i techniką pracy, Muzeum Pomorskie urządzało demonstracje przędzenia na wrzecionie i na kołowrotku oraz tkania na deseczce tkackiej i na krosnach, co wzbudzało ogromne zainteresowanie. 5. Narzędzia kolne do połowu ryb Wystawa ma na celu pokazanie rozwoju narzędzi do kłucia ryb od najbardziej pierwotnych jakim jest zaostrzony kij, poprzez oszczepy z ostrzem krzemiennym lub kościanym aż do chwili, w której przekształca się ono z jednej strony w wielozębną ość żelazną, a z drugiej - na drodze rozwoju harpuna we współczesny harpun przemysłowy wystrzelany 7. działa, służący do połowu wielorybów. Wystawa oparta o materiał pochodzący z całej Polski przedstawia takie oryginalne okazy jak jednozębna i dwuzębna ość do połowu karpi i ość trójzębna oraz ości wielozębne ułożone według wyróżnionych tradycyjnych typów charakteryzujących określone tereny. Spośród ości do cennych należy pochodząca z wschodniej Polski ość składana z dwóch części, znana z wykopalisk wczesnośredniowiecznych z Biskupina i ze starożytnej Rusi i Estonii r , ~ ••I 1175 oraz z Danii, a także nowy typ powstały w wiązku z przerabianiem na ten cel narzędzi rolniczych. Spośród narzędzi morskich cenną kolekcję przedstawiają ości (bodarze) do połowu węgorzy oraz grzebień i kotwa, jako narzędzia nowsze. Poza tym wystawione są haki do podchwytywania ryb i harpuny oraz tzw. beka do połowu fok. Obok znajdują się narzędzia kowalskie do wykonywania ości oraz ość w różnych stadiach wykonania . Ilustracje (fotografie i rysunek) dają obraz zastosowania narzędzi w świecie starożytnym oraz współcześnie w różnych krajach. Wystawa ta ma na celu pokazanie rozwoju i przekształceń narzędzia w perspektywie historycznej. oraz związku ze środowiskiem fizjograficznym Ryc. 2. Wystawa rozwoju wybranYi~h narzędzi Narzędzia' kolne. pracy. (budowa nar~ędzi, przystosowanie do gatunków poławianych ryb, do dna itp.), ma też uświadomić niszczycielski ich charakter. Napisy wprowadzają w historię narzędzi i ich zmienną rolę podkreślając, iż przynoszą one dorywczą korzyść w gospodarce indywidualnej, zaś są szkodliwe w uregulowanej gospodarce społecznej i dlatego są zwalczane. Narzędzia te w zestawieniu np. z udoskonalonymi współczesnymi sieciami stanowią wyraźną pozostałość da wnych epok. Działalność Działu Etnograficznego Muzeum Pomorskiego w Toruniu sprowadza się do gromadzenia zbiorów wraz z dokumentacją, do zabezpieczenia ich i opracowywania w celu przygotowywania wystaw oraz publikacji naukowych oraz naukowo-popularnych. W tym celu przy �1177 1176 współpracy i pomocy P. T. L. rozpoczęte zostały monograficzne badania terenu Kujaw, a w szczególności wsi Zakrzewo w pow. Aleksandrów, poza tym gromadzone są materiały do sztuki ludowej oraz do rybołówstwa śródlądowego i morskiego. Prowadzone są też wespół z P. T. L. posiedzenia seminaryjne z referatami dyskusyjnymi na temat bieżących opracowywanych problemów naukowych oraz zbiorów. Zbiory Działu, magazyny, biblioteka oraz archiwum udostępnione są dla społeczeństwa, które z nich korzysta w pracach oświatowo-dydaktycznych szkół, świetlic, teatrów itd. Prace oświatowe Muzeum prowadzi Biuro Społeczno-oświatowe organizując frekwencję, odczyty, propagandę w prasie, radio itd., w której to pracy biorą również udział pracownicy Działu Etnograficznego, udzielając poza tym konsultacji fachowych etc. Najbliższe zamierzenia Działu Etnograficznego to opracowanie nowej wystawy dotyczącej zbieractwa, hodowli zwierząt z pszczelnictwem i uprawy roślin wraz z transportem oraz odzieży w celu ujęcia zbiorów na tle historii i podłoża geograficznego oraz społeczno-gospodarczego. Wystawy stałe działów dotyczących zdobywania żywności zostały w końcu 1952 roku gruntownie zreformowane w myśl współczesnych wymagań. W 1953 roku otwarto Dział Sztuki ludowej (wybrane zagadnienia), które umieszczono w jednej sali. Z działu tego wystawiono zdobnictwo przedmiotów użytkowych, przedmioty obrzędowe, przedmioty magii rolniczej, malarstwo kultowe i świeckie oraz wycinanki, rzeźbę kultową i świecką, ceramikę i zabawki. Maria 1 Znamierowska-Priifferowa Z WYSTAWY STROJOW LUDOWYCH POŁNOCNEJ W MUZEUM POMORSKIM W TORUNIU POLSKI W dniu 26 pażdziernika 1952 roku w Muzeum Pomorskim w Toruniu została otwarta wystawa strojów ludowych Północnej Polski: strój ludowy pałucki, kujawski, przesiedleńczy opoczyński z terenu Kujaw, warmiński. mazurski oraz kurpiowski. Z okazji otwarcia wystawy odbyła się prekcja o stroju ludowym wraz z pokazem eksponatów, na której przemówili Dyrektor Muzeum Prof. dr Jerzy Remer, Kustosz Działu Etnograficznego dr Maria Znamierowska-Prilfferowa, oraz mgr Halina Mikułowska. W jednej z sal zabytkowego ratusza toruńskiego umieszczono gabloty z eksponatami. Najwięcej eksponatów wystawiono z regionu kujawskiego, któremu poświęcono I, II, IV i VIII szafę. W pierwszej szafie wystawiono stroje kobiece; strój kobiecy codzienny oraz strój kobiecy świąteczny. Tło gabloty wypełnia ogromna chusta tzw. turecka wykonana z dużej llości kawałków starych chust, następnie zszyta oryginalną nicią z tychże chust, pokryta ręcznie wyszytym ornamentem analogicznym do chust i f fabrycznych tego rodzaju. Wystawione stroje kobiece obrazują różnice pomiędzy strojem codziennym a strojem świątecznym. Niektóre części stroju pochodzące z końca XIX wieku, obecnie nie spotykane w t~renie zasługują na miano zabytków. Jako dopełnienie stroju kujawskiego w następnej gablocie umieszczono strój męski świąteczny oraz strój weselny panny młodej przykład wpływów miejskich końca XIX wieku na strój ludowy. Jedynie kolor i tworzywo zachowały dawną formękompozycja i krój uległy wpływom miejskim. Jest to jeden z nielicznych okazów weselnego stroju kujawskiego. W następnych gablotach umieszczono czepce kujawskie dając ich przegląd z uwzględnieniem ~ajtypowszych technik zdobienia. Czepce owe zgromadzone obecnie drogą poszukiwań terenowych tworzą tu znaczną kolekcję. Spośród tiulowych czepców świątecznych są reprezentowane głównie techniki wyszywania na tiulu z aplikacjami. Obok czepców wystawiona została znaczna kolekcja kołnierzyków pochodzących w większości z byłego Muzeum Nadgoplańskiego w Kruszwicy, gdzie również stanowiły jedną z bogatych kolekcji tego rękodzieła. Znaczniejszą ilością eksponatów reprezentowany jest region pałuck!. Z dwóch gablot poświęconych na zobrazowanie stroju paluckiego, w jednej pomieszczono strój kobiecy codzienny oraz strój świąteczny po części rekonstruowany, a także strój dziewczęcy świąteczny. W drugiej gablocie umie,. szczono kolekcję czepców, jakie zgromadzono w ostatnim czasie w wyniku poszukiwań terenowych Mgr Haliny Mikułowskiej. W codziennym stroju kobiecym dominuje jednostajność tworzywa oraz monotonia barw przystosowanych do codziennego życia wieśniaczego. Czepce ·będące głównym elementem zdobniczym i dekoracyjnym w stroju świątecznym reprezentuje tu zwykły biały czepiec płócienny o prostych motywach haftu. Do oryginalnych należy strój dziewczęcy świąteczny będący jedynym eksponatem w tutejszym muzeum. Analogicznie do gabloty czepców kujawskich udało się w jednej gablocie zgromadzić cały szereg czepców kobiecych pałuckich, gdzie odpowiednio uszeregowane pozwalają na zaznajomienie się z ich technikami zdobniczymi. Spośród stosowanych technik dadzą się wyróżnić głównie aplikacje na tiulu, przewlekanie na tiulu oraz haft na tiulu u starszych ręczny, u nowszych maszynowy. W związku z poszukiwanami stroju w terenie udało się odnależć kilka czepkarek, które pomogły w konserwacji obiektów. Strój pałucki pochodzi głównie z okolic Znina, Barcina i Godawy koło Biskupina. Jako następny zobrazowany jest region warmiński reprezentowany głównie materiałem ilustracyjnym z braku oryginalnych eksponatów, oraz bogatą kolekcją czepców kobiecych, które stanowią cenny nabytek Muzeum Pomorskiego w Toruniu jeszcze z okresu przed 1929 roku. Odpowiednio dobrany materiał ilustracyjny w części wypełnia braki eksponatów. W podobny sposób zobrazowano region mazurski. Dużą pomoc w uzyskaniu odpowiedniego materiału ilustr. oddało Muzeum Mazurskie w Olsztynie, które udostępniło materiał ilustracyjny z posiadanych kolekcji. W następnej gablocie umieszczono strój kurpiowski reprezentujący strój ludowy Puszczy Zielonej - jest to komplet stroju kobiecego świątecznego. �1179 1178 8. Gabinet Numizmatyczny 9. Dział Historii Kultury Materialnej 10. Dział Kultury i Sztuki Ludowej 11. Dział Instrumentów Muzycznych. Jako muzeum okręgowe Muzeum Narodowe w Poz~anll\ spr~wuje nadzór nad muzeami regionalnymi w Kaliszu, Lesznie ~ PIle wOJ~wodz~wa znańskiego oraz w Gorzowie, Międzyrzeczu, Nowej Soh I ZIelonej Gorze województwa zielonogórskiego. .' . Oprócz głównego gmachu przy Alejach Marcinkowsklego 9 posIada Muzeum w Poznaniu kamienicę Grodzickich przy Starym Rynku na .pomieszczenie Działu Instrumentów Muzycznych, zabytkowy ratusz J~ko pomieszczenie Muzeum Historii pozna~ia i ~am:~ Przemysława, .ktor~ po odbudowie pomieści ekspozycję DZlału Hlston~ Kultury ~atenalneJ oraz Oddziały w Rogalinie pow. Śrem i w Gołuchowle pow. Jarocm. W ~ogalinie znalazła pomieszczenie ekspozycja rzemi.osła ar~y~tycz~e.go w POWlą~ zaniu z dokumentami zjawisk historycznych l polskiej mysll postępowej oraz dział etnograficzny. Gołuchów służy na razie celom magaz~nowym .. Biblioteka muzealna liczy 16729 tomów. Pozycji EtnografIcznych Jest Ważnym przyczynkiem do poznania stroju opoczyńskiego jest strój opoczyński przesiedleńców z terenu Kujaw z lat 1923-1945 r. Przykład ten obrazuje proces trwałości i niezmienności stroju, który nie uległ asymilacji w nowym terenie. Podobnie przedstawiono strój grupy Mazowszan spod Mińska Mazowieckiego obecnie przesiedlonych na obszar powiatu świeckiego na Pomorzu. Przestrzeń pomiędzy gablotami wypełniają drewniane skrzynie malowane, zgromadzone z terenu Kujaw. Całości dopełnia bogaty materiał ilwstracyjny wSlPOmiany przy qpisie strojów wykonany wyłącznie przez Dr Marię Znamierowską-Prillferową. Wiele ilustracji obrazuje Kujawy ze zrómicowaniem stroju z Kujaw "Białych" oraz Kujaw "Czarnych". Sa'la uwień,czona została ogromnym "pająkiem" wykonanym w okolicy Nieszawy na Kujawaoh, podabnym do !pająków kurpiowskich z ciętej słomy. Bogato reprezentowany strój kujawski zawdzięcza Muzeum systematycznym badaniom etnograficznym nad kulturą ludową Kujawiaków przeprowadzonym przez zespół etnografów Oddziału Toruńskiego PTL, oraz subwencjom udzielanym przez Zarząd Główny PTL. Ośrodek PTL w Toruniu pracuje zespołowo w ramaJch prac nadreedycyją O. Kolbel"ga. Ważnym ogniwem V\'spółpracy pozwalającym na szerokie możliwości badań daje współpraca z Muzeum Pomorskim w Toruniu, co pozwoliło na zgromadzenie dużej kolekcji materiału faktograficznego. Dzięki prowadzonym pracom nad monografią regionu kujawskiego materiały i eksponaty ulegają ciągłym wzbogaceniom w myśl założeń, że strój ludowy mówi o starych odrębnych tradycjach ludu, o jego poczuciu piękna a także o zróżnicowaniu społecznym - o dawnej doli i niedoli - strój ludowy to źródło współczesnej twórczości zasilające nowe życie Polski Ludowej, która szanuje i otacza opieką swe cenne zabytki. Ryszard Kukier SPRAWOZDANIE w zakresie po- w niej 173. .' 'd . Archiwum, z wyjątkiem akt własnych, muzeum me posiada. PrzeWI Uje się ~organizowanie archiwów w obrębie działów. . .. Przy muzeum czynne są następujące pracowme: konse~wacJI malar.~ stwa konserwacji rzemiosła artystycznego, konserwacji mebll, konserwac.Jl tkanIn, konserwacji grafiki, laboratoria chemiczno-doświadcza.lne, pracowm~ fotograficzna .stolarnia i ślusarnia. Nieczynna jest pracowma konserWaCjI Z DZIAŁALNOŚCI MUZEUM NARODOWEGO W POZNANIU Działu Kultury i Sztuki Ludowej Sprawozdanie Działu Kultury i Sztuki Ludowej poprzedzam zwięzłymi informacjami odnoszącymi się do całego muzeum, gdyż sprawy dawnych poznańskich zbiorów etnograficznych i wszystkie sprawy administracyjno· gospodarcze wiążą się z centralą. Muzeum Narodowe w Poznaniu jest instytucją naukowo-badawczą typu artystyczno-historycznego i posiada następujące działy: 1. Zbiory Sztuki Starożytnej 2. Zbiory Sztuki Średniowiecznej 3. Galerię Malarstwa Polskiego XVI-XVII w. 4. Galerię Malarstwa Polskiego XIX-XX w. 5. Galerię Malarstwa Obcego 6. Zbiory Rzemiosła Artystycznego 7. Gabinet Rycin I r I rzeźby. ., 'k d .. t . Dyrekcję stanowią: dyrektor, wicedyrektor l klero~m a .~l1ms L4 cyjny. W działach naukowo-badawczych pracują: kierown:k ga~er~I, 10 ku~ stoszy, 9 asystentów, kierowniczka biblioteki,. P?mocmk blblI~tekars~I i magazynier zbiorów. W dziale naukowo-oswlatowy.m .1 klerowmk i 8 asystentów-instruktorów, w dziale wystaw. czaso~ych l obJazd?~vych kierownik, w dziale muzeów regionalnych - klerowmk. ~sys~en;l-mstruktorzy biorą również udział w pracach związanych z funkCją dzmłow wystaw czasowych i muzeów regionalnych. .. . W administracji zatrudnionych jest 14 pracow~llkow b.1UrO~ych i 31 pracowników obsługi. Cyfry obejmują centralę ł~czme z oddzl~łaml. Zbiory Muzeum Narodowego składają się z obiektow wł<~snych l ~zereg~ kolekcji, powstałych na terenie Wielkopolski w ciągu XIX WIeku. Gł~wn~ml są zbiory Pozn. Towarzystwa Przyjaciół Nauk, powstałego w 1857 r. l zblOry Muzeum Krajowego. Zbiory TPN zostały w roku 1923 przekazane Muzeum Wielkopolskiemu w depozyt. Zawierają one w s?bie ~~lekcj~ wcześniejsze, np. szamotulskiego Towarzystwa Zbieraczy StarozytnoscI Krajowych (J. Moraczewskiego), a nawet obrazy z Galerii Stanisława ~ugusta. W zbiorach TPN przeważały do lat 70 ub. w. eksponaty archeologIczne. Od r. 1872, po złożeniu w darze przez Seweryna Mielżyńskiego galerii miło sławskiej oraz zbiorów Edwarda Rastawickiego wzrosła znacznie wartość kolekcji s7.tuki. �1181 1180 tylko 45 eksponatów, które weszły w skład tworzonego po wojnie nowego zbioru. Zachowała się kolekcja Zwierzyckiego. Bezpośrednio po wojnie postanowiono dział etnograficzny zorganizować na nowo. Zebrano pewną ilość strojów drogą darów od poznańskich Bambrów oraz od mieszkańców Dąbrówki Wlkp. z powiatu międzyrzeckiego. Eksplorację terenową na większą skalę rozpoczęto wczesną wiosną w roku 1949, gdy zapadło postanowienie, źe dział etnograficzny uzyska pomieszczenie na ek~pozycję w gmachu dawnej Galerii Raczyńskich w Rogalinie. Już w dniu 24 lipca 1949 r. dokonano uroczystego otwarcia ekspozycji działu. której zadaniem jest zilustrowanie jak najwszechstronniejsze kultury ludowej wielkopolskiego regionu .Ekspozycja zasilona w znacznej mierze depozytami uległa w następnych latach pewnym zmianom, związanym głównie z wycofywaniem depozytów i zastąpieniem ich materiałem własnym, zbieranym juź teraz systematycznie przez dział na terenie Wielkopolski i pogranicznych powiatów Ziemi Lubuskiej. W międzyczasie też przekazana została kolekcja nowogwinejska J. Zwierzyckiego Muzeum Kultur Ludowych w Młocinach. W końcu r. 1953 ilość eksponatów w poszczególnych grupach rzeczowych była następująca: 47 Budownictwo i osadnictwo wiejskie 150 Zajęcia podstawowe (rolnictwo, rybołówstwo, bartnictwo) Przetwórstwo (przeróbka surowców mineralnych, 1659 zwierzęcych i roślinnych, z plecionkarstwem i tkactwem) 223 Gospodarstwo domowe 498 Sztuka, ubiory i obrzędy 219 Różne i nieokreślone Drugi trzon stanowią zbiory Muzeum Krajowego, powstałego w Poznaniu w r. 1893, które przejęło kolekcje miejscowych towarzystw naukowych. Trzon ten zasilony został przysłanymi z Berlina rzeźbami i obrazami z wyraźną tendencją germanizacyjną· W roku 1903 przeszła w formie depozytu do muzeum poznańskiego Galeria Atanazego Raczyńskiego, zawierająca głównie dzieła malarstwa obcego (197 eksponatów). Muzeum uzyskało nowy, dzisiejszy gmach w r. 1904. W r. 1919 przejęła je administracja polska i przemianowała na Muzeum Wielkopolskie. W r. 1923 po wydzieleniu zbiorów archeologicznych i przyrodniczych pozostają w gmachu Muzeum Wielkopolskiego zbiory artystyczne. Ze zbiorów archeologicznych i przyrodniczych utworzono osobne oddziałY Muzeum Wielkopolskiego, z których w roku 1945 powstały samodzielne placówki naukowe i administracyjne. w roku 1950 w dniu 18 czerwca nadano Muzeum Wielkopolskiemu zaszczytną nazwę Muzeum Narodowego. Straty poniesione w dobie okupacji hitlerowskiej wyraźają się cyfrą 17443 obiektów. Najpowaźniejsze ilościowo występują w Gabinecie Rycin (11 253) i w etnografii (3500). Ilościowo mniejsze, ale za to b. dotkliwe, w rzemiośle artystycznym (1205) i w obu działach malarstwa (878). Reszta strat przypada na inne działy. Cyfry powyźsze ilustrują straty zestawione juź po zakończeniu akcji rewindykacyjnej. Celem Muzeum Narodowego w Poznaniu jest: Gromadzenie obiektów ze wszystkich dziedzin sztuki europejskiej z wyjątkiem archeologii, ze specjalnym podkreśleniem sztuki polskiej, a ponadto dokumentacji historycznej. Prace badawcze w zakresie specjalności reprezentowanych przez Muzeum. Usługi dla instytucji naukowych i pracowników naukowych, dla instytucji społecznych i kulturalnych. Udostępnienie zbiorów naj szerszym masom społecznym i ich właściwa interpretacja przez organizację wystaw czasowych i stałych, wystaw objazdowych, akcję odczytowo-propagandową, pokazy i akcję wydawniczą. Organizacja muzeów regionalnych i opieka nad nimi oraz naleźyte ich wyposaźenie w środki ekspozycyjne i dydaktyczne. Z b i o l' yet n o g l' a f i c z n e znalazły pomieszczenie w gmachu ówczesnego Muzeum Wielkopolskiego w r. 1921. Oficjalne otwarcie ekspozycji ludoznawczej nastąpiło w dniu 22 maja. Cała kolekcja ludoznawcza obejmował~ o~oło 1300 pozYC~i. Wystawionych było 600 eksponatów. Przewaźały stroje l hafty. WystaWIOny w Muzeum Wielkopolskim zbiór etnograficznv powstał w r. 1911 dzięki zabiegom Heleny Cichowiczowej i jej córki Wie'~ sławy, w oparciu o powstałe w r. 1910 Towarzystwo Ludoznawcze w Ponaniu. Zbiór t'2n poprzednio mieścił się w Muzeum im. Mielźyńskich. . . W nowym po:nies:czeniu rozró~ł się dział etnograficzny przed II wojną ~w~utową ~o okoiO 3000 eksponatow, nie licząc materi2Jów archiwalnych l tlusU'ucYJnych oraz zbiorów J. Zwierzyckiego, ofiarowanych M<lzeum w .1'. 1922. Prawie cały zbiór etnograficzny uległ w dobie rządów hitlerowskich rozproszeniu i zniszczeniu. Drogą rewindykacji wróciło do Poznani~ Razem i 2296 Zbiory rozmieszczone są w 4 magazynach i w 5 salach wystawowych w Rogalinie. Podział w magazynie odpowiada podziałowi ekspozycji. Pomieszczenia magazynowe i ekspozycyjne są na ogół dostosowane do potrzeb zbiorów etnograficznych. W salach wystawowych z górnym oświetleniem zbiory posiadają dobre w zasadzie warunki ekspozycyjne. Z powodu trudności technicznych nie u.dało się jednak wyeliminować znacznych wahań temperatury i wilgotności oraz zbyt ostrego nasycenia światłem, zwłaszcza w sali ze strojami. Magazyny odpowiadają wymogom racjonalnego przechowywania zbiorów. Brak jednak w nich pełnego wyposażenia w sprzęty. Z uwagi na to, że ekspozycja ilustruje kulturę ludową Wielkopolski. pozostały wszelkie inne zbiory w magazynie. Z przedmiotów związanych z kulturą Wielkopolskiego ludu pokazano obiekty o ile możności nie uszkodzone i typowe. Na wystawie znajduje się jedna piąta część ogółu zbiorów. Jako zasadę układu wystawy przyjęto podział eksponatów, który by odpowiadał dialektycznej intenpretacji zjawisk kulturov.'Ych i dlatego ekspozycja rogalińska odbiega od tradycyjnego układu typologicznego. cały material podzielono na 5 działów: 1. budownictwo, 2. zajęcia podstawowe, 3. przetwórstwo. 4. gospodarstwo domowe oraz 5. u.biory, sztukę i obrzędy. �1183 1182 Według tej zasady ustawiono zbiory w 5 salach. Ponieważ jednak pojemność sal nie zawsze odpowiada nagromadzonym w poszczególnych działach eksponatom. trzeba było np. część przetwórstwa (kowalstwo) ulokować \II sali zajęć podstawowych. Sala I, najmniejsza. mieści pokaz budownictwa i osadnictwa wiejskiego w Wielkopolsce przy pomocy wielkich fotografiI, plansz i modeli gipsowych oraz zbiór narzędzi do budowy domów i krycia dachów. Kilka oryginalnych okazów wczesnodziejowych narzędzi oraz ich fotografii wystawiono tu również, celem unaocznienia ciągłości kulturalnej od czasów wczesnodziejowych, a nawet prasłowiańskich, aż po dzień dzisiejszy. W ten sam sposób pomyślana i ustawiona jest ekspozycja również w ~astępnych salach i uzupełniona skromnym na razie materiałem ikonograficznym. W sali II mieści się rybołówstwo z narzędziami do wyrobu sieci, rolnictwo ze sprzętem do mechanicznej uprawy ziemi oraz z narzędziami żniwnymi. pszczelarstwo z okazami pni drążonych i kószek plecionych, z działu zaś przetwórstwa narzędzia i wytwory kowalskie. Sala III obejmuje całą resztę przetwórstwa. Pokazuje się w niej narzędzia do przeróbki lnu i wełny na włókno, do przędzenia, nawijania i tkania, wreszcie barwienia tkanin. Plecionkarstwo ilustruje fazy przeróbki surowca oraz wytwory, głównie plecionki z korzeni sosny. Dalej pokazane są wytwory z kory i rogu, ro?wój narzędzi do przetwórstwa zbóż oraz garncarstwo z narzędziami pracy i okazami ceramiki, od wczesnodziejowej po dzisiejszą. W sali IV ustawiono sprzęty domowe i gospodarcze, ilustrujące głównie pracę domową kobiety, a w sali V, największej, znalazły pomieszczenie szafy i gabloty ze strojami wielkopolskimi, tkaninami i haftami, dalej malarstwo i rzeźbI ludowa, wreszcie instrumenty muzyczne i przedmioty obrzędowe. Na ścianach w tej sali rozwieszone są, poza obrazami ludowymi, wielkie fotografie chłopów i kobiet w strojach ludowych. Sprzęt ekspozycyjny jest stosowany oszczędnie. W 4 pierwszych salach eksponaty rozwieszone są na świanach i rozmieszczone na postumentach pokrytych jutą, przemalowaną farbą klejową. Jedynie sala V posiada szafy oszklone, witrynki i gabloty starego typu, w których znalazły pomieszczenie prawie wszystkie eksponaty z wyjątkiem obrazów i niektórych rzeźb. Obecny układ nie jest ostateczny. W najbliższym czasie przewiduje się pewne zmiany w ekspozycji w związku zamierzonym wyposażeniem jej w tablice, ilustrujące związek kultury wielkopolskiej wsi z kulturą ludową całej Polski, a nawet całego naszego kontynentu. W ten sposób ekspozycja będzie lepiej niż dotąd służyła celom dydaktycznym. Działalność naukowa Działu Kultury i Sztuki Ludowej nie może z uwagi na jednoosobową obsadę doznać szerszej rozbudowy, tymbardziej, że kustosz działu pełni również funkcje kierownika całego Oddziału Muzeum Narodowego w Rogalinie. Prace badawcze zapoczątkowane w roku 1950 koncentrowały się wokoło zagadnienia rzeźby ludowej, stroju, rolnictwa i pszczelarstwa w Wielkopolsce i na Ziemi Lubuskiej. Ponadto przeprowadza się systematyczną eksplorację terenu celem uzupełnienia zbiorów w działach. wykazujących największe lukI, Dzięki tym eksploracjom zwiększyły się zbiory i zebrane zostały informacje. które posłużyły do opracowania ilustro- wanego przewodnika, wydanego w r. 1952. Inwentaryzacja zbiorów czyni znaczne postępy. Wszystkie eksponaty ujęte już są w rejestrach. Wykorzystanie ich dla celów naukowych zostało zapoczątkowane przez Zakład Etnografii Uniwersytetu Poznańskiego oraz na szerszą skalę przez Pol. Tow. Ludoznawcze. Praca oświatowo-wychowawcza polega na oprowadzaniu zbiorowym i indywidualnym po zbiorach oraz na pogadankach, wygłaszanych w związku z oprowadzaniem. Ponieważ Rogalin jest miejscowością wycieczkową, więc taka forma działalności oświatowo-wychowawczej jest najbardziej celowa. Zimą Rogalin jest trudniej dostępny i ruch wycieczkowy całkowicie zamiera. Dlatego Oddział Rogaliński jest w okresie zimowym dla zwiedzających zamknięty. Latem, w czasie od 15 kwietnia do 31 października muzeum jest otwarte w dni powszednie z wyjątkiem poniedziałkÓw od 10 do 16-tej, a w dni świąteczne od 10-18. Dla pracowników naukowych dostęp do zbiorów zapewniony jest przez cały rok, a pokoje noclegowe umożliwiają pobyt dłuższy. Ponieważ Oddział w Rogalinie jest administracyjnie podporządkowany Poznaniowi, więc osoby, zamierzające nawiązać kontakty naukowe, porozumiewać się muszą z Dyrekcją Muzeum Narodowego w Poznaniu. Najbliższym zamierzeniem na przyszłość to pełna inwentaryzacja zbiorów, założenie kartoteki rzeczowej i topograficznej oraz systematyczne uzupełnianie zasobu eksponatów, szczególnie z terenu Wielkopolski. Ekspozycja obejmująca na razie tylko region Wielkopolski i Ziemi Lubuskiej, zostanie szerzej wyposażona w materiały poglądowe, ilustrujące poszczególne zagadnienia na tle etnografii polskiej i europejskiej. Dalszym zamierzeniem, zależnym od uzyskania odpowiedniego gmachu w Poznaniu, jest przeniesienie zbiorów etnograficznych do stolicy Wielkopolski, celem wszechstronniejszego wykorzystania ich dla prac naukowych i zadań dydaktycznych. Stanislaw SPRAWOZDANIE j I Blaszczyk Z DZIAŁALNOŚCI MUZEUM W MIĘDZYRZECZU (z d z i a ł u e t n o g r a f i c z n e g o) Muzeum w Międzyrzeczu mieści się od 1 maja 1950 r. we własnym budynku na Podzamczu - w bezpośrednim sąsiedztwie ruin piastowskiego zamku z XIV wieku. Jest to muzeum regionalne obejmujące powiaty: międzyrzecki, skwierzyński, międzychodzki, nowo tomy ski i szamotuiskI, Posiada tylko jeden dział - regionalny, w skład którego wchodzą: a) archeologia prehistoryczna z epoką kamienną, brązową, żelazną oraz wczesnohistoryczną, b) etnografia, c) historia. Biblioteka Muzeum liczy 668 tomów, z czego na dział etnograficzny przypada 63 tomy. Archiwalia, będące w posiadaniu Muzeum, zabrało Archiwum Państwowe w Poznaniu zostawiając w depozycie 7 dokumentów �1185 1184 królewskich. zawierających przywileje dla mieszczaństwa Międzyrzecza. W istniejąc~j pracowni wykonuje się naj prostsze zabiegi konserwatorskie. Muzeum posiada 5-osobową obsadę, składającą się z kierownika, instruktora oświatowego, sekretarza oraz dwu wożnych. Zadaniem Muzeum jest zbieranie wszelkich przedmiotów zabytkowych, konserwowanie ich i wykorzystywanie dla celów oświatowo-wychowaw czych oraz udostępnianie ich do prac naukowo-badawczych. Zbiory etnograficzne obejmują przedmioty z zakresu hodowli, łowiectwa. obróbki drzewa, uprawy roślin, sprzętu gospodarstwa domowego (wnętrze izby), obróbki włókna, tkactwa, ubioru, haftu oraz przedmiotów obrzędowych - w ogólnej liczbie 377 pozycji. Zbiory te zajmują 3 sale. Z podanej powyżej ogólnej ilości eksponatów 68%, tj. 257 przedmiotów jest eksponowanych. Układ ekspozycji jest rzeczowy pozwalający na dialektyczną interpretację. Wystawie brak na razie opracowania graficznego. Poza sporadycznymi wyjazdami w teren, celem uzupełniania kolekcji, Muzeum prowadzi działalność oświatowo-wychowawczą w formie oprowadzania zwiedzających po wystawie stałej i wystawach czasowych oraz odczytów i pogadanek. Zbiory Muzeum dostępne są dla zwiedzających codziennie z wyj. poniedziałków, a to w środy, czwartki i soboty od 8 do 15, wtorki i piątki (dni targowe) od 10 do 14 i od 16 do 19, w niedziele i święta od 10 do 13 i od 16 do 18. Wstęp normalny 1 zł, ulgowy 50 gr, wycieczki 25 groszy. W piątki wstęp bezpłatnie. W najbliższym czasie projektuje się wyjazdy w teren celem nabycia przedmiotów kultury ludowej oraz przejęcia i urządzenia Wystawy Haftów Wielkopolskich, zorganizowanej przez poznański Wydział Kultury. Atfons SPRA WOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI Kowalski MUZEUM W RZESZOWIE Muzeum w Rzeszowie, które w obecnym ustroju muzealnictwa jest Muzeum okręgowym, mieści się przy Starym Rynku pod nr 6, w kamienicy mieszczańskiej z XVIII w., która jednak uległa w przeszłości różnym przeróbkom. Przystosowując ją do potrzeb muzealnych usunęło się liczne ścianki działowe, przywracając o ile możności dawne, obszerniejsze izby i sale. Mimo tego budynek w stosunku do zbiorów jest bardzo ciasny, można mówić raczej o uporządkowanym magazynie, aniżeli o ekspozycji muzealnej. Muzeum w Rzeszowie jest wielodziałowe, ściśle mówiąc ma mniej lub więcej rozwinięte zaczątki wielu działów, ale w chwili obecnej, ze względu na personel muzealny, zbiory podzielone są na dwa działy otwarte, a to historii i sztuki oraz etnograficzny. Specjalnego pracownika posiada będący w rozwoju dział graficzny, a w tej chwili, jeszcze archiwum ikonograficzne, na które składa się grafika, rysunki, akwarele, fotografie itp. Muzeum posiada bibliotekę złożoną z około 4.000 tomów, podzieloną z grubsza na dwa działy: podręczny, w którym mieszczą się dzieła od- ·1 ., noszące się do historii i histor.ii sztuki, prehistorii, etnografii, oraz regionalny, obejmujący wydawnictwa traktujące o regionach Rzeszowszczyzny, czasOlPisma miejscowe, druki ulotne i okolicznościowe, wydanictwa miejscowych drukarń. W planach organizacyjnych muzeum w roku 1935 było również i założenie archiwum regionalnego. W ciągu szeregu lat zebrano sporo dyplomów, dokumentów, rękopisów; małomiasteczkowych i cechowych, wiejskich; w skład archiwum muzealnego weszło również bogate archiwum miasta Rzeszowa. Obecnie, kiedy w ramach organizacji archiwów państwowych na terenie województwa powstało archiwum wojewódzkie, znaczna część archiwum muzealnego ma być tam przekazana. Z braku odpowiednich pomieszczeń muzeum nie posiada pracowni, poza małą pracownią fotograficzną. Personel działalności podstawowej muzeum składa się z trzech osób: dyrektorem równocześnie kustoszem działu etnograficznego jest Franciszek Kotula i kustosz mgr. Emil Bielecki opiekuje się działem historii sztuki, grafik Ryszard Wróbel - archiwum ikonograficznym. Zadania i cele Muzeum w Rzeszowie jako muzeum prowincjonalnego, a w założeniu swym regionalnego, są liczne i różne. Niestety, na skutek szczupłego pomieszczenia nie mogąc się rozwijać, nie mogąc urządzać wystaw czasowych i objazdowych, nie może otrzymać też większego personelu i realizować w pełni wszystkich swoich celów i zadań. Jako Muzeum Okręgowe sprawuje nadzór administracyjny i rzeczowy nad trzema muzeami regionalnymi, a to w Jarosławiu, Przemyślu i Sanoku. Spełnia funkcje oświatowe przez oprowadzanie zwiedzających, wygłaszanie odczytów, udostępnienie publiczności biblioteki, badaczom archiwum, przez umieszczanie w miejscowej prasie licznych artykułów popularno-naukowych odnośnie spraw regionu, miasta i muzeum. Głównym jednak celem Muzeum jest zbadanie naukowe dwu regionów z terenu województwa, a to Rzeszowiaków i Lasowiaków, oraz akcja wydawnicza, publikująca wyniki badań. Region Rzeszowiaków aczkolwiek bardzo cielrawy, jest mało zbadany. Badali go wprawdzie tego typu badacze, co O. K o l b e l' g i A. S a lon i, ale dosyć jednostronnie. bo tylko pod względem pieśni i coś niecoś literatury ludowej. Inne dziedziny leżały właściwie odłogiem i jeśli nie zostaną zbadane w ciągu najbliższych kilkunastu lat, na skutek szybkich przemian społeczno-gospodarczych po pewnym czasie badania będą bezcelowe. Czołowym i najlepiej zaopatrzonym działem jest dział etnograficzny. Początkowo Muzeum gromadziło z równym zapałem tak. zabytki kultury materialnej, jak i sztuki ludowej, po pewnym jednak czasie, kiedy szczupła przestrzeń poczęła wypełniać się dużymi eksponatami, z konieczności ograniczono się do nabywania drobnych tylko przedmiotów z dziedziny kultury materialnej, główną uwagę poświęcając sztuce ludov!ej, zwłaszcza strojowi. który w ostatnich czasach szyhko zanika i ulega przeróbkom. Z dziedziny kultury materialnej posiuda Muzeum szereg narzędzi ro~niczych, ludowych przyrządów i maszyn technicznych, nariędzi do cod~lennegO użytku, nat:lmiast nie posiada sprzętów domowych za wyjątkiem kIlku malowanych skrzyń, bowiem tego rodzaju zabytki zajmują dużo miej75" �1186 sca. Muzeum stara się zgromadzić możliwie największą ilość wytworów kowalstwa ludowego, na których z racji swego przeznaczenia uwydatnił się zmysł artystyczny kowali małomiasteczkowych i wiejskich; przed(~ wszystkim żclazne klamki, które kowale zdobili ze specjalną pasją. zawiasy' kłódki itp. Muzeum posiada pokaźną grupę ceramiki, pochodzącej z najbliższych regionów, w skład której wchodzą okazy należące tak do kultury materialnej, jak i do dziedziny sztuki. Wś:ód okazów ceramicznych są przed·· mioty o bardz.:J specjalnym przeznaczeniu jak bańki na przechowywan;e cennych nasion, tzw. s'zabaśniki, maślniczki ltd. Niezależnie od powyższego w zbiorach znajduje się wielka ilość wykopalisk ceramicznych z terenu Rzeszowa i okolicy, z czasu od XV-XX w. W zespole tym specjalnie wybijają się kafle i misy. Różnorodny ten i wielce ciekawy materiał czeka na naukowe opracowanie. Dalej Muzeum może się pochwalić sporą kolekcją religijnej sztuki ludowej w postaci rzeźb z drzewa i gliny, obrazów i drzeworytów. Cały ten zbiór pochodzi wyłącznie z regionów, którymi Muzeum interesuje się. Pewnych malarzy i rzeźbiarzy ludowych Muzeum zna z nazwisk i ma lIst".llone miejsce ich działalności. Największą grupę w dziale etnograficznym stanowią stroje ludowe zebrane z terenu Rzeszowiaków i Lasowiaków. Rzeszowiacy to wtórna, kresowa grupa etniczna, na ich terenie powstały trzy większe miasta, a t.o: Rzeszów, Łańcut i Przeworsk. Aż do połowy XIX w. cała grupa miała jednolity strój, jednak w drugiej połowie tegoz wieku okolice Rzeszowa i Przeworska wytworzyły odrębne typy stroju, przy dawnych formach pozostała tylko okolica Łańcuta. Muzeum posiada wiele części strojów zebranych we wszystkich trzech regionach. W czasie badań ned pochodzeniem stroju Rzeszowiaków stwierdzono tak na podstawie tradycji, jak znalezionych realiów i źródeł archiwalnych, że już od przełomu XVII-XVIH w. w skład stroju ludowego Rzeszowiaków wchodziła tzw. "obręcz" czyli powszechnie znany, jednak pod zupełnie mylnym terminem "pas przeworski", a ściśle mówiąc pas rycerski. Pas ten przez Rzeszowiaków został przejęty od mieszczan, a ci przedtem od szlachty. Drugą grupą etniczną, której strój reprezentowany jest w Muzeum, t.) Lasowiacy. Ci obok centralnego, rzec moźna klasycznego stroju, wytworzyli szereg peryferyjnych odmian. tak że teren Lasowiaków to istna mozaika form, często bardzo orygina,lnych i ciekawych. Muzeum wprawdzie posiada sporą k'o,lekcję strojów lasowiackich nawet starych. dc, pełnego obrazu jest jeszcze dosyć daleko. Uzupełnienie jednak napotyka na szereg trudności, które Muzeum stara się przezwyciężyć i obraz skompletować. Już wspomniano, że pełnemu rozwojowi placówki stoi na przeszkodzie szczupłość pomieszczenia. Na dział etnograficzny można było przeznaczyć tylko dwie sale, w których panuje duże zagęszczenie. Nie można urządzić ekspozycji jasno i przejrzyście. Z braku pomieszczeń znaczna część strojów jest zmagazynowana, również w niezbyt przyjaznych warunkach. bo zamiast w szafach - w szufladach. 1187 Duża część wysiłku Muzeum idzie w kierunku przebadania terenu Rzeszowiaków i Lasowiaków. Działalność naukowo-badawcza nie może objąć równocześnie wszystkich problemów, wynikających z jakości terenu z jednakową siłą, w obecnej chwili, obok badań nad strojami regionalnymi, nad ich pochodzeniem i przemianami, uwaga skupia się na dwóch zagadnieniach, a to na hafcie ludowym i artystycznym kowalstwie, związanym przede wszystkim z problemem zamykania, a więc zamkach zawiasach, kratach, kratkach itp. ' W ostatnich czasach, ściśle pod sam koniec XIX i w XX w. na wsi rzeszowskiej, w mniejszym stopniu lasowiackiej zapanował haft typu Richelieu", przedtem jednak kobiety strój swój zdobiły wielce oryginaln;~ haftem geometrycznym, innym u Rzeszowiaków, innym u Lasowiaków. Mimo klęski jaką dla tej dziedziny sztuki ludowej były obie wojny światowe w czasie których masowo przerabiano dawne uroczyste stroje na codzienne' ,;żytkowe, przecież zachowała się ich taka ilość, że wydają bardzo dobr~ swiadectwo o nadzwyczajnym zmyśle artystycznym kobiet z obu regionów. Muzeum zbiera rysunki oraz fotografie haftów i zamierza je opracować w dwu odrębnych publikacjach, w ramach wydawnictw muzealnych. Drugim problemem, którym Muzeum zajmuje się intensywnie. zbierając materiały do specjalnej publikacji, to artystyczne kowalstwo,' zwią~ane z zamy~aniem kościołów, domów, budynków gospodarczych, sprzętów Itp., tak w mIasteczkach jak i po wsiach, bowiem kowalstwo wiejskie które rozwinęło się szeroko dopiero w 2 poł. XIX w. jest dalszym ciągie~ kowalstwa c:ch~wego, ostatnio też zaliczonego do polskiej sztuki ludowej. Jest to dZledzma bardzo ciekawa, w ostatnich czasach na skutek modernizacji budY~kó:w. ~ini.e, ustęJ?Ują~ miejsca szablonowym wyrobom fabrycz?ym. Ze.brame JeslI me orygmałow, to przynajmniej rysunków i fotografii Jest komeczne. Rysunki tych zabytków wykonane przez muzealnego grafika wchodzą w skład archiwum ikonograficznego i stanowić będą materiał do planowych publikacji. Frekwencja w Muzeum w Rzeszowie jest dobra. Większość zwiedzających to pr~ede .wszystkim ludność wiejska i wycieczki szkolne. Wycieczki szkolne,~lmo ze Muzeum dotychczas nie miało pracownika oświatowego, ~ą. zasadmcz~ oprowadzane, ze zwiedzającymi urządza się w miarę możnoSCI p~g~dankl n.a salach, równocześnie uzyskując od nich często cenne wiadomoscl, a takze eksponaty. Muzeum nie mając własnej sali odczytowej. we ,\~łasny~ budYlIlku nie może urządzać odczytów, urządza jednak w ~'oznyc~ mstyt~c.jach W~gilędni.e szkołach. Pracownicy muzealni często lImle~zczaJą w mleJs?ow~j. prasie bądź wzmianki, bądź dłuższe artykuły. w kt.orych porusza Się rozne problemy dotyczące Muzeum względnie zabytkow muzealnych, znajdujących się w terenie. .Zbiory . są . udostępnione we wszystkie dni tygodnia, za wyjątkiem pomedzlał.kow I uroczystych świąt, w zasadzie od lO-ej do 13; jeden dzieil w tyg?~nn~ po, połu~niu od l6-ej do 19-ej, jednak w dni targowe, tj. we wtorkI I pIątkI otwIera się nawet o godzinie B-mej. Biblioteka jest dostępna dla wszystkich do korzystania na miejscu. Wypożycza się tylko naukowcom i instytucjom. �.,~ , ; W przyszłości pracownicy muzealni nadal będą kontyn~owali badar:ia terenu rozszerzając je również na zanikające formy budownictwa drewmanego, oraz na sprzętarstwo. . W dziedzinie wystawowej możliwości Muzeum są ogramczone ze.względu na szczupłość miejsca. Mimo tego zostanie zorg.anizowana ekspozycJa sz~ukI ludowej, ceramiki, zaś w roku 1955 urządzi SIę czaso~ą ;"'Ystawę maJąc.ą na Icelu wykazać pochodzenie stroju ludowego Rzeszowlakow, oraz zosianIe przygotowana do druku publikacja o haftach rzeszowiackich. Franciszek Z DZIAŁALNOŚCI , I, t l' :H ;i',' r l: " II I I !I i l \ 1189 1 1188 Kotula •• • SPRAWOZDANIE DZIAŁU ETNOGR. MUZEUM LUBELSKIEGO Dział Etnograficzny Muzeum Lubelskiego powstał w r. 1906, z eksponatów umieszczonych w dwóch salach wystawowych przemysłowo-rolniczych w 1901 i 1906 r. - były to stroje ludowe. Z biegiem czasu zbiory powiększały się drogą darów, a więc miały charakter ~rzypadk0:-VY, ~rzy czym często ofiarodawcy nie podawali metryk eksponatow. ZgodnIe z owczesnymi poglądami na etnografię większość ekspo~atów był~ z ~~kresu sztuki ludowej. Stan taki trwał do 1939 roku. W czasIe okupacJI częsc eksponatów została rozgrabiona przez okupanta, a część zniszczyła się wskutek stłoczenia ich w ciemnym i wilgotnym pomieszczeniu bez jakiejkolwiek konserwacji. Na ogólną ilość 1982 ubyło 1034 eksponaty, a więc 52°/0. Były te> przeważnie stroje ludowe (80%), ceramika, pisanki, wycinanki. i pająki. Po odzyskaniu niepodległości Muzeum było placówką subwenc~onowan~ przez Ministerstwo Kultury i Sztuki i nie miało charakteru ms:ytucJ~ państwowej. Nie mniej dzięki pomocy Państwa można było zorgamzowac w 1947 r. pierwszą wystawę czasową etnograficzną· Dopiero od 1950 r., gdy Muzeum zostało upaństwowione, praca mogła wejść na nowe tory. Otrzymano wtedy kredyty na zakup eksponatów etnograficznych. W 1951 1". Muzeum Lubelskie staje się Muzeum naukowym i ma możność zatrudnienia pl.'rsonelu naukowego w działach dotąd nie obsadzonych jak: archeologia i etnografia. Ze względu na niemożność odzyskania pomieszczeń muzealnych użytkowanych przez Muzeum do 1939 r., a zajętych po wyzwoleniu pl'zez "Radiowęzel" i Bibliotekę im. H. Łopacińskiego, nie można było przeznaczyć stałych pomieszczeń na ekspozycję działu etnograficznego. Praca w tym okresie polegała m. in. na inwentaryzacji, konserwacji, planowym zakupie eksponatów, oraz urządzeniu magazynu. We wrześniu br. Muzeum Lubelskie otrzymało od BiblIoteki im. Łopacińskiego 3 sale wystawowe, w których po przeprowadzeniu remontu zostanie urządzona w grudniu br. stała wystawa etnograficzna pt. "Przemysł ludowy Lubelszczyzny w XIX i XX wieku". Obecny stan zbiorów wynosi ogółem 2.110 eksponatów, z czego kultura materialna 1036. kultura duchowa 1030, kultura społeczna 34 eksponaty. Janusz Optolowicz i ~. 'l ~ t ł '1.. ,:0, ,. .' , MUZEUM W JAROSŁAWIU Muzeum w Jarosławiu powstało w I' 1925 przy sposobności obchodu 550-lecia nadania miastu prawa magdeburskiego przez Władysława Opolczyka w r. 1375. Miejskie Muzeum w Jarosławiu założono z inicjatywy ówczesnego sekretarza zarządu miejskiego a następnie pierwszego dyrektora nowopowstałej instytucji, Jana Harlendera. Zbiory mieściły się początkowo w trzech małych pokojach w ratuszu na drugim piętrze. Początkowo inwentarz muzeum stanowiły: pamiątki cechowe, portrety właścicieli miasta i jego burmistrzów, modele pomników i chat oraz sztychy, akwarele i fotografie dawnej architektury miasta Jarosławia i najbliższej okolicy, o charakterze czysto regionalnym. Zbiory powiększały się szybko dzięki darom osób prywatnych i dotacjom zarządu miejskiego, Wskutek wzrostu liczby eksponatów, zarząd miejski w r. 1938 przeznaczył na muzeum pierwsze i drugie piętro miejskiej kamienicy w Rynku (Rynek 5, w której obecnie mieści się biblioteka). Otwarcie muzeum w nowym lokalu dla publiczności nastąpiło 3 września 1938 r. W roku 1939, gdy zmarł dyr. Harlender, kierownictwo muzeum i opiekę nad zbiorami przejął dr Gottfried, od roku 1933 współpracownik l kustosz muzeUm. Podczas drugiej wojny światowej niemieckie władze okupacyjne opieczętowały zbiory i uniedostępniły je publiczności. Zbiory jednak prawie nie ucierpiały wskutek wypadków wojennych. Po wkroczeniu Armii Ra": dzieckiej w lecie 1944 r. muzeum otwarto i udostępniono zbiory naj szerszym warstwom ludowym (sierpień 1944 r.). Już po wojnie muzeum zostało przeniesione do odrestaurowanej, pięknej zabytkowej kamienicy Orsettich i dnia 1 grudnia 1946 otwarte dla zwiedzających w tej nowej siedzibie. W r. 1947 dołączono do muzeum zbiory ordynacji Dziedus,zyckkh w Zarzeczu; z Zarzecza pochodzi urządzenie wnętrza w stylu empire oraz kilka obrazów i portretów. Wreszcie z pierwszym stycznia 1950 r. Muzeum miejskie zostało upaństwowione. . W muzeum reprezentowane są głównie: 1. dział historyczny (obrazy, akta, broń), 2. bogaty dział archeologiczny, zawierający obok kopalnych szczątków zwierząt i roślin narzędzia i ceramikę człowieka przedhistorycznego zebrane z okolic Jarosławia. 3. dział etnograficzny. Na dział ten składają się eksponaty pochodzące z terenu powiatów jarosławskiego i przeworskiego; przeważają przedmioty zebrane w najbliższej okolicy Jarosławia. W dziale etnograficznym znajdują się: dawne stroje ludowe z okolic JharOtSł(awiaora miesz.czfańskie f~ JarOsłah":lt'akiPObldiskiChmiasteczek; modele c a wraz z l7 lcznyml otogra lami arc l e tury rewnianej wsi i miasteczek); ceramika (przeważnie z samego Jarosławia, gdzie na przedmieściu nad Sanem mieszka kilku garncarzy), wyroby z drzewa, rzeżby ludowe, malowidła po cerkiewne na drzewie i szkle, drewniane świątki z Jarosławia oraz bogaty i cenny zbiór pisanek z okolicy Jarosławia, Przeworska oraz terenów leżących na wschód od Sanu w kierunku Lubaczowa. Pisanki te L .'""'\ �1191 1190 odznaczają się bogactwem ornamentyki, znaczną skalą i precyzyjną techniką wykonania. Zbiory działu etnograficznego stale są uzupełniane z dziedziny kultury materialnej; naj liczniej napływają drewniane. rozpiętości nowymi okazami różne narzędzia Kazimierz MUZEUM barw GottJried W PRZEMYŚLU Muzeum w Przemyślu wielokrotnie zmieniało swą nazwę i siedzibę, aż wreszcie w lecie 1950 r. ustaliła się nazwa "Muzeum w Przemyślu". Poprzednie nazwy brzmiały kolejno: Zbiory Muzealne TPN w Przemyślu. Muzeum Ziemi Przemyskiej, od roku 1921 Muzeum Narodowe Ziemi Prz.;,· myskiej. Muzeum w Przemyślu jest muzeum podopiecznym w stosunku do Muzeum Okręgowego w Rzeszowie, podobnie jak muzea w .Jarosławiu i w Sanoku. Od roku 1947 Muzeum w Przemyślu mieści się w okazałym budynku przy placu Czackiego 3, posiada 15 sal mieszczących magazyny. Ogółem muzeum posiada 31 sal, z czego 7 znajduje się w oficynach. Reprezenta·· cyjny duży budyr.ek główny o pow. 644 m2 i 3 kondygnacjach leży nieco na uboczu w stosunku do głównego ruchu miejskiego, wskutek tego frekwencja zwiedz:ljących jest mniejsza niż być powinna. Muzeum w Przemyślu jest muzeum regionalnym i posiada następujące działy: archeologii (starożytności słowiańskich), etnograficzny i historyczny (pamiątek Przemyśla), oprócz tego słabiej zaopatrzone w eksponaty numizmatyczny, sfragistyczny, wojskowy, ceramiki, grafiki, paleontologiczny i przyrodniczy. Poza tym muzeum rozporządza bogatym działem sztuki cerkiewnej dotychczas jeszcze zupełnie prawie nie wystawianym. Posiadane eksponaty pochodzą w większości z terenów Ziemi Przemyskiej, z jej obszaru jaki posiadała w Polsce przedrozbiorowej, sięgającego na północy po Nisko a na zachodzie po Wisłok. Biblioteka muzealna liczy około 7 tysięcy tomów. Książki pochodzą z dawniejszych pcdręcznych zbiorów własnych, z darów Ministerstwa Kultury i Sztuki, a podstawę stanowią książki byłego Towarzystwa Przyjaciół Na'.1k w Przemyślu, którego piękną bibliotekę podzielono międ:lY Muzeum w Przemyślu a Wojewódzkie Archiwum Państwowe w Rzeszowie z siedzibą w P::zemyślu, z tym, że działy historii sztuki, archeologii. etno·· grafii i beletrystyki przejęła biblioteka muzealna. Książki mi;;!szczą się w 4 dużych salach, ułożone na regałach i w szafach (regały po TPN w Przemyślu). Biblioteka :,JQ;'ostaje w trakcie porządkowania i segregacji. W najb!lższym czasie zostanie otwarta czytelnia i tym samym książki bęclil udostępnione publiczności. a przede wszystkim fachowcom. Archiwum muzeum przemyskiego jest stosunkowo niewielkie. Składają się na '1ie zbiory fotografiki (przeważnie zdjęcia architektury w Przemyskirn). starodruków. papierów i przywilejów cechowych. pergaminów itp. II Stare akta (np. dawne wyciągi z aktów grodzkich i ziemskich) jako cenne archiwalia zostały przejęte przez Państwowe Archiwum Wojewódzkie z siedzibą w Przemyślu. Pracowni Muzeum obecnie nie posiada, są jednak starania o założenie pracowni kreślarskiej i konserwatorskiej (dla obrazów). Personel Muzeum składa się z 7 osób - kierownika, referendarza, bibliotekarza, instruktora społeczno-oświatowego i 3 woźnych. Nie jest to za dużo jak na możliwości rozwojowe instytucji, w planie jest zwiększenie personelu w przyszłości, szczególnie o etat kreślarza. Zbiory muzealne w Przemyślu zaczęto gromadzić od chwili założenia Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Przemyślu w roku 1909 (14. II), jako jeden 7. 3 działów zbiorów Towarzystwa: Archiwum, Biblioteki i Muzeum. Zbiory chciano umieścić i wystawić w starym zamku, lecz z powodu panującej tam wilgoci, zamiaru nie urzeczywistniono i złożono je od 15. XI. w lokalu przy ulicy Fredry 10, udostępniając je publiczności z dniem 10. IV. 1910. .Jednak z powodu wilgoci musiano 1. XI. 1910 przenieść się do lokalu przy ulicy Grodzkiej 6 I p., gdzie zbiory mieściły się w 3 pokojach. Kustoszem od pocżątkowych chwil powstania projektu gromadzenia zabytków muzealnych był inż. K. Osiński, którego długoletniej pełnej poświęcenia pracy. Muzeum zawdzięczało swe istnienie. W ciężkich chwilach dla Towarzystwa, gdy brakowało funduszów na prowadzenie instytucji inż. Osiński z własnych zarobków, utrzymywał Muzeum, płacił czynsz za lokal, konserwację eksponatów, sprawiał nowe gabloty itp. Charakterystyczym dla początkowej działalności Muzeum było, że gromadzono dosłownie wszystko począwszy od cennych zabytków, a skońC;(ywszy na bezwartościowych gipsowych odlewach. W roku 1912 Alfred Dworski zorganizował dział archeologiczny, oddając w depozyt swe zbiory (które w parę lat później ofiarował Towarzystwu). Dział ten stale był wzbogacany eksponatami Ziemi Przemyskiej. z okolic Łańcuta (Budy Łańcuckie) i Nis!{a. Przy Muzeum czynna była stacja archeologiczna, mająca na celu pro..; wadzenie wykopalisk, oraz oczyszczanie i konserwację zbiorów. Równocześnie rozwijały się działy: paleontologiczny, przyrodniczy, numizmatyczny, historyczny i (słabiej nieco) etnograficzny. W okresie I wojny światowej z braku funduszów Zarząd TPN chciał zwinąć swe muzeum a zbiory oddać do Muzeum Diecezjalnego w Przemyślu. Projekt ten jednak nie doszedł do skutku i zbiory /pozostały nadal w zarządzie TPN w 'lokalu przy ulicy Grodzkiej. Podczas oblężenia Przemyśla w latach 1914-1915, dzięki troskliwej opiece kustosza zdołano ocalić zbiory od zniszczenia i rozproszenia, a 3. XII. 1916 nastąpiło ponowne ich otwarcie dla społeczeństwa. W okresie powojennym wyłaniały się projekty pomieszczenia zbiorów TPN w gmachu poszpitalnym i na zamku, gdzie miano w roku 1921 odbudować nowe skrzydło od strony zachodniej dziedzińca zamkowego, ale z braku funduszów zamiary te upadły, a muzeum od roku 1924 znalazło pomieszczenie przy ulicy Piotra Kmity 5 (12 sal), gdzie róv,mież otwarto dla publiczności zbiory biblioteczne. W tym czasie i w roku następnym. zbiory TPN wzbogaciły się o liczne dzieła współcz~snych malarzy prze- �1192 <j' ; Ii ii ,ii li l I I I 1193 myskich: Studnickich, Strońskiego, Jacyszynównej, Wandy Z&bokrzyckiej, Artwińskiej i Wilka. W roku 1928 Towarzystwo Przyjaciół Nauk uroczyście przekazało swe zbiory Gminie Miasta Przemyśla, która od tej pory pokrywała koszty utrzymania muzeum. W roku 1935 zbiory przeprowadzono do obszerniejszego lokalu przy ulicy Władycze 7, w którym przetrwało cały okres II wojny światowej aż do roku 1947, kiedy to zostało przeniesione do obecnego pięknego budynku przy placu Czackiego 3. Podczas działań wojennych w roku 1941 pocisk wpadł do jednej ze sal muzealnych niszcząc wnętrze. Podczas okupacji hitlerowskiej muzeum straciło zbiory broni, kilkanaście obrazów a Ostinstitut zabrał najlepsze okazy ze zbiorów monet, część rękopisów i książek. Zadaniem muzeum regioqalnego w Przemyślu jest przedstawienie epok rozwoju terenów Ziemi Przemyskiej oraz ludności ją zamieszkującej, przez zebranie zabytków historycznych i odpowiednie ich wystawienie. Obecnie kładzie się szczególny nacisk na rozbudowanie działu etnografii. Dział etnograficzny Muzeum zawiera zbiory narzędzi drewnianych związanych z uprawą roli, ceramiki (prawie dwie trzecie wystawione), zabawkarstwa, strojów ludowych (niestety nie z najbliższego terenu, lecz z okolic Sieniawy i Lubaczowa oraz dalszych); dużą ilość haftów pochodzących z wiosek leżących na południe od Przemyśla, kilkadziesiąt drukowanych płócien wraz z załączonymi deskami drzeworytniczymi. Piękny zbiór pisanek pochodzi z rejonu przemyskiego i liczy przeszło 1200 sztuk. Sztukę ludową reprezentują zabytki ·rzeźby oraz malarstwa na płótnie, drzewie i szkle. Etnografia zajmuje obecnie w Muzeum 3 sale wystawowe, a w najbliższej przyszłości planuje się przeznaczyć na ekspozycję zbiorów etnograficznych jeszcze 2 [ale. Ponadto nie wystawione zbiory etnograficzne mieszczą się w jednej sali magazynowej. Piąta część zbiorów etnograficznych jest obecnie udostępniona zwiedzającym, z tym, że niektóre działy, np. haftu, w całości znajdują się w magazynach. W układzie i wy,;tawieniu zbiorów przyj-'lto zasadę prwdslawieni3 kolejnych formacji etapów rozwoju; jedynie dział etnograficzny odbiega nieco od powyi:szej zasady, z braku dostatecznej ilości eksponatów. Zbiory wystawione są: w gablotach podłużnych płaskich oszklonych o wymiarach 215 cm X 65 cm, szafkowych oszklonych ze wszystkich slron o wymiarach 19Q cm X 135 cm i dużych oszklonych gablotach o wymiarach 210 cm głęb. 85 cm - do wystawiania strojów (manekiny naturalnej wielkości). Dla zwiększenia ilości ścian wystawowych używa się ekranów obitych szarym płótnem. Przy niektórych ekspozycjach są również w użyciu różllp.j wit'lkości skrzynki ob:jane szarym płótnem, na których usLaw;ane są eksponaty. Muzeum prowadzi działalność naukowo badawczą w terenie przez danif.l terenowe ludowej kultury materialnej. Stale przeprowadzane są badania nad architekturą drewnianą i sztuką ludową, które inwentaryzuje się przy pomocy zdjęć fotograficznych i szkiców składanych potem warchI .. wum Muzeum. ua- l • ) • \ Działalność oświatowo-wychowawczą prowadzi Muzeum przez urządzanie częstych wystaw zmi.ennych, prelekcji i odczytów, oraz przez fachową interpretację wystawionych zbiorów, na zewnątrz zaś przez urządzanie w szkołach, zakładach pracy i innych instytucjach pogadanek kulturalnooświatowych na tematy aktuałne i odczytów oświatowych związanych z pracą i działalnością Muzeum. Prace te prowadzi instruktor społecznooświatowy. Muzeum jest otwarte dla zwiedzających codziennie za wyjątkiem poniedziałków w godzinach od 10-14, w piątki wstęp jest bezpłatny a Muzeum otwarte od 10-16. Piątek jest w Przemyślu dniem targowym i w dniu tym zwiedza muzeum największa ilość ludności wiejskiej. Wycieczkom za uprzednim zgłoszeniem w Dyrekcji udostępnia się zbiory również w innych gndzinach dnia. W najbliższej przyszłości planuje się wybitne powiększenie działu regionalnej etnografii przez zebranie większej ilości reprezentatywnych eksponatów, zaś zbiory etnograficzne mają być wystawione jeszcze w 2 dodatkowych sałach. Również ma nastąpić zwiększenie frekwencji zwiedzających [po szeroko przeprowadzonej propagandowej akcji odczytowej w Muzeum. Archiwum zostanie rozbudowane i zaopatrzone w zdjęcia drewnianego budownictwa jak i innych ginących zabytków kultury Ziemi Przemyskiej. dziale biblioteki planuje się otwarcie dla publiczności czytelni literatury fachowej z dziedziny historii sztuki i historii kultury materialnej . VI Krzysztof Wolski MUZEUM W SANOKU Siedzibą Muzeum jest część dawnego zamku sanockiego wzniesionego w połowie wieku XVI. Ponadto Muzeum posiada drugi budynek, piętrowy, również zabytkowy, w którym mieści się administracja Muzeum, biblioteka, magazyny i 2 sale na wystawy czasowe, z czego jedna służy również na odczyty i wykłady. Właściwe zbiory muzealne są eksponowane w zamku, w którym w roku 1952 rozpoczęto prace remontowo-konserwatorskie zmierzające do przywrócenia dawnego wyglądu tego zabytkowego obiektu. Muzeum w Sanoku ma charakter etnograficzny. Ponadto Muzeum posiada zabytki archeologiczne, malarstwa bizantyjskiego, meble i portrety, militaria oraz zabytki z przeszłości miasta Sanoka. Przy Muzeum istnieje biblioteka naukowa zawierająca 5990 pozycji przeważnie dzieł historycznych. Istniejące do niedawna przy Muzeum archiwum na skutek zarządzenia Centralnego Zarządu Muzeów zostało przekazane do Państwowego Wojewódzkiego Archiwum w Przemyśłu. Muzeum zatrudnia 5 osób w tym 3-ch pracowników administracyjnych i2-ch pracowników obsługi. �1195 1194 WYSTAWA ! Muzeum w Sanoku ,powstałe w roku 1934 postawiło sobie za cel ratowanie ginących w terenie przedmiotów o wartości muzealnej, historycznej. archiwalnej i etnograficznej. Terenem działalności była Ziemia Sanocka w granicach historycznych, tj. powiaty: sanocki, brzozowski i krośnieński. Dlatego też Muzeum przyjęło nazwę: Muzeum Ziemi Sanockiej. Dzięki bezinteresownej pracy takich osób jak: Dr Bolesław Skwarezyński. Aleksander Rybicki, Dr Adam Fastnacht, Inż. Tadeusz Żurowski i Stefan Stefański, zbiory Muzeum szybko się powiększały. Niestety II wojna światowa przerwała tok pracy muzealnej. Uciekający z Sanoka hitlerowcy zabrali z Muzeum w jesieni 1944 roku ponad 300 naj cenniejszych eksponatów w tym prawie całą etnografię. W Polsce Ludowej dzięki pomocy Państwa Muzeum szybko leczy wojną zadane rany i następuje duży rozwój Muzeum. Niestety pewnych eksponatów zwłaszcza etnograficznych, które już przed wojną były unikatami, nie udało się zastąpić nowymi. W roku 1950 nastąpiło upaństwowienie Mueum i oparcie jego materialnego bytu na trwałych podstawach finansowych. W obecnym etapie pracy głównym zadaniem Muzeum jest rozbudowanie działu etnograficznego dziś jeszcze bardzo skromnego. W dziale etnograficznym Muzeum posiada kilka kompletnych strojów ludowych oraz części strojów, ceramikę ludową, zbiór pisanek, pająki ludowe ze słomy i bibułki, przedmioty domowego użytku i ludowe narzędzia pracy. Ogółem dział etnograficzny posiada 567 eksponatów z tego tylko nie znaczna część zmagazynowana, bo 8f1/fI. Dział etnograficzny zajmuje dwie obszerne sale w parterze zamku sanockiego. Zbiory etnograficzne zostały wystawione w ten sposób, że przedmioty domowe, narzędzia pracy i ceramikę wystawIono w jednej, zaś stroje ludowe, sztukę ludową i pisanki w drugiej sali. Dla ekspozycji Muzeum posiada niewielką ilość gablot i witryn, toteż tylko stroje ludowe, hafty i pisanki zostały wystawione pod szkłem. Muzeum organizuje raz do roku w porze letniej wyjazdy w teren. Taki wyjazd w roku 1951 przyniósł w efekcie ponad .50 cennych eksponatów etnograficznych ze wsi Smolnik pow. leskiego. Działalności naukowobadawczej w ścisłym tego słowa znaczeniu Muzeum nie prowadzi. W latach 1945-1952 Muzeum w Sanoku urządzało wystawy czasowe jak np. "Wystawa prac fotograficznych", "Wystawa sztuki ludowej Ziemi Sanockiej" i "Wystawę prac malarskich młodych adeptów sztuki". Celem popularyzacji zagadnień muzealnictwa, sztuki, archeologii, urządzono w Muzeum do tej pory kilka wykładów cieszących się dość znaczną frekwencją· Zbiory Muzeum w Sanoku były dostępne dla zwiedzających codziennie z wyjątkiem poniedziałków od godz. 9-14. W roku 1952 z uwagi na remont kapitalny zamku sanockiego urządzono w drugim budynku czasową wystawę "Sztuka ludowa. Ziemi Sanockiej", sama zaś ekspozycja w zamku została czasowo zamknięta. Na najbliższy okres Muzeum projektuje szereg wyjazdów w teren w poszukiwaniu za eksponatami tak, aby po przeprowadzonym remoncie pomieszczeń można było należycie urządzi(~ \\. Muzeum zwłaszcza dział etnograficzny. ,.SZTUKA LUDOWA ZIEMI W SANOKU SANOCKIEJ" W MUZEUM W maju 1952 roku została otwarta w Muzeum sanockim wystawa czasowa p. n. "Sztuka Ludowa Ziemi Sanockiej". Eksponaty na tej wystawie zostały rozmieszczone w dwóch obszernych salach. Celem wystawy było zwrócenie miejscowemu społeczeństwu uwagi na ginące już resztki zdobnictwa ludowego, haftów, strojów i rzeźb. Dlatego też na wystawie pokazano hafty ludowe, stroje z pocz. w. XX, ilustracje przedstawiające stroje ludowe z pocz. w. XIX, fajki ludowe, pisanki, drukowanki, pająki ludowe ze słomy i bibuły, oryginalne pająki z łubinu i żołędzi, zaś z dawnej sztuki ludowej obrazki na szkle, drzeworyty ludowe i rzeźby. Ponadto 'wystawiono ceramikę, skrzynie zdobione, wieńce dożynkowe .i ozdoby z papieru. Wystawa była otwarta codziennie z wyjątkiem poniedziałków od godz.9-14-tej. Zwiedzający Wystawę byli przez pracowników Muzeum oprowadzani. Dało to możność nawiązania bliższego kontaktu ze zwi:edzającymi zwłaszcza z ludnością wiejską i wyłowienia z terenu istniejących jeszcze eks.ponatów względnie czynienia notek o ekSlPonatach w terenie. Zwiedzający byE uświadamiani o ważnej roli jaka ciąży na społeczeństwie jeżeli chodzi o ochronę i ratowa.nie zabytków sztuki ludowej i etnografii. Stefa.n Stefa.ński MUZEUM W TOMASZOWIE 1 MAZOWIECKIM Państwowe Muzeum w Tomaszowie Maz. mieści się w zabytkowym pałacu z 1812 r., przy ul. Armii Ludowej 15. Posiada charakter regionalny, gdyż obejmuje swoją działalnością trzy sąsiednie powiaty, a mianowicie powiat opoczyński, rawski tudzież brzeziński. Na razie został zorganizowany tylko dział etnograficzny. Biblioteka muzeum licząca ogółem 765 książek posiada 75 dzieł odnoszących się do etnografii. Archiwum oraz pracowni brak. Kierownikiem muzeum i działu etnograficznego jest J. P. Dekowski. W muzeum zatrudnionych jest 5 osób. Muzeum tutejsze dąży do zobrazowania kultury materialnej i społecznej mieszkańców środkowego dorzecza rzeki Pilicy ze szczególnym uwzględnieniem Ziemi Opoczyńskiej. W zbiorach etnograficznych znajduje się ogółem 2032 eksponatów; z tego 80% eksponatów wystawiono w siedmiu obszernych salach. reszte przechowuje się w magazynach. . . Dział etnograficzny obejmuje zasadniczo pięć głównych zagadnień, a mianowicie: sztukę ludową. urządzenie izby wiejskiej. stroje, tkactwo i budownictwo. Sztuce ludowej poświęcono pierwszą salę wystawową w dawnej sklepionej kaplicy pałacowej. w której zgromadzono barwne wycinanki, pająki �1196 czyli tzw podłażniki, kraszanki, ceramikę, wreszcie rzeżbę ludową tradycyjną i współczesną o tematyce świeckiej. z.gromadone w tej sali eksponaty nie wyczerpują całkowicie zasadniczego zagadnienia, lecz stanowią pewne tylko elementy sztuki ludowej i służą jako podstawa do pogadanek i dyskusji ze zwiedzającymi. Inne elementy sztuki ludowej jak hafty, tkaniny, zdobnictwo drzewne tudzież obrazy zostały umieszczone w dalszej ekspozycji. W drugiej sali zostało odtworzone wnętrze izby opoczyńskiej sprzed 3D-tu lat. W izbie tej znajduje się: "komin" (kuchnia) z okapem i "sabatnikiem" do pieczenia chleba" ława z ozdobnym QParciem, malowana skrzynia, stół z ołtarzykiem, "wereczko" z pirmaidą poduszek, "listwa" (półeczka) i kredensik z kwiecistymi talerzami i salaterkami. Na ścianach wiszą obrazy, lustro, fotografie, barwne wycinanki, a u powały dużych rozmiarów pająk z bibuły i słomy. Stojący na kuchni trójnogi tygielek wraz z żelaznym "sagankiem" i stępkami budzą wśród zwiedzających szczególnie żywe zainteresowanie. Są to relikty ubiegłego stulecia, a więc z tych czasów, kiedy gotowanie odbywało się na tzw. nalepie. Sama kUlchnia z paleniskiem, popielnikiem i blachą, stanowiąca jedno z ogniw postępu XX W. na wsi opoczyńskiej daje możliwości wykazania różnych przemian w sposobie samego już gotowania, począwszy od czasów naj dawniejszych, tj. od chaty kurnej poprzez palenisko w kominie (w dosłownym słowa znaczeniu) i nalepy z okapem. W trzech następnych salach umieszczono oryginalne stroje ludowe męskie i kobiece, tablice jedno i wielobarwnych haftów, fotografie, akwarele typów ludowych pędzla artysty malarza Stefana Justa, tudzież figury regionalne, przedstawiające w sposób plastyczny różne sceny z życia miejscowego ludu. Do cenniejszych eksponatów wystawowych należą: ślubna chusta wełniana o czerwonym tle tzw. "turecka" (o rozmiarach 167X170 cm) z 1890 r. z Popielaw (pow. brzeziński); ślubny gorset z 1888 r. z zielonego atłasu przyozdobiony cekinami, paciorkami oraz szklanymi kółeczkami (Moszczennica, pow. piotrkowski); biały gorset z materiału w cztery nicielnice z 1876 -roku (Radzice, pow. Opoczno); Z-aiPaska z 1860 r. z Radzic w paski na przemian czerwone i czarne (o szer. 0,5 cm) a między nimi duże nitki białe, noszona brążkami w poprzek; wangierka z 189·5r. szyta z samodziału przez żyda Majorka ze Studziannej dla Katarzyny Nowak ze Świerczyny; wreszcie pas siatkowy cały w, kolorze czerwonym 1908 r. (Radzice) jako pozostałość mody dziewiętnastowiecznej. W szóstej sali pokazano tradycyjne tkactwo ludowe, ilustrując je narzędziami oraz skrawkami barwnych tkanin, wykonanych w nicielnice lub w tzw. deskę. Tą ostatnią techniką wykonane materiały, o bardzo ciekawych wzorach, przeważnie geometrycznych, przeznaczone są na obrusy, poszewki, suknie ślubne, czyli sorce, staniki, rzadziej na fartuszki. Szczególnym pięknem odznacza się tkactwo opoczyńskie, które wśród tkanin ludowych na terenie Polski zajmuje jedno z czołowych miejsc. Sztuka ludowa mieszkańców tych stron jest jednak jeszcze stosunkowo mało znana i oczekuje na szersze spopularyzowanie. 1197 W ostatniej wreszcie, najobszerniejszej sali pomieszczono dział budownictwa, do którego modele wykonał Antoni Kaczmarek, cieśla i stolarz. Odtworzył on z wielkim talentem modele na podstawie dokumentów lub eksponatów w terenie, które dają możność zorientowania się w podstawowych elementach budownictwa opartego wyłącznie na materiale drzewnym oraz pozwalają na wyrobienie sobie pojęcia o upodobaniach i sposobie bytowania ludu zamieszkującego środkowe dorzecze Pilicy. W sali tej pokazano wiązanie chat, tablice poglądowe ze szczytami, śparogami, młyn wodny z Radzic, zagrodę gospodarza z .Idzikowic, wreszcie chaty z Łaszczyna z końca XVIII wieku, z Woli Załężnej i Trzebiny z początku XIX wieku oraz z Radzic z drugiej połowy ubiegłego stulecia. Zbiory tutejszego muzeum są eksponowane w obszernych witrynach, szafach gablotach, na kontuarach oraz przy pomocy tablic poglądowych. Ściany' całego pomieszczenia są utrzymane w kolorze niebieskim. a więc w takim jak wnętrza chat z okolic Tomaszowa Mazowieckiego. Muzeum dąży do zebrania i opracowania: a) Narzędzi pracy, b) Ustalenia zasięgów niektórych strojów ludowych okolic Tomaszowa Mazow. c) Założenia działki przymuzealnej ilustrującej rośliny hodowane w dawnych ogródkach. d) Zebrania danych do bibUografii regionu tomaszowskiego. Jan Piotr Dekowski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7b23eabb5f6ea9483ff69b86235c435c.pdf 2bab1ca49bb659fc4bba7b1d4138ec21 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:141 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1955 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:121 Title A name given to the resource Muzea / LUD 1955 t.42 cz.2 Description An account of the resource LUD 1955 t.42 cz.2,s.801-878 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text u 800 od niemieckiej flaszki, a na pewno wyraźniej wskazuje na genezę tego niezmiernie ciekawego naczynia. Autor nie wikłał się w tej pracy w precyzyjne rozróżnienia formalne ani nie trzymał się podziałów tradycyjnych (odstąpienie od tradycyjnego a niezupełnie uzasadnionego podziału garnków na beczułkowate i dzieżkowate należy zanotować jako jedną z wielu wartościowych nowości pracy), niepotrzebnie jednak kusił się o nowatorskie ujęcie tam, gdzie na razie nie jest to ani możliwe, ani konieczne. Wymienione usterki pracy wynikają z faktu, że autor stanął przed zagadnieniem mało jeszcze znanym i wykonać musiał pracę pionierską, przy której o pomyłki nie trudno. Praca nad książką była żmudna, toteż jej ukazanie się trzeba powitać z radością. Szkoda tylko, że autor nie załączył mapy rozmieszczenia wymienionych w pracy ośrodków garncarskich. z E A OD REDAKCJI Dział Muzealny od lat prowadzony w "Ludzie" ma za zadanie informowanie o materiałach znajdujących się w muzeach, a także przedstawianie braków i potrzeb w tym zakresie. Naukowa i społieczm,p-wychowawcza rola muzeów jest w Polsce coraz większa, toteż redakcja "Ludu" pragnie poświęcić im szczególną uwagę w związku z potrzebą koordynacji p:rac dotyczący-c'h ludoznawstwu. Obecnie zebrano sprawozdania ponad 60 muzeów posiadających zbiory etnograficzne. W niniejszym tomie opublikowano tylko część '". Sprawozdania te, obejmujące okres do końca 1954 r., dają wgląd w osiągnięcia uzyskane w ciężkich powojennych warunkach oraz ilustrują obecny, jakże trudny stan muzealnictwa etnograficznego w całej Polsce. Liczby określające ilość zabytków świadczą o latach wysiłków, zapału, ofiarności, a nieraz i wyrzeczenia się możliwości opracowywania i publikowania tych dokumentów przeszłości. PmcOiwnicy muzealni dżwigają bowiem ciężar poszukiwania i zdobywania w terenie zabytku i jego dokumentacji oraz całej żmudnej i niewdzięcznej pracy przy inwentaryzacji, katalogowaniu, konserwacji i ekspozycji zbiorów. Tym często mało znanym pracownikom muzealnym, którym muzea zawdzięczają swój rozwój lub przetrwanie w latach wojny, należą się wyrazy szczególnego uznania. Tadeusz Delimat Woj. białostockie MUZEUM PRZYRODNICZO-LEŚNE W BIAŁOWIEŻY Muzeum Przyrodniczo-leśne przy Białowieskim Parku Narodowym jako ośrodek wystawowy podległe jest Ministerstwu Leśnictwa i nie jest instytucją samodzielną, lecz wchodzi w skład Białowieskiego Parku Narodowego. •i ,. Reszta sprawozdań oraz artykuł Marii Znamierowskiej-Priifferowej syntetyzujący je i ,poruszający najpilniejsze problemy muzealnictwa etnograficznego ukażą się w "Ludzie", w t. XLIII. W tomie tym zamieszczony będzie także spis muzeów. Ze względu na trudności wydawnicze, pragnąc umożliwić druk wszystkich sprawozdań, redakcja zmuszona była w niektórych wypadkach poczynić konieczne skróty, nie zawsze mając już możność porozumienia się z autor<'lmi. których prosi o wyrozumiałość. 51 ..Lud". t. XLII �802 l, ., Założone w 1922 r. posiada własny lokal z roku 1936, o ogólnej powierzchni 546,26 m2• Muzeum obejmuje: a) kasę, b) 3 sale wystawowe, c) bibliotekę, obecnie należącą do Instytutu Badawczego Leśnictwa, obejmującą 2800 tomów naukowych, d) salę botaniczną w stadium organizacji i e) gazownię do konserwacji okazów .. Muzeum posiada własne okazy puszczańskie w ilości 2546 sztuk. W działach: a) przyrodniczym - 2481 sztuk, b) historycznym 4 okazy i c) innych (bartnictwo) - 61 okazów. Do prac dydaktyczno-społecznych Muzeum należy zaliczyć obsługę wycieczek. W ubiegłym roku zwiedziły Muzeum 10743 osoby. Obecne zadanie Muzeum - to gromadzenie zbiorów botaniczno-puszczańskich oraz prace naukowo-badawcze Białowieskiego Parku Narodowego i Instytutu Badawczego Leśnictwa. Edmund 3 II 1955 r. Wagner MUZEUM W BIAŁYMSTOKU (ul. Kilińskiego 6) 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. lU. 11. 12. 13. Tkaniny Plecionkarstwo Obróbka włókna Obróbka włosia i kory Rybołówstwo Obróbka gliny Rolnictwo . Przygotowywanie i przechowywanie Miary (woj. białostockiego) Bartnictwo pszczelnictwo Łowiectwo Stroje Sztuka ludowla pokarmu , . i ~, f { t ..~ i .j I Muzeum w Białymstoku, podległe Muzeum Narodowemu w Warszawie, mieści się w budynku zabytkowym z połowy XIX w. (były dom koniuszego), odbudowanym w roku 1950. Powierzchnia sali wystawowej wynosi 145 m!. Ilość ogólna zbiorów etnograficznych wynosi łącznie 276 sztuk, w tym: 53 17 12 4 21 13 51 5 2 6 4 17 61 803 ···.i. ł ! Muzeum nie prowadzi własnych badań terenowych. W 1952 i 1953 r. wystaw etnograficznych nie było. Wszystkie eksponaty etnograficzne są zinwentaryzowane i skatalogowane. Biblioteka zawiera zbiory z różnych dziedzin nauki. Stan ogólny wynosi 582 pozycje, w tym 56 tomów z zakresu etnografii oraz 11 czasopism bieżących, polskich. Muzeum nie posiada archiwum i nie prowadzi prac naukowych. Obecnie trwają prace nad przygotowaniem działu etnograficznego (dział tkactwa regionalnego w historycznym ujęciu) oraz nad wystawą sztuki ludowej Białostocczyzny, którą przygotowuje się na X-lecie Wyzwolenia. Przy organizowaniu działu tkactwa kierowano się tym, iż region białostocki jest żywym ośrodkiem tego rzemiosła, a w szczególności słynnych dywanów "podwójnych" . Muzeum posiada częściowo zorganizowaną pracownię fotograficzną; pracowni konserwatorskiej nie posiada. W roku 1953 wszczęto w Muzeum akcję społeczno-oświatową. Tematem wygłaszanych odczytów były zagadnienia z dziedziny historii sztuki. Muzeum w Białymstoku nie korzysta ze wszystkich lokali mieszczących się w budynku, gdyż drugie piętro jest zajęte przez dwie instytucje, które nie podlegają Ministerstwu Kultury i Sztuki. Do dyspozycji Muzeum jest tylko jedna sala wystawowa na I piętrze, w której urządza się wystawy czasowe. W roku bieżącym, o ile zostaną odzyskane pomieszczenia na drugim piętrze, poza działem tkactwa regionalnego powstanie dział archeologii regionalnej. Zofia Bawarska 24 V 1954 r. MUZEUM W ŁOMZY (ul. Gen. Świerczewskiego 18) Muzeum mieści się naprzeciw parku Ludowego, w kamienicy czynszowej na II piętrze. Zajmuje ono dwie sale (I sala 6,5 m2 i II sala 66 m2) i przedpokój (4 m!): Ze względu na szczupłość lokalu część klatki schodowej użyto do ekspozycji zbiorów. Ilość okazów oryginalnych i modeli (własnych i depozytów) wynosi 1532. Przedstawiają się one następująco: 1. Zbieractwo 9 2. Łowiectwo 2 3. Rybołówstwo 9 4. Hodowla zwierząt (pasterstwo) 22 5. Bartnictwo i pszczelnictwo . 2 6. Rolnictwo 18 7. Przygotowywanie i przechowywanie pokarmów. 46 8. Obróbka drewna, kory, wici, słomy, trzciny itp. 40 9. Obróbka włókna, lnu, konopi, wełny . 14 10. Obróbka surowców zwierzęcych (kości, rogu, skór, włosia, szczeciny, wosku) 7 11. Obróbka gliny, kamieni, kruszców, np. bursztynu (narzędzia, warsztaty, wyroby) wraz z ceramiką i wyrobami żelaznymi 435 il* ,. ) �804 805 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. Odzież, strój, ozdoby (tkaniny) Budownictwo (oryginały i modele) Sprzęty domowe Transport i komunikacja Sztuka ludowa (rzeźba, drzeworyty, obrazy malowane na szkle, zdobnictwo w zakresie tkactwa, hafty, koronki, wycinanki itp.) Instrumenty muzyczne . Zabawkarstwo . Przedmioty związane z obrzędami zwyczajami (np. palmy, pisanki) Przedmioty magiczne Miary, wagi Razem: Wszystkie zbiory pochodzą 1. Z woj. warszawskiego 2. białostockiego 3. " olsztyńskiego, z Polski: . 146 36 32 15 569 14 ]9 91 2 t 1 ralnym, popularnonaukowym, jak również ideologicznym. Ogólna liczba pozycji wynosi 436. Spośród czasopism bieżących do roku 1950 prenumerowano "Życie Białostockie", do 195] roku miesięcznik "Meander" i "Literaturę Radziecką"· Możliwość rozwoju biblioteki w Muzeum w Łomży wyłoni się z chwilą poszerzenia lokalu i dostarczenia kredytów potrzebnych na zakup odpowiednich książek. Muzeum posiada: 1. Fotografie dotyczące życia ludu w liczbie 48 2. Rysunki 85 3. Mapy, druki, napisy 48 Razem: 4 1532 992 Na podstawie zbiorów i materiałów muzealnych były kustosz Muzeum dr Adam C h ę t n i k opracował publikacje pt.: 1. Muzeum Północno~mazowieckie w Łomży ("Kwartalnik Muzealny", I 1949); 484 gdańskiego itp. Razem: 2. '56 1532 Z braku odpowiednich środków Muzeum w Łomży prowadzi tylko dorywczo badania terenowe. W związku z projektowaną wystawą zi~lars.ką w Łomźy, przy okazji przeprowadzone są badania i wywiady w teJ dZI~dzinie w dorzeczu Narwi środkowej. W oparciu o zbiory i pracowmę wecjalną w Muzeum w Łomży są przeprowadzane dalsze badania miejscowego bursztyniarstwa (doc. dr A. C h ę t n i kl. Od marca 1948 r. do listopada 1953 1'. otwarta była wystawa stała pt. Kultura Materialna północno-wschodniego Mazowsza, a od listopada 195.3 r. wystawa stała pt. Kultura i Sztuka Kurpiowska. W związku z powyzszą wystawą przedstawiono w krótkości: podłoże, na którym wyr?sła kultura kurpiowska, opracowano zajęcia kurpiowskie oraz sztukę kurplOw~ką. . Wszystkie zbiory etnograficzne (i inne) są wpisane do katalogow dZIałowych, które założono jako: 1. Katalogi działowe etnografii i sztuki ludowej 2. ceramiki współczesnej 3." wycinanek 4. pisanek 5 bursztyniarstwa (część). ~becn;~ przepr~~adza się uzupełnienia powyższych katalogów, by zb~ory etnograficzne móc wpisywać do księgi inwentarzowej. Zbiory bursztymarskis kończy się wpisywać do księgi inwentarzowej. Biblioteka muzealna ma charakter ogólny, specjalnych działów nie posiada. Obejmuje ona książki zarówno o charakterze oświatowo-kultu- 181 1 1 ! j O bursztynie w Polsce ("Muzeum Ziemi", 1951); nad Narwiq (Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 1952). Dalsze prace są w przygotowaniu. P r a c e o r g a n i z a c y j n e M u z e u m. Po wyzwoleniu Polski grupa obywateli miejscowych zajęła się zbieraniem w terenie eksponatów dla mającego powstać Muzeum w Łomży. W roku 1948 nastąpiło jego otwarcie. Przy Muzeum zorganizowano dział bursztyniarski, jedyny tego rodzaju w Polsce, urządzono pracownię bursztyniarską dla celów naukowo-badawczych i magazyn cennych, a nie wykorzystanych na wystawie zabytków. W roku 1951 zorganizowano miejscową wystawę bursztyniarską przy Muzeum Ziemi w Warszawie i opracowano szereg prac do druku z zakresu bursztyniarstwa (zob. publikacje). Ponadto Muzeum urządziło kilka wystaw czasowych, jak: 1. Wystawę bursztyniarską w 1949 r. 2. Wystawę tkactwa i strojów miejscowych w 195'0 r. 3. Wystawę sztuki ludowej w 1951 r. W końcu 1951 r. nastąpiła zmiana ekspozycji na wystawie stałej~ a w końcu maja br. Muzeum zorganizowało Wystawę Oświatową w Powiatowym Domu Kultury w Łomży. W ostatnich kilku miesiącach organizuje się na pobliskich wsiach pogadanki oświatowe z zakresu sztuki i kultury rodzimej. Wygłoszono dotąd 7 pogadanek. P r a c e t e c h n i c z n o - k o n s e l' wat o r s k i e wykonuje się we własnym zakresie na podstawie wskazówek z pracy T. S e w e r y n a. Drobne naprawy poszczególnych zbiorów wykonuje się sposobem gospodarczym, 'Niesieni 1954 r. w porozumieniu z Pracownią Konserwatorską przy 3. Przemysł i sztuka bursztyniarska �807 806 Muzeum Narodowym w Warszawie ma być przeprowadzona gruntowna konserwacja zagrożonych eksponatów z drzewa. P r a c e d y d a k t y c z n o - s p o ł e c z n e M u z e u m w Ł o mży. Od grudnia 1953 r. do czerwca 1954 r. wygłoszono w terenie dla młodzieży i społeczeństwa miejscowego 7 pogadanek oświatowych pt. Matejko, wielki malarz polski. Obecnie przygotowuje się podobne pogadanki o M i c k i ew i c z u i S z o p e n i e. Nawiązuje się również kontakt ze świetlicami młodzieżowymi w terenie, by między innymi przygotować z nimi "Kurpiowski wieczór pieśni, tańca i muzyki". P rak t y k i m u z e a l n e. Od chwili zorganizowania Muzeum odbywały się tu dla pracowników Muzeum lekcje praktyczne dotyczące organizacji wewnętrznej, katalogowania, kontroli, objaśnień dla zwiedzających oraz informacji o zdobywaniu brakujących przedmiotów i oznaczeniu różnych eksponatów. Ponadto pracownikom naukowym udostępniono magazyn eksponatów nie objętych ekspozycją stałą (z objaśnieniami bardziej szczegółowymi i pokazami omawianych przedmiotów). Współpraca Muzeum w Łomży. Muzeum współpracowało: 1. z Towarzystwem Naukowym Warszawskim w dziedzinie badań naukowych na północnym Mazowszu; 2. z Polskim Towarzystwem Ludoznawczym w Poznaniu w związku ze sztuką ludową, bursztyniarstwem i strojami; 3. z Państwowym Muzeum Ziemi w Warszawie w zakresie obróbki bursztynów i geologii; 4. z Towarzystwem Naukowym Płockim w dziedzinie organizacji Muzeum Północno-mazowieckiego w Łomży; 5. ze Związkiem Muzeów Polskich w Krakowie (sprawy szkód wojennych w muzealnictwie nadnarwiańskim) w latach ubiegłych; 6. z Państwową Radą Ochrony Przyrody w Warszawie (artykuły i sprawozdania terenowe w prasie dotyczące ochrony przyrody, rezerwatów, wizytacji itp.), przy Muzeum był Oddział Ochrony Przyrody; 7. z Powiatową Biblioteką w Łomży w organizowaniu wystawy oświatowej (w dniu 30 maja 1954 r.); 8. z Wydziałem Kultu.ry i Sztuki przy Prezydium WRN w Białymstoku przy urządzaniu wystawy sztuki ludowej woj. białostockiego (na dzień 22 lipca 1954 r.); 9. z Prezydium PRN w Łomży, Wydział Rolnictwa i CPL w Zambrowie w związku z wystawą rolniczą (w organizowaniu wystawy Wnętrza Chaty Kurpiowskiej w dniu 1 września 1954 r.). T r u d n o ś c i i b rak i. Największą bolączką Muzeum jest brak odpowiedniego lokalu do wystawienia i zmagazynowania posiadanych zbiorów. Poza tym brak też odpowiednich środków finansowych do uzupełnienia w terenie zbiorów z zakresu kultury ludowej. Dąż e n i a n a p r z y s z łoś ć. W związku z brakiem odpowiedniego lokalu projektuje się zbudowanie własnego gmachu muzealnego przy ul. Rządowej w Łomży nad Narwią. Zanim powyższy projekt zostanie zrealizowany, ma być zbudowana stylowa chata kurpiowska, dawnego typu, dla pomieszczenia stałej wystawy wnętrza mieszkalnego na Kurpiach i dla ..! umieszczenia w niej wystaw dotyczących kultury kurpiowskiej. Muzeum w Łomży w dalszym ciągu powinno starać się przede wszystkim uzupełniać zbiory z zakresu miejscowego bursztyniarstwa, kultury i sztuki ludowej, przyrody i archeologii zarówno z terenu kurpiowskiego, jak również z północno-wschodniego Mazowsza. Prócz zbiorów o charakterze zabytkowym Muzeum powinno uzupełniać zbiory mające ścisły związek z miejscowym przemysłem i twórczością ludową, z dziedziny tkactwa, snycerstwa, bursztyniarstwa, ceramiki itp. Stałoby się to podstawą oparcia tutejszego przemysłu ludowego na miejscowych wzorach. Łomża i jej okolice (a zwłaszcza Kurpie) są odpowiednim terenem do powstania muzeum etnograficznego. Należałoby gromadzić zabytki kultury ludowej przede wszystkim na terenach sąsiadujących z rodzimą Kurpiowszczyzną, np. W północnej części powiatów łomżyńskiego, kolneńskiego oraz przasnyskiego i makowskiego, ponieważ są to okolice pod tym względem dotychczas mało badane. Na terenie woj. białostockiego w Nowogrodzie w roku 1926 powstało muzeum na wolnym powietrzu, które zostało spalone w czasie ostatniej wojny. Powyższy teren muzealny jest jednak pod stałą opieką, np. ocalałt> barcie zostały ogrodzone i czasowo zabezpieczone od uszkodzeń. 25 VI 54 r. Jadwiga Krajewska Woj. bydgoskie MUZEVM W GRUDZIĄDZU (ul. Gen. Świerczewskiego 28) J j I r Zbiory Muzeum znajdują się we własnym dwupiętrowym gmachu wspólnie z Biblioteką Miejską. W roku 1956 ma nastąpić reorganizacja całego Muzeum i przeniesienie zbiorów do nowego, własnego gmachu w dawnych zabudowaniach poklasztornych benedyktynek przy ul. Mostowej. Muzeum Państwowe w Grudziądzu posiada m. in. dział zbiorów etnograficznych w ilości 539 okazów oryginalnych, wpisanych do katalogu. Dział ten obejmuje następujące tematy: 1. Łowiectwo - 10 okazów; 2. Rybołówstwo - 125; 3. Hodowla zwierząt - 3; 4. Bartnictwo i pszczelnictwo 15; 5. Rolnictwo - 19; 6. Przygotowywanie i przechowywanie pokarmu 15; 7. Obróbka drewna, kory, wici, słomy itp. - 64; 8. Obróbka włókna 48; 9. Obróbka surowców zwierzęcych - 5; 10. Sprzęty domowe - 72; 11 Odzież, strój, ozdoby - 38; 12. Sztuka ludowa i zdobnictwo w zakresie tkactwa, garncarstwa, kaflarstwa - 60; 13. Przedmioty związane z obrzędami - 7. Kierownik Muzeum prowadzi własne badania terenowe nad kulturą materialną i duchową wsi na obszarze ziemi chełmińskiej. W ostatnich latach zebrane narzędzia i sprzęty kultury ludowej umożliwiły urządzenie czterech wystaw czasowych o tematyce charakteryzującej �809 808 rozwój i poziom gospodarki upośledzonych warstw ludu wiejskiego w okresie feudalizmu i kapitalizmu. Prace inwentaryzacyjno-katalogowe objęły wszystkie eksponaty. Należy tylko uzupełnić pomiary i rysunki w kartotekach inwentarza. Biblioteka Muzeum nie ma specjalnego charakteru. Ilość książek i czasopism dotyczących etnografii wynosi około 50 pozycji. Archiwum Muzeum posiada około 100 negatywów i klisz cynkowych z zakresu etnografii. Na podstawie badań terenowych i zgromadzonych zbiorów kierownik Muzeum Józef B ł a c h n i o opracował dwa przyczynki naukowopopularne: a) Notatki etnograficzne powiatu chełmińskiego wydane w 1953 r. i b) Ozdoby nadszczytowe na ziemi chełmińskiej i michalowskiej (w maszynopisie). Prace techniczno-konserwatorskie prowadzi Muzeum w skromnym zakresie. Polegają one w szczególności na konserwacji przedmiotów zdrowych i zaatakowanych przez szkodniki już w chwili dostarczenia ich do Muzeum. Do dezynfekcji posiada Muzeum specjalną skrzynię wodoszczelną, obitą blachą cynkową. Do zabiegów stałych używa się ręcznego rozpylacza i pędzli włosianych. Tr~dności wynikają z powodu braku środków do konserwacji drzewa i tkanin. Muzeum w Grudziądzu nie powinno zamykać się w ramach historii miasta i powiatu. Również Dział Etnograficzny i Archeologiczny winien rozwijać się. Jego zasięg geograficzny powinien Qgrankzyć się do ziemi chełmińskiej, jako lokalnego zasięgu geograficznego. Niezależnie od lokalnych zbiorów etnograficznych w Muzeum w Grudziądzu, w Toruniu - jako najpoważniejszym ośrodku kulturalnym na terenie woj. bydgoskiego - winno powstać muzeum etnograficzne. Na podstawie licznych wędrówek po ziemi chełmińskiej i dobrzyńskiej można stwierdzić, że na terenie powiatów nowomiejskiego, brodnickiego, rypińskiego i lipnowskiego należy jak najszybciej zabezpieczać i gromadzić zabytki kultury ludowej w przededniu ich całkowitego zniszczenia. Wydaje mi się, że najbardziej zapomniana przez etnografów-muzeologów jest właśnie ziemia dobrzyńska, gdzie w niejednej przez wieki zacofanej kulturalnie wsi zebrać by jeszcze można narzędzia i sprzęty kultury ludowej charakteryzujące poziom kultury i gospodarki ludu w okresie kapitalizmu. 12 I 1955 r. Józef Blachnio MUZEUM POMORSKIE (Ratusz) Dział Etnograficzny w gmachu zabytkowego 1 Od 19;)6 t'. nazwa W TORUNIU Muzeum Pomorskiego 1 w Toruniu mieści się Ratusza na Starym Rynku. W 8 salach II-go piętra brzmi: :i\1.uzeurn \\. Toruniu. znajdują się wystawy, zaś w 2-ch pokojach pracownie kustosza, adiunkta, asystenta i laboranta. W pokojach tych mieści się. także biblioteka Działu oraz szafy i regały ze zmagazynowanymi obiektami. Zbiory Działu Etnograficznego liczą ogółem 3 986 obiektów własnych i depozytowych zebranych w terenie po roku 1945. Została do nich włączona nieznaczna ilość (ok. 150) przedmiotów ze zbiorów przedwojennych Muzeum Miejskiego w Toruniu. Ilościowy stan zbiorów w poszczególnych działach w dniu 22 grudnia 1954 r. przedstawia się następująco: ." .{ .~. t· ( f r • ",II i 1 "~ i 1. Zbieractwo 2. Łowiectwo 3. Rybołówstwo 4. Hodowla zwierząt 5. Bartnictwo i pszczelnictwo 6. Rolnictwo 7. Przechowywanie i przygotowywanie 8. Obróbka drewna, kory, wici, słomy, 9. Obróbka włókna (lnu, konopi, wełny 10. Obróbka surowców zwierzęcych 11. Obróbka gliny, kamieni kruszców 12. Obróbka metali 13. Farbiarstwo 14. Odzież, strój i ozdoby 15. Budownictwo 16. Sprzęty. domowe 17. Transport i komunikacja 18. Sztuka ludowa 19. Instrumenty muzyczne 20. Zabawkarstwo 21. Przedmioty związane z obrzędami 22. Miary, znaki własnościowe, godła 23. Lecznictwo 24. Różne pokarmu trzciny itp. . itd.) zwyczajami 4 32 995 61 41 142 159 204 133 49 386 35 23 213 34 121 60 843 54 210 133 38 8 8 Z b i e r a c t w o jest najmniejszym działem - liczy zaledwie kilka czerpaków do zbierania jagód. W dziale ł o w i e c t waznajdują się pułapki i żelaza na myszy, szczury, lisy, tchórze oraz sidła na kuropatwy, wróble, mewy i inne ptactwo wodne. Najbogatszy ilościowo i jakościowo jest dział r y b o łów s t w a. Posiada on śródlądowe i morskie narzędzia łowu, sprzęty pomocnicze oraz cenną kolekcję ości rybich zebranych z terenu całej Polski i opracowanych Y'.C\ukowo. Z zakresu t l' anspor tu wodnego - czółna dłubane z jednego pnia. �810 811 H o d o w l a z w i e r z ą t posiada imponującej wielkości koryto dłubane w jednym pniu, stołki pasterskie, kij z brzękadłami, kołatki dla krów i inne. W dziale b a r t n i c t w a i p s z c z e l n i c t waznajdują się prymitywne ule kłodowe, stojaki i leżaki oraz ule słomiane. Z zakresu r o l n i c t wado bardziej interesujących obiektów należą drewniane radła ramowate, radło rylcowe, sochy dwupolicowe, brona laskowa oraz różne typy cepów. Dział p r z e c h o w y wan i a i p r z y g o t o w y wan i a p o kar ID u posiada beczki słomiane do zboża plecione techniką wałeczkowo-spiralną, dwa rodzaje żaren, stępy ręczne i nożne itp. W zakresie o b rób k i w ł ó k n a posiada czynne krosna, na których demonstrowano tkanie dla grup zwiedzających i wycieczek. Z działu o b rób k i s u r o w c Ó w z w i e r z ę c y c h zasługują na wymienienie rożki do wyrobu kiełbas, tabakierki z rogu i in. Z zakresu o d z i e ż y i s t r o j u l u d o w e g o wystawiono przede wszystkim zabytki pochodzące z terenu Kujaw, Kaszub, Pałuk i Warmii. Część zbiorów jest zmagazynowana. B u d o w n i c t w o reprezentowane jest przez ozdoby szczytowe i nadrzwiowe, zawiasy ozdobne oraz zdobione drzwi drewniane od chat nabijane dużymi gwoździami i in. S p r z ę t y d o m o we w przeważającej ilości są zmagazynowane. Znajduje się wśród nich kilkanaście malowanych skrzyń kujawskich i parę kaszubskich oraz jedna z Ziemi Chełmińskiej, tzw. "miśniki" kaszubskie, stół kujawski na krzyżakach i in. Z zakresu t r a n s p o r t u na większą uwagę zasługują ramowate jarzma na woły i krowy, podwójne i pojedyncze, jarzmo przyrożne, duha, wóz na drewnianych osiach jednołącznikowy, włók ramowaty i in. S z t u k a l u d o w a północnej Polski jest reprezentowana przez rzeźbę figuralną w drzewie i glinie, malarstwo ludowe na szkle (1 obiekt) i płótnie (1 obiekt), malarstwo na drzewie (malowane skrzynie i szafy), pająki ze słomy, wycinanki, tkaniny, hafty, zdobione przedmioty użytku domowego, ceramikę oraz przez wystawione w tym dziale przedmioty obrzędowe, jak szopki, pisanki, pieczywo obrzędowe itp. I n s t r u m e n t y m u z y c z n e zawierają skromną kolekcję samograjów, jak np. kołatki, instrumentów dętych, jak np. fujarki, dudki i trąby pasterskie, strunowych, jak np. skrzypki wiejskiej roboty, cymbały oraz kaszubski "brombas" i in. Z a b a w kar s t w o obejmuje głównie zabawki wykonane rękoma dzieci, jak np. lalki, okręciki, łódeczki, traktor, samoloty i in. oraz zabawki wykonane przez starszych dla dzieci, do których między innymi można zaliczyć różne wyroby z ciasta niegdyś mające charakter magiczno-obrzędowy, dziś służące dzieciom już jedynie do zabawy. Na uwagę zasługuje również zabawka kaszubska "tracze". ,I 1 • l I '1 oj I Z P r z e d m i o t ó w z w i ą z a n y c h z o b r z ę d a m i i z w Yc z aj a m i wymienić należałoby maszkary obrzędowe, jak: koń, bocian, koza, baran, turoń, niedźwiedź i in., poza tym szopki, stroje Trzech Króli, słomianą babę żniwną oraz pisanki i inne przedmioty wymienione w dziale sztuki ludowej. Wśród przedmiotów z zakresu z w y c z a j ó w p r a w n o - s p o ł e c zn y c h należy wymienić laski sołtysie oraz liczne pływaki i inne przedmioty zaopatrzone w tzw. merki rybackie. Z zakresu l e c z n i c t waludowego charakterystyczna dla terenu wybrzeża morskiego jest skóra węgorza służąca do bandażowania złamanej lub zwichniętej ręki. Omawiane obiekty pochodzą głównie z obszaru północnej Polski, a w szczególności z woj. bydgoskiego, gdańskiego, olsztyńskiego i białostockiego. Przedmioty nie pochodzące z północnej Polski dotyczą rybołówstwa, a w szczególności ości do kłucia ryb. Ogólna ilość obiektów przypadająca na poszczególne województwa wynosi: województwo bydgoskie gdańskie ols'ztyńskie białostockie warszawskie lubelskie . rzeszowskie kieleckie obiekty 1 890 856 492 316 96 11 6 31 województwo k'rakowskie łódzkie stalinogrodzkie wrocławskie. poznańskie zielonogórskie koszalińskie. szczecińskie obiekty 26 23 6 13 14 14 29 9 Ogółem 3832 obiekty. Z innych krajów słowiańskich Dział Etnograficzny posiada 149 obiektów, zaś z niesłowiańskich - 5. Ogólna liczba wszystkich obiektów nie licząc inwentarza wymiennego i modeli wynosi3 986 przedmiotów. Obiekty z krajów pozaeuropejskich w liczbie ponad 300 zostały przekazane do Muzeum Kultur Ludowych w Młocinach. W związku z zakupami obiektów Dział Etnograficzny prowadził dorywczo badania terenowe do roku 1950. W latach 1950-1954 z powodu braku środków musiał ograniczyć je do nielicznych wyjazdów. Jednakże pracownicy Działu Etnograficznego brali udział w planowych badaniach terenowych z ramienia PTL, a następnie IHKM PAN dla PAE na terenie Kujaw, Kaszub, Mazur i Warmii. Najdłuższe badania przeprowadzone zostały na t'2renie Kujaw. Dotyczyły one kultury materialnej (w szczególności rolnictwa) oraz sztuki ludowej. W grudniu 1953 roku zreorganizowano w Dziale Etnograficznym dotychczasowe wystawy stałe. Zostały one, o ile to było możliwe, opracowane. z uwzględnieniem podłoża €'Konomiczno-społecznego oraz rozwoju nie tylko �813 812 poszczególnych narzędzi, lecz także form gospodarki człowieka od czasó~: najdawniejszych aż do współC'zesnych. Podkreślają one wzrost produkc]l uwarunkowany przez rozwój narzędzi oraz najnowsze zdobycze cywilizacji. Wprowadzenie do wystawy stanowią napisy informujące o współczesnym stanie kultury ludowej, mapa zasięgu zbiorów, na której są umieszczone dane liczbowe odnoszące się do ilości zgromadzonych obiektów z danego powiatu, mapa muzeów i dzialów etnograficznych w Polsce oraz mapa grup etnograficznych według J. S. Bystronia. W tym samym małym hallu mieszczą się działy: zbieractwo, łowiectwo, bartnictwo i pszczelnictwo oraz hodowla zwierząt. Dział bartnictwa i pszczelnictwa podają na wystawie niektóre dane dotyczące bartnictwa toruńskiego na przestrzeni XV-XIX w. oraz wiadomości o prawie bartnym. Dalszą niedużą salkę zajmuje p l e c i o n kar s t w o i t k a c t w o, zaś w największej i najpiękniejszej sali mieści się naj bogatszy dział r y b 0łów s t w a, który daje przegląd różnych form narzędzi do połowu ryb, począwszy od najprymitywniejszych z uwzględnieniem sprzętów i narzędzi pomocniczych. W następnej niedużej salce w 4 oszklonych szafach umieszczone są manekiny ze strojami, wśród których znajdują się 2 żeńskie stroje kujawskie (jeden z nich ślubny), 1 męski strój kujawski, 2 żeńskie stroje pałuckie, strój kurpiowski z pow. Ostrołęka oraz strój opoczyński używany na Pomorzu przez przesiedleńców z pow. Opoczno. Poza tym w jednej z mniejszych szafek mieści się kolekcja czepców kujawskich, a w drugiej - warmińskich, zaś w gablotce umieszczone są czepce pałuckie. W ostatniej dużej sali znajduje się wystawa s z t u k i l u d o w e j p ó łnocnej Polski. Prace inwentaryzacyjno-katalogowe prowadzone są na bieżąco, jedynie przedmiotowy katalog naukowy posiada jeszcze spore braki w postaci niepełnych opisów obiektów. Prace polegają na wpisywaniu obiektów do księgi akcesyjnej, inwentarza głównego, przedmiotowego katalogu naukowego, katalogu geograficznego, topograficznego i magazynowego oraz na metryki magazynowe. Biblioteka Działu ma charakter specjalny. Zawiera ona dzieła głównie z zakresu etnografii i etnologii oraz historii kultury. Posiada niewielką ilość przeważnie niekompletnych czasopism skandynawskich, jugosłowiańskich, czeskich, bułgarskich, węgierskich, angielskich, szwajcarskich, duńskich i kalifornijskich. Ogólna ilość tomów książek i czasopism własnych wynosi ponad 1304, zaś depozytowych - 399. Z czasopism bieżących polskich w danej chwili Dział prenumeruje "Polską Sztukę Ludową", "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej" oraz "Wiedzę Życie". Z cZ8sopism zagranicznych Dział otrzymuje drogą darów następujące czasopisma: "Heimatschutz", "Heimatwerk" l "Heimatleben", "Jahrbuch des bernischen historischen Museums in Bern" - ze Szwajcarii; "Bulletin des MU3ees Royaux D'Art et D'Histoire" i Bericht iiber das Basler Museum fUr Volkerkunde und Schweizerische Museum fUr Volkskunde - z Belgii; "studia Fennic.a" - z Finlandii; "Nationalmuseets Skrifter" i "Nationalrnuseets etnografiske SamIing" - z Danii oraz "Anthropological Records" i "Folklore Studies" - z Kalifornii. Archiwum posiada 705 negatywów, 1319 odbitek fotograficznych, 808 rysunków i 276 klisz cynkowych. Zapisy dokumentacyjne z badań terenowych znajdują się na razie w rękopisach w teczkach. Szczupłość personelu Działu i nawał prac bieżących nie pozwolił dotychczas na przepisanie ich i posegregowanie w odpowiednich kartotekach. Dział Etnograficzny prowadzi stałą i systematyczną pracę naukową. W ciągu lat 1952-1954 wyszły z druku: Dr M. Gospodarka {', Z n a m ie i l' obyczaje o w s k a - P l' li f f e l' o w a, ludowe w wydawnictwie Kultura "Warmia oraz i Mazury" ludowa Poznal1 1953. Poza tym została przygotowana do druku przez Dr M. Znamierowską1-' l' ii f f e r o w ą duża praca pt. Rybackie narzędzia kolne oraz artykuł pt Kla'ra Prillowa rzeźbiarka ludowa Paluk. Pol. Szt. Lud. 1954. Nr 1. Przesłano też do druku artykuły popularnonaukowe mgr Marii Polakiewiczówny i mgr Kaliny Antonowiczowej do mającego się ukazać popularnego pisma ludoznawczego. W zakresie prac organizacyjnych kustosz Działu przy pomocy adiunkta i asystenta prowadzi stałą akcję opieki nad artystami ludowymi pośrednicząc w wystawach ich prac, konkursach, staraniach o zasiłki, nagrody, materiał etc. W związku z tą akcją nawiązana jest stała współpraca Działu z szeregiem wojewódzkich instytucji społecznych i kulturalnych oraz z odnośnymi komórkami Ministerstwa Kultury i Sztllki. Prace techniczno-konserwatorskie Dział Etnograficzny prowadzi we .własnym zakresie. Dotychczasowa konserwacja obiektów polegała głównie na zabezpieczeniu tkanin przed molami za pomocą różnych środków dezynfekcyjnych, wietrzenia itd. oraz na oczyszczaniu przedmiotów żelaznych przy pomocy nafty. Obiekty z ciasta konserwowano przy pomocy zanurzania ich w rozpuszczonej parafinie. Niektóre prace introligatorskie i stolarskie wykonywane są również we własnym zakresie. Dział Etnograficzny rozpoczyna też przeprowadzanie dezynfekcji obiektow drewnianych i tkanin przy pomocy dwusiarczku węgla. W 1954/55 r. wszyscy pracownicy Działu chodzili na wykłady UMK z zakresu konserwacji muzealnej biorąc udział w dyskusjach dotyczących aktualnych problemów. �815 814 Cały personel Działu Etnograficznego bierze czynny udział w pracach dydaktyczno-społecznych wygłaszając odczyty i pogadanki w zakładach pra~y, szkołach PGR-ach itp. Tematyka odczytów obejmuje przede wszystkIm kulturę 'ludOWą terenów leżących w zasięgu działalności Działu, .jak .też zagadnienia gromadzenia i ochrony zabytków. Pracownicy naukowI DZIału udzielają konsultacji w zakresie prac 'naukowych i dydaktyczno-społecznych. Praktyki muzealne odbywają się w Dziale pod kierunkiem kustosza przy współudziale adiunkta i asystenta. W latach 1952-1954 praktykę odbyło 6 studentów z Wydz. Sztuk Pięknych poza tym pracownik S. O. Muzeum podopiecznego w Grudziądzu, magister historii, przebywał na praktyce w Dziale Etnograficznym około pół roku. Najbardziej ścisłą współpracę prowadzi Dział Etnograficzny z Oddziałem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Toruniu oraz z Zesp~łem Etn~graficznym IHKM PAN w Toruniu. Cały personel naukowy DZIału nalezy do zarządu Oddz. PTL i bierze czynny udział w jego pracach oraz w, pracach Polskiego Towarzystwa Archeologicznego, VI skład Zarządu ktorego wchodzą kustosz i adiunkt. Dość regularnie (mniej więcej raz na miesiąc) odbywają się posiedzenia naukowe Działu Etnograficznego z Oddziałem Toruńskim PTL, na których wygłaszane są referaty i prowadzone dyskusje na tematy związane z badaniami terenowymi, pracami muzealnymi etc. Wszyscy pracownicy Działu Etnograficznego współpracują z IHKM PAN w zakresie PAE (zob. badania terenowe). Również bliska współpraca łączy Dział z Pomorskim Towarzystwem Muzycznym w zakresie popularyzacji muzyki. Trudności i braki Działu przedstawiają się następująco: a) Zbyt szczupły personel naukowy liczący 3 osoby (kustosz, adiunkt i asystent) ma duże trudności w podołaniu pracy zakrojonej na szerszą skalę w związku z dużym zasięgiem działalności Działu. Na skutek t:go prace dotyczące dokumentacji zbiorów posuwają się zbyt wolno oraz me zawsze pracownicy Działu mogą należycie sprostać zapotrzebowaniom społecznym. b) Dotkliwie również dawał się odczuć dotychczasowy brak funduszów na penetrację terenu, badania oraz kompletowanie zbiorów, ~zięki cz:m~ zabytki bezpowrotnie giną na terenie już tak ubogim w przedmlOty rodZImeJ kultury ludowej. Uniemożliwia to także zaopatrzenie się Działu w potrzebną aparaturę pomocniczą· c) Niemniej dotkliwą bolączką Działu jest ciasny lokal n~e po.z:",a.laj.ący na wystawienie niektórych zmagazynowanych zbiorów, co umemozl1wla Ilustrację całokształtu kultury ludowej oraz nie pozwala na ~łaściw~. urz,ą~ dzenie magazynów. W konsekwencji zmniejsza to znaczme mozl1~OSCl usługowe Działu i jego rolę społeczną. Z tej samej przyczyny utr~dmon~ jest praca naulwwych pracowników, którzy nie mając oso~nych ~omleszczen zmuszeni są pełnić swe obowiązki w tym samym pokOJU, gdzIe laborant t l ..•! prowadzi prace konserwatorskie, introligatorskie i in. oraz gdzie interesanci korzystają ze zbiorów, biblioteki, archiwum etc. Dążenia na przyszłość. Dział Etnograficzny specjalizuje się w kierunku gromadzenia zabytków kultury materialnej grup etnicznych znajdujących się na terenie woj. bydgoskiego i gdańskiego, w szczególności poświęcając uwagę rybołówstwu i rolnictwu. W zakresie sztuki ludowej położony jest nacisk na gromadzenie zabytków i współczesnych dzieł twórców ludowych z terenu tych samych grup etnicznych. Inne tereny reprezentowane są słabiej. W związku z rozwojem Torunia jako ośrodka nauki i sztuki oraz w związku ze społecznymi potrzebami terenu wskazane byłoby, aby powstało tu Muzeum Etnograficzne, które prowadziłoby planowe badania uwzględniające potrzeby terenu, na którym giną bezpowrotnie ostatnie ślady rodzimej kultury. 'W Toruniu była już poruszana sprawa utworzenia muzeum na wolnym powietrzu w projektowanym parku narodowym nad Wisłą. Podobny projekt dotyczył również Kruszwicy nad Gopłem, lecz oba te projekty nie zostały zrealizowane. 22 XII 1954 r. Kalina Antonowiczowa MUZEUM .. KUJAWSKIE WE WŁOCŁAWKU (ul. Słowackiego la) W Toruniu była już poruszana sprawa utworzenia muzeum na wolnym powietrzu w projektowanym parku narodowym nad Wisłą. Podobny projekt z€um Krajoznawczego. Zbiory etnograficzne zajmują w nim przestrzeń około 90 m2 w salkach wystawy stałej i około 16 m2 w magazynach. Muzeum posiada centralne ogrzewanie, okna wychodzą na północ. Sąsiednia strona ulicy Słowackiego la, tj. naprzeciw Muzeum, zabudowana czerwoną cegłą i oświetlona od południa daje bardzo przykre refleksy na zbiory, wobec czego okna są przesłaniane białą kalką. Oświetlenie elektryczne jest niewystarczające. Podłogi z prasowanego cementu pozwalają na dobre utrzymanie czystości przy małym wkładzie pracy. Gromadzenie okazów etnograficznych rozpoczęto w 1945 roku. Dawniejsze zbiory Muzeum Krajoznawczego były w czasie okupacji wywiezione do Poznania i tam spłonęły. Obecnie Muzeum Kujawskie liczy 382 okazy, w czym jest 369 oryginalnych, a 13 modeli. Wszystkie pochodzą z regionu Kujaw. Większe kolekcje stanowią: odzież, sprzęty domowe oraz sztuka (rzeźba, haft i garncarstwo). Muzeum Kujawskie nie prowadzi badań terenowych, którymi zajmuje się Muzeum Pomorskie w Toruniu. Prace Muzeum Kujawskiego w tym zakresie ograniczają się do zbierania przypadkowych informacji, które Wpi5ujemy celem przekazania ich pracownikom naukowym opracowują·cYm Kujawy. Obejmujemy obszar całych Kujaw, a więc powiaty: włocław- �81'1 816 ski, aleksandrowski, inowrocławski oraz obszar w promieniu ok. 15 km od Włocławka, po drugiej stronie Wisły, w powIecIe lipnowskim. _ W latach 1952-53 raz do roku była reorganizowana ekspozycja w związku z nowymi nabytkami. Ogólna jej koncepcja stawia sobie za zadanie zobrazowanie wnętrza mieszkalnego, pokazanie ginącego stroju i dawnej oraz współczesnej sztuki ludowej. Rozwiązania ekspozycji nie są jeszcze ostateczne, ponieważ zbiór okazów wymaga wielu uzupełnień. Muzeum prowadzi księgę inwentarzową Działu Etnograficznego oraz kartotekę magazynową. Katalogii działowe nie są jeszcze wprowadzone. Biblioteka Muzeum Kujawskiego posiada w Dziale Etnograficznym zaledwie 40 pozycji. Prenumerujemy "Sztukę Ludową"· Możliwości rozwojowe w tym zakresie są ograniczone przez kredyty. Mimo tak małego księgozbioru rocznie kilkadziesiąt osób korzysta z materiałów w nim zawartych. Są to artyści plastycy, zawodowi i amatorzy, malarze pokojowi, świetlicowi pracownicy, kierownicy teatrów amatorskich, nauczyciele itp. Archiwum nasze to księga alfabetyczna, w której notujemy wszelkie dane dotyczące kultury ludowej na Kujawach, adresy twórców, posiadaczy strojów, sprzętów itp. Zbiór fotografii liczy około 200 pozycji. Prowadzi się tylko inwentarz fotograficzny, a brak jeszcze katalogu ciziałowego. Zebraliśmy kolekcje rysunkowe zakończeń szczytów dachowych, klamek i zawiasów, krzyżów drewnianych, haftów na czepcach, liczące po 10-15 sztuk. Klisz cynkowych pozostałych po wydaniu katalogu do wy·· stawy czasowej Sztuka Ludowa na Kujawach urządzanej w roku 1949 w Muzeum Kujawskim - 11 sztuk. Dotychczas nie ogłaszano żadnych publikacji dotyczących zbiorów. Jedynie wydano katalog z przedmową do wyżej wymienionej wystawy czasowej. Po założeniu działowej księgi inwentarzowej i kartoteki magazynowej projektujemy opracowanie katalogu zbiorów stałych. Większe prace techniczno-konserwatorskie dla Muzeum Kujawskiego wykonują fachov·jcy z tytułu prac zleconych. We własnym zakresie prowadzimy tylko drobne klejenia, czyszczenia i prania. Muzeum posiada małą pracownię wyposa7.oną w prymitywne środki techniczne i chemiczne, kleje, kartony, papiery itp. Posługujemy się w pracy publikacjami prof. Seweryna dotyczącymi konserwacji okazów etnograficznych. Z zakresu prac oświatowych organizowaliśmy odczyty o sztuce ludowej i o strojach na Kujawach. wygłaszała je mgr Halina Mikułowska z Torunia. Odczyty te były połączone z pokazami zbiorów czasowo wystawianych celem powiększenia frekwencji słuchaczy. Muzeum współpracuje z Działem Etnograficznym Muzeum pomorskiego w Toruniu, z Muzeum Kultur Ludowych w Młocinach, z CPLiA we Włocławku, Toruniu i Sopocie, z Klubem Zw. Naucz. polskiego we Włocławku, z Domem Kultury Zakładów Celulozowych we Włocławku, z grupą kujawską artystów plastyków, z Kołem Plastyków Amatorów itd. i Trudności, jakie mamy w dziale etnografii, są bolączkami całego Muzeum Kujawskiego; są to: zbyt ciasny lokal i brak systematycznej pracy etnografa w terenie. która by zapewniała dopełnienie zbiorów. a także utrzymywani'~ bliższych kontaktów z przekształcającą się wsią polską w dobie współczesneJ. Przy obecnym małym składzie osobowym możemy liczyć tylko na pomoc z Muzeum Toruńskiego, szczególnie gdy samo skompletuje dział kujawski. W Mu~eur.n we Włocławku będziemy dążyć do możliwie najpełniejszego przedstawlema obrazu życia człowieka na Kujawach, uwzględniając jego gospodarstwo, strój i sztukę. Muzeum Etnograficzne w zakresie szerszym powinno powstać w mieście uniwersyteckim, dla województwa pomorskiego jedynie Toruń posiad::! odpowiednie warunki pracy. Zabytki kultury ludowej dotychczas jeszcze spotykamy licznie w powiatach aleksandrowskim, włocławskim i kolskim. W zwiazku ze zmianami ustrojowymi. ideologicznymi i kulturalnymi zanikają o~e i są niszczone pr.zez jednostki ..nieuś~iadomione. Do zbierania ich w terenie należy natych~ mIast przy~tąplc. Pe":l~n dobrobyt, w jakim obecnie wieś się znajduje, pozwala bOWIem ludnoscl na zakupy nowych mebli, obrazów itd. Widzimy to we wszystkie dni targowe we Włocławku. H. Królikowska 15 XII Woj. '\ 1954 r. gdańskie MUZEUM POMORSKIE W GDAŃSKU (uJ. Rzeźnicka 35) " Muzeum Pomorskie w Gdańsku posiada około 150 eksponatów etnogra~I~znych :zęśc~owo zdeponowanych w kilku miejscach w Gdańsku, częSCIOWOzas złozonych w Muzeum w Kartuzach. Składają się na nie meble ludow~, .sprzęty, ok.azy z dziedziny pszczelnictwa, rybactwa, plecionkarstwa, ceramIkI, tkactwa Itp. Tworzą one zaczątek przyszłego Działu Etnograficznego, który będzie pomieszczony w odbudowującym się skrzydle omachu Muzeum Gdańskiego. to Muze~m Pomorskie w Gdańsku riie posiada niestety kustosza Działu EtnografIcznego. Stanowisko to winno być obsadzone przez doświadczonego etnografa-muzeologa, który by umiejętnie pokierował działem i służył fach0:-vą ~omoc~ Muzeum w K~rtuz~ch i Kwidzynie. Etnografa domagają się takze wzrastające na Wybrzezu osrodki twórczości artystycznej opartej na wzorach ludowych. . . Luty, 1952 r. Longin Mulic/d Muzeum na Muzeum Pomorskie wolnym w Gdańsku powietrzu Oddział Wdzydze W 1906 1'. natchniony wzorami skandynawskimi, dal' Gu'go\\,'-ki zalo'z~·I \\' La l'mplOnej p1'7.ez niego '.~. .l:~ "Luci", <-. XLII nauczyciel ludowy Izv·., chacie l'vIuzet;m Wiejskie �818 819 we Wdzydzach. Muzeum to zaopatrzył nie tylko we wszystkie autentyczne sprzęty, ale zgromadził także wiele cennych okazów ginącej kaszubskiej kultury ludowej. Poza tym stworzył przy Muzeum żywy ośrodek przemysłu domowego, dającego zarobek licznym, biednym chałupnikom kaszubskim. Po odzyskaniu niepodległości po I wojnie światowej było Muzeum Wdzydzkie pierwszym tego rodzaju muzeum wiejskim w Polsce. Mimo nie sprzyjających warunków materialnych i znacznych wydatków związanych z utrzymaniem muzeum i organizacją przemysłu ludowego na znaczniejszą skalę placówka utrzymała się do 1932 r. W tym bowiem roku Muzeum spaliło się doszczętnie od iskry, którą przeniósł wiatr z sąsiedniej palącej się chałupy wieśniaczej. Dzięki niestrudzonym wysiłkom Gulgowskiego i jego żony malarki odbudowano muzeum na nowo w 1936 r., a na malowniczym wzgórzu obok muzeum założono ładny park z widokiem na jezioro. W roku 1948 spadkobiercy Gulgowskich przekazali Muzeum Skarbowi Państwa. Od chwili upaństwowienia muzeów, tj. od 1950 r., Muzeum Wdzydzkie stało się oddziałem Okręgowego Muzeum Pomorskiego w Gdańsku. Na przełomie lat 1953/1954 Muzeum Okręgowe postawiło naprzeciw istniejącej chat ymuzeum drugą, mniejszą chałupę rybacką przeniesioną z Wdzydz Tucholskich, pow. Chojnice. Wymienioną chatę pozyskano dzięki zapobiegliwości i pomocy konserwatora zabytków okręgu bydgoskiego. Posiada ona narożny podcień słupowy i przedstawia rozwojowo młodszy okaz drewnianego budownictwa kaszubskiego: pierwsza bowiem chata ma "wystawek" podcieniony wzdłuż całego szczytu, tzw. "checz z wystowciem". W ten sposób oryginalne Muzeum Wdzydzkie sldada się obecnie z ładnego dwuchałupowego zespołu zabytkowego. Dawniejsza chata została po odbudowaniu zaopatrzona w znacznie skromniejsze urządzenie, aniżeli miała przed pożarem, a zniszczenia wojenne i tu pozostawiły swój ślad. Obecnie razi specjalnie podworska szafa mieszcząca się w izbie kaszubskiej, którą z biegiem czasu zastąpi się autentyczną szafą ludową, a także brak oryginalnych obrazów ludowych i niektórych drobnych sprzętów uzupełniających całość wyposażenia. Według istniejącego projektu dawniejsza chata będzie reprezentowała wnętrze mieszkania chłopskiego, a nowopostawiona rybackiego. Oddział Wdzydze posIada ogółem ok. 80 eksponatów zinwentaryzowanych i skatalogowanych. Wszystkie, z wyjątkiem kilku, stanowią oryginalne wyposażenie wieśniaczej chaty kaszubskiej. Gorliwym opiekunem miejscowego Muzeum jest woźny, Kaszuba Wiktor Grulkowski, który ma do pomocy sprzątaczkę. Czysto utrzymane Muzeum, leżące na węzłowym szlaku turystyki wodnej, stanowi dla licznych wycieczek atrakcyjny, godny zwiedzenia zabytek dawniejszego budowniciwa kaszubskiego, będący zarazem miłym punktem wypoczynkowym. Luty, 1952 r. Longin Malicki MUZEUM KASZUBSKIE W KARTUZACH (ul. Kościerska nr 1) .Muzeum istnieje kalny o kubaturze dopiero od roku 1947 Z' . . sal 952 m3• .' haJ.muJe piętrowy budynek mieszpOWIerzc ma sal wyst . 274 m-o W sumie mamy tu 590 ekspo t' awowych wynosI na ow, w tym przedmiotów z zakresu: o ' zbieractwa łowiectwa hodowli zwierząt rybołówstwa bartnictwa i Pszczelnictwa rolnictwa . przygotowywania l' przec h owywania pokarmu obróbki drzewa obróbki włókna obróbki rogu . obróbki gliny . obróbki bursztynu , farbiarstwa odzieży, strojów ludowych ozdób budownictwa sprzętów domowych . transportu i komunikacji rzeźby '.. obrazów malowanych na szkle garncarstwa kaflarstwa haftów, w tym 12 czepców zabytkowych ratownictwa . lecznictwa ludowego Poza tym: instrumenty muzyczne miary przedmioty związane z kulturą obyczajową 5 40 5 23 25 30 38 28 37 3 7 15 45 15 15 10 90 15 25 3 3 } inne 4 4 30 Okazy pochodzą z pow. kartuskie ok" , Z.ostały one zabrane ., g, osclersklego i wejherowskiego, przez muzeum nadzorujące t' M w Gdańsku. Muzeum t t ' " J. uzeum Pomorskie ków w terenie i rejestr~c~~szc:~rzeP.r0wa:za obecnie inwentaryzację zabytPOza wystawą stał w . upmczyc warsztatów sztuki ludowej. sztuki ludowej In ą m.aJu :ok~ ubiegłego urządzono tu wystawe t . wen aryzacJę zblOrow prowad . . . posiada także własną b'bl' t k' Zl Się na bieżąco. Muzeum . l 10 e ę liczącą 380 t . Pisma. ,iak: ..Nowa Ku'tura" :. omow, prenumeruje czasoblem)'" POls'ka S t k' , "Wiedza I Zycie", "Przegląd Zachodni" Pro, .. z u a Ludo ". ' " Materi~ł' .' wa l ,.Z otchłani wieków" ow archiwalnych M . uzeum me posiada. Również nie prowadzi d 52' �821 820 Publikacje naukowe przygot(J\vujc się prac techniczno-konserwatorskich. zakresu potraw z ryb i lecznictwa muzeum nadzorujące (np. publikacje z ludowego). W zakresie prac dydaktyczno-społecznych Muzeum wygłasza roczni'~ 4 odczyty własne i 8 odczytów opracowanych przez instruktorów oświatowych Muzeum Pomorskiego w Gdańsku. W związku z potrzebą uzupełnień ekspozycji poszczególnych działów oraz. ze względu na stopniowe zanikanie przedmiotów ludowej kultury materialnej szczególną uwagę poświęci się poczynieniu zakupów i inwentaryzacji zabytków. Tutaj należy jednak podkreślić, że Muzeum częst·) odczuwa brak funduszów na zakup eksponatów. Franciszek Treder 20 IV 1954 r. MUZEUM W KWWZYNIE (ul. Katedralna 1) Wielodziałowe Muzeum w Kwidzynie mieści się w zabytkowym zamku pokrzyżackim. Dział Etnograficzny zajmuje jedną dużą i jedną mniejszą salę oraz długi, wąski korytarz, tzw. gdanisko, zakończony wieżą; prócz tego w Dziale Przemysłu Artystycznego wystawiono ceramikę ludową· Zbiory obejmują głównie przybory gospodarcze, bednarstwo. ceramikę, plecionkarstwo. obróbkę włókna i tkactwo oraz sprzęty pochodzące z terenu tzw. Dolnego Powiśla Gdańskiego, przeważnie z powiatów: kwidZYl1skiego, sztumskiego i suskiego. Poniższe zestawienie ilustruje stan posiadania Działu. Z zakresu łowiectwa znajduje się w Muzeum jeden okaz. paść gilotynowa na małe gryzonie, z rolnictwa: kilka drobnych narzędzi oraz dwa beczkowate kosze na zboże. plecione ze słomy, i dwa kadłub:,' zbożowe. Znaczniejszą kolekcję twoną przybory służące do przygotowywania pokarmów, jak stępa kielichowata z tłukiem, oryginalna kolowrotowa prasa na ser, umieszczona w szafce, rzadki okaz przetaka z naciągiem skórzanym, cedzidło gliniane, kilka misek drewnianych, dłubanych, i czerpaki drewniane. Z zakresu zbiorów dotyczących obróbki surowca drzewnego Muzeum posiada nieco narzędzi, jak pilę dawniejszego typu, siekiery, heble, ławę bednarską, strugi, naciągacz-klucz, wątornik i ładną kolekcję naczyń klepkowych z drewnianymi obręczami. Dużą kolekcję tworzy plecionkarstwo z narzędziami służącymi do obróbki surowca, jak specjalny sierp do wikliny i nóż do korzonków, oraz z różnorodnymi wytworami, jak miarki, naczynia dzbanowate, kosze. koszałki, torby i plecionki beczkowate; należy podkreślić, że w tej kolekcji uwzględniono różnice materiałów (surowca), jak również techniki wyplatania. W Dziale Obróbki Włókna i Tkackim zna,idujemy wyłącznie narzędzia, a więc miecze, szczeci. kołowrotki, przęślice. mot.owidła, kołowroty do na\\'jjania cewek. sno\':adł" i \\Te"l.cie krosna Ciekawostką etnog"aficzną są ogromne, wąskie a długie czerpaki łyżkowate do skrapiania bielonego płótna, używane przez byłych osadników holenderskich. Wyjątkową rzadkością są ozdobneprzęśliczki łopatkowate w ilości 35 sztuk o wyrzynanych motywach geometryc:mych, zwierzęcych i roślinnych. Kolekcję dopełnia ciężka maglownica z kabłąkowym uchwytem i wałkiem. Z zakresu garncarstwa posiada Muzeum spory i niewątpliwie rzadki dziś zbiór ceramiki; wymienię tu 12 ładnych dwojaków "wspólnial,ów". 8 dzbanów zdobionych. 2 garnki, 4 duże misy, doniczki i kolekcję m.lsowatych cedZIdeł, a z narzędzi - żarna do rozcierania glejty i pisaki zdobmcze. Wartościowy jest także zbiór sprzętów: reprezentują go: solniczka, ~uszarka listwowa na talerze, stół rozkładany, stołek malowany, stołek v-;yplatany o zdobionym zaplecku, ławeczka prosta, 6 skrzYI1 malowanych na wial:o, 4 szafy ludowe polichromowane, w tym jedna z datą 1843 r., szafa połeczkowa, malowana, na talerze, miski i łyżki. Zagadnienie komu11ikacji reprezentują jedynie lyżwy drewniane, podkowy i wędzidła. Prócz tego posiada Muzeum z dziedziny sztuki ludowej: kapliczkę polichromo\, 2m,! z. rzeżbą, tablicę ze zdjęciami fragmentów pasowego rytu na lasce, wyl,onanego przez pasterza Józefa B o r z e c h o w s k i e g o w roku 1884 szereg obrazów (Adam i Ewa, kościół, plebania, pochód, jeździec, Żyd: pasterz .ze stadem, łowca. lew), tablice ze zdjęciami ozdobnie wyrzynanych zapleckow stołków, ozdób nad szczytowych, dalej zdjęcia z przykładami budOWnictwa, nagrobkami, krzyżami i kapliczkami, wreszcie haftami bia~ymi i. kolorow~mi. Z oryginalnych zbiorów należy jeszcze wymienić dużą Kolek?.lę klockow do drukowania tkanin (około 90 sztuk), formy pierni){arsklC (42 sztuk) i parę ładnych form do masla. . Uzup.ełnienie zbiorów tworzy znaczny i tematowo ciekawy zbiór klisz lotograflcznych ze zdjęciami dotyczącymi budownictwa, zdobnictwa haftów tkanin itd. (zbiór ów mogą z wielkim pożytkiem wykorzystać fachowc; przy opracowyw<miu zagadnień etnograficznych). Charakteryzując ogólnie zbiory etnograficzne Muzeum w Kwidzynie trzeba podkreślić zupełny brak okazów z dziedziny zbieractwa, łowiectwa, rybactwa, hodowli zwierząt 'lraz. nikłą wprost ilość narzędzi rolniczych. l<i to całkiem okazale występują przemysły ludowe: plecionkarstwo ')bróbka włókien z tkactwem, bednarstwo i garncarstwo. Poza tym nieźl~ .-q . reprezentowane sprzęty i niektóre przejawy sztuki stosowanej. wystęP~I.1ące.iw sprzętarstwie na formach do masła, do piekarników czy do druku płócien. .Ekspozycja posiada charakter tymczasowy. Na podstawie istniejących zblOrow można zorganizo\vać L: łatwością następujące pouczające wystawy: 1. Od plecionkarstwa do tkactwa, 2. Bednarstwo. 3. Garncarstwo Dolnego PowiŚla (z dawniejszymi ośrodkami: w Kiszporku. Sztumie i Kwidzynie), -l. Sztuk<1 ludow<1 Dolnego Puwiśl<1. Pierwsza z wymienionych wystaw �822 823 byłaby nader aktualna i pożyteczna ze względu na istniejącą w terenie spółdzielczość pledonkarską oraz jedyną bodaj w Polsce średnią szkole wikliniarską mającą swoją siedzibę w Kwidzynie. Zbiory etnograficzne z zakresu tradycyjnych narzędzi uprawy ziemi powinny być koniecznie uzupełnione. Obszary bowiem, których tematykę pragnie reprezentować Muzeum, są rolniczt' i eksponaty z powyższego zakresu są niezbędne dla przedstawienia całokształtu kultury materialne.! regionu. Muzeum w Kwidzynie zarządza A. L e m a ń s k i, który wykazuje dużo zrozumienia dla zagadnień ludoznawczych. Niemniej jednak tak kierownik, jak i zbiory czekają na pomoc fachową. Wdzięczne pole do popisu miałby tu młody etnograf, który by zbiory należycie zinwentaryzował, skompletował i wystawił. Zbiory kwidzyńskie stanowią także dobry warsztat pracy do opracowań etnograficznych, a jednym z ważniejszych zadań byłoby m. in. ujęcie zagadnień nawarstwień kulturowych związanych z nowym ruchem osiedleńczym na terenach Dolnego Powiśla. Longin Malicki Styczeń Woj. 1955 r. kieleckie MUZEUM ŚWIĘTOKRZYSKIE W KIELCACH (plac Partyzantów AL 2---4) Dział Etnograficzny Muzeum Świętokrzyskiego mleSCI się w pięciu pokojach o łącznej powierzchni 190 m"; w jednym pokoju i korytarzu znajdują się pracownia i magazyn, a cztery pokoje o powierzchni 160 mJ zajmuje ekspozycja części zbiorów. Na zbiór Działu składa się 140 eksponatów własnych oraz 694 depozyty Wydziału Kultury Prezydium WRN, w czym jest 180 okazów ceramiki, 418 wycinanek, 56 "tasiomek". Wszystkie eksponaty pochodzą z terenu województwa kieleckiego. Dział Etnograficzny posiada ekspozycję stałą, a wystaw etnograficznych okresowych nie organizowano; natomiast Muzeum użyczało lokalu Wydziałowi Kułtury na pokonkursowe wystawy garncarstwa, tkactwa i wycinanek łudowych. Plon wystawy "tasiomek" i wycinanek opoczyńskich, zorganizowanej w 1954 r., został przez Wydział Kultury zdeponowany w Muzeum, w przeciwieństwie do uprzednio urządzanych wystaw ceramiki i tkactwa. Zazwyczaj najlepsze eksponaty zakupowało Ministerstwo Kultury i Sztuki, a Muzeum dostawała się małowartościowa ceramika. Biblioteka Działu Etnograficznego zawiera około 60 pozycji, archiwum około 90 pozycji (notatki, pieśni, fotografie, rysunki). Praktyk muzealnych w Muzeum nie odbywano, natomiast w wyniku artykułu kustosza Działu w prasie kieleckiej, pt. Kłopoty etnograficzne Kielecczyzny (1953 r.). został nawiązany kontakt z Zakładem Etnografii Słowiańskiej UJ. ·l W lecie 1954 r. Dział Etnograficzny służył siedmiokrotnie wskazówkami pomocą studentom tego Zakładu, kierowanym na badania w Kieleckie, trzykrotnie skorzystał z ich odczytów etnograficznych. Akcja społeczno-dydaktyczna Muzeum przejawiła się w stworzeniu wśród młodzieży dwóch kół Miłośników Muzeum; pierwsze powstało w kwietniu 1954 r. przy Liceum Technik Plastycznych w Kielcach (90% młodzieży wiejskiej); drugie w grudniu 1954 r. przy Szkole Podstawowej w Bartkowie koło Zagnańska (17 km od Kielc). Koło pierwsze dostarczyło 17. darów dla Muzeum, 2 ankiety, 60 rysunków; koło drugie zbiera próbki zapasek. Oba koła wykazały, że nie trudno jest obudzić zainteresowania do spraw muzealnictwa etnograficznego, a spostrzeżenia te i wyniki pracy narzucają konieczność zatrudnienia w przyszłości instruktorów oświatowych z wykształceniem etnograficznym. W pracy społecznej niezawodne usługi oddaje podręcznik terenowy M. Znamierowskiej -Priifferowej, pt. Ochrona zabytków kultury ludowej, rozdawany nauczycielom wiejskim, leśnikom, służbie drogowej, aktywistom ZMP, ZSCH, PZGS. Ten ostatni użyczył Kołu Przyjaciol Muzeum przy Liceum w Kielcach samochodu ciężarowego na wycieczkę do Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Trudności Działu Etnograficznego Muzeum Świętokrzyskiego są bardzo istotne: brak doświadczonego etnografa (niemożność zdobycia mieszkania, brak naukowych grup uposażeniowych). jednoosobowa obsada Działu. który powinien zatrudniać trzech pracowników ze względu na duży zasięg terenowy działalności Muzeum (całe województwo), szczupły budżet Działu nie pozwalający na prace badawcze, wreszcie brak publikacji naukowych dotyczących kultury ludowej Kielecczyzny. Dotychczasowa ekspozycja zbiorów, zrobiona swego czasu przez Wydział Kultury, ulegnie w 1955 r. zmianie i stanie się w pierwszym etapie ekspozycją następujących zespołów wystawowych: 1. Zajęcia podstawowe (na razie rybołówstwo i rolnictwo); 2. Przetwórstwo (przeróbka włókna i garncarstwo); 3. Gospodarstwo domowe; 4. Ubiory, stroje ludowe, sztuka ludowa. W miarę finansowych możliwości archiwum Działu będzie uzupełniane kopiami rysunków zebranych w terenie przez dwa obozy badawcze Krakowskiego Oddziału PIS-u w latach 1951 i 1953. Najpilniejszym zadaniem 1955 r. będzie skompletowanie danych odnoszących się do budownictwa kieleckiego. Inwentaryzacje obiektów zabytkowych robione w ostatnich latach przez Centralny Zarząd Muzeów i Ochrony Zabytków notowały st~re chałupy tylko marginesowo, i tak na przykład na 9 powiatów województwa wymieniono zaledwie 28 chałup. Obozy letnie PIS-u prowadzone przez dr R. R e i n f u s s a zgromadziły dużo materiału dotyczącego wiejskiego budownictwa kieleckiego. Materiał ten powinien by się znaleźć również w archiwum Działu Etnograficznego Muzeum Świętokrzyskiego, wobec braku opracowania tego zagadnienia drukiem oraz małych możliwości badawczych samego Muzeum. �825 824 Poza kontaktem z Oddziałem PIS w Krakowie Dział Etnograficzny korzysta z pomocy Muzeum Etnograficznego w Krakowie oraz komunikuje się z Katedrą Budownictwa Drewnianego Politechniki Warszawskiej. Archiwum przy tej Katedrze posiada pomiary ponad stu chałup świętokrzyskich, zrobione na obozach studentów architektury jeszcze przed rokiem 1950. Materiały dotyczące wiejskiego budownictwa kieleckiego są niezbędne dla Działu Etnograficznego Muzeum ze względu na plan, z jakim Dział ""ystąpił do CZMiOZ, oraz do PrezydIUm WRN w Kielcach. Plan ten w skrócie wygląda następująco: obecny lokal Działu Etnograficznego (190 m~) nie pozwala na ekspozycję już posiadanych zbiorów, a zbiory te w ciągu najbliższych lat będą systematycznie uzupełniane. Przeniesienie Muzeum za kilka lat do siedemnastowiecznego pałacu (mieszczące się tam obecnie Prezydium WRN prztmiesione zostanie do nowoczesnego gmachu) nie przyczyni się do znaczniejszego powiększenia metrażu Działu, gdyż charakter wielu sal (portretowa, rycerska, basztowa) narzuca ekspozycję m3gnackich wnętrz z epoki. Ponieważ jednak Dział Etnograficzny rozwija się, a jego braki powinny być uzupełniane, należałoby pokazać kulturę i sztukę ludową w ujęciu historycznym, zaś większość eksponatów pokazać w sposób naturalny w czterech lub pięciu zagrodach chłopskich. Zagrody te mogłyby stanąć w projektowanym obecnie Parku Kultury w Kielcach, w którego obrębie znajdzie się również pałac - przyszła siedziba Muzeum Świętokrzyskiego. W ten sposób powstałby zespół budynków, które zobrazują kontrastowo warunki życia chłopa pańszczyźnianego i feudałów. W jesieni 1954 r. Dział Etnograficzny wytypował do tego celu dwie chałupy: wąskofrontową z Bielin, liczącą 160 lat, i szerokofrontową z Sukowa, l80-letnią, obie z rejonu Gór Świętokrzyskich. Chałupy te można nabyć. Sprawa kupna pierwszej jest pilna, gdyż gospodarz stawia nowy dom. W wyniku konsultacji odbytej z dyr. T. S e w e r y n e m i dr R e i nf u s s e m dodano do projektu jako trzecią - chałupę opoczyńską ze Smogorzewa, z lat trzydziestych zeszłego stulecia, z podcieniami, która reprezentuje budownictwo uznane przez prof. B u r s z t ę za typowe dla Po1sk: zachodniej, a częściowo centralnej, już w XVI w. Ponadto zaprojektowano przeniesienie lepianki sandomierskiej, zbudowanej w okresie dwudziestolecia międzywojennego. O ile władze terenowe użyczą miejsca na zagrody chłopskie w Parku Kultury i o ile CZMiOZ znajdzie fundusze (w pierwszym etapie n'~ przeniesienie chałup i ich konserwację, w drugim etapie na przeniesienie zabudowań gospodarczych), za kilka lat Kielce będą miały w Muzeum dział etnograficzny obrazujący zadowalająco kulturę ludową regionu. Zabytki tej kultury giną \\1 tempie coraz szybszym na całej przestrzeni województwa. Szczególnie niewiele pozostało ich na terenach przyczółkowych, zniszczonych w czasie wojny. Są to powiaty: pińczowski, buski, opato\vski, sC1ndomierski. kozienicki i zachodnia część powiatu radomskiego. • Wobec szybkiego uprzemysłowienia województwa również w powiatach obfitych w zabytki należałoby jak najszybciej poczynić badania i zakupy. Specjo.lizac.ia Działu Etnografic:znego powinna pójść w kierunku tkactwa, g?rncarstwa. kowalstwa, snycerstwa i wycinankarstwa. Kielce są bez wątpienia najlepszym punktem dla zorganizowania ewentualnie samodzielnego muzeum etnograficznego. Niezależnie od jego problematycznego powstania Dział Etnograficzny Muzeum Świętokrzyskiego powinien w przyszłości zająć się zorganizowaniem punktów etnograficznych na licznych szlakach turystycznych Kielecczyzny. Pracy tej należałoby dokonać wespół z Gromadzkimi Radami Narodowymi oraz PTTK. Punktami takimi mogłyby być zabytkowe chałupy z kompletnymi urządzeniami wnętrza i zagrody pozostające pod opieką uświadomionej i odpowiedzialnej Gromadzkiej Rady Narodowej, dostępne dla zwiedzających. Wiejskie muzea etnograficzne miałyby nawet większe znaczenie dydaktyczne dla środowisk wiejskich niż dla turystów, a dostatecznie wczesne ich stworzenie uratowałoby od zniszczenia nie.ieden c:cnny zabytek kultury i sztuki ludowej. Alel;~((7Hlr(( Dobrou;olska Lut:,' 1955 r. MUZEUM W RADOMIU (ul. Nowotki 12) Muzeum Podstawowe w Radomiu mieści się w jednopiętrowym murowanym gmachu. Posiada ono 14 sal liczących około 3500 m3. Budynek jest przystosowany do potrzeb muzealnych. W Dziale Etnograficznym Muzeum posiada 179 eksponatów: ceramiki (przeważnie iłżecka i denkowska) koszulę kobiecą lnianą-kurpiowską obrazy malowane na szkle zabawka (konik ze słomy z WileJ1szczyzny) pisanek z różnych powiatów . palm wielkanocnych 64 sztuk l 3 l 80 30 Okazy te pochodzą przeważnie z terenu Polski. Dział Etnograficzny jest niewielki. Dużą kolekcję strojów ludowych wywieźli lub zniszczyli niemieccy faszyści w czasie okupacji. Dział nie POsiada też osobnego etatu, a znikoma ilość pracowników umysłowych (trzy osoby) przy trwającej reorganizacji nie pozwala na prowadzenie badań etnograficznych. W latach 1952-1953 wystaw etnogrc1ficznych Muzeum nie urządzało. Dział Etnograficzny nie pC'siada osobnego katalogu. Zbiory ujęte są w inwentarzu ogólnym z zaznaczeniem w odpowiedniej rubryce "etn.'·. Wszystkie eksponaty są zinwf'ntaryzowane. Biblioteka obejmuje ponael 3000 lomów. wśród których jest około ;'0 starodruków. Książki bv!y kompletowane' przypadkowo. Część pochodzi �827 826 z darów. część to pozostałości poniemieckie. Szereg książek i czasopism dotyczy Radomia i ziemi radomskiej; wśród nich znajduje się kilka białych kruków, którymi interesują się naukowcy z różnych stron Polski. Na terenie Radomia nie ma biblioteki naukowej, dlatego też odpowiednia reorganizacja biblioteki muzealnej jest rzeczą konieczną, tym bardziej że mamy odpowiednie na ten cel pomieszczenie. Obecnie potrzebne jest uzupełnienie i zaktualizowanie katalogów, segregacja według działów, udostępnienie biblioteki nie tylko dla pracowników Muzeum, ale i dla osób prywatnych. Archiwum nasze jest bardzo ubogie, a odpowiednie uporządkowanie go jest rzeczą konieczną. Pomieszczenie przewidziane na archiwum do tej pory zajęte jest na mieszkanie pracownika. Publikacji naukowych nie ogłaszaliśmy. Duże trudności istnieją w zakresie prac konserwatorskich. Specjalisty nie mamy, a konserwacji wymagają zbiory kilku działów. Dezynfekcję prowadzimy w komorze gazowej w skrzyni. Uszkodzone meble naprawiamy w warsztacie stolarskim. W bieżącym roku pracownicy Muzeum opracowali 10 referatów (30 wygłoszeń). Tematyka części referatów wiązała się z propagowaniem Muzeum, z reklamą wystawy światopoglądowej; część referatów dotyczyła problemów szerszych. Odczyty wygłoszono w szkołach, w zakładach pracy, we wsiach. Spośr?d zakładów pracy aktywnie współpracuje z Muzeum Świetlica Związku Zawodowego Kolejarzy. Szeregu działów Muzeum nie można odpowiednio wykorzystać i wyczerpująco opracować na skutek braku personelu. Obecnie na parterze gmachu znajduje się wystawa o rozwoju życia na ziemi, na piętrze organizuje się wystawę obrazującą historię Radomia. Wystawa ta bazuje przede wszystkim na historii, nie obrazując natomiast zagadnień przyrodniczych. Dla. uzupełnienia, w dwóch salach przeznaczonych na wystawy zmienne, można by umieścić logicznie opracowaną ilustrację botaniczną i geologiczną terenu. Brak personelu nie pozwala też na systematyczne przeglądanie zmaga~ zynowanych zbiorów, a brak dobrze urządzonego magazynu ogromnie utrudnia przechowywanie eksponatów. Urządzenie magazynu i urządzenie biblioteki to dwie najpilniejsze sprawy. W przyszłości należałoby również urządzić specjalny, duży dział poświęcony twórczości Józefa B l' a n d t a związanej z Radomiem. 14 XII 1954 r. Woj. Anna Apanowicz koszalińskie NIUZEUlVIW DARŁOWIE (ul. Zamkowa 5) Muzeum w Darłowie i~tnieje od roku 1929. Zbiory poniemieckie przejęto w czerwcu 1945 r. Z dniem 1 stycznia 1950 r. :Vluzeum upaństwowiono: t I ! ; I • I • odtąd należy ono, jako muzeu:n podopieczne, do Muzeum Pomorza Zachodniego w Szczecinie. Muzeum w Darłowie mlesc; się w dawnym zamku książąt pomorskich; kubatura budynku wynosi około 10000 m3, powierzchnia 684 m2• Muzeum posiada następujące działy: Etnograficzny, Militariów, Przemysłu Artystycznego. Rzemiosła, Archeologiczny i Przyrodniczy (razem 4078 eksponatów) . Dział Etnograficzny (pow. 100 m"; zajmuje dwa pokoje i korytarz) posiada 286 eksponatów; z tego wystawiono 141, zmagazynowano 145 Pochodzenie zbiorów jest regionalne (ziemia sławieńska i darłowska). Muzeum nie posiada katalogów przedmiotowych. Zbiory etnograficzne przedstawiają się następująco: z zakresu rybołówstwa eksponatów 5, pasterstwa 1, rolnictwa 3, obróbki włókna 34, obróbki' wosku 2, sprzętów domowych 15, sztuki ludowej 137, przedmiotów magicznych 25. Badań w terenie Muzeum nie prowadzi wskutek braku pracownika naukowego. Organizacja wystaw należy do kompetencji muzeum nadrzędnego, czyli do Muzeum Pomorza Zachodniego w Szczecinie. Dział Etnografii zinwentaryzowano i skatalogowano. Biblioteka liczy 950 pozycji, w tym około 200 broszur, 0,9% księgozbioru to książki w języku niemieckim (historia, geologia, czasopisma etc.). 14. XII 1954. A. Tarnowski MUZEUM W SŁUPSKU (plac Zwycięstwa, "Nowa Brama") Zbiory muzealne znajdują się w dawnej zabytkowej bramie miejskiej, pochodzącej z około 1500 r. Stanowiła ona niegdyś część miejskich murów obronnych z drugiej połowy XIV w. W budynku tym na trzech piętrach, w siedmiu salach i w małym przedsionku mieszczą się zbiory. Budynek posiada jedno wejście. Ogólna powierzchnia sal wynosi 244,86 m2• Ilość okazów oryginalnych i modeli własnych wynosi 4300, w tym na zbiory etnograficzne przypada 347. Pozostałe przedmioty pochodzą z innych działów, jak archeologia, numizmatyka, przyroda itd. Zbiory etnograficzne zajmują dwie sale. W jednej mieści się urządzenie izby słowińskiej (kaszubskiej) z warsztatem tkackim, kołowrotkiem, motowidłem, kozłem do klepania lnu, łóżkiem, kołyską i innymi sprzętami oraz wagi ("przezmiany" lub "bezmiany" czy "dezmery"), półkorce itd. W drugiej zgrupowane są przedmioty z zakresu rybołówstwa, tkactwa, przedmioty obrzędowe, matryce do farbowania tkanin, tasiemki do fartuchów, jeden czepiec, drewniane chodaki dla koni, skrzyneczki rzeżbione i "inkrustowane" słomą, formy do masła, ceramika (wśród niej jedynie kilka sztuk importowanych - heskie), mapa obrazowa kultury materialnej powiatu słupskiego i inne. �829 828 Wszystkie eksponaty etnograficzne. prócz kilku wyżej wymienionych, pochodzą z powiatu słupskiego. Muzeum w Słupsku nie prowadzi samodzielnie naukowych badań terenowych, przeprowadza jedynie poszukiwania materiałów etnograficznych, ,biera materiały dotyczące zagadnienia Slowińców oraz wiadomości o istniejących jeszcze w terenie eksponatach, przeprowadza poza tym badanie dC'lwme!1tacji eksponatów poniemieckich. W 1952 r. otwarto w Muzeum następujące wystawy stałe: archeologiczną. historyczną, etnograficzną, militariów, rzemiosła cechowego i sztuki koscielnej. W roku 1953 wystawy stałe pozostały te same, urządzano także wystawy czasowe. Obecny stan prac inwentaryzacyjno-katalogowych przedstawia się następująco. Wszystkie eksponaty ujęte są w ogólną książkę inwentarzową i oznaczone ogólnym numerem inwentarza oraz numerem działowym, przy czym zbiory etnograficzne posiadają ponadto oddzielną książkę inwentarzową, której numeracja zgodna jest z numeracją działową książki ogólnej. Wszystkie eksponaty posiadają karty katalogowe. Brakujące dane w kartach katalogowych uzupełniane są w miarę uzyskiwania dokumentacji (poszukiwania w kartach poniemieckich i archiwaliach). Niemniej podział inwentarzowy należałoby ponownie opracować po fachowym zakwalifikowaniu ~;ksponatów wzbudzających wątpliwości do odpowiednich grup. Konieczne byłoby też sporządzenie oddzielnych, JaK przy zbiorach etnograficznych, ksiąg inwentarzowych dla reszty poszczególnych działów oraz oznaczenie eksponatów nową numeracją. Muzeum posiada 650 książek niemieckich (Pomerania) z zakresu historii, geologii, etnografii, archeologii, numizmatyki, sztuki i architektury, 40 niemieckich czasopism (razem 247 zeszytów), jak "Ostpommersche Heimat", "Pommersches Urkundenbuch", "Unser Pommerland", "Baltische Studien" i inne, oraz 68 starodruków. Książek polskich jest 245 - kilka z zakresu historii kultury, archeologii, sztuki, kilka to broszury Wydawnictwa Wiedzy Powszechnej. Pozostałe książki stanowią bibliotekę marksistowską· Czasopism polskich jest 8 (47 zeszytów): "Z otchłani wieków", ,;Ochrona Zabytków", "Polska Sztuka Ludowa", "Kwartalnik Muzealny". Muzeum nie posiada własnych kredytów na prenumeratę i zakup książek; otrzymuje przydziały z Muzeum Pomorza Zachodniego. Kierownictwo Muzeum odnalazło archiwum byłego Heimatsmuseum dopiero w 1948 r. W archiwum tym są duże braki. Muzeum posiada także znaczną ilość kart katalogowych niemieckich. protokołów znalezisk i wykopalisk archeologicznych, mapek, wypełnionych ankiet z terenu powiatu dotyczących różnych z8gadnień, jak np. pasterstwa, lasek sołtysów, fujarek itp., tek z rysunkami, skrzyń. wycinków z czasopism niemieckich z fotografiami eksponatów, zabytków, fotografiami ilustrującymi historię miasta. Słupska i powiatu. zagadni::nia regionalne, budownictwo. ważniejsze w.vdarzenia :tp. • :" . l'vIuzeum posiada 2725 odbitek fotograficznych oraz 2918 klisz fotograficznych, błon, klisz cynkowych i przeźroczy. Dotyczą one zabytków architektury, obchodów, uroczystości, ważniejszych wydarzeń itp. Wszystkie podstawowe prace organizacyjne, jak organizowanie pracy w muzeum, eliminowanie eksponatów typowo niemieckich, związana z tym zmiana ekspozycji i uzupełnianie jej eksponatami z terenu, uzupełnianie teksl6w w Dziale Archeologicznym, zorganizowanie wystawy historycznej i militr,riów, urządzenie magazynu itp., były przeprowadzone przez jednoosobov,'c kierownictwo Muzeum w latach 1946-1950. W roku 1950 (po przejęciu Muzeum przez Ministerstwo Kultury i Sztuki) przy pomocy przedstawicieli Muzeum Pomorza Zachodniego wystawy przeeksponowano. Obecnie Muzeum posiada trzech pracowników: kierownik, instruktor oświatowy (od 1953 r.) i wożny. Prac techniczno-konserwatorskich Muzeum we własnym zakresie nie prowadzi, poza drobnymi czynnościami konserwacyjnymi dotyczącymi eksponatów etnograficznych i militariów. Wszystkie wycieczki zbiorowe obsługiwane są przez personel Muzeum. Objaśnień udziela się często również osobom zwiedzającym indywidualnie. Dla wycieczek zbiorowych odbywają się w sali zbiorów historycznych },rótkie pogadanki na temat historii miasta i ziem! słupskiej. Poza Muzeum wygłasza się odczyty i pogadanki na temat zabytków historycznych, ochrony zabytków i przyrody oraz na tematy wiążące się z problematyką wystaw czasowych. Muzeum współpracuje z PTTK, ze szkołami, z Muzeum Ziemi, z Oddzialem Polskiego Towarzystwa Historycznego, z Biblioteką Miejską i z Powiatowym Domem Kultury. Trudności i braki to przede wszystkim szczupłość lokalu, małe sale. W budynku mieszczą się tylko sale wystawowe, brak w nim pomieszczeń IEl biuro, magazyn, szatnie, brak wszelkich urządzeń kanalizacyjnych i brak urządzeń do ogrzewania. Światło elektryczne zainstalowano dopiero w końcu 1952 r. Lokal ogrzewa się w zimie piecykiem elektrycznym. Budynek trudny jest do dekoracji na uroczystości, zarówno z powodu drutów wysokiego napięcia sieci tramwajowej przechodzącej pod bramą, jak i z powodu szeJ:egu wmontowanych w sciany haków, niszczących dekoracje. Budynek ma jedno wejście, co utrudnia ruch przy wzmożonej frekwencji w lecie. Biuro i magazyny mkszczą się w gmachu Prezydium MRN w odległości około 200 m od Muzeum. Magazyn jest na parterze, biuro zaś na drugim piętrze, Tego rodzaju rozbicie pomieszczeń również utrudnia pracę. Dotkliwie odczuwa się brak pomieszczeń na wystawy czasowe i niewygodne dl,l nadzorującego personelu rozmieszczenia sal na trzech piętrach. UważiJ,my. że \\. Muzeum powinr~y powstać osobne działy etnograficzl1." i hi;;toryczny (wraz z archeologią) obejmujące tematykę powiatu słupskiego . Ważnć'lc;;t to I.e wzglcdu na I.acho\\'ane zabytkl przeszłości, żY.iącą dotych- �831 830 czas grupę Słowińców i znaczną ilość dokumentów etnograficznych i archeologicznych. dotyczących zagadnień W wypadku dojścia do skutku projektowanej przebudowy zamku ks. pomorskich w Słupsku na potrzeby Muzeum - powinno ono tam się znaleźć. Moźna by wówczas rozbudować zbiory etnograficzne i objąć zasięgiem sąsiednie powiaty - bytomski, miastecki, sławień ski (ten ostatni, o ile Muzeum w Darłowie zaniecha rozbudowy Działu Etnograficznego). Koncepcja taka ma m. in. uzasadnienie koniecznóści etnicznych między ludnością rodzimą wymienionych Słowińców. zbadania terenów Maria związków a grupą Za'borowska 28. V 1954 r. Woj. krakowskie MUZEUM ETNOGRAFICZNE W KRAKOWIE (plac Wolnica 1) Muzeum Etnograficzne w Krakowie, założone w 1905 r. przez inspektora szkolnego Seweryna U d z i e l ę, przez 43 lata nie posiadało własnego lokalu: dopiero władze Polski Ludowej w 1948 r., dzięki inicjatywie ówczesneg~ prezydenta miasta dr Henryka D o b l' o W o l s k i e g o, oddały na pomieszczenie zbiorów etnograficznych Muzeum dawny dwupiętrowy ratusz kazimierzowski przy pl. Wolnica 1. W pięćdziesięciolecie istnienia Muzeum godzi się przypomnieć, że w roku 1905 skromne naówczas zbiory założyciela Muzeum pomieszczone były w dwóch salkach w Sukiennicach jako Dział Etnograficzny Muzeum Narodowego. W 1911 r. zawiązało się Towarzystwo Przyjaciół Muzeum Etnograficznego z prof. Juliuszem T a l k o - H r y n c ew i c z e m i prof. Franciszkiem B u jak i e m na czele, które wynajęło dla Muzeum dwa pokoje przy ul. Studenckiej (dziś ul. gen. Świerczewskiego). W 1914 r. Wydział Krajowy we Lwowie umową najmu na 20 lat oddał w użytkowanie Muzeum jeden z zabytkowych budynków na Wawelu (dawne seminarium duchowne), ale otwarcie Muzeum w nowym lokalu nastąpiło dopiero po l wojnie ś,,:,iatowej, w 1920 r. Zbiory Muzeum powiększyły się wówczas dzięki depozytom Uniwersytetu Jagiellońskiego, Polskiej Akademii Umiejętności, Rady m. Krakowa (Muzeum Przemysłowego) oraz darom i zakupom. W czasach sanacji, gdy minął okres umowy najmu zawartej z Wydziałem Krajowym, Kancelaria Cywilna Prezydenta Rzplitej wypowiedziała Muzeum Etnograficznemu lokal na Wawelu, a Towarzystwo Przyjaciół Muzeum Etnograficznego zmuszone było zwrócić się z apelem do społeczeństwa o ratowanie zagrożonej w swym istnieniu placówki kulturalnej. Okupanci hitlerowscy w 1939 r. spakowali wszystkie eksponaty i rozmieścili je w trzech różnych budynkach, przy czym skradziono lub zniszczono 2349 okazów. Zbiory etnograficzne, uratowane przed wywozem do Niemiec, ~. w roku 1947 zostały umi.eszczone w koszarach wojskowych przy ul. Warszawskiej, a w 1949 r. przewieziono je do obecnej siedziby przy pl. Wolnica 1. Oddany dla Muzeum budynek o kubaturze 17400 m', a 870 m2 powierzchni 22 sal, wymagał jednak remontu kapitalnego, przebudowy klatki schodowej, stropów, przesunięć ścian, instalacji wodnej, elektrycznej, gazowej, dobudowy trzeciego piętra itp. Poza tym budynek zajęty był przez Miejski Komisariat Obwodowy MO, szkołę dla głuchoniemych itp.; kierownictwo Muzeum zmuszone było zająć się wyszukaniem i adaptowaniem lokali zastępczych dla zajmujących gmach urzędów i instytucji. Przedsięwzięcia te wymagały funduszów, zabiegów i zajęcia się akcją inwestycyjną jednocześnie w trz~ch budynkach: przy ul. Miodowej 11, dokąd przeniesiony został Komisariat MO, przy ul. Szerokiej 32, gdzie znalazły pomieszczenie urzędy miejskie, oraz przy pl. Wolnica 1. Muzeum nie posiadało wówczas kierownika administracyjnego, przeto cały ogrom prac organizacyjnych przypadł w udziale dyrektorowi Muzeum dr Tadeuszowi S e w e l' y n o w i, mgr M. W o l e ń s k i e j oraz mgr Z. S z e w c z y k o w i. Po zwycięskim pokonaniu trudności sale parteru ratusza kazimierzowskiego zostały otwarte dla publiczności już 3 VI 1951 r., po czym z kolei rok rocznie otwierane były wystawy na dalszych kondygnacjach budynku muzealnego. Z b i o l' y. Muzeum posiada 20103 okazów oryginalnych i modeli głównie z zakresu etnografii polskiej i słowiańskiej (ukraińskich, białoruskich, wielkoruskich, słowackich, czeskich, serbskich, bułgarskich), także z Litwy, Łotwy, Estonii, oraz zbiór eksponatów pozaeuropejskich w ilości 1754. z Afryki, Australii oraz z Oceanii, Azji i Ameryki. Poszczególne działy zbiorów przedstawiają się następująco: z zakresu zbieractwa posiada Muzeum kozubki z korY i łubu, dziergce do zbierania jagód oraz barwne plansze zbieranych przez lud roślin jadalnych. Zbiór narzędzi łowieckich jest naj bogatszy w Polsce. Wśród nich stępica jednodrzwiczkowa do łowienia niedźwiedzi jest rzadkością na miarę europejską. Z rybactwa znajduje się w Muzeum 27 okazów, z pasterstwa 83 - w tym całkowite wyposażenie szałasu pasterskiego oraz kolekcja form do odciskania serów, z hodowli 2-3, z bartnictwa i pszczelnictwa 14 - w tym 3 duże' ule figuralne. Z zakresu ro-lnictwa posiada Muzeum wszystkie ważniejsze narzędzia od drewnianej motyki oraz łopaty, radeł, soch, pługów, bron, wideł, cepów, sierpów, grabi aż do wiejaczek, młynków, stęp, żarn, sieczkarni oraz kadłubków z kory do przechowywania zboża. Z zakresu obróbki włókna, przędzalnictwa, tkactwa istnieje w Muzeum ~omplet narzędzi, a nadto ciekawy zbiór ziół farbiarskich i próbki włókien fa~bowanych barwikami roślinnymi. Również komplet narzędzi do obróbki skory, drewna, drukowania płócien, do garncarstwa (w tym model garncarskiego pieca celtyckiego z Dolnego Śląska, model pieców z 19ołomi oraz model współczesnego pieca z Zalasu w pow. chrzanowskim), nadto oryginalny folusz, olejarnia i gonciarnia ze wszystkimi narzędziami i sprzętami. �833 832 Zbiór z zakresu budownictwa reprezentują modele, na które składa się model jaskini, ziemianek i ,załasów "przedhistorycznych", rekonstrukcja chałupy zagrodnika z XVI w, oraz typy chat z różnych regionów Polski. model folusza, młyna i tłuki. Kolekcję tę uzupełnia zbiór zamków drewnia .. nych do drzwi, kłódek i kluczy, zbiór przyborów do oświecania izby, wszystkie typy krzesiw, a wreszcie komplet domowych sprzętów krakowskich, podhalańskich i dolno-śląskich (60 sztuk), Dziedzinę transportu i komunikacji reprezentują modele różnych środków lokomocji, jak łodzi, sań, wozów, nadto jarzma, uprząż, okucia do wozów, nosidła, Najbogatszym działem w Muzeum je'>t niewątpliwie dział odzieży, Kompletów ubiorów posiada Muzeum 190, z czego wystawionych jesL krakowskich 18, sądeckich 4, podhałańskich 8, żywieckich 7, orawskich lO, samborskich 3, bojkowski 1, szczawnickich 5, rzeszowskich 4. lasowiackich 5, dolno-śląskich 2, górno-śląskich 5, kieleckich 2, opoczyńskich 5, podlaskich 2, szczyrzyckich 2, gąbiński l. łowickich 4, mazowiecki 1, kurpiowskich 3, lubelskich 13, pogórzańskich 2, sieradzki 1, wielkopolskich 2, W zbiorach tych znajduje się sporo okazów unikatowych pochodzących z połowy XIX w" a nawet początku ubiegłego stulecia, Zbiory te uzupełnia kolekcja strojów słowiańskich lub ich części, m, in, wielkoruskich, ukraińskich, białoruskich, słowackich, bułgarskich, serbskich i chorwackich, oraz kolekcja kolorowych i białych haftów krakowskich, góralskich, cieszyńskich, opoczyńskich, łowickich, lubelskich, wielkopolskich, kurpiowskich, kaszubskich, a także słowackich, serbskich, wielkoruskiCh, białoruskich i litewskich, Znaczną pozycję w zbiorach muzealnych stanowią również próbki tkanin, Z zakresu sztuki ludowej naj obficiej reprezentowana jest rzeźba z całego obszaru Polski i Ukrainy Zachodniej oraz obrazy na szkle z Podhala, Orawy, Spisza, Pogórza i Dolnego Śląska, nadto duży zbiór obrazów olejnych malowanych na papierze, wycinanek oraz desek. do drukowania płócien techniką druku pośredniego i bezpośredniego. Z przedmiotów obrzędowych posiada Muzeum szopki, "światy", podłaź~ niki, maszkary zapustne, znaczny zbiór palm wielkanocnych, pieczywa obrzędowego, form piernikarskich oraz odlewów pierników. Największą pozycję, bo liczącą około 3000 okazów, stanowi zbiór pisanek polskich i słowiańskich, Z obszernego zbioru ceramiki z całej Polski wyróżnia się ilościowo ceramika spiska i orawska oraz zabawki gliniane, które uzupełnia znaczna ilość zabawek drewnianych, głównie z południowych ziem Polski. Do działu sztuki ludowej należy również zespół makiet ilustrujących polskie tańce ludowe. W y s t a w y w 1951-1954 r. W roku 1951 zorganizowano wyremontowanego budynku dwie stałe wystawy: 1. Izby Wiejskie i Warsztaty Przemysłu Ludo'xego. 2. Polskie Tańce Ludowe. n<l parterz-:- Izby posiadają właściwe proporcje, obudowę ścian, powałę z :ragarzami: piece, wszystkie sprzęty autentyczne, narzędzia oraz przedmlOty sztuki charakterystyczne dla mieszkania chłopskiego na Podhalu, Dolnym Śląsku i w ziemi krakowskiej, Wyposażenie tych izb uzupełnia zespół skrzyń ludowych z całej Polski, ustawionych z obu stron korytarza, Na ścianach wiszą fotografie ilustrujące różne typy izb wiejskich; poprzez zestawienie izby biednego chłopa z mieszkaniem magnata uwydatniają się tu wyraźnie różnice klasowe. U wejścia na wystawę umieszczono mobilizujący napis: "Wojna niesie zagładę kulturze", Nad napisem tym fotografia wsi spalonej, obok obraz przedstawiający głosowanie za pokojem i pokaz fragmentów budownictwa wiejskiego, o jakie walczymy. Na wystawę Warsztaty Przemysłu Ludowego składa się folusz, gonciarnia, olejarnia oraz garncarnia, oryginalne zabytki przeniesione ze wsi do gmachu Muzeum wraz ze wszystkimi narzędziami pracy i całym sprzęte~, wraz z obudową ścian, co w połączeniu z modelami i zdjęciami fotograficznymi daje zwiedzającym pełny obraz pracy rzemieślnika wiejskiego, jego pomysłowości i uzdolnieli. technicznych. Przy urządzaniu tej wystawy najwięcej zasłużył się kustosz mgr Z, S z e w c z y k, W tymże roku otwarto w dużej sali na parterze Muzeum wystawę Zdobnictwo Izby Wiejskiej, na którą złożyły się malowanki ścienne z Powiśla Dąbrowskiego, wycinanki krakowskie, opoczyńskie, rawskie, lubelskie, łowickie i kurpiowskie, pająki kunsztowne wieszane u powały izby, a nadto sprzęty zdobione. W sali tej w 1952 r. pomieszczono wystawę Polskie Tańce Ludowe, składającą się z oszklonych makiet wypełnionych lalkami w strojach ludowych. Makiety te wykonała artysta-plastyk Józefa H o r wat h - C h o d a c k a. Ukazują one zwiedzającym przepych strojów ludowych oraz piękno tańca ludowego. Figurki makiet utrzymane w tanecznym ruchu i geście ilustrują plastycznie ważniejsze tańce ogólnonarodowe i regionalne (korowód sobótkowy, czyli starosłowiańskie koło, polonez, zbójnicki, krakowiak, mazUr, oberek, kujawiak, trojak, przodek szamotuiski, krzesany i szewc szczyrzycki). Wystawa ta, pomyślana pierwotnie jako czasowa, przemieniona została na życzenie społeczeństwa i władz w wystawę stałą. . I { W 1952 r. urządzono we wszystkich salach pierwszego piętra wystawę stałą p. n. Ludowa Kultura Materialna składającą się z trzech części: 1. Jak człowiek zdobywał pożywienie, 2. Jak się odziewał, 3, Jak mieszkał. Wystawa ta została opracowana na zasadach materializmu historycznego, a przewodnią jej ideą są myśli zawarte w słowach F, E n g e l s a: "Podstawowym czynnikiem w historii są środki zdobywania pożywienia, odzieży, mieszkania i potrzebnych do tego narzędzi", Zwiedzający tę wystawę ma możność zapoznać się z pierwotnymi narzędziami do niecenia ognia, które rewolucjonizowały rozwój kultury, Poznaje rośliny, którymi się człowiek odżywiał, narzędzia łowieckie, którymi łowił zwierzynę, narzędzia rybackie, bartnicze, ~)3 .,Lud". t. XLII �834 835 pasterskie i rolnicze od naj dawniejszych, jak kopaczka drewniana, aż do nowoczesnego traktora .ciągnącego pług czterolemieszowy. Z pomocą oryginalnych okazów, jako też obrazów, drzeworytów, sztychów i fotografii widz zapoznać się może z warunkami pracy na roli w dobie feudalizmu i gospodarki kapitalistycznej oraz ostatnimi zdobyczami gospodarki planowej i kolektywnej. W szeregu sal drugiego skrzydła budynku pokazano obróbkę lnu i wełny od czynności związanych z obróbką włókna, przędzalnictwem i snuciem aż do tkactwa na deseczce tkackiej, pionowym warsztacie tkackim i krosnach poziomych. Ekspozycję tę uzupełnia pokaz próbek tkactwa z różnych stron Polski oraz przyrządów do prania i maglowania. W sąsiedztwie wystawiono wybór roślin farbiarskich i wełny nimi barwionej, wybór owadów używanych jako surowce farbiarskie oraz części naj bogatszego w Polsce zbioru desek do drukowania tkanin wraz z odpowiednim sprzętem drukarskim. Na osobnych tablicach przedstawiono problem oddziaływania ludowego przemysłu odzieżowego na współczesny przemysł fabryczny. Historię odzieży przedstawiono na figurkach glinianych z epoki kamienia młodszego oraz przykładach odzieży z epoki brązu. następnie na fotografiach płaskorzeżb i wykopalisk z XII w., na miniaturach z XIV w. i drzeworyta'ch oraz sztychach z okresu od XVI-XVIII w. Wystawę tę uzupełniają muzealia z wieku XIX wykazujące przetrwanie niektórych form dawnych w ubiorach ludo·· wych minionego stulecia. Pogłębieniem tego zagadnienia jest zobrazowany w osobnej sali problem odbicia rozwarstwienia klasowego w stroju. Zestawiono tu strój szlachty możnej i szlachty zagrodowej, strój mieszczan, chłopów bogatych i biednych, a nadto podane zostały przykłady kształtowania się stroju ludowego pod wpływf'm miasta i dworu. Wystawę tę kończy sztych Stefana D e 11 a B e 11 a przedstawiający wjazd luksusowo strojnej szlachty biorącej udzial w poselstwie Ossolińskiego do Rzymu w 1633 r. oraz cytat zaczerpnięty z Epistolów Andrzeja Z a ł u s k i e g o: "Widzisz tych panów tak kosztownie i wytwornie strojnych, jakby szli na ślubny kobierzec, skąd myślisz mają na to środki? Z łez i krwi ubogiego chłopa tak się postroili. Wierzaj mi, że gdyby Anioł Pański ścisnął w dłoni te lamparty i sobole, te jedwabie i purpury, krew i łzy pokrzywdzonych strugą by z niej płynęły". Ekspozycję pt. "Jak człowiek się odziewał" urządziła w Muzeum kustosz mgr M. Wole ń ska. Na korytarzu tegoż piętra urządzona została trz·ecia część wystawy ludowej kultury materialnej. Składają się nań rekonstrukcje jaskini człowieka paleolitu, modele szałasów i ziemianek z epoki kamienia młodszego, model fragmentu grodu w Biskupinie z VI w. p. n. e., model chałupy z Opola z XII w. oraz model chaty zagrodnika z XVI w. Dalszy rozwój budownictwa ludowego ilustrują modele regionalnych typów chat: kaszubskiej, kurpiowskiej, łowickiej, opoczyńskiej, krakowskiej, sanockiej, orawskiej, żywieckiej l podhalańskiej oraz powieszone nad nimi plany chat i fotografie przedstawiające rodzaj zabudowy wsi i jej krajobraz, . . Aspekt estetyczny budownictwa ludowego ukazuJą zaprOJektowane przez stanisława W i t k i e w i c z a budynki, w których wyzyska.ne zostały .elementy ciesiołki góralskiej. Aspekt społeczny tegoż budownIctwa wyrazony tal zestawieniem nędznych czworaków z zabudową wsi spalonych przez zos l B' hitlerowskiego najeźdźcę a odbudowanych wedle planów Centra nego lUra Projektów Budownictwa Wiejskiego. . Większość modeli. wystawionych w tym dziale wykonano w pracownl stolarsko-modelarskiej Muzeum, początkowo pod kierunkiem dr R. R e i nf u s s a, a od r. 1952 - kustosza mgr Z. S z e w c z Yk a. Z końcem 1952 r. urządzono na korytarzu drugiego piętra gmachu wystawę pt. Sztuka w Stroju Ludowym. Na 60 manekinach. pokazano s~roj.e: kurpiowskie, lubelskie, łowickie, kieleckie, wielkopolskie, opoCZynSkl~, ślaskie krakowskie, .orawskie, spiskie, szczawnickie, podhalańskie, sądeckIe i inne: wśród których wiele jest unikatów. Wystawa ta orientuje widza również w zakresie kroju ludowego, hafciarstwa, ozdób skórzanych, metalowych i tkackich. Szafy do tej wystawy zostały wykonane wedle projektów '.< dvr. T. Se we ry n a. . Dopełnieniem tej ekspozycji jest wystawa pt. Sztuka i Rzemiosło Artystyczne zajmująca całe skrzydło drugiego piętra. Za pomocą dobranych okazów pokazano tu elementy widowiskowo-teatralne tkwiące w zwyczajach ludowych roku rolniczego i astronomicznego. Wśród eksponató,,: znajd~iL'my w pierwszej sali: Marzannę, gaik, wózek z kogutkiem, SZOpkI, turome, iwbyłkę noworoczną, teatrzyk lalkowy o treści świeckiej, wieńce dożynkowe róz<>i weselne i pieczywo obrzędowe. Drugą salę zajmują okazy dawn'ej rz:źbY o treści religijnej i nowszej o treści świeckiej. W trzeciej znajduje się ceramika użytkowa i zdobnicza z całej Polski, zabawki oraz obrazy' na szkle, w czwartej hafty i koronki, a w piątej okazy współczesnej sztuki ludowej przystosowanej do potrzeb człowieka współczenego dzię~i planowej produkcji spółdzielczej i opiece państwa nad twórcami ludowymI. Wystawę Sztuka w Stroju Ludowym oraz Sztuka Ludowa i Rzemiosło Artystyczne przygotowała kustosz Działu Sztuki Ludowej mgr M. Wol eń ska. W 1954 r. urządzono w salach na drugim piętrze wystawę pt. Rozwój Stosunków Produkcyjnych na Wsi Polskiej będącą rozszerzeniem urządzonej w 1951 r. wystawy czasowej Historia Wsi. Wystawa ta na zlecenie władz przewieziona została na Wystawę Rolniczą w Lublinie, obrazującą X-lecie osiągnięć Polski Ludowej. W y s t a w y o b j a z d o w e. W 1951 r. zmontowano pierwszą wystawę objazdową pt. Historia Wsi, ilustrującą dolę chłopa w epoce feudalnej, jego \'"alkę z uciskiem feudalnym oraz przeobrażenia gospodarcze i społeczne dokonane na wsi w Polsce Ludowej. Wystawa ta obsłużyła już wiele miej- �836 scowości w województwach krakowskim, rzeszowskim, stalinogrodzkim, kieleckim i łódzkim, a w przyszłości posyłana będzie na inne tereny Polski. W 1952 r. przygotowano problemową wystawę objazdową pt. Wieś Dawna i Nowa, obrazującą wyłącznie przemiany zachodzące współcześnie na wsi polskiej. Wystawa ta służyła akcji propagandowej podczas wyborów. W 1952 r. zorganizowano wystawę pt. Przeobrażenia Współczesne w Sztuce Ludowej. Złożyły się na nią przeważnie okazy muzealne i wypożyczone z wzorcowni CPLiA i Instytutu Wzornictwa Przemysłowego oraz napisy wedle scenariusza opracowanego przez mgr M. W o l e ń s k ą. Wystawa wskazywała na możliwości ścisłego powiązania sztuki ludowej i rzemiosła artystycznego z potrzebami człowieka współczesnego i obrazowała różne sposoby kontynuowania postępowych tradycji sztuki ludowej przez spółdzielnie i chłopskie kolektywy projektodawcze. Sprzęt wystawy zaprojektował kustosz mgr Z. S z e w c z y k. P l' a c e i n wen t a l' y Z a c y j n o - k a t a log o w e. W pierwszych latach powojennych prowadzono inwentaryzację jedynie dorywczo, poniewa:'. Muzeum nie posiadało jeszcze własnego lokalu, zbiory były rozproszone, a personel Muzeum nieliczny. Dopiero w 1948 r. po przeniesieniu zbiorów do ratusza kazimierzowskiego na Wolnicę rozpoczęto inwentaryzację od zarejestrowania wszystkich nabytków, tj. przedmiotów zakupionych względnie darowanych przed wojną. Ogółem w latach 1948-1953 zinwentaryzowano 2927 okazów. W 1953 r. Muzeum wykonując zarządzenie Prezydium Rady Ministrów przeprowadziło szkontrum wszystkich swych zbiorów oraz inwentaryzację wstępną. Pracę tę wykonano wysiłkiem zespołowym. Szkontrum objęło 11 481 okazów. Zewidencjonowano 8193 pozycji. W chwili obecnej Muzeum posiada 20 103 przedmioty, w tym zakupionych po roku 1945 - 1137, darów - 374, a depozytów - 11. Łącznie ilość nabytków ·w okresie powojennym wyraża się sumą 1621. Katalogowanie przedmiotów prowadzi się w Muzeum w trzech rodzajach katalogów kartkowych, zaprowadzonych jeszcze przed wojną: 1. katalogu głównym, 2. katalogu rzeczowym, 3. katalogu regionalnym. Ponadto p~owadzi się księgi inwentarzowe, będące skrótem kartkowego katalogu głównego. Zgodnie z zarządzeniem Ministerstwa Kultury i Sztuki przystąpiono do zmiany katalogu według kart ujednoliconych, wprowadzonych do wszy;;tkich muzeów etnograficznych regionalnych. Dotychczas skatalogowano według nowego systemu 2100 okazów. Inwentaryzacją zajmuje się od roku 1952 mgr A. T y s z k o w a. Celem jak najrychlejszego ukończenia inwentaryzacji naukowej zatrudnia się dorywczo (zależnie od kredytów na prace zlecone) jedną siłę dodatkową· B i b l i o t e k a liczy obecnie 5300 tomów. Księgozbiór ten, przed wojną znacznie większy, przechodził w okresie okupacji różne koleje. Naprzód przewieziony został do Biblioteki Jagiellońskiej, a potem wcielony do Ost- 83'7 institutu. Po wOJ me, gdy Muzeum nie miało własnego lokalu, przewożono go kilkakrotnie do różnych magazynów. Translokacje biblioteki w okresie wojny przyczyniły się do uszczuplenia księgozbioru. Normalną organizację tego działu można było podjąć dopiero w 1952 r., tj. po przeprowadzeniu całkowitego remontu budynku Muzeum. Obecnie Biblioteka mieści się w sali między lektorium a Archiwum. Ponieważ dawny układ inwentaryzacyjny książek był wadliwy, po przeprowadzeniu konsultacji z fachowymi pracownikami Biblioteki Jagiellońskiej oraz Wojewódzkiej Bihlioteki w Krakowie zreorganizowano go. Wszystkie książki zostały wpisane do nowego inwentarza w kolejności numerów bieżących, każdy tom otrzymał numer bieżący katalogu inwentarza ogólnego oraz numer formatu. Księgozbiór posiada: katalog kartkowy autorów oraz katalog rzeczowy i regionalny. Personel biblioteki jest jednoosobowy. Bibliotekarka, Lutosława H a j ó w n a, zajmuje się zakupem książek, załatwianiem prenumeraty czasopism, prowadzi teki wycinków z gazet, spełnia prace usługowe w lektorium, zastępuje w razie potrzeby archiwistę itd. Z Biblioteki korzystają, oprócz pracowników Muzeum, uczniowie różnych typów szkół, studenci, naukowcy, pracownicy instytucji społecznych, zawodowych, artystycznych i kulturalnych, nie tylko z Krakowa, ale i innych miast. A l' C h i w u m przechodziło, podobnie jak Biblioteka, rozne koleje. Dopiero w 1951 r. po przeprowadzeniu remontu na parterze budynku muzealnego rozpoczęto jego organizację. W zbiorach archiwum znajduje się 638 rękopisów zinwentaryzowanych, 14 pudeł zawierających kartki. z pieśniami, 22 teczki ze spisami strojów dawnej Poradni Strojów, 10 kartotek Institutu fUr deutsche Ostarbeit z materiałami etnograficznymi, tybetański i mongolski spis chorób i leków (depozyt PAU) itd. Drugą część zbiorów archiwalnych stanowią drzeworyty i litografie, rysunki, akwarele i fotografie. Zrębem tej części jest 12 600 fotografii odnoszących się do rolnictwa, rzemiosła, przemysłu, budownictwa, strojów, obrzędów, zwyczajów, sztuki ludowej oraz historii wsi polskiej. Całość jest zinwentaryzowana i mieści się w specjalnych pudłach, zaprojektowanych przez dyr. dr T. S e w e l' y n a. Poza tym do Archiwum należy Spory zbiór pocztówek kolorowych, ilustrujących przeważnie stroje ludowe polskie i obce. Oprócz fotografii, rozmieszczonych w pudłach wedle przynależności rzeczowej, posiada Muzeum 28 albumów z fotografiami z różnych dziedzin etnografii, :W albumów ze zdjęciami kościołów drewnianych na Śląsku, 7 albumów z fotografiami różnych typów stroju (w tym album K o p e l' n i c k i e g o), a nadto 95 dużych tek z 600 planszami kolorowymi, 53 tek zawierających obrazy, malowanki, wycinanki, drzeworyty, rysunki przedstawiające architekturę ludową, ceramikę, hafty, kroje, pasy, kapliczki, krzyże przydrożne i inne przedmioty sztuki ludowej. Do zbiorów archiwal- �839 838 nych Muzeum należy też 11 fascykułów z rycinami haftów oraz 1 teka z wzorami druków na płótnach itd. Osobny dział Archiwum stanowią ryciny o treści egzotycznej, np. teka strojów syberyjskich, japońskich, teka drzeworytów chińskich itp. Archiwum posiada także 5200 klisz i błon fotograficznych, 185 zinwentaryzowanych klisz cynkowych oraz nie zinwentaryzowanych około 200, dalej 38 filmów do wyświetlania, 20 przeźroczy i 49 płyt gramofonowych z nagraniami gwarowymi. Specjalnością Archiwum Muzeum Etnograficznego są naj bogatsze w Polsce materiały ikonografii etnograficznej. Pomieszczenie Archiwum jest ciasne, skutkiem czego normalna praca organizacyjna i usługowa tego działu jest wielce utrudniona. Kierownikiem Archiwum jest adiunkt dr Władysław B o g a t y ń s k i. Archiwista jest w stałym kontakcie z miejscowymi bibliotekami, archiwami, muzeami i instytucjami naukowymi w celu zdobywania nowych materiałów ikonograficznych lub związanych z nimi tekstów źródłowych. Do zajęć jego należy także obsługa lektorium, przygotowywanie materiałów dla pracowników Muzeum, zwłaszcza w okresie organizowania wystaw, a nadto kwerendy i konsultacje naukowe. Archiwum stanowi obok Biblioteki żywy ośrodek naukowy i usługowy dla naukowców, młodzieży studiującej, instytucji społecznych i naukowych, spółdzielni wydawniczych, a nawet warsztatów produkcyjnych. P u b l i k a c j e. Wydano dotychczas trzy przewodniki o charakterze popularnonaukowym, a mianowicie: T. S e we l' y n a, Izby wiejskie i warsztaty przemysłu ludowego, Kraków 1952; T. Z y g l e l' a, Polskie tańce Ludowe, Kraków 1952 oraz T. S e w e l' y n a, Z. S z e w c z y k a, M. W o l e ńs k i e j, Ludowa kultura materialna, Kraków 1954. Przewodniki te, obficie ilustrowane, posiadają streszczenia w języku rosyjskim, niemieckim, angielskim i francuskim, dzięki czemu oddają dużą przysługę w propagowaniu polskiej kultury ludowej i polskiego muzealnictwa za pośrednictwem wycieczek zagranicznych zwiedzających Muzeum. P l' a c e t e c h n i c z n o - k o n s e l' wat o l' S k i e. Pracownię Konserwatorską jako jedyny tego rodzaju warsztat przystosowany do specjalnych potrzeb Muzeum Etnograficznego uruchomiono w 1949 r. Pierwotnie ograniczano prace konserwacyjne do zabezpieczenia strojów ludowych, które wymagały natychmiastowej opieki, gdyż w czasie wojny trzymane w pakach najwięcej naraźone były na zniszczenie. Odzież gazowano oparami dwusiarczku węgla, odczyszczano, cerowano, prano i prasowano, przy czym zatrudnieni byli wszyscy pracownicy Muzeum. W tym czasie odrestaurowano też pewną ilość sprzętów ludowych, a więc skrzynie. ławy, kredensy, stoły, stołki itp. Dopiero od roku 1951, po przeprowadzeniu remontu gmachu, praca konserwatorska mogła być prow<ldzona w warunkach dogodniejszych i na 'większą skalę. Był to okres urządzania pierwszych wystaw stałych i objazdowych, w którym Pracownia Konserwatorska włączona została do współpracy w pilnych robotach technicznych, jakich wymagały realizowane naówczas ekspozycje. Zresztą przy pracy tej zatrudnieni byli wszyscy pracownicy Muzeum, zarówno fizyczni, jak i umysłowi. Powstały wówczas zespoły robocze: odlewniczo-literniczy, szklarski, introligatorski, ślusarskolwwalski, kamieniarski, stolarsko-modelarski i instalacyjny, które wykonały tysiące liter, szkliły szafy i gabloty, sporządzały plansze i ekrany, modele budownictwa i podia, instalacje oświetlenia w gablotach, makietach i warsztatach przemysłu ludowego. Prace tych zespołów wykonywane były zgodnie z zobowiązaniami powziętymi na naradach wytwórczych. ~, j Pracownia Konserwatorska we własnym zakresie wykonała następujące prace: lakierowanie, politurowanie, malowanie ekranów, gablot i szaf, naprawę pręcianych manekinów, naprawę kożuchów, czapek futrzanych, 'Luroni, naprawę haftów i koronek, łatanie, cerowanie, a także rekonstruowanie pewnych części strojów wedle materiałów ikonograficznych, restaurowanie i rekonstruowanie pająków, wieńców dożynkowych itp. Nadto wymodelowano i odlano głowy manekinów, odrestaurowano wiele sprzętów ludowych, rzeźb,obrazów, okazów ceramiki, ufarbowano tkaniny do celów dekoracyjnych oraz przędzę do restauracji starych haftów. Z uwagi na to, że w Polsce nie istnieje dotąd żadna pracownia, która by zajmowała się konserwacją okazów etnograficznych, kierownictwo tej Pra·· cowni musiało drogą praktyki zdobywać zarówno potrzebną wiedzę specjalną, jak też kształtować własną metodę pracy opierając się na przepisach z tego zakresu pubU<owanych przez prof. T. S e w e l' y n a. Po szeregu eks[jerymentów udało się dojść do pewnych ulepszeń technologicznych i metociycznych, np. w komponowaniu masy papierowej przydatnej do restauracji okazów ceramicznych, w odciskaniu głów do manekinów, malowaniu ich itp. Metoda konserwacji okazów etnograficznych oparta o nieustanne eksperymentowanie dała pracownikom zatrudnionym w pracowni dostatecznv zasób wiedzy fachowej i wyrobiła w nich' przeświadczenie o ko~ieczności pilnej i systematycznej, a bardzo odpowiedzialnej pracy, jaka im została powierzona. Pracownia prowadzi dziennik pracy oraz protokoły co do stanu okazów przed i po dokonaniu konserwacji. Do protokołów dołącza się odpowiednie [otografie dokumentacyjne. Pracownia jest punktem usługowym dla wszystkich działów Muzeum. Prócz restauracji sprzętów potrzebnych do wystawy pt. Izby Wiejskie i Warsztaty Przemysłu Ludowego dokOJiano rekonstrukcji niektórych części narzędzi łowieckich, pszczelarskich i rolniczych, naprawiono sieci rybackie, narzędzia pasterskie oraz niektóre przyrządy przędzalnicze do wystawy Ludowa Kultura Materialna. Odrestaurowano rzeźby, obrazy. ceramikę, pisanki, świeczniki, wieńce dożynkowe. szopki, gwiazdy �840 kolędnicze, turonie, pająki, wyroby z drzewa i zabawki do wystawy Sztuka Ludowa i Rzemiosło Artystyczne. Prócz tego Pracownia obsługiwała niektóre muzea zamiejscowe. Dla Muzeum Regionalnego PTTK w Myślenicach odrestaurowano trzy skrzynie, pająk ze słomy, wykonano wieniec dożynkowy i kołacz, dostarczono głów do manekinów strojów ludowych, naprawiono części strojów przeznaczonych do wystawy oraz patynowano nowe części obudowy izby kliszczackiej, części powały, piec, sień i bramę. Dla Muzeum w Łańcucie wykonano wierną kopię zabytkowych drzwi pokrytych malowidłami, dla Muzeum Archeologicznego w Krakowie zakonserwowano przedmioty wełniane i drewniane. Na konferencjach z przedstawicielami muzeum poznańskiego, lubelskiego, rzeszowskiego i innych podzielono się doświadczeniami z zakresu techniki konserwa·cji i restauracji. W pracowni zatrudnione są trzy osoby: kierowniczka, adiunkt artysta plastyk, Marta G ą s o w s k a oraz dwie siły pomocnicze: Helena A n t o s i ewicz i Henryka Brynkus. P l' a c o w n i a f o t o g l' a f i c z n a pełni ważne funkcje usługowe dla różnych komórek Muzeum, szczególnie w okresach organizowania nowych wystaw, przygotowywania wydawnictw naukowych Muzeum lub artykułów prasowych. Pracownia wykonuje zdjęcia do dokumentacji technicznej, konserwacji i restaurowania eksponatów oraz do inwentaryzacji. Nadto pełni ważną funkcję w powiększaniu zbiorów archiwalnych, gdyż wszelkie fotografie muzealiów wykonywane w pracowni, jako też w innych muzeach, archiwach, bibliotekach lub w terenie, przekazywane są do Archiwum Muzeum. Kierownikiem pracowni jest asyst. Michał M a ś l i ń s k i. P r a ce sp oł e czn o- o Św i a t ow e Muzeum rozpoczęte zostały w 1951 r. Miały one na celu popularyzację zbiorów muzealnych, organizację odczytów, szkolenie zawodowo-ideologiczne itp. Pracami tymi, do których wciągnięci byli wszyscy pracownicy naukowi Muzeum, kierował dr W. B o g a t y ń s k i. Akcja społeczno-oświatowa ograniczała się wówczas do terenu samego Muzeum, przy czym główny nacisk położono na szkolenie ideologiczne i zawodowe. Szkolenie to odbywało się w formie wykładów cyklicznych zamkniętych, obejmujących poszczególne zagadnienia ekonomii politycznej, filozofii marksistowskiej, historii ruchu robotniczego oraz naukę o Konstytucji. Szkolenie zawodowe prowadzono przy pomocy wykładów i dyskusji nad otwieranymi kolejno przez Muzeum wystawami. W 1952 r. utworzono stały trój osobowy zespół oświatowy, który nawiązał kontakt ze wszystkimi szkołami krakowskimi, informując je o charakterze Muzeum z szczególnym podkreśleniem tych działów, które mogłyby być pomocne w realizowaniu ich programu nauczania (rozwój narzędzi, tkactwo, sztuka ludowa itp.). Dzięki tej akcji wzmogła się frekwencja w Muzeum. Ważną dziedziną działalności Muzeum było organizowanie kursów zawodowych dla Związku Samopomocy Chłopskiej, Ekspozytury C. P. L. i A., 841 Wytwórni Strojów Regionalnych, zespołów świetlicowych, Woj. Szkoły Związków Zawodowych i innych. Kursy te obejmowały cykl wykładów oraz ćwiczenia. W akcji tej zespół utrzymywał stały kontakt z Wydziałem WRN i MRN w Krakowie. Propagandę Muzeum prowadzono też za pośrednictwem radia i prasy. W 1953 r. nastąpiła reorganizacja zespołu oświatowego. Główny nacisk Dołożono odtąd na pracę w terenie zarówno w zakresie odczytowym, jak ~stawowym. Opracowano szereg odczytów popularnonaukowych, a mianowicie: Co to jest kultura ludowa? Wieś średniowieczna, Przeobrażenia na wsi w okresie przejścia z feudalizmu do kapitalizmu, Powstanie folwarków, Świat czarów i zabobonów itp. Odczyty te, ilustrowane obrazami świetlnymi, wygłaszano przede wszystkim w ośrodkach pozakrakowskich, np. w Technikum Rolniczym w Czernichowie, Technikum Przemysłu Drzewnego i w Państwowym Domu Młodzieży w Krzeszowicach, w hotelach robotniczych w Nowej Hucie itp. Z zespołem oświatowym współpracowali żywo pracownicy naukowi, wygłaszając odczyty lub przygotowując do nich materiały. Inną formą działalności zespołu oświatowego jest organizowanie małych wystaw przenośnych, łatwych do transportu, które w krótkim czasie mogą obsłużyć kilka miejscowości i przyczynić się do propagandy Muzeum. Dotychczas urządzono dwie tego rodzaju wystawy: 1. Historia Narzędzi Ornych, 2. Wystawa Informacyjna o Muzeum Etnograficznym. Wystawy te składają się z ekranów tryptykowych lub ekranów pojedynczych z nalepionymi fotografiami, które uzupełniają modele i muzealia. W montowaniu wystaw współdziałali: stolarz, kierownik pracowni fotograficznej, kierownik Biblioteki, kustosze asystenci oraz portier. Zespół społeczno-oświatowy jest trzyosobowy: składa się z kierownika mgr B. Łopuszańskiego, mgr L Kowalówny i mgr J. Czajko w s k i eg o. P l' a k t y k i m u z e a l n e dla studentów UJ odbywają się w Muzeum od 1949 r. Z początku brali w nich udział młodsi i starsi studenci archeologii i etnografii w ilości 30-40 osób. Obecnie kierowani są na praktykę wyłącznie etnografowie starszych lat studiów w ilości do 15 osób rocznie. Każdorazowa praktyka poprzedzana bywa wykładem wprowadzającym w zagadnienia muzealnictwa etnograficznego, wygłaszanym przez dyrektora Muzeum prof. dr T. S e w e r y n a. Następnie studenci dzieleni są na dwulub trzyosobowe grupy, aby łatwiej można było roztoczyć nad nimi opiekę· W ciągu swej praktyki studenci zapoznają się kolejno ze wszystkimi działami pracy muzealnej, a więc inwentaryzacją, archiwistyką muzealną, biblioteką i akcją społeczno-oświatową. Ilość godzin praktyki wynosiła początkowo 25 godzin rocznie, obecnie wynosi 60. Do początku 1954 r. kierował praktyką studentów w Muzeum kustosz mgr Zdzisław S z e w c z y k, obecnie kieruje kustosz dr Longin !VIa i i c k i. B a d a n i a t e l' e n o w e. W 1947 r. prowadzono zespołowe długofalowe �843 842 b<>dania terenowe nad ustaleniem południowej granicy Krakowiaków i północnego zasięgu Góralszczyzny. W badaniach tych, prowadzonych pod kierunkiem dyr. dr Tadeusza S e w e l' y n a, wzięli udział: dr R. R e i n f u s s, mgr R e i n f u s s o w a, mgr H. B i t t n e r, mgr Ł a s z c z y ń s k i, mgr S z e w c z y k i Z. R a b l i n. Dyr. dr 'T. Se w e l' y n w roku 1948 prowadził w 36 miejscowo3ciach na Dolnym Śląsku badania nad strojem dolnośląskim, a w 1952 r. nad strojem Krakowiaków wschodnich. Kustos,~ mgr Z. S z e w c z y k przeprowadził badania nad: 1. strojem szczyrzyckim, 2. ewolucją parzenicy północno-gorczańskjej, 3. strojem ochotnickim w pow. nowotarskim oraz 4. brał udział w ustalaniu granicy etnograficznej między Krakowiakami zachodnimi i wschodnimi. Te ostatnie badania objęły 32 miejscowości, a mianowicie: Słomniki, Prandocin, Muniakowice, Jankowice, Zielenice, Dziemięrzyce, Racławice, Biały Dwór, Smęgorzów, Dosłońce, Kropidło, Rędziny I, Rędziny II, Zagórzany, Dziaduszyce, Słaboszów, Cyprianów, Biedrzykowice, Sancygniów, Teodorów, Lipówka, Hajdaszek, Czechów, Olszówka, Górtatowice, Sędziejowice, Holendry, Suliszów, Lisów, Piotrowice, Poręba Morawicka, Dębska Wola. Asystent mgr J. K a m o c k i prowadził badania nad strojem sandomierskim w 27 wsiach, a mianowicie: Tunel, Łazy, Rzędowice, Mianosice, Książ Wielki, Moczydło, Wodzisław, Mieronice, Laskowa, Piotrkowice, Nawarzyce, Strzeszowice, Konary, Zapusty, Opatkowice Drewniane, Opatkowice Murowane, Kawęczyn, Łysaków, Łątczyn, Ludwinów, Węgliniec, Jędrzejów, Miąsowa, Mnichów, Sobków, Brzegi, Chęciny. Badał on także granicę wschodnią Krakowiaków wschodnich. Ponadto od roku 1953 Muzeum zajmuje się badaniem zabytków budownictwa wiejskiego na terenie objętym strefą gospodarczą Nowej Huty. Badania te, prowadzone na życzenie Wydziału Kultury MRN w Krakowie, kontynuowane są do dziś. Mgr A. T y s z k o w a prowadziła w 1952 r. badania nad rolnictwem ziemi krakowskiej, a kustosz dr L. M a I i c k i w roku 1954 kontynuował badania nad strojem górali śląskich oraz garncarstwem na Śląsku Cieszyńskim. W s pół P l' a c a z i n n y m i fi U Z e a m i. Muzeum Etnograficzne prowadziło ożywioną współpracę z Muzeum Historycznym. i Muzeum Narodowym w Krakowie, z Muzeum Archeologicznym i Muzeum Narodowym w Poznaniu, z Muzeum Kultur LL;dowych w Młocinach, z Muzeum w Kielcach, Krośnie, Łańcucie, Łodzi, Rabce, Tarnowie, Toruniu, Zakopanem, Zawoi i Zywcu. W czasie gdy Muzeum Etnograficzne nie posiadało jeszcze własnego lokalu, urządziło ono w Muzeum Przemysłu Artystycznego w Krakowie wystawę pt. Sztuka Ludowa w Polsce Ludowej. Dla Łańcuta dyr. dr T. S e w e l' y n opracował scenariusz ekspozycji działu etnograficznego. Najbardziej aktywna jednak była współpraca z Muzeum Regionalnym PTTK w Myślenicach, gdzie cały scenariusz wystawy, dokumentacja techniczna ekspozycji, a w dużym stopniu urzijdzenie wystaw było dziełem pracowników Muzeum. D a l s z a l' a z b u d o waM u z e u m. W 1953 r. zespół składający się z dyrektora Muzeum prof. dr T. S e w e l' y n a, kustosza mgr M. W o l e ńs k i e j i kustosza mgr Z. S z e w c z y k a opracował plan zabudowy Osiedla Zabytkowego, czyli Parku Etnograficznego w Lesie Wolskim w Krakowie. W związku z powyższym Prezydium MRN w Krakowie wystosowało do Ministerstwa Kultury i Sztuki memoriał w sprawie konieczności załatwienia następujących czynności: 1. włączenie sprawy budowy Osiedla Zabytkowego do agend Muzeum Etnograficznego; 2. zezwolenie na powołanie przez dyrekcję Muzeum zespołu trzech płatnych pracowników mających się zająć sprawami prawno-administracyjnymi; 3. upoważnienie dyrekcji Muzeum do dysponowania sumami przeznaczonymi na ochronę budownictwa drewnianego. Realizacja tych spraw uległa na razie zwłoce. W 1953 r. rozpoczęto dobudowę trzeciego piętra budynku Muzeum (po podcięciu więżby dachowej) celem pomieszczenia w nowouzyskanych pomieszczeniach naukowo urządzonych magazynów, w których eksponowane będą do użytku publiczności, a przede wszystkim naukowców, wszystkie zbiory Muzeum w układzie rzeczowym i regionalnym. Dotychczas urządzono w tym dziale wystawę rzeźby, ceramiki, sprzętów domowych i zabawek. Obecnie zaś przygotowuje się wystawę 80 kompletów strojów ludowych, co łącznie z dotychczas wystawionymi 60 kompletami stanowi 140 pełnych zespołów kostiumologicznych. Wystawienie naukowe urządzonych magazynów muzealiów etnograficznych będzie w muzealnictwie polskim osiągnięciem nowym. Ukoń.czenie wszystkich prac związanych z ekspozycjami na trzecim piętrze przewiduje się na rok 1956. Przewiduje się, że w najbliższych latach Muzeum Etnograficzne uzyska w najbliższym sąsiedztwie drugi budynek, w którym pomieszczona będzie: biblioteka, archiwum, magazyny dodatkowe, sala do montaźu nowych wystaw czasowych: objazdowych, sala na wystawy czasowe, mieszkanie dla dwóch woźnych i dwóch pracowników oświatowych, którzy by obsługiwali popołudniowe wycieczki zagraniczne oraz wycieczki z zakładów pracy. W budynku tym przede wszystkim mieścić się powinna duża, stała wystawa polskiej sztuki ludowej. Wystawa ta, nadająca funkcję społeczną bogatym a dotychczas nie udostępnionym zbiorom Muzeum Etnograficznego, przekształcić się powinna w przyszłości w osobne Muzeum Sztuki Ludowej. Styczeń, Longin 1955 r. MaLicki MUZEUM W NOWYM S"CZU (ul. Lwowska 3) Mu;:eum w Nowym Sączu mieści się w starym budynku zabytkowym zajmuje część gmachu o łącznej powierzchni 240 m~. Liczba obiektów etnograficznych wynosiła z końcem 1954 r. ponad 1000. Wśród osób zwiedzających Muzeum większość sta;1ovviła młodzież szkolna, wykazująca wielkie j �844 845 zainteresowanie zbiorami. Nie brak było również robotników i ludności wiejskiej oraz osób studiujących kulturę regionu nowosądeckiego, zwłaszcza Podegrodzia i Łącka. Frekwencja 6120 osób zwiedzających w 1954 r. świadczy o popularności zbiorów etnograficznych Muzeum. Należy tu podkreślić gotowość młodzieży do udzielania bezinteresownej pomocy w pracach porządkowych, jak też ofiarność społeczeństwa. Muzeum zbiera przedmioty sądeckiej sztuki i kultury materialnej, dawnej oraz dzisiejszej, celem ich uporządkowania i ochrony przed zniszczeniem. Muzeum gromadzi stroje, hafty białe i kolorowe, koralikowe, hafty malarskie (Michaliny M i g a c z), makaty (Marii M i c z y ń s k i e j), sprzęty ludowe (Jana F i u t a), ludowe naklejanki i obrazki na szkle (piotra p i e r z c h a ł y), obrazy na deskach, obrazy N i k i f o r a, rzeźby ludowe, pisanki (Jadwigi K o s a l), ceramikę (Józefa B i l i ń s k i e g o), odzież i strój ludowy, dawne zamki, a także pieczęcie i fotografie. W grudniu 1951 r. otwarto Wystawę Sztuki Ludowej Sądeczyzny w Nowym Sączu. Dnia 24 IV 1955 odbył się w Nowym Sączu Zjazd Twórców Sztuki Ludowej Ziemi Sądeckiej. Prace inwentaryzacyjne są w toku. Obecnie sporządza się katalog kartkowy zbiorów etnograficznych. Fachowa biblioteka podręczna obejmuje 280 pozycji. Z czasopism gromadzi się: "Polską Sztukę Ludową", "Ochronę Zabytków", "Przegląd Kulturalny i Artystyczny", ,.Kwartalnik Historii Kultury Materialnej". Inwentarz fotografii wynosi 400 pozycji. Muzeum w Nowym Sączu współpracuje z innymi Muzeami: w Rabce, Tarnowie, Żywcu, Krakowie, Poznaniu, Toruniu, Warszawie, z Towarzystwem Ludoznawczym w Mszanie Dolnej i z Polskim Radiem w Krakowie. Muzeum brak odpowiedniego pomieszczenia. Sprawa otrzymania dalszych pomieszczeń do celów muzealnych jest w toku. Muzeum winno się specjalizować w zakresie kultury ludowej Ziemi Sądeckiej. Z tego terenu należy jak najszybciej gromadzić zabytki, ponieważ znikają one z każdym dniem. 18 IV 1955 r. Stanislaw MUZEUM REGIONALNE IM. WŁADYSŁAWA ORKANA (ul. arkana, stary kościół) Rachwał W RABCE Muzeum mleSCI się w starym kościele. Powierzchnia jego wynosi około 126,56 me. Wszystkie zbiory znajdują się w kruchcie pod dzwonnicą w pomieszczeniu drewnianym, zimnym, nigdy nie ogrzewanym, co w zimowych miesiącach w znacznym stopniu utrudnia personelowi pracę. Magazyn i kancelaria znajdują się w dornu nr 36 przy ul. Krakowskiej. Okazów oryginalnych jest w Muzeum około 930, modeli - około 20. Ogólna ilość eksponatów wed,ug inwentarza wynosi 950 (na wystawach i w magazynie). Zbiory etnograficzne przedstawiają się następująco: zbieractwo 13 eksponatów, łowiectwo - 2, hodowla zwierząt (pasterstwo) - 49, rolnictwo - 28, przygotovrywanie i przechowywanie pokarmu - 77, obróbka drewna - 22, obróbka lnu - 23, wełny - 1, obróbka gliny - 3, farbiarstwo - 1, odzież kobieca - 20, wyszywki na spodr..iach góralskich - 31, kierpce ornamentowane - 1, sprzęty - 42, transport - 7; sztuka ludowa: rzeźba - 208, obrazy malowane na szkle - 44, obrazy olejne malowane na płótnie - 47, na desce - 6, na papierze - 2, zdobnictwo w zakresie garncarstwa - 19. zabawki - 13, przedmioty związane z obrzędami - 10, instrumenty muzyczne - 4, miary - 5. Zbiory zinwentaryzowała w 1953 r. komisja przysłana przez Dyrekcję Muzeum Narodowego w Krakowie. Biblioteka według inwentarza liczy 119 pozycji. Nie ma ona charakteru jednolitego. Mało jest publikacji odnoszących się do muzealnictwa, a jeszcze mniej' dotyczących etnografii. Czasopism się nie prenumeruje. Archiwum prowadzone dotąd niesystematycznie obejmuje cztery działy: I. Dział odnoszący się do osoby poety ark a n a i jego rodziny; II. Dział zawierający zbiór gazet z artykułami o Muzeum im, arkana; III. Rękopi,:y prof. Stanisława B or k o w s k i e g o treści etnograficznej; IV. Korespondencje z władzami. W zakresie pracy oświatowej kustosz Muzeum wygłosił w 1954 r. dla dzieci w prewentoriach w Rabce kilka pogadanek na temat 'kultury materialnej górali, zobrazowanej za pomocą eksponatów z Muzeum im. arkana. Główne trudności Muzeum polegają na niewłaściwym pomieszczeniu zbiorów. Drewniana kruchta pod dzwonnicą nie nadaje się na ten cel, gdyż z obawy przed niebezpieczeństwem pożaru nie można tu zastosować żadnego ogrzewania. Sebastian Flizak 29 V 1954 r. MUZEUM W TARNOWIE (Rynek 2) Zbiory Muzeum w Tarnowie, pochodzenia podworskiego, są zgrupowane w Dział Historyczno-artystyczny. W skład zbiorów wchodzą przedmioty sztuki i rzemiosła artystycznego głównie XVIII w., a więc meble, ceramika, szkło, broń, a ponadto bogata galeria malarstwa polskiego XVIII w. i ryciny XVII i XVIIIw. Muzeum nie posiada specjalnego działu etnograficznego. Nieliczne przykłady ceramiki ludowej z Rzepiennika (pow. gorlicki), jak wazony, skarbonki i kałamarz, w ilości 17 sztuk, weszły do zbiorów Muzeum jako depozyt Zarządu Miejskiego w Tarnowie w r. 1948. Z tego też roku po- �847 846 Tatrzańskiego posiada dWie sale wystawowe: jedną na parterze, w której mieszczą się zbiory etnograficzne, drugą na pierwszym piętrze, w której mieszczą się zbiory geologiczne i przyrodnicze. Powierzchnia obu sal wynosi 494 m2, kubatura 1875 m3• Na drugim piętrze mieści się magazyn zbiorów etnograficznych i pracownie. :Na trzecim piętrze również mieszczą się pracownie. Nowy gmach nie posiadał specjalnego pomieszczenia na zbiory biblioteczne; księgozbiór ulokowano w kilku pokoja~h. chodzi zakup Muzeum, przedstawiający cztery figurki z szopek: skrzypek, Herod, król i Żyd, są to rzeźby w drzewie malowane, o wysokości około 23 cm, wykon&ne przez :Marcina M a z u r a ze wsi Łęki Górne, gm. Pilzno, pow. dębicki. Muzeum prenumeruje czasopismo "Polska Sztuka Ludowa". We wrześniu 1954 r. Muzeum zorganizowało w swoich salach wystawę sztuki malarek z Powiśla Dąbrowskiego, powiat dąbrowski. Eksponaty na tę wystawę wypożyczono z Muzeum Etnograficznego w Krakowie oraz z Instytutu Wzornictwa Przemysłowego w Warszawie. Wystawa cieszyła się dużą frekwencją, świadczącą o zainteresowaniu społeczeństwa sztuką ludu, co powinno by':: zachętą do stworzenia w Muzeum w Tarnowie działu etnograficznego z wystawą stałą· Paulina Chrzanowska 5 II 1955 r. MUZEUM TATRZAŃSKIE IM. DRA T. CHAŁUBIŃSKIEGO W ZAKOPANEM (ul. Krupówki 10) Muzeum Tatrzańskie im. Chałubińskiego w Zakopanem, które przy obecnej strukturze muzealnictwa jest muzeum autonomicznym, mieści się w gmachu projektu Stanisława W i t k i e w i c z a, budowanym w latach 1913-1922. Historia Muzeum Tatrzańskiego datuje się od roku 1889, tj. od chwili kiedy grono miłośników przyrody tatrzańskiej i ludu podhalańskiego postanowiło założyć towarzystwo mające na celu badanie Tatr i Podhala i gromadzenie ckazów z tego regionu. Po zatwierdzeniu statutu założono Towarzystwo Muzeum Tatrzańskiego im. dra Tytusa Chałubińskiego w Zakopanem. Umieszczone w góralskiej chacie zbiory przyrodnicze szybko się powiększały dzięki ofiarności społeczeństwa i zakupom. Natomiast zbiory etnograficzne wzrastały o wiele wolniej. Zawiązek biblioteki powstał dzięki darom dra W. L a s o c k i e g o, dra T. C h a łu b i ń s k i e g o i innych. Wobec szczupłości miejsca w prowizorycznym lokalu muzealnym wcześnie już wysunięto projekt budowy osobnego gmachu. Szczupłość funduszów nie pozwoliła jednak jeszcze wówczas na urzeczywistnienie projektu. Ograniczono się do postawienia obszernego drewnianego budynku na parceli darowanej przez spadkobierców C h a ł u b i ń s k i e g o. W budynku tym mieściły się zbiory do 1920 r. Zbiory etnograficzne powiększyły się znacznie dopiero w roku 1906, kiedy to po zmarłym prezesie Towarzystwa, Zygmuncie G n a t o w s k i m, Muzeum otrzymało zbiór około 300 eksponatów. Ze względu na niebezpieczeństwo pożarowe drewnianego budynku przystąpiono, dzięki ofiarności społeczeństwa, do budowy murowanego gmachu. Budowę zaczęto w 1913 r., a ukończono dopiero po wojnie, w roku 1922. Trzypiętrowy gmach Muzeum r: Ryc.!. Oddział Muzeum Tatrzańskiego w domu "Tea" w Zakopanem. Fot. W. Werner. W latach przedwojennych brak odpowiednich kredytów nie pozwalał na rozwinięcie szerokiej działalności. Z konieczności ograniczono się do bardzo skromnego urządzenia sal wystawowych oraz do zakupu eksponatów i książek, tak aby Muzeum mogło stać się instytucją naukowo-badawczą. Na przykład biblioteka, która w 1918 r. liczyła około 300 pozycji, obejmuje teraz !l000. Zakupy dotyczyły wyłącznie Działu Etnograficznego. W latach Okupacji niemieckiej Muzeum było nieczynne dla publiczności, ale większych strat nie poniosło. W latach powojennych, od 1945-1950, Muzeum �849 848 subwencjonowało Ministerstwo zeów). W okresie tym zwiększył i Kielcach. opracowało Kultury i Sztuki (Naczelna Dyrekcja Musię personel muzealny zarówno administra- cyjny, jak i naukowy. 1 stycznia 1950 r. Muzeum zostało upaństwowione i odtąd dzięki opiece Centralnego Zarządu Muzeów zaczyna się poważnie rozwijać. W 1951 r. uzyskano kredyty na zakup sprzętu do magazynu etnograficznego i sprzętu wystawowego. W końcu tegoż roku uzyskano kredyty na założenie centralnego ogrzewania, którego brak odczuwało się zarówno w salach wystawowych, jak i w pracowniach. W 1952 r. Muzeum przybyły dwa oddziały: jeden ze zbiorami etnograficznymi dra Stefana S z y m a ń s k i e g o (z zapisu jego brata Tadeusza), mieszczący się w domu "Tea", o powierzchni 54,40 m" i kubaturze 136,50 m3, i drugi w willi P a w l i k o w s k i c h "Pod Jedlami". Lokal ten, składający się z czterech izb a powierzchni 90,30 m" i kubaturze 271 m3, przeznaczony został na urządzanie wystaw zmiennych. Oba oddziały spełniały doniosłą rolę przez udostępnianie zbiorów w czasie trwania prac remontowych w głównym gmachu muzealnym (fot. 1-3). W 1952 r. rozpoczęto instalację centralnego ogrzewania i remont kapitalny gmachu Muzeum Tatrzańskiego; w związku z tym Muzeum było nieczynne dla publiczności aż do chwili ukończenia remontu, tj. do września 1954 r. Jako pierwszy udostępniono dział kultury materialnej Podhala. Sala ze zbiorami geologicznymi i przyrodniczymi jest jeszcze obecnie nieczynna z powodu reorganizacji Działu Przyrodniczego, co wymaga dużego nakładu pieniężnego. W czasie prac remontowych w Muzeum Tatrzańskim dobudowano na trzecim piętrze salę biblioteczną, tak że księgozbiór . Muzeum Tatrzańskiego uzyskał oddzielne pomieszczenie. Od roku 1950 Muzeum posiada własną pracownię konserwatorską prowadzoną przez starszego konserwatora Jana M ark s e n a. Biblioteka Muzeum Tatrzańskiego liczy 11 tys. pozycji (książki, czasopisma, broszury) i posiada obecnie kieroWnika w osobie mgr Wandy J o s t owe j. Archiwum Muzeum liczy około 3000 fotografii z różnych dziedzin. Czynna jest również pracownia fotograficzna prowadzona przez Annę W i e r z b i c k ą· Muzeum spełnia funkcje oświatowe przez oprowadzanie zwiedzających, wygłaszanie odczytów, opracowywanie pogadanek do radiowęzła i organizowanie wycieczek krajoznawczych oraz wystaw objazdowych po wsiach. Praktyk muzealnych nie prowadzono. Dział Etnograficzny prowadzi intensywną akcję poradnictwa i konsultacji dla plastyków, pracowników C. P. L. i A., wytwórców ludowych, naukowców i innych. Muzeum Tatrzańskie współpracuje z następującymi muzeami: z Muzeum w Myślenicach, z Muzeum Etnograficznym w Krakowie, z Muzeum Kultur Ludowych w Warszawie oraz utrzymuje kontakty z muzeami w Bytomiu W latach powojennych w ramach akcji wydawniczej Muzeum jedną pozycję: Przewodnik po dziaLe kuLtury materiaLnej Pod- haLa. Największe trudności Muzeum Tatrzańskiego to ciasne pomieszczenia nn;zealne zarówno magazynowe, jak i wystawowe oraz pracownie. Gmach Muzeum Tatrzańskiego, budowany w okresie gdy muzealnictwo nie pełniło . '1 i l Ryc. 2. Narzędzia do obróbki drzewa. Willa "Pod Fot. A. Wierzbicka. Jedlami" \V Zakopanem. .jeszcze tak doniosłej roli jak dziś, stał się zbyt ciasny i nie może pomieścić Powiększających się stale zbiorów (kredyty Centralnego Zarządu Muzeów umożliwiają ratowanie ginących w terenie okazów etnograficznych). Brak t~ż pomieszczeń biurowych dla zwiększonego' personelu muzealnego, który hczy obecnie już 16 osób. ii: "Lud", t. XLII �851 850 Specjalizacja Muzeum w zakresie badań etnograficznych jest ustalona ~ obejmuje badania na terenie Podhala, Spisza i Orawy. W dworku M o n i a k ó w na terenie powiatu nowotarskiego (Zubrzyca Górna), przy współudziale i pod opieką Muzeum Tatarzańskiego z ramienia .•. ' " PTTK, powstanie małe pokazowe muzeum lokalne. W zamku w Niedzicy powstanie, zorganizowane przez Oddział Krakowski Stowarzyszenia Historyków Sztuki, muzeum obrazujące kulturę Spisza. Na terenach sąsiadujących z Podhalem należałoby rozbudować muzeum myślenickie i żywieckie. Czołowym i najlepiej zaopatrzonym działem Muzeum Tatrzańskiego jest obecnie Dział Etnograficzny, który od roku 1948 kierowany jest przez kustosza mgr Edytę S t a l' e k. W chwili obecnej liczy 5062 eksponaty. Eksponowanych jest 635 przedmiotów, z czego 386 w dziale kultury materialnej Podhala i 249 w Oddziale Muzeum Tatrzańskiego w domu "Tea". Początek gromadzenia zbiorów etnograficznych datuje się na rok 1889. Poważny wzrost zbiorów przypada na lata 1902-1906. W 1922 r. zbiór eksponatów etnograficznych ofiarowali Maria i Bronisław D e m b o w s c y. W okresie od 1918-1922 nastąpiło poważne powiększenie zbiorów etnograficznych; do Muzeum włączono jeszcze zbiory J e l' o m i n a, L e s i e ck i e g o, S t e c k i e g o i W i g i l e w a. W późniejszych latach dyr. Juliusz Z b o l' o W s k i, jedyny przez długie lata opiekun wszystkich działów (w 1922-1923 kustoszem działu przyrodniczego był obecny prof. Uniwersytetu Poznańskiego Konstanty S t e c k i, w latach 1929-1930 Janusz D om a n i e w s k i), w trosce o powiększenie stanu ilościowego zbiorów gromadził eksponaty bądź w drodze zakupów, w miarę możliwości finansowych, bądź w drodze akcji werbowania darów. W latach wojennych, od 1939-1942, Muzeum zyskało dla Działu Etnograficznego 23 eksponaty od uczniów Szkoły Przemysłu Drzewnego, od Stanisława B a r a b a s z a, b. dyrektora tejże szkoły, i Zygmunta O s t a f i n a. W latach powojennych otworzyły się szersze możliwości, pozwalające na zerwanie z przypadkowością gromadzenia zbiorów i podjęcie planowej akcji kompletowania ich według działów w drodze zakupów .w terenie. Obecnie do największych pozycji należą: zbiór obrazów na szkle, ceramiki, metalowych spinek do koszul, łyżników i stroju, poza tym liczne okazy z zakresu sprzętu pasterskiego, gospodarczego, instrumenty muzyczne, rzeźby i narzędzia. Edyta Starek 5 VI 1955 r. MUZEUM W ŻYWCU (ul. Kościuszki 5) Ryc. 3. Narzędzia do obr0bki drzewa. Willa "Pod Fot. A. Wierzbicka. Jedlami" w Zakopanem. Muzeum w Żywcu posiada lokal własny w ofiarowanym na ten cel przez Prezydium MRN w Żywcu w 1949 r. zabytkowym budynku, wyremontowanym z Państw. Fund. lnwest. (L P.) 1951-1952 r. i przekazanym Ministerstwu Kultury i Sztuki na cele muzeałne. Muzeum mieści 12 sal wystawowych, 1 biuro, 1 magazyn, 1 komorę gazową, 1 ciemnię fotograficzną· Budynek jest jednopiętrowy, długości 30 m, szerokości 16 m o ładnej, lecz wymagajqcej remontu fasadzie. Muzeum typowo regionalne, a zatem �853 852 z natury rzeczy wielodziałowe, reprezentuje teren pod względem muzeograficznym jak naj wszechstronniej. Eksponaty zbiera się wyłącznie w terenie legionu. Ilość numerów katalogu wszystkich działów wynosi około 1500; ilość okazów przewyższa wymienioną liczbę. Działów wytypowanych ostatnio przez władze nadrzędne jest trzy: 1. Historyczno-artystyczny, 2. Etnograficzny, 3. Przyrodniczy. 1. D z i a ł H i s t o r y c z n o - a r t y s t y c z n y obejmuje przede wszystkim zabytki cechowe (przeważnie depozyty cechowe) żywieckich cechów łącznie z archiwaliami, jak: księgi cechowe, przywileje, cenny Dziejopis żywiecki wójta żywieckiego, Andrzeja K o m o n i e c k i e g o, żyjącego na przełomie XVII i XVIII w. Są to wyłącznie lokalne rękopisy historyczne. Następnie skrzynie cechowe (lady) i znaki cechowe (tzw. znaki braterskie), ubiory kobiece mieszczanek żywieckich, z ich pięknymi haftami na tiulu o przebogatej ornamentyce, roboty dawnych hafciarek żywieckich, które w szeregu pokoleń hafciarskich zdołały wypracować na wskroś rodzimą treść i formę o wyłącznie własnym obliczu regionalnym. Dział ten łącznie z zabytkowym budownictwem drewnianym (zdjęcia fotograficzne, obrazy, modele), wyrażające odrębny niejako folklor samego miasteczka i stanowiące całość historyczną ściśle ze sobą powiązaną (wiek XVI, XVII, XVIII, XIX), uzupełniają wystawę stałą, już otwartą. Braki spowodowane okupacją i działaniami wojennymi usuwa się w miarę możliwości. Ogólna ilość numerów katalogu wynosi 437. 2. D z i a ł E t n o g r a f i c z n y obejmuje zabytki ludowej kultury materialnej górali żywieckich, jak: wnętrze izby góralskiej drugiej połowy 'XIX w., sprzęt domowy, sprzęt pasterski (zabytki kultury wybitnie "wała'skiej"), kolekcję sprzętu tkackiego, eksponaty z dziedziny obróbki drewna (wymagają małego uzupełnienia), podobnie zbieractwo, pszczelnictwo i łowiectwo. Dział sztuki ludowej reprezentują obrazy na szkle (wśród nich kilka bardzo cennych okazów), rzeźba ludowa (świątki) oraz eksponaty z dziedziny ludowego przemysłu artystycznego, szczególnie zabawki z drzewa (wyrabiane przez tutejszy żywy jeszcze ośrodek produkcyjny), ceramika regionu (ośrodek produkcyjny w zaniku). Dział ten uzupełniany w miarę uzyskiwanych eksponatów, przeważnie w drodze darów, wymaga intensywniejszego zbieractwa z uwagi na zanikanie tego rodzaju twórczości. Konieczny jest pewien fundusz zwłaszcza na zakup ubiorów góralskich w celach dopełnienia ekspozycji, jak również w celach usługowych (np. zespoły świetlicowe i inne szukając wzorów strojów ludowych zwracają się przede wszystkim do placówki muzealnej). Dział ten, częściowo eksponowany, stanowi fragment wystawy stałej. Reszta działu ze względu na konieczność uzupełnienia znajduje się w trakcie reorganizacji. Eksponatów etnograficznych jest w sumie 274. Przewiduje się znaczne powiększenie ilości zbiorów etnograficznych w drodze zbieractwa po uzyskaniu środków na u,kup obiektów. W y s t a w y o b j a z d o w e. W 1954 r. Muzeum gościło plęC wystaw objazdowych: 1. Przeobrażenie współczesne sztuki ludowej (wystawa wydziału kultury i sztuki WRN w Krakowie) oraz cztery dalsze nadesłane przez Dyrekcję Muzeum Narodowego w Krakowie, a to: 2. Polska sztuka cechowa, 3. Jan Matejko, 4. Realizm rosyjski XIX wieku, 5. Wiek Oświecenia. B i b l i o t e k a: Muzeum posiada własną bibliotekę podręczną; prócz rękopisów historycznych pochodzących wyłącznie z terenu i dotyczących terenu (depozyty) składa się ona z resztek, które przetrwały zawieruchę wojenną, oraz z nabywanych po wojnie nowości wydawniczych i wyszukiwanych po antykwarniach pamiątek Żywiecczyzny. W katalogu zanotowano dotychczas 558 pozycji oprócz czasopism i archiwaliów. Z biblioteki można korzystać jedynie na miejscu. Ilość pozycji wykorzystanych przez mmkowców, studentów, miłośników, kierowników świetlic itd. wynosi rocznie kilkaset. P l' a c e i n wen t a l' y Z a c y j n e. Muzeum posiada stary inwentarz i księgę ewidencji. Kartoteka znajduje się w opracowaniu. P u b l i k a c j e n a u k o we i p o P u l a l' n e. Planuje się wydanie przewodnika po zbiorach (częściowo opracowany). Muzeum w Żywcu zaproponowano wydanie kilku prac naukowych będących cennymi przyczynkami do poznania tutejszego terenu, jak Krajobraz Żywiecczyzny i jego rozwój, Demografia Żywiecczyzny, Osadnictwo Żywiecczyzny (prof. S z a f l a l' s ki). Poza tym zaproponowano wydanie Bibliografii Żywiecczylony oraz bibliografii zmarłego niedawno historyka śp. dr S. S z c z o t k i, autora wielu prac o Żywieoczyźnie, z której pochodził. Oczekujemy również wydania drugiego tomu opracowania S. S z c z o t k i Dziejopisu Żywieckiego Andrzeja Komonieckiego. P r a c e t e c h n i c z n o - k o n s e r wat o r s k i e. Konserwację cenniejszych okazów przeprowadza pracownia Muzeum Narodowego w Krakowie, gdzie obecnie dokonuje się konserwacji si~dmiu obrazów i rzeźb. Ukończenie tych prac z końcem bieżącego roku pozwoli na otwarcie działu sztuki cechowej (XV, :XVI, XVII w.). Drobne konserwacje w miarę możliwości przeprowadza się na miejscu. Muzeum w Żywcu nie współpracowało dotąd z innymi muzeami. Obecnie planuje się Dawiązanie kontaktu z muzeami: w Cieszynie, Bielsku, Rabce, Zakopanem i Nowym Sączu, jako leżącymi w jednym pasie kulturowym. Współpracę lokalną przeprowadza się z Sekcją Ochrony Zabytków Kultury i Przyrody PTTK w Żywcu, następnie z Referatem Kultury Prezydium PRN w Żywcu, Domem Kultury w Żywcu itd. Uważamy, że muzealne ośrodki etnograficzne winny powstać również, 11" terenie pobliskich Kęt, Andrychowa i Wadowic. 13 XII 1954 r. Jan Studencki �855 854 Woj. lubelskie MUZEUM W CHEŁMIE (ul. Gimnazjalna 4) Muzeum w Chełmie powstaJo w roku 1919 jako Muzeum Ziemi Chełmskiej. W czasie okupacji hitlerowskiej straciło 90% dawnych zbiorów; w 1944 r. wznowiło swoją działalność, a w 1950 r. zostało upaństwowiom'! i otrzymało oficjalną nazwę Muzeum w Chełmie. Mieści się ono w dwóch gmachach: w lokalu dawnego kolegium księży pijarów i w gmachu I Państwowego Liceum i Szkoły Podstawowej Ogólno·· kształcącej, co ogromnie utrudnia pracę· Muzeum posiada następujące działy: 1. Archeologiczny, 2. Historyczny, 3. Etnograficzny, 4. Militaria, 5. Martyrologia, 6. Księgozbiór i rękopisy. Jest ono ściśle związane z Chełmszczyzną i eksponatów spoza regionu chełmskiego prawie że nie posiada. Dział Etnograficzny powstał w 1935 r. W czasie okupacji hitlerowskiej cały zbiór regionalnych pisanek w liczbie ponad 150 został wywieziony do Rzeszy. Taki sam los spotkał stroje ludowe, narzędzia pracy itp. Dział. ten do końca 1954 1. posiadał 278 pozycji. Zbiory przedstawiają się następuJąco: 1. Stroje i hafty ludowe z pow. chełmskiego i włodawskiego szt. 54 2. Ceramika ludowa z pow. chełmskiego 42 3. Pisanki z pow. chełmskiego . 130 4. Narzędzia pracy 16 5. Różne (i nie zinwentaryzowane) 36 Cenną część Działu Etnograficznego stanowi zbiór pisanek chełmskich, zebranych po wojnie i skompletowanych według gmin, oraz rzeźby ludowe o treści religijnej, pochodzące z dawnych kościołów unickich lub ka,tolickich. Należą tutaj np. dwie drewniane monstrancje z 1817 r. Niestety, naj cenniejsze eksponaty z XVII w. w postaci oryginalnych "wrót carskich" zostały zrabowane przez gospodarujących w naszym Muzeum przez dłuższy czas ukraiJ'1skich faszystów. Godną uW'lgi jest c()ramika ludowa ze wsi Pawłów (18 km od Chełma). Jest to wieś, w której 80% mieszkańców zajmuje się z dziada-pradziada garncarstwem. Zbiory przyozdabia kilka oryginalnych strojów ludowych o które coraz trudniej. Na czoło wybijają się tu ludowe hafty koszul i bl~z kobiecych. Narzędzia pracy ludu wiejskiego stale są ·uzupełniane nowymi zdobyczami z terenu. Na prowadzenie planowych badań naukowych nie ma żadnych kredytów: b~ak też o~powiednich specjalistów. Kierownictwo Muzeum prowadzi jedyme poszukl\vania i badania najbliższego terenu w zakresie własnych możliwo~ci. wciągając do tej pracy szkolne koło miłośników Muzeum. PrzynajmnieJ trzy czwarte posiadanych eksponatów zostało zebranc rękoma młodzieży. Brak odpowiedniego lokalu nie pozwala Muzeum organizować ani wystaw własnych, ani też objazdowych. Jednak pomimo tych trudności Muzeum przy pomocy Dyrekcji i Okręgu Muzeum Lubelskiego organizowało Wystawy. m. in. w 1953 r. pod nazwą Architektura Lubelszczyzny. W roku ubiegłym zostały ukończone prace inwentaryzacyjne. ale obiekty nie zostały jeszcze wpisane do ksiąg. Sporządzenie katalogu będzie zależało od możliwości finansowych. Muzeum posiada księgozbiór obejmujący 902 tomy, wśród których znajduje się llO starodruków różnej treści oraz 37 rękopisów, które czekają opracowania. Muzeum nie posiada osobnego archiwum. publikacje ograniczone są do zamieszczanych w prasie miejscowej artykułów, ponieważ na większe opracowania brak funduszów. Prac konserwatorskich dotąd nie prowadzono mimo konieczności konserwacji wielu eksponatów z Działu Historii i Etnografii. Jako placówka kulturalno-oświatowa Muzeum dobrze spełnia swoje zadania. W roku 1954 Muzeum zwiedziło około II tysięcy osób, w tej liczbie wiele wycieczek szkolnych, kursów szkoleniowych i wycieczek organizowanych przez instytucje społeczne. Przy pomocy eksponatów zwiedzający zapoznają się z rozwojem społeczeństwa w ujęciu materializmu historycznego. Muzeum w Chełmie posiada tylko 3 pracowników. Z pomocy Muzeum w Chełmie korzysta wielu studentów, wyzyskując udostępnione materiały. Muzeum współpracuje ze wszystkimi muzeami na terenie Lubelszczyzny, przede wszystkim z Muzeum w Lublinie i w Zamościu. Do największych trudności należy brak odpowiedniego lokalu, bez którego nie można liczyć na dalszy, celowy rozwój Muzeum. Obecne Muzeum jest podobne raczej do magazynu aniżeli do instytucji kulturalno-oświatowej. Muzeum rejonowe, jakim jEst Muzeum. w Chełmie, nie może się ograniczać tylko do jednego działu. Chłop i robotnik, który zwiedza Muzeum, chce w nim widzieć przeszłość i teraźniejszość swojego środowiska. Dotąd rozwijał się głównie Dział Archeologiczny, gdyż ziemia chełmska obfituje w zabytki archeologiczne. Obecnie uzupełniamy Dział Etnograficzny, ponie\'(aż szybko giną pomniki kultury materialnej, społecznej i duchowej naszego ludu 31 XII HJ54 r. Kazimierz Jcwczykowski MUZEUM W LUBLINIE (ul. Narutowicza 4) Zbiory Działu Etnograficznego Muzeum Lubelskiego mieszczą się w trzech ~alach wysta\\'owych o łącznej powierzchni 135 m;' oraz w dwóch magazynach o łącznej powierzchni 27 m'. �857 856 Według stanu z dnia l V 1954 r. Dział posiada okazów oryginalnych 2731 i modeli 49 (łącznie własnych i depozytów). Z ogólnej ilości 2780 okazów 1555 posiada metrykę. Okazów własnych jest 2214, depozytów - 566. Zbiory etnograficzne poszczególnych działóvv przedstawiają się następująco: okazów 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. Zbieractwo Łowiectwo Hodowla Bartnictwo i pszczelnictwo Uprawa roślin Przechowywanie pożywienia Przygotowywanie pożywienia Obróbka drzewa Obróbka włókna Sitarstwo Plecionkarstwo Obróbka skóry Obróbka metali Obróbka gliny Farbiarstwo Odzież Budownictwo Sprzęty Transport i komunikacja Sztuka ludowa Instrumenty muzyczne Zabawki . Figury szopkowe Pisanki Miary i znaki . Obrzędy i zwyczaje 3 6 5 l 13 7 14 68 113 63 34 l 8 678 9 541 10 6 3 251 8 84 28 769 3 54 Razem 2780 Z terenu województwG lubelskiego pochodzi 2761 okazów; poza tym jest 18 pisanek huculskich i l forma drewniana do wyciskania serów, z Zakopanego. Badania naukowe nie były przez Muzeum prowadzone systematycznie. Przeprowadzono badania dorywcze, związane z uzupełnianiem zbiorów oraz z zakupami eksponatów potrzebnych do organizowanych wystaw etnograficznych. Badania o wyżej wymienionym charakterze przeprowadzono w pow. łukowskim, biłgorajskim, kraśnickim, chełmskim. radzyt'1skim i bialskim. Dotyczyly one przemysłu ludowego i ubiorów. W grudniu 1952 r., z chwilą uzyskania pięciu sal wystawowych, została otwarta i czynna jest do tej pory wystawa etnograficzna pt. Przemysł Ludowy Lubełszczyzny w XIX i w XX Wieku. W dniu 13 V 1954 r. zostanie otwarta czasowa wystawa etnograficzna pt. Stroje Ludowe Lubelszczyzny, a w dniu 22 VII 1954 r. wystawa czasowa organizowana wspólnie z Działem Archeologii Muzeum Lubelskiego, pt. Od Motyki i Sierpu do Traktora i Kombajnu. Projektuje się również w 1954 r. urządzenie wystawy objazdowej, pt. Ochrona Zabytków Archeologicznych i Etnograficznych. Wystawa Przemysł Ludowy Lubelszczyzny w XIX i w XX Wieku obrazuje: 1. rozwój przemysłu ludowego w XIX i w XX w. (od okresu pańszczyzny do chwili obecnej); 2. poszczególne fazy obróbki surowców (najpierw pokazany gotowy wyrób, a później technika jego produkcji). Wystawa obejmuje następujące gałęzie przemysłu ludowego: hafciarstwo, krawiectwo, tkactwo, garncarstwo, sitarstwo, prymitywne techniki obróbki drzewa (drążenie i dłubanie), ciesielstwo, stolarstwo, tokarstwo, kołodziejstwo i bednarstwo. Sprzęt do ekspozycji to gabloty ścienne, tworzące jednocześnie sztuczne ściany i podia z ekranami. Oprócz oryginalnych eksponatów na wystawie znajduje się model naturalnej wielkości, przedstawiający kobietę przędzącą n" przęślicy i wrzecionie oraz 2 modele pieców garncarskich. Na wystawie umieszczono 5 map kolorowych, z czego 2 na szkle ilustrują następujące zagadnienia: 1. rozmieszczenie ważniejszych gałęzi przemysłu ludowego w okresie międzywojennym na terenie Lubelszczyzny; 2. obecne rozmieszczenie spółdzielni pracy C. P. L. i A.; 3. rozmieszczenie strojów ludowych Lubelszczyzny; 4. rozmieszczenie rynków zbytu biłgorajskich wyrobów sitarskich od XVII do XX w.; 5. rozmieszczenie ośrodków garncarskich na Lubelszczyźnie. Zorganizowanie tej wystawy w dużej mierze należy zawdzięczać współpracy z PTL, co pozwoliło na skorzystanie z materiałów zebranych przez PTL w czasie badań nad przemysłem ludowym na Lubelszczyźnie. W 1952 r. pracownicy Działu Etnograficznego Muzeum Lubelskiego zreorganizowali Dział Etnograficzny Muzeum w. Zamościu. Wszystkie eksponaty zostały spisane i założona została kartoteka naukowa eksponatów etnograficznych, uzupełniana obecnie fotografiami. Dnia l VI 1952 r. otwarto stałą wystawę etnograficzną w Muzeum w Zamościu pt. Kultura Ludowa Południowej Lu belszczyzny. Do końca 1953 r. wszystkie eksponaty zostały zewidencjonowane. Obecnie prowadzi się inwentaryzację okazów etnograficznych w książkach inwentarzowych, przesłanych przez Centralny Zarząd Muzeów i Ochrony Zabytków. Do końca 1954 r. planuje się zinwentaryzowanie 1000 eksponatów. W 1953 r. zaczęto prace przy założeniu kartoteki na kartach według wzorów PTL, przystosowanych do specyficznych warunków muzealnych. Wykonano 1000 kart katalogowych z rysunkami, fotografiami i dokładnym �859 858 również dla Działu Etnograficznego. W ramach ogólnego archiwum Muzeum Lubelskie posiada również archiwum klisz, filmów i odbitek dotyczących etnografii. Zawiera ono 568 pozycji w negatywach i 537 pozycji w odbitkach oraz 10 klisz cynkowych do wydawnictw etnograficznych. Większa część odbitek znajduje się na kartach archiwalnych. Z publikacji własnych wydano w 1952 r. katalog-przewodnik po wystawie -etnograficznej, pt. Przemysł Ludowy LubeLszczyzny w XIX i w XX wieku, opracowany przez Janusza O P t o ł o w i c z a. Oprócz tego popularyzacja wystaw etnograficznych prowadzona jest na łamach miejscowych pism przez zamieszczanie komunikatów, wzmianek różnych preparatów chemicznych. Muzeum Lubelskie prowadzi prace dydaktyczno-społeczne. Pracownicy naukowi Działu Etnograficznego opracowują odczyty publiczne, pogadanki, popularne artykuły prasowe. Część z nich zostaje przekazana do Biura Społeczno-oświatowego Muzeum Lubelskiego, które zajmuje się ich upowszechnianiem. Od 1952 r. do końca 1954 r. opracowano i wygłoszono, lub zamierza się opracować, niżej wymienione odczyty i pogadanki ilustrowane przezroczami lub zdjęciami wyświetlanymi za pomocą epidiaskopu: 1. PrzemysI h/dow1J L?lbeLszczyzny w XIX i w XX tv. (mgr J. O p t o ł o w i c z); 2. Bilgorajski ośrodek sitarski (mgr J. J a s t r z ę b s ki); 3. Budownictwo wiej- pow. traktora pełnej wartości naukowej. Muzeum Lubelskie posiada bibliotekę naukową działową, zawierającą ksiażki i czasopisma etnograficzne w ilości 135 pozycji książkowych i 23 poz~cji czasopism. Są to wyłącznie czasopisma polskie. Cała biblioteka jest zinwentaryzowana i posiada katalog alfabetyczny i działowy. Z otrzymywanych kredytów zakupuje się corocznie pewną ilość książek i czasopism i artykułów prasowych. Prac organizacyjnych w ścislym tego słowa znaczeniu nie prowadzi się· Prowadzone one będą w 1955 r. w związku ze zmianą lokalu Muzeum Lubelsldego. Obecna organizacja Działu Etnograficznego jest następująca: kustoszem jest mgr Janusz O P t o ł o w i c z, si. asystentem mgr Józef .T as t r z ę b s k i, magazynierem-konserwatorem ob. Eugenia D z i e w u l ska. W zakresie pomocy do konserwacji zbiorów Muzeum Lubelskie posiada skrzynię dezynfekcyjną, w której dezynfekuje się za pomocą dwusiarczku węgla, dwa razy do roku, na wiosnę i w jesieni, eksponaty drewniane i ubiory. Oprócz tego stale zabezpiecza się ubiory przed molami za pomocą (mgr J. O p t o ł o w i c z); 4. Od motyki i sierpu do (mgr J. O P t o ł o w i c z); 5. Formy małżeństwa u S/owian (mgr J J a s t r z ę b s ki); 6. Ochrona zabytków kultury Ludowej (mgr J. O p t o ł o w i c z); 7. Kult ogniska domowego i przodków u Słowian (mgr J. Jastrzębski); 8. Co to jest etnografia (mgr J. Optołowicz); 9. Pigmeje, Ludzie-karZy (mgr J. J a s t r z ę b s ki); 10. DLaczego narody mówiq różnymi językami (mgr J. O p t o ł o w i c z); 11. Łowiectwo u Słowian (mgr J. O p t o ł o w i c z); 12. Pożywienie ro.mnne u Słowian (mgr J. J as t r z ę b s ki). Wystawę oświatową pt. Od Motyki i Sierpu do Traktora i Kombajnu w każdą niedzielę zawozi się do okolicznych spółdzielni produkcyjnych, PGR lub do świetlic wiejskich, gdzie zostaje wygłoszony odpowiedni odczyt popularny. Corocznie w okresie letnim odbywają w Muzeum praktyki muzealne stu·denci historii sztuki, którzy między innymi odrabiają ćwiczenia z zakresu etnografii muzealnej. Najbardziej ożywiona i dająca dobre wyniki jest współpraca z Oddziałem Lubelskim PTL, który m. in. do obecnej chwili odbywa swoje posieczenia w lokalu Muzeum. Z porad Działu Etnograficznego korzystają taki(; instytucje, jak Wydział Kultury PWRN w Lublinie, C. P. L. i A. i inne. Obecnie największą bolączką nie tylko Działu Etnograficznego ale i całego Muzeum Lubelskiego jest brak lokalu. Posiadane pomieszcze~ia są za małe i niewłaściwe dla celów muzealnych, wskutek czego nie można rozwinąć szerszej działalności wystawowej, nie można również należycie urządzić magazynów. Bardzo ważną i pilną sprawą jest uzupełnienie zbiorów, które jak wynika z zestawienia ilości przedmiotów z różnych działów posiadają duże luki i braki. Konieczne są odpowiednie kredyty na zaku~ eksponatów etnograficznych. Na Lubelszczyźnie jest jeszcze możliwość zebr:mia brakujących okazów, ale z roku na rok, a nawet z miesiąca na miesiąc okazów tych jest coraz mniej i giną bezpowrotnie. Na Lubelszczyźnie prowadzą również badania i gromadzą zbiory inne instytucje na:lkowo-~adawcze oraz instytucje oświatowe o charakterze centralnym, ktore, posIadając o wiele większe możliwości zakupu niż Muzeum Lubelskie, przyczyniają się do pozbawienia terenu zabytków; zabytki te wprawdzie nie giną, ale stają się niedostępne dla społeczeństwa Lubelszczyzny. skie opisem eksponatów. Oprócz tego każdy eksponat posiada swoją kartę magazynową. Ilość ich jest równa ilości eksponatów. Poza tym Dział Etnograficzny Muzeum Lubelskiego posiada kartotekę zawierającą kopie materiałów zebranych przez PTL z terenu Lubelszczyzny w ilości 2889 kart z różnych działów kultury ludowej. Brak jednak jest odbitek z negatywów, które znajdują się w archiwum PTL, a bez których kartoteka ta nie posiada t ł Lubelskiego i kombajnu W razie uzyskania nowego lokalu projektuje się urządzenie stałej wystawy etnograficznej, obrazującej kulturę ludową Lubelszczyzny, oprócz wystaw czasowych o charakterze problemowym i wystaw objazdowych. NIezależnie od powyższego Dział Etnogr2fii będzie w przyszłości specjaliZOwał się w zakresie przemysłu ludowego, w obrębie którego najwięcej Uwagi poświęci się garncarstwu, tkactwu i sitarstwu jako trzem najbardZIeJ zywotnym gałęziom przemysłu ludowego na Lubelszczyźnie. Poza tym, ponIeważ Lubelszczyzna jest t€l'enem o charakterze rolniczym, duży nacisk �861 860 położy się na badanie rolnictwa ze względu na szybko postępującą m~chanizację wsi, która zatrze wkrótce ślady dawniejs~ych ~orm gos~odarkl rolniczej. W związku z tym Muzeum Lubelskie proJektuJe wydame w 1955 r. katalogu narzędzi rolniczych, które znajdują się w zblOrach Muzeum.. . W ramach tych prac projelctuje się zebranie materiałó.w do zaga~mema istniejącej na Lubelszczyźnie rubieży etnograficznej,. a "':lęC zbadame właściwych zasięgów niektórych zjawisk kultury matenalneJ. . . Zasięg geograficzny Działu Etnograficznego Mu~eum w Lubhme to cała Lubelszczyzna w powiązaniu z sąsiednimi terenaml. . Zab tki kultury ludo'wej należy gromadzić z terenu całej Lubelszczyzny. gdyż d~tąd nie posiadamy kompletu zbiorów obrazujących kulturę ludową tego regionu. . . _ Na terenie województwa lubelskiego me ma zadnego mu~eum na w~l nym powietrzu. Niemniej takie muz~um. należało~y. stworzyc w pow. blłgorajskim, gdzie znajdują się odpowledme zabytkI l odpowiedni teren. Janusz 2 VI 1954 r. Optolowicz MUZEUM W ZAMOŚCIU (ul. Ormiańska 26) Muzeum w Zamościu mieści się w starej kamienicy ormiańskiej. Dział Etnograficzny znajduje się na drugim piętrze zajmując trzy sale ° powierzchni Dzieli się około 90 m2• . . on na dwie części: kulturę matenalną l kulturę duc~ową: Pełna nazwa wystawy etnograficznej brzmi: Kultura Ludow~ P~łudDloWeJ Lubelszczyzny. Zbiory z zakresu kultury materialnej grupuJą. Slę ~edł~g następujących zagadnień: hodowla, rolnictwo, przygotowywame pozyWlenia tkactwo, sitarstwo, garncarstwo, komunikacja i transport oraz budownictwo; zbiory z zakresu kultury duchowej obejmują sztukę ludową, zwy·czaje i obrzędy oraz stroje ludowe. . . Dział Etnograficzny posiada 680 eksponatów oryginalnych l modell. Eksponatów dotyczących rolnictwa posiada Muzeum 1~; są to: radło, socha, pług, dwa sierpy, kosa, cep oraz dwoje wideł ~re~Tm~nych. (cz.ter~palczas~~ i dwupalczaste). Z zakresu przygotowywania pOZywlema znajdUją SIę w M zcum 3 eksponaty: stępa ręczna, stępa nożna i żarna. Z tkactwa Muze.u~ posiada 18 eksponatów. Ciekawy jest warszta~ tkacki pochodzący ~ mIeJscowości Za nie w pow. biłgorajskim. Z farbIarstwa Muzeum ~oslada 38 eksponatów, w ty~ 33 deski drukarskie, z miejscowości Ta~nogro~ w po~. biłgorajskim i z Izbicy w pow. zamojskim. W M~zeum znajdUje SIę 6 eksponatów sitarstwa biłgorajskiego, tzw. krojsca, SIatka do SIt, racz, przetak, sito oraz łuby do sit. Z zakresu obróbki gliny Muzeum posIada 78,eksponatów; są to garnki gliniane. miski, zabawki z gliny, po:hodzące z os~od.ków garncarskich w Łążku, pow. kraśnicki, Szczebrzeszyme, pow. zamOjSkI oraz Bidaczowie, pow. biłgoraj ski, poza tym koło garncarskie i model pieca garncarskiego. Z zakresu odzieży i strojów ludowych znajduje się w Muzeum 95 eksponatów; są to sukmany samodziałowe noszone przez chłopów pow. biłgorajskiego, lniane parcianki, pasy skórzane, buty tyszowieckie, magierki, czepki siatkowe, skośniaki, koszule lniane, zapaski. Wszystkie stroje pochodzą z powiatów zamojskiego i biłgorajskiego. Sztukę ludową reprezentuje 46 eksponatów; są to: 35 rzeźb, 3 drzeworyty, 1 miedzioryt, 1 obraz na szkle, 6 obrazów olejnych. Wszystkie eksponaty są treści religijnej, oprócz tego są dwie skrzynie wyprawne oraz 205 pisanek pochodzących z powiatów zamojskiego, biłgorajskiego, tomaszowskiego i hrubieszowskiego. Z przedmiotów związanych z obrzędami lVIuzeum posiada czepek starościny, wieniec panny młodE'j, (j rózeg weselnych oraz dwa wieńce dożynkowe. Z zabawkarstwa znajduje się w Muzeum 13 eksponatów; są to zabawki wykonane z drzewa pochodzące z pow. biłgorajskiego. Wszystkie eksponaty znajdujące się w Muzeum pochodzą z województwa lubelskiego. Dział Etnograficzny został otwarty dnia 1 czerwca 1953 r. Wystaw objazdowych Muzeum nie organizowało. Muzeum przeprowadziło spis eksponatów etnograficznych. Obecnie zakłada się kartoteki opisowe eksponatów, na których przykleja się zdjęcia fotograficzne eksponatu oraz podaje krótki jego opis. W bibliotece Muzeum znajdują się 72 książki z dziedziny etnografii. Z czasopism bieżących Muzeum prenumeruje "Polską Sztukę Ludową". Klisz fotograficznych oraz zdjęć z zakresu etnografii znajduje się w Muzeum około 100 sztuk. 22 V 1954 r. Woj. Ryszard Splewiński łódzkie MUZEUM W ŁOWICZU (Rynek Kościuszki 4) Muzeum w Łowiczu mleSCl się w barokowym gmachu pomisjonarskim, który został pobudowany w czworobok według projektu T y l m a n a z G am e r e n z fundacji arcybiskupa Michała R a d z i e j e w s k i e g a w końcu XVII w. z przeznaczeniem na seminarium duchowne dla księży świeckich i misjonarzy. Różne były koleje gmachu na przestrzeni wieków. Seminarium duchowne istniało do trzeciego rozbioru Polski. W okresie Księstwa Warszawskiego stacjonował tu pułk galicyjsko-francuski oraz mieścił się lazaret wojskowy. W 1819 r. otworzono szkołę wydziałową prowadzoną przez ks. Pijarów i Instytut Nauczycieli Elementarnych. W czasie powstani'~ styczniowego carat więził tutaj powstańców polskich. Kiedy w 1865 r. gmach przeszedł na własność rządu rosyjskiego, utworzono w nim szkołę filologiczną, a następnie progimnazjum realne, wreszcie siedmioklasową szkołę �863 realną. W czasie pierwszej wojny światowej gmach pomisjonarski służył za szpital i koszary dla wojska rosyjskiego, a później niemieckiego. W okresie międzywojennym mieściły się tu gimnazjum żeńskie i męskie oraz seminarium nauczycielskie. We wrześniu 1939 r. gmach został spalony na skutek eksplozji bomb zapalających, .a później hitlerowcy doszczętnie go zburzyli, pozostawiając jedynie mury skrzydła od strony południowej, gdzie znajduje się kaplica św. Karola Boromeusza. Piękny, zabytkowy gmach został zrekonstruowany w latach 1950-1952 z ramienia Ministerstwa Kultury i Sztuki według projektu architekta Piotra K o z i ń s k i e g o z przeznaczeniem na muzeum. Duże w tym zasługi położył konserwator wojewódzki Z. C i e k l i ń s k i. Odbudowano trzy skrzydła: zachodnie od strony Rynku, południowe od ul. Świerczewskiego i północne od ul. Dziegielewskiego; wschodnie skrzydło zostanie odtworzone w najbliższych latach. Kubatura całego czworoboku wynosić będzie 28000 m3• Zostanie urządzonych 40 sal wystawowych wraz ,z wykorzystaniem miejsca w kaplicy i kruchcie. Obecnie Muzeum dysponuje lO salami. W 1955 r. Muzeum otrzyma nowe oświetlenie i centralne ogrzewanie. W miarę uzyskiwania funduszów z Ministerstwa Kultury i Sztuki Centralnego Zarządu Muzeów i Ochrony Zabytków będą oddawane do użytku społeczeństwa dalsze sale. Muzeum w Łowiczu zostało otwarte 22 lipca 1952 r. w ramach "czynu lipcowego" Muzeum Narodowego w Warszawie. W sześciu salach i dwóch korytarzach pokazano w skrócie archeologię, historię Łowicza i regionu oraz kulturę ludową Księżaków. Muzeum w Łowiczu przejęło zbiory pochodzące z dawnego Muzeum Starożytności od prywatnego zbieracza W. T a l' c z y 1'1 s k i e g o oraz zbiory Polskiego Towarżystwa Krajoznawczego w Łowiczu. Eksponaty te uratowano we wrześniu 1939 r. z płonącego budynku przy Rynku Kościuszki 17; przez całą okupację przechowywano je w podziemiach kolegiaty. Zabytki kultury ocalały dzięki opiece kilku łowiczan, miłośników kultury i sztuki. Część broni, najlepszej, pochodzącej z powstań narodowych, zabrali hitlerowcy. Dużo cennych okazów oraz sprzęt muzealny otrzymało Muzeum w Łowiczu z Muzeum Narodowego w Warszawie, część ze zbiorów pochodzących z byłego Muzeum polskiego w Raperswilu. W dniu 31 grudnia 1954 r. Muzeum w Łowiczu posiadało 6574 eksponatów, w tym około 45% okazów etnograficznych, z czego 35% z zakresu kultury materialnej regionu łowickiego, 10010 z zakresu ceramiki ludowej pochodzącej z różnych ośrodków garncarskich województw: białostockiego, gdańskiego, krakowskiego, kieleckiego, lubelskiego, łódzkiego, rzeszowskiego i warszawskiego; 100/0 okazów broni i militariów; 12% okazów z numizmatyki; 5% okazów z archeologii; 100/0 okazów z historii sztuki (malarstwo, rzeźba, grafika); 18"0 inne (klocki do drukowania płótna, kafle, ceramika, wyroby cechowe tp). Kierownik Muzeum mgr Henryk Ś w i ą t k o w s k i z ramienia Pol- skiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu, a następnie IHKM PAN w. la.tach 1?52.-1954 prowadził badania nad hodowlą i rolnictwem w powiecie łowickim i kutnowskim dla Atlasu Etnograficznego oraz zbiera materiał dla Muzeum i przygotowuje pracę monograficzną z zakresu kultury materialnej Księżakó\v. Wystawa stała obejmuje działy: archeologię, historię Łowicza i regionu. kul~urę ludową regionu, w skład której wchodzą stroje, hafty, wycinanki, rzezba, obrazy, meble i ceramika. Wystawy czasowe od chwili otwarcia Muzeum .d~ 31 grudnia 1954 r. były następujące: 1. Świat starożytny, 2. Ochrona po~mkow kultury w Polsce, 3. Łowicz i Łowickie w twórczości Z. Pągowsinego, 4. Jan Matejko i Illia Riepin, 5. Portret w malarstwie europejskim w II połow~e XVII.I wieku, G. Ksiądz Piotr Ściegienny, 7. Zycie chłopa w mala.rstwl0 polskIm XIX i XX wieku, 8. Leonardo da Vinci, 9. Mikołaj Koper~I~, ~O. Społeczeństwo angielskie w sztychach W. Hogartha. 11. KSlązka I prasa w Dniach Oświaty, 12. Realizm mieszczański w malarstwie drugiej połowy XIX wieku, 13. Sztuka i życie, 14. Twórcy ludowi \)ow. łowickiego witają X-lecie Polski Ludowej. VI okresie dwu i pół lat wystawę stałą i czasową zwiedziło 7628 osób, z t.ego około 60°,'" zwiAdzających było spoza terenu łowickiego z najroz·· maltszych zakątków Polski oraz z zagranicy (150 osób). .Ze ~zględ~ na szczupłość personelu naukowego, jakim Muzeum dyspon.uJe (kle~owmk i instruktor oświatowy), prace inwentaryzacyjne posuwają SH~ powolI. Potrzeba będzie paru lat, aby zbiory mogły być opracowane naukowo, a przecież z każdym rokiem eksponatów przybywa. W tej chwili dużo czasu zabiera sama odbudowa gmachu, prace porządkowe w magazynach i konserwacja zbiorów. Dotychczas zostało skatalogowanych ok~ło 14°:0 eksponatów. Arc~iwum muzealne liczy około 200 pozycji (przeźrocza, fotografie, rysunkI). Dawne, bardzo cenne dokumenty nadania i przywileje królewskie wraz ~z zapisk~mi cechów łowickich ze zbiorów T a l' c z y ń s k i e g o przejęło w 1901 r. Panstwowe Archiwum Wojewódzkie w Łodzi; tym samym naruszona została wola W. T a l' c z y ń s k i e g o, który w testamencie z 1927 r. zbiory swoje przekazał Gminie m. Łowicza: "Przedmioty znajdujące się w muzeum nie mogą być usuwane ani zabierane do innych miejscowości tak w całości, jak i pojedynczo (Akt przekazania Gminie m. Łowicza Muzeum im, W. Tal'czyńskiego w dniu 27 maja 1927 r., Arch. Muzeum w. Łowiczu). Uważamy, że dokumenty te winny wrócić do Muzeum w Ło\\",CZU, tym bardziej że społeczeństwo częściej odwiedza muzea niż archiwa. .Muzeum posiada bibliotekę liczącą 1564 pozycji; w tym znajdują się kSl~zkl naukowe oraz 1"00 starodruków z XVII i XVIII w., z których kilkallaSCH'. zwłaszcza drukowanych w Łowiczu, jest eksponowanych na wy.-(,lwle Historii Łowicza i Regionu. VI związku 7. przygotowaniem wystawy czasowej pi. Polska Ceramika �865 864 Ludowa, która otwarta zostanie w lipcu 1955 r., opracowuje się katalog, na treść którego składać się będzie omówienie techniki wyrobu naczyń glinianych i ich opis. Równocześnie projektuje się wydanie oerii kart jednoi dwubarwnych typów ludowych i architektury wiejskiej. Praca społeczno-oświatowa prowadzona jest na terenie Muzeum i w powiecie. Każda wycieczka oprowadzana bywa przez instruktora lub kierownika. Wygłoszono kilkanaście referatów o wystawach czasowych przez miejscowy radiowęzeł, osiem odczytów z przeźroczami (Muzeum posiada własny epidiaskop i przeźrocza) w szkołach podstawowych w pow. łowickim, pt. Mikołaj Kopernik, Jan Matejko, Józef Chełmoński, A. Gierymski, pięć referatów w gromadach wiejskich na tematy aktualne, jak Sposoby 11prawy ziemi dawniej i dziś oraz Jakie korzyści mamy z uprawy rośLin przemysIowych. Ponadto z ramienia Powiatowego Komitetu Frontu Narodowego wygłoszono pięć odczytów w gromadach wiejskich: O podniesieniu bazy paszowej i O sytuacji międzynarodowej. Muzeum współpracowało i współpracuje z Polskim Towarzystwem Ludoznawczym zjednując członków dla zawiązania koła terenowego, z Państwowym Instytutem Sztuki, z Zespołem Pieśni i Tańca ,.Mazowsze" (udziela wskazówek i rad przy kompletowaniu stroju łowickiego), z Polskim Towarzystwem Turystyczno-Krajoznawczym, z Centralą Przemysłu Ludowego i Artystycznego, z Łowickim Zespołem Pieśni i Tańca, Sztuką Łowicką i Związkiem Samopomocy Chłopskiej. Ponadto Muzeum udzieliło szeregu wskazówek studentom, którzy zwracali się po informacje przed przystąpieniem do zbierania materiału z terenu do prac magisterskich oraz udostępniło kilku studentom z WSSP w ł~odzi hafty i tkaniny do skopiowania, a z Polsldm Radio nagrało dwie audycje: Historia ubiorów regionalnych i Wycinanka lowicka. Po odbudowaniu całości gmachu zostały rozbudowane następujące działy: 1. H i s t o l' Y c z n y - zawierać będzie przegląd historii na tle politycznym miasta i wsi w granicach dawnego Księstwa Łowickiego od naj dawniejszych czasów do chwili obecnej, z szczególnym uwzględnieniem ruchów wolnościowych; 2. P l' Z Y l' o d n i c z y - na tle przeobrażeń wszechświata, życia i człowieka zostanie pokazana przyroda regionu łowic,kiego. Ekspozycja taka będzie dużą pomocą do nauki przyrody w szkołach, a zwłaszcza dla techników rolniczych i spółdzielni produkcyjnych; 3. E t n o g l' af i c z n y zostanie szeroko rozbudowany ze względu na ogromne bogactwo kultury ludowej regionu łowickiego oraz jego specyficzne warunki ekonomiczne. Dział ten zostanie potraktowany w dwóch aspektach: a) kultura materialna ze szczególnym uwzględnieniem narzędzi rolniczych, tkactwa i odzieży. Tutaj dla pokazania różnicy w ubiorach poszczególnych regionów eksponowane będą barwne plansze lub fotografie z różnych okolic Polski; b) kultura duchowa na tle rozwoju sztuki ludowej z uwypukleniem jej wpływów na sąsiednie ; dalsze grupy etniczne w Polsce. W ogrodzie przylegającym do budynków muzealnych zostanie umieszczona zagroda wiejska starego typu, przeniesiona z terenu wraz z jej otoczeniem. Pokaże się tu izbę księżacką w całej okazałości na wzór tych, jakie spotykało się powszechnie przed półwieczem na terenie dawnego Księstwa Łowickiego. Największe trudności, jakie w tej chwili napotyka Muzeum w Ło· wiczu, to trudności natury finansowej. Brak jest pieniędzy na zakup przedmiotów ludowej kultury materialnej. Należałoby jak naj śpieszniej zgromadzić te wytwory kultury, które za parę lat zginą, jak narzędzia rolnicze, sprzęty domowe, odzież itp. Sytuacja jest poważna. Ostatnio Łowiczanki wyprzedają wełniaki, w czym pośredniczy C. P. L. i A. w Łodzi. Wiele unikatów, które powinny znaleźć się w Muzeum, wywozi się poza teren, a przedeż Muzeum winno być skarbnicą łowickiego regionu, u którego obecne i przyszłe pokolenia czerpać będą wzory oraz podziwiać technikę wytworów kultury ludowej. Niezależnie od zasięgu i działalności Muzeum w Łowiczu a w związku z przemianami życia gospodarczego i społecznego we wsi łowickiej należałoby stworzyć skansenowski ośrodek muzealny w jednej ze wsi najbardziej typowych pod względem kultury ludowej. Tutaj w typowej zagrodzie z naturalnym jej otoczeniem pokazano by drogi rozwoju wsi łowickiej od czasów feudalnych do socjalizmu. 25 I 1955 r. Henryk Swiqtkowski MUZEUM W PIOTRKOWIE TRYBUNALSKIM (plac Zamkowy 4) Muzeum w Piotrkowie Trybunalskim mieści się obecnie w jednopiętrowym zamku królewskim z XVI w. Zamek po kilkuletnim remoncie został oddany do użytku Muzeum w listopadzie 1953 r. Ogólna powierzchnia pomieszczeń muzealnych wynosi 545 m2• Ilość okazów i depozytów znajdujących się w zbiorach wynosi 2396, w tym eksponatów etnograficznych jest 596, a okazów przemysłu artystycznego 132. Posiadane zbiory są różnej wartości, toteż potrzebne jest przeprowadzenie selekcji w celu wyeliminowania rzeczy niepotrzebnych. W zakresie własnych badań Piotrkowa oraz jego zabytków muzealnych opracowuje się historię z punktu widzenia historii sztuki. miasta W 1953 r. w listopadzie i grudniu w Muzeum otwarta była tylko jedna wystawa pt. Wiek Oświecenia w Polsce. W roku 1954 otwarto wystawę stałą pt. Dzieje Piotrkowa. Jest to wystawa historyczna, obrazująca rozwój i dzieje miasta do końca XVIII w. Oprócz wystawy stałej zorganizowano s.> "Lud", t. XLII �866 867 wystawę czasową własną ~)t. Dziesięciolecie Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Poza tym w Muzeum urządzane były również wystawy czasowe obce w liczbie pięciu, a mianowicie: 1. Ks. Piotr Ściegienny, 2. Hogarth O społeczeństwie angielskim, :l. Od motyki do traktora, 4. Mikołaj Kopernik, 5. Sztuka i życie. Prace inwentaryzacyjno-katalogowe przeprowadzane są od pierwszego kwartału 1955 r. Na rok bieżący zaplanowano również założenie archiwum fotograficznego eksponatów historycznych, jak i opracowanie przewodnika po tutejszym Muzeum. Biblioteka muzealna posiada 557 tomów. Aktualnie przeprowadza się selekcję zbiorów, opracowuje naukowy inwentarz oraz uzupełnia wystawę historyczną. Prace techniczno-konserwatorskie nie są wykonywane na miejscu, eksponaty wymagające konserwacji wysyłane są do pracowni wojewódzkich. Praca dydaktyczno-społeczna Muzeum opiera się na kontaktach z młodzieżą szkolną i na współpracy z Powiatowym i Miejskim Domem Kultury. Pracownicy Muzeum wygłaszają w szkołach odczyty z zakresu sztuki i kultury, będące uzupełnieniem przerabianego w szkołach programu nauczania historii i języka polskiego. Współpraca z Domem Kultury - to kontakt z ogniskiem plastycznym. Pracę dydaktyczno-społeczną prowadzi się również na terenie wsi. Kontakty z młodzieżą szkolną wiejską nawiązuje się przy pomocy Wydziału Oświaty MRN. Współpraca między muzeami podopiecznymi koordynowana jest przez Muzeum Sztuki w Łodzi. Współpraca ta polega na wymianie doświadczeń, udzielaniu pomocy w organizowaniu wystaw i wypożyczaniu eksponatów. Na uwagę zasługuje troskliwy stosunek Muzeum Sztuki do muzeów podległych; w okresach organizowania wystaw pracownicy Muzeum Sztuki są delegowani do muzeów podopiecznych w celu współpracy i pomocy. Praca utrudniona jest przez szczupłe pomieszczenia, w jakich mieści się Muzeum. Problem ten zostanie rozwiązany z chwilą nadbudowy drugiego piętra, zniszczonego w połowie XIX w., przez co jednocześnie zamek piotrkowski odzyska swój dawny, szesnastowieczny wygląd. Muzeum specjalizuje się w kierunku historycznym, etnograficznym i w historii sztuki. W zakres zainteresowań Muzeum wchodzi nie tylko miasto i powiat piotrkowski, ale również i miejscowości leżące w innych powiatach, a jednak związane z regionem piotrkowskim. Do gromadzenia zabytków należy przystąpić na terenie całego województwa łódzkiego. Dotychczasowy system okupowania i gromadzenia zbiorów był jak najbardziej niewystarczający ze względu na małe kredyty I niesystematyczność akcji. 19 I 1955 r. Jl1lial1 Kaczmarek MUZEUM W SIERADZU (ul. Dominikańska 2) Muzeum ma swoją siedzibę w zabytkowym budynku "pojagiellońskim". Na cele Działu Etnograficznego została przeznaczona największa i naj okazalsza sala wystawowa nu pierwszym piętrze, z drewnianym stropem, o powierzchni 120 m2. Organizowanie Działu Etnograficznego Muzeum zostało zapoczątkowane w 1952 r. Dział liczy obecnie około 360 eksponatów, w tym znajduje się zbiór wycinanek sieradzkich obejmujący 209 okazów. Najliczniejszy zbiór wycinanek sieradzkich pochodzi ze wsi Monice, Bogumiłów, Jeziory i Zapusta Mała. Do wyrobów artystycznych ludowych t.utejszego regionu należą jeszcze pająki i koronki z bibułki kolorowej, papieru barwnego glansowanego, słomy i pierza oraz fasoli. Koronki zawieszane między obrazami zdobią wnętrza izb we wsiach: Męka, Monice i Bogumiłów. Ceramika sieradzka jest reprezentowana przez wytwory dwóch garncarzy. wykonane przed trzema laty: J. W i e r z b i c k i e g o ze Stefanowa Barczewskiego oraz H. M u s z y ń s k i e g o z Sieradza. Jednocześnie znajdują się w Muzeum fragmenty ceramiki sieradzkiej, pochodzącej z wykopalisk od XV do XIX w., z Sieradza i okolic (np. Chojne, Wcisło), z ornament,em stempelkowym, glazurowane z ornamentem falistym itp. Jest również 13 sztuk rzeżby ludowej o tematyce religijnej, wykonanej w drzewie a pochodzącej zBarczewa, Tubądzina, Burzenina, Drzązny i innych miejscowości. Z przedmiotów obrzędowych jest "kogutek wielkanocny" z Zapusty Małej oraz wieniec dożynkowy z orzechów laskowych z Biskupic. Sprzęt gospodarczy reprezentują: radło drewniane z piórami żelaznymi i opylacz drewniany z hakiem żelaznym z Monic, miara drewniana do zboża i łyżka drewniana z pierwszej połowy XIX w. z okolic Burzenina; z narzędzi do obróbki lnu znajdują się w Muzeum: łomek, cierlica, szczotki zgrzebne i pacześna oraz krosienka; z mebli ludowych: ławka sieradzka z ozdobnym oparciem z Zapusty Dużej. Muzeum w Sieradzu posiada osiem kompletów strojów ludowych sieradzkich, w tym sześć kobiecych i dwa męskie; wśród kobiecych są trzy stroje z:mowe i trzy letnie. Jest również strój głowy druhny sieradzkiej, tzw. wstążki upudrowane, duży wybór fartuchów sieradzkich: wełniane zielone, czerwony i niebieski z Monic, Mnichowa i Kłocka oraz wyszywane i haftowane cztery sztuki z Dzigorzewa, Monic, Bogumiłowa i Chojnego, dwie czapeczki niemowlęce "w kwaterki" oraz dwie derki na konia, z Monic. ]Vluzeurp gromadzi próbki tkanin ludowych sieradzkich, których w tej chwili posiada 21 sztuk: wełniakowych, fartuchowych. spancerowych i portkowych; posiada również dziesięć klocków do drukowania tkanin, pochodzących 7. Sieradza i z Klonowej. 5:>* �Uzupełnieniem strojów ludowych sieradzkich jest 11 obrazów olejnych F. P i e kar s k i e g o sprzed pierwszej wojny światowej, przedstawiających typy ludowe z Sieradzkiego, jak również dwa wydawnictwa S. G r a e v e g o zawierające pocztówki z ludowymi typami sieradzkimi oraz lubelskimi, a także obraz olejny F. P i e kar s k i e g o przedstawiający "Dziewczynę spod Krakowa". Sprzęt związany z rybołówstwem to jedna ość dziewięciozębna z Chojnego. Z etnografii pozaeuropejskiej Muzeum posiada jeden łuk egzotyczny. Muzeum w Sieradzu prowadzi badania terenowe nad strojami ludowymi sieradzkimi oraz nad wyrobami artystycznymi z papieru, bibułki, słomy i pierza (wycinanki, pająki i koronki). W latach 1953-54 były zorganizowane wystawy tkactwa ludowego oraz sztuki ludowej regionu sieradzkiego. W roku bieżącym będą przeprowadzone prace inwentaryzacyjno-katalogowe. Biblioteka posiada około 50 pozycji. W zorganizowanym archiwum fotograficznym znajdują się fotogramy przedstawiające tkaczki sieradzkie przy obróbce lnu i wełny, typy ludowe sieradzkie w strojach regionalnych i budownictwo drewniane wiejskie. Brak funduszów na zakupy eksponatów powoduje pewną przypadkowość w gromadzeniu zabytków i skazuje Muzeum na długofalowe uzupełnianie poszczególnych działów. Muzeum prowadzi szeroko zakrojoną akcję informacyjną w zakresie strojów ludowych oraz zdobnictwa i tkactwa ludowego sieradzkiego. Prowadzi ewidencję twórczyń ludowych, tkaczek, wycinankarek oraz wykaz zachowanych strojów ludowych w poszczególnych wsiach regionu sieradzkiego. W czasie trwania wystaw etnograficznych organizowano prelekcje i pogadanki na temat ludowego tkactwa, strojów Ol:az sieradzkiego zdobnictwa ludowego. Muzeum w Sieradzu powinno się specjalizować w gromadzeniu eksponatów dotyczących tkactwa łącznie z historią strojów sieradzkich, rozszerzając badania nad użytkowym tkactwem lnianym (np. fartuchy codzienne lniane). Następnie powinno badać i gromadzić zabytki kultury rolniczej i hodowlanej W tutejszym regionie. Nadszedł ostatni moment do zinwentaryzowania w terenie i opracowania artystycznej ludowej twórczości sieradzkiej. Na terenie województwa łódzkiego powinno powstać muzeum etnograficzne w powiecie rawskim. Należy gromadzić zabytki na terenie powiatów łaskiego i wieluńskiego, gdyż są one tam już w stadium zaniku. Na terenie województwa łódzkiego nie zostało jeszcze zapoczątkowane muzeum na wolnym powietrzu, a powinno powstać na terenie ziemi sieradzkiej lub łęczyckiej, które to ziemie stały się głównym zrębem obecnego województwa łódzkiego, stanowiąc środkowe ziemie Polski łączące Mazowsze z Wielkopolską. Sląskiem i ziemią krakowską. 14 II 1955 r. Z. Neymanowa MUZEUM W TOMASZOWIE MAZOWIECKIM (ul. Armii Ludowej 15) Muzeum mieści się w zabytkowym pałacu pochodzącym z początku XIX w. Powierzchnia zajmowanych pomieszczeń wynosi 1009 m2• Budynek znajduje się w rozległym parku, który stanowi resztki dawnej puszczy nadwolborskiej. Zbiory tutejszego Muzeum w dniu 15 listopada 1954 r. obejmują 1678 eksponatów o ogólnej wartości 14 987 zł. Około 90% muzealiów eksponowanych jest w następujących działach: 1. sztuka ludowa, 2. odzież, strój, ozdoby. 3. budownictwo oraz 4. sprzętarstwo. Część nie eksponowanych zbiorów znajdujących się w magazynie należy do wymienionych działów oraz do rolnictwa i obrzędów. Budownictwo drzewne pokazane w dwóch salach zostało przedstawione za pomocą szeregu modeli, fotografii i reprodukcji. Modele te ilustrują nie tylko budowle w całości, jak chaty, młyn, zabudowania gospodarcze, ale również i ich szczegóły, jak między innymi wiązania ścian, konstrukcję drzwi na biegunach, oddrzwia, okna, otwory szczytowe, krokwie pokazowe oraz śparogi i pazdury. Trzeba dodać, że zwiedzająca publiczność szczególną uwagę zwraca na przedstawione budownictwo drzewne oraz na izbę opoczyńską urządzoną z wszystkimi szczegółami. Zbiory tutejszego Muzeum obrazują wyłącznie teren Polski. Większość zbiorów dotyczy województwa kieleckiego (powiat opoczyński), niewielka tylko część (około 10%) - województwa łódzkiego. W bieżącym roku Muzeum nie prowadziło planowanych badań terenowych w zakresie etnografii. Współpracowało natomiast w tej dziedzinie z Muzeum Etnograficznym w Łodzi, z Polskim Towarzystwem Ludoznawczym oraz z Zespołem Etnograficznym IHKM P AN w Łodzi. Kierownictwo Muzeum w Tomaszowie Mazowieckim wraz z Wojewódzką Radą Narodową Wydział Kultury w Łodzi urządziło wystawę pod hasłem Kultura i Sztuka Wsi Polskiej. Zgodnie z zarządzeniem Centralnego Zarządu Muzeów zaprowadza się nową księgę inwentarzową Działu Etnograficznego. W związku z tym prze~ prowadza się raz jeszcze dokładną kontrolę poszczególnych przedmiotów, rozszerza się i uzupełnia ich opis. W bieżącym roku do nowej księgi wpisano 300 eksponatów. Biblioteka Muzeum obejmuje 1034 książki z różnych dziedzin. Jej specja· lizacja idzie zasadniczo w dwóch kierunkach, zgodnie z działalnością oświatowo-naukową tutejszej instytucji, to jest w kierunku etnograficznym i przyrodniczym. W części etnograficznej biblioteki znajdują się książki ludoznawcze oraz książki związane z historią wsi polskiej i jej problematyką gospodarczą. Część ta liczy ogółem 335 pozycji. Muzeum nie posiada specjalnego archiwum etnograficznego. Archiwum �871 870 ma charakter ogólny; znaJouJą się w nim klisze, rysunki i notatki zarówno z etnografii, historii, jak i przyrody. Na etnografię przypada GO pozycji. Nie wydało też ono żadnych publikacji naukowych ani popularnonauko- Wystawy Muzeum w 1952 i w 1953 r. były wystawami społeczno-oświatowymi o szerokim zasięgu. Stała wystawa Muzeum uwidocznia elementy polskości ziemi mazurskiej (Natangia) oraz elementy społeczne. Okazy etnograficzne Muzeum służyły do omawiania takich tematów. j8k: 1. Pan i chłop, 2. Sztuka naszego powiatu i 3. Polskość powiatu udoku- wych dotyczących zbiorów muzealnych. Personel składa się z pięciu osób, z tego trzy osoby stanowią siły administracyjno-naukowe, dwie osoby siły pomocnicze. Pomocy w zakresie techniczno-konserwatorskim Muzeum nie posiada. W ramach akcji dydaktyczno-społecznej wygłoszono do dnia 1 grudnia br. 22 odczyty i referaty o tematyce ludoznawczej. Prelekcji tych wysłuchały ogółem 752 osoby. Poza tym przygotowano dwie pogadanki dla miejscowego radiowęzła. Praktyk muzealnych na terenie placówki muzealnej nie było. Muzeum Tomaszowskie współpracuje z Polskim Towarzystwem Ludoznawczym, Polskim Towarzystwem Turystyczno-krajoznawczym, Młodzieżowym Domem Kultury w Łodzi, Rejonową Spółdzielnią Przemysłu Ludowego i Artystycznego w Tomaszowie Mazowieckim oraz ze szkolnictwem miejsco- mentowana historycznie. Od czasu do czasu urządzane są wystawy o charakterze jubileuszowym. Biblioteka została zaplanowana jako naukowa biblioteka regionalnoprzyrodnicza (geologiczna). Ogólna ilość zinwentaryzowanych książek wynosi 700, czasopism jest 9. Kredyty są niewystarczające na zakup bieżącej literatury koniecznej do pracy naukowo-oświatowej. Archiwum muzealne posiada kronikę miasta oraz materiał ilustracyjny dotyczący miasta i regionu w liczbie 467 sztuk. Materiał ilustracyjny pełni duże usługi przy wygłaszaniu odczytów i w tych celach zbiera się go w dalszym ciągu. publikacji wym i okolicznym. Z braku odpowiednich kredytów nie można zgromadzić potrzebnych eksponatów do urządzenia sal obrazujących rolnictwo oraz rzemiosło ludowe. Na konieczne uzupełnienie czeka również ekspozycja ubiorów ludowych. Muzeum zwraca szczególną uwagę na tkactwo opoczyńsko-rawskie i w tym zakresie pragnie się specjalizować. W związku z tym planuje zorganizowanie odpowiedniej ekspozycji. Poza tym dąży do eksponowania rolnictwa oraz rzemiosła ludowego. Jcm P. Dekowsk'i 9 XII 1954 r. Woj. olsztyńskie MUZEUM W KĘTRZYNIE (ul. Powstańców Warszawy 1) Muzeum mleSCl się w domu Ministerstwa Kultury i Sztuki, w gmachu dawnego więzienia. Powierzchnia jego wynosi 203 mZ• Działu etnograficznego Muzeum nie posiada i badań etnograficznych nie prowadzi, jednakże w zbiorach znajduje się tu 110 obiektów o znaczeniu etnograficznym. Wśród nich można wymienić wyroby kowalskie, jak na przykład łańcuch do latarni z XVIII w., kaganiec do oświetlenia podwórza zamku z XVI w., skarbonki cechowe z XV i XVI w. i inne wyroby, np. siekiery i podkowy z XVI w. Dalej można wymienić lnianą tkaninę drukowaną z XVIII w., żarna z XIX w., piłę, rzeźby z XV w ..' skrzynie, z których jedna jest malowana, poza tym inne przedmioty o charakterze dworskim. Spośród ceramiki można wymienić 11 kafli z XVIII w. i 3 dwojaki. Budownictwo powiatu ilustrują fotografie: ich uzupełnieniem sa fotografie z po,,\'iatu kętrzyńskiego wykonane przez muzeum opiekLlllcze v\'Ol~ztynie dotyczących zbiorów Muzeum nie wydawało; ukazały się jedynie cztery wzmianki w lokalnych gazetach. Muzeum nie posiada środków ani instrukcji do wykonywania na miejscu zabiegów konserwatorskich. W 1953 r. na polecenie wojewódzkiego konserwatora robiono starania o konserwację rzeźby z XV w., pochodzącej z kaplicy cechowej kościoła obronnego w Kętrzynie i prawdopodobnie należącej do szkoły Wita stwosza; niestety, starania te nie odniosły żadnych skutków. Muzeum współpracuje z PPRN w Kętrzynie (kierownik Muzeum jest członkiem Komisji Oświaty), z Nadleśnictwem, z Wojewódzką Ligą Ochrony Przyrody (w Muzeum mieści się punkt L. O. P. o zasięgu powiatowym), z nauczycielstwem, szkołami i z Biblioteką powiatową· O wszystkich pra·· each Muzeum informowany jest powiatowy Komitet PZPR. Trudności w pracy Muzeum to brak ustalonego budżetu, siły pomocniczej do wykonywania rysunków i prac graficznych oraz brak maszyny do pisania. Dążeniem Muzeum jest utworzenie działu geologicznego ujętego dydaktycznie i służącego za podstawę światopoglądu naukowego, a także stworzenie wystawy regionalnej podkreślającej polskość tego terenu, wzbudzającej zainteresowanie rodzimej ludności kulturą polską i zaznajamiającej ze sto.sunkami społecznymi. Zofia Licharewa 11 I 1955 r. MUZEUM , \ MAZURSKIE W OLSZTYNIE (Zamek) Dział Etnograficzny Muzeum Mazurskiego w Olsztynie zajmuje poludniozabytkowego zamku, pochodzącego z połowy XIV w. Dział ten otwarty w listopadzie 1946 1'. znalazł pomieszczenie w 7 salach o łącznej Wq część skrzydła powierzchni 244 m". �872 Zbiory etnograficzne składają się głównie z nieHcznych ocalałych od zniszczenia zbiorów muzeów regionalnych b. Prus Wschodnich, z darów prywatnych kolekcjonerów, i w większości dotyczą regionu mazursko-warmińskiego. Dział Etnograficzny posiada 831 pozycji inwentarzowych z 973 przedmiotami; z tego przypada na rybołówstwo - 20 obiektów, hodowlę zwierząt - 8, rolnictwo - 26, hodowlę zwierząt - 8, przygotowanie i przechowywanie pokarmów - 38, obróbkę drewna, kory, wici, słomy, trzciny 34, obróbkę Włókna 83, obróbkę surowców zwierzęcych - 8, obróbkę gliny, kamieni i kruszców - 30, farbiarstwo - 24, odzież i stroje - 45, budownictwo - 10, sprzętarstwo - 58, transport i komunikację - 10, sztukę ludową - 533 (w tym jest 282 kafli lub fragmentów kafli), instrumenty muzyczne - 1, zabawkarstwo - 3, przedmioty związane z. obrzędami i zwyczajami - 6, miary i wagi 34. Dział Etnografii przeprowadza badania terenowe, które dotyczą głównie zagadnień kultury materialnej i sztuki ludowej Mazurów i Warmiaków. W terenie w czasie badań prowadzi się notatki, dokonuje się zdjęć fotograficznych charakterystycznych obiektów albo też robi się rysunki, szkice itd. Materiały te zostają włożone do teczek przeznaczonych na poszczególne zagadnienia. Ostatnie badania terenowe koncentrowały się głównie dokoła zagadnień budownictwa drewnianego, sprzętarstwa, hodowli bydła, rolnictwa, strojów ludowych i tkactwa. Kustosz Działu Etnograficznego jest w stałym kontakcie z wojewódzkim konserwatorem zabytków, z którym niejednokrotnie wspólnie wyrusza w teren. Dzięki orzeczeniom konserwatora udało się w 1953 r. uratować wiele zabytkowych budowli przed bezmyślną rozbiórką. Nie powtórzy się już wypadek z 1948 r. ze wsi Monety, pow. piski, gdzie z polecenia nieuświadomionego sołtysa rozebrano naj starszą chatę Mazur, zbudowaną w 1630 r. Klisze ze zdjęciami z terenu są zinwentaryzowane, a odbitki nakleja się na karton i opisuje. Stanowią one cenny materiał ilustracyjny i dokumentarny przy opracowywaniu poszczególnych zagadnień. Dział Etnograficzny zasięgiem swoich badań obejmuje cały obszar województwa olsztyńskiego oraz leżące poza województwem trzy powiaty mazurskie: gołdapski, ełcki, i olecki, włączone administracyjnie do województwa białostockiego, i część północną sąsiedniego Powiśla, włączoną administracyjnie do województwa gdańskiego. W latach 1952-1953 eksploatowano w terenie wystawę objazdową pt. Sztuka Ludowa Mazur i Warmii, do której scenariusz opracował H. S kur p s k i, dyrektor Muzeum Mazurskiego w Olsztynie. Wystawa obsłużyła 26 miejscowości województwa olsztyńskiego. Posiada ona przewodnik wydany drukiem i opracowany przez mgr A. K lon o w s k i e g o, kustosza Działu Etnograficznego. Wystawa objazdowa składa się z 10 dwustronnych, częściowo barwnych plansz, umieszczonych na stojakach, i z szeregu autentycznych obiektów, jak 873 na przykład kafli mazurskich, czepków warmińskich i tkanin mazurskich, umieszczonych w gablotach. Wystawa ta budzi żywe zainteresowanie społeczeństwa twórczością ludu mazurskiego i warmińskiego, o czym świadczy wielka frekwencja. W roku 1952 wystawę zwiedziło 15 065 osób, a w roku 1953 14430 osób. Ważną rolę uświadamiającą spełnia wystawa wśród ludności autochtonicznej, która na ten temat wypowiada się często w księdze uwag. Do chwili obecnej wszystkie obiekty etnograficzne zostały zapisane do księgi inwentarzowej; do końca roku przewiduje się' uzupełnienie opisów. Katalogowanie zbiorów ukończone zostanie w roku przyszłym. Biblioteka liczy 7 tysięcy tomów i zawiera materiały dotyczące zagadnień etnograficznych, historii, sztuki, przyrody i historii Pomorza Wschodniego. Archiwum liczy 2300 klisz, z tego mniej więcej połowa dotyczy obiektów etnograficznych. Przedstawiają one zabytkowe budowle, sprzętarstwo, stroje ludowe, tkactwo itd. Poza tym w archiwum znajduje się około 60 klisz cynkograficznych i mniej więcej 300 teczek z materiałem ilustracyjnym, zap,iskowym, dotyczącym różnych zagadnień naukowych i muzealnych. P u b l ik a c j e w ł a s n e: 1. H. S kur p s k i, Przewodnik-informator po Dziale Etnograficznym. Olsztyn 1946 r. 2. Te n ż e, Sztuka lud.owa Mazur i Warmii, Olsztyn 1948 r., ss. 32+29 ilustr. 3. A. K lon o w s k i, Sztuka I,udowa Warmii i Mazur. Informator po wystawie objazdowej, Olsztyn 1953 r., ss. 40. P ub lik acje z a m ie s zc z on e w in nych w y d a w n i c t wac h: 1. H. S kur p s k i, Uwagi o byłych muzeach na obszarze woj. olsztyńskiego. Instytut Mazurski w Olsztynie, "Komunikaty Działu Informacji Naukowych", 1947 r., nr 1 (7). 2. T e n ż e, Przeszłość i stan muzealnictwa na ziemi mazursko-warmińskiej, "Kwartalnik Muzealny", Kraków 1948 r., z. 1-4, s. 38-50. 3. T e n ż e, Sztuka ludowa Warmii i Mazur (Warmia i Mazury), z cyklu "Ziemie Staropolskie", Poznań 1953, s. 106-117 z ilustracjami. 4. A. K lon o w s k i, Muzeum Mazurskie w Olsztynie, "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", nr 1-2, Warszawa 1954, s. 285-286. Poza tym w prasie miejscowej ukazało się pięć artykułów H. S kur ps k i e g o i sześć A. K lon o w s k i e g o z zakresu kultury i sztuki ludowej terenu Mazur i Warmii. Z publikacji obcych na uwagę zasługuje zamieszczony w "Polskiej Sztuce Ludowej" (nr 4-5, 1948 r.) artykuł opracowany przez J. G r a b o w s k i e g o i poświęcony wystawie Sztuki Ludowej Mazur i Warmii, zorganizowanej w Muzeum Mazurskim w roku 1948. �875 '874 P l' a c a o r g a n i z a c y j n a, W roku 1954 ekspozycja Muzeum Mazurskiego ulegnie całkowitej reorganizacji. Zbiory etnograficzne stanowić będą w nowej ekspozycji, obrazującej historię regionu wannińsko-mazurskiego, dopełnienie historii dziewiętnastowiecznej. Celem wystawy etnograficznej jest wykazanie łączności kultury ludowej i sztuki Warmiaków i Mazurów z Macierzą; wtedy gdy po rozbiorze Polski warstwa uprzywilejowana uległa prawie całkowitej germanizacji, lud warmińsko-mazurski trwał przy polskiej, rodzimej kulturze, uzewnętrzniającej się między innymi w polskich napisach na kaflach, na siestrzanie, na rzeźbach ludowych itd. W roku 1955 z okazji X-lecia Polski Ludowej Wojewódzki Komitet "Wystawy Sztuki Ludowej" organizuje w salach południowego skrzydła Muzeum Mazurskiego wystawę, której celem będzie zaznajomienie szerokiego ogółu społeczeństwa z twórczością i kulturą ludu mazursko-warmińskiego, pokazanie dorobku X-lecia Polski Ludowej i wskazanie perspektyw rozwojowych, sztuki ludowej na terenie województwa olsztyńskiego. P r a c e t e c h n i c z n o - k o n s e l' wac y j n e. Przewiduje się naprawę całego szeregu eksponatów, a zwłaszcza tych, które umieszczone są w nowej ekspozycji. Projektuje się równieź urządzenie skrzyni dezynfekcyjnej dla tkanin. P r a c a d y d a k t y c z n o - s p o ł e c z n a. Przy Muzeum istnieje koło Miłośników Muzeum z sekcją etnograficzną, Członkami koła są uczniowie i uczennice szkół ogólnokształcących m. Olsztyna. Na zebraniach sekcji kustosz Działu Etnograficznego wygłasza pogadanki na tematy etnograficzne, ilustrowane przezroczami. Poza tym kustosz A. K lon o w s k i wygłosił referat w Toruniu na posiedzeniu Oddziału Toruńskiego PTL, pt. Sztuka Ludowa Warmii i Mazur, a referat pt. Z zagadnień budownictw(l ludowego na ziemiach póŁnocnych na zebraniu Polskiego Towarzystwa Historycznego' w Olsztynie. P rak t Y k i m u z e a l n e. W roku 1953 zatrudniono w Dziale Etnograficznym w czasie letnich ferii akademickich jedną praktykantkę, studentkę II roku historii sztuki UMK w Toruniu, przy inwentaryzacji kafli ludowych i opracowywaniu rysunków technicznych i szkiców z zakresu budownictwa drewnianego. W s pół P l' a c a z i n n y m i i n s t y t u c j a m i. Dział Etnograficzny współpracuje z szeregiem instytucji, których, działalność bezpośrednio lub pośrednio łączy się z zagadnieniami kultury czy sztuki ludowej, i tak: kustosz jest w stałym kontakcie z Wojewódzkim Wydziałem Kultury, Polskim Towarzystwem Ludoznawczym Oddział w Toruniu, Państwowym Instytutem Sztuki - Delegaturą w Olsztynie, Wojewódzkim Konserwatorem Zabytków, Instytutem Rybactwa Śródlądowego i C, p, L, i A w Olsztynie. Dział Etnograficzny utrzymuje również żywy kontakt z muzeami podopiecznymi udzielając im instrukcji i rad oraz omawiając problemy "kspozycji. zbiorów i urządzenia wystaw tam, gdzie nie ma specjalistów, T r u d n o ś c i, b rak i. Odczuwa się dotkliwy brak funduszów na zakup eksponatów etnograficznych, których w terenie jest już niedużo i których zdobycie dopełniłoby zbiory działu kultury materialnej, w tej chwili posiadającego najmniej obiektów, Odczuwa się również dotkliwy brak odpowiedniej ilości magazynów odizolowanych od innych pomieszczeń. Brak jest laboratorium fotograficznego, pracowni stolarskiej i konserwatorskiej. Dąż e n i a n a p l' Z Y s z łoś ć. Ekspozycja Muzeum Mazurskiego ulegnie częściowej reorganizacji już w roku 1954, a całkowitej w roku 1955. Ekspozycja stała Muzeum poświęcona będzie zobrazowaniu historii regionu mazursko-warmińskiego, poczynając od powstania życia na ziemi aż do czasów nam współczesnych, S ire d t i b a M u z e u m M a z u r s ki e g o, Muzeum Mazurskie jest muzeum okręgowym, któremu podlega szereg muzeów podopiecznych rozsianych w terenie (Frombork, Kętrzyn, Szczytno). Dział Etnograficzny powinien nadal znajdować się przy muzeum okręgowym, i to ze względu na rolę, jaką odgrywa Olsztyn w regionie mazursko-warmińskim. Olsztyn jest miastem wojewódzkim, ważnym węzłem kolejowym, ośrodkiem wycieczkowym, a zamek - siedziba Muzeum Mazurskiego, jest obiektem najczęściej zwiedzanym przez turystów. Godne zalecenia byłoby utworzenie muzeum rybactwa śródlądowego w Giżycku, Ponieważ Muzeum Mazurskie w Olsztynie gromadzi obiekty z całego obszaru województwa olsztyńskiego, to zasięg terytorialny muzeum podopiecznego w Szczytnie ograniczyć się wmIen do obszaru Mazurów Wschodnich, co w praktyce jest już realizowane. Na terenie województwa olsztyńskiego znajduje się jedno Muzeum na Wolnym Powietrzu w Olsztynku; założyli je w czasie ostatniej wojny Niemcy. Obrazuje ono w głównej mierze budownictwo drewniane. Większość chat tam znajdujących się pochodzi z obszaru litewskiego, a z obszaru województwa olsztyńskiego pochodzą jedynie dwie chatki warmińskie i kościółek drewniany. Obiekty te podlegają opiece Ministerstwa Kultury Sztuki i Ochrony Zabytków. 31 V 1954 r. A. Klonowski MUZEUM W SZCZYTNIE (pl. Juranda 1) Muzeum w Szczytnie to wybitnie muzeum mazurskie, posiada bowiem swych zbiorach prawie wyłącznie eksponaty mazurskie, a szczególnie i w większości z powiatu szczycieńskiego. Muzeum nie posiada własnego lokalu. Mieści się w gmachu Prezydium PRN. Gmach ten zbudowany w formie zamku był dawniej ratuszem. Do użytku Muzeum oddano dolną kondygnację południowego skrzydła or az trzy pokoje na parterzę. Powierzchnia pomieszczeń wynosi ogółem w �876 622 m2• Wystarczająca ilość okien daje dostateczne oświetlenie, jedynie ogrzewanie w porze zimowej pozostawia wiele do życzenia. Poza tym sale wystawowe są zbyt szczupłe na swobodną ekspozycję, a już szczególn~e mocno daje się odczuć brak sali na wystawy czasowe jak i na urządzame jakichkolwiek imprez oświatowych. Muzeum jest bogato wyposażone, posiada bowiem ponad 1300 własnych okazów oryginalnych, z czego większość stanowią zbiory z zakresu etnografii oraz poważną część zbiory przyrodnicze. Szczególnie interesujący jest dział· kaflarstwa ludowego o niezmiernie bogatej tematyce. Są tu kafle zdobione nie tylko motywem kwiatowym, ale i figuralnym obrazującym niejednokrotnie w sposób całkiem wyraźny i dowcipny panujące na wsi zwyczaje. Lecz szczególnie ważne są tu napisy __ wszystkie polskie. Szereg bardzo ciekawych powiedzeń czysto mazurskich pozwala od razu stwierdzić, że zarówno wykonawcy tych kafli, jak i użytkownicy posługiwali się stale i wyłącznie językiem polskim. Te tak urozmaicone zarówno w rysunku, jak i w kolorze kafle są dla każdego zwie<;łzającego pierwszym i bodaj najbardziej rzucającym się w oczy dowodem polskości tej ziemi. Drugim działem, dość bogatym, są sprzęty domowe w postaci licznych szaf, skrzyń i rogali malowanych. I tutaj zarówno sposób upiększenia, jak i napisy mówią od razu o polskości. Z większych kolekcji na uwagę zasługuje tkactwo; w dziale tym znajdujemy zarówno przyrządy tkackie, jak i gotowe wyroby w postaci słynnych szmaciaków mazurskich, jak również dek i innych tkanin ludowych. Rzecz naturalna, że Muzeum w Szczytnie, pomyślane już przy założeniu jako zbiornica wszelkich okazów przeszłości regionu, posiada w swych zbiorach eksponaty bardzo różnorodne; poważn~ luki w zbiorach utrudniają odtworzenie ciągłości rozwoju materialne] kultury ludowej. Wszystkie więc działy wymagają uzupełnienia, a że oryginalnych okazów nie można już zdobyć na własnym terenie, należałoby wiele spośród nich zrekonstruować na podstawie starych rysunków i opisów. Ta praca czeka na wykonanie. Mimo wspomnianych braków Muzeum w Szczytnie daje zwiedzającym możność dość dokładnego poznania historii ziemi mazurskiej, zbiory bowiem obrazują całokształt dziejów tej ziemi od okresu naj wcześniejszego do chwili obecnej. Reprezentowane jest łowiectwo przez mnóstwo pierwotnych narzędzi łowieckich, jak kamienne młoty i siekiery oraz rogi upolowanych zwierząt, wśród których szczególne zaciekawienie budzą rogi renifera sprzed 20000 lat, jak i wiele skamielin, a na ostatek zdobycze myśliwskie sprzed lat kilkudziesięciu. Rybołówstwo reprezentują stare łodzie rybackie; bartrlictwo i pszczelnictwo - potężne barcie z pni drzewnych; rolnictwo pierwowzory części narzędzi rolniczych wykonane z rogów, a następnie socha, "bosy" wóz roboczy i szereg innych prymitywnych narzędzi, jak drewniane widły, łopaty itd. Zagadnienie przygotowywania i przechowy- 877 wania pokarmów ilustrują liczne stępy i żarna oraz wyroby z korzeni drzewnych, wiórów i słomy w postaci koszy (drybus), dzbanów i mis. Piękna i liczna jest kolekcja wyrobów ceramicznych w postaci mis i dzbanów, jak również wyroby dawnej huty szklanej w Pupach. Ostatnio zwrócono szczególną uwagę na budownictwo ludowe. Obok wystawionego w Muzeum modelu chaty mazurskiej gromadzone są w tej chwili zdjęcia wszystkich istniejących jeszcze w terenie okazów budownictwa ludowego, a ilość ich jest dość pokażna. Te dokumenty fotograficzne posłużą do zorganizowania specjalnego działu budownictwa. Ponieważ w samym Szczytnie jest jeszcze jedna ze starych chat mazurskich i stanowi dla osób interesujących się dawnym budownictwem obiekt bardzo ciekawy, starania Muzeum idą w kierunku należytego zabezpieczenia tej chaty i włączenia jej w skład zabytków muzealnych przez oddanie pod opiekę Muzeum; chata służyć będzie nie tylko do pokazu budownictwa, ale i urządzenia wewnętrznego chat mazurskich. Zaopatrzona w stary mazurski sprzęt meblowy, jak i w odpowiednie urządzenie, stanowić będzie obiekt godny zwiedzania oraz warsztat naukowy dla licznych uczelni, które interesują się budownictwem ludowym. Jak już wspomniano, wszystkie eksponaty pochodzą prawie wyłącznie z powiatu szczycieńskiego, w nikłym tylko procencie z powiatów sąsiednich. Muzeum w Szczytnie nie dysponuje personelem naukowym, toteż badania terenowe prowadzi Muzeum Mazurskie w Olsztynie, które sprawuje opiekę nad Muzeum w Szczytnie. Szczupłość sal wystawowych i niemożność przenoszenia poszczególnych okazów ze względu na ich charakter i stan nie pozwala na urządzanie jakichkolwiek wystaw czasowych; co roku urządza się natomiast wystawę z okazji Miesiąca Pogłębienia Przyjaźni Polsko-Radzieckiej, poświęcając ją wybranemu zagadnieniu. I tak: w roku 1952 odbyła się wystawa pod hasłem Nauka i Sztuka w Związku Radzieckim, a w roku 19,53 wystawa pt. Zdobycze Wsi Radzieckiej. Rok ubiegły jak i obecny poświęcono na prace inwentaryzacyjne, tak iż obecnie zinwentaryzowane są już wszystkie okazy; z kolei dzieli się je na działy, by następnie przystąpić do katalogowania. Muzeum posiada bibliotekę wewnętrzną liczącą ponad 1500 tomów, z czego największą ilość stanowią roczniki pism urzędowych z okresu od 1800 r., dalej książki niemieckie odnoszące się do regionu; jest i pewna ilość książek przydzielonych przez Ministerstwo Kultury i Sztuki. Jeżeli chodzi o czasopisma, to Muzeum abonuje tylko najbardziej potrzebne pisma polskie w sumie 8. Muzeum nie posiada specjalnego personelu oświatowego, wszystkie więc funkcje, zarówno organizacyjne, jak i oświatowe, spełniac muszą kierownik i referf!ndarz. Niemniej Muzeum rozwija dość dużą akcję oświatową; pracownicy Muzeum wygłaszają pogadanki nie tylko dla zwiedzających, ale rów!1ież poza Muzeum, jak np. w jednostce wojskowej, gdzie �878 w roku 1954 wygło~zono 7 odczytów. Poza tym wykorzystuje się wszystkie inne okazje (np. zjazdy) do wygłRszania pogadanek popularyzujących zag1::dnienia mazurskie. ..' Muzeum włącza się w każdą akcję kulturalną. Klerowmctwo prowadzI również sekretariat Komitetu Redakcyjnego Radiowęzła, więc też i te~ odcinek propagandowy jest należycie wykorzystywany do popularyzacjI Muzeum a tym samym do prowadzenia akcji repolonizacyjnej. Współpracuje także z Powiatową Radą Czytelnictwa, będąc członkiem jej prez~dium, oraz z innymi instytucjami kulturalnymi działającymi na tereme Szczytna poprzez włączanie się do wszystkich akcji społec~ny.ch. ~uzeum w Szczytnie ulegnie całkowicie reorganizacji, która przewIdziana Jest po ukończeniu reorganizacji Muzeum Mazurskiego w Olsztynie. Dopiero więc po tym fakcie będzie ono mogło wytyczyć sobie szersze plany działalności. Ogólnym życzeniem zwiedzających jest, w związku z ogr~mny~ spopularvzowaniem Krzyżaków S i e n k i e w i c z a, rozbudowa dZIału hlstorycznegOo,przynajmniej do tego stopnia, aby zwiedzający mógł się dokładn~ej Z8.poznać z okresem krzyżackim. Niestety realia z tego zakresu są nam medostępne. Ponieważ Muzeum w Szczytnie ma głównie zając się zbieraniem zabytków kultury ludowej i w przyszłości ma być raczej muzeum etnograficzny~, potrzebne byłyby pewne fundusze na zakup możliwych jeszcze do zdobYCIa okazów. . ., Jakkolwiek rozstrzygnięta zostanie sprawa przyszłej reorgamzacJI Muzeum w Szczytnie, jedno trzeba mieć na uwadze, mianowicie że Muzeum działając na prowincji ma szczególnie ważne zadania; dlatego też winno być tak atrakcyjne, by zachęcało do zwiedzania naj szersze masy i mogło na podstawie posiadanych eksponatów uczyć historii ziemi mazurskiej oraz kształtować nowy światopogląd. Wydaje się więc, że najlepszym rozwiązaniem byłoby stworzenie muzet:.m, które obok etnografii posiadać będzie dobrze rozwinięty dział przyrodniczy i dział historyczny. Jeżeli chodzi o etnografię, to wskutek zróżnicowania składu ludności należałoby obok zbiorów czysto mazurskich uwzględnić również zbiory kurpiowskie, szczególnie w zakresie tkactwa. Kurpie bowiem w poważnym procencie stanowią trzon ludności ziemi szczycieńskiej. 2~ V 1954 r. Franciszek Myś!iński K o R PROF. N DR STANISŁAW l K A SZCZOTKA CHŁOP, GORAL I UCZONY Zmarły tragicznie w dniu 11 VIII 1954 r. prof. dr Stanisław S z c z o t k a urodził się dnia 13 II 1912 r. jako jedenaste z rzędu dziecko w rodzinie góralskiej. Stanisław był ostatnim a jedynym dzieckiem z drugiego małżenstwa. Matka jego (z domu K l' Z a k) nazywała się z pierwszego małżeństwa K u l i ń s k a, a ponieważ we wsi rodzinnej i okolicy dużo było rodzin S z c z o t k ó w, stąd nazywano go w Milówce, do ostatnich nawet czasów, po matce S t a s i c e k K u l i ń s k i. Zmarły cenił niezmiernie swoją matkę. która skierowała go do gimnazjum w Zywcu, czemu dał wyraz we wspomnieniach. Nie miał Stanisław w gimnazjum łatwego życia. Codzienne dojazdy pociągiem do Zywca nie były jeszcze najgorsze. Dawały się natomiast we znaki ciężkie zimy, kiedy to Stasicek jechał często - jeśli nie w ojcowskich, to w pożyczonych butach. Ciężko było na przednówku, kiedy brak było nawet suchego chleba owsianego. Po ukończeniu w 1930 r. gimnazjum w Żywcu, które przeszedł głównie o własnych siłach udzielając korepetycji, stanął młody absolwent na rozdrożu. Matka chciała widzieć swego syna księdzem. Jemu zaś podobała się medycyna. Studia medyczne wymagały jednak pieniędzy,. a tych nie było Wybrał studia humanistyczne. W wyborze zaś historii zaważył, być może, ojciec posiadający doskonałą pamięć, żywą wyobraźnię i umiejętność plastycznego sposobu opowiadania, a także nie byle jakie przeżycia; niejedne wieczory wypełnił własnymi wspomnieniami wędrówek po Żywiecczyżnie i przepraw przez granicę na Słowaczyznę. Niepoślednie miejsce w nich zajmowało tak żywe w tradycji zbójnictwo, którego tyle śladów zostało dookoła - i krzyż pod Gronickiem między Szarem a Kamesznicą na miejscu stracenia zbójnika Proćpaka, i pełna tragicznych skazań góra Grojec pod Żywcem, i stercząca nad Milówką góra Zabawa, miejsce zabawy zbójników i kapliczka w Nieledwi na miejscu zabicia przez zbójników urzędnika dworskiego itd. Wśród chłopów żywa była jeszcze tradycja walk ze Szwedami w czasie "potopu". Brał w nich udział Bartek S z c z o t k a z Miłówki. W Krakowie wszedł młody student w środowisko historyków o głośnych � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b0b9cac84542791b7b8240fe84fc1549.pdf c3271b01fc90241a0af23006bb711e59 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:155 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:135 Title A name given to the resource Muzea / LUD 1956 t.43 Description An account of the resource LUD 1956 t.43, s.359-423 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 358 u M z E A*) W. podsumowaniu całości należy przede wszystkim podkreślić wyd~W~ICZY sukces redakcji - wydanie sześciu zeszytów oddzielnych, dwu~leslęcznych, ~godnie z obietnicą w podtytule czasopisma. Rozumie się, że me zawsze moma dotrzymać tej obietnicy; jest czasem koniecznością wydan.le. numer~. podwójnego. Zdaje się, że ,.PSzL" w tym kierunku przezwyclęzyła sWOJ kryzys. Natomiast, nie przezwyciężono trudności regularnego wydawania czasopisma. Oczywiście odgrywają rolę i przyczyny niezależne od redakcji. Publikowane artykuły i sprawozdania w ósmym roczniku PSzL" mieszczą się zasadniczo w dwóch grupach: I - sztuka ludowa, "II - folklor, nadto III - kultura ludowa w powiązaniu ze sztuką ludową i folklorem. Artykuły ze sztuki ludowej występują - podobnie jak i w roku ubiegłym przeważająco, zarówno ilościowo, jak również pod względem rozpatrywawanych problemów. Na czoło wysunęły się problemy teoretyczne ze szczególnym zwróceniem uwagi na genezę sztuki ludowej. Daje się zauważyć stopnio:ve przesunięcie zainteresowań w kierunku historycznym, wstecz poza WIek XIX. Artykuły w tym nachyleniu odznaczały się pasją wnikliwszego wejścia watomosferę badanej epoki. Czasem dociekania te wybiegały naprzód poza możliwości poparcia ich dokumentami. W dalszym ciągu daje się odczuwać zbyt mała ilość osobnych prac roz,wijających zag'adnienia dokumentacji historycznej i bieżącej. Bardzo mało j,est artykułów wprowadza~ąc~ch :v zasoby dokumentacyjne zbiorów publicznych. Nie wiemy, CI) znaJduJe SIę w zbiorach Państwowego Instytutu Sztuki w Zakładach Uniwersyteckich dyscyplin pokrewnych, w muzeach itp. ~ zasoby dokumentacyjne są bardzo poważne, że wymienię choćby środowisko krakowskie. Występuje dalsze milczenie w zakresie bibliografii. Z folkloru jest niewiele prac, brak zupełnie z zakresu tańca. Wytrwały w przyczynkach literaturoznawczych jest J. Krzyżanowski. Natomiast wystąpił nowy dział kultury ludowej, dobrze zainagurowany przez T. Seweryna. Należy podkreślić że większo'ść artykułów w "PSzL" odznacza się podniesieniem poziomu na~kowego. Widoczne są tu wysiłki redakcji. Woj. MUZEUM PAŃSTWOWE ,. Czasopismo ,.Polska Sztuka Ludowa" jest wa(Żnym czynnikiem w rozwoju myśli naukowej. Jest jednocześnie jedynym pismem poświęconym Wył~cznie sprawie sztuki ludowej, przodującym w Europie. Zyczyć mu nalezy dalszego rozwoju, przy równoczesnym ugruntowaniu dotychczasowych zd.obyczy. Henryk katowickie Zwolakiewicz ""l ~ " W BIELSKU-BIAŁEJ Muzeum Państwowe w Bielsku mieści się w zamku, w obrębie "sta~ego miasta", położonego mniej więcej w centrum miasta. Gmach zamkowy był wielokrotnie przebudowywany, nie posiada jednolitego stylu i nie jest chroniony jako zabytek. W gmachu tym mieści się kilka instytucji. Muzeum zajmuje pomieszczenia o powierzchni za~edwie 418 m2, co stanowi ok. 1/6 ogólnej powierzchni pomieszczeniowej gmachu. Na wystawę jest przeznaczonych 5 sal, o łącznej powierzchni 295 m2• Ta zbyt mała przestrzeń wystawowa jest głównym czynnikiem hamującym należytą działalność i rozwój Muzeum. Stąd też wysiłek kierownictwa skierowany jest na uzyskanie korzystniejszych warunków lokalowych. Drugą trudnością hamującą pracę Muzeum jest nie odpowiedni rodzaj zbiorów. Dorobek dwu przedwojennych muzeów miejscowych, o treści historyczno-regionalnej, na skutek działań ostatniej wojny został prawie całkowicie zniszczony. Po ostatniej wojnie sta1'aniem i znacznym wkładem pracy organizatora Muzeum mgr Stanisława Oczki stan z,biorów został wprawdzie uzupełniony do ok. 2000 okazów obejmujących przede wszystkim dzieła sztuki oraz wytwory rzemiosła artystycznego, lecz okazy te, pochodzące głównie z opuszczonego mienia miejscowej burżuazji, na ogół większej wartości ekspozycyjnej nie posiadają. Zbiory z zakresu etnografii obejmują zaledwie 60 pozycji własnych oraz 18 depozytów. Zbiory prawie w całości są zinwentaryzowane. Zakresowi i jakości zbiorów odpowiada biblioteczka naukowa Muzeum, obejmująca prawie tysiąc pozycji zakatalogowanych. Poza dorywczymi badaniami z zakresu historii i kultury regionu, prowadzonymi w związku z przygotowywanymi wystawami, Muzeum badań systematycznych nie przeprowadzało ani prac nie ogłaszało. * Pod redakcją prof. dr Marii Znamierowskiej-Prtifferowej. Zob. Część pierwsza sprawozdań "Lud", t. 42: 1956, s. 801_79. Reszta sprawozdań oraz artykuł Marii Znamierowskiej-Prufferowej, syntetyzujący je i poruszający naj pilniejsze problemy muzealnictwa etnograficznego, ukażą się w "Ludzie", t. 44. Sprawozdania te obejmują okres do 1956 r. �360 warunki lokalowe połączone ze szczupłym stanem personalnym (kierownik, siła biurowa i dwu wożnych) nie pozwoliły na owocniejszą działalność tej placówki w zakresie wystaw i pracy dydaktyczno-społecznej. W latach 1935-1954 działalność Muzeum ogra,niczała się do częstego ZImieniania wystaw (własnych i obcych, objazdowych), przy czym stale korzystano z depozytów muzeów górnośląskich. Z uwagi na wyżej wspomniane trudności już w roku 1950 wytyczono Muzeum zadanie przeobrażania się w muzeum rzemiosł. W pierwszym rzędzie, dopóki korzystniejsze warunki lokaliowe nie pozwolą na realizację tego zadania w szerszym zakresie, będzie urządzony dział włókiennictwa. Postulat ten wypłynął ze specyfiki tutejszego terenu, znanego ze swej produkcji włókienniczej. Głównie ze względu na ograniczone środki realizacja tego z.adania dopiero obecnie dobiega końca; lecz już od początku 1955 r. Muzeum w Bielsku posiada pierwszą tego rodzaju wystawę włókiennictwa w naszym kraju - wystawę zrealizowaną według współczesnych, postępowych metod wystawiennictwa. ZalCianiem wystawy jest pokazanie zasadniczych etapów rozwoju prymitywniejszych form produkcji włókienniczej, od surowego włókna do tkaniny, przy możliwie wyłącznym ograniczeniu się do przykładów polskich oraz podkreśleniu lokalnych stosunków produkcyjnych. Zakreślony kierunek rozwoju Muzeum wydaje się być słuszny; w miarę spodziewanego polepszania się sytuacji lokalowej rozbudowa działów pójdzie po linii możliwie szerokiego uwzględniania specyfiki regionu. Właściwym bowiem terenem działania Muzeum jest samo mias,to oraz żywo z nim związane najbliższe zaplecze wiejskie. Kulturę tego regionu wybitnie determinują tradycje tkackie. Z pobliskim regionem górskim Bielsko związane jest właściwie tylko jako dogodny punkt wyjściowy dla ruchu turystyczno-wczasowego. Tradycje kultury Górali beskidowych w samym mieście jak i jego najbliższej okolicy nie są popularne. Nadto, dzięki właśnie dopiero co wspomnianemu tradycyjnemu ruchowi turystycznemu pierwotna kultura ludowa najbliższych Bielska partii regionu górskiego jest już prawie zupełnie zatarta. Odwrotnie sytuacja ta przedstawia się w odleglejszych od Bielska strefach Beskidu, mianowicie w okolicy miejscowości wczasowej Wisła. stosunkowo młody ruch wczasowy tego punktu nie Zidążył jeszcze przeobrazić tradycyjnej kultury regionu w takim stopniu, jak we wspomnianych juź partiach położonych bliżej Bielska. Wypływa stąd wniosek, że właśnie Wisła winna stać się środowi,skiem nowego muzeum etnograficznego, którego zadaniem byłoby gromadzenie okazów kultury ludowej Beskidu. Zadanie to jest tym pilniejsze, że i w okręgu wiślańskim tradycyjna kultura wałaska ginie w szybkim tempie; resztki tej ciekawej kultury z łatwością dałoby się uzupełnić okazami rozproszonymi po różnych muzeach kraju, przede wszystkim Śląska, gdzie zbiory te nie odgrywają prawie żadnej roli. Zebrane 361 w jednym, i to najbardziej właściwym punkcie - za jaki należy uznać wspomnianą Wisłę - złożyłyby się te zbiory na ekspozycję, która nie tylko odegrałaby poważną rolę naukową i popularyzacyjną, ale nadto stanowiącą znaczną atrakcję wiślańskiego ośrodka wczasowego. Zadanie utworzenia danego ,muzeum regionalnego ułatwione jest tym, że powstaniem jego żywo zainte·resowany jest cały aktyw polityczno-kulturalny Wisły, z PRN na czele, czego dowodem jest odpowiedni wniosek danych władz skierowany do Centralnego Zarządu Muzeum. Władze terenowe Wisły są skłonne oddać na cele tego muzeum dość znaczne zbiory własne, odpowiedni budynek położony korzystnie w centrum i oferują współudział w kosztach adaptacji budynku do omawianego celu. Wskazane i możlliwe byłoby załoźenie w tej samej miejscowości choCoiażbyniedużego muzeum na wolnym powietrzu, gdzie skupiano by ginące z dnia na dzień ostatnie okazy pięknego budownictwa beskidzkiego. I na to jest już czas najwyższy. Już np. bezpowrotnie przepadły istniejące jeszcze kilka lat temu foluszarnie wałaskie; jesZicze może .rokczy dwa, a przepadnie tak samo raz na za'wsze ostatnia z kilku już zaledwie jeszcze istniejących chalt kurlawych Beskidu. Stanislaw DZIAŁ ETNOGRAFICZNY MUZEUM GORNOŚLĄSKIEGO (plac ThiHmanna 2) Bronicz W BYTOMIU Muzeum Górnośląskie w Bytomiu posiada Dział Etnograficzny. Wystawa stała tego działu mieści się na pierwszym piętrze części wystawowej Muzeum łącznie z działem archeologii stanowiącym podbudowę stałej wystawy pt. Etnografia Śląska. LokaJ, w którym mieści się wystawa stała, posiada 420 m2 powierzchni i stanowi duże pomieszczenie biegnące wokół wewnętrznej klatki schodowej. Przeważna część zbiorów Działu Etnogralfii to zbiory pochodzące z dawnego Muzeum w Katowicach, Ziliwidowanego przez hitlerowców w czasie okupacji, reszta zbiorów pochodzi z zakupów po 1945 r. Niewielka część zbiorów pochodzi z dawnego niemieckiego Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu. Ogólna liczba eksponatów w dziale wynosi 4500. Trzon zbiorów etnograficznych stanowią okazy ze Śląska, przede wszystkim Górnego, Cieszyńskiego i Opolskiego. W zespole tych eksponatów na szczególne wyróżnienie zasługują okazy ze Śląska Cieszyńskiego, obrazujące pasterstwo, rolnictwo oraz sprzęt ludowy. Eksponaty górnośląskie obejmują starsze narzędzia rolnicze, sprzęt domowy oraz strój. Słabo reprezentowana w zbiorach jest kultura materialna grup zawodowych, np. górników. Poważnym zespołem są zbiory pochodzące zwłaszcza z terenów zachodniej Ukrainy i Białorusi ZSRR; wchodziły one do zbiorów dawnego Muzeum Śląskiego w Katowicach. Z prac wykonywanych przez Dział w latach 1953-1954 wymienić należy �362 363 ,własne badania muzealne terenowe w 1953 r. przeprowadzone przez 6 tygodni w południowej części Śląska (Pszczyńskie, Cieszyńskie, Raciborskie) nad budownictwem, strojem i folklorem przy pomocy studentów uniwersytetów w Krakowie, Warszawie i Poznaniu, odbywających tutaj praktyki wakacyjne. Ponadto w 1954 r. w ciągu dwu tygodni przebadano i zebrano materiały do opracowania monografii wsi S:ołkowice Stare w pow. opolskim. W badaniach w 1953 r. wzięło udział 26 osób, w 1954 r. zaś 12 osób. Te ostatnie badania przeprowadzono przy poparciu Zakładu Etnografii PAN w Krakowie i przy współpracy Komitetu Badań Naukowych w Opolu. W omawianym okresie uporządkowano zbiory w magazynach, przeprowadzono resztę inwentaryzacji i rozpoczęto pracę nad katalogiem naukowym. Wykonano konieczne prace konserwatorskie w ilości 168. Uzupełniono planszami dział sztuki ludowej na wystawie stałej i sporządzono wystawę objazdową pt. Od ściegu do haftu. W b:.bliotece muzealnej jest 450 pozycji treści etnograficznej. Z prac naukowych i popularnych wydano w 1954 r. Spiewnik opolski (J. Ligęza i A. Dygacz). Przygotowano do druku prace: Slqska sztuka ludowa (M. Głady,sz), Odzież ludowa na Slqsku w opisach z pierwszej l)ołowy XIX w. (J. Ligęza), Materiały do wnętrza domu chłopskiego w Beskidzie Slqskim (L. Dubiel) oraz 26 artykułów popularnych z zakresu kultury ludowej umieszczonych w prasie śląskiej. Część tych artykułów opracowali pracownicy Działu Oświatowego. Wymienić należy współpracę Działu z Zespołem Pieśni i Tańca "Śląsk" w przygotowaniu dla niego wzorów strojów ludowych oraz repertuaru; poza tym kontynuowano współpracę z Polskim Radiem w Katowicach przy organizowaniu konkursów tzw. Czelodki Radiowej pt. Zbieramy stare i nowe pieśni ludowe oraz Zbieramy bery, bojki i godki ślqskie. Ponadto podkreślić należy współpracę z PIS-em w zakresie zbierani'a folkloru muzycznego oraz współpracę z CPLiA przez udzielanie konsultacji (70) głównie w zakresie pomocy zespołom artystycznym z terenu województw (katowickiego, opols'kiego i wrocławskiego), wreszc:e pomoc w opracowaniu odczytów wygłaszanych przez pracowników Działu Naukowo-Oświatowego. Dział współpracuje z muzeami we Wrocławiu, Opolu i Raciborzu, zwłaszcza w zakresie organizowania wystaw. Trudność zasadnicza w pracy to brak należytej obsady Działu. Do 1 XII 1954 r. Dział nie posiadał ani jednego stałego pracownika, a pracami Działu dorywczo zajmowali się dyrektor Gładysz i wicedyrektor Ligęza. Dopiero od 1 XII 1954 r. obowiązki kustosza Działu Etnograficznego objął mgr L. Dubiel, dotychczasowy kierownik Muzeum w Gliwicach, który obecnie jest jedynym pracownikiem stale zatructniowym w tym Dziale. W okresie powojennym Muzeum zmieniło w Dziale Etnograficznym swoją pierwotną koncepcję w eksponowaniu kultury ludowej Śląska na tle syntezy ogólnopolskiej (co było programowym założeniem dawnego Muzeum Antologia :j,' I~ j' folkloru opolskiego Śląskiego), ograniczając się do gromadzenia wytworów kultury ludo-wej śląskiej i jej sąsiednich regionów. Zmierza natomiast Muzeum do objęcia zasięgiem swych zainteresowań Śląska Opolskiego oraz kultury grup zawodowych, a w szczególności górni'ków. Kierownictwo Działu uważa, iż należałoby poważnie rozszerzyć akcję zbierania i skupowania eksponatów na terenie województw katowickiego i opolskiego. Potrzebne były by na ten cel poważniejsze kredyty umożliwiające nie tylko zakupy, ale i opłacanie honorariów dla kolekcjonerów. Tylko przez przeprowadzenie takiej systematycznej akcji zakupów można będzie w przeciągu krótkiego czasu istniejące jeszcze a coraz bardziej ginące wytwory kultury ludowej zakupić, a tym samym uzupełnić luki w posiadanych zasobach muzealnych. Jeśli chodzi o muzea typu skansenowskiego, to na terenie województwa katowickiego projektuje si-ę urządzenie go w woj. Parku Kultury i Wypoczynku, położonym między Katowicami, Chorzowem a Siemianowicami. Ponadto w mniejszym zakresie skansen ma -być urządzony w parku pszczyńskim. Ludwik Dubiel MUZEUM GORNOŚLĄSKIE ODDZIAŁ (ul. Lwowska 34) W CHORZOWIE Muzeum Górnośląskie w Bytomiu, Oddział w Chorzowie mleSCl się poza centrum miasta w nieodpowiednim budynku porestauracyjnym. Eksponaty działu etnograficznego znajdują s.ię w sali ze sceną i balkonami. W tak trudnych warunkach pomieszczeniowych jedynym wyjściem było urządzenie magazynów na balkonach, salę zaś ze sceną przeznaczono na wystawy. W 1954 r. Muzeum eksponowało w wymienionej sali wystawę kultury materialnej i duchowej ludu śląskiego, obrazującą tkactwo, strój, gospodarstwo domowe, rzemiosło, rolnictwo, sztukę oraz obrzędy i zwyczaje ludowe śląskie. Ogółem na wystawie zgromadzono 1400 eksponatów, co stanowi około 2,5% ogółu zbiorów etnograficznych. Przy urządzaniu wystawy brano pod uwagę istotne możliwości eskpozycyjne, dlatego zasto-sowano układ zbiorów według zasad porządku topograficznego, lecz nie w ścisłym tego słowa znaczeniu. W ujęciu topograficznym wystawa obejmuje obszar hig,torycznej ziemi bytomskiej. Realizując wytyczne II Zjazdu PZPR na odcinku zagadnienia rolnictwa przystąpiono do przebudowy i uzupełnienia wystawy działu rolnictwa, zwiększając przez to stopień zainteresowania widza. Wystawę uzupełniono szkicami rysunkowymi, wykresami i eksponatami. Tematycznie przedstawiono cykl pracy przy uprawie ziemi. W miarę posiadanych środków finansowych Muzeum zakupuje różne przedmioty zabytkowe w celu powiększania zbiorów, stara się również o powiększanie ich przez darowizny i zapisy. Zbieranie materiału do przysłów, pieśni, opowiadań ludowych - oto �364 365 warsztat pracy naukowej. Opracowano wytyczne z za!{resu strojów ludowych dla Zespołu Pieśni i Tańca "Śląsk". Placówka muzealna ma fachowy nadzór nad wytwórczością strojów ludowych CPLiA. Przedstawiciel Muzeum brał udział w jury konkursowym na temat stroju, pieśni i opowiadań ludowych śląskich. Współpracowano też nad utrzymaniem tradycji obchodu tzw. marzanny. Zbiory muzealne były udostępnione zwiedzającym codziennie, również w niedzielę i święta, przez 6 godzin. W okresie zimy 1954-1955 na zarządzenie Ministerstwa Kultury i Sztuki Muzeum było zamknięte ze względu na niemożność ogrzania pomie,szczeń. Do wiosny 1958 r. Kierownictwo Muzeum zamierza przebudowę całej wystawy etnograficznej. W nowej wystawie mają znaleźć się eksponaty z okręgu ziemi bytomskiej znajdujące się obecnie w innych placówkach oraz dużo szerzej mają być uwzględnione fotografie i napisy objaśniające zbiory. Szczególna uwaga ma być zwrócona na przejrzystość ekspozycji i kompozycję w celu podniesienia estetyki wystawy. Wystawa etnograficzna zostanie uszczuplona pod względem przestrzeni z racji organizowania wystawy historycznej. Janusz Modrzyński MUZEUM W CIESZYNIE (u1. Regera 6) Muzeum w Cieszynie należy do starszych placówek muz,ealnych w naszym kraju. Dzisiejsze jego zbiory s.kładają się z kilku zespołów, oddzielnie tworzonych, z których zespołem naj starszym są zbiory tzw. szersznikowskie, datujące się. z przełomu wieków XVIII i XIX. Twórca tych zbiorów, cieszyni'ak Jan Leopold Szersznik (1747-1814), obok dużej biblioteki założył również muzeum, będące według ówczesnych upodobań rodzajem gabinetu pamiątek i osobHwości. Do tworzenia zbiorów obrazujących kulturę i historię Cieszyna i Ziemi Cieszyńskiej przystąpiono dopie,ro z końcem XIX w. Pracę tę podjęły prawie równocześnie dwie pla~cówki: miasto, które zaczęło gromadzić pamiątki miejskie i zabytki kultury mieszczańskiej, główną uwagę zwracając na niemieckość, a raczej austriackość tej kultury, oraz Polskie Towarzystwo Ludoznawcze w Cieszynie, które uwagę swoją zwróciło na lu.dową kulturę Śląska i dzieje jego polskości. Zasługi około tworzenia zbiorów polskich przypisać należy przede wszystkim ks. Józefowi Londzinowi (1864-1929). Obydwie placówki rozwijały się oddzielnie jako Muzeum Miejskie i Muzeum Śląskie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Cieszynie, kierując się wspomnianymi wyżej wytycznymi. Dopiero w 1930 r. staraniem ówczesnego zarządu miasta Cieszyna doszło do połączenia zbiorów, do których w 1934 r. dołączono też zbiory Szersznikows'kie, do tej pory umieszczone w osobnym budynku, zakupionym na pomieszczenie zbiorów przez Szersznika. '1 Na pomieszczenie scalonych zbiorów przeznaczyło miasto dwupiętrową zabytkową kamienicę. położoną w śródmieściu. (u1. Regera 6), w której obok zbiorów muzealnych znalazły też pomieszczenie zabytkowe księgozbiory cieszyńskie: Szersznikowski, Czytelni Ludowej (1847-1922) i J. I. Kraszewskiego (przekazany przez rodzinę pisarza cieszyńskiej Macierzy Szkolnej, która z kolei umieścHa go w Muzeum). Biblioteka Muzeum w Cieszynie obejmuje łącznie około 50000 dzieł z różnych dziedzin wiedzy, z przewagą jednakże dzieł dawniejszych, głównie z zakresu humanistyki. Budynek mieszczący w sobie zbiory cieszyńskie pochodzi z końca XVIII w. i stanowi typ prowincjonalnej siedziby wielkopańskiej. Gmach. dziś już w stanie nieszczególnym, zachował cały szereg elementów architektonicznych i malarskich, stawiający go w rzędzie ciekawszych zabytków na terenie miasta. Dzisiejsze Z'biory Muzeum w Cieszynie ujęte są w 4 działy: prehistorii, etnografii, historii i sztuki. Muzeum ma charakter regionalny, poszczególne więc jego działy dotyczą tylko kultury regionu cieszyńskiego. Dział prehistoryczny obrazuje w dużym skrócie pradzieje ziemi cieszyńskiej od czasów naj dawniejszych po okres wczesnośredniowieczny, przy czym głównym zrębem wysta~y prehistorycznej stały się znaleziska z Góry Zamkowej w Cieszynie, badanej w latach 1948-1951 w ramach prac nad tysiącleciem państwa polskiego. Najciekawsze wykopaliska cieszyńskie na razie nie pozostały w Cieszynie, zabrało je bowiem kierownictwo placówki cieszyńskiej do Warszawy. Na zbiory ludoznawcze, zajmujące korytarz i trzy duże sale, składa się kilkaset eksponatów z zakresu ludowej kultury mater,ialnej. Zbiory umieszczone w korytarzu ilustrują budownictwo ludowe, posługując się fragmentami tego budownictwa (nalepa, rzeźbione tragarze itp.), obrazami i modelami. Tu też mieszczą się najbardziej charakterystyczne narzędzia pracy. W trzech salach tego działu przedstawiono kolejno: w pierwszej stroje ludowe, w drugiej meblarstwo i ceramikę, w trzeciej sztukę ludową· Dział historyczny, najobszerniejszy, otwiera pokój tzw. chiński, w którym zachowały się charakterystyczne dla dawnej rezydencji magnackiej malowidła ścienne. W salce tej, mieszczącej część najdawniejszego muzeum cieszyńskiego (zbiór medali, miniatur itp.), zwraca się uwagę zwiedzających na dzieje budynku, jego dawniejszą funkcję oraz na dzieje zbiorów cieszyńskich. Następnie sale tego działu poświęcono dawnym cechom cieszyńskim (godła cechowe, skrzynie, 'puchary, niektóre wytwory dawnego rzemiosła), dziejom Cieszyna (najdawniejsze plany miasta, dawne widoki, pieczęcie, ważniejsze zabytki itp.), kulturze mieszczańskiej (stylowe meble, zegary, portrety, ceramika, szkło) i Piastom cieszyńskim (model zamku, portrety, mapy dawnego Księstwa Cieszyńskiego, monety cieszyńskie, medale itp.). Dzi,ał ten zamyka salka, mieszcząca w sobie część wybranych militariów. �367 366 Na dział sztuki składa się skromny pokaz kilku zabytków gotyckich, z których na wymienienie zasługują "Assumpta" z Lesznej i tryptyki z Puńcowa i Kamienicy oraz nieco większy zespół ilustrujący sztukę renesansową (duży tryptyk z Ogrodzonej, obrazy i epitafia pochodzenia cieszyńskiego). Jedną salkę poświęcono nowszej sztuce cieszyńskiej, w której na plan pierwszy wysuwa się twórczość Edwarda Świerkiewicza, malarza cieszyńskiego z drugiej połowy XIX w. Zbiory sztuki barokowej oraz zbiory geologiczne są działami zamkniętymi. Duża biblioteka, o której była już mowa, jest w miarę możliwości udostępniana, a także wykorzystywana do celów wystawowych. Zbiory biblioteczne umożliwiły Muzeum urządzenie takich wystaw, jak mickiewiczowska, kopernikowska, ku czci Kraszewskiego, książki polskiego Odrodzenia i kilku innych. Do charakterystycznych i najbardziej wartościowych zespołów wystawowych należy kolekcja ozdób metalowych do stroju cieszyńskiego, niektóre obrazy działu etnograficznego, jak np. obrazy o tematyce zbójnickiej i kostiumologicznej oraz niektóre rękopisy, z których szczególniejszą wartość posiada pergaminowy graduał średniowieczny ze zbiorów Szersznika. Muzeum cieszyńskie jako regionalne muzeum podopieczne (podległe okręgowemu Muzeum Górnośląskiemu w Bytomiu) nie jest placówką naukową w ścisłym tego słowa znaczeniu, a charakter jego określa się raczej jako oświatowy. Z tego też względu nie zatrudnia kadry naukowf'j i nie planuje pracy naukowej w terenie, a personel jego (kierownik, oświatowiec, kancelista, wożny i dwie sprzątaczki) zajmuje etaty administracyjne. Zasięgiem swej działalności obejmuje jedynie powiat cieszyński, sąsiednie bowiem miasta powiatowe (Bielsko-Biała, Psżczyna) mają swoje odrębne placówki muzealne. W miarę potrzeby Muzeum nawiązywało i nawiązuje współpracę z innymi instytucjami, takimi jak dawny Instytut Śląski w Katowicach, Biblioteka Śląs'ka w Katowicach, Zakład Etnograhii Uniwersytetu Łódzkiego, Kierownictwo Badań Wykopaliskowych nad Początkami Państwa Polskiego, Slezsky Studijni Ustaw w Opawie i in., pozostaje też w kontaktach z sąsiednimi placówkami muzealnymi. Ludwik Brożek DZIAŁ ETNOGRAFICZNY MUZEUM REGIONALNEGO W CZĘSTOCHOWIE (Park Staszica) Muzeum Regionalne w Częstochowie zajmuje niewielki budynek położony w Parku Staszica koło Jasnej Góry; mieszczą się w nim trzy stałe działy, toteż na dział etnograficzny przypada tylko jedna salka o wymiarach 73,5 m2• Podczas działań wojennych zbiory Muzeum zostały zniszczone przez okupanta i z działu etnograficznego zostały tylko szczątki. W organizacji muzeum po wOJnIe wydatnej pomocy udzieliło Muzeum Kultur Ludowych w Warszawie. urządzając tu z własnych eksponatów dział pt. Kultura Ludowa. Ekspozycja tego działu ogranicza się do stroju i sztuki ludowej Polski; ogólna liczba eksponatów wynosi 222, w tym stroju i ozdób 93, sztuki ludowej (ceramika, wycinanki) 117. Założeniem wystawy jest szkicowy pokaz stroju i sztuki ludowej wszystkich regionów Polski, ze szczególnym uwzględnieniem zagadnień regionu częstochowskiego. Przewidziano jednak w ekspozycji rozszerzanie działu w miarę przybywania eksponatów regionalnych. W ten sposób dział ten z czasem stanie się regionalnym, a eksponaty ogólnopolskie stanowić będą tylko tło, na którym zagadnienia regionalne wystąpią bardziej plastycznie. W magazynach muzeum przechowywane są eksponaty z zakresu częstochowskiego pamiątkarstwa ludowego, między innymi dzieła obraźników częstochowskich wraz z ciekawym pokazem miejscowej techniki nakładania ozdób plastycznych na deskę. Wszystkie eksponaty etnograficzne są skatalogowane. Muzeum posiada niewielką biblioteczkę podręczną, w której na dział etnograficzny przypada 16 egzemplarzy książek i 23 egzemplarze czasopism. Muze~m Regionalne w Częstochowie pozostaje jako muzeum podopieczne w ścisłym związku z Muzeum Górnośląskim w Bytomiu; nie traci jednak stałego kontaktu z Muzeum Kultur Ludowych w Warszawie, które w dalszym ciągu otacza opieką założony przez siebie dział etnograficzny w Częstochowie. Muzeum częstochowskie nawiązało także kontakt z Muzeum Etnograficznym w Krakowie. Tematyka dotycząca kultury ludowej zajmuje ważną pozycję w akcji oświatowej Muzeum częstochowskiego i stanowi więź łączącą je ze społeczeństwem. Świetlice i zakłady pracy zwracają się do Muzeum z zapytaniami z zakresu stroju ludowego w organ'zacji zespołów tanecznych. którym Muzeum w miarę możności udziela konsultacji. pogadanki na temat sztuki ludowej ułatwiają pracownikom Muzeum zbieranie wiadomości o zanikających formach kultury ludowej regionu - drogą wymiany zdań ze słuchaczami. Trzeba zaznaczyć, że w z,dobywaniu wiadomości dotyczących stroju i sztuki regionalnej Muzeum częstochowskie przełamywać musi wiele trudności. W regionie częstochowskim nie były bowiem prowadzone żadne badania, na których oprzeć by można rozbudowę działu; teren ten nie posiada w tym zakresie żadnego dorobku naukowego, który by wskazywał kierunek dalszych badań i ułatwiał ich podjęcie. Kultura ludowa przedstawia się tu niejednolicie, wykazuje daleko idące odmiany w różnych kręgach terytorialnych i skomplikowane nawarstwienia. Pracownicy Muzuem zdobywają potrzebne wiadomości poprzez kontakty ze społeczeństwem, głównie z młodzieżą szkolną, jak również ze świetlicami wiejskimi. W ten sposób drogą indywidualnych rozmów, powolnych dociekań ustala �368 369 się zasięg poszczególnych form i ich chronologię. Wiadomości o sztuce ludowej zbiera też Kółko Wiedzy o Sztuce przy Państwowym Liceum Technik Plastycznych w Częstochowie na użytek Muzeum i pod jego kierownictwem. Dzięki tym kontaktom zostały skompletowane w 1954 r. dwa stroje kobiece zupełnie już zanikające, rozpoczęto też kompletowanie następnych. W pracy tej, do pewnego stopnia pionierskiej, Muzeum ma związane ręce brakiem kredytów na wyjazdy w teren i na bliższe kontakty z działami etnograficznymi i wystawami, a także bibliotekami większych ośrodków. Z drugiej strony in&tytucje naukowo-badawcze lub osoby finansowane w tym celu przez państwo prowadzą na tym terenie akcję dorywczą lub powierzchowną, nie powiadamiając Muzeum o swoich zamierzeniach, a tym bardziej o wynikach prac; w najlepszym wypadku zgłaszają się w celu zaczerpnięcia z Muzeum zebranych wiadomości na swój wyłączny użytek. Muzeum Regionalne w Częstochowie, jedynie na terenie kilku powiatów okolicznych i przyszłego województwa, powinno stać się ośrodkiem skupiającym wszelkie wyniki badań regionalnych - tutaj powinny znaleźć miejsce zanikające fonny regionalnej kutlury w postaci eksponatów. Dopiero w ten sposób można będzie w całej pełni poznać i scharakteryzować całokształt kultury ludowej regionu częstochowskiego, jednego z najmniej zbadanych w Polsce. Należy przede wszystkim gruntownie i wnikliwie przebadać powiat częstochowski i kłobucki, a także część radomszczańskiego aż po GidIe. W dalszym ciągu należy dążyć do stworzenia w Częstochowie większego muzeum, które odpowiadałoby potrzebom rosnącego z dnia na dzień wielkiego ośrodka przemysłowego, jakim się staje dzisiejsza Częstochowa. W takim muzeum etnograficzny dział regionalny miałby odpowiednie warunki, aby rozwinąć się do właściwego poziomu. h Helena Ho enSlee MUZEUM GORNOŚLĄSKIE (ODDZIAŁ W GLIWICACH) (ul. Dolnych Wałów Sa) Muzeum Górnośląskie, Oddział w Gliwicach mieści się w odnowionym dwupiętrowym budynku willowym w śródmieściu Gliwic. Budynek posiada ogółem 30 sal o przeciętnej powierzchni 20 m2• Dział etnografii zajmuje II piętro łącznie z archeologią, której ekspozycja pomyślana jest jako podbudowa wystawy etnograficznej. Razem 7 sal wystawowych i 4 sale ze zbiorami. W odróżnieniu od pozostałych muzeów górnośląskich specjalizacją Oddziału Gliwickiego jest rzemiosło artystyczne - Dział etnografii prowadzony jest jako trzeci zasadniczy dział obok działu zabytków miejskich. Zbiory etnograficzne wynoszą 1414 eksponatów i pochodzą w większości z Górnego, Opolskiego i Cieszyńskiego Śląska. W zbiorach tych poważną grupę stanowią narzędzia rolnicze, rzemiosło ludowe i sprzęt ludowy. Na podkreślenie zasługuje również bogaty zbiór sztuki ludowej Śląska, głównie rzeźba i stroje ludowe. Zbiorami i wystawą oraz rejestracją i zbieraniem zabytków etnograficznych w terenie opiekuje się kustosz Działu Etnograficznego Okręgcwego Muzeum w Bytomiu mgr L. Dubiel. W ostatnich latach do akcji l'Jbierackiej zostały włączone szkoły. UcznIowie dostarczają informacji o zabytkach etnograficznych z terenu (ze swoich rodzinnych miejscowości). Biblioteka naukowa liczy ponad 2000 tomów. Z zakresu etnografii jest ponad 500 tomów literatury polskiej i obcej. Do biblioteki dołączone będzie również bogate archiwum zdjęć i klisz dotyczących zabytków etnograficznych terenu gliwickiego. W zakresie pra:c techniczno-konserwatorskich prowadzi się obecnie prawie wyłącznie restaurację i konserwację zabytków kultury ludowej. W okresie ostatnich dwóch lat pracownia konserwatorska odrestaurowała i zakonserwowała 6 szad: ludowych, 7 skrzyń, SO starych narzędzi użytkowych i 160 rzeźb ludowych (świątków). Poważną pozycję w pracach o tematyce dydaktyczno-społecznej zajmują zagadnienia etnograficzne. Ostatnio opracowano odczyt pt. Śląska kultura ludowa, który został wygłoszony w szkołach i świetlicach pow. gliwickiego. W opracowaniu jest obecnie temat: Obyczaje i zwyczaje Śląsk.a. Muzeum w Gliwicach nie prowadzi własnych badań muzealnych - badania te organizuje Muzeum Okręgowe. W ubiegłych latach i obecnie czynny udział biorą w nich pracownicy tutejszego Muzeum. Andrzej Duma ZWIĄZKOWE MUZEUM GORNICZE W SOSNOWCU (ul. Zytnia 10) Związkowe Muzeum Górnicze zostało założone decyzją Prezydium Zarządu Głównego Związku Zawodowego Górników na skutek 'mojego pisma z grudnia 1947 r. Myśl zebrania i zachowania rozproszonych pamiątek przeszłości górnictwa narzucała się w czasie zapoczątkowanych badań nad kulturą górni'czą, której specyficzna odrębność zarysowała się już w pierwszych penetracjach terenowych prowadzonych wiosną 1947 r. Muzeum miało więc udokumentować tę odrębność, miało podkreślić głęboko w dzieje sięgającą przeszłość górnictwa, naświetlić ją od strony pracującego w kopalni człowieka, jednocześnie uzasadniając dumę i poczucie tej odrębności tkwiącej w każdym rodowitym górniku. Na lokal muzealny przeznaczyło Prezydium całe trzecie piętro Domu Górnika w Sosnowcu, składające się z 15 niedużych pokojów. Zbieranie zabytków rozpoczęto poprzez organy związkowe w terenie; zwłaszcza zain24 "Lud" t. XLIII �370 371 teresowano akcją zbieracką koła emerytów, istniejące przy każdym Okręgu Związku na terenie całej Polski, przez instruktorów -kulturalno-oświatowych, wreszcie przez własną prasę. Rezultaty nie dały na siebie długo czekać. Już po pierwszych apelach zaczęli górnicy nadsyłać bądź przynosić swoje stare narzędzia, niekiedy przechowywane po ojcu czy dziadku-górniku, jak laski do wiertania otworów strzelniczych, niecki, żelazne graJbie do zgrabiania urobku, puszki na źdźbła, pyrliki, czyli żelazka, wszelkiego typu lampki górnicze. Poza tym w 1948 r. udało się nabyć poważniejszą kolekcję zabytków od inż. S. Majewskiego, część zaś zabytków wpłynęła z Technikum Górniczego w Katowicach, a część oddał w depozyt Zarząd Miejski Tarnowskich Gór. Kilka modeli kopalń ofiarował Centralny Zarząd Przemysłu Węglowego, a kolekcję okazów geologicznych Zjednoczenie Kopalń Rud Zelaznych w Częstochowie. Z kolei likwidują'ce się w 1950 r. Kasy Brackie w Tarnowskich Górach i Wałbrzychu przekazały materiały statystyczne, roczniki-kalendarze, stare brackie sztandary i tarcze z emblematami górniczymi. Ilość zabytków Muz,eum wynosi około 4000 eksponatów. Wszystkie pozyskane zabytki poddano gruntownej konserwacji i inwenta,ryzacji przygotowując pierwszy rzut ekspozycji już na czerwiec 1950 r., kiedy w Domu Górnika odbyło się posiedzenie Zarządu Międzynarodowej Federacji Górników z udziałem gOści ze wszystkich niemal części świata. Na ekspozycję przeznaczono wtedy 13 pokoi; z pozostałych jeden obrócono na magazyn, drugi na pracownię i biuro. Długi korytarz biegnący środkiem całego piętra wyzyskano na rozmieszczenie tam kutych w żelazie herbów miast górniczych, stwarzając w ten sposób jak gdyby rys topograficzny polskiego górnictwa. Pierwsza ekspozycja nie była w stanie zarysować nawet zasadniczej linii historycznej, rozbijając się o szczupłość zasobów z.abytkowych. Na razie więc cztery pokoje poświęcono dziejom i działalności Związku Górników, a dwa ich amato,rskiej twórczości plastycznej. Okazy w pozostałych siedmiu pokojach obrazowały przeszłość kopalnictwa rud ołowianych i srebrnych, zwłasz'cza z okolic Tarnowskich Gór, początki i rozwój kopalnictwa węgla oraz kopalń w Wieliczce i Bochni. Jednocześnie czyniono usilne starania, aby zebrać i zabezpieczyć rozproszony w terenie materiał z'a1bytkowy i dokumentarny, w końcu gromadzono materiał informacyjny dotyczący przeszłości grupy zawodowej górniczej drogą kwestionariuszy oraz ogłoszonego w lecie 1947 r. konkursu na życiorys górnika. Nadspodziewanie obfity i ciekawy plon konkursu opracowany przeze mnie, opatrzony przedmową Gustawa Marcinka i szkicem socjologicznym pióra Józefa Chałasińskiego, wy_ szedł drukiem jako oddzielny tom wydany nakładem Związku Zawodowego Górników w lecie 1949 r. W tym samym roku udało się pozyskać do archiwum muzealnego niezmiernie cenny zbiór rysunków technicznych, składający się z ponad trzech , ~. tysięcy plansz, będący pozostałością wielkiego archiwum Wyższego Urzędu Górniczego we Wrocławiu, :które spłonęło w 194511". Wśród nich znalazły się niezwykle cenne i rzadkie sztychy Wi1helma Honl(:liusaz 1645 r. obrazujące pracę górników Wieliczki or<lz komplet (taJkże cztery) pl<lnów BiO'rlacha z XVI:IiI w. Tutaj także natrafiliśmy [la niezmiernie ciekawe litografie z polowy XIX w. dające obraz pracy w kopa:}ni węg1<l w Zabrzu (Królowa Luiza) w '1850 r. Całość zbioru o wiełki'ej wartości dokumentarnej pozostanie niewyczerpanym żródłem do poznania 'POstępu tecbnie<mego w gónnictwie Śląska, zacząwszy od planów pierwszej na kontynencie maszyny parowej stosowanej w górnictwie, sprowadzonej do TannowSlkioh Gór w 1'7818 r. Zinwentai'YZiOwaJny zbió'r stał !Się zaląż:kiem praCDwni naukowej przy Muzeum, iktórą 'uruchomiono w 19'5:1 r. Składają się nań, .oprócz wyżej podanego zbioru rysunków, m.aJPy, niewielkla, podręczna biblioteka, archiwum fotograficzne (około 2QOO slzt.) oraz zaJpoczątkowan-e w 1952 r. archiwum i,konograficzne, wreszcie dział wycinków z prasy poLskiej, dotyczących współczesnych zagadnień górnictwa, u'łożonych według najbardziej typowych i aktualnych zagadnień. Archiwum ikonog,raficlZJ1e j'est zbiorem fotokopii z zakresu górnic,twa, uzyskanych z ma ter,iałów bibliotecZll1ych. Dotychczas molano przeszulkać bibliotekę Głównego linstytUltu Gómictwa i Bi'bliotekę Śląska w Katowicach oraz Bibliotekę Jagiellońską i BibHotekę ArChiwum Główll1ego w Krakowie. Archiwum liczy obecnie już <ponad 'Sześćset rpozycji. Vvoparciu o te.n niewiel'kJ. na razie zbiór opracowano i przygotowano na Święto Górnika w 19\512 r. wystawę pt. Osadnictwo górnicze w Polsce, dając w niej obraz rozwoju nasilenia ruchu ludnościowego w górnictwie od końca XVlmr w. aż po rok 1949. Wystawę Uzupełniały współczesne ilustracjom teksty oraz zestawienia statys:tyc'zne zobrazowal!le przez m,apy. Prowadzone w ciągu dwóch lat penetracje terenowe, w lecie 1952 i 1953 r., mające za zadanie wyszukanie z:abytków muzealnych na z~emiach polskich, pozvVOiliływ najba,rdziej luźnych ramach dotk:nąć :najważniejszych terenów kQpa'1nianych w PDłudniowo-lzachodniej i śTodkowej Polsce. Tak więc zapoznano się z naj ciekawszymi ośrodkami przeszłości górniczej na Domym Śląsku (Złoty Stok, Złotory,i-a, Gi,erczyln, Kowary, Wałbrzych), Wieliczki i Bochni, S~ropolskiego Zagłębia .(akoHce Starachowic, Kiek i Częstocho_ wy), dokładniej na Górnym Śląsku, 'wreszcie 'w Zaglębiu Dą.browskim. W ten sposób przebadano ponad 60 kopalni, zbierając poza zabytkami materiał info'rmacyjny. W rez,ulta:cie zgromadzony mater.ial zarówno zabytkowy, jak i ikonograficzny pozwolil Muzeum przygotować ekspozycję dla uczczenia dziesięciolecia iPań'stwa Ludowego, a jednocześnie Hl Kongresu Zw,iązków Zawodowych, którego otwarcie I!las,tąpiło 5 maj.a 1954 r. W nowejekslpozycji zarysowały się -następujące działy: a) Hhstoria ruchów społecznych wśród górn~ków, b) Wkład poLskiej myśli naukowej w po_ stęp techniczny górnictwa, c) Kopalnictwo zło,ta, Kopalnictwo srebra �373 372 i ołowiu, d) KopalnktWlO żelaza, e) Kopalnictwo f) Kopalnictwo soli. węgla i jego przerabka, Wśród materiału ek'sponowanego 'Przewaroją narzędzia pracy 'ręcznej, okołiO :200 pozycji inwentarzowych, następnie środki tra!1lSlPortu ręcznego, modele maSiZYJI1 górniczyah, zacząwszy od wykonanJ"ch jeszcze pnzy końcu XVUlIIw. /kieratów z Ta.mowslkich Gór aż ;po modcle kopalń węgła zOIkresu PTzedwojel1IleglO.Okazy geologi'cZlne raczej objaśniają typ narzędzi używanych do ich ek'SiPloata,cji. Materiał opisowy lomz ilUlStracyjny został ujęty w "-'Zere.gplansz uzu,pełniającyClh całość wystawową. Starania o dalszy materiał zabytkowy ujęte zosltały obe.onie w ramy p1aalowej wSlpó~pracy .zlVrinisterstwem Górnictwa i Hutnictwa poprzez wydane zarządzenia ministrów do WlszystJkichpodległych im instytucji wraz z ins'trulkcjami opracowanymi przez kierownictwo Muzeum w sprawie pla1liOwego i .sySotematycmego gromadZJell1,iazabytków orazzabeZJI)ieczenia ich i kierowania do Związkowego Muzeum Górniczego. Wspó@raca zaczyna dawać pozytywne reZiUHaty, czego dowodem jest wydobycIe pompy kopalnianej z XVII w. w jednej z /kOipalń Dolnego Śląska', !plO uprzednim dokonaniu lpomiarów i rysunIków terenu, gdzie została znaleziona. Przejdzie ona z czasem do skansenu górniczego,' zaprojektowanego przy nowym gmachu Muz'eum, który Zlostał z8IP'lanowa'ny w kompleksie budowli WJelkiego Wojewód2Jkiego Parku Kultury i Wypoczyku, ·rozciągającego !Się;pomiędzy Chor,zowem a Katowicami. Wtedy ZwiązkJowe MUlZeum Górni'cze przekształci się w Centralne Muzeum Gó,rnilcze. Muzeum współpTacuje bądż uitrzymude kontakt z następującymi placów_ kami naukowymi: Kierownictwo Badań nad Początkami Pań,stwa Bolf:Jkiego (przejęte przez Instytut Historii Kultury Materialnej PAN), GŁówny Instytut Górnictwa w Katowic'ach, Instytut Mechanizacji w Katowicach, Muzeum Ziemi w Warszawie, Muzeum Salinarne w Wieliczce, Muzeum Wojewódzkie w Kielcach, Muzeum A1"cheologic:z.new Warszawie, Muzeum Ś1ą5lkie we Wrocławiu, Akademia Górniczo-Hutnkza w KT<ikowie, poza 'tym z instytucjami kuLturalno-oświatowymi, jak Departament Sz,.1;:olenia ZWIOdowego przy Ministerstwie GÓ'rnictrwa i Pałac Młodzieży IWKatowicach. Maria Zywirska Woj. opolskie MUZEUM W BRZEGU (Plac Zamkowy nr 1) MU1zeUJm w Br.zegu mieści :Się w oores·taurowaiIlych przez; Rząd Bolslki Ludowej czterech salach jednego z trzech skrzydeł będącego w odbudowie !Zamku piastJowslkiego. Na Wys;tawie HiS'torycz.nej Epoki Odrodzenia w 1954 T.znajdowało się 3SO eksp<matów; w magazynaoh ok. 1200 własnych okazów przeznaczonych na ekJpozycję !pOdalszej rozbudowie zamku . Ze IW olmzów etnograficznych wymienić warto: s·ochę i stopę do karcwwania z XViI w. U); odzież (28 'Sizt.):Czepce, kołnierze, chUJstki, tkaniny, haf'ty; 'ceramikę pOI1celanową i glinianą: 'talerze, kufle (46 isztuk), kafle (:15 szt.); sprzęty domowe: szafy, skrzynie, Ikrzesła, kołyska (l4 szt.); z dziedziny tkactwa: wa~'\Slztat,kołowrotki, wrzeciona, krosna, przęśIiaz:ki (2:1 !sZlt.). Przedmioty te pochodzą przeważnie z dawneglO miejskIego Heimatmuseum w Brzegu i są ściśl,e lokalnego pochod.zenia. Kolekcj.a azja1tycklo-afrykańska oddana została do Muzeum Kultur Ludowych w Młocinach. Muzeum oddało kilkanaście przedmiotów na wystawę etnograficzną w Muz,eum Śląskim we Wrocławiu. Bierze także udział w wystawach czas'owY'ch w Domu Kultury. Wł'8JSrIlychwystaw urządzać mie może z bralk:ulokalu. Badań etnograficznych Muzeum nie prowi8dzi. Inwentarz z 194'9· r. obejmuje ówczesny Istan. Nowy kartkowy katalog jest w przygotowaniu. Biblioteka obejmuje tylko podręczne pralce historyczne. Na cza·sqpisma nie ma kredytów. Archiwum posiada tylko akta. Publikacji włas.rtych Muzeum nie wydaje. W związku 'z ak'cją oświatową Izorga'niwwaJne przez Muzeum odczyty wy.głaszane są w szkołach i fabrykaoh (miesięcznie 3 odczyty). Muzeum w Brzegu podleg'a Dyrekcji Muzeum Śląskiego we vVrocławiu. W związku z zabezpieczeniem zbiorów prowadzona jest walka z szerzącym Isię w Siala-=hgrzybem. Zyczeniem ludności jest udostępnienie 'ekspozycji całej historii Brzegu poczynając od prehistorii aż dio osią.gnięć w dziesięciole:ciu wolności. Mają być też zilu6'trowane zbiory świeżo założonego Towarzys,twa Przyj.aciół Muzeów. Leon Polczyński MUZEUlVl W NYSIE (ul. M.arcin:kowslkiego 1) Muzeum w Nysie istniejące od 18<97 ,r. posiadało w 1945 r. w 'swoiCh zhi<Offichokoło 25'0 okazów etl11ograficznych, z czego połowa znajdowała Soię w ekSlpozy'cji. Pożar Muzeum w 1945 r. spowodował z,niszczenie tej części zbiorów, na którą składały -się całkowite urządzenie izby crhłopskiej z ki~kudziesięciu ludowymi obrazami ma1ow.anymi na -szjkle oraz liczne stroJe lud·owe głównie kobiece. Druga c.zęść zbiorów, ewakuowana do !poblis:.1<iego prZYłę~u, na szczęście ocalała. Przeprowadzona w latach 1945-1948 akcja zabezpieczając,a umoż1iwiła Muzeum w Nysie ZJdobycie Slzeregu cennych przedmiotów z działu etnografii. Między il1Ilymi rzabez,pieczone zostały. pozostałości tego działu z Muzeum w Paczkowie, poza tym uzyskano kJlkadziesiąt obrazów na SlZkle,górno- i dolnośląskicth, stanowiących Tes~tIki naj.większej na Ślą'slku kolekcji obrazów na S2kle, należącej do dr Radlga z Ll- �374 375 powej w p?w. g~odkO'Wskim. Akcja ta, ogranicwnaniestety 'brakiem śmdków na !pokrycIe zWIązanych z nią /kosztów, umożliwiła powiększenie zbiorów elnogrtahcznych ~uz~um w Nysie do 32'9 przedmiotów, z czego 274 ślskich res'zta poza,euTope]sklch. ą , wSlkazywać na to, że na tym terenie używana byłl3 JI'aC';rej<konstrukcj,a szkieletowa drewniana, 'wypełniana, prawdopodobnie zastępująca w XVIIDI w. konstrukcję wcześni'ejszą wieńoową, do której 'wykonania pot,rzebna jest większa ilość drzewa, Pozostałe 'w terenie res21tJkizabytkówruchomj"ch i nieruC'homyoh 5ZJtuiki ludowej Ziemi Nyskiej, których dalsze istnienie jest zag,rożone ll1a skutek bmlku zrozumiienia ich wartości przez ludrność - w więk:sZJOścinapływową - należałoby zabeZ1Pieczyć p1'Zez ;prze,prowadzenie odpowiedniej akcji, obejmującej całą Opolszczyznę. Wskazanym przy tym byłoby rozbudowanie dr,r:iał6wetnograficzny.ch muzeów śląskioh oraz &tworzenie muzeum bUJdownictwa dl'ew'l'liianegJona wolnym IpOwietrzu, w którym ma,Deźć się powinny obiekty naj:bardziej charaikterYJstyczne, IPOZJbawiJoneobecmie opieki. Wydaje się, że najbardziej wskazanym miejscem d[a tego rodz'aju muzeum był.abYOlPoIsika Pa,sieka, ikitórej ~eren wykopaUsikowy włączyć by można do projlektowanego muzeum. Zor~a,~izlQwaJnYw 1948 r. dział etnograficzny E!kspozycji obejmuje 207 przedmlOtow z zaJkr,esu Isztuki [udowej śląsIkiej, -rozmieszczony,ch w 'trzech salach muzealnyClh o łączne' . h' .. ' ] pOWlerzc ni 77,5 m2• Na ekspozycję skła,da się ~zereg stna]ow ludowych oraz CZE:lpców, w~kazującYl\h :na silny wpływ stnaju l enesansoweg,o na <ks,taltowanie :się stroju ludowego w'si ny;skiej 'Dra,zakcen_ ~Ją~ych jego od.rębn~ć w :stosu,niku do ,stroju ludowego opolskie.go, pn.tdmckl:giO .'cz~ I-aCII~~llSkle.g.o. 'Znajdują,ce Isię w ekspozycji s:krzY'nie z motywamI pe]zazu .a~n.ltektonicznego, tYlpowego dla ,skrzyń 'ludowych śląskioh W~<łZ~]~ na sll.m.eJsze tu'taj niż gdzieindziej oddziaływaniesztUiki miesz~ czanSkIe] na WIes. Wi~oczne jest to również w podobnej dekoracji listwy ~a tal.~rze, pochodzącej ~ po:",. kozielskiego, wykonanej w formie swoistej In~rS]I ze sł'~~y o,d;powI'edmo przyciętej i rnaklejonej na malowarne farbą oJ.e}l1ą.,tło d:skl.Forma ula figur<łlnego z Trzebos:i'JOw.ickolo Nysy 'w którym. fIgu:ra sw. F1loriana związarnl3 jlest archi'tektoni'cznie LZ'eSlkrzy,~lką ula tWOIZąlCJa1kby formę sa rkofa,gową, jest różna od swobodnie postawionej w !przestrzem fOl'my uli ś'!ą'skich. ,Pra'wdlOlPodobrny'mwyda' . . ", , Je lSJ.ęrowmez, ze hardzo wcześnie bo już z koń cem X~']III~w., n.a.st~.ft)iłiO wYJpiemnie wyrobów garncarskich 'T;'awsi nYSkiej Pl'Z~Z ISllme ro:z'Wll}aJąCą,Się IPmdUJkcjębo'1esławi,eckich gauncarzy, dos,ta'rc~aJą:cy~ 's:V'01'Chwy,robów także ,i Wisi dolnośląskiej. Ciekawym również z.JaW!:s:kIemJest fakt importowania do 'wsi nyskJich malowideł na szkle z 'Qlkohc Kłodzka wz,ględnie z GÓrme~oŚląSlka. Stanislaw DZIAŁ ETNOGRAFICZNY ? ZachoWlane obiekty budownictwa wiej'Slkiego Ziemi Nyskiej zdają 'się OPOLSKJI,EGO W OBOLU (·ul.Św. Wiojdecha 7) W.e~s~oz:c.ji ,~ziału,.e:n~gl'aficznego Muzeum w Nysie pdkazano również fot.og.Iafle !koscł'ołow wleJ'sklCh, -kapliczek przydrożnych oraz zabudowań. Nalez.y przy 'tym 1P0dkreślić charakter)'lstyczny dla w,si nyslki1ej moment praWIe (Zupełnego b'I'aku drewniane,gobu!do"ViThiatwa klościelnego które ba'rdzo wcz.eś.nie z?stało wyparte przez liczne kościoły murowane. Są one tylko sytuacY]'nIe zwIązane ze wsią, !POdabn1e ja1k i 'bardzo :Hcme k<ł{Pliczki murowane, pochodzące p'rzeważnie z XVIII w. Ich fonna architektoniczna świadczy t~m: że s.ą 'to dzieła człornków cechu murarzy w Nysi,e, wykonane ll1a zam,owleUle 'WISI. Bar~zo nieliczne są także relikty dr,ewnianego budownictwa mieszkalnego, ktore w drugiej p,ołowie XViIlII w. zastąpione zostało budynkami murowalnymi, . na'wiązującymi a-a1czej do form architektury mieszczańskiej, a zachOWUjących t~lko pierwotny układ zabudowy gospodarstwa, skupionego woko~o po~worza oWYJdłużonej furmie prostokąta, z 'charakterystyczn~m Iroz~Iązamem bramy wejściowej ;postawionej asymetrycznie obok wJa.zdoweJ Ibromy, !MUlZEUM śLĄSKA Krwmarczyk ;. ••••• Muzeum w Opolu zostało założone w 1900 r. Mi,eści się ono w zabytkowym jedn!O!piętrowym gma'chu da,wniejsrzego Kolegium 1P0jezuickiego. Budynek nie jest .przy,stosowany ido lPotrzeb ffi'uzea'lnictwa. SaLki, 'Zwł<liSzcza na par'terlie są ciasne, nieustawne i żle ośw,ietlonę. Krążenie 'pUibliczności po wystawach jest utrudnione. Zbiory, składające się z okazów archeologicznych, etnograHcznyoh, przemysłu artYJstycznego, miej,sikich i przyrodniczych, pomieszczono w 10 salkach. Z tego etnografia zajmuje 3 sale parterowe. Dawniejsze zbiory etnograficzne zmalały wskutek wypadków wojennych Iprawie do zera. Dzięki ener'gii i 1l:oIekcjonerski'emu zamiłowaniu w zakresie etnog,r.a.iii b. dyrektora MUlZeum Opolskiego Józefa Obuchowskiego (zmarłego w stycmiu 1955 il'.) eikiSIPonaty'Zzakresu etnografii wzrosły w kilku la1tadl 1P0wojenny.ch do :li,cz:by mo oryginaJnych IOkazów (stan ze stycznia 1953 r.). P[,2ieważająca Hość 2ibiorów pochodzi z ró:ilnych stro.n ŚląSIka <)polskiego, a tylko nieliczne z Śląska Górnego, przy czym godne uwagi są liczne darowiz'ny mieJscowych roln~ków, składane za pośrednictwem ich dzieci, uczniów opolsikich szkół średnich, w których h. dyrektor Muzeum J.' Obuchowski był profesorem. Wyliczając poszczególne działy, zbtory etnograficzne ,przedstawiają się następują'co: rzbi'eradwo jest 'reprezentowane pr,zez grzebieniowate czerpaki, jagodniiki, w tym 2 hardzo !Jadne oIkazy Cli drewnianych zębach (z Jełiowej i Nowych Siolkowic, !pow. opolski). Narzędzia te wyst~ują jeszcze dość często, zwłaszcza w lPóŁnocnej, za:1,esionej części WIOjewództwa. Łowieckie narzędzia przedstawiają drewniane slapki i paści na szkodEwe gryzonie oraz żelaza na kuny i tchórze. �376 Z zakresu rybołówstwa poSliad,a MUZJeUm'PI'7JeSzło20 OSCl l oryginalny drewniany nawijak, owijanek, do wędek. Kolekcja ości jest sz'czególnie wartościowlCl, zawiera 'bowiem dawniej,stze i nows'ze. Plszczelarstwo reprezentują: dQbrze U'trzymaJIly ul kłodowy z To 1828, ul słomiany i liczne przybory, IW tym 4 ró:żme podkurzacze gUnial!1e, dziurkowany garnek gliniany, cedzitko do miodu, 5 odmian prymitywnych klatek na matki pszczele, korytko do podkarmiania pszczół, dawne noże do wyrlZynania woszczyzny. Z zakresu rolnictwa Muzeum posiada niemal wszystkie ważniejsze narzędzia: kołlkoware i łOlp;atlkiO'watesadzo ki do .sadzenia roślin, radła drewniane (~ sz't.), bronę 'beleczkową, sierpy, kosy {2 \Szt.), c€IPY (.3 szt.), babkę stołeczkową do 'klepania kosy, oryginalne duże widły dwuzębne z łukowa_ tym kolcem do łUJbinu, widły trójzębne do nawozu, młot drewniany do of{lIZbijania grud (Narok, pow. Niemodlin), kołek do wiąZ!ania snopów, kolekcję dreWillianyoh i rogowych baniek n(l. usolki, czyli lOSe1nikÓ'W,kłodę zbożową, kosz be'c2kowatyna 'zboże i miavki zbożowe, tz.w. wirteliki (w tym okaz dłubany z pnia). . Równie liczną grupę stanowią przybory do przygotowania pokarmów, jak 'cha'rak;terystyczne kolis,t.e łyżki do ma'sła, chochelki, mątewtki, łopaty do chrleba i koloców, grzebla drewniane, niecki na ciasto (używane także do kąpania niemowląt), koliste i podłużne koszyki; plećki chlebowe wykonane ze słomy lub korzeni sosnowyCih (ŻYlTkQwice, pow. opolski), czerpaki na mąikę (w tym Ib. ciekawy duży okaz o łódJlwwatym :k,ształcie E GrUJdzic, !pow. opolski), drabinkowe IPra'sy na ser, maselndca, dziew, stępy do tłuczenia kaszy, poganki, żaDna i liczn.e zdobione furmy na masŁo (!prostoikątne i okrągłe), tzw. pólfontki. Narzędzia do obróbki drzewa reprezentuje kobylnica, kilka różnych strugów i aiosła, dlubouk, jeszcze dość powszechne na Opolszczyźnie. Z zakresu obróbki włókna i tkactwa istnieje komplet narzędzi, a więc' I:omka (międ,lica), ciel'lice (3), !Szczeci, przęśłJ;ce przysadkowe i stolecilwwe (także malcrwane), iSlPOra kooekcja wrzecion z ,plTzęślikami (m. iln. glinianymi - wrz,eciona były do niedawna używane na .Śląsku Opolskim), moto'widła (jedno z 1778 .r.), koło'\\llrotki, kołowroty do nawijania cewelk (2 ,szt.), snowadło iZ 17,9'9 r., wreszcie warsztat tkaoki poiZiomy. Żywotne na O!polSiZ'czyźnie!plecionkarstwo jes,t r€ipreilentowane przez pLećki, miaJ'ki oraz beczkowate kosze na zboże i pierze. Naj'bardziej wa'rtośiCiowym i Irzadkim jest 2Jbiór strojów, obejmujący pięć kompletów kobiecego stroju opolskiego, ze starymi SIP'Odnicamiraskami lub mazeLonkami i haftowanymi ba,rv\i'll1ielajbikami, opLeckami lub zwierilchnią jupką, szpencerem lub kabocikiem. Poza tym uwa,gi ,godne są osobne częśd stroju, jak stary kabocik kobiecy (kaftan), rzadka czeJ'wona kamizelka męska itp. Do celów porównawczych posiada Muzeum komplet męskI i ,kobiecy stroju Górzan z okolic Tarnowskich Gór, sąsiedniego terenu gór- '377 nośląskiego. Tę nader rzadką, unikatową wprost kolekcję uzupełnia piękny zbiór dobrze utrzymany'ch 7 ,barwnych CZ€ipCówopoLskich z kwadratowym denkiem poty.li;cowym, 3 tiulowe CZ€lPcez białym haftem i 1 płócienny haftowany (te oS'tatnie z pow. Istrzeleckiego), dalej ,wianki weseLne druhny i panny młodej oraz koffiiPlet bal"WllYoh'wstążek do czepców opolskich. Ze sprzętów domowych Muzeum posiada łyżniki, 2 listwy na tulenze i 5 polichromowych 51klT'zyń wianowych. Środki ik'Omunillmcyjnle iLustruje jedynie uprząż, mianowicie jal'zmo podwójne zdobione, jarzmi'ce pojedyncze na kirowy i jarzmiO POdusZlkowe nowslZego typu dla wołu. Przoomioty lObrzędowe są reprezentowane przez 4 'koirony żni1wne, cha_ ralkiteryls1tYCZ1l1·e dla Slą:sika OpoLs1kiego, i Siporą kolekcję kraszanek, następnie pierników (w odlewach) oraz zdobnych form .piernikarskich. Więlks'zośćokazów wysta'wiono, j.alk już ws!pomniano na początku, w3 salach, stosując ,zwylkly układ sysremaiJ"CZI!1Y.W pie,r'wszej :salce pokaz.ano n:,a,rzędzia zbiera1ckde, łowieckie, rybackie, IpSlZczelarsikie, rolnicze, u(prząż, przybory do przygotowywania pokarmów i Tlarzędzia do obróbki drz€IWu. Druga zlawiera narzędzia do obróbki włókien i ,tkactwa, a 'w nawiązamu do tego :trzy kom!plety strojów Ikobiec)"lch oiP'oIskich, jeden GÓ~'zanUd if·ragmenty O'cizi€żyopolskiej. Sala trzecia obejmuje Ireslztę stI'ojów (w tym 2 kompUety kobiecych strojów opcd&kioh, .a J męskiego stroju GÓ1~zralna z okolicy TarnowS'kich Gór), dallej azepce, wstążki i 's,troikii weseLne, z Iko:lei następują obrzędowe korony i:ni'W'ne i acroslZlOnki.ca~oś.ci do'pełni<óljąmaliO'wane skrzynie wianowe, a na ścianach Hstowice :z taler,zami (fabrY'cznego w)"lrobu) używanymi przez lud. Na wYis1:a:wachbrak ma terialtt ilttstracyj;negQ, który by orientował mI!1iej świadomY'ch .zwiedzającY'ch w f'UJn:k'cj,ach lu:b rozwoju narzędzi, sprzętów Hp. Zmagazynowano tylko nieliczną i10ść eikJSIPOnra.tów, bowiem Muzeum nie posiaida od[JIowiedniego pomies.zczenia na magazyny. Jak wynika z opisu, kultura, zwłaszcza materialna, Opolszczyzny jest w okazach dość wszechstronnie TepreZJ€'ntowana. Uderza jednak brak ceram1iki, !która na tych teren'ach jest, nie9tety, już bardzo rvwdko spotykana; z dziedzinys.ztuki ludowej braik okazów rzeźby i malarstwa, które jeszcze znajdują się w terenie. Talk samo nie 'vv'szystkie 'I'elikity dawniejszych obrzędów ludowy,ch, występujące ,na ŚląSIku Op-olskim, są przedstawione w Muzeum. ,Muzeum powdn<no zalożyć all'ohiwum fotograficzne, rysunków i ilI'1l1ych mater'iałów etnografi.cznych, które są 'potrz'ebne przy urzą'dzaniu w)'lsibaw, nie mówiąc już o wartości naukowej jaką przedstawiają. Na iPodstawie istniejącyeh już 'zbiorów moima by urządzić 'bardzo interesującą 'wY'S,tawę tka'Ctwa i odzieży w rozwoju historycznym na terena'ch .O,polszC'zyzny, a dużą 'pomoc w tym względzie mogą stanowić znajdujące się w Opolu ekspona ty archeologiczne, dające świetną IPIOdbudO\vętakiej ekpozycj i. N'ader �379 378 ciekawa była'by także w.l'stawa rozwoju narzędzi rolniczych, budownictwa drewnianego istniejącego jeszcze na tej ziemi itp. Nadmii.enić wreszcie wypa,da, że wiele okazów kuJ.tury ludowej Śląska OprolislkJego Thawiązuje ,tak fonnami użytkowymi, jaik też artystyoznymi do kll!ltUlfYMałopols1kiczy Wielkopolski, a także do kulturyogólnQpolskiej lUl':J słowiańskiej. 'I1ezwiązJkii uwypulklone iIlia odpowiedniej wystawie ujawniły naocZJnie odwieczną łącmloŚĆ kultulI'a1ną 'śląska OpoLskiego z Macierzą. Aby dział etnogmfiocz:ny mógł wy!koTIlać te zadania, musi 0iI1 otrzymać znJacz:nie obszernliejStZe i dogodniej!sze IPOmieszczenia, a opiekę nad nim 'winien objąć fachowiec etnograf. Dobrze prosperujący dzil<łł et,rrografLczmy :spełniałby wówczas także wiele innych ZJadań kulturaLnych oświatowych na terenie woj. o~()lsk'iego. Longin MaLicki MUZEUM W RACIBORZU (uL Gimnazja1nla MUlzeum w iRaciborz u :posiada dwa d,rugie !piętlro () (pQw,ierzchni ,221 m2 jest etn;ograJ'i'cmlą !pt. Kultuna Ludowa Ziemi Ogólna :limba e:kiSIPonatów własnych 1) budynki. W jednym z nich całe przeznaiczone na stałą wystawę Raciborskiej. wynosi 5'(31, w tym wgzagadni.eń: Obróbka surowców P.roly-gotowanie pdkarmu i przechowywanie Sipr:zęty domowe Pszczelnictwo i bartnictWlO Łowiectwo i ry1bołówlSitwo Uprawa roślin TransIPort i komuniamcja Ubiory ludowe . Sztulka ludowa . 9'5 żywności 1212 58 33 23 43 14 91 :J2 Więlksizość elkSIPonatów etnogra:fiiaznyah ZI!1ajdujących się w Mu.ze~m w Raciborzu została zakupiona w latach 1949-1955. Pochodzą one z powIatów: .radborskiego, głuJbczyClkiego, rybnickieglO, kozieLsiki,ego. Wł~snyC1h badańetnog1rafi'C'lXlych Muzeum 'IlIie prowadziło, jedy;n~e brano udzi'ał w ekspedycjach etnograficznych organizowanych na tereme powiatu l'adOOl1sildego pr.zez prof. Mieczysława Głady'5iZ<a. . Z racji urocrzystoś'ci dzieslięciolecila wyzwolenia Raciborza uruchomIOno w maI'CU 19'515r. w glównym budynku Muzeum c,zęść wystawy pt. Kultura Ludowa Ziemi Racibor,skiej, a mianowicie: rolnictwo, fragmenty izby raciborskiej, ubiory ludow,e i sztukę ludową. W kwietniu 1955 r. został opracOVv;anyprzeze mnie s'cenariuscz wystawy czasowej pt. Budownictwo lAA.. dowe na Sląsku celem eksponowania jej, najpiervi w Muzeum w RaCiborzu, później jako wystawy objazdowej. Inwental'yza,cja zbioró\v zostdła za,kończona w 1954 r. Biibltioteka Muzeum posiada 5-6 t. z zakresu etnografii i sztulki ludowej. Archiwum Muzeum nie pos,iada. Publikacji nauikowych również nie wydaw<J.ło. Między 19'53-1954 r. w Muzeum ro2Jpoczęto organizować wystawę stałą Kultura Luidowa Ziemi Raciborskiej, do Iktór,ej Iscenariusz został opra:~owany przez pI'of. Gładysza. Organizowanie wystawy zostało .przerwane na skutek prze(plrowadzonego kapitalnego remontu MuzeUm. Wystawa obejmujie następujące Z/agadnJenia: a) Izbieractwo, łowiectwo i ry.lbołówstwo, b) ipSiZCzela<rs,tWD,c) 1'1()1!l1ictwo, d) przygobowywalIlie pokarmów, e) hodowla zwiel'ząt, f) ,obróbika SU'f<O'wców;kowalstwo, obróbka <ireWlna, obróbka lnu i wełny, przędzenie i tka'nie, g) buodoWlnictwo, h) ubiór radborski i sprzęty, i) scztulka ludowa. Prace techJllicz:no-k1onserwatOl'rs/kie IProwadrrono we wlalSnym zakresie: nalPrawiano 32 eksponaty or,a2 przeprowadzono Ikonlserwację 11 eksponatów sztuk,i ludowej. Dwa obr,a:zy otl1zymaly ikonserwację w PKZZ w Warszawie. Prac dydaktyćzno.,s'lJiołecznycrh Muzeum nie prowadziło ze względu na brak pracowników. Praktyki muzea~ne również nie odbywały się. WS(półpraca z innymi muzeamI! obejmDwaba Muzeum Górnośląrs/kie w Bytomiu oraz MUZJeum w Gliwicach. Muzeum ma: duże trudności w pracy z powodu małej Hood iproacOWJlików. Brak pracowników naukowych. Brak kredytów na wyjazdy w teren oraz na zakup 'eksponatów. Wadliwe jest przyłączenie Muzeum w Raciborzu do Muzeum Okręgo'wego we WrocłaVv1iu, gdzie iostn'ieją olUipełJniehl!ne zagadnienia, choci,aŻlby ,pod względem składu ludności. Na ,terenie powiatu lI'acibarskiego ~ są;sliadujących z nim powiatów znajduje się ludnQŚĆ autochtoniczna. Historycz,ne !Ciążenie Ido ziemi Ikrakowslkiej 'i połącze!l1ie ha rdZ!o ścisł,e z GÓlrnym ,Śląls'k'iem decyduje o <charakterze ,tego ,regionu. Muzeum w Radbor~u 'Winno !przede wszy.lstikim <dążyć do grUiIltownego zapoznanJia 'się ze EIPOSOloomżyda i pracy obecnych i dawnych mieszkańc6w tuiej'szego powiatu; wil11iIli() jak najlszybcjej :znależć fundu:SiZe na zaku_ pienie ginących okazów cha~'akterystj'1cznych dla kuiltu.ry luJdności miejscowej. Halina Urbanowicz Woj. poznańskie MUZEUM W KALISZU «ul. KościUlszJk:Ii. 12) Muzeum w Kaliszu było 'w lipcu .195'3'r. pl'zeniesJOiI1e rz;,gmachu Ratu:sza do nowego budynku dwupiętrowego przy ul. T, Kościuszki 12, który został pl1zez Prezydium MRN w Kali'sZ!u 'Przyznany na wła'sn'ość MuzeU!IIl. W budynku tym Muzeum w Kl<łlis'zu obecnie zajmuje część parteru i I piętro, gdzie zm~gazynowane są wStZystk;e jego zbiory. Od 'l maja 1954 r. Muzeum �380 w Kaliszu w nowym budynku uruchomiło na parterze jedną dużą salę wystaw czasowych (ok. 100 m2), w której co pewien czas są urządzane wystawy czaSCJlWe100 poka,zywane wystawy objazdowe. lVIuzeum w Kaliszu ,posilada następujące ,zbiory etnograficzme: Cerami'ka - ok. 2i5 ISizt.różny,cih naczyń glinianych z cr'óżnych stron Polski (Sie_ radzkie, Małopol'siki illp.). Odzież - kompletny ubiór dziewczęcy i kobiecy z Dobrzeca pod Kaliszem (rekonstrukcj:a niezbyt udana) i 4 czepce z wsi Kościelnej i Dobrzleca /pod KaJliszem. Inne - ok. 15 ,szt. pi\Sanek z \Podola (ZSRR), 1 skrzynia wyprawna z Sieradzkiego, 2 obrazy olejne na płótnie w ramaoh, przedistawiające ch~a z Dobrzeca pod Kaliszem w stroju ludowym :zimą i wnęwze 'chaty sieradz!kiej oraz dz;iewczynkę l~iec!Jzącąprzy koło-wro1lku. Bada!nia muzealne w zakresie etnografii nie były dotychczas prowadz'One. Wystawy. Od 1 czerwca do '3'0 lilPca llł5:4 T. gościła w Muzeum wystawa objalzJd:owa państwowego Muzeum EtnograficzJnego w Łodzi, pt. NlaczynJi>a w kultu,rach Ludowy,ch. Wysta'wa ta była C1Zynnaw Kaliszu '53 dni. Ogólna ilość zwiedzający,ch wyno:slila 1B'95 osób. Po,siadane zbiory etnograftczne 'zas,1Jały zinwa'1,tary:zowane !prowizorycznie jesz,cze przed kilkoma laty i nie posiadają kart katalogowych. W ibibiliotece muzealJ.nej 'zmajduje się 2!aledrwie kil'kanaście pozycji' publikacji z !Zlakresu etnografii. Archiwum zzakITesU' etnogra:llii Muzeum nie posiada, żadnych publikacji z tej dziedZ'iny MUlzeum :nie wydawało. Prace o~'ganizacyjne, Mu'zeum w Ka1ilszu n-awiąmłio kOTlitakt z Zespołem Pieśn i Tańca Ziemi Kaliskiej, który czyni poważne badania na razie w najbliższejokohcy Kall's,za i 'poszukuj!e 'strojów, pieś'ni i tańców regionalnyah. Gd)'!by tutejsze Mueeum mogło otreymać chociażby ibardzo sk,romny fundws:z na zalkup prze!dmi'otów etnoga-aficznych oraz niewielkie kredyty na '\vyjazdy w ,teren, byłoby je3'zcze mOŻJliwe zehranie resztek zani'kające.go stroju ludowego w !powiecie kalJiskim, jak również p.ewnych sprzętów czy narzędzi pracy. Sprawa ta jest pa1ląca i wymaga niez:włoezmego działania, ponie'\vl<lżocałałe relikty etnQgraficzne giną obecnie w bardzo szybikim tempie. Sytuacja na tutej'Szym terenie, jak i w sąsiednich powiatach jest biardrzo poważna i bard'Ziej ,g,roŹillaallliŻieliw innych ciroliaach Polski, ~dzie jeszcze w większej mierze występ.ują śl:ady kultury ludowej. Prac techniczno-konserwatorskich w, Muzeum nie wykonywano, W zakresie prac dydaktyczno - społecznych zorganizowano jeden publiczny odczyt dla mieszkańców K'alisza o ochronie zabytków kultury ludowej, który Ibył wygłoszony w 'lipcu. 1954 r. przez ob. D. Mikołaj:czyka, instruk1oraspołeczno-oświatowego Muzeum Etnografioznego w Łodzi. Praktyki muzealne w 1utejszym Muzeum nieorlbywały się. Muzeum w Kaliszu wSlpółpracuje z Muzeum EtnograficZ:l1ym w Łodzi, które udz'iela pomocy w organizowaniu skromnego działu etnograficznego i stałej ekspozycji Muzeum w Kaliszu, 381 Obecnie Muzeum rw Ka'liszu zasięgiem 'swoim obejmuje 9 iPOwiatów: :kaHs1k'i,turecki, kolski, konińSki, jamcińlski, ostrowski, krotoszyń'9ki, ostr:zeszowslki i kępiń'Ski. Muzeum w Kaliszu jest 1J<Tojektowane jalko muzeum regio:nalne w najszerszym tego :s~owa [pOjęciu, czyli iPOsiadać ma działy: archeologiczny, e1mograj1jcZll1Y, hJistorY!czny i przYiTodil1~ozy. Wacław Klepandy MUZEUM W LESZiN1IIE (R)"nek 1) , o' Muzeum w Lesznie zajmuje za'bytkowy IbudyneJk dawnego RatUlSza lesznia'ńsikiego. Nie posiada 0:110jeszcze otw~rtego dzi:ału etnograficznego lecz !POukończeniu remontu budynIku jedno !piętro '(B:id:użych 'Sial)ma być 'przeZIlaozone dJ1a działu etnog,rafic:znego nalszego r,egionu. Ch'Wlilowo kierownictwo lVIuZ!eumjest zajęte gromadzeniem eJksponatów, gdyż zebrane dotąd zamyikają 'się w skI10mnej Hc:zbi.enieoo ,ponad 2'(}O sztuk, (pochodzących z województ!\v!a poznańskiego i zielonogól~Sikiego, oraz 2: IsztuM z krajów pozaeuropejskich. Eksponaty polskie dlatego pochodzą z dwóch województw, gdyż tel1ein dlZiałalno.ś'ci na'S'zeg1OMuzeum obejmuje w województwie po_ mańs:kim powiaty: leszniań'Siki, l'aWlic!k'i,,gostyń'Slki, koociański i wolsztyń~i, a rw woj. zieloonogól'skim /PO'Wia;twS'CIho\~i1SJki. Muzeum :nasze prowadzi na małą '9k'a1lęzakrojone etnograficzne bada-, uia terenowe na obsza,rze wyżej wymienionych powiatów. Prace inwentaryzacyjoo-,kataIogowe działu etnografioznego jeszcze nie są rOZJI)oczęte.Bibioteki etnografioznej I<lniteż archiWUJlIl Muz'€um nie posiada. W kO!I1!pletowan'iu il1a'sz)"chzbiorów etnograficZllY'ch j'ednąz najwięmszych trudności stanowią zJbyt małe fundusze na zakup emslPOTIatóworaz ,na wyjazd w teren, I tak na przY'kład powinnJiŚilTIymieć chociaż po j1ednym komplecie strojów lUJdowychz !pięciu odmian występujących nJa nalS'zym terenie, latle nato :brak środków - podobnie ma się nzecz z Za;KUi.0eminnyoh [POwa:im:iejlS'zych eJmąoonatów. Sprawa rwyjaZldów w teren źle się 'Przedstawia, g!dyż suma na nie przeZllllaczo:na stanowczo jest zbyt mała. Muzeum nasze jest muzeum regionalnym i powinno reprezentować swój region, a więc w n8JSzych '2Jbiorach etnografia na:s1zego terenu winna być ~ecjalnie :liczmie ,reprezentowana. Gro.madze:nie zabytków !kultUlry ludowej na ·całym naszym tereni'e należy do 'spraw bardzo. pilnyoh, gdyż i,lość 'ich gwałtownie maleje, tak że na przykład w niektórych miejscowościach są już 1yl1oowspomnienia, że kilka lat temu parę osób nasilo jeszeze dawne stI"oje ludowe. Stanislaw Chmielowski �382 383 się <:la}szem<lgazyny etnografkzne wierzchni 106 m". DZIAŁ KULTURY I SZTUKI LUDOWEJ MUZEUM NARODOWEGO W POZNANIU oraz . k 'pracowl1la ustasza, dkaz~biory e.tnolgraficzne Działu K-ultury 'i Sztuki Ludowej ow orygma nych i 40 modeli, razem 0061 przedmiotów. (Rogalin, pow. Śrem) Dział Kultury i Sztuki Ludowej, jako jeden z działów naukowych Muzeum Narodowego w Poznaniu, mieści isię w Oddziale Muzeum Narodowego w RogaIinlie, !pOW.Śrem. Oddzi:ał w Rogali<I1ie:pod:lega Dy,rekcji MUizeum Narodoweg'o w Poznaniu, Al. Marci;n!kows;kiego 9. P o d z i a ł r z e c z o w y z ,b i {)rów Zbieractwo Lowiectwo Ry;oołówstwo Ho<:lowla :zwierząt • . Ba'rtnidwo li PSzczelarstwo Rol<11ictwo Dział Kultury i Sztuki Liudowej iPosiada w RogaHnie magaz~ny i ekspozycję etnograficzną (Sprawozdanie 'Za 1953, 1954 r.). Ekspozycja ta mieści się w wybudowanym w'1910 r. osobnym pawilonie (ryc. l), pr.zeznaczonym Przygotowywanie pokarmów i przechowywanie Obróbka drewna, kory, wici, sromy, trzciny itp. ,... ObróllYka włókna (l<11u,!kmJopi, wełny itp.) Obróbka SiU.rowców';zwierzęcyah (kości .rogu, skór, włosia itp.) Ohróbka gliny, !kamieni, Ikruszców Fa nbiJa r stW1Q Odzil€Ż, strój i ozdoby Bu down ilctwo Sprzęty doanowe (meble, ,przyrządy i-flp.) Transport i ikomunika.cja . Sztuka Iudowa {w tym hafty, koronki, tkactwo, ganl1Cal1stwO}. Instrumenty muzyczne Zabawk<arstwo Pnzedmi'oty obnzędowe Miary li zn<alki Razem Ryc. 1. Muzeum Narodowe w Poznaniu. Oddział w Rogalinie. nowanie wsi w WIelkopolsce. Fot. L. Perz o łą.ezneJ· po_ Budownictwo rozpla- oa pomiesZC'zenie dla galerii obrazów Edw<H·da Raczyńskiego. Pawilon ekspozycyjny obejmuje5 sal z oświetleniem górnym, o łącznej poWlierzchll1i 440 m", jedno -pomieszczenie magazy'nowe o powierzchni 14 m~ i prz-edsionek o powierz-chni 48 m~.Pawilon ten iPołączony jest osobnym .k·oryiarzem z p.alacern, w którym mieśCi się ekspozycja rzemiosła artystycznego i dokumentów myśli Ipostępowej. W skI1zydle pałacu Dd strony dawnej galerii wajdują P'odział z WOjewództwa zbiorów poznańskiego zielonogórskiego wrocławskiego opolskiego katowickiego krakowskiego kieleckiego łódzkiego z'e względu obejmują l 2 62 11 13 90 87 53 54 16 318 7 430 18 64 14 1392 26 1312 60 11 2861 n>a IPo.chodzenie 1036 114 5 3 41 78 13 18 2821. �384 385 bydgoskiego warszawskiego białiostookiego luJbeLskiego . rzeszowskiego z miejscowości 18 114 8 8 2 81 bliżej ;nie znanych Razem z Polski z linny>ohkJrajów słowiańskich . z niesłowiańS!kioh krajów europejoSkicll z krajów pozaeuropejS'kich Razem zbiorami, znajduje się artykuł o kapliczce noga, należącej do .z·biorów rogalińskiah. I św. Rozalii z Grabo- Jednoosobowa obsada Działu inie 'sprzyj,a więlkszemurozros'towi ZJbiorów ,czy 'rozbudowaniu ekJsiPozycjlLCały wysiłek idzie w tej chwili w kierunku ujęcia izbiorów 'w katalogach i kartotekaich, żeby je uQJrzystępnić nauce. 1i539 17!8 21 '1120 2858 Dział Ku1tury i Sztuki Ludowej IProwadzi włais:ne badania n:ad rzeżbą ludową w Wielkopolsce. :IDIDS<pOzy,cja rogaliń'sika obrailuje Ikulturę i 'Sztulkę ludową WieHmpoliski i Ziemi Lubuskiej. W 1953 r. Dział zorganizował wystawę czasową "Wsp6ł'Cilesna Wycinanka Kurpiowska" dla muzeów podopiecznych woj. poznańskii'ego i zielonogóI1S1kieg,o. Wszystikie eiksrponaty ujęte :są w rejestmch, a częściowo 'WlPilSanezostały już do kata·logu ,głównego. W kartotece rzeczowej zabytków ujęto dotąd 500 obie/któw. Praoo nad lkataU,ogQwaniem jest utrudniona z powodu brakru wielu metryk do .z;biorów, rewindykowan)"Ch i przejętych. Dział nie (pOsiad!3 własnej biblioteki, a tylko wydzielony z biblioteki głÓwnej !kLS'ięgozlbiórpoda:ęozny. KlsiąiJki I() treś·ci etnograficznej stanowią w IbilbJiotece głóv.mej nikłą cząstkę {ok. ;200), gdyż bi'blioteka nastawiona była na kompiletowanie wydaWlIlictw zzaIkresu sztuki. Wobec faktu powsiania w 194'9 r. działu Ikuliwry i Isztuki ludowej b'rblioteka na1stawiła się na uzupełnianie również Iksię~o2!bioru etnograficznego. Dąży :się do zebrania przede wszy;stikim publikacji odnoSlZą;cych się do etnografii Wielkopolski i Ziemi Lubuskiej. Z wydawnictw ciągłych kompletuje się ,,Lud", "Polską Sztukę Ludową" i "Atlas Polskich Strojów Ludowych". Bieżących czasopism zagrankzmy·ch Dzii3ł nie posiada. Osobnego arohiwum Dział na 'razie nie prowadzi. Zgromadoono pewną ilość Jotografi;i, głównie doty.azących ubiorów, ale ntie są one jeszcze ujęte w rejestr. Negatywy lPl'zechowuje 'się 'oentrailnie w archiwum fotogra.ficznym Mu,zeum Na,rodowego ,w Poznaniu, gdzie <prowadzi się ich rejestr 'Pozycji €tnografi,cZitly;ch jest około lOO. W 1952 r. Muzeum Narodowe w Boznaniu w IserH przewodników po Jego Działaich wydało ilUlstrowany przewodnik, iktóry Opr!3,oował ikus,tosz DZJiału Kultury i Sztuki L'Uldowej, mgr Stanisław Bła1sLczyik.RozslPrzed,aż prowadzona była w 1953 i 1954 r. Nakład w 1955 r. nie był jeszcze wyczerpany. W Studiaoh Muzeałn)"Ch w t. 2, IW wydaw<nictwie Muzeum Narodowego w POIZrla.niu,zamie.szczającym QpraooWlania nauikowe związane ;z jego słupowej , i: '. " .:). Stałą troską Działu jest konserwacja zbiorów. Dział nie posi'ada wła's[)ej rpmco\\lJli konserwaronskiej, korzysta j'€dnak w sposób wydatny z usług zes<połu IPra'co\vni konserwatorsklich, mieSizczących ,się w gma'chu centrali 'W Poznaniu. W IPra·oowniach tyoh i na miejscu w Rogalinie, ,systemem ,zespołowy.ch wyjazdów konserwa torów różnych :5IPecjalności, dokon,ano konser<wacji niektórych rzeźb prawie wszystkich obrazów i zmacznych ilości <przedmiotów Ikultury materialnej. Z powodu trudnoś'ci teahniczny;ch ni'e została jeszcze należyoie pr:zeprowlaidzo<nakonserwacja tkanin. W ,pa:a,~y'srpolec:zno-dydaktycznej stosu,je się oprowadza.nie po zbiorach or8.lZodczyty i prelekcje, 'W tym względzie współpracuje ,się także z PTTK w ramach 'slzkolenia <przewodników terenowych i w ramach ochrony zabytków. W Rogalinie odbywają praktyki studenci HKM Uniwersytetu PoznańsIkiego. Poikoje nocleg·owe umożliw/łają dłuż'szy 'Pobyt na miejscu. Dział Kultury i Sztuki Ludowej utrzymuje !kontakt naukowy z Zakładem Etnografii UP i z Polskim Towarzystwem Ludoznawczym. Kustosz działu ,bienze udział w badaniaoh terenowych, IProwadzonych celem gromadiZeIlliamateriałów dla P'o1skiego AUas.u Etnograf,jJcznego. Praca Działu jes,t ograniczona nie tylko z powodu jednoosobowej obsa,dy. Hamująao na roz'wój dzi!3łu 'W[pływa też faikt, że Zlbiory mieszczą się w Rogalinie, a nie w POZ1naniu.Utr'udnia to heZlpośredni kontakt z zainteresowanymi instytucjami naukowymi i IkulturaLnymi, które chciałyby rruieć dostęp do [zbiorów dla celów naukowych czy dydaktycznych. Brak iZJbiorów w P,oznaIlliu vdczuwają ,szczególnie studenci etnografia, kierownicy świetlic, czy wreszcie CPLiA. Przeniesienia zbiorów do Poznania domagają się już glosy SlPołe-czeństwa i znalaJZło to m. in. swój wyraz n-a przedwyborczym zabraniu dyskusyjnym K'omitetu Frontu Narodowego w lis{opad'Ziie 1964 r. Sprawa ta będzie mogła ,być rOZJWiązaiIlajedynie przez wybudowanie lub adaptowanie odrpo\\riedniego ,gmaahu w Poznaniu. ZbJo.ry etnograficzne rpoznańSlkdegoMuzeum Narodowego winny obrawwać kul:urę ludową całego poLskie.go obszaru e Lni'Cznego, ze szczeg61nym uwzględnieniem regionu wie}kopoLs,kiego i lubuskiego. Zbiory o takim zakres,ie są w Po:zna:niu potrzebne choćby z uwargJ na tuteJsze środowisko uniweI1syteckie, które posiaJda znacZlIli'erozbudowane Zakłady Historii Kul_ tury Materialnej. Poznań ,posiaida jedynie z;biory archeolog1iczme, odpowiadające wymogom poważnego środowi'ska naukowego. Zbiory etnograficzne 2, "Lud" t. XLIII �386 387 o 'charaGl:terze !regionalnym n,ie byłyby właściwym odpowied.nikiem zJbiorów archeologicznyoh. Poza Poznaniem zbiory etnograficzne, i to o charakterze regionalnym, winny posiadać muzea w Kaliszu i Les2Jnie, gdzie powstały już zaczątki takich 2Jbiorów. Należałoby umożl~wić powstanie ple'cówek muzealnych typu regionalnego również w Gostyniu, Szamotułach i Koninie 1ub Kole, zwłas'zc:za że w tych miejscowościach występowano już z inicjatywą w tym kierunku. Muzeum !swego nie ,pos:eda GnieZiIlo. Zorganizowano tam tyLko ek'spozycję ilustrującą wyniki badań wykopali.skO'Wych Stacji Archeologicznej Instytutu Hi$t<JrJ~ Kultury Materialnej PAN, prowadzony,ch w GnieŹJnie iLednogórze, Rezr{)zumiały jest fakt, że miasto {) bogatej tradycji, leżące ne licznie uczęszceanym szlaku turystyczmym, nie wbiega się o posiadanie muz,ea,lnegoz,tlioru, który by odzrwierciedlał problematykę ,hi;storyczną i etniC'zną reg'onu. Dział Kultmy i Sl2ltuki L.udowej pozlIla:1isikiego Muzeum Narodowego, który nastawiony jest na gromadzenie przede wseystkim e.>ksponatów z terenu Wielkopolski i ziemi Lwbll'skiej, W:lIlien posi:adeć zbiory z całego obszaru obu tych ziem i w miarę możności w ,różnych ilośdaoh ze wszystkich powiatów. Dotychcza1sowe zb:ory nie odpowoiadają temu postulatowi, większość o'biektów r;Gchodzi z ,połudlIliowych i zachodnich powiatów województwa pomańskiego o'raz z pogranicznego ob=ru ziemi Lubuskiej (pow. M-iędzyn.e'c:z, Sulechów, Głogów i Ws'chowa), Na taki LSIkładek:::IPonatów złożyły się warunki pracy kolekcjonerskiej roku 1949, roku powstania zbiorów, tego roku, w którym dysponowano odpowiednią kwotą na zgromadzenie eksponatów. Późniejsze lata nie wyrównały dysproporcji. Na terenie wojewóÓJztwa zielonogórsk.ego ma cenne :zbiory etnograficzne Muzeum w Międzyrze,czu, ale tylko z ter'enu swego powiatu. Bralk zbiorów etnograficznych w Muzeum w Zielonej Górze jest poważnym manlkamentem. Muzeum tamtejosze powinno posiadać zbiór ilu:strujący cało.k'slztałt etnicznej problematyki województv,<l, ze Is:zczególnym uwzględnien'em obszarów, zamiesZtkanych w zwartej mas'ie ,przez autoohton60w, którzy znani są z przywiąza1nia do polskdej kultu,ry ludowej. Postula't przebadania etnograficznego Ziem Odzyskanych podkreślano, jak wiadomo, na zjeździe poznańSikm PoLskiego Tow. Ludoznawczego w roku 1950 i wydaje się, że rezultatem takkh ba.dań winny być nie tyLko poważne ilości notatek terenowyoh bada'czy, ,gromadzone przez redakcję Pol'skiego Atl<lJSUE)tnograficznego, ale również zbiory okazów, któ,re powstawać winny w muzeach równolegle z rejestrami wi'adomości o nich i o faktach. .Test to problem, który domagIa się QJSobnegQ,wyczeI1Pującego omówienia. Tu tylko chcę podkreślić, że nigdy nie będrziemy mieli dobrych wiadomości n rpgionie, jeżeli ich nie będziemy mogli kOlnt1'101owaćza pomocą materiałów rzeczowych, zg1'1omadzonych w muzeach. Muzea Ziem Odzy,skanych winny gromadzić poza tym przedmioty kultury materialnej, ;Pl~zywiezione prz.ez pnzesliedIeńców, nieraz bardzo teriały te Iskazame ISą na zagrodę. cenn,e. W POdobnych ' warunKach ma- Społecz.eństwo :poznańskie żywo interesuje IS'ę nie tyLko spraw stępnienia z/bLorów reg,ionalnych lecz ' ", . ą uprzyzeum n l . ,rowmez siPrawą prOjektowanego mua wo nym powIetrzu (muzeum skansenowskiego) Wiado . " wotnie mówiło ' . •..... . . mo, ze pler. SIę o UiLWorzen:u skans'enu w1ielkopolskiego w R g l' . Pf1Zocrw!ko budowO k o a, tnIe . . ' . ' Ie iS ansenu w Rogalinie :przemawiają: trudny dojalZd ~ew~rUlnlkI tereno~e .(,zabytkowy chara,kter obj'ektów ,przyrodniczyoh, podgiaJąc.~ch ochJrome, l częste zal~wy terenu przez wody Wa,rty). Z olecen'a dyrekcjI M~zeur.n Narodowego kustosz Działu zwrócił się w spr:wie w;bor~ o~po~Iedmego_ terenu pod skansem, z konkretnymi propozycjami, ~o w,oJewod;zk,ego kon",'erwatora zalbyt"ów i d k ;, ~k' h W . '" A. ,o . ompe.en;.nych władz miej_ .~.'.c. Cz.aSlleWIZJI lokalnej w dniu l lipca 19,53 r. zwoł:aneJ' . ". serwato . 'd .1,' , . przez ••.. on. . I'a wOJewo. z••.. Iego, na której byly reprezentowane wład' . wodzkie i m' '<k' . ze wOJe, . leJ" Ie or,az :zamteresowane instytucje ja1k Zaklad E' f" Um.wersytetu Poznańskiego, Polskie Towarzystwo L~doznawcze i ~;~~~:J': Mu,,-eum Narodowego stw"e d . K 'tu . , . ., . l 1'1zono, ze propono\vane przez kustosza Dz:ału UlI. ry : SZLu'kl LUldo'weJ tereny 'nad Cybiną, w granicach pa'I'ku kultury pr,z~ JeZlOl';Ce M,altań,skim, na 'ocs'ZaHe prawobrzeżnego Po; i _, , m'Cle nnd" l I l' _.nan.a, ZJnaKoQ,. 'a aJą SIę.na 'C!(a Iza,cję :sk.a1l'~,enu Tereny te Iro-"~no.w· , t '.. o !.d' lOno za rezer wov:ac na ,en :e1. Publiczna dyskusja na temat skansenu rozwinęła si~ w llstopa.dZ:l'e 19;)4 r. Społeczeństwo pozmańsk'e dom~O'a się real'-" . k' to' n 1 ' ''''''' ll.aCJl prOle ,:'anego S.IK.an:senllW rama,ch ,r;Janu zagoóip'odarowania pI'zestrzenneO'.o budUJącego SIę p,rawQbrzez,nego PO'znania. Dyrek,cJ'a Muzeu N dO w Pozna ' t· t I m aro' 'oweO'o mu w ej sy uacji zwróciła się w grudniu 1954 l' do C t l o Z, d M . .' . ' en ra nego arzą~. uzeow z Wl1w:::klem o przyznanie kre'dytu na opracowanie dokumentacJI przyszłego !skans'enu w,jelkopo.JosJdego. StaniSław MUZEUM NARODOWE W POZNANIU. MUZEUM MUZYCZNYCH Blaszczyk INSTRUMENTÓW . Muz~~m Instru~entów Muzycznych w Poznaniu posi'ada okazów iJnform.acJ'I z DyrekC]'I Muzeum Narodowego 'w Poznaniu): Instrumentów Jl,ohkich ok. 50 " 'słowiańskich ok. 3D " IZ innych krajó"'- ~uropej'5kjch ok. 25 " z krajów i!'ozaeuropejs'kioh ok. . 120 Razem ok, Do instrumentów ludow"'ch za:liczo,n·o tk' " wlS'ZySIIe instrumenty kirajów poeaeurOtpejskich. Przemysław 25' (wg. 2~5 okazów. egzotycene MIChałowski �388 389 Woj. rzeszowskie jarosła'wsikich, .strojów mies2Jczań·skich i pl1zedmiotów odnos'zących s'ię do dawnego życ'ia mieszc'zańJslkiego. Muzeum zatrudniało wówczas dwóch pracowników: kilerawnika Jana Harlendera oj a!SYlSJte~lta Kazimierza Gottfr.ieda. Obok Mu:zeum utworzono 'W 193'8 r. Bibliotekę Miejską, jako placówkę związaną z Mu:zeum. Ukazały się takŻe w tym oza'si,e wydawnictwa w 1P00staci ;monogiTafii z zakresu dziejów Jarosławia. W tym stanie przetrwało Muzeum Miejskie do czasów drugiej wojny świaltowej, :po czym nastąpiły duże zmiany. Zmarł we wrz€ŚJlJiu 1939 r. twórca MUZ'ęum dyr. Jan Ha rleIllder, a Qpiekę nad zbiorami ,pl'zejął w trudnych w<Xrunlka'ch dotj"chceasowy poracOWlItik Kalzimierz Gottfried. Zbiory mUiZealne zostaly na dawnym miejscu. MUZEUM W JAROSŁAWIU Poclzątki zbLorów muzealnych w Jarosławiu ,sięgają roku 19@, tzn. C2Jasu od którego Iza!częto gromadzić w biurze sekretarza óWCIZ€SIIlego Magist~tu, Papary, przygcdD(; prz'edmioty zabytkow:e i mi~jls:cOlwepamdą~i prz·eszloś'oi, dotyczące miasta i powiatu jarosławskIego. Wsrod owych ZI~I~rów początkowych zna1lazly się t~kie przedmioty, jak da'wne ~'~l:ęgl ffil.eJskie dWIl miec:z·e 'katoVl'sikie, m<l[ly mia:Sta JarOlSławia iOlklohcy z konca XVI:Ii w., nłl,ctawcze dokumenty pergaminowe. Przypad'kowe to zhieractwo nie miało poazątikowo celu tworz'€lIllia muzeum i nie było 2Jnane ,szerszemu ogóŁowi. . . ., . Zbiory wymienione przeszły po ukończeniu pierwsze] 'WoJny swwtowe,] pod opiekę ówczes1nego sekretarza Zarządu Mliejlsikiego Ja~a I:Ia.rlend€'~a, zamilowanego :lIb'era:cza !pamiątek przeszłości, który uznał l:StmeJące meliczne zbiory, 'w Hości nie przekra·czającej H02Jbystu, Iza :ZJa,czątEJk przyszłego Muzeum Miej'sikiego i nadał 'swej pracy ZJbierad~iej ściśle okreśLony ,cel utJworzen:'a Muzeum. Dzięki popularyza:cji swej akcji wśród jarosławs'~iego społeczeńs,twa !ZidołałsekiTetarz Harlender w ciągu zaledwie ki.lku ~at IPO'\:oj·ennych zebrać tyle ekiSlp:onatów muzealnych IZ miasta j okohcy, ze mozna bylo już !przystaJPić do otwarcia Muzeum Miej~l~iego. Na'stąlPu,o t~ w r: ~925 z okazji obchodu 550 rooznicy nadania m:'astu prawa magd€lburskIe~o, kIedy ówczesna rada miejska uchwaliła otwaraie Muzeum Miejskiego. Z:hlOry muzealne, slkladające ·się 'Wtenczas z :nielicznego ze.sp'Ołu obTazów. i. rzeźb o~arz drobnych pI1zedmi'otów zabytkowych odnoszą'cycJh s:'ę przewazme do dlzae'ów miasta Jarosławia, umieszczono w C'zterecih niewielkich salkach dru~iegO piętra gmachu ratuszowego. Frekwencja zwiedzających ,?yta niedu~a. Z bieg1iem ·czasu Muzeul1TIzyskiwało dz'ęki umiejętnej rekl'amIe .coraz .WIękiszą popuJarność wśród jarosławian ci zamiejscowych i propor'cJon~'lme do tego rosły darowilzny porwięk'szając ilość eksponatóv:. OSOlb~eg~ d~a:łuetnogr.aficme,go Mwzeum nie pos.'ada. LicZlba eksponatow z 'teJ dZQedzmy w.ynosi 77. Dotyczą one: rolnictwa, odzieży (gun.ie, lS'1eraki, kc,pelusz:e s:lomIa~ ne), budownictwa (mo<iele chat), 'SiPrzętów gQSlPodarsadch, sz:tukl ,1UJdow~J (rzeiby, ob.razy malowane na Slzkle, garncarstwo, !kafla.l~two). Wszys'tlcie eks[:onaty 'I:0chodzą z najbliŻJSlzej okol'cy Jarosławia. . Władze miejskie doceniając znaczenie Ipla·cóWlk,imu'ze.a1ne] dla ku[tury mi:a's'ta Ipr1zyznały Muzeum, kierowaJllemu przez Isekretarza Ha~'l'en~era, sk1romną dota,cję, która umożliwiła sprawienie potrzebnych S;~I'ZętOWl zakup małej bibl:'ote'cziki podręcmej , uzupeł,n:ianej darami. N:~ba,:e.m,. bo w 1938 r. oddano na pcmie.szczenie zbiorów muzealnychozęsc mIeJskIego pudyn'ku (Rynek nr 5), gdzie ad tego czasu znajdowała się stał~ wysta~a zbiorów, licząca w s'ześdu ,salaoh 350 eksponatów odno5'zących SIę ~o mlasta i okol::cy. Zebrano niezna'czną ilość ,strojów regionalnych z okohc pad- ',~,: .~ ..it., Po 'od:z)'l.5ka'D'iu niepodleglośei Muzeum jarosławsiki'e zostało pOlnoWl!lie otwarte już w.sierpniu 1944 r. Władze Polski Ludowej, w tros'ce o upowszechnienie kultury w:śród 'sZJerokkh m-as miejs'cowego i zam'ejscowego społeezeńs1twa, przekaz,ały Muzeum, celem lepszego i obszerniejszego IPOmieslz,czen,ja z:bio:rów mu:z,ealnych, dUlży, zabytkowy, renesansowy budynek w Rynku z dirugli,ej połowy XVI w., 'zwany l:popu,l8Jrniekamienicą Orsett'clJ.. Opiekę nad Mu:zeum przejęło lVIinoilsterstwo Kultury i Sztuki przy równoczesnym siPrawowaniu kierownktw,a przez m,j'ej::>cowąRadę Narodową. Odnowiono p:,erw's'Z'epiętro 'ws:pomlniall1'egogmachu. W grudniu 1946 r. odn.owienie zostało wkońcwne i :zlbiory muzealne 20l S taly lPrzeni€si'One do nowego J:JOmies1wzenia.Składafo się 'ono z :sze3ciu sal, dużego haUu, kan<:elarii li małego magazynu. Powięk1Szony został także personel do 'Czterech iPracowników; :kierowniotIwoobjął dr Kazimierz GotL fried. Także ZJbio,ry muzealne zostały wYldatnie powQększone przez liczne da1rowizny i zakupy ek'slPonatów z m'aslta i 'okolicy, piTzy czym zwracaino uwalgę na (przedmioty zabytkowe, dotyczące da,wnej kultury miejskiej. W związiku z tym wzmogła s·:ę wydatnie w lata'ch powojennych frekwencja szczególnie młodzieży szkolnej, dla której eklSipozycja muzealna s<tała się żywą ilUlsltracją materiału historycznego - stąd Izna'ozn'e w:zrosła ilość wyciecz·ek sz,ko1nj"ch, ·uważających zwiedzanJie muzeum za dalszy 'Ciąg szkolnego nauczania. Pracownicy Muz·eum· r~oczęli także pracę popularyzatOI1ską II)II'Ze:z ooozyty, ur1ządzanie spe.cjałnych wY'5itaw oświa1towych oraz pra'cę naukową i w ten .sposób Mu:zeum .stało się coraz żywszą 'Placówką nauko'W"O-badawczą, przeją'\Mszy rÓW1n'eżczynnoki pomocnicze przy ochro_ nie zabytków na terenie miasta i okolicy. Z początkiem 1950 r. za,równosamo pomieszczenie, jak i zbiory 'z01sltały caŁkowicie 'przejęte !przez MinisteI1s,two Kultury :i Sztuki, a Mu:zeum włączono do siec'i muzeów pańs,twowych o chaTiakterze regionalnym, podopiecznym Muzeum okręgowego rzeszowskiego. Muzeum jarOlsławs'kie otrzymało wówczas zdec)~dowany kierunek ze s~cjalnym zadaniem p.rzes1tawie_ nia dawnej kultury m:'ejskiej na pe:dlstawie :posiadanych eks'P0natów. Zbiory Muzeum zOSitałyrułożone w ten :S!POsób,aby zwiedzają'cym dać obraz kul- �391 390 tury mie3zczańJskiej w jej hi'storycznym rozwoju regionah1ym od czasów naj dawniejszych aż po dni dz'siejsze na tle miejscowego krajobrazu i otaczającej mia'sio przyrody. Muzeum jarosławsk,:e jest dlatego muzeum hi,stol'yc,znyrn z I:0dbudową ,przyrcdniczą i archeologiczną oraz ze sz'czególnym uwzględni'eniem etnografii. Rozpoczęta w r. 1955 dalsza przebudowa i rozbudowa gmachu muzealnego włączyła do całości muzealnej gmach zabytkowy z piętrowymi oficynami, przez co pomieszczenie zostało wydatnie powiększone do 16 sal, przy czym zbiory muzealne otrzymały estetyczną Z'abytkową oprawę. Kazimierz Czerwiec 1957 Gottfried if. MUZEUM W PRZEMYŚLU (Plac Cz,a'ck:'ego 3) l\II'uzeum od 'l I 195,0 r. n013!oficjalną nazwę Muzeum w Przemyś,1u (Ipojprzed,nio Muzeum Narodowe Ziemi PrzemysJkiej). Muzeum mieści się w du,żym, d!W'ulpiętr'owyrn, wła,snym budynku, po'siada odipowiednio urządzo_'1e magazyny, lecz obecn"e już zbyt cia'sne, gdyż z trudem mi€l3zczą posiadane eksponaty. Kuba,tura bu'oynków muzealnych wynosi 4,~00 m3, w tym sal wystawowych 27,57 m3• Z 15 .,al wysta'V\"Owy'chzajęto .na ek'spozycję działów: historycznego - 4, ,a:fcheoIIDgicznego- 3, etnograficznego - 6; 2 sal'e przezna'czone są na wY'stawy zmienne, w 'których 'ZJnajduje IPomieslzczenie przeciętll1ie 7 wY's,taw czasowych rocZJnie. Roczna frekwencja wynosi Okola 16 000 'oc,ób. Eksl]Ccnaty d:ziału archeolog'cznego pochodzą ·Z terenów całego dorzecza Sanu, historycznego z p.flzemyśla i najbliższej okolicy; w dziale etnografk'znym zgromadzono przeróż,ne ekiSlponaty 'Po'chodzące z terenów średniego dorzecz,a Sanu (aż po obszary zajęte dawniej przez Puszezę Leżajlską) i górnego S'trwląża. Dział elnografic ZUlY, który 'CIbecn;e najsilniej\ się rozrasta, jest 'l1a'stawiony gł,6wnie na kulturę materiaLną regionu pogórza IPlfzemyskor7.es'Zow3kiego, choć ,są też dw:esale poświęcone sztuc,e Ludowej okolic Przemyśla. Kulturę materialną reprezentują: rybolówslrwo, pszczelnktwo, a w mn:'ejszej mierze uprawa rro,li, przechowywa'l1·ie ziemiopłodów i 'Przygotowywanie posiłków. Na zagadnienie ubioru poświęcono jedną dużą salę, opierając 'się ,na bo,gatych zbiorach drU'ków ludowY'ch z terenu pogórza i n:izinny.ch częśC'i pcw'atu. Posiadane deski drzeworytnicze .pozwalają przY's'tę:pniej PQ-zed:sitawićdaiwną technikę i produkcję druków ludowych na płótnie. W kUku gabllJitach przed-stawi<ono 'Zastosowanie tkanin drukowanych W regionalnym stroju ludowym ze szczególnym uwzględnieniem rozwarstwienia :]{,lasc'wego. Muzeum w Przemyślu posiada też piękny z:biór .pisanek z regionu. " t Muzeum przerp["owadza .,pec}alJne badania naid ku1turą ma'terialną pogórza przemY'sko-rzeszows'kiego, głównie naJd rpszczelnictwem, rybołówstwem i uprawą roll:i, jak i nad architekturą drewnianą (tak gm,podarczą, mieszkalną, j,aJkisa'k:ralną), ma'teriały 'z tyah :badań są g'lromaJdzone w archiwUlm etnograficznym Muzeum. Rówll100zeŚlniez badaniami prowadzona jes1tw ter€'Ilie akcja kulturalnoodczytowa, w której jedno z ,poCZJeśni ej szych miejlscrojmuje tematyka ochrony zabytków zanikającej kultury ludowej. , Archiwum muzealne nie jest zbyt wielkie, składają s,ię na nie materiały z badań i ZJbi6r fotografii za'bytik6w terenu. iPra'ce inwentaQ"}'za'cyjno.katalogowe !prowadzone są stale, jednak na ich tempoWlDływa 'poważnie Ibrak 'Ciostateczlnej ilośdetatów pracowniczych. , Publikacji naukowych i pOIpularnych właSll1y<:lh'Placówka .n,a razie 'nie posiada - planuje się je na najbliższą przyszłość. Praktykantórw Muzeum nie miało, jednak korzystając stale z pomocy mrod'Z,ieży miejscowych 'SZJkółśrednich, ma z Iniej prawie taką sarną ,pomoc, jak z praktykantów. Muz,eum w Przemyślu wspóbpracujez innymi muzeam'i woj,ewództwa rzeszowskiego w dziedzinie organi'zowania wys>taw, w szczególności etnograficznych, a mgr K. Wolski brał czynny udział w organizacji ekspozycji etnogra.fkznej w m'U'zea'oh'w Łańoude, Sanoku :i w Hzeszowi,e ("Rozwój Na: rzędzi Roll!1ic:zych"). Muzeum w Przemyślu przeprowadZJa działaLność naulkowo-badawczą oraz akcję ku:Uuralno.odczytową na terenie ,powiatów: Przemyśl, Ra,dymno, Brzozów 'i Ustrzyki Dolne, s,pecjalizując :się w gl'omadzeniu eksponatów arcl1eologicZll1Y'0h,hi,storyoznych, agłówn-ie etnograficznych z ter-enów dorzecza średniego biegu Sanu z tym nas'tawieniem, Iby 'Ci,aćw lS'Wejekspozycji obraz kultury re,gionu. Krzysztof Wolski MUZEUM W RZESZOWIE 1 (Rynek 6) 'I ',A Muzeum w Rzeszowie na terenie województwa rz.eszowskioego jest Muzeum Okręgowym. W tej chwili mieści się w kamienicy zabytkowej z XVIII w. w Rynku, jednak w najbliższym cZJas:e, po dokonaniu remontu przeniesienie się do większego budynku z XVII w. (dawnego klasztoru pijarskiego), przy głównej ulicy miasta, tj. Trzeciego Maj'a 19. Powierzchnia tegoż budynku po remoncie będzie wynosiła około 160'0 m2• Muzeum w Rzeszowie w założeniu swym jest muzeum wielodziałowym, jednakowoż dotychczas :z ·braku pomies'Zczenia i odpowied,nich pracowników eks'Ponaty są podzielone tylko na 3 'działy, a to: kultura materia,lna, sztuka ludowa, historia i sztuka ze szczególnym u\VzglGdnieniem regionu. W trze- �," 392 393 cim dziale znajduje się pewna ilość ekl;1pona'tów :po.chodzenia obcego, nieiPO~k.lego, jedcr1a'kzwiązanych z regiocr1eIn. Liczba eksponatów 31 XIiI 1954r. wynoslila 11 5'93, bi,bboveka rpodręozna obejmuje 422,7 tomów, w tym 30'1l tomów dzieł faohowych. Czołowym działem w Muzeum w Rzeszowie j,est Dział Sztuki Ludowej dotyczący kilku dziedzin, a to: garncarstwa, kowalstwa, sprzętarstwa, tkactwa - w dziedzinie którego specjalną uwagę zwrócono na hafty, stroje lu- wiaków w widłach Wisły i Sanu (powiaty: kolbuszowski, tarnobrzeski, niski, część rzeszowSikiego, łańcuckiego i mieledkiego). W najbliższym czasie, przy Isrpmyjających w8'run kach, Muzeum ma zamiar zająć się regionem na połu<inie od Rzes.z'Owskiego, tj. Pogór:z;em. I,lość eks'Ponatów w Dziale Etnografkznym i SZltuk'i Ludowej wynosi łączmie ·ok. 16·00 ek'srponató'W. Muzeum w Rzeszowie w 195,5 r. posiadało jedyn:e dwu pracowników naukowych, z tego j-eden zajmuje 'się Działem Historii i Sz1uki. Z powod'll małej Hośei ,pr8'CO'Wl11ików badania muzeaLne w teren'e z konieczności są ograniczone; dotyczą one kilku za.gadnień, a to: strojów ludowych, haftów, kowa~stwa aI1tystycznego Ora'Z,garncarstwa. Jeśli 'Chodzi o81troj.e i hafty, ogram.i'C!Zono'się głównie do Rzeszow:a,ków i Lasowiaków; badan·iami nad ga'rnc:lJrstwean i 'kowalstwem objęto wi~k'szą 'część województwa rzeszowskiego, a to dzięki współpracy z Prezydium Wojewódzkiej Rady Namdowej, która umożliwia korzyst.a'nie ze środków lokomocj'i. 1 Do 'Ciekawych wystaw uI'ządzony'ch prz,ez Muzreum w Rzeszorwie w lata'Oh 1905G-19054na,leżą wystawy: Pochodzenie 'stroju Rz,eszowiaków, aDO-lecie Miasta Rzeszowa oraz Rozwój N.arzęd.zi Roln:czych. W r. 1954 przY1padły w Rzesz'O'Wiedwie 'rooznice: nadania Rzeszowowi praw miejislkkh oraz. 'ci'zies'ięc:olercia Polsiki Ludowej. W związlku z powyższymi rocznicami, wciągając do współpracy kilkanaście instytucji na terenie mia1s'ta, Muz'erum w nowym .gma'oou (:przy ul. 3 M.aja 19) urządziło wielką wys'tawę, 600-lecie Miasta Rzeszo'wa. Jednym 'Ze środków 'l:>I1opagandowych było urządzenie na dziedzińcu biudY1ll'kukHiku kOll'c'ertów. Wystawa obejm.owała eklslPonaty oraz Clpra'clQ'wanioagrafiCZJne ilUlstrujące dzieje mia:s,ta i n:ajbNższej okubcy od czasów przedhistorycznych a,ż do oS'ta'tniej chwili. Przez pozyS'kainie nowego rpomies'zczeniaMuzeum po NZ rpienMszy mogło wystawić Iswoje 'eksponartyz działu ikiultury materialnej (ś'ciśle określonej części), dając pogląd na rozwój rnarzędzi roln~:czych (ryc. 2) począwszy ad neoN:tu aż po dZlień dzisi,ejls'Zy (nowoczeSin.a zmechanizowana technika rolna). iIl11wentarze ·zbiorów :prowadzone 'są na ibieżąco, ika'talag ogólny jest w opracowaniu. Prowadzony jest również na bieżąco katalog specjalny strojów ludowych. Ryc. 2. Muzeum w Rzeszowie. Wystawa pt. Rozwój narzędzi rolniczych, 1954 r. .", Muzeum :posiada· ,ar,chiwum etnogr.aficzne, iSpoleczne i foIklorystyczne, które j03't stale uzupełniane. \VyniikJi'emprac badoawc'Zych pl'owa·dzo.nyc:h przez praoowników muzealnych jest \Szereg publikacji, a m':anowicie: w ,slpecjalnym ll'Ulmerze odrodzeniowym "Polskiej Sztulki Ludowej" znalazł się ~rtY'kuł F. K o t u l i pt. _ Rzeszowska majolika ludowa; z okazji roku odrodzeniowego w "Biuletynie Historii Sztuki" ukazał się drugi artykuł tego autora, pt. Głogów _ renesansowe miasteczko, w L 1954 nakładem Muz'eum w Rzeszowie wy'szh odrębna publiokacjapracy F. K o t 'li l i pt. Poszukiwanie metryk dla stroju ludowego. �395 394 Cały szereg prac organizacyjnych, a przede wszystkim wysiłki w celu z<!obyda nowego budynku szły w ki,erunku podniesienia frekwencji, która w 1953 r. '<Vynosiła (2740:8,a w 19M r. 37095 osób. W tym czasie, 'ij. 19'5\319'54, Muzeum urząd2!iło 13 wy.ól~aw 'czasowY'cih i oświatowych a pmcownicy muzealni wyglCIsili 216 odczytów. Mimo najleps'Zych chęci, m'mo zna,cznych wys'irków Muzeum w Rzeszow:e dotychcz,as nie mQgło 'stanąć na wloaśc<iwym poziomie, realizować swoich .t:.J.a.nów,'rozszerzać działaLności, a to z powodu obiektywnych tt'udnoś,ci. Dotychczalsov..y budynek jeslt bardzo ci,asny, na Muzeum zu~ełn':e nieodipowiedni, s'zereg rpomiesz'cz,eń nie ma światła naturalnego, budynek w dolnej partU jest zawiJ,gO'cony - po'za biu,rami w częśCJiadm':niJStmcyjnej nie ma zU'reLrde pra'cowni, dlatego też nie mogły być dokonywane ża'dne zabiegi kCil1'serwat'orslkie, ni,e mQżna przyjmować ludzi na praktyki muzealne, a co najgorsze, Muzeum nie' ma odpowiednich etatów. Konieczne tedy są pra:cownie, jak: 'stolar:sika, fotografkzna, ikoIlJserwatQDSika- w dziale pel1solI1alnym kQnieczne :są daty dla dwu ku:stoszów, konserwatora zabY'tków etnogr.aficz1nY'ch, 'sto1ar'za, fotQg,rafa. PrzYIPUJsz,czalnie ,sy!Jua'cja polepszyS"ę po dokonaniu remontu nowego gmachu, na ICO już są przewidziane kredyty. Mu:zeum w Rz,eszowie zamierza slpecjaIi'zować się w sztuce ludowej w s'zerokimujęciu, a więc i5ztUlkiwS'i i mia:stecZJka. Toteż w nowym budynlku większość pomieszczeń przeznaczona jest na wystawę sztuki ludowej. Zas':Ę,g dz:ałalnQlŚci Muz.eum :powinien być roz's'Zerzony zwłaszcza na obszalry, 'które 'są zl:lp,eł:niezaniedbane - chO'd'zlitu 'o tereny na zachód od Rzes'zowa, w powiatach mieleckim i dębiakim. Tereny te posiadają s.tarą kUI1>turę,a dotychcz.as nikt się nimi nie interesował. Na terenie dużej grupy etnicznej, tj. Pogórzan, w ostatnim czasie powSltały trzy muzea PTTK, a mianowicie: w Gorlicach, Bieczu i Kroonie. Ws'Zystk'e te muzea posiadające własne lokale, ni eS1tety, na 'skutek warunków materialny'oh z,amarly i nie :przejawiają żadnej żywotności. Ażeby je uaktywnić, n,alleżałoby je wZiąć :pod opi€lkę państwa lub oddać nad nimi opie1kę n.ajbliższym muzeom pańsItwowym, udzielić ,pewnej subwencji, aby mogły grcmadzić ek's'J:onaty, przede wszystkim dotY'czące historii danych miejiS<:ow()ścii najbliż:szej oikolicy oraz Is'Ztuki ludowej. EksIPQnaty dla tych muzeów mogą być zakupyv,'ane za pieniądze pań'5twowe i oddawane do tY'ch mU2eów w f'ormie depozytów. Fodkreślić należy, że Pogórze jest bardz.o c:€'kawym 'terenem i powi'nlllo być intensywn'e €Ik!s!plo.atowane. Zupełnie poz'ba'wiona jest jakieg,oikolwiek muzeum półlI1Qcna ,część woje'\v6dziwa rzes,zow'sikiego, a więc widły Wisły .j Sanu. na którym to terenie m'eszkabard'Zo ciekawa grulpa e'tnkzna Lals'Olwia'ków.Na tym terenie powinno pow:stać Muzeum Etnogra,fiC'zne zwni.ązane Is:pecjain'ie Z la's'em, bo to dawny teren Puszczy Sandomierskiej. Szybka urbanizacja tych terenów budzi obawę, że w ni'edługim czasie pewne zabY'tki zupeŁnie zaginą. Po- nieważ na tych terenach rozwija slię przemysł, oddal1'ie kla,sie :robotniC'ZJej ta'kiej placówki jak Muzeum jest konieczne. Na teTelni'e województwa nie ma Muzeum na wolnym powietrzu i dotychcmls nie było takiego muz.eum w planie. Ponieważ do nowego gma,chu M,u'zeum w Rzeszowie należy dooć duży o~ród, ,i to w dobrym połQżeniu, można by w olgrodzie ustawić aJewne obiekty, j.aik nip.. stary domek mieszczańJsiki, chałupę wiejslką o s,tarej Jimnstruk'cji,a, nawet kośdółek drewni,any i w nioh p<Jmicidć odlpQ'Vv'iednie ek'sponaty. Byłoby to małe, ale ciekawe muzeum na wolnym ipowietrzu. Franciszek Kotula MUZEUM W SANOKU (Zamkowa " , J 2-4-4ta) Muzeum w Sanoku powstało w roku 1934. Od pięrws'ZJej chwili zbiory muzealne 'ZJoSitiClły pomieszcz·one w częś'Ci zamlku Isa:nocklieg,owzniesi'onego w połQlWie wieku XVI. W lata/ch 1953-1954 'Przeprowadzono w zam'k,u sa'll'o'ckim ,pierwszy ,etap prac Iremontowo-ikonserwa,torsikich. 2lb:'ory muzealne są pomiesz>czone w 15 isalaoh wys;tawowych, o ogólnej lpowiel'z'chni 47!2m2• Oprócz 'zamku Muzeum lPO'siada jeszcze jeden budytn€lk piętrowy admilI1ljstracyjny, w ~tórym m. in. znajdują się3 sale magazynowe, oraz budY1nek g;Q.srpodiClrC'zy. OgóLna powierzchnia maga,zynów wynosi 206 m2• W Muzeum IsanCJ'Clkim przeważają Zibiory etnogra:fkzne. Eksponatów tego rodzaju jeElt 4\32 i [prawie 'wlszystkie iSąek'sIPonowalI1e. W rloiku 19'54 uzys'kan'O dla 'z'biorów kompletne wY'Posażenie ludowej olejarni z Baryczy, !pow. brzoZ'OwtSlki.2lbio'ry etnograficzll'e ;poclz:elone są lila, następujące grupy rzeczowe: zbieractwo, rybołówstwo, bartnictwo, uprawa ziemi, ludowe warsztaty (np. tkacki, garncarski, powrożniczy), olejarnia, dalej meble i sprzęty domo'we i ,gD>spodars;k>ie, stroje ludowe i harty, 'cera'mi'ka ludowa oraz zdo'bnictwo chat (pająki, :serca), wyroby artys>tów ludowych (obrazki na s'z!kle, drze'w'Oryty ludowe, dru'kowa:ne płótna). W Dziale Etnograficznym Muzeum depozytów lI1ie:posiada - wlszysllkie ek SiPOnaty s'tatrlowią własność Muzeum. Ek"ponaty 'Pochodzą 'z dawnej histQ['ycznej zi'emi Isanockiej, tj. z obecnych powiatów: sanoCl.1{i€Jgo, brzQzowskiego, laskiego i części krośnieńskiego. W roilm 1954 Muzeum mZJPOCzęłoba:dania nad :strojem DoliJllian Sanoclkich, pragnąc tym ,samym zebrać materiał do Atla'su Polski'Oh SItrojów Ludowych. W tym celu xo'Z'poczęto ,badania w terenie i kons'll'lta'cje ze starymi ludżmi 'oraz 'skopiowano w Gabinecie Ryoin PAN 11 akwarel <10tycząlcyC'h iS,trojów ludowych z oko,lic Sanoka, znajdujących się w tece KieliJs'iński,ego. W roku 1954 uik'Oń'czono inwenl.aryzację ogóLną z;biorów i rozpoczęto s:porządzanie kartoteki. Bib[ioteika Muz'eum liczyła z koń'cem 19M r. 6872 pozycje. Przeważają dzieła hist'Cryczne. Muzeum stara się kompletować wydawniotwa z zakresu ludoznaws,twa. �396 397 Archiwum Muzeum nie posiada. Ils1.niejące dawniej przy Muzeum zbiory archiwalne wstały [przeika'zane Ido Wojewódz;J{1iego Archiwum Państwowe,go w Przemyślu. W roku 1954 Muzeum we własnym 'zakresie przeprowadzałiO prace zmierzające do konserwacji .eiksponatów, zwłas2Jcza etnograHcZinych. Eksponaty drewniane 'wstały nalprawione, brakujące 'częś'oi eksponatów Ziostały U'zupełin:o,ne. Pod koniec 19:>4r. MuzeUil11uzysikeło jeden etat dlapracownilka OSWlatoweg'o. J€lSt nim aI1ty.sta-IP1alstyk.,przy jego pomocy 2Jmieniono rw Muzeum wszystkie napi,sy i obj.aśnienia, urząd2Jono 1 gablotę propagandową oraz wykonano 5 af'i:szów prOlpagandO\",ych. Brak aparatu projekcyjnego nie pozwala na rozwnięcie szerokiej akcj i odczytowej. DUJŻą(przeszikodą w 'Pracy jest hrak w salach muzealnych (pieców lub innej insia1ta'cji ogrzewalnej. Po'Wodujetoco roku ikonieczność Zi8my:kania Muzeum dla zwiedzających w okresie zimy. Muzeum w Sanoku powinno roz,wijać :srwą dzi.ałalność kierunku zdobywan'aekiE~onaltów etnografiocznyoh i dawnego rzemi05ła. Muzeum podlega ·orga,nizacyjnie ,Muzeum Okręgowemu w Rzeszowie, Skąd otrzymuje dużą pomoc ta'k w :S'Pr,awa·chorganizacyjnych, jak i przy zmianie ekSlpc'zycji oraz jej dal'szej rozbudowie. Nowe mu'z'eum powinno ,powstać w Krośon'ie i to muzeum o 1:y,pi;emuzeum przyrod[lim:o-geolog:czJlo-[laf'towego, 'oraz z osobnym działem reprezentującym etnografię powietu krośnień's;kiego. Zaczątek takiego muzeum już jest w pOIs'tad zbiorów ,g.romadzonych z dużym entuzjazmem 1PI1Z6Z członków m;.ejlscorwoegoPTTK. Konieczne był'oby wysłanie gflllPY etnografów w (pOWiat leski celem zebrania w opusz'czonych wsjac'h eksponatów etnograficznych i dawnego rzemiosła Iudowego. w stefan Wojew. Stefański szczec';ńskie DZ,IAŁ ETNOGRAFLI W MUZEUM POMORZA W SZCZECINIE ZAoGHODNliEGO (ul. Janilslawy 2ft) Dział Etnograofii w Muzeum PornoI'm Zaohodniego powstal jako kontynuacja Działu Kulturoznawczego Muzeum M'oJ"skiego (pO włączeniu go do Muzeum Pomorz.a Zachodniego w 1951 r. 'i był czynny do ikońc.a 19152r. Od koń'ca 19512r. Dział Etnograiicmy z.o:steł zamknięty a zbiory, nie używane do wy,stawy, zmagazynowane. Z ,b i or y. Na zbiory Działu składają się okazy stanowiące spaidek po dzialekuolturoznawczym Muzeum Morskiego, a obejmujące głównie przedmjoty z zakr.esu rybo!ów:stvva mors,kiego i rzecznego w liczbie ok. 500 oraz 'zabytki :zgromadtwne w okresie IPrzedwoj-ennym prze.z b. Muzeum Miejskie w Szczecinie, zabezpieczone przez Muzeum Pomorza Zachodniego, aczęściorwo odzyskane z rąkprYV\'atnych. ZJbiór ten, liczący również około 50,0 obiektów, zawiera IPrzedm'joty ;z zak1'esu całej niernaJ. kultury materi.alnej regionu o lekko zaznaczejącej się przewadze :sprzętu domowego i naczyń or,az (pewną, drobną ilość przedmiotów lZZi8ikreSIUkultury społecznej. Zbiory U'zupełnia kolekcja etnografkzna 'zdeponowana po likwidacjli muzeum regionalnego w Białogardzie, o charakterze podobnym do kolekcji po b. muzeum niemieckim. Zbiory pozaeuropejskie prof. Buschana, liczące ok.9'OOobiektów, przejęło Muzeum K,u:ItUirLudowy'ch w WaI'szawie w 19:i'1r. B a d a n i a. W związku ile zniszczeniem kJsiąg 'inwentarwwych i ika'tal<Jgów zhiory przedwojenne ,posiedają w ohwUi obecnej znikomą wartość naukową. Próby przywróc€n'ia im tej wartości 'za !pomocą zalOhowanego częściowo archiwum fobograficZJnego, publikowanego materiału ikonograficz.nego oraz analizy forma1nej !stanowiły }edną z naczelJnych akcji hadawczy'ch Działu. Nie doprowadziŁa ona do 'zadowalających rezultatów, m. iln. dla'tego, że wstała wcześnie przerwana. Orprócz badań nad przejętą k,o'leikcją zabyVk6w, pozbawioną dokumenta'cji naukowej, prowadził Dział 'badan:e zmierzająee do o'pra,cowania rejestru reliJktów etnograficznych na obszarze Pomorza Zachoolniego, ,posłiUg.u;jącsię lZ<l'równo metodą ankietowania, jak i badaniami w terenie. Akcja ankietowania. okazała się zawodna; badania terenowe przyniosły materiał ciekawy, ale ilościowo skromny. Liczby badań prowadZJonych iPI1zezdział dOlpełinialy prac.e nad prowiz<Jrycznym wydzieleniem dawny,ch grulP etnograii'c.znych reg:onru 'i określeniem ich zarsięgów oraz [lad z.agadnieniami S'z.c:z·egółowymi (,s,trojezachodniokaszubs'kie, wodne środki komunika,cji i transportu na wybrzeżu, techniki połowu). B<lJd.alniete, z wyjątrkiem badań nad środkami k'OmUinikacji wodnej, nie wyszły rpoza fazę wstęp'ną. W y s t a w y. Krótki o'kr;8S' i:stn;'€onia, zadania organi:zacyjne, wres2!cie prz·ewlekający się Temo'ilOtkapitalny budynku muzealnego nie pozwoliły ,na ul'ządzenieekJslPO'zycji własnej Działu. Pra·ce w zaQnes·:·eekspozycji ogr,aniczyły się QO wmowienia i drobnej reorganizacji wystawy marynistycznej, powstałej jes'zcze w Muz.eum Morskim, do urd:ziałJuw ol'g<lJnizacji wystawy h;rstorii rozwoju ~,poł€lCzeństw pierwotny.oh :n.aziemiaoh naszych, w ramach której dział etnografii :zajął :slię opracow.aniem w je'CLnejsali ekspozycji przedstawiają'cej 'kulturę ludową Pomorza Zachodniego jako dziedzioZ!kę tradycji kulturalnych dawno milnionych wjeków, oraz do uporządkowania wystaw et.nograficznyoh w muz'each [podopiecznych (Słupsk, Darlowo, Koszalin). P r a ce i n wen t a r y z a c y j n o - k a t a log o w e. Dział posiada prowizoryczny inwentarz ·i Iprowi~orY'czny katalog ZJbiorów, nje obejmujący jednak depozytu białoga·l'dzki'ego. V,"Y1siłkiemlPer,sonelu dztiałJu zostały opra- �398 399 cowa<Il:e także iJI1Iwentarze Z1biorów Z1Dajdujących iSię w muzea'ch lPodop:ecznych. B i b l i o teka. Księgozbiór etnQgraficzrny liczy kiIika:set pozycjizinweritaryzowanych i ,skatalog:owanych (katalog autorski). Słabą lstroną Zibioru j-est niemal zu,I:ełny braik prac z zakresu podstwowej etnograficznej literatu:ry [k,rajowej i światowej. A r 'c h i w u m. Do najcenniejszych pozycji archiwum działu należy ocalała część IprzedVv'Ojennego zbi'Oru rycin, wzbogacona i:l'USltr,a,cjamiIU'ZY_ skanymi w OlSiatn:ah latach, oraz zbiór ankiet na temat prawa zwyczajowego, I'(J'Z:Eyłanych w okresie [j,1'Zedwojennym. UW!I:ełnia to Archiwum dość bogaty zbiór diapozytywów oraz negatywy, klocki drukarskie, wycinki z prasy itp. oPu b l i k a c j 'e. Pracowni'cy działu przygotowali i 'zamieścili w prasie miejscowej kilka artykułów popularnych. P r a c e lk<O in s e r wat ,o l' S ki e. Dział ,sios'Ował ty1ko kOllls'erwację. zalPobiegawczą. Ilstnieje obawa, że brak opieki nad zbiorami przez dwa lata mógł wyrządzić duże szkody. s,z'cz,ec:,nnie posiada walorów punktu, w którym muzealnictwo etnograf<iczne miałoby !SzaJlse ,poważniejszego rozwoju. Posiada je Muzeum. w SłUlpsku, niezbyt ·oddalone od obszaru zamies'zikiwaneg'o przez Słowińców i Kabat,ków i odzna'czającego się najlepszym na Pomorzu Zachodnim zachowaniem resztek kultury tradycyjnej. Tadeusz Woj. pl~ zbiory po~aeuropejskie (ok. 12000 obiektów). Przeważają wśród nich Zbl'OfY z AfrytkI 7Jnad Zatoikri ,gwinejskeJ' Sudanu (ryc ") O" , ' ." oraz ceann ( ł"own.le Melanez] ",l). NaJl1czniejszy ,g jest zbiór afrykań'"kl' 'kt' . d • , . '"~, ory Je 'ila'h: u-s,ępu]e podw'zględem wartości ZJbiorowi oce<:micznemu zwłao' ,' z obsr M l ., ( , ''''liC'za zas . . ""pu e anezJl ryc, 4). O wi,eIe słabiej są 'W Muzeum r""'"""reze'.t., '>, zbIory a . t k' .. d' . -,tJ n ow",ne . . zJa' ye Ie l 111'Janstkie. Pod względem przedmiotowym lb . prz'ewagę (oik. 9/10 całości zbiorów ~ozaeu:poiI:ejskich) mają zabY~'k·pZymIą tkrei"u l Z za~ 'kult , ury :SpD ł'eczneJ (ozdoby ciala , mai-kl' "ln1s·t'l'umenty -" . muzyczne, Delimat warszawskie MUZEUM KULTUR LUDOWYCH W WARSZAWlIE ,8/pra'WO'zdanieMurzeUimKultur Ludowych, umiesz,czone w t. 41 "Lwdu", objęło okres od PO"wlstania Muzeum do 195Q r. włącznie. W spra'wozdaniu tym zOrstała omówiona m. in. ogólna sytuacja placówki, jej warunki pomies:z'czeniowe i budżetow€. W bieżącym okresie sprawozdawczym (1953~ 1954) sytuacja ta n:e ulegla poprawie, w związku z czym Muzeum nie może zanotować w tym 'ckre'sie osiągnięć o ,p<;wa:imiejszym znaczeniu. Mu'zeu-m mieści się na,dal w nie wyremontowanym palacyku pobriih_ lowElkim w Młocinach (w północnej części obszaru wie'lkiej Wj;ll'Szawy), za małym na potmeby muzeum reg:Qnalnego i przystosowanym tylko prowizoryoznie do c-elów eksp(l'Zycji. W dalszym ciągu więc instytucja posiłkuje się tymczasowymi, tanimi pawilonami wystawowymi oraz również n:e wyremontowanym ipałacykiem (niegdyś Ossolińlskkh) w Tarchominie nad W:słą, na wprorst Młocin, ale bez dog{)dnego z nimi połączenia (brak mostu); Lokale te nie dają należytych możliwości ekspozycyjnych, ani też nie rozwiąozrują zagadnienia magazynowania zbi<Jrów, których liczba dochodzi obecnie do 20 000, w czym przeważa materiał wartościowy. Rod względem liiczebnym w <ial:&zymdągu wysuwają 'się na pierwszy Ryc. 3. Muzeum Kultur Ludowych w Warszawie (Mlociny). Afryka rzeźba 's~kralna itd.). Zabytki 'z zaikresu egzotycznej kultury techniczne' (narzędzla pra,cy, sprzęty domowe, broń', odzież) stanowią re"ztę J O~b.r~ymi"ąwi~kszość abecnychZJb:orów polskich w Mu~eu~ Kultur Lu~c~ych rsta~I()WInadal kolekcJa .strojów},u:dowych, trakt'owana jako po2Y:Ja ~ zalsa~l1lCZ~m znaczeniu. Na tę ,stosunkowo bogatą kolekcję skla~aJą ,SJę st,ro~e memal wszystkich regionów polski,ch z okresu pom'ęj7Y oomym dZIeSIątkiem lat ub' ł . ,. ' l_ wi, " ,eg ego wlefCU a 'ChWIlą obeoną (ryc. 5). Ma ę~ ~uzeum '~troJe s.ro~:kowomaz'cwieckie (wilanowskie, mińJ,tkie, opoczynskle, rawsilue, łowJckle,sanniC'kie, kurpiowskie, 'Podlaski'e w różnych �400 odmianach loij{alnych), bardzo zróżnicowane stroje lubelskie, strole rzeszo'v,,13ikie, świętokrzyskie, radomsko-kozienickie, krakowskie, sądeckie, podhalańskie, wałaskie, do!lno- i górnoś'ląSJkie oraz !SJtrójz obszaru ziemi lubuskiej. Oprócz 'tego posiada Muz'eum ,pewną ilość egz'emplarzy rokokowego stroju żywieckiego (mieJskiego). Najubożej, jak dotąd prZiedstawia Isię kolek,cja Istrojów śląskich i wielkopoLskich. Z pozlQlstałych regionów Muzeum jeszlC'ze nie zdołało zgromadzić ludowych strojów reprezentatywnych. Brak również wielu lokalnych odmian (ryc. 6). Oprócz strojów posilada Muzeum stosunkowo sporą liczbę tkanin (dywanów), zwłaszclza podlaiskich 1Jkamin dwuosobowych. Interesujący jest Zibiór rzeżby 'ludowej, zwłas:zcza kolekcja rzeźb Chrystusa Frasobliwego, oraz zbiór wycinanek kurpio'wlskLch, łowiCkich isannidkich. TrudnośiC'i lokalowe opóźniają również powięks'zenie dotychczasowych zasobów ceramiki ludowej. Zbiory z zakresu ~ultury technicznej !są na razie o wi'ele uboższe od zbiorów z zakresu sztuki ludowej, liczą za,ledwie ok. 1000 obiektów. Wśród nich przeważają ISJprzę,tydomowe (oik. 5,00/0 całości :lJbiorów tego działu) z pOPudniO'wej i południowo-zachodniej Polski. Zbiory te w IIJHSJkiejprzyszłoślCi zlna'czln:iesię w:lJboga'cą. Nieliczne zbiory słO'wiań:sij{iei europejskie - pomyślane jako zadatek przy,szłego działu zbiorowego - uzulpełniają kolekcję z;najdującą się pod opieką pracowni działów polskich, a liczącą ok. 8 000 obiektów własnych. Depozyty, na które w działach polskich składają się głównie stroje, tkaniny i rzeźby, a w działach pozaeuropejlskich broń i ozdoby, liczą łącznie ok. 2 000 obiektów. Zbiory pozaeuropejskie, które nadają warszawskiemu Muzeum Kultur Ludowych charakter specjalny powstały w olbrzymiej większości w wyniku realizacji uchwały ogólnopolskiej konferencji etnografów odbytej w roku 1947, a zalecającej skoncentrowanie zabytków egzotycznych w Młocinach. Zgromadzone zbiory polskie pochodzą prawie w całości z własnej akcji kolekcjonerskiej Muzeum. Akcja ta łączyła sięśdśle z badaniami w terenie. Badania objęły stokHIk.adziesiąt miejscowośd ,naobszarze 'c.a1ego kraju i przyniosły materiał ~,rawdzie nie imponujący Hościowo, ale cenny ize wz,g'lędu na genezę i histor'ię zgromadzonych ,okazów ora'z ogólne wiaidomości o stanie zaicho_ wania s'ę kultury tradycyjnej w poszczególnyoh regionach kraj!u. Specjalnych badań tematycznych - ze względu na Iszczupłość personelu naukowego i przeciążenie go bieżącymi praeami us1ugowymi jeszcze nie podjęto. Niezm'iernie Is:zczupłe środki pien;ęzne, a przede wszystkim ciasnota lokaLowa nie pozwoliły w 'okresie sprawozdawczym Ina znaczniejszy wzrost liczlby wystaw. W okresie tym czynne były cztery stałe wystawy w Młodnach: !polsLkichstrojów ludowych, sztuki ludów pierwotnych 401 Oceanii, POllELkichbadaczy 'i obrońców :'ud' J. l .. /k' w ow "'-'oorowych 'n,"", ta ta WlejE ICh wnętrz mies:zkalmyoh T h " ' "JS wa s ta rc l'UJdowejw bUdynku muzeum y,egio:a1n: om~me, ,wys~wa ISU:ła sztuki stawa obj:azdowa pływaJ'ąca" n b go w CzęstochowIe oraz Jedna wy" a arce służącej do '" z tema:tem zzakreE'll 'S'ztulkiludow . Z ' ," , , przewozema plasku J nie udostępniono) czasową wysta: · k ~lrtg.a:mzlow~no~leczdo 1955 r. jeszcze W ę u ury udow pIerwotnych ystawy te są pomyślane i urządzone 'ak .. przeznaczone do przero'bek l' ł " J o wystawy prOWIZOrYCZne, ' uzupe men w miar k" n~ch środków rzeczowych. W latach 1953-19 ę ~zy~ Iwau,la pot.rzebkIlkakrotnie, zmieniały w pewny t . 54 przerabkI te mIały mIejsce wadziły jeszcze do zadaWalający~ ~e~~~:Ut.wygląd wystaw, ale nie doproa ow. Ryc. 4. Muzeum Kultur Ludowych W WarszawI'e (Młociny). Oceania Najwięk.szy wysiłek włożono w wyt-taw . charakter ,nowators,ki pod wz l dem ~"ę !pływaJ~cą ze ~vz.ględu na Jej ją zadań. Wys'ta' b ł g.ę , wysc.aWTllczym l rodzaj ocz1ekUjących wienniczej, ~r:z::ac;o;e ~o:nySlana J~ko .z~czątek ruchomej akcji wystaszych centrów c ''1' '~oo ohsługI mle}scowoś,ci od1da,lonych od więk'. h YWI l'ZacYJnych, a !położonyoh nad rz Elk.am i z dala o'd . llleJszyesz1akĆiw lado h . .._ . . . ," ,waz. wyc, tJ. mleJ'~C()lWOSCI, .gdzIe obsroga kuJtur,alna 26 "Lud" t. XLIII �402 403 jest jeszcze niedv,state{;zna. Wystawa ta była jednocześnie eksperymentem jako nawa forma wylstawnictwa, 'stanowiąca coś pośredni·ego pomiędzy wystawami stałymi a wYJstawami objazdowymi, ekonomicz:na i rprakt}"ozma przez to zwłaszcza, że zmiana m;ejsca pobytu wystawy nie wywoływała konieczncści ustawicznego ;składania i rozkładania eks!pozycji, której w zwią2Jku z tym można było nadać na .stałe wygląd estetycZlI1y, możliwie najbardziej stalranny. WYJstawa ta, mieszcząca się w n'edużym pawi'lonie zhudo:wanym na barce, odbyła pierwszy rejs w rOku 1952. W tym rejsie: e'kS[Jeryment8.Lnym chodziło m. in. o stwierdzenie celowości pomysłu oraz o :zdobycie potrzebny·ch doświadczeń technicznych. EJksperyment ów przyniósł j'Uż w ,p;'erwszym rckusukcEls pr:zeralstającyoczeikilwania, co dało bodziec ido wzn.awiania wys.tawy w lata.ah następnych. W la:tach ty'ch ('19!531954) tematyka wystawy, która początkowo obejmowała tylko s'ztukę Iludową Mazowsza, uległa ,ZII1aczmemuwzbogaceniu. Objęła ona wszeLkie możliwe do eJk:spcnowania w warun/kach tej wYJstawy dziedziny Is'z:tuki wi1ejskiej całoślCi z!em polskich. W związku z tym musiała także ulec zmiaJnie iS'toso_ wana dvtąd teohniJka wystawiania. Po niezJbyt ·udanej iprólbie z roku 19'53 wystawa pływająca w roku 1954 roztoczyła przed widzem całe bogactwo sztuki ludowej. Jak wykazują uwagi zamieszczane w księg3ch frekwencji, zasadnicze intencje wystawy zostały na ogół dobrze zrozumiane i należycie ocenia'me. Uzyskanie ujednoliconych druków ksiąg inwentarzowych i kart kata·~ lo.gowyc'h umożliwiło [przySltąpienie do naukvwej inwentaryza1cji 'i kata[ogawa.nia zbilol'ów. W działach polski,ch, posiadających inwentarz 'prowizo~, ryczny i zb'ory o wiadomej proweniencji, IPra'ce te posuwają się Il1aprzód szy!bciej niż w działach po:zaeuropejskich,któI1e dysponują materiałem liczniejlszym 'i przeważnie nie ozmaCzonym. Akcja zinwentaryzowania i Iskatalogawen'" zbiorów zajmie kilka lat. Księgozbiór Muzeum liczy ok. 9000 woluminów. Tworzony po wOJme•. głównie w oparciu (pozycje 'przejęte ze zlbiorni1c,a więc w 'sposób raezej przYJPadkowy i przygodny niż systematyc2jny i planowy, s't8Jnowion jednak już olbe'cn'e dość poważną jednos'1lkę ibibilio1JecZII1ą, zawierającą wiele wa'żniejszyc'h pozycj'i z zak'I'€su etnograficznej literatury 'kl'ajowej i ogólno~ świato'we'j. Oczywiś'cie luki, zwłaszcza w 'zakrelsie takich lPoidsltawowy,ah. czasopism, jak "Zei'tsehri,{t f. EthtnolQg'e" czy "Anthropos", dają się jesz:cze dotkliwie cdczuć. W kS'ięgO'zbiorz€ wydzielony jest dział opracowań odnoszących 'się do hils,torii polskich podróży i badań crlaukowych. Biblio;ielka posiada katalogautoró1ki i część katalogu 'I1zeczowe.go. Szczupłość personelu nie ,pozwala jes:zlczeMuze'um na .stworzenie Q'sobnego działu archiwalinego. Zbiory archiwalne nie są jeszcze zbyt liczne i zawierają ma,teriał 'przewaimie nowej daty (głównie iIlUstralcje i nega·tywy zdjęć fotograficznych WYJkonywany.chido kata'}ogów). Część archiwaQiówje1stón"';entaTyzowacrl.a i skatalogowacrla, opracowanie reszty trwa. ° Ryc. 5. Muzeum 26' Kultur Ludowych W Warszawie (Młociny) �404 405 zaabsoI'lbowanie nieliczmego Ij:€:rsonelu naukowego wdaniami usługowymi, a w ,Slpecyficzmietrudnych warullkaah ;pracy naszej in~tytucji ta'kże sprawami administra.cyjllymi, n:e stwarz.ało warunków >do przy,g,otowania w dkresi'e 'SlPrawozdawczym IOpra'cowań naukowych i popularny oh w ramach zajęć słuzbowych. W ramach pra'c wewnętrzmoorgalnizacyjnych Muzeum w okresie sprawozdawczym, stworzyło dział ~<lipularyza:cji, uruchomiło pracownię,graficzną, fotograficzną, modelarską '(modele i restauracja zabytków drewnia- ~. , uszkodzeniem. Do momentu uruchomienia tej pora,cowni stosuje Muz'eu'm k'Onserwa'cję zaJPcbiega'wczą. Zmganizowan'e działu pc,pularyzacjipozwol'ilo MUl'eum na rozwinięcie planow'ej ak'cji oświatowej. Dział ten, obsługiwany rp'rzez jedną, a obecnie ,przez dwie c:;:-e,by,:posiada już pewne osiągnięcia ('pc'ważna 1'ioC'Ziba 'PreleA:cji w lokalu własnym i w teren'e, org,ani'zacja frek;wencji i oprowadzania). Do ważniejszych osiągnięć Muzeum w zakresie prac dydaktyczno-społecznych na.Joeżą również lic,zne, ahsorbując'e konsultacje udzielane pracownikom szturki, o,raz ~'wi.adcz€'nia na rzecz ruchu wydawniczego. Od dwu lat odbywają w Muzeum prarktykę 'Wakacyjną studenci Un'iwersytetu Warszawskiego (Studium Historii Kultury Materialnej). Ilość praktY'k {)ochcdzi do trzech w rok'Ll. Mwzreum K,ultur Ludowych, ~owołane 'Clożycia w miejs,ce zni,s'2iC'zonergo doszC'zętnie Wansz.olw:;:kiego Muzeum Etnograficznego, z zadan',em .na'wiązania do tradycji warszawskiego ruchu naukowego w zakresie etnografii i zgromadzenia zbiorów godnych hcgact.rwa wiejsikiego dorobiku kulturalnego w :naszym :kraju, winno rPl"zek.ształdć się w przyszłości w Narodowe Muz,eum Etnograficzne. Do teeo zalC!ania przygoto'Wu,je rsię Muz·eum od począt:kus'wrego ils'1;ni€.nia:obejmuje ·swoim działaniem ohszar :całego k'raju i 'Ulsiłuje c'krz€l[nąćna tyle, aby możliwie naj rychlej pI'zyjąć na siebie rozsrerzoną rolę. W wy,sił'ka'ch tych natrafia jednak Muzeum na poważne trudno~ci, rgłó\Vnie Tatury fir:a:n:scwej (kredyty na fundus'zosoboiwy i na za'kuIPY) oraz uo'kalcwej. Od powcdzenia prób przełamania tych trwdno'ści zależy, czy Muzeum będzie mogło uczynić 'Pi'erwsz,e krolki na drodze do objęcia zapl.arnowancj :roli. Na ra'zie u8karżasię Muzeum na braki, od j.akicrh wolne !są r:myet małe mUlzea terenowe. Braki te rutrudniają wykonywanie zadań rbieżących i uniemożliwiają śm'els'ze ;pla.nowani.a na 'Przyszłość, a 'k<mieczność !]:~zezwyC'iężenia ich clPóźnia reaHzację dawno już podjętych zamierzeń. Tadeusz DeHmat Wa}. wTodawskie Ryc. 6. Muzeum Kultur Ludowych w Warszawie (Młociny) MUZEUM REGIONALNE nych), zapCiczątkow,a~o organizację pracowni, :konsel'WatoI'sikiej oraz ma'gazYJnu strojów, ,tka,nin i rzeźby polskiej. Uruchomione prac'ownie technicZine nie posiadają jeszcze należytego wyposażenia ani pod względem 'lokalowym, an( technk'z:nym, nie po'siadają też dostatecznie licznej obsady fa,chowej, ale stanowią dużą IPOmoc, 7:włas;z,cza na odcinku zad,ań usługowych. Szczególnie dużą wag. przY'kłada Muz,eum do urządzenia pracowni kOI1s!ffi'watorslk:ej, którą czekają 'zadania tym ipuważniej'sze, Źle.większoŚć posiadanych zbiorów, to znaczy zhiory pozaeuropej,sikie, pochodzące głównie ze 'Zbiornic i muzeów na zachodzie kraju, uległy w lata,oh wojny znacznym W JELENIEJ GORZE (ul. Matejki 28) Muzeum Regionalne ,w Jeleniej Górze mieści ,się we własnym bUldynku przy uu. Matejki 28 i jest jednodz:iałowe, mimo iż ,gromadzi 'Ws:?Jelkiego tYPuz<::'J::ytlki kuH.ury rr.aterial:nej. Właściwym regionem zainteresowań jest zasięg Kotliny Jeleniogór>s'kiej i zamylk:ające ją pasma górs.'kie: Karki():Dc,s'ze,Góry lz~mskie 'i Kaczaw·s·kie. Ogółem etnógrafia reprezentowana jest w Muzeum liczbą ok. 2 000 eksponatów. W zakresie ekspozycyjnym (wysta,wy s:ałej) podporządkowane zestały układo,wi Ikryteriów his,toryczrnosocjaLnych. �407 40() Główny ich zrąb lwcn:y kclc,kcja ok. 1300 malowanych na s,z'kle obrazów lu'dewych z XVIlII-XIX \'v'. zd.aje się jedyny tego typu tak obfity zbićr na ŚIE.sku. Twórczość ta 'W -wielu 'wyp<'d(,.ach nc·si cechy warsztatowej,choć nie brak O'kazów o silnie zaz'naczcnym 'indywidualizm'e anystycznym. Mat.eriał pod wz,ględEm ikoncgr.aficznym o.bejmuje tematykę sakralną. Pochcidz€niE.m wią.z.ał .się pr;:'Eważnie z pasmem Sudetów Dd Kłodzka po póry :Ilzer's'k:e, często z terenów\vys,u,n:"ętych na ,północ. Zbiór daje dO~,ry przeglE,d rćżr:crc,c;r.cEci wyr.azu .c:rtystyczneg'o, ~ec'hnik malarslkich (częste eg!cmizacje), 's:pE'cyfi.ki delne'śląs:kiej i wpływ'ów p'estronnych (Słowacji, CZEch, Górnego Ślącika i Bawarii). KclE.okcja la zasługuje na .szczegółe'we .przobada:nie pcd w:·elu 'Względ<O.mi. Dru.gą co ,do ilości}:ozy.cją ;:'biorów (1~0 oka,zÓ'w)są regional'J1oe cwp,ce kobiece. Występują wśród nich znane z literatury ze względu na odmiany kroju trzy zasadnicze typy: czepca jedno-, dwu- i trzyczęściowego. Prze·waż.a CZEp'E1C odświętny 'z m,ai'er'ałów jedvvahnych, z '\V'Z'CrzystegobrCi:,atu, "idobiony [Cajetami i kolmowym haf1.em, z powtarzającą się najczęściej orm:men'tyką' ,drzewka życi.a". Szereg egze.rr.:plarzy ze złotej i sreb m·ej lamety j-est typem raczej właEciwym Fcgórzu TzeEi'<iemu. W za'kresie 's-lrQju kobi'ecego :posLa.da Mu·z'eum szereg katanek i pojedyr:ocze s'Zluiki z,c;pas'Ek oraz :nnegoprzycdziewlku. Sporą grUipę s'tar'('wią E'ks,ponaty wiążące się z dziedziną le.cmic!iwa ludewego, Iktór,e 'c.d wieków kwitnęŁo w gór.ach, mając 'owe oś-rodki w Karpacz'u i Miłkowi·e. Przedmi,o!y pozOistałe ,po owy·ch wiej'okioh "lahora,ntach" - jak ich zwano - są przeważnie nowszej daty, z wieku ubiegłego. dTe'W'niane p;!del'ka na !-Eiki,n.aczyn'a ka'mi("'n:kowe i gliniane, 'szklane flakony, moździ'erze 'Zielaroikie Hp., .a naleciałości kultury miejo,kiej i madnictwa 'obc'E@e(Tyro·l) widoczne .~ą tutaj w 'pc's'!aci ła'c:ń'skiej i niemieckiej term[nolcgii elykie,t. Wśród wytwo'rów~tC').ar:::kich (£IP rzę ta r-s'tw,o) znajdują się O'kazy ,szaf (typow.a ,r-tp. dla Sudetów ~:zaf.irs;piżarniana), zydle, :pcdnóżki, ,pojedyncze sztuki innego sprzętu chaty wiejskiej, szerg skrzyń - wszystkie te przedmic>~yISą malowane, a w części :zdobione architektcnieznym pwfilun'kiem (n,p. :s'krzynie), rz.a,dziej 'snyc€Dką o motywa'oh geometryoznych. Zabytki poohodzą z XX, XIX, a .nawet z XVJ.1I st,ulecia. Jedna 'ze -s:k>rzyńn.osi datę 16,86 r. Wśród narzędzi pracy przewazaJą przedmioty związane z tkactwem i I'flZf;dzalrniC'~wEm.Zaję.cia lie stćlinowily naprzoe:,trz'eni wiekó,w główne źródło zapctikowe na wsi i wśród d['c>bne~o mi,e·,'zczańs·!>wa.Kl'OtSlna,kol'owl'oi'ki, ,kE,dz'elnice, wrzeciona, międlice, przewijarki,' maglownice i drobniej,ozy rE'k'v.;lizyt tego gatunku zd'ebione ·~ą .prz'€'ważnie lu.dową '~nycerką o typie architektonicznym, ozas'em s,ą tyLko malowane, I tutaj pojawiają się nieTaz ·v,.'Pływy drC'!:;,ncmie:,zczańs-·kich ś.roodowi:sk .kulturalnych. Zb'ory etnograficzne uzupełniają pojedynoze Clkazy kowalstwa (figurk'i .~ zwierzęce ,kute w żelazie), ceramika, wyroby ko'!>zykars'kie i drobniejsze przybory czy narzędzia gospodarki domowej i hodowlanej, formy do pieczywa, wygn'iatania iserów, robienia masła, ,k8Jbłąciki na owee, .strzemiona - te osta1Jnie zdobione piękną snycerką o 'ornamentyce geometrycznej typowej dl.a miej1scowej 'Wsi. CałO'Ść·zbiorów etnografioznyoh zamykają ins'trumenty muzyczne, głównie trombity pa'S'tersikie różnego tYJPu i rzadk.i okaz tzw. tromptJa maria (od "tr,omba marina"?), powszechny w góra'ch od XVI w. instrument jE,dnostrundwy pochodzący prawdopodobnie z dalekich stron iIladmo.I'\Skich Zachodu (Anglii?); wpesz,c'iekj,likanaśO'ie Iswoistych wycinanek ludowego i ni€lPo1skieg'O artysty z połlowy ub. wiew - czarne .sylwetki przedstawia_ jące obrazki z codziennego życia wsi. typy s,poł,eczne mieszkańców wsi bądź też fan't.astyczne oobra,Z'kileg€'l1darny'ah Kallkeonos'zy, np. ilwrowody duchów z Rzepiorem na czele. Z omólWiO'nych '2JbJoró'w wekl9po-zycji 'znajduje się ok. 15%; z czego większość m'eści się w IdW60chiSa,la'cho prz.6strZleni 70 m2• History,cmo-s,po1eczny układ problematyki ogólnej wystawy kazał etnografię umiejscowić turż po archeologii, dla zobrazowania ciągłoś'ci osaldnictwa .stowi.ańsikiego [la ,rF'od,sudeciu i pI,zodują,cej rOIli WISi regio.nalnej w dziele zachowania '5ł'O,wiańlskiej i polos'kiej 'kultury. Poszczególne ddc.iniki ty'ch za,gadni'eńUlgru,po;wanesą w działy:. ulbioru, sztulki i 'Z1dobniC'twa, ~'eo;mictwa - nawią7Jując każdorazowo do prastarych tradycji słowieńskich i polskich w kulturze ~·egionu. Pewną część ek~lPonatów e1Jn'ografi>czmyehiPodlPorządikowa'no odrębn,ej problematyce IS~lQłec'Zno-gclSpodapczej,ty\powej dla Sutdetó'W', ja1ką stan<Jlwiło ,tlkaotwo ch ał'UJpni'C'ze.Są ro IPI'zewa:ilnie środik'i produkcji, a więc narzędzia, 'warsztaty i porzY'b"ry !pomoonicze, rOl2l1.akow.anena in:nym mieJscu 10 powierzchni ok. 50 m2• Stała wY'sta'Vva:ogólna IMuZ€Uiffi,obejmując.a opisanąek"IPozy,cję et,nografii,otwaI't.a została w marcu 1953 r. UZlUlpełnierriem jej jest, jako przykład łużycko-słowiańskiego budownictwa, model ohaty góraLskiej z kcmpletll1ym wY~()Isażeni'em wnętrza, oldtJworzony wedŁug oryginalne.go obielktu 'Z Kanpaoza. Materiały etnograficzne, jak dotąd tylko zewidencjonowane z ogólniJkowym opisem rQ'zpoznawczym. Nies'tety w Ucznych ,przypaldka,ch zaginęły metryki 'I::ocl1Qdzen"a za!bytlków. Do lpomocy 'W 'swych cZY'J1!nościach znajdzie w tej chwili e1Jnogra,fok. tysiąctomową :bi,blri'otekę podręczną il dziełami 'Z i'óżny'ch dziedzin, iW ezym ~oro regionaHstyki 'i ki'l:k.a!I1aŚ>CIie programowych wydalWil1iotw pc['s'kich i llliem,i'e,Cikichz zakresu etnografii. Liczyć ,się należy ze macznym zwiększeniem !Sta.nu posiadania dzi~kJi wYmianie depozytów i ikua>nu. Duże zalsobyet.nogra:fii wYmagałyby maczniejlS'lego IIXlwi«,;ik'szern>i.a licZlby Qpraco'wań IElPecjalistyCZll1ych, :zwłasZICza w dziedzinach najobficiej reprezentowanych przez zabytki, jak np. malarstwo na szkle. Region podsuldecki, >który dochowa1 tak lic2Jne świadectwa prastarej �408 409' iPols1kieji1mltury wsi, bybby wdzięc:?JIJ.ymterenem Id!la częstego tu lokowalIl.ia czasowych, obja ZJdo'WJ' ch wystaw etnografii rÓWiIlież innych terenów PoLski. Po·rÓwnawoze unaocznienie mie}Sioowemu 'orpołeczeństwu jednorlQdności kultu'ry wilejs'kiej Pol'olki centralnej z 'zabybkawą ku~turą ludu w zachodnich Sudetach byłeby najbardziej wymownym i przekonującym argumentem pols.koś'Ci tych terenów. Ale tego materialu wciąż brak. Wydaje 'się, że Cen_ traLne Biuro Wy'staw Adys,tycznych i Muzea Okręgowe cenkalnej PoLski w pierwszym rz·ędzie powinny te lulki wy:pełnić, wysyłając w t'eren przy,sudecki dobrze }:omyślane i zmontowa:ne w)'!stawy o tematyce 'z kręgu polslkiego ludo"'na'wJSo1wa,2wła's'zC'Zaże Jelenia Góra, jatko 'centrum :kulturalne w 'PJl:zY'Szłości,a o·becnie żywotny ośrodek tury,stytki WlC'za,sów,posia1dająca jw; ipOważne zasoby 'etno.graficzne regionu, nadawała,by się Ido d.a1s<zejrozbudoIwy w tym kierunku. Uzulpelnień powaŻlIliejLSz)'!ahwyma,gatby również dział tkactwa na wsi w zakresie zabytków wytwórczości, jak chałupniczo drukowane płótna, drewniane klocki drukarskie, próbki płócień białych i wzorzy:stych. Pow!nno Isię to staćchodażby kosztem in:nych muzeów, w dJrodlze wymiany łub pJl:zekazania w długotrwały depozyt. Zbislaw Michniewicz DZMŁ ETNOGRAE1!CZNY MUZEUM W KAMIENNEJ GORZE (Plac W'O!:ności24) Muzeum w Kam'ienlIlej Górze jest l'egiona,Lne, o zasięgu działalności na miasto i powiat kamiennogóDslki. Zbiory muzeaJ.ne jeid:na'k mąjązas,jęg 'szerszy, wy:ohodzą,cy poza za's:ęg działal1noś'Ci Muzel1m, gldyż (po.chodzą CZęśc'iOiWO' i z sąlsiadujących [P owi a·tów. Muzeum mieśd Isię 'we własnym trzypiętrowym budynku znajdującym się w śródmieściu, wybudowanym w 1650 r. OgóLna przybliżona Hość okazów oryginalnych i modeli etnog1raficznych wł<l.lsnych wynO'si <Jkolo l()(}!. Katalogów dział'O'wyah Muzeum ,nie pmia,da. Podział rzeczowy zbiorów ,PI1Z€,Q,s'tawia&ię na,stępująco: z:bieractwo - 6 okazów; . łowiectwo (myśl:ls'two) -5l2; h'OdowIa zwi'€rząt 1; ba,rńniotwo i pszczelarstwo - 3; rolnictwo - 3; przygotowywanie i przechowywanie 'pokarmu - 19; I().bfró,b:kadrewma, kory, wici, ,słomy; trzoiny i.tp. - 51; obró,bka włókna lIIlu, konopi, wełny Hd. -.lM; obróbka SUlrDiWICÓW zwierzę.cych (lkości, rO,gu, 'slkór, 'włolS'ia,'Szczeciny, wosku) - 13; obróbka gliny, ikamieni, kruszców - 20; farbiarstwo - 2; odzież, strój, ozdobny - 189; budownictwo (w tym obrazy Htogr. z d'ziejów rozwoju mi aista) - 74; Isprzęty domowe - 214; sL!tulka ludC'Wa (dJrzeworyty, obrazy malowane na ISlzkle, zdOlbniC'two w zakresie tkactwa, garmcaretwo, kaflarstwo, hafty, \koronki itd.) - 148; instrumenty muzyczne - 10; zabawkarstwo _ 7; przedmioty !Związane z obrzędami i zwyczajami - 46; ;prze<imi<Jtymagiczne _ 2; miary J cznaiki !pochcdzące z twoj. wrocławsikiego - 14; cz niesłowiańskich ikrajów europejskich (zegar i garnczek drewniany) ,(,pudełka drew[J'iane, Isz,tuc'ery myśUw,sil<::ie'i eskimosa) - 5; obu'wie śląskie - 7; 'stemple ,tkackie - 44; wytwory rzemios'm ślusaI1skiego cbrazy tłoczlQne w blasze - 18. .1 2; z krajów pozaeuropejskich 'skórzane chłopięce ubranie cechowe i 'stemple znakowe (zamki, kłódki, :!clucze) - 27; Wła'mych badań Muzeum w teren'le nie prowadzd - na przeszlk,od1zie 'stoi 'szczupłość Iperosone,lumuzealnego 'i brak p["a'co'wniil<::a do spraw oświatoIWYch.B<:ldania 'W terenie spełniałY1by don.iosłą rolę z uwagi na to, iż Dolny Sląl:;:1kzachował 'w tSpadku 'z ubiegłych stuleci po minionych ipokolen:ach wiele zabytków etnograficznych, które obecnie gwałtownie n:kną na skutek rÓŻlIlY'Chza.szłyClhIzmian, m . .In. lJUdnościowych, O'I"azc\:ldawa'nia 'wielu cennych zabytlków przez ni-euśvv"iadomioną ludność do z;bi,or,rricodpadków wtó'rnyc'h, zubożając IW ten sa;:clsób.kuilt'UIę. llegionu. Akcja :badaWcza miała':)y tu duże znaczenie ze względu na dalszy r02Jwój kultury regionu, ze względu na wymi(i:;:zall1ie 1l:ldnoś1cli,iSiPowoddwane aik'c'ją osiedleńczą. Ludno'ść na,pływowa iP·rzyn'osła tu ze Isobą na,rzęd'zia pracy, 'zwyczaJe i trarlycje i zetl'-mręła .się 'z ludulOŚiCiątu oLSiadłą aut'o'chtonkzmą i lZ jej kulturą i odwrotnie, ludność au'tochtoniczna zet:knęł.a ó1ię'z fkUlltuJl:ąludnośd przybYll€j, co w wy:n'iku .zrcdziĆ mUiSi ina gruncie wiSpółJpra,cy i w:;:p6łżycia nową lkuJturę regiQlllu. PO'znani(e tych przemian .stanowić będz'ie do'kumentację his,torycZlIlą ży\cia obe1cnego jpokoJenia. W roku 1952 była jedna stała wystawa. Posiadała ona działy: etnograficzny wraz z zabytkami tkactwa, przyrodniczo-geologiczny, historyczno,wojskowy i ,plrehlilstoQryc'Zill'Y. Ostatnie dwa zostałyzamiknięte w drugim półroczu 195:2 r. Od 17 sierpnia .do 30 wI1Ześnia 19512 r. urządzono wystawę czasową Wła'sną pt. Czepce Śląskie li strój Wa:;:ellny. Na w)"s'1awie tej polkazano 60 eksponatów. Wys'tawa .stała w :poku 195,3 pozostała bez zmian. Z:nw1entaryzowano 4546, azlewidencjQlllo'WalllO 4007 ,przedmiotów (ze W1szyst'ki.ctlrdz'iałów). E·widencjli ka'talogowej Muzeum .nie prow<lJd'zi z po_ wodu licznych innych prac bieżąc)'!ch, jalk\ie mają do wy'konani.a pra.cawni'cy muzealni. Biibl!oteil<::amuzealna ma ct!arakt'er [pOdręozny i ,p:rzem,aczOl11ajest do prac samokształceniowych i dydaktycznych, w pierwszym rzędzie dla praOC'wInilkówmuzealnych. Możliwoś'ci rozwojowe całkowi<clie U'z.ależmione są od przyzna'wania kredytów lub darów Mini.siJerlstwa Kul'tury i :Sztuki. Ilość pozycji wynosi 1026, ilość bieżących czasopism polskich 4, zagranicznych ,brak. Archiwum ·zawiera akta 'z ilat po rozp-c·częciu polls'k'lej 'Organizacji Muzeum, od 1947 r., a wśród nich zapisy przekazania budynku Muzeum przez Prezyidlium PRN, odbitkę planu zabudc'wy i plan isytuacyjny obJiektu Muzeum. Akt dawnych w archiwum brak. Wła'sne pubUkacje p{)lpularnonau~kowe, do'tyczące zagadnień muzeal- �410 411 'I1Y1ch,zamieszozQno 'w "Kwarta1n;ku Muzeall11ym", w zeszycie 3 z 1949 r" .s. 'lZ3; w "Wiadomościa<lh Muzeum Zi1emi", oz 1948 r., tom 4, ·S. 3:28, or,az oplI'aCQwano EiPrawozdanie z dZliałalności MU'zeum do ,wydanego Idruikiem Sprawozdania z działalności Muzeum Slqskiego we Wrocławiu l za lata 1948-1953. Muzeum w Kam:elliI1'ej Górze podlega oI1ga,nizacyjnie Muzeum Ś'ląs<kiemu. Prace o'rganizacyjneM'uzeum planowa,ne są po przeprowadzeniu remotU-tJuk3!J)italIllego w budynku głównym i po opróżnieniu sal II piętra w budynku, który obecn.ie 'zaJjmują Bibliot€lka Miejoska i Biblioteka Powia1dwa. Muzeum nie .podsiada żadnY'ch 'Pomocy do 'prac teohniczno-ikolns~atOI1ólkich.Prace kons'erwatoI'ók,i'e ,są prLlepI10wadizane mechanicznie [przez odlk'llrzanie, 'czyszczenie z ibrudu, rdzy oraz przez nadl~I·anj.e wa'zeliną części żelaZiI1ych, 'także przez opylalnie PrQisikiem . A!zotox zbiorów 1d'rewniany.ch przeciw kołatkO'Wi i Iprzez zakłada,nie dQZibi'orów odzieżowych gałek [przeciWIITIolowY'ch. Z za1kJne9U pra,c dyda'ktY'0zno-s-połecznych ii'nJstrUJktorzyBi'llra Społec'moOświatowego MUlL1eumSlą's!k:'ego z Wrocławia przy Ipomocy organizacyjnej Muzieum wygłosili w ,latach '19~2 i 19'53 w ,różnychzalkłada'ch pra1cy, ilnl::;tytucjach i szkołach 58 odczytów popularnonaukowych. W tym okresie w różnych Z!skladach pracy, instytucjach i szkołach pracownicy Muzeum wygłosili 29 odczytów z tekstów nadesłanych przez powyższ,e Biuro i 25 odciytów własnego opracowania. Przy współpracy Muzeum został wygłoszony w miejscowej szkole ogólnokształcącej 1 odczyt o ochronie zabytków przez inspektora rzeczoznawcę z Urzędu Konserwatorskiego z Wrocławia. Ponadto przy opracowaniu wycieczek i większych grup zwiedzających Muzeum w powyższym .okresie kierownik Muzeum wygłosił 228 pogadanek w czasie oprowadzania po Muzeum. Praktyki muzealne dotychczas nLe odbywały się w Muzeum z powodu trudności loka'lowej, jak i niedostatecznej licZJby personelu. N.awiązana z'Clstała 'Wlspó~p'ra'caz miejlscowymi fabrykami, dzi,ę'kd cZJemu Muze.um uzy,skało w iamian za a~cję oowia'tową pe'Wne 'uslłUigi i daliy. ,W"IPółlPraca z innymi ino:;tytucjamii, jak Sana'tori'llm, Wydz!a'ł O~wialty, Od,dział Kultury i SzikQły była mni'ej owocna. Trudności, ja1kie ma do chWlili obecnej, tutejls'ze Muzeum, to 'szczu[plość ~ulka,lu Ispowodowana zajmowaniem 'salI 'L piętra Iprzez wS[pOmnian1ebi'bl~ot€'ki. Sku/tJkiem tegu nieo:dwwna reorga'Dizacja wy,staw i lPOWięk'szenie dJ.ości ,eksponatów na 'Wytstawalch ,z jednej strony or,az orgalnizowande liczniejszych wysta'w objazdciwy'ch i 'cza'sowych z drugiej 'strony uległy z'koniecL';nO\Ści odraczaniu, 00 'W następ.stw,ie powoduje zmniejls'Z!eni1efrek'wencji w Muzeum. Trudność ta w najbliższym czasie winna ustąpić, gdyż Wojewódzki Wydzdał Kultury i WojewódZJk;i Zarząd Bibliotek przeznaczyły już (pewien kredyt na remont lokalu przewidzianego na pomieszczenie bibliotek. Jako dotkliwe braki należy wymienić brak odpowiedniego sprzętu do ekspozycji :i niedClsta1tec:zną obsa.dę p2rsonelu umy;słowE\go w Muzeum, co w na's'1;ępst:wie I=C'wcduje Iprzeciążenie ;ró~norodnymi pracami aidmi'nistr8Jcyjnymi, goó~odarC'zymi i oś1wiatowymi 'kierow[]jika Muzeum. Dążeniem ..Mulzeum na najl:::,liż'szą Iprzysz'ło\Ść jE1st prze:prowaidzeni1e ·remontu kapitalnego w zabudowani'ach muzealnych i dostosowanie rozkładu wewnętrznego Muzeum do jego potrzeb i wymagań. Wśród zbiorów muzealnych na czoło ma 'srię wYlslUnąć dział etnog:raf'<czny, a w sz'czególności zabytki Vkact'Wa któr'e ma na tutejszym 'terenie d€lkawą pl'zes'Złość hi,storycmą, obecnie Q'.a~ rozwija Isię l tętl11i życiEm w l'icmych -za1kł.ada'chprzemylsłowylch tkackich w mieście i pQlWliecie. Geograficzny zasięg działalności tutejsz.ego Muzeum w najbliższej przy&złości winien objąć prócz powiatu Kamienna Góra także i powiat Bolków, gdyż w ubiegłym stuleciu oba powiaty stanowiły jeden obwód administracyjny iZ Isiedzibą w Bolkowie. W Bolko'wi'e obecnie znaljduje się w zamku ,oddział hilsto:ry'czny Muzeum Sląl~lkiego i pełni tam okrteś1one zad8Jnia, na'tomiast zb:ory €'tnograficene 'Z,grcmadzone w tymże zamiku zOl3'tały z pole,cenia Dyrd~c:ji Mu<.\eul!TISlą.ólkiego przekaza'D€ tutejtszemu MUZIeum. Wy,daje :slię,slłus'zne, aby t'er'en powi.atu ho.l'kowlsikiego należał do Iza5iięgu działa,lnO'ś'ci tuitejls'L'eg'OMuzeum. Przemawiają za tym wzg,lędy 'etnografic~ne, .1~Jrizyrodnjcze,a także \dogcdna kcmuni'ka'cj.a. Stanisław DZIAŁ ETNOGRARliCZNY MUZEUM Sabak SLĄSK.lIEGO WE WROCŁAWilU (ul. KazLmierza Wiel1ki'ego 33) i .j Muzeum S'lą~INie 'W·e WrQI(Aawiu jalko muzeum wielodziałowe oi po.czątku .s'wego istniEnia Iprze'widywał·o w programie utJworzienie' działu etno(~rafi,C'znegoi w tym celu IPrzYlstąpiło już w 1948 r. do gmmadzenia odpo.wiedrniclJ. Zibiorów . Dział E,\tn'Olgmf'icmyorganizuje się w Ilatach 1953-54 j.a1koOddział MuzeumŚ1ą,skiego Iwe Wr'ocl:.arwiuz s:edzibą w budYln'ku przy ul. Kazimlierza Wielkiego 33, II p., gdzie zajmuje powierzchni około 340 m2• . W !ptCIsiadan1uDziału znajduje Isię '204!5zabytków p'o,chodzący,ch z terenu Sląs'ka Dolnego, OpOliSkrie:gio i Gómego, ,reprezentujących następująoe działy .kultury ludowej: zbieractwo, łowiectwo, rybołówstwo, hodowlę zwierząt i tps'Zczelar.".'two,ulPrawę [oślin, obróbkę drewna, włÓik.n.ai m1eialu (:lloarzędZlia i wyt~ory), :sprzęty dcmowe i ,gJo'ólP,oda:fóik'ie, od'zież i .szt'ukę 'ludową. Dział Etnograficzny prowadził w latach 1953-1954 prace inwentaryzacyjne i ka·ta'logowe orazzorgan:zował w Mwzeum Śląd-cim 'wY'stawę czaso'wą(,12 vm - 7' X -1953, ryc. 7) pt. Kuffitura Wsi Do,Lnośląlsljdej.W rama·ch ",'ólpó-liPr.acyz irunym i działami Muzeum 'Śląski/ego - Iprzy :reopgalliizacji ekslPozy,cji w pod'cpieC'zny'ch mU(2)eac'hnegiona1nych - Dział przygotował stałą ekó<pozycję wybrany'ch przedm:<Jtów z zakresu :sztuki ludowej 'w Mu- �-----------------_. "... 1\ 413 412 !: zeum w BolElgławcu (VU Hl'53) omz wytgtawę !Stałą J)t. Kultura Ludowa Ślą,s'ka Opols'kdego IW Muzeum w Opolu (15 X 19'54). W 'traJkcie organizacji zll1ajduje się 'WY's'tawastała Działu w gmachu wł3Jsll1ym. powięk,szać swoje zbiory. W o,t'OOnlejchw]i jeclnalkże ZVJlra·caon szczególną uwagę na gromadzenie i zabezpieczanie zabytków z Dolnego Śląska, z uwagi na silne pI'lZemiany kulturowe Wlsi dolnośląs!k1ej. Leszek Itma-n Dotychcza'EOwy zasiĘg działa,nia Działu ograniczał się przede WgzytgtMm Ido teTenu Dolnego Ślą:slka ora'z w pewnej mierze Ido Opolszc<yz:ny. Specjal'eacja natcmia"t winna c.cejmować j€lS-lC'z'ew większym ndż dotychczas zakresie nie tylko wspomniane tutaj regiony, lecz również i region górnośląE'ki. Tym. ,s'P0sobem umożli'\\ńłC'by 's,ię Ipows'tall1ie we Wrocławiu Muzeum Etnograficznego, reprezentującego możHwie najpełniej bogactwo polskiej kultury ludclwej Ziemi Ślą'skiej. Za :powstaniem silll1'ego, muzealll1ego Woj. zieLonogórskie MUZEUM W MIĘDZYRZECZU ~ldzamC'Ze WllIELKOPOLSiKI'M 1--{3.) M'Uizeumw Międzyrzeczu Wlik,p.,woj. zielonogórski'e, z.najdU'j-eIs'ię w d'wu budyrrkach ,podwol13'ki'ch,w sąsiedztWlie ruin zamku pia'stoW1S1kiegoz XIV rwo ,Jest to Muzeum regionalne obejmujące działy: areheologi.czny, etinograjjkz:ny, slZtuU\:d i his'1ory=y. Za,bytki gromadzone od 1945 r. liczą obeclIlie 3110 przedmiotów, w tym clGl:zów etll1lQgrafi.cznych 4'30:z pszczelarstwa - 6, łowiectwa i ry,bołóWlstrwa - 17, obróbki drlc'wna - .ID, rolnidwa - 812, s:przę'tu domowego - JOD, odzieży i o,brÓiblkiwłókna - '122, fa:rbiarl3twa - 134,zwyczajów i obrzędów - 1]5, ,sZ'tt;lki- 4. Z lPowyżs,zy:ch przedmi'otów eksponowa'nych }€I3t 2:29. Mies1z'czą się one w 4 ,salach i ułożo.ne ,są wg !powyższego porządku. Reszta zabytlków jest zmagazynowana. Omawiane eksponaty pochodzą z pow. międzyrzeckiego, głównie z Dąbró\\ki W1Ik[p.Zebrane wó'tały od ludll10ści :ro1dzimej. Księgozbiór ~z zalkresu etnografii ~kzy o:~oło :50 pozy'cj i. Kol'€.k1cjazabytków fa robiar'ski oh została O'P:ra'cowana ,przez prof. dr Romana R e i n f ill S 's a w pracy pt. PoLskie druki Ludd,we na płótnie (195'3). A. KowaLski MUZEUM W Z'IELONEJ GORZE '\'Ul. S'z!koIna 3) Ryc. 7. Muzeum Sląskie we Wrocławiu_ Wystawa czasowa Mwzeum w Ziel1c'nej Górze jest jednostką na1leżącą ido Muzeum Naro,dowego w Poznaniu. Znalazło ono pomieszczenie w budynku poniemieckiego muz'eum, nie nadają'cym lsię na ten cel. P,o dcikonaniu poważniejszych remontów rw la'tach 1953-1954 d (pa zreorganizowaniu -zostało ono otwarte 2.2 li'Pca 19'54 r. Równocz,eśndle ,podjęto Ista'rania o przyd1zielende innego, odp'cwiedniego gmachu ,do celów muzeaLnych w Zielonej Górze. W dzi'6Sięciu salach e'klsponowano :2 wystawy stale: Bi.stJorię Ziemi Luibu.9k iej i Dzi'eje winiarstwa. Dział etnografi'C'zll1y włączony został Ido Działu BiG1torH Ziemi LUlbuS1ktiej,a ekJ£llCcll1aty z€'brane 'iw rerg:o.llJieBabimo}sz,czyzny umieszczono w s.ali s'PecjalThie do tego celu pl'Ziezn-a1cz'onej. N:'ewi'elką ilo,ść 14 ekspona'tów, w tym: sprzęt, narzędzia, fragment architektoniczny oraz tkaniny, wyło.żono w ,sali o powierzchni dwło 24 m2• Są to zbiory wlaJsne, [przed otwar1 ośrodka 'etnognlficznego Iprzemawaag 'tak względy 'natu:ry po~HycZ'l1ej, jaik NaLeży bowiem tutaj '\\ols'POmnieć,że jedyny ośrodElk uniwer/gytec'ki na teren'e Śląska, lkS'ztałlcący IkadryprzyszłYJCIh etnografów. znajdU'je E!ię we W-rocławiu. Dział Etnograficzny mimo lS'zczu:płej obsady (dwóch IPraooW'rlilków naukowY'Ch) o'raz ogra,r;.kzonych środków finanlS<Jwych sitara się systematy-cZll1ie i na'll'ko'v,o-dYdaktycznej. �414 415· ZBIORY ETNOGRAGICZNE oiem zgromadzone z terenu uajbb.1o'Zego rel51ionu,które stano'Wią zaczątek działu etr.ografic.znego naszego Muzeum. Na p.rzestrze'rlJi 5 ,sal 'o łącznej powierzchni 280 m2 wYlSta'Wicnoekioponaty 'z d2iedziny hodo'wli winorośli i prz:emysłu· w~.n:ar"ikiego. Przedrn:ioty o wartości zabY'tlkowej (lzę,ściowo' własne, częściowo zdeponowane, jak i plansze oraz fotografie w układzie chronologicznym i.lu:strują rozwój tej gałęzi !przetwórst'Wa 'o,raz; hodowli winoroś,li od pradZJiejów lud'L'kcŚJCipo 'dzień d21il;~ie}s>zy, ze ,sz;czegółnym u wzglE;\dl11ioeniem ,opecyfi'ki roz'woju na terenie Ziemi LubulOlkiej i~ielon'ej Góry z jej tradyojami 'W zakl"el;tie 'W<inj.arntwa doskonale zalChlowanymi. Zaznaczyć naJeży, że więklSZOŚĆeksponatów jest pochodzenia miej.;:lcoweg'O, nieznaczna zaś część to zabytki sztuki starożytnej lub eksponaty z innych kJ'ajów e'uQ'ctpe)sikich,pnewaŻJnie w de'pozycioe. Wys'ta1wa w obecnej ,formie nie jest o'stah:czna, a elk",ploatacja terenu i ochrona zabytlków w za'kres<ie winiarstwa nadal trwa. ·Plan €1~pO·zycyj.ny chu WylstalWje/siŁ'ta'k cpra,C'owany, ażeby mógł spełnić zadania dydaktyczno-społeczne Muzeum. W GDYNI * ,is'tniał już zawiązek muzeum w Gdyni, pc.d kierownictwem dr J. K raj e WiSk i e j. Obydwa więc 'z!biO'I'ymiano (połączyć, aby stworzyć regionaLne mu'z'eum kultury kaszubiSlkiej nraz regionów 'są/siadujących. Planowande' muzealne, crg.alIliz.a'oja ,i kontrola Z1najdO'Wałysię w rękach nacze'lnilka Wydziału Kultu·ry dra ZawiJstoiwtsk:eg'O,J3 realiJzacją zajmowała się dr J",idwig.a PTlzewon,lka, Tadea Mini.ste'l;'s'twa. Okazy 'Zi€brane ,przez dr KJ]':aje'W/s~ą.sJ1w<Jrzyłyll1iebawem 'nśrodek muzea,llny 'W Orłowi'e pod Gdynią, zbiory prof. dlr Stelmachows'kiej roz'I"ais'ta1y S1ię'W Szikole MOloskiej w Gdyni, za![:.'ełniając ~artero'We 'sa,le lszikoły. Alozkolwiek ,nie stworzyły one mU'Let;m, Ibyły jednak odwied'za'11e ;przez 'wyciecz\ki ora,z stanO'V\i1y pomoc naukową dla nauczycieli szkół podstawowych w czasie zj'azdów dorocznych i 1Wll1SÓWdcikó'lztałcają'Cych 'w I~cu ,i S'~el'P'11iukażdego roku, O'rtganizo'Wanych prz€cz Min'lste:nstwo Oświalty. W sa-laoh l.'e ,zlbiorami .odbywały lsię ćwjlc:zenia ora'z wy'kła!dy na 'temat sztuki ludowej, wygłaszane przez ~prof. ;dr B. Stelmachowl:iką. Tym.sposobem nauczyciele z całej Polski (300 do 400 osób) zaznajamiali się z kulturą IudowąPcmorza. Ministerstwu Oświaty zależało ogromnie na pośpiechu w zbiellaniu okazów,etnografi1cznych z tego'lPo'Wodu, że Mu'zeum we Wdzydzach - je1jyne wÓW1c~alS muzeum 'etnograficzne na całym Pomorzu -olP.łon:ło clko~o,1925 r. Ni€lk,tóre zabytiki uratowano, lecz LSiPa1lila się ,chata podcl<emowa ml€l:>zC'ząc:a muzeum, czyli fak1tycznie IPflze,gtałoOIno~stnieć. Ka1szubi, balld'zo przywiązan.i do :swoioh zbiorów, domagali 'Się stwo1"Zenia nowego ośrodka muze3Jlnego ioh ik'u1tury, toteż na liC'z'11ewnioski kierowane do Minjstellstwa w 'tej Isprawie odpowiedzią miało być tlworzące SIę nroiwe o'ka'zai'e muzeum w Gdyni. G u l g O'WS Ik i, niez:a.·lJeŻln:e od aikJcji MinJiste;"itwa, ulSHował z-rekorns'trudwać d,'wny slwój zbiór, pl1zenió1sł jedną z chat ,podcieniowych 'Z dkoHcy Wdizydz na dawne miej'Sice w wiO/SJCei rozpoczął <nalIlOWO,gr'omadzić cikazy. Wśród tych 'jJwG z:a.:kończ~ł życie, a j~o zbiory, zde'kcrnpleto'Wane, nie ,dds!Zły'już ,nd:gdy do p0iplrzedmego znaczenra. Tym bardziej urastała /wartość obydwu :zb.iorów gdyńskich. Prof. dr B. 8t:lm,a'chc'wls'ka, ówC'ze:my 'dYl'€'ktor Muzleum Historycznego mias'1a Pozmama" od!woływana była 'przez Min~ster,ghV'o Oś'Wiaty lki,lika ra'zy do ł'o\kU ocaz ha każde wakacje do prac dodatkowych w Gdyni i realizacja dużego muzeum., PC'zy'cji bihliOtgra,ficzmych 'z dzJia~u etnog.rafij w bibliotece muzea,linej jest 8. Liczba ta powinna wzrosnąć. Kredyty na zamówienie odpowiednich cZC:ISCl[JilSm o.biecało Mu,zeum Nar'O'Ciowe'W lPC'~nanJiJu. Oprócz wy,staw :stały'ch iw sali iopecja,lnie przeznaczonej na wystawy cza'sowe w sienpniu i 'W~'7:eś:niuHł54 r.€Jkspon'owlCltno wylstawę pit. Naczynia w Kultura,ch Lud'Owych, zorga.nizowaną i nadesłaną przez PańJstwowe Muzeum Etnografic.zne 'W Łotdz'i. Muzeum nals'ze je's't poza tym w Ista1ym kontalkc:'e.z MU'zeamJi ,re.giorualnymi wojew<'~dztwa zielonogóriOlkri.egow Międ.zyrzeczu, Nowej Soli i Gorzowie Wlklp. Grcmadzemie 'zabY'tków w Inaj,bliż.szym pół,r1oczu powinno m~eć miejsce pl'Zed'e v.:s'zys-t1kim w następuj~cych miej,s'cowoŚic:ach pC'WiatlU sulechowsIkiego: Bab:mdst, Kramsk 8ta'ry, Kraml3k Nowy, Podmd-(,le W:iellkie i Małe. Zabytkli 'z te,go regionuczęścio'Wo już znajd'Owały opiekunów w olkresie powojelllnym, jednakże 'zabeZipieC'ZJen:ePozQs'tałY'ch na,leży do najbardZJiej; palących za'dań naszego zespołu. I Przybyl.ska MORSKIEJ W 1933 !l'. Wydział KuJ:tury ówczesnego Minilsterstwa Oświaty wraz z Departamentem Nauki i Sztuki pod kierownictwem prof. dr J. S. Bystronia przystąpił do 'orglanizowania Muzeum Kaszuibok"iego w Gdyni. PieriWls1zym zadaniem było zebranie pewnej ilości okazów etnograficznych, którą to' pracę rpowi'el'mno prof. dr B. 8 ,t e l m a c h ow s k i e j. Ki'erowniJCtiwo tutejslzej pla'ców:ki, ~która ma 'charakter wybi1tnie regio'llalll1y, <Jrbo'k€lkil"!p{;'11cwania wystawy ilUlst.rując'ej roz:wój hod~w1i i przemy'słu wi'11iars!kie:gopostawiło ,sobie ,za ·cel 'l"ozszerzlenie i 'Szczegółowe opr.acowanie działu etnograficznego i, co zatem idzie. grom3dzenie i uzupeł-. 'ni,\nie z'biorów :kurHu,ry mat'er'ial\nrej, ,w~'zy,s.tlk\:ego,co ma 'Wartość zabytkową Hustrującą :opecyfilkę follkiloru Ziemi Lurbu:skiej, 'Ią,z'czególnie potblis[{iej Babimojszczyzny. Sekcja ta łączy się ściśle z powstaniem Oddziału Polskiego To'war'zy'srtiwa Ludoz:nlClwlczegc, Ko1a P'rzyjaciół M,u'zleum i z pra1cą 'Zes,połu 'oświatowego przy Mu'zeum. W związku :z tym podjęto sta'rania o odpo'wie'dnie kredyty w MUl.'eum Narodowym 'W Poznaniu, rk'tóre jest jedndst'ką budżetową, finan-sują'cą naisze Ipoc:zynania, mają'ce na celu umożUw~en:e Ikon·taktów z terenem i 'zalku,!>eko~pC'nató'W. Maria W SZKOLE i • Nie istniejące muzeum sprzed 1939 r. (1933-1939). i I ,j I I I 'i 'I .1' Ii Ii I I,·Ii.i ,,'Il; �416 417 które miało oibraeować całość iku!l:tury ludowej Pomorza, a sz,czególJniej Kaszub, była już bUska, gdy w)'1buchła wojna. Po ,zajęciu Gdyni ,przez Niemców hitle[1ov,iski 'zarząd mias'ta opróżnił SzJkołę MOI1Skąw GdJ'1Uiz zaby1Jków muzealnych, przezna·ozając gmach na inme cele. EIUlogra:f!iczny zbiór w Szkole Morskiej w Gdyni oibejmdwał całd:~ształt kultury materialnej i rZlem:osła ludowego z przełomu XVIII i XJiX w., m. in. zabytki :z :zakresu rolnictwa, ,rybołów,sltwa, paJst,ers1:lwai .in. Duży na6sik: porożono 'wówczas na sztukę ludewą, którą r€lP'r'ezentowała najwięlkJsza ilość e'kJsPOl11Jatów. [nwentarz za,bytków, prowadzony pI1Zez prof. "dr Stelma,chowSKą nie ·zachował się, gidyż na IskU'telkprzymusowego wy,Sliedlenia j'ej 'z Poznania lpJ:1Zezhitlerówlców w lS39 r. 'te dokumenty l'W[1azz i=ymi :l)ot,tały mi.s>rozolllew jej mies'2.lkaniu w Poznaniu. To co podaję obecnie, rekonstruuję z pamięci oraz na podstawie mojej .pra'Cy Sztuka Ludowa na Kaszubach (Poznań 1007). R o l n i c t w o. Dział ten obejmował narzędzia rolnicze, np. radła i !pługi, lI'ocihod:zące z lI'ołudnic'VVe.go regionu Kaszub. Były rto radła (ok. 10 szt.) typu rarnow.atego, pmstQgrządzielow~ z 'rClsochatą rękojeścią, drewniane, jed)'1nie 'z metalowym ['ylcem. Płu,gi miały również konstrukcję drewni'aną, a tylko okładnicę żelazną. Tak pługi, jak i radła umieszczone były piętrowo na stojaku, tJa.k aby ich wszystkie części konstrukcyjne były dla zwiedzają'oego 'czytelne. Duża iwytsokość sal pozwalała na takie ekJSlPery.mellltowanJe, które iProwadziło downio~Jft:ów I£yntetyczuych w kultu:rze ma· teri.a,lnej. Z ilnnych na'I"zędlLlido u'prawy roU wymienię jeS'zcze brony drewniane belH'likel\o\e, wał dre'wl!1:zny or:az kul!tywatory ozęściowo drewniarn'e, a częściowo żelazne. Spośród :na'rzędzi 'Słiuż~cych do obrÓił:lki cSurc.'wca byiło w 'z,biorze kJlka stęp drew!rli.anych 'ze ,stęr:oramJ, ręc~a isieczkar'nia, ża·rna kami·enne 'ze Śmieclhcl\o\a trcd 'Wejherowem {cGlda,ne 'z zalstI"Z'eżeniem, ż'e "mogą je:s,z'cze być potrzebne") oraz drewniany młynek z Kościerskiego o prymitywnej ikonlstn.:U{cj.i. Z 'zakresu ISIP'l'Zętów.go:spDdarstwa domo'wego było tam 'koryto drew· niane IWydłubane 'z :pnia dTzewne:go; kolekcja Ib'ezmiall1ÓWi innych wag; żela~tne, Ikute dreblink,i, czyli trójnóżki, .na iktórychstalWda ,się garnek w czas:ego·towa'llia; duży, sta'ry IlvultyIsi-er:p!Z TU!jJadeł ora'z wiele innych 'drab· nych przoe:dmiotów, jak prymitywne żela'zka do rpralsC'w81nia,[,U1sztydo pi·eczenia i ~p. P a ISt e r ISt w 'o repr'ezentowalo ni€'wiele ekJs;pol!1altów,gdyż hodowla zwierząt była unowocześniona (hcldowla owiec była w 'za,n.i\k'u),'Za,Clhowały się jedl!1a1k bazuny, czyli trąby pa'ster:sk:e, 'ko!.atki d'rewniane dla krów oraz plaskie dzwor.lki metalowe. D z i a ł r y b o łów s t w a w zbiorach gdyńskich nastawiony był przede ./ " Wsz)'1s~m 'na warunki morSki€. Jedm.a z!Sail.o dużej kubaturze ('Ok. 30XI0 m) 7~rpeł'lllOI!1abyła mOIlslkim sprzętem rybackim. Mieściły się tu olbrzymie m€wo~:: (ek\S~crn~~ne w części), pięcia obręczowe mO'l"::.kieżalki :na węgorze oraz r.o~orakI~, SIeCI za~tawne, j.ak sieci do połowów fląder, śledzi i innych ryb: SleCl rpotroJne, ozyli drygubtce, -na drobniejszą rybę ora,z !stare sieci na ~Ol{l,które ,IPTzypływają niekiedy z Ar1ktyku w oikoHC'ePółwyspu He~s'kiego Jako do "cJepłego K,ra'ju", podczaIS 'szc'zegó1nJe !dotkliwyJch mrozólW na Pół~ n~cy. ~o.l'ek:ja pon:ocnic.zych narzędzi ż·eiaznych dOlpełniała całości. Były Wuęc .oSiCJel1le,.czy1J bo~ory,v,1S'zy:s1Jkich ty!pĆJlwi wielkości, prymitY'wnie, ręc,zme wyr~ibJćlJle, set~J haczytków, wędki, lkotwioce duże J małe o rÓŻll1ym p::ze~a~zellllU:, .narzędzJa do wyrobu ;sZIlluróiW,kleszcz-ki i bierce do wiąza~a ISleCdoraz Jln:ne dTobrne narzędzia. Do komplletu Inależały Ikołowroty sru;;ą'Ce do wciągania ło'dzi na ibrzeg ora,z 'kołowoo'tiki do ,przędzenia malIlili czyli przęd'ly :S!p!l"o'wa!dza1nej z wyJSlpyManiU, którą rybacy uważaJi za 'bard'Z~ sJlną d <:hętnie używaU do wyrClbu żalkó1w i matn.i niewodu. P:r7Jedsta1wlone b.Ył~ rÓWi!1,ieżw ISWym ewolucyj'nym rozwoju róiilnorakie odmiany obsady SIecl, a więc !Ciężarlki i 'Pływaki - od 'Woreczków 'z pi.aslkiem i rpływalków 1io{Polowy'choraz z !k'OrydT2:ewnej po Ibutl€ Iszlk'1aneOtPlecJone i k'Orek. iD~iał ['ybołówstlWa mon.<lkiego ,btudził zaddwolenie u zwiedzających go ry,bakow Ika'szu'bisikich.Woźali S2ikoły Mor:sikiej - 'starz,y Ka,szubi '- na 'temalt tych ekspornatów Is.nuli opowieści oparte Ina da'WlIlyC'hmorskich baś.niach. W Gai1i tej reprzentow~!lJ€ ibyło również rybołówlS'two jeziorne śródlądowe, m. in. łódź-dłubanlka z p'OW. Ikościel'skiego, dałej więcierz'e' wilkolinO'VV1e J Ipomniej.sze ~ied. ·Sa'd,ze i Ifóżne inne rezeI"WIua['y dOlpełniały 'całoś.c,i. T.k a 'c t w o. W Zlbi()!fach gdyńs!kich mieścił się kOffi!P,let:ny wansztat tkackl z kro~nami, wijadłem, szpularzem i innymi części'ami oraz narzędzia do obróbki lnu, jak cierlice, Is'zczotki i,tp. W ostatnich latach przed wojną kobiety same przędły wełnę na małych kołowlfotlkach pi C1D:OW}1C'h, lIla Ik'tór·e Kals'zubki mówią piesko Ob()lk małych kołowrotków pionowych znajdowały się wśród zbiorów także kółka z siodełkiem, więklsze w 'rozmiara,ch, do przędzenia l/nu. Trz·eeim 'tY!PemkaoSZiubSlkic'h kołowrotlków były wSIpomniane wyżej Ikotew,pollki rY'bac'kie do przędzenia manili. Tkactwo Il!a Kaszubach było bardzo rozpowszechnione, przy czym 't1imno talk materdały hieliżn.iaonSkie, jaiko też wełniane. G a r iD 'Ca r s t Iw O. Dużą uwagę Zlwróoon,o n.a wyroby cerami'ozne. Obok warsztatów Neclów. Meissnera, Adamczyka były jeszcze na K'aszubach inne, ale mniej znane, nastawione tylko na wytwórczość użytkową. W zbiorach (przeszło 100 okazów ceramicznych) znajdowała się rekonstrukcja pracowni Necla z kołem garncarskim bezsponowym oraz przejściowymi fazami ,produk'Cji cerami'c7JI1ej, po<lząwszy odd bryły gliinian'ej poprzez slurowe, ni€'\vypal(jne naczynia do Ik'ompletnych, malowanych wyrobów, 'któ're możemy już zaliczyć do sztu'ki ludowej. p l e c i a n Ika r s t w o było bardzo 'ważną gałęzią wytwórczości w ka. �418 419 ,szUlbskich oS<l.dach leśnych. Mężczyżni, !kobietyi dzieci zajmowali L')ięwyrywaniem małych, miękikich pędów kor,zenia w resie iz tego l5urOW'CawyJllatali nie ,tyliko Ikoszyki, ale ,taikŻ'enaczynia, jak d~bany, misy, o~brzymie naczynia w kształcie wazonów, filiżanki i podstawki. Przez gęste zaplatanie 'tworzyły się ścianJki 'naczyń tak szcza1Jne, że można je było używać dQ .płynów, Większe wyroby tego typu Isłużyły za rezerwuary 'Ciopnzechowywania ziarna, mąki, krup itp.mniejsze, odpowiednio plecione, za m,i:ary 'na odisylpki, infl1'e, talerzykowate, do skła'dania pi,elniędzy, S z otu ik a 1u d <>wa na Kas'zuba,chdo tej pory nie wyga'sła w niekW'rych ,gałęziach, np. w hafcia'I'stwi-e, ceramke i rzeźbie. JednaUde' w miarę ulrlbanizowalni.a ISięIwsi kaszuibs'kiej za,ginęły meble ,ludowe, Zbiory w Szkole M()l1olkiej w Gdyni zawierały ki~kadziesiąt Qlkazów pięknego meblans,tw.a Ikas'z,wboiki'ego,tj. dwad:uieŚ'c.ia :ki,lika 'SIkrzyń, ta'kąż il<>śćs,zaI, iStołki., ławy, łóżlka, k<>łyski itd, Nielktóre 'z ty/ch ek:s!ponatów zag'nęły 'co pr<llwda w zam'ęcile wojny, ale o,stały si,ę w ilUIS'tra,cjach 'zamieszczonych jako obiekty 'S'ztulkiw lkis-iążceSztuka ludowa na Kaszubach. Meb1le te nie są rekonstrukcją, jak to ma miejsce przy hafcie kolorowym i przy ,ceramice, l'€oz :są prawd:ziwym'i, orylginalnymi wytworami ludowym'. Z tego względu meblalis'two 'za,s'ługuje na żY'wą uwagę 'do d'z,iś dnia, Okazy, które istniały w zbiorach w Gdyni, 'były już unikatami i żaden nie powtarz,ał się. Reprezentowane były tam talkże rzeźby, przeważn1ie lkultelW1e,ale ,po,nieważ Kaszru.bi zdobni te'ż pr,zedmioty codzi'eIIllIl'ego użytlku, więc m. in. znajdowała Isię w IZbiorach pięlIma drewn'i<lJnas<>1n'icz'ka,z gołąbikami ora'z formy do wyrobu masła i sera. W dużych ilościach zgromadzono eksponaty z z:a.kresu ha.fcia!I"st1wa.OIbolk ory,gjnalnych !starych czepców, tzw. zlotogłowi, zbiór zawierał kolekcję ha.ftów kolorowych, przeważnie rodziny Lewandowsikich z Koś\cierzYlny, Miejlsce pośre,dlnie między działlem slztuki i rzemiosła lt.oIctowego,zajmował zibwrta,baiki'erak lS-iarY'Chi <nowych WY'raJbianych z rogu oraz z drzewa wiŚJlJowego. Nie!k'tór'edkazy ,cer.amic21ne 'Zaliczało 'się do S'ztuki, ~)'l'zede wSlZyistkim :stare oka.zy ceramiczne 'Oraz dekorowane naczynia F'I'alIllciszKai Leona Neclólw oraz M'e'isSlllera. Wls:zYlL5tlkiclh l€'klSip<>natów zebranych p'rzez prof. :dr StelmachowlS'lką ,przy pomocy mauiCzyciela Lewandow~kiego oraz innych osób było razem około 600 sztuk. Oprócz lZb.ielra'Cttwateren'O'wego 1P'I'z'epro'wadzono !.a!kże przy pomocy, stoiar,za S'zlkoły llVIorskJej kon:sel'wację '2Jbio-rów, Do ekJspozycji zoS'tały zaprojektowane i wy!kOlllilłine sprzęty IPomocnicze, .niP.w 'S<l.1'i dla rybołćJv.1stwa, dzięki czemu przedmioty nabiJerały postawy funlkcyjnej. Zapoczątkowano wówdza's ,prace na,U1kowe'z dziedziny Ikultury 'kalszubtskiej, których wYlnikiem była publikacja Sztuka ludowa na Kaszubach, oraz rozesłano kilka ankiet terenowych, których część przed wybuchem wojny zdołała powrócić wyDełniona. Bożena PRZEDWOJENNE MUZEUM W GOLUBIU , W 'zamku ,golLLbs'kim,'w pow. wąbrz~;s.kim, urząld~ili Niemc' , XłX w. mUzeum z eaikrelS'llh~stOT.ii i 'etnografii. y przy 'koncu •• , " MU1z,eum'w, GolulbJu POiSi~dało OkOło 1400 €łksponatów Klllka pok L b azajmowalo , . 'Ol. JCLIa przedmiotów etnC'grafic21nYlChdochodziła ',} , tam, do 150. Z zabytków etnograficznych wysuwały się na ,~l' e iP<łmlędo cbróblki lnu. BYły 'tam Cier<lice, 'SZiCZOtlki do 'C'z'eS<l.nia. ln:z~o przyrządy mocowaną do niej S-Z<:tOl!ką,k1JelPadła i kolekcja ,tZJW k ~. wa z ~rzytam j.ako ochlice. Poza tym ibyły t ' , ,ra.q ow, c(Kres!ona s'€ik-wallko'Wnic kijaiIllk.a taba/kle 1k~~ ~~epce l,.J'~dno złotogłOWie, kUka, de,,' l I Z 'hory w'lsnwwej killka k " lych s!krzynek z malaturą miar d' ,IS rzyn ol ma, ,. . y. reWllllalne Ido zboża i płynó Rb' reprezell'tował bębenek. ' ,w. yo OłlY\'v1S'trwo ~ Z iPOWia1ó:, ,pamiętam Iła'W'kęi Morąg, PJ'zerY'sowale ppzechowywa1lJa zboża, 'wy1dłubaną z pnIa lipy. m .. . ~:' ..•. ł~ '.•. '.'. .... .1: :~~ .~ . rup. kadź Władysław ZBIORY ZARZĄDU 1. ", Stehnachowska. t ..•.. \ ,1 , do Prz E'dmlOt y etnogTaf,iCizln€ 'były ,zebrane nie t 11k"' , .!le talkże 'z innyoh okolic w d '" . y o z okollCy Golub'la, , , , , ." uzeJ mlerz'e z oU'v\'1I1y.ch Prus Wschodnich , Dla ,nauikl I:olISline,J'zlbJOoryte nie przedlstalV:.i,ały wielki ' , " .endencJ ą Ich. było Z'obrazować kult'ilrę nd'emieciką 'ter''e'no'w eJ v.:artkos,cl.-. pl" 'N' . . zamle5Z' anych , z~z l€mCOW. Znaceenie Inau!kow'e 'tYC'hzbiorów hn;' ł ~'," . l1leJ€dnoikrolnie brak :było metTyk .po:s.;zJtIzególny.c-h :b~~~~w~lYv.mez to, ze Łęga WSPOŁCZESNEJ SZTUKI LUDOWEJ CENTRALNEGO SZTUK PLASTYCZNYCH I WYSTAW MINISTERSTWA KULTURY I SZTUKI (Wallszawa, Kl'ako\\~~rń:ie Prz.edm. 15-17) Zbiory isztu1ki lUdowej CZSP i W ' , '" , rów muzealnych zarówno sw m h ,~Kl,S Io~mą S,lę od 'Wszystkich 'z.b'iodeeni€m. Puza nielicznymi ,;. ' .•~. al~'K'telem, Jak przeZiIlIaczeniem i pachoYJąó...alml 'są ,tu pl"z'€lważll"e I t l Udowej 'W~iPćłic,ze~lil1ej Tenrez .t . ' l e{l3pona y S'Z'tuki , ~ en uJace dorobe'k art y-t I ' , . Z O~{J'€ISU dziesięciolecia POlISki'L d " ' , "yczny WlS:lrpolskleJ u' o'wleJ Do wYJą tlkó ("" ' h wyt1worćw) na.leżą niekt', t.' '.. w Jez'e"! c o'Cl'zi'O okres , are 51 oJe 'pochodzące z okr'€J-u 'd . J w(:?f'.~lI'1ieiiSzeg" "r"',z '''yt·wo ry S'2Jt u'k'l iktó . v u <." k t ~, mię zywoJennego rozwoju twórczości ludowe' mo ł, ' ,r~ w p na' ycznym współcz€is'nym wujące realktywizację 'i 'Od~'odze~;e ~:~łuz;c za ,WYbitne wzorce, podbudopomnianych przez lud W' 'd t hJn.~ zamkaJącyrch lub zupełnile za. z Zi'€m Odzyls'kany'Ch ~t .,sro l ych ~stat~lch ,znajdują się rÓwnież zabytki wyjścila do n~"'" " ore s uzyly 'lisłuzą m€lktórym ośroldkom 'za pU'll'kt G~lązanla zerwanej pl' e ; , , twórczej (np Mazur O' l ,z z n.e ISlprzYJaJące warunki c'iągłOŚCi , y, po szczyzna) Większość b" t w OikTesie IdzielsJęciolec' ',z lOrow zos ala zakupiona la na wYS!.awa'ch I IkoJ1lSJUI"S<l.lCh, org<lJn'izowanych nla �421 420 terenie całej Polls'ki, ozęść w \drodze z:amówień i akcji styipendialnej lub w drddze ISlPecjałnyIChposzukiwań w celach ocltwórc·zyoh. Z'e względu na 'to, że niektóre tereny kraju n'ie były 'w okresie międzywojennym przebadane, a i po wojnie do tych terenów nauka dopiero dociera, illi€lh1tóre e\k,sponaty sztuki t1ucio'Wejz 'iy'ch .regionów są materiałem odkrywczym (np. wydnlanki sa'11JIlilClkie, tkaniny k'oł!b'ielS'kie, 0pobSlkie oj podlaskie, część strojów mazurskich i opolskich, wycin'anki z okolic Mińska Marz.). Na ogół ełkJsipona1tylPosiadają najwyżSizy poz'iom arty,£lty<.łzmy,ZJnajidlUj'etny jednalk wśród :nich i t1akie, Ik'tóre \Są IPrzytkła1dami błądzenia artysty.cznego, poszulkiwań illowych form i IUfeści lUib ~kisperymentowania tWÓI1czego. W zbiorach znajdują się tkaniny, stroje, części strojów, zbiory próbek 1Jkadkilch, hafty i k,oronki, ceramika, wycinanlki i lI1alklejanki, malowanlki i IPrzedmi'C'ty ma1cM'ane, rzeŹiba 1ligurelna, 'wy,roby snyceI1Skie, za1ba'Wiki,pi's;anlki, wY~'oby \kowal!silde i biżuteria metalowa, sik'r·zyni·e i lSIpl'zęty i1udowe, wyroby .pIlecionlkaI1::lkie,c1kazy pamiętnikarlS'twa regioruallinego, drobne przedmioty 'zza'kresuZJdolblll'ic'twa (pająk!i,Slprzącz:ki itp.). Ogólna liczba eksponatów osiąga ponad 5000 pozycji " z czego (według ,podrziału rzeczowego) l ! w IPrzy<bUżeniu: .Tkactwo (tkaniny i ,strój ludOwy) Cenimika (naczynia, fig.urki ii rprzeidm'ioty) Wyoinanki i Illalldejlanki . :Hafty .j Ikoronlki (cz€IPce, serwetki, próbki ;eksperymentalne it;p.) Snyc.er:stwo (główn'ie lPodhaiLań!S'klile) Pleci(jn'kars,t:wo za1bawikarlstwo Wzol'ce ipamiątlkaI1Skie (Podhale i wybrzeże morskie) Mlalowanki zailmpiaMk!ie Drobne .przedmioty (pająki, lkoTlce,miniatury Islkrzyń, ISiprząc:zJki,mlamry, Jajiki I~tp.) Rzeźba i lPłaiS'korz'eŹlba MalarS'two na ;s1z'kle. 600 ,1000 2000 500 50 50 100 t I 400 200 /' I' • W 1957 r. liczy już ponad 10000 obiektów. Kazimierz Pietkiewicz WZOR.c0WNlIA KRAJOWEGO ZWJĄZKU SPOŁDZElJLN1! PRZEMYSŁU LUDOWEGO I ARTYSTYCZNEGO CPLiA W WARSZA WIE (ul. RU'tkowlsikiego 6) 100 150 60 Co najmniej 50% zb'orów znajiduje !się w depozytach w MUlZe'ach etnografic-z:nych, gdzie ląpełnia wlaśdwą rolę, łu'b na wystawach objazłdowych krajowych i zagranicznych. Pozostała ilość zabezpieczona jest w magazymach Miinisterstwa Kulitu'Ty i Szltulki. Ponadto niektóre lZ€lS'tawy lub posZiCZ€.gólnee'kiSiponaty !są "'-"'YIPOżycZOine do deilmra'cji instytucji lub do celów \SIP'eCjalnych. Ek'Sjponaty ze zJbiorów znaijdują !Się w depozytach nlalS'tę- pujących muzeów: w Młocinach, Białymstoku, Krakowie, Zakopanem, Lublinie, Kielcach, Sieradzu, Opo1u, Tor'l~niu, RogaHn1ie, O~sztynie. Główny cel zbiorów to wystawy krajowe i zaigrlaniczne. Elkspo!f1aty Ize Zibiorów Centralnego Zarządu SPiW od 1945 ido 1953 'l'. włącznie były elksponewall1e na 115 \wy:S'tawach 'krajowJlch i 16 zagrall1i'czlllyc11.Wz\,:łiązku z wysta'wiami zdslało 'w ,tym clk'resie wY'ldanych 20 katalogów. Ze względu na \SIWąfUcbJiwość i niedost,a'Uec'Lne przy'S'tciscowanie 'zbiory dla Ibadaczy ISą udostępnione w magazynach jedynie w wypadkach wyjątkowych. Dodać jednla1k należy, że są one prawie 'W całości sfotografowane i dostępne w odb~ltkach w arch~wum FIS. Zb'iory te Istanowią zatem z jednej Istrony (niejako wa,rst'1tat I'Ioiboczy organu, który IS/I:lfa;v\iujecipie'kęIflad Ipla1stycZJną'twó't"czością lU1dową, z drugiej strony są odzwierciedleniem tej opieki i obrazują drogi rozwoju nasz,ej wSlPółlcze:snej 'twórc'zości Iludowej. Wolbec tego, że Ipod 'W'Lględem liiiościowym zbiory z 'Toku Iflla roik WlZI1astają, :powstaje Iproblem da1Js'zego 'iCthlo"u. Utrzymanie lIbiorów pI'lZYi'l1lstytucji centralnej Ministerstwa Kultury i Sztuki, jakkolwiek posiada swoje dobre s1rony, w};daje się Iw 'najbliżs'zej pl1ZYlszłości'TIliedo utrzymania. Ze wz,g,lędrunla Iswód charakter 'zbiory te nLe pOWinny ut1ec ró'Wni~ż w iadnym wypadku ro'zll='rcl::lzeniupo iróż1nych muzeach etnograficznych. Wydaje 'się., że Inaj.wła.ś'Cilwl"zym'WyjŚCiem byłoby s'iworzenie z ty.cih 7.biorćlw iSip€cja.Jnego id1Jiału ISIZJtu!ki 1udowej w. Cenitral1nym Muzeum Et:nogra.ficznym IW Warl~:lzawie l'Ulb nawet olwbnego Muz'€um Sztuki Ludowej. Odrębność :pu/aiCów'kiuwarulllikdwana jest s'Pecjaunym cha-ra,'kterem 'ZJbiorÓ'W i ich pl'zeznac::ueniem. Krajowy ZJwiązek CPLiA pcsiwda w Waf1s'za.Wie,przy ul. RutkowSIkiego g, W1zoTlcc'V.mię Prz'emylsłru Ludowego i Ar1y1stycZJnego. Sztulka ludowa stanowi ,lIwią część zbio·rów, liczących 4000 pozycji, obUczonych dość slkromnie, gdyż au,bumy próbe'k uważane 'są 2la jedną pozy,cję. Wzory gromadzone pieczołowicie przez Dział Nadzoru Artystycznego w ciągu pięciO'lt'lll1iej dtz1ałaJnO'ścl Ce'ntrau'i PreemJlsłu Ludc1węgo i Al'tY'stycznego stanowią dziś dość bogaty zbiór autentyków sztuki ludowej z zakrelsu s1rojć ••.•... regi.o!flI8JlI1ych,tkan:n ludowych, ceramilki, wycinall1e1k, meta,lu Hp. Jakkolwiek Wzorcownia mieści się przy Dziale Nadzoru Artystycznego w lo'kalu nie nadającym się do eksipozycji t)'1ch zbiorów, odwiedzana jest �422 423 często IPl1zez p1aS'tyików iS'zU1kająlCychiJnlspiracjido projektów przemysIu alJ1.ySly,cznego Lub nawet przezcudzoziemc~w. M'Ulzeum Kultur Ludowych n:i'eści ~ię w dość on'da,lonyiClłlMłoC'inach i WaIisza'wa {środm1ieście) dotąd nIe IP():slad~ Mruzeum Etnog'ra;fic'znego. Kcmitet WS'Pó~pra'cy z ZaJgranicą pI"zysyla nIekiedy miłc~\ników IsztUlkliIU1dc\wej,aby Isię ZJazrnajomHi'z Wzo'rcQwnią i telkiem Ipracy w CPLiA opartej na IZlbioracJ'l\Vzorcowni. Zwiedzali ją CZEis,i,NiEmcy, FranICU2łi,Wietlnamczycy i inni. PrOiPalgam:la jeldnakże nie je~~t celem Wzc'wowni, będącej nacz'ej lalbora'torium !pOdręcznym CPLiA, bez Iktórego 'raicjon.alna praca w takiej inlstytucji jest nie .do pomyślE.'!1ia. Weźmy 'na, pr.zykł1ad dlzia! s'trojÓ'W regiIQll1.alnych. Strojl€ w IkcmJPIletacJ1lulb częś(.'iach wynclszą razem 437 Ipozycji. Odnajdziemy w nich ,nie ,ty1'ko 'stroje QPoc:zyńs'kJie,'kul1piowski'e, ,północne i po'łudnicMe I)·.al\\~lkie,IPj,otrIkO\\6kie, sa'r:ln'lekie, Isi€lr~dzłkie, 'K!ra:kovi'Slkie,rzeszowskie, podhalra'ńskie, cieszyńskie, nowosądeckie, spiskie, górali istebn~ańslkich, a']<e i rzad'kie IS1trojeolPollskie i Iwilamowi'c'kie. UZiulpełniają ten zbiór plla'nlsze loor\wne ISltrojów i rich frargmentów w lilClzb'ierpona1d 121l. DZliałowi temu :s!użą a'Lbumy próbek fkan1i'n oc!zieżOlwych samodziałowych, a nawet 'tkanin faibrycZl11yc,huŻY'\~ialnychw tradycyjnych :skojach. Dzi,aJ:t€1n do'sta'I1Cza rÓiWn,ież d Cikrumen.tacj'i :slpółdzie1niom CPLiA wytwarzającym :stroje świetlilcO'\\e. Wpnl'wd'zie ,~póld'Zielrnie 'te /wSlpó!pra,cują rbH~lko z odpowiedJnimi mlUfZe.ami,lalI€'żadnl€ IZ muzeów oHdemoże wytPożyczyć au:t€lntyików S'trojów, Ihaftów. wstążek, a'damal.5LJków- 'co jes,t zadaniem Wzor,cowlni. Ha1f'ty 'i iklQl'OnkiwaU'tentY'cmych czepca'ch, 'k,oszuilach itrp. służą TÓWillież jako d()kumen~a'cja do produlkcji :s,trojów reg.ionalnych, częściowo zal5 'Cloaktuaillnej prcd,dkcjoiha!ftów i koronek wykonywaną na potrzeby iw'spói/ozeslI1e(r,a'zem ,2:09 IPozycj:i). DcJlkumem'ta!cjado Istrojów regionalnych Isłu:ży 'za /pomno naulk'olwą nla '1Ii'cIZJnych Ikursaloh rprzywars'zta'towych dla! pralcownic konfekcji, Tkaniny ludowe w całOści liczą 437 pozycji. Do tego dochodzą ,O!Prawne allbumy z prÓrJJka'ffiii,tkanin liczącymi o'kolo 1500 pozyiCjri,'Zaopa,tl'lzonyeh Iw met'rylki, jalk v.iSlZY's,tk:ie 'zreSlztą ek.SlPonaty W'ZOf.C'owrii.ObOOne wyd;:;.wnic'W'/ao ,tkan'ina'Ch polsiłikują :s,ięg;lównie 'tymi zlbiorami. Ten bogaty dział służy przede wszystkim naszym spółdzielniom terenowym. Wiele zapomll1ianych teohni1k r€lgJianalnych zrekonlstr.uowano na ;podstawie tych wzorów 'za pcmocą szkoloenńa pI1zylwal'5zta'towego przez twórczynie ludowe (ki'limy na cięciwach, kuloski, koziołki itp.). Zaopatrzenie oril€n'tuje iS'ię w lpotrzebaC'h prrJdukcji na [)IQdJstalwietych wzorów. Z In'ieh ,rówa'l,ieżikor'zys'lają domy mody Ista'Ilając się 'WlPro'wadzić 'Pollslką tkantinę ,do ;stroju 'wS'półczElSlnego. Na rpods'tawie tych wIzorów opracowuje 'Się Tównież palsiam,ki w Skali IJ'la Jalek regiona[nyc'h, a raez'ej dlJa figurek etll1Q1grafiocznych,reprezEtntującj'lChnalsr.': ."trój 'za granicą. I'nne działy są reprezellto'Wane mniej !bogato. ,Ceramilka liczy 400 sztuik, jakkol:wiek liczba ta jest płynna, RePIJ·ezentowane są różne formy ceramiki regional'nej ki'e1eC'kiej, rzeszowskiej, lbiałostOClkiej, 1l... .. ". ~1 I ·1 ~'" biellslkiej,LubeilJslkfej, ka,szu.bskiej, 'kujawskiej,sc{d€'okiej itp. Według mej Re,gicma1Jne Bim"a ,S;przed.a,ży (Izy też organiJZatorzy WY'staw uI1ien1tują się, co [llależy zamawiać u 't/wórCÓ'wludowych Iw terenie. Nadto zebraJne 'są wyroby z metaJ.u, j.alk: filigrany cie5"ZyńJski.e,iSlpinJki pooihaJ.ań:skie itp. (ra'zem85 slZtuk). Wc'dług tych wzorów zamawia ,się wyroby do celów reprezentacyjnych. Zg'l'cmadz\lno wzory wycinaJne'k róiJny;ch lautorek z Kur;pi północnych i !południowych, Łcwicza, Sannik, Podlasia, Rawy, OpO'Czna nurem ok. 200 s'Zt:uk Ws:zy'stkie te WZOTy służą do pmdu!kICji, do hand1u, jalko 'POmoce do organi2()v..,II1·ia \\yts':IaW,ClalS€m jalklQdekoracje ojjalJw pomoce do s7Jkolenia prac'owlI1'i'ków CPLiA. S.łowem, iSpe:miaJją za'dania. rOlbocze s'ta.!e będąc :w ruc'hu - w pl'zeciwstawien'iu do .zbiorów m:uzea'lnych. Jak'kOllwiek s'ta'n ,Wzo'l'cQlwni jest [l'ł)1nny i wiele 'wzorów jelst w wy:pożyczeniu, niemniej !'potykamy w .niej stJale studiujących '1:kaJniny,~stroje czy ilnne 'Wzory sz'tuki ludowej. Janina Orynżyna � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/58f6c068919af0dfb5e97194c274f3a1.pdf 05fe5d6236b2ada5eca13f2f9d9a36c3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:171 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:147 Title A name given to the resource Muzea / LUD 1957 t.44 Description An account of the resource LUD 1957 t.44, s.351-480 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text '350 doskonale wprowadza czytelnika w piękny kraj Serbów Łużyckich ich l1i,torię, stosunki ekonomiczne, socjalne, kulturalne i polityczne. Przedstawienie ubioru ludowego w rozwoju dziejowym daje pogląd na kształtowanie się i przemiany jakie przechodziła odzież dobrze świadczy o pełnym przyswojeniu sobie postępowej, historycznej metody, która dla naukowych pracowików serbskich jest obecnie postulatem prawidłowych rozwiązań naukowych. Adam Grapa z \1 MARIA E A ZNAIvIIEROWSKA-PRUFFEROWA MUZEA I DZIAŁY ETNOGRAFICZNE W POLSCE Aktualne potrzeby i zarys stanu obecnego 1 l. OCHRONA ZABYTKOW KULTURY I UDOWEJ Żyjemy w okresie, w którym krytyka niedomagań społecznych oraz ich ujawnianie staje się nie tylko prawem lecz obowiązkiem, dlatego też sądzę, iż należy wyraźnie stwierdzić i udokumentować braki w zakresie ochrony zabytków kultury ludowej i muzealnictwa etnograficznego w Polsce. Potrzeby polskiego muzealnictwa etnograficznego należy rozpatrywać, mając na uwadze osiągnięcia w zakresie etnografii w Polsce już od roku 1945. Osiągnięcia te to liczne prace naukowo-badawcze i organizacyjne oraz publikacje Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i Państwowego Instytutu Sztuki (Zakład Badania Plastyki, Architektury i Zdobnictwa Ludowego, Zakład Badania Muzyki Ludowej i Zakład Badania Tekstów Ludowych), uniwersyteckich Zakładów Etnologii i Etnografii, poli1 Artykuł mmeJszy napisany w 1955 r" w znacznym stopniu na podstawie materiałów z 1955 r., miał n; celu scharakteryzowanie zbiorów etnograficznych w Polsce oraz przedstawienie palących potrzeb muzealnictwa etnograficznego na tle stanu obecnego. Miały go ilustrować równocześnie ¥•.ydrukowane pod redakcją M. Znamierowskiej-Pri.ifferawej. sprawozdania ponad 60 muzeów i działów etnograficznych. Niestety względy techniczne nie pozwoliły na to i artykuł ten ukazuje się z trzyletnim opóźnieniem, już po wydrukowaniu części sprawozdań muzealnych w poprzednim, XLII i XLIII tomie Ludu. Część sprawozdawczą tego artykułu należy więc traktować jako materiał naleźący już do przeszłości, gdyż \v ciągu trzech lat w wielu muzeach zaszły poważne zmiany, których .Już nie można było tu uwzględnić. �353 352 technicznych Zakładów Architektury Polskiej, Instytutu Badań Literackich oraz Urzędów Konserwatorskich, a od 1954 f. Polskiej Akademii Nauk, w której Instytut Historii Kultury Materialnej m. in. przejął znaczną część prac naukowo-badawczych w zakresie monograficznych opracowań kultury ludowej oraz prace nad Polskim Atlasem Etnograficznym. Przechodząc do rozpatrywania aktualnych potrzeb muzealnictwa etnograficznego, rozpoczniemy od zwrócenia uwagi na sprawę stanu ochrony zabytków kultury ludowej w Polsce, stanowiącej problem podstawowy w rozwoju muzealnictwa etnograficznego. Wiemy, że muzea i działy etnograficzne posiadają niekompletne zbiory wytworów i dokumentacji polskiej kultury ludowej, której zabytki od lat giną w terenie. Klęski wojenne spowodowały zniszczenie 2 i rozgrabienie tysięcy zabytków zabezpieczonych w muzeach oraz rozproszonych w terenie. Obecnie żyjemy w okresie, w którym zabytki kultury ludowej zostały podniesione do godności dokumentów naszego życia narodowego wielkiej wagi, jednak tylko nieliczna część społeczeństwa wie a tym, że nie wolno mim ich lekceważyć. Sytuacja obecna mówi bowiem o poważnej groźbie utraty w ciągu najbliższych lat zabytków rozproszonych w terenie u ludzi nieświadomych ich bezcennej wartości, jako elementów naszej rodzimej kultury ludowej, na której pragniemy i usiłujemy opierać naszą kulturę narodową. Związek prac naukowych i prac o charakterze społecznym jest w zakresie badań etnograficznych tak oczywisty, iż nie potrzeba udowadniać, że utrata w terenie zabytków mówiących o przeszłości, to pozbawienie naszej historii. niejednego ogniwa pozwalającego na budowanie syntez naukowych, tak ważnych ze względów nie tylko naukowych, lęcz również społeczno-oświatowych. ~ Nie omawiam tu stanu przedwojennych zbiorów etnograficznych ani nie poruszam najpoważ:1iejszej straty w tym zakresie, jaką spowodowało spalenie w 1939 roku Muzeum Etnograficznego w Warszawie. O ile 'viem, ma o nim ukazać się artykuł dyrektora tego Muzeum, prof. dr Eugeniusza Frankowskiego. Celem tego artykułu jest zwrócenie uwagi najwyższych czynników kierowniczych i odpowiedzialnych za te sprawy przedstawicieli społeczeństwa na problem zagrożenia zabytków kultury ludowej i wiedzy ożyciu chłopa polskiego z okresu przed wielkimi przemianami. gospodarczymi i społecznymi oraz w trakcie ich dokonywania, a w związku z tym przedstawienie pilnych potrzeb naszego muzealnictwa etnograficznego na tle jego obecnego stanu. Jak wiele w tej dziedzinie pozostało u nas do zrobienia, mówią przedstawione w 42 i w 43 tomie Ludu sprawozdania ponad 60 muzeów i. działów etnograficznych. Sprawę ratowania zabytków kultury ludowej należy postawić zasadniczo i otwarcie zdecydowanym głosem etnografów-muzeologów, którzy są świadomi odpowiedzialności, jaka na nich spada wobec historii i społeczeństwa za bierne godzenie się z faktami skazywania na zagładę tego wszystkiego, co tworzyło zręby kultury materialnej, duchowej i społecznej chłopa polskiego. Wystarczy sięgnąć do naszej historii, spojrzeć na mapę i przypomnieć jak wielkie połacie naszego państwa są zdewastowane i pozbawione tego co rodzime, aby zdać sobie sprawę, że nie wolno nam tracić ani jednego dnia, ani lekceważyć żadnego zabytku u nas, w kraju tak wyjątkowo ubogim w dokumenty przeszłości. Jeśli naszą nową kulturę chcemy opierać na najbardziej cennych rodzimych wartościach, jeśli chcemy aby spełniały one S\vą rolę społeczno-wychowawczą, to musimy je zachować, chroniąc przed nie uniknioną zagładą, wynikającą m. in.z naszego wadliwego przystosowania się do dokonywu.iących się u nas procesów gospodarczospołecznych. Znane jest wszystkim badaczom terenowym powszechne palenie starych, malowanych mebii i sprzętów ludowych, cięcie i przerabianie strojów ludowych, :rozbieranie chat, o kt6rych wiele już napisano itp. I jeśli trwogą napełnia nas fakt rozebrania okołe 1949 r. na Mazurach, na terenie woj. białostockiego, i l}życia na opał starej chaty pochodzącej z początku XVIII w., posiad.ającej polski napis, to jednak musimy sobie powiedzieć, że sołtys l nauczycielka, którzy się do teg,) przyczynili, nie byli temu winni, podobnie jak ci, którzy na złom zabierali zabytki dawnego kowal2:1 .. Lucl". t. XLIV. �--------------354 publikacji oddać swemu społeczeństwu. Nasze braki i zaniedbania na tym polu są ogromne, a przecież historii potrzebne są realia z okresu wielkich przemian, gdy naturalny rozwój cywilizacji zmiatał ślady dawnego życia. Sprawa ta, podjęta w skali ogólnopolskiej, leży w znacznym stopniu w rękach czynników decydujących. Posiada ona ogromną wagę społeczno-wychowawczą; toteż chcemy zmobilizować wszystkich powołanych do tego, aby szukali wyjścia z dotychczasowej sytuacji i koordynowali wysiłki swe w kierunku zapobieżenia dalszym stratom. Straty te bowiem uniemożliwiają pełną realizację społecznych zadań muzeów i działów etnograficznych. Rozważania na temat braków w zakresie ochrony zabytków kultury ludowej winny jak najszybciej doprowadzić do stworzenia w całej Polsce jednego frontu akcji ratowniczej, która objęłaby całe społeczeństwo. Do czołowych zadań młodzieży miast i wsi - a przede wszystkim odradzającego się Harcerstwa Polskiego - Wojewódzkich, Miejskich i Powiatowych Wydziałów Kultury, Domów Twórczości Ludowej, Domów Kultury, świetlic, Towarzystwa TurystycznoKrajoznawczego itp. powinna należeć kierowana przez fachowców czynna pomoc w tej dziedzinie. Przede wszytkim w celu poinformowania społeczeństwa o wartości, zagrożeniu i możliwości ratowania zabytków kultury ludowej w terenie powinien być wydany barwny plakat, oraz krótka ulotka, które by dotarły do każdej wsi, szkoły i do każdej instytucji oświatowej w Polsce, podobnie jak docierają plakaty donoszące o groźbie duru brzusznegQ i nakazie przymusowych szczepień ochronnych lub o walce ze stonką ziemniaczaną. Oprócz plakatu winny być oczywiście wykorzystane wszelkie inne sposoby anonsowania o wartości zabytków kultury ludowe}, o ich zagrożeniu i możliwości zachowania dla przyszłych pokoleń. Hasła te powinny głosić: prasa, radio, kino itd. Poza tym pilna i potrzebna jest przemyślana akcja zabezpieczająca teren przed rabunkowym wykupywaniem przedmiotów sztuki ludowej dla celów handlowo-spekulacyjnych oraz wnikliwa 23' ..•._._-_ .._----_ ;;; _-. 355 skiego rzemiosła. Winni byliśmy my, wszyscy świadomi wartości kultury ludowej i odpowiedzialni za jej ochronę. Wszakże nie dość mocno żądaliśmy, aby w każdej gminie, wsi i szkole był plakat wyjaśniający te sprawy, ostrzegający przed lekkomyślnym niszczeniem zabytków i pouczający, jak do nich należy się odnosić. Zbieranie dokumentacji, m. in. rysunków i fotografii, mówiących o przeszłości nie wystarcza. Nic nie zastąpi autentycznego dzieła rąk ludzkich, przemawiającego plastycznie swą specyficzną jakością, na którą składa się surowiec i swoista technika wykonania, forma oraz patyna wieków i to wszystko co stwarza wizję przeszłości poprzez całokształt wytworu - świadka niezaprzec:zalnej prawdy minionego życia. Waga takiego zabytku leży nie tylko w sferze wartości naukowych, lecz w sferze sugestywnych wartości dydaktycznych. Daleko silniejszą wizję przeszłości, uderzającą swą plastyką, daje np. wnętrze folusza czy olejarni podhalańskiej w Muzeum Etnograficznym w Krakowie, niż dziesiątki ilustracji i napisów starannie opracowanych. Nie tutaj jednak miejsce na dowodzenie naukowej, dokumentacyjnej wartości każdego zabytku kultury ludowej, jego wagi dla badań historycznych, a w szczególności dla badań o charakterze etnogenetycznym. Wiadomo, że archeologowie w muzeach etnograficznych często bezskutecznie poszukują odpowiedników .dla szeregu szczątkowych wytworów kultury, trudnych do zidentyfikowania, że często brak nam materiałów do historii kultury ludowej, które pozwoliłyby na rekonstrukcję jej przeszłości. Wiadome jest na podstawie nie tylko własnych obserwacji, ale także licznych sprawozdań i relacji etnografówmuzeologów z całej Polski, że zabytki kultury ludowej w Polsce giną z zastraszającą szybkością, że żyjemy VI' ostatnich latach ich istnienia, a wysiłki skierowane ku ich ratowaniu są kroplą w morzu istotnych wielkich i palących potrzeb. Jakże gorzka i bolesna jest świadomość, że nasi sąsiedzi o tyle mają szczęśliwsze warunki do odtworzenia historii, że zdołali jeszcze uratować zabytki swojej kultury ludowej i że dziś jeszcze urządzają wielkie ekspedycje, z których przywożą tysiące zabytków, aby je zabezpieczyć, opracować i w formie wystaw oraz :l ~ .. _._-_._ .•.. _. _----------_ .. ,.. �356 357 ingerencja w szczególności w sprawy wykupu w terenie starych strojów ludowych. Znikome możliwości badawcze muzeów i działów etnograficznych nie tylko powodują bezpowrotną stratę dokumentów naszej historii, lecz również paraliżują usługową rolę muzeów. Szczególnie daje się to odczuć w zakresie ogromnego i powszechnego zapotrzebowania na autentyczne stroje ludowe poszukiwane jako wzory przez domy kultury, teatry, ze~poły taneczne, świetlice itd. Niestety, w mniejszych miastach oraz na Ziemiach Odzyskanych muzea przeważnie ich nie posiadają, gdyż nie mają możliwości prowadzenia badań i zakupów. To samo dotyczy wzorcowych okazów rodzimej kultury, a więc rzemiosł i różnych dziedzin plastyki ludowej. Stan taki powoduje, iż np. stroje ludowe kupowane są bez właściwej dokumentacji, nie mają właściwego zabezpieczenia, znajdują się poza ewidencją muzeów i często są stracone d.la badań naukowych. Umożliwienie muzeom rozszerzenia ich działalności winno doprowadzić do zbadania przez nie w terenie i do wykupienia zabytków kultury ludowej, a w szczególności starych strojów oraz do czuwania nad wszelkimi zabytkami rozproszonymi w terenie. Winny one być sfotografowane, zaopatrzone we właściwą dokumentację i przekazane do właściwego miejsca jakim jest muzeum, po ewentualnym wykorzystaniu ich przez małe rozproszone instytucje, podlegające fachowej opiece. Przyszłość zabytku uwarunkowana jest koniecznością jego właściwego zabezpieczenia, przeprowadzenia odnośnych wszechstronnych badań, łącznie z terenowymi, Ol'az udostępnienia społeczeństwu jego wartości. Toteż sprawa miejsca, w którym ma on być przechowywany i udostępniony, jest sprawą pierwszorzędnej wagi. Niewątpliwie muzea i działy etnograficzne są do tego powołane przed wszystkim, jednak w przejściowym okresie rozbudowy placówek kulturalnych może wyjątkowo zachodzić uzasadniona potrzeba czasowego przechowywania ich w instytucji o charakterze społeczno-uslugowym, która w dalszym planie rozbudowy winna stać się częścią składowa określonego muzeum. Tu dochodzimy do pnruszanej już sprawy gromadzenia wycz2r-i pującej dokumentacji, która winna być nad wyraz skrupulatnie zbierana według wskazówek wypracowanych przez specjalistów, a uwzględniających nie tylko nazwę gwarową części odzieży, technikę jej wykonania i pochodzenie, lecz również historię przeobrażeń danej odzieży, związek jej z historią danego środowiska. z podłożem gospodarczo-społecznym itd. W tej sprawie winny być opracowane ścisłe instrukcje ułatwiające opiekę nad szczegdnie zagrożonymi zabytkami kultury ludowej, gromadzonymi nie zawsze przez fachowców. 2. ZARYS OBECNEGO STANU ZBIOROW ETNOGRAFICZNYCH I l o ś f: z b i o rów e t n o g r a f i c z n y c h w P o l s~.t Przegląd mu;zealnych zbiorów etnograficz:1ych pocho~zą~ych z P01~~1', p~dl~g.łrch Ministerstwu Kultury i Sztuki, z uwzględmemem przybllzone] 110sCl zebranych okazów, przedstawiał się na początku 1955 r. następująco w ranncr. 17 województw 5: ilość obiektów 1. Woj. białostockie (2 muzea) 266 Muzeum w Białymstoku . 1542 1808 " Łomży 2. Woj. Muzeum w Muzeum w " bydgoskie (3 muzea) Grudziądzu Toruniu . . . . Kujawskie we Włocławku 3. Woj. gdańskie (3 muzea) Muzeum Pomorskie w Gdańsku (; w Kartuzach " Kwidzynie ok. . ok. 539 4006 384 4929 70 590 350 1010 W kilku miastach łącznie ze zbiorami innych krajÓW europejskich. , Dane dotyczące obecnego zarysu uzyskane zostały dzięki rozesłaniu w 1954 r. przez Połskie Towarzystwo Ludoznawcze (Redakcja Działu Muzealnego "Ludu") ankiety uzgodnionej z CZMiOZ, który ze swej strony również udzielił materiałów. Z przykrością stwierdzam, że ze względó"v technicznych, niezależnych od Redakcji, dodatkowo :1adesłane materiały sprawozdawcze nie mogły być rozszerzone, a czasem musiały być skróeone. (~zczegółowe dane zob. w sprawozdaniach poszczególnych muzeów w 42 'l i 43 tomie 5 ~. "Ludu"). Nie wymieniam tu zbiorów skiego. (; Nie znam ilości obiektów dotyczących znajdujących muzeów typu się w Zbiornicy skansenow- w Oliwie. �358 4. Woj. Muzeum w " " " " " " katowickie (7 muzeów) Bielsku-Białej Bytomiu . Chorzowie Cieszynie. . Częstochowie 8 Gliwicach Zabrzu 7 78 4506 2365 1750 222 1414 64 10393 ------ 5. Woj. kieleckie (2 muzea) Muzeum Swiętokrzyskie w Kielcach w Radomiu. 6. Woj. koszalińskie Muzeum w Darłowie . Koszalinie Słupsku .ok. 834 179 (3 muzea) 286 66 347 .ok. .ok. 8. Woj. lubelskie (3 muzea) Muzeum w Chełmie " Lublinie Zamościu . ok. 1013 w Łodzi . .ok. .ok. 110 973 337 1420 11. Woj. opolskie (4 muzea) Muzeum w Brzegu Nysie Opolu 10 " Raciborzu 170 207 570 465 1412 100 100 1738 225 2163 77 1455 2200 432 4164 .ok. 1000 1000 .ok. 260 8000 5000 13260 2000 1061 2045 5106 430 17 447 12. Woj. poznańskie (4 muzea) Muzeum w Kaliszu Lesznie " Narodowe w Poznaniu (Rogalin) . . Narodowe w Poznaniu (Instr. Muzycznych) 699 14. Woj. szczecil'lskie (1 muzeum) Muzeum Pomorza Zachodniego w Szczecinie 15. Woj. warszawskie Muzeum w Płocku Kultury i Sztuki w Warszawie " Ministerstwo Kultury i Sztuki (CZSPiW) 3738 11000 2960 596 360 1678 16594 . ok. . ok. 13. Woj. rzeszowskie (4 muzea) Muzeum w Jarosławiu Przemyślu Rzeszowie 11 Sanoku 18349 3500 50 1000 950 5018 17 274 29158 278 2780 680 10. Woj. olsztyńskie (3 muzea) Muzeum w Kętrzynie . Mazurskie w Olsztynie w Szczytnie . " ------- 7. Woj. krakowskie (8 muzeów) Muzeum Etnograficzne w Krakowie Narodowe w Krakowie Historyczne w Krakowie w Nowym Sączu Rabce . Zakopanem Tarnowie Zywcu 9. Woj. łódzkie (5 muzeów) Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łowiczu 9 • ..• " Piotrkowie Trybunalskim Sieradzu . . . . . Tomaszowie Mazowieckim r 359 16. Woj. wrocławskie (3 muzea) Górze Muzeum w Jeleniej Górze Kamiennej " Wrocławiu [2 .ok. " ; 17. Woj. zielonogórskie (2 muzea,. Muzeum w Międzyrzeczu Zielonej Górze " ; Wg nieco później otrzymanych informacji prof. dr M. Gładysza ilośt obiektów wynosiła w Bielsku-Białej - 100, w Bytomiu - 3664, w ChoJ'zowie - 2359, w Cieszynie - 700, w Gliwicach - 2000, w Pszczynie -206, w Zabrzu - 62. 8 Ekspo:J.aty te stanowią przeważnie własność Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie. • Muzeum w Łowiczu w ramach CZM i OZ podlega Muzeum Narodowemu w Warszawie. 10 Według informacji prof. dr M. Gładysza ilość obiektów etnograficznych była następująca: w Nysie - 356, w Opolu .- 712, w Raciborzu - 201. 11 Liczba ta obejmuje zbiory, które tam przyszły z Muzeum w Łańcucie. Według później otrzymanych informacji prof. dr M. Gładysza i mgr L. Itmana ilość obiektów była następująca: w Bolkowie - 425, w Jawope _ 150, w Jeleniej Górze - 1919, w Kamiennej Górze - 360, w Wał12 �.,-- ••..•.--·-----··-·-·------·-··-------------r··· 361 360 Ogólna ilość etnograficznych zbiorów pochodzących z Polski, znajdujących się pod opieką Ministerstwa Kultury i Sztuki, CZM i OZ oraz CZSPiW wynosiła na początku 1955 r. ok. 97000 obiektów. Zbiory europejskie (pozapolskie), w szczególności dotyczące kultury ludowej Słowian, znajdują się: w Muzeum Górnośląskim w Bytomiu, Muzeum Etnograficznym w Krakowie, Muzeum Narodowym w Poznaniu, Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warw Warszawie oraz w niewielkiej ilości rozproszone w innych muzeach. Zbiory pozaeuropejskie znajdują się przede wszystkim: w Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie (12000), gdzie zostały celowo scentralizowane, a poza tym w Muzeum Etnograficznym w Krakowie (1754), w Muzeum Narodowym w Poznaniu (1120), w Dziale Muzealnym Biblioteb.i Kórnickiej w Kórniku (200) oraz w Muzeum w Nysie (ok. 55). Ogólna ilość muzealnych zbiorów pozaeuropejskich w Polsce wynosiła ponad 15000 okazów; bardziej ścisłych danych nie udało mi się uzyskać. Nie uwzględniłam też rozproszonych zbiorów prywatnych. Pod względem ogólnej ilości zbiorów etnograficznych na pierwszym miejscu stoi Muzeum Etnograficzne w Krakowie (21 023, a do końca 1957 r. - 22.027) posiadające znaczną część uratowanych zbiorów przedwojennych, a następnie Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie (ok. 20000, a do końca 1957 r. - 21.389) 13, które dopiero po wojnie zaczęło je gromadzić, bogate również. w zbiory jest Muzeum Etnograficzne w Łodzi (ok. 11.000). brzychu - 248-278, we Wrocławiu - 804, w Zgorzelcu - 143, each - 305 (wg informacji mgr L. Itmana) i Zelaźnie - 123. \V Ziębi- 13 Dla porównania można wymienić jedno z muzeów szwajcarskich, a mianowicie muzeum Etnograficzne w Bazylei, które w 1942 r. posiadało ok. 61 000 okazów etnograficznych. -, '~. Zbiory polskie, inne europejskie, lub pozaeuropejskie znajdują się poza tym w posiadaniu uniwersyteckich Zakładów Etnologii i Etnografii m. in. np. w Poznaniu, w Toruniu i Wrocławiu. Ogólna ilość zbiorów etnograficznych w Polsce, podległych Ministerstwu Kultury i Sztuki, pochodzących z Polski, z innych terenów Europy i z krajów pozaeuropejskich wynosi ponad 112000 okazów 14, zaś załączona mapa za str. 000 ilustrująca rozmieszczenie zbiorów etnograficznych w Polsce jest pierwszą próbą kartograficznego przedstawienia ewidencji tych zbiorów na dzień 1 stycznia 1955 r. Posiada ona niestety braki i nieścisłości wynikające np. z niekompletnych lub nieustalonych danych, ze zmian zachodzących w organizacji muzealnictwa, a w związku z tym z przemieszczania zbiorów, z różnych sposobów obliczania ilości obiektów, oraz z odmiennego ujmowania ilości depozytów itp. Braków tych nie udało się uniknąć, sądzę jednak, iż w ogólnych zarysach nie zniekształciły one zbytnio obrazu stworzonego na podstawie sprawozdań nadesłanych przez dyrekcje muzeów lub przez miejscowych kierowników 15. P r z e g l ą d w i ę k s z Y c h k o l e k c j i. Specyfikacja 16 muzeów i działów etnograficznych w Polsce na tle niektórych przykładów większych zbiorów specjalnych, znajdujących się pod opieką Ministerstwa Kultury i Sztuki: - . l4 Dla porównania można też dodać, iż np. jedno Państwowe Muzeum Etnografii w Leningradzie posiadało w 1948 r. do 250000 obiektów. (Sow. Etnogr., 1948 N. l, s. 222) mając QCzywiście znacznie szerszy zasięg geograficzny. L; Uwagi i uzupełnienia, a które prosiłam referując powyższe dane :la konferencji muzealnej w Warszawie, zwołanej przez CZMiOZ 19-20 V 1955 roku, uwzględniłam w tekście lub w przypisach. Dalsze sprostowania lub uzupełnienia dotyczące stanu zbiorów z 1. 1. 1955 r. mogą być wydrukowa:1e w następnym tomie "Ludu". 16 Nie używam tu terminu "specjalizacja" mu£eów, gdyż w niektórych wypadkach posiadanie większej ilości okazów z wybranego działu nie ;.Llo w parze z planowym ich gromadzeniem i opracowywaniem. Różne Ilości okazów z wymienionych działów znajdują się oprócz tego w wielu innych muzeach; z braku danych nie można ich było uwzględnić. �363 362 Zbiory z tere:lU Łowiectwo Kraków (Muz. Etnograficzne) Rybołówstwo Szczecin (Muz. Pomorza Zachodniego) Toruń (Muzeum w Toruniu) Kartuzy (Muz. Kaszubskie) Pasterstwo Zakopane (Muz. Tatrzańskie) Kraków (Muz. Etnograficzne) Bytom (Muz. Górnośląskie) Cieszyn (Muz. w Cieszynie) Pszczelnictwo Kraków (Muz. Etnograficzne) Toruń (Muz. w Toruniu) Uprawa roślin Kraków (Muz. Etnograficzne) Łódż (Muz. Arch. i Etnogr.) Warszawa (Muz. Kult. i Szt. Lud.) Górnictwo Bytom (Muz. Górnośląskie) Kielce (Muz. Świętokrzyskie) Budownictwo (modele chat) Kraków (Muz. Etnograficzne) Rzeźba figuralna Bytom (Muz. Górnośląskie) Kraków (Muz. Etnograficzne) Rabka (Muz. w Rabce) Warszawa (Muz. Kult. i Szt. Lud.) Warszawa (Zbiory Min. Kult. i Szt.) Drzeworyty ludowe 18 Kraków (Muz. Etnograficzne) Zdobione przedmioty gospodarskie Kraków (Muz. Etnograficzne) Polski!' Warszawa (Muz. Kul. i Szt. Lud.) Zakopane (Muz. Tatrzańskie) l"ormy piernikarskie Bytom (Muz. Górnośląskie) Cieszyn (Muz. w Cieszynie) Gliwice (Muz. w Gliwicach) Krakó\"l (Muz. Etnograficzne) Koszalin (Muz. w Koszalinie) Racibórz (Muz. w Raciborzu) Toruń (Muz. w Toruniu) \Varszawa (Muz. Narodowe) Wrocław (Muz. Śląskie) Plecionkarstwo Kwidzyn (Muz. w Kwidzynie) fzczytno (Muz. w Szczyt:lie) Sitarstwo Lublin (Muz. w Lublinie) Sprzęty Warszawa (Muz. Kult. i Szt. Lud.) Kraków (Muz. Etnograficzne) Obrazy malowane na szkle Bytom (Muz. Górnośląskie) Gliwice (Muz. w Gliwicach) Jelenia Góra (Muz. w Jeleniej Górze) Kraków (Muz. Etnograficzne) Warszawa (Muz. Kult. i Szt. Lud.) Zakopa:le (Muz. Tatrzańskie) Wycinanki i nalepianki Lublin (Muz. w Lublinie) łJowicz (Muz. w Łowiczu) Kraków (Muz. Etnograficzne) Warszawa (Muz. Kult. i Szt. Lud.) Warszawa (Zbiory Min. Kult. i Szt.) 17 Z braku dostatecznych danych w okresie pisania artykułu nie omawiam specyfikacji pozapolskich zbiorów europejskich i zbiorów pozaeuropejskich, ani też nie wyczerpuję zróżnicowania bardzo cennych zbioró,,' Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. 1~ Muzeum Etnograficzne w Krakowie posiada poważne archiwum ikonograficzne, obsługujące całą Polskę, a często i zagranicę· Tkanin~' Białystok (Muz. w Białymstoku) Bielsko-Biała (Muzeum w BielskuBiałej) Olsztyn (Muz. Mazurskie) Warszawa (Muz. Kult. i Szt. Lud.) Warszawa (Zbiory Min. Kult. i Szt.) Klocki do drukowania tkanin Białogard (Muz. w Białogrodzie) Brzeg (Muz. w Brzegu) Bytom (Muz. Górnośląskie) Cieszyn (Muz. w Cieszynie) Darłowo (Muz. w Darłowie) Gliwice (Muz. w Gliwicach) Koszalin (Muz. Etnograficzne) Kraków (Muz. Narodowe) Kwidzyn (Muz. w Kwidzynie) l\1iędzyrzec (Muz. w Międzyrzecu) Olsztyn (Muz. Mazurskie) Przemyśl (Muz. w Przemyślu) Racibórz (Muz. w Raciborzu) Słupsk (Muz. w Słupsku) Szczecin (Muz. Pomorza Zachodniego) Szczybo (Muz. w Szczytnie) Toruń (Muz. w Toruniu) Wrocław (Muz. Śląskie) Zakopane (Muz. Tatrzańskie) Zamość (Muz. w Zamościu) Farbiarstwo roślinne i zwierzęce Kraków (Muz. Etnograficzne) Hafty i koronki Bytom (Muz. Górnośląskie) Gliwice (Muz. w Gliwicach) Kraków (Muz. Etnograficzne) Kraków (Muz. Narodowe) Warszawa (Muz. Kult. i Szt. Lud.) Warszawa (Zbiory Min. Kult. i Szt. Lud.) Odzież i strój ludowy Kraków (Muz. Etnograficz:le) Warszawa (Muz. Kultury i Sztuki Ludowej) Warszawa (Zbiory Min. Kult. i Szt.) Garncarstwo Kraków (Muz. Etnograficzne) Kraków (Muz. Narodowe) Lublin (Muz. w Lublinie) Łowicz (Muz. w Łowiczu) Łódż (Muz. Arch. i Etnograficzne) Warszawa (Zbiory Min. Kult. i Szt.) Warszawa (Muz. Kult. i Szt. Lud.) Kafle Kraków (Muz. Etnograficz:le) Kraków (Muz. Narodowe) Olsztyn (Muz. Mazurskie) Szczytno (Muz. w Szczytnie) Brzeg (Muz. w Brzegu) Zdobnictwo i obróbka skóry Kraków (Muz. Etnograficzne) Kraków (Muz. Narodowe) Zakopane (Muz. Tatrzańskie) Zdobnictwo i obróbka metali Kraków (Muz. Narodowe) Zakopane (Muz. Tatrzańskie) Zdobnictwo i obróbka bursztynu ł.. omża (Muz. w Łomży) Szopki Kraków (Muz. Historycz:1e) Maszkary Kraków (Muz. Etnograficzne) Pisanki Kraków (Muz. Etnograficzne) Kraków (lV.l:uz.Narodowe) Warszawa (Zbiory Min. Kult. i Szt.) Wyroby z ciasta Kraków (Muz. Etnograficzne) ł,omża (Muz. w Łomży) Podłażniki (pająki) Kraków (Muz. Etnograficzne) Zabawki Kraków (Muz. Etnograficz:1e) Tańce (modele) Kraków (Muz. Etnograficzne) �364 Instrumenty muzyczne Poznań (Muz. Narodowe: Instr. Muz.) Lecznictwo Chorzów (Muz. w Chorzowie) Muz. Kraków (Muz. Etnograficzne) Zwyczaje prawne (miary, godła) Kraków (Muz. Etnogaficzne) znaki, Oprócz wyżej wymienionych zbiorów należy wymienić zbiory specjalne, znajdujące sie w ramach innych i:1stytucji, a mianowicie: rybotowstwo do niedawna w tak zwanym Muzeum Kłusowniczym \V Łopusznej pod Nowym Targiem (ok. 70); pszczelnictwo -- kolekcja narzędzi bartniczych (61) w Muzeum Przyrod:J.iczo-Leśnym przy Białowieskjm Parku Narodowym jako ośrodku wy,tawowym lU w Białowieży; uprawa roślin zbiory narzędzi rolniczych znajdują się w Warszawie w Instytucie Elektryfikacji i Mechanizacji Rolnictwa 20; górnictwo --- zbiory narzędzi, sprzętów górniczych itp. w Muzeum Górniczym Związku Zawodowego Górnikóv- \v Sosnowcu (4000) oraz w Wieliczce w Muzeum Salinarnym; wyroby z bursztynu w Muzeum Ziemi w Warszawie. Jedną z najpowaŻ:J.iejszych kolekcji sztuki ludowej Polski, liczącą w 1954 r. 5500 obiektów, a w 1957 r. ok. 10000 posiada Ministerstwo Kultury i Sztuki, (Centralny Zarząd Sztuk Plastycznych i Wystaw, Wydział Sztuki Ludowej) w Warszawie. Zbiór ten obejmuje rzeżbę, malarstwo, wycinanki, pisanki, stroje ludowe oraz zdobnictwo wyrobów drewnia:lych, ceramicznych, tkanin itp. Kolekcja ta, spełniająca rolę usługową, miała wejść do zbiorów stołecznego Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej. Obok niej należy wymie:lić, poważną kolekcję sztuki ludowej, należącą do Wzorcowni Krajowego Związku Spółdzielni Przemysłu Ludowego i Artystycznego CPLiA w Warszawie. Liczy ona 4000 obiektów. Składają się na nią stroje, tkaniny, ceramika, wyroby z metalu, wycinanki itd. ~łużące jako wzory przede wszystkim dla produkcji, lecz również dla celów społeczno-oświatowych. Zbiory sztuki ludowej i rzemiosła posiada również Wzorcownia Instytutu Wzornictwa Przemysłowego w Warszawie. Obiekty sztuki ludowej znajdują się rozproszone w muzeach kraj 0wawczych PTTK, które ostatnio IJowstają (:J.p. w Myślenicach, w woj. krakowskim oraz \V Bieczu, Gorli::ach i Krośnie); w muzeach diecezjallU Muzeum założone w 1922 r., posiadające 2546 okazów puszczańskich, nie jest instytucją samodzielną lecz wchodzi w skład Białowieskiego Parku Narodowego. 20 Zbiór po prof. Biedrzyckim w znacznym procencie \V okresie wojny i w pierwszych latach powojennych. pcdobno ok. 45 obiektów. i; uległ zniszczeniu Obecnie liczy 0:1 r I 365 nych i muzeach pod opieką władz kościelnych, np. w Raciążku clawek), Złakowie (pow. Łowicz) itd.; przy niektórych szkołach, 111 (pow. Szubin) oraz u wielu prywatnych kolekcjonerów. (pow. \'nonp. w Kcy- Miejskie Rady Narodowe posiadają czasem zbiory etnograficzne: ;'vrRN w Wiśle np. pragnęła oddać swe zbiory do Muzeum, które skupiałoby wytwory kultury ludowej Beskidu. Podobnie MRN w Krapkowicach n. Odra w pow. opolskim posiadała resztki dawnego większego zbioru etnogra-' ficznego. Przykłady powyższe oczywiście nie wyczerpują cal ości zagadnienia zbiorów etnograficznych rozproszonych w Polsce, o których nie posiadamy całkowicie dokładnych danych. W związku z istnieniem w Polsce zbiorów et:1ografieznych znajdujących się poza opieką Ministerstwa Kultury i Sztuki, należałoby dla skoordynowania pracy stworzyć z nimi stałą więż pozwalającą na wciągnięcie tych zbiorów do ogólnej ewidencji w celu usprawnie:1ia możliwości korzystania z nich w pełni do celów naukowych i spolecznych. Odnośnie do zasięgu działania muzeów zaznaczyć należy, iż zbiory z calej Polski, aczkolwiek w różnym stopniu, gromadzone są przez Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie, Muzeum Etnograficzne w Krakowie, Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi, Muzeum Narodowe w Poz:1aniu. Dział Etnograficzny Muzeum w Toruniu, przekształcony od 1. L 1959 r. Muzeum Etnograficzne, gromadzi obiekty z północnej Polski, a jedynie obiekty rybackie z całej Polski. w Pozostałe muzea mają zasięg wyra żnie regio'1alny kie obszary zajęte przez mniejsze lub większe grupy spokrewnionych grup etnicznych. obejmując poblisetniczne lub zespoły 21, Regiony te wahają się w granicach paru powiatów Muzea regionalne z:1ajdują się p~eważnie w jednym ośrodków danego regionu. lub województw. z poważniejszych Istnieje potrzeba pewnej dyslokacji wybranych zbiorów w niektórych muzealnych placówkach śląskich. szczególnie ważnych ze względu na obsługiwa:1ie największego robotniczego terenu Folski. Potrzebne są etnograficzne placówki muzealne np. na terenie Pienin, na Kujawach (w Kruszwicy 21 Zob. wypowiedzi t. "Ludu". kierowników muzeów lub muzea-wnętrza nad Gopłem) itd. w spra '.\'ozdcwiach chat, w 42 i ·12 �r 366 M uzea :1 a w o l n y m p I,. o w i e t r z u. Muzea typu skansenowskiego w Polsce w postaci chat lub całych kompleksów wsi w ramach województw: 22, zagród, kościoł- KOW 1. Woj. gdańskie Wdzydze, pow. Kościerzyna, 2 chaty - zabytkowa i nowoodbudowa:1a. 2. Woj. katowickie Katowice - w parku znajduje się przeniesiony przed wojną z SyrY:1i oryginalny, zabytkowy kościołek, a poza tym dzwonnica i śpichlerz. Bytom - w parku zabytkowy kościołek drewniany. Chorzóv,. - na górze Wyzwole:1ia - kościołek drewniany. Brenna, pow. Cieszyn .- stara chata kurna i folusz będący w ruchu (pod opieką konserwatora) 23. 3. Woj. krakowskie Kraków - kościołek w lesie Wolskim, Zakopane - kompleks chat we wsi Kościeliska, kościołek na Harendzie. Zubrzyca Górna, pow. Nowy Targ - Dwór Moniaków. 4. Woj. olsztyńskie Olsztynek kościołek (rekonstrukcja), którego oryginał znajduje się· w pow. Ostróda; parę chat i kuźnia dworska z pow. Pasłęk, oraz zespół budynków (częściowo w postaci rekonstrukcji): chata, stodoła, szopa i tzw. kleć z terenu litewskiego b. Prus Wschodnich rekonstr.24 i in. W woj. wrocławskim były dwie chaty-muzea. Jedna z nich w Karpaczu posiadała wiele nieautentycznych sprzętów, druga w Szklarskiej Porębie doskonale urządzo:1a przez prof. dr T. Seweryna przez kilka lat spełniała rolę muzeum-wnętrza. Projektowane od lat Centralne Muzeum na Wolnym Powietrzu w Warszawie dotychczas nie zostało nawet zapoczątkowane, aczkolwiek Muzeum Kultur Ludowych włożyło w tę sprawę wiele wysiłku, biorąc pod uwagę tereny w Wila:1owie lub na Bielanach. Planowane jest utworzenie już zapoczątkowanego Muzeum na Wolnym Powietrzu w Krakowie, w Parku Wolskim, w Poznaniu nad. jeziorem Maltańskim, w Pyzdrach i w Krotoszynie oraz w Kieleckim, w Bielanach Kapitulnych. Czynio:le są przygotowania do stworzenia Skansenu w Parku Kultury i Wypoczynku między Katowicami 25, Chorzowem, a Siemianowicami i w Parku Pszczyńskim. 22 Brane są tu pod uwagę same obiekty budow:1ictwa ludowego lub też również wewnętrzne urządzenie w postaci sprzętów, narzędzi itp. 23 Dane dotyczące Śląska zawdzięczam Dr Longinowi Malickiemu. 24 H. Skurpski. Muzeum "Skansenowskie" w Olsztynku, "Lud«, t. 37; 1947, s. 412-415. 25 Wszystkie zabytki woj. katowickiego podlegają Wydziałowi Kultu- ry MRN. 367 !I Projekty podob:1e były v.rysuwane dla Torunia lub Parku Narodowego nad Gopłem i w innych miejscowościach. Jak widzimy znikoma jest ilość naszych zabytków budownictwa ludowego wykorzystanych jako wnętrza muzealne. Dla porównania można wymie:1ić, iż w roku 1955 Szwecja oprócz ogromnego Skansenu w Sztokholmie i kilku innych większych, posiadała około 700 urządzonych zagród lub chat (muzeów-wnętrz) w terenie. Zbiory etnograficzne w ramach administracyjnej o r g a n i z a c j i m u z e a l :1 i c t w a w P o l s c e. Znakomita większość zbiorów etnograficznych w Polsce znajduje się pod zarządem Centralnego Zarządu Muzeów i Ochrony Zabytków Ministerstwa Kultury i Sztuki \V Warszawie. W powyższych ramach na początku 1955 r. układ administracyjny muzeów przedstawiał się :1astępująco: istniały w Polsce 3 etnograficzne muzea autonomiczne: 1) Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie '8. 2) Muzeum Etnograficzne w Krakowie, 3) Muzeum Etnograficzne w Łodzi oraz Dział Etnograficzny autonomicznego Muzeum Tatrzańskiego im. T. Chałubińskiego w Zakopanem. Zbiory et:lograficzne posiada też autonomiczne Muzeum Historyczne w Krakowie. Poza tym zbiory znajdują się w wyodrębnionych lub niewyodrębnionych Działach Etnograficz:1ych lub Oddzia.łach Muzeów Narodowych, bądź tzw. muzeów okręgowych lub podległych im tzw. muzeów podopiecznych, niejednokrotnie do niedaw.na nie posiadających fachowego kierownictwa. Układ tych Działów w zakresie zależności i opieki przedstawiał się w końcu grud:1ia 1954 r. następująco: 1. Muzeum Górnośląskie w Bytomiu posiadające Dział Etnograficzny 2. Muzeum Pomorskie w Gdańsku posiadające Dział Etnograficz:1Y w organizacji 3. Muzeum Świętokrzyskie w Kielcach posiadające Dział Etnograficzny et Dawne Muzeum Kultur Ludowych. Muzea podległe: Muzeum w Bielsku w Cieszynie w Częstochowie Oddziały: w Chorzowie w Gliwicach w Zabrzu (w zaczątku) Muzea podległe: Muzeum w Kartuzach w Kwidzynie Oddział: we Wdzydzach (skansen) Muzea podległe: l'vIuzeum w Radomiu �369 368 4. Muzeum Narodowe w wie nie posiadające Etnograficz::lego KrakoDziału 5. Muzeum w Lublinie posiadające Dział Etnograficzny. 6. Muzeum Sztuki w Łodzi nie posiadające Działu Etnograficznego. 7. Muzeum Mazurski", w Olsztynip. posiadające Dział Etnograficzny 8. Muzeum niu. Narodowe \"1 pozn8.- 9. Muzeum w Rzeszowie posiadające Dział Etnograficzny. 10. Muzeum Pomorza Zachodniego w Szczecinie posiadające zbiory etnograficz::le. 11. Muzeum w Toruniu posiadaj qce Dział Etnograficzny. 12. Muzeum Narodowe w WarszaDziału wie nie posiadające Etnograficznego. Muzea podległe: Muzeum w Nowym Sączu w Rabce w Tarnowie w Żywcu Oddział: w Krakowie Muzea podległe: Muzeum w Chełmie w Zamościu Muzea podległe: Muzeum w Łęczycy w Piotrkowie Tryb. w Sieradzu w Tomaszowie Maz. Muzea podległe: Muzeum w KętrzY::1ie \V Szczytnie Muzea podległe: Muzeum w Kaliszu w Lesznie w Międzyrzeczu w Zielonej Górze Oddziały: w Poznaniu Oddział Instrumentów Muzycznych w Rogalinie (Dział Etnograficzny) Muzea podległe: Muzeum w Jarosławiu w Przemyślu w Sanoku Muzea podległe: Muzeum w Darłowie w Koszalinie w Słupsku Muzea podległe: IVluzeum \V Grudziądzu w Włocławku Muzea podległe: Muzeum w Białymstoku w Łomży w Łowiczu w Płocku II l 13. Muzeum Śląskie posiadające we Wrocławiu Dział Etnograficzny Muzea podległe: lVJuzeum w Bolesławcu w Brzegu w Zielonej Górze w Karnie::1nej Górze w Opolu Nysie "\v w Raciborzu W związku z reorganizacją muzealnictwa ilość muzeów, posiadających etnograficzne zbiory muzeal:1e podległe CZM i OZ zmniejszyła się od 1948 r. o liczbę około 2027 dzięki komasacji zbiorów w większych muzeach, toteż znajdowały się one w 59 muzeach 28, z których zaledwie około 20 posiadało fachowy personel etnograficzny 20, powołany do prowadzenia badań, gromadzenia zabytków, dokumentacji itp., reszta jest pozbawiona naukowego kierownictwa w zakresie etnografii. Ostatnio aktualne jest przejście muzeów pod opiekę Rad Narodowych. Sprawa ta jest bardzo powaba, chodzi bowiem o to, aby w dalszym ciągu rozwijać osiągnięcia muzealnictwa polskiego w zakresie organizacji i fachowej opieki nad zbiorami, oraz w zakresie planowania w oparciu o budi,ety ustalane przy uwzględnianiu naukowo-badawczych i społecznoof.wiatowych potrzeb danego terenu w ramach planów ogólno-polskich. Ogólna ilość muzeów etnograficznych oraz muzeów i innych instytucjI rosiadających zbiory etnograficzne wynosi w Polsce około 75 jednostek. Zob. K. P i e t k i e w i c z, Stan muzeów i ,zbiorów etnograficznych "Lud", t. 36: 194(,;,s. 389-396; tenże, op. cit., "Lud" i.; 37: 19·17; s. 409-412; R. R e i n f u s s, Stan Muzealiów etnograficznych w województwie wrocławskim, "Lud", t. 38: 1948, s. 416-431. 27 lI,; Polsce, 2" Liczba ta jest niezupełnie dokładna, otrzymałam ścisłych da::1ych dotyczących cych w tym czasie likwIdacji. gdyż w kiiku wypadkach nie niektórych muzeów podlegają- 29 Z braku wyczerpujących danych nie poruszam tu szczegółowo sprawy personelu omawianych muzeów, dodam jedynie, że w wielu wypadkach dział etnograficzny w muzeum opierał się na pracy tylko jednej osoby (np. w Muzeum w Bytomiu, Olsztynie, Pozna:-liu, Rogalinie, Tomaszowie Maz., Wrocławiu i in.) Ilustruje to dostatecznie trudności należytego wywiązania się z odpowiedzialnych, a tak bardzo wielostronnych obowiązków naukowo-badawczych, ściśle muzealnych oraz oświatowospołecznych, jakie ciążyły :-la tych pracownikach. 2-1 ,.Lud", t. XLIV. �371 370 NaJ'większa nych terenów h d ch z Polski oraz L1poc o zący na początku 1955 r. wynosiła: przybliżona ilość obiekt6w ·łowiańskich i europejskich S woj. krakowskie łódzkie warszawskie katowickie wrocławskie bydgoskie rzeszowskie lubelskie " poznansJde 29153 16594 13260 10393 5l0e) 492!l 4lfH 3733 2163 " białostockie olsztyńskie opolskie kieleckie gdańskie szczecińskie koszalińskie zielonogórskie 18t,'! 142'i 1412 1Gt~l 101. lOIl<ł 59! 4n Liczby te nie dają jednak pojęcia o ogólnym sta~ie posiadani: ., h d ych z danego obszaru geografIcznego, gdyZblOrow poc o ząc -.... ch muzea o szerszym zasięgu posiadają rówmez zblOry z mny województw. stopnia . . zbiorów mówi do pewnego Wymienione zes t aWleme b () skupieniu zainteresowań ludoznawczy~h ~a .danym. o szarz~ o tradycji gromadzenia zabytków i o Istme~1U za~ło,wan~c_ zbieraczy ludoznawców. Wyciąganie jednak taklch wmosko:v wm, ięcie pod uwagę zmszczen no być jeszcze skorygowane przez wz .' wojennych, przejęcia nowych zbiorów przedwo)enny~h z t.erenu Ziem Odzyskanych (woj. Olsztyn, Szczecin, Koszahn, ZIelona Góra, Wrocław, Opole) .itp. , . . . a da)'e obraz nierównomiernoscl rozmleszczema Zał ączona map " 'l d e placówek muzealnych i wskazuje tereny ~z~zegolme, upos e zon_ w zakresie zbiorów etnograficznych, Spehlla)ących me tylko nau kową lecz i społeczno-oświatową rolę· . Przedstawiony na mapie stan posiadania zbiorów etnogr~fIc~nych pochodzących z Polski, niezmiernie skromny w zestawlemu ze zbiorami naszych sąsiadów, niewątpliwie spowodowany. został . l' kową ze sp 0że etnografia jest młodą dyscyp mą nau , przez fakt ,. l . t g zrołeczeństwo polskie nie miało i jeszcze me ma. ~a ezy e o enzumienia wartości przedmiotów kultury ludowe) Jako. dok~m . tów historycznych, że nie przywiązywano u nas ~alezy.te) wagI do spraw muzealnictwa etnograficznego, ~e o~resIe WOJny~tr.aciliśmy wielkie zbiory polskie, europeJskIe l pozaeurOpe)Skle, v: znajdujące się w Muzeum Etnograficznym w Warszawie, Katowicach, a także cZĘściowo w Krakowie, Łodzi, Poznaniu, Gdyni, Nov.;ogrodzie Łomżyńskim i \V muzeach wielu innych mniejszych miast. Poza tym w związku ze zmianą granic Polski część zbiorów pochodzących również z naszych obecnych terenów przeszła do ZSRR wraz z muzeami, np. we Lwowie, w Wilnie, \v Stanisławowie, Piń.sku itp. W pierwszych latach okresu powojennego dzięki wydatnej pomocy eZM Ministerstwa Kultury i Sztuki nastąpił rozkwit muzealnictwa również w zakresie etnograficznym. Wtedy to rozpoczęło się na większą skalę gromadzenie zbiorów, dzięki czemu rozbudowały się już istniejące stare muzea i działy etnograficzne i od nowa powstawały na podstawie gromadzenia zabytków w terenie, Muzeum Kultur Ludovv'ych w Warszawie (Młociny, Tarchomin) oraz działy etnograficzne w muzeach w Toruniu, Poznaniu, Kielcach, Białymstoku, Zamościu i in. Pomoc ta nie objęła jednak wszystkich terenó\v, wiele z nich pozostało bez personelu fachowego i finansowych możliwości ratowania zabytków, co odbiło się fatalnie na stanie posiadania zbiorów etnograficznych, które niewątpliwie w znacznym stopniu bezpowrotnie zaginęły w okresie minionego dziesięciolecia. 3. POTRZEBY MUZEALNICTW A ETNOGRAFICZNEGO W POLSCE Mówiąc o brakach etnograficznego muzealnictwa polskiego należy zwrócić uwagę :'.0 na brak dostatecznej koordynacji pracy między muzeami i innymi instytucjami, badającymi kuitUl'ę ludo\vą w zakresie ustal,nia wspólnego, generalnego planu na :10 19---20 maja 1955 r. odbyli:! się \V Warszawle konferencja dotYCZ'ica muzealnictwa etnograficznego, na której w ogólnych zarysach zost3.ły określo~le zasięgi muzeów i działów etnograficznych v,' zakresie akcji gromadze:1ia z?bytków i dokumentacji, oraz Vy' zakresie rozpoczętych lub przewidywanych badań monograficznych. W lutym zaś 1957 r. zostało przez CZMiOZ powolane do życia Stale Prezydium Konferencji Muzeów Etnograficznych. Do zakresu prac jego należy omawianie i stawianie w:1iosków w sprawie działalności i charakteru muzeów i dzialó"v etnograficznych, ochrony zabytków. doskonalenia naukowych kadr muzealnych, �373 372 najbliższe lata, po to, aby stwarzając celową i przemyślaną współpracę, zapobiec przypadkowym i bezcelowym działaniom. Aby sprostać stawianym sobie zadaniom należy jak najszybciej przystąpić do ustalenia charakteru i kierunku rozwoju muzeów i działów etnograficznych na tle opracowanej sieci muzeów i działów etnograficznych. Określenie bowiem ich charakteru jest zagadnieniem podstawowym dla ugruntowania ich sieci oraz dla dalszego ich rozwojU. Sprawy omawiane winny też być objęte opieką przedstawicieli muzealnictwa etnograficznego w Radzie Muzealnej. Oni to, znając te potrzeby, winni stawiać je na forum dyskusji ogólnopolskich, dotyczących całego muzealnictwa. Istnieje w tej chwili pilna potrzeba uznania naukowych muzeów i wybranych działów etnograficznych za placówki naukowo-badawcze spełniające również rolę społeczno-oświatową. Przemawia za tym nie tylko potrzeba, lecz fakt, iż w mniejszym lub większym zakresie spełniają już one te zadania, prowadząc prace naukowo-badawcze i planowo gromadząc w czasie badań terenowych wytwory kultury ludowej i odnośną dokumentację, publikując prace naukowe oraz spełniając prace społecznooświatowe. Muzealne placówki naukowo-badawcze posiadające obok zbiorów archiwa dokumentacji pisanej, archiwa ikonograficzne itp. to laboratoria posiadające realne dane, aby rozwijać się nadal w kierunku naukowo-badawczym przy uzyskaniu należytej pomocy. Pomoc ta winna iść przede wszystkim w kierunku należytego, wystarczającego obsadzenia etnograficznych placówek koordynacji badań naukowych, eksploracji terenu, ewidencji zbiorów, wystaw i wymiany eksponatów krajowych i zagranicznych, w sprawie wydawnictw muzealnych, repreżentacji muzealnictwa etnograficznego w orga:1izacjach międzynarodowych itp. Prezydium zajęlo się przede wszystlnm staraniem o fundusze na eksplorację terenu i zakup gi~ląCych ;,;abytkóv,i, a poza tym sprawą ewentualnego zorganizowania w pszczynie stał'~go ośrodka doskonale:1ia kadr muzealnych w zakresie etnografii i regionalistyki. Przyszłość pokaż.e czy nowoutworzone Prezydium będzie mogło i potrafi bronić należycie spraw muzealnictwa etnograficznego. • muzealnych przez fachowy personel naukowy, po to aby usprawnić pra~ę, doprowadzić muzea do porządku i podnieść na należyty pozlOm. Do zadań tych muzeów i działów należałyby skoordynowane w.całej Polsce z Polską Akademią Nauk, z uniwersytetami, z Polsklm Tow. Ludoznawczym, z Państwowym Instytutem Sztuki i z innymi placówkami etnograficznymi badania na określonych teren,ach oraz gromadzenie, przechowywanie i udostępnianie wy~worow kultury ludowej i dokumentacji w celach poznawczych I społeczno-oświatowych. (Wiele muzeów już przeprowadziło koordynację takiej współpracy.) Ustalenie charakteru (specjalizacji) muzeów i działów obok z~sadniczych koncepcji, powinno uwzględniać podłoże fi~jograf1czne, ~t.nog:~ficzne i gospodarczo - kulturowe danego terenu oraz,mozhwosCI rozwoju na tle już istniejących w danym mieście placowek naukowych i kulturalnych i zbiorów oraz możliwości spełniani~ n~ukowo-społecznej roli usługowej. . .Z~gad.meme u,stale~ia zasięgu ekspansji naukowo-społecznej wIąze SIę .bezposredmo z ustaleniem charakteru muzeum. Jest rzecz.ą komeczną, aby Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w War~zawIe uzyskał~ ,,:reszcie własny budynek i możliwości rozwoju I zo.stało podmeslOne do godności Centralnego Muzeum EtnografIczn~go, które. o~ar~iając zasięgiem swych zbiorów całą Pol:kę, kr~]e .europ:]S~Ie I pozaeuropejskie, spełniałoby rolę repreentacy]ne] pla~owkI naukowo-badawczej i społeczno-oświatowej. ,Sp~a:va ta me tylko ze względów naukowo-społecznych lec!: rO~~Ie~ ~e względ~~ ~iędzynąrodoych urasta do miary potrzeb na] pIlme] szych. DZISIe]SZebowiem bezskuteczne wysiłki w k' runku ~loko.wa~ia. tego muzeum w stolicy i drastyczny stan r~:proszema zblOrow I pracowni nie przynoszą nam zaszczytu. . Mu~~um Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie znajduje SIę m,e]e~nokrotnie w ~ardzo trudnej sytuacji wobec zapotrzebow~n ~Ie tylko polskIch lecz zagranicznych naukowców plastykow Itp. ' n Spe:Yfikac~a char~kteru muzeów, uwzględniając potrzeby daego srodowIska, wmna też mieć na celu ustalenie charakteru �375 374 specjalizacji w kierunku rozbudowy określonych działów, np. łowiectwa, rybołówstwa, określonych rzemiosł powiązanych np. z przemysłowymi ośrodkami danego terenu, jak np. tkactwo i ceramika: W konsekwencji w muzeach tych winny skupiać się przynajmniej niektóre wybrane wytwory rozproszone po wielu drobnych ośrodkach muzealnych, w których często nie spełniają one swej roli, oddane zaś do właściwego muzeum dopełniałyby obraz danego regionu lub właściwej mu formy gospodarki, co posiada ważne znaczenie dla wspomnianych już badań o charakterze etnogenetycznym oraz dla celów społeczno-oświatowych. Jednym z podstawowych czynników, które zadecydowały już o charakterze zasięgu danego muzeum, lub działu, był wybór regionu obejmującego bądź określoną grupę etnograficzną, bądź zespół grup, związanych wspl>lną historią, tradycjami itp. W związku z takim ujmowaniem zagadnień istniej e w Polsce szereg muzeów wielodziałowych, posiadających szerokie lub bardziej wąskie zasięgi działania i skupiania zabytków. Niektóre spośród nich określane są mianem regionalnych. Niewątpliwie w takich muzeach prace działów etnograficznych winny być całkowicie zharmonizowane z pracami innych działów po to, aby muzeum obejmujące swym zasięgiem określony teren mogło, jako całość, spełniać należycie swą rolę badawczo-naukową i społeczno-oświatową w oparciu o skoordynowane plany wszystkich działów. Jednak jeszcze nie wszystkie większe muzea, np. tzw. okręgowe, posiadają sprecyzowaną koncepcję swego rozwoju; w takim wypadku należy wszechstronnie rozważyć zagadnienie rozwoj u działów etnograficznych. W niektórych bowiem wypadkach ogólnopolskie potrzeby naukowo-badawcze, potrzeby terenu oraz stan posiadania zbiorów i rozwój wewnętrznej organizacji działów etnograficznych wymagają stworzenia z nich samodzielnych Muzeów Etnograficznych. Bardzo poważne trudności czasem sprawia organizacyjnoadministracyjna zależność mniejszych jednostek muzealnych (tzw. muzeów podopiecznych) od muzeów nadrzędnych narodowych lub tzw. okręgowych. Wiąże się ona z zagadnieniem orga- .~, ni~acj.i i finansowej pomocy tym muzeom oraz z zagadnieniem ?plekl n~ukowej i odpowiedzialności za wartość i przyszłość danej Jedno,stkl m~zealnej. I tu działy etnograficzne powinny być pod wyraznym kIerownictwem Muzeów Etnograficznych lub naukowy?h. DZiałó:-v Etno~raficznych, które kierowałyby pracami tych mniejszych Jednostek w zakresie badania regionu crromadzenia zabytków i dokumentacji oraz prac społeczno-ośWia~q~ych 31. . Oczywiści:, mówiąc. o muzeach obejmujących określony teren, n~e moze byc mowy o rygorystycznym trzymaniu się granic admin~stracY.Jnych itp., gdyż jasne jest, że względy naukowo-badawcze me. mogą l~czyć się z tego rodzaju przeszkodami; foteż zagadnienie ~aslęgu dZlałaln~ść:i dane,go muzeum powinno podlegać dyskusji l korektom w miarę posuwania się badań. ~iew~tpliwie spośród około 70 jednostek muzealnych w Polsce, ~osladając?ch zbiory etnograficzne, tylko niektóre rozwijałyby Się nadal Jako placówki naukowo-badawcze. Winny. one by~ tak rozmieszczone, aby, jak to było do ok. 1955 r. np. w. połn~cneJ Polsce,. ogromne połacie kraju nie pozostawały b~z ?srodkow naukowo-badawczych, zajmujących się zagadniemaml kultury ludowej (zob. mapa). W konsekwencji ogólnego planu uwzględniającego naukowoba~awcz~ i społeczny lub dydaktyczno-społeczny charakter muzeow ~mn.o nastąpić definitywne przesądzenie rozwoju lub 1=( wstama Jed?~ch pla~ówek muzealnych i likwidacja innych. ~a~ tu na mysh ~e p.lacowki muzealne, które nie mają przyszłości l me mogą nalezycle spełnia~ swej roli, a w których liczne wytwory w pewnym. s~nsie marnują się, dając obraz wyrwany z cał~kształt~ zagadmen danego regionu lub danego działu kultury ludoweJ .. Jedn~k należałoby tu być bardzo ostrożnym, aby przy generahzowamu zagadnień i korekcie sieci muzealneJ' . '" k me przymesc .sz ody' społecznej danemu regionowi i nie przeoczyć czasem mespodZlewanych możliwości rozwoju tych placówek. "l Nie poruszam .. tu szerzej zagadnienia gólności ekspozycJI muzeabych, którym uwagę· prac oświatowych, należy poświęcić a w szczeszczególną �377 376 W tego rodzaju sprawach oprócz głosu naukowców winien być uważnie wysłuchany głos społeczeństwa danego regionu. Niewątpliwie pomocy muzeom i działom etnograficznym winien też udzielać etnograf-muzeolog, pracujący w CZM i OZ. Wyrażone wyżej sugestie dotyczące ustalenia charakter~ muzeóW mogą wywołać błędne wrażenie, jakoby etnografowie-muzeologowie pracowali bezplanowo; przeciwnie różne naukowe muzea i dziai:y etnograficzne konsekwentnie realizują plany specyfikacji, która nie objęła jeszcze wszystkich muzeów. Mówiąc o zbiorach muzealnych należy dodać, iż ogromną rolę wychowawczą spełniać winny muzea na wolnym powietrzu bądź w formie poszczególnych chat lub zagród z zachowanym wnętrzem, bądź w formie całych kompleksów wsi nieoderwanych od swego właściwego podłoża. W tej chwili nie poruszam tu jednak tego zagadnienia. Dyskutując zagadnienie charakteru muzeów i działów etnograficznych należałoby mieć na uwadze możliwość stworzeni~ w Polsce jednego lub paru muzeów uwzględniających rozwóJ całokształtu materialnej, duchowej i społecznej kultury ludowej w Polsce, lub na wybranym terenie Polski, na tle historii kultury od jej zarania aż do chwili obecnej, przy możliwie wielostronnym zastosowaniu autentycznych materiałów archeologicznych. i etnograficznych. W zakresie organizacji wewnętrznej muzeów i działów etnograficznych na plan pierwszy wysuwa się sprawa planowego gromadzenia zabytków kultury ludowej oraz współczesnych wytworów opartych na tradycji ludowej. Sprawa ta wiąże się z ustaleniem naukowego charakteru muzeów i działów, jako też z szerzej porusz~nym we wstępie problemem ochrony zabytków kultury ludowej i z jej tragicznym stanem w Polsce oraz potrzebami w tym zakresie. Druga sprawa to planowe i systematyczne gromadzenie właściwej naukowej dokumentacji do zbiorów. Obie te sprawy winny być rozpatrywane łącznie, gdyż gromadzenie zbiorów w terenie winno być połączone z naukowym 1 ·1 , j, i l ł badaniem, którego sedno stanowi właściwa dokumentacja wytworów kultury. Niewłaściwe zbieranie dokumentacji, lub jej zupełny brak, jest smutnym dziedzictwem okresu przedwojennego, albo też konsekwencją konieczności gromadzenia zbiorów w tempie zbyt szybkim, aby można było je zanotować. Wynikało ono niejednokrotnie w ostatnim dziesięcioleciu z otrzymywania kredytów na zakupy obiektów, np. w końcu grudnia z obowiązkiem wydania ich w ciągu kilku dni, co powodowało trudne, pośpieszne,. zimowe wyjazdy i zakupy w wysoce niesprzyjających warunkach, dających jedynie satysfakcję uratowania zabytku i nadzieję dopełnienia dokumentacji w przyszłości. Po to więc, aby obiekty ~uzealne nie straciły właściwego związku ze swym środowiskiem i przeszłością, należy jak najszybciej, póki jeszcze żyją ostatni starzy ludzie mijającej epoki, zanotować ich wypowiedzi. Wiąże się z tym sprawa regularnego przyznawania muzeom kredytów na badania oraz na zakup obiektów, gdyż dotychczas niektóre działy muzealne były przez szereg lat pozbawione dotacji na ten cel. Do niedawna zupełnie brak było kredytów na badania terenowe oraz na niezbędne sfotografowanie wszystkich zbiorów etnograficznych w Polsce. Prace naukowo-badawcze, prowadzone przez etnografów, winny być otoczone wnikliwą opieką, albowiem właśnie etnografowie są powołani i przygotowani do badania żywego człowieka i jego kultury ludowej. Etnograf-terenowiec, podobnie jak np. dialektolog ma zazwyczaj umiejętność"'właściwego zdobywania materiałów naukowych na wsi. Trzeba tu jednak raz jeszcze przypomnieć, iż mimo poważnych dokonań w tej dziedzinie w okresie powojennym są jeszcze wielkie połacie kraj u szczegółowo nie zbadane od czasów Oskara Kolberga, czyli od około 100 lat. Czy możemy sobie pozwolić na to, aby w ciągu najbliższych lat utracić na zawsze materiały naukowe pochodzące od jedynych świadków naszej przeszłości, wymierających ludzi starych, którzy �37B 378 stanO\vią bezcenne kopalnie wiedzy o trudnym okresie życia chłopa polskiego? Czy w hierarchii pilnych badań historycznych, te oparte na wypowiedziach żywego człowieka nie powinny być w planach badań naukov.:ych w Polsce przewidziane na najbliższe lata? Po tych bowiem latach nie będzie już kogo badać w tym zakresie. Stwierdzenie tego faktu powinno zastanowić tych, którzy badania etnograficzne stawiają na szarym końcu innych prac. Udział etnografów w pracach Millenium może i powinien przynieść nowe materiały do historii ludu polskiego, oświetlając w szczególności do dziś przetrwałe, archaiczne elementy kultury ludowej Polski, ilustrujące jej ciągłość na naszych ziemiach. Aby zapobiec rozpraszaniu wysiłków i podnieść ich planowość należy dążyć do generalnego skoordynowania w Polsce prac wszystkich instytucji badających kulturę ludową 32. Konsekwencją tego powinno być utrzymywanie stałego kontaktu i dokładne informowanie muzeów, przynajmniej o szczególnie cennych zabytkach w terenie, po każdej kampanii badawczej, prowadzonej przez Instytut Historii Kultury Materialnej PAN, w ramach prac Polskiego Atlasu Etnograficznego lub w ramach opracowywanych '12 Jako niektóre przykłady osiągniętych już pozytywnych rezultatów współpracy lub współdziałania kilku instytucji naukowo-badawczych w zakresie gromadzenia zabytków można wymienić: a) gromadzenie w 1949 r. ebograficznych zabytków muzealnych na Mazurach dla Działu Etnograficznego w TOrUIJiu, w czasie przeprowadzania prac z ramienia Instytutu Zachodniego; b) gromadzenie w 1955 r. zabytków i szczegółowej dokumentacji do rolnictwa i hodowli zwierząt dla tegoż Muzeum w czasie prac terenowych przeprowadzanych przez pracowników muzealnych, pracujących w Polskim Atlasie Etnograficznym z ramienia PAN JHKM a poprzednio z ramienia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego; c) gromadzenie w 1955 r. zabytków sztuki ludowej dla tegoż Muzeum, dzięki umożliwieniu kustoszowi wzięcia udziału w wyprawie terenowej Państwowego Instytutu Sztuki (Zakład Bad. PIast., Arch. i Zdobno Lud.) w 1955 r. na Kujawy i 1956 r. w Bory ·Tucholskie. Kierow:lietwu tych instytucji należą się wyrazy wdzięczności, gdyż Muzeum w ubiegłych latach Jlie posiadało środków na badania, a lokomocji własnej również -nie posiallało. Niewątpliwie takich przykładńw możnaby wymienić wiele i z innych t.erenów PolskI. l , '/ monografii przez uniwersyteckie Zakłady Etnologii i Etnografii. przez Państwowy Instytut Sztuki (Zakład Badania Plastyki. Architektury i Zdobnictwa Ludowego), Zakład Badania Muzyk Ludowej oraz Zakład Badania Tekstów Ludowych i Instytut Badań Li terackich. Również cennych danych, dotyczących nie tylko budownictwa ludowego, lecz na przykład sprzętu ludowego, mogliby dostarczać terenowi pracownicy Urzędów Konserwatorskich i Politechnicznych Zakładów Polskiej Architektury, którym muzea ze swej strony również sygnalizują zagrożone, szczególnie cenne obiekty budownictwa ludo\-veBo. W zakresie spraw dotyczących przyszłych skansenów winna istnieć jak naj bliższa współpraca między etnografami i architektami. Została ona już w 1955 r. nawiązana z inicjatyw~' CZMiOZ oraz Katedr-y Ar-chitektury i Planowania Wsi Politechniki Warszawskiej, które to instytucje zajęły się sprawą ochrony zabytków ludowego budownictwa drewnianego oraz muzeów na wolnym powietrzu. Organizują one inwentaryzację budownictwći ludowego w Polsce, zabezpieczanie ważnych obiektów a także. przy udziale Wojewódzkich Urzędów Konserwatorskich oraz muzeów terenowych inicjują tworzenie skansenów. Osobno pragnę zwrócić uwagę na niezmiernie ważne dla rozwoju mUZiealnictwa :etnograficznego prace terenowe Wydviału Sztuki Ludowej Centralnego Zarządu Sztuk Plastycznych i Wystaw, dzięki którym gromadzone są poważne zbiory sztuki ludowej. Wydział ten ma za sobą wiele chlubnych kart dzięki badawczym pracom w terenie, urząd,zaniu licznych wystaw przyczyniających się do popierania artystów ludowych, do ratowaniR cennych wytworów sztuki ludowej oraz do upowszechniania współczesnych wytworów ludowych. Niewątpliwie przy pracach tych niejeden obiekt z zakresu materialnej kultury ludowej zostaje spostrzeżony - jakże cenne byłyby dane informacyjne umożliwiające ich nabycie. A trzeba pamiętać, że pracownicy wymienionych instytucji docierają do setek wsi znacznie oddalonych ed głównych szlaków. Możliwości zaś penetracji terenu przez: �380 muzea i działy etnograficzne są tak znikome, że trudno je nawet zestawiać z możliwościami wymienionych instytucji. Zbiory Wydziału Sztuki CZSPiW skupione w Warszawie, są też w znacznej ilości rozdzielane między muzea, zaś fotografie zbiorów znajdują się w archiwum PIS w Krakowie. Spełniają one swą rolę usługową, gdyż korzystają z nich naukowcy oraz liczne instytucje społeczne. Cenne te zbiory miały stać się częścią Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie, bądź podwaliną przyszłego Muzeum Rzemiosł i Sztuki Ludowej. Szeroko znany już jest 'wkład sztuki ludowej w życie współczesne, bezimiennych niegdyś, dziś w znacznym stopniu świadomych swego celu artystów ludowych. Twórczość w zakresie zdobnictwa ludowego w dziedzinie różnych rzemiosł, w dziedzinie malarstwa i rzeźby, pieśni, tańca i muzyki ogarnęły całą Polskę, służąc wszystkim warstwom społecznym. Podobnie jest też w wielu innych krajach. W tym zakresie na omawiane muzea spada obowiązek badania i popierania wszystkich dziedzin twórczości ludu. Wracając do sprawy zbiorów trzeba dodać, że z gromadzeniem zbiorów porównawczych z terenów pozapolskich wiąże się sprawa wymiany zabytków z krajami europejskimi w celu zdobywania materiałów porównawczych oraz w celu tworzenia w.innych krajach - szczególnie tych, z którymi łączą nas bliskie więzy - wybranych, niejako reprezentacyjnych kolekcji dających pojęcie o ludowej kulturze i sztuce Polski. Ta dziedzina jest u nas szczególnie zaniedbana i polskie zbiory za granicą w niektórych miastach europejskich wręcz przynosiły nam wstyd, m. in. np. zbiory polskie w Muzeum Etnograficznym w Genewie. Tymczasem wymiana obiektów byłaby korzystna obustronnie, a jest ona możliwa na tle obecnych stosunków międzynarodowych. Ostatnio Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie zapoczątkowało już tego rodzaju akcję w stosunku do Etnograficznego Muzeum Narodowego w Budapeszcie. Sprawa gromadzenia zbiorów pozaeuropejskich, posiadających w Polsce piękne tradycje wiążące się z ruchami wolnościowymi, winna być rozpatrzona przez czynniki miarodajne, z uwzględnieniem 381 wszelkich możliwych pomocy ze strony Żeglugi, Handlu Morskiego itp. Sprawa tradycji i przekształcania się kultury ludowej Polonii zagranicznej oraz jej więzi z macierzą jest również sprawą, która powinna znaleźć należytą pomoc i miejsce w ramach planów muzealnych. W tej dziedzinie poważnymi osiągnięciami w okresie do roku 1956 może poszczycić się Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie. Należy też zwrócić baczną uwagę w muzeach na gromadzenie zbiorów i szczególnie ważnej dokumentacji dotyczącej migracji ludności przesiedleńczej, przenoszącej ze sobą na inne tereny bądź własne wytwory, bądź tradycje, według których tworzą oni nowe formy kultury lub powtarzają własne wzory, albo też przejmują zastane i modyfikują je. Do pilnych spraw związanych z pracami wewnętrznymi muzeów należy ustalenie w Polsce stanu posiadania zbiorów etnograficznych w ramach określonych działów specjalnych i terytoriów. Bez skoordynowania tej pracy i cyfrowego przedstawienia jej rezultatów nie da się definitywnie stwierdzić braków w zakresie przedmiotowym, ujętym geograficznie 33. Z pracą tą wiąże się wyżej omawiane zagadnienie określenia zasięgu działalności muzeó\v, odpowiedzialnych za właściwą penetrację terenu oraz ochronę i gromadzenie zabytków i dokumentacji. W celu ustalenia stanu posiadania zbiorów etnograficznych należałoby jak najszybciej przeprowadzić (dokonaną już przez szereg muzeów, systematyzację zbiorów, ustalając kolejny podział katalogowy na zagadnienia zw"iązane z całokształtem kultury ludowej, jak zbieractwo, łowiectwo, pszczelnictwo, rybołówstwo, rzemiosła itp. Lzy tym należałoby przyjąć pewne umOVine zasady dotyczące kwalifikowania określon~.'ch przedmiotów, bądź np. do rolnict\va ;: Próba :>ojj\;t·~ prZ2Z~ mni(;:, aby zębne odnCJŚne dane drog'1 :omJdety rozeslanej prze:c PT'L nie dale: całkowicie pożądanego rezultatu nie tylko z brak~~ odpowiedzi z kilku muzeów, lecz I. braku w wielu muzeach kata~01ÓW p!.".<:ec1miotowych i geografiC'z:1ych jak również z braku ustalo:1eJ ~,.~,.::; tern2 tyk i zbior(·v ..,· E:'~r:ografirznyc:l. �383 czy transportu lądowego (np. włóki), do rybołówstwa czy do zwyczajów prawnych (np. pływaki z merkami rybackimi), do rzemio.~·łaczy do plastyki ludowej (ceramikę lub tkaniny ozdobne i in.), do obrzędowości czy do sztuki (pisanki) itp. Tego rodzaju systematyczne ujęcie pozwoliłoby na precyzyjne stwierdzenie braków, sygnalizując szczególne potrzeby w tym zakresie. Wspomnieć należy, iż już około 6 lat temu z Zarządu PTL wyszła inicjatywa stv\:orzenia w Polsce Centralnego Katalogu zbiorów etnograficznych, który jednak ze względu na liczne trudności nie został L.realizowany 34. Przyjęcie pewnej umo\'mej systematyki powinno dotyczyć nie tylko zbiorów, lecz również archiwów etnograficznych obejmujących negatywy, odbitki i inne reprodukcje, rysunki itp. oraz zapisanych materiałów dokumentacyjnych, co wymagałoby oczywiście znacznego rozszerzenia systematyki materiałów muzealnych. Katalog geograficzny, również wprowadzony już przez niektóre muzea, pozwalający na rzutowanie na mapę pochodzenia zbiorów z uW7s1~dnieniem ich charakteru, jest stosunkovvo łatwy do przepro\',;adzenia, gdyż wymaga tylko przepi.sania zbiorów na karty 7, bardzo skróconą dokumentc:cją. Poz\'loliJoby to na szybką orientację w brakach dotyczących wiedzy o danym terenie. Katalog taki ułatwiłby poszukiwania w ~zczcg61nje upośledzonych regionach i alarmowałby o ich zagrożeniu. Przy naukowym opracowywaniu zbiorów na przeszkodzie staje katastrofalny brak literatury polskiej i obcej, utrudniający właściwe ujmowanie zjawisk na tle historyczno-porównavvczym, bowiem niektóre muzea lub działy etnograficzne posiadają zbyt skromne biblioteki, a nabywają rocznie cz~sern ?Clledwie po kilka l';siążek. "\V zakresie muzealnych zagadnieil organizacyjr;o-technicznych. przy pojmowaniu muzeum jako placówki naukowo-badawczej '" Przed kilku laty CZMiOZ powolał komisję specjalistów etnografówmuzeologów, którzy opracowali i ujednolicili katalogi przedmiotowe, inwentarze i karty magazynowe, a ostatnio CZM i OZ wprowC1dz:ł doskonale pomyślany katalog magazynowy. i społeczno-oświatowej posiadającj specjalne archiwa, staje kilka problemów związanych: a) z budynkiem i technicznym urządzeniem, b) z wyposażeniem muzeum w niezbędne pomoce jak biblio,. teka, urządzenie pracowni konserwatorskiej, modelarskiej fotograficznej, filmowej itp., c) z urządzeniem magazynów, d) wystaw i innych form pracy społeczno-oświatowej, m. in. tak społecznie ważnego poradnictwa dla placówek terenowych oraz e) z wewnętrzną organizacją, która winna być oparta na pracy fachowego personelu naukowego. Traktujmy te sprawy otwarcie. Jeśli bowiem nałożona została na nas odpowiedzialność za określony odcinek pracy, to musimy r;osiadać fizyczne warunki umożliwiające wykon~anie'naszych ob~wiązków. Przede wszystkim zabiegać musimy o uzyskanie dla muzeów i działów etnograficznych dostatecznej ilości fachowego personelu i pomieszczeń oraz .o przystosowanie posiadanych budynków do ich zadail muzealnych, narazie przynajmniej choć dla kilku ważniejszych muzeów, innym zaś niech będzie umożliwione tymczasem stwarzanie magazynów pokazowych dla celów naukowo-społecznych. Magazyny tego rodzaju, przedstawiające porównawcze materiały ułożone pod kątem określonej problematyld 'pozwoliłyby społecz;eństwu w pełni z nich korzystać, pozwoliłyby na stwierdzenie braków, oraz na pobudzenie do dal-. szych poszukiwań, do twórczej analizy mającej na celu powiązanie badań z życiem, z pracą człowieka na terenie wsi itp. Tego rodzaju magazyn pokazowy już stworzyło Muzeum Etnograficzne w Krakowie, przygotowując narazie <io wystawy rzeźbę, zabawki, ceramikę, strój oraz sprzęty domowe. Nie bójmy się zakładania magazynów nawet w odrębnych, zabezpieczonych lokalach. W pokazowym magazynie spełnią one swą rolę naukową i społeczną, zabytki tam gromadzone będą bezpieczniejsze, niż w terenie, gdzie skazane są na zagładę (zob. magazyn pięknego Muzeum V·j Łodzi). Zakładanie magazynów pokazowych i choćby jednoosobowych stacji muzealnych to w tej chwili jedyna droga zmierzająca do umożliwienia gromadzenia w terenie i zabezpieczania zabytków, które jak najszybciej winny być uratowane od zagłady. Należy je �385 384 w niektórych wypadkach traktować jako formę tymczasową w trudnym okresie historii, gdy nie ma możliwości wystawiania wszystkich działów kultury ludowej. Można jednak sądzić, iż magazyny demonstracyjne stosowane w niektórych krajach Europy, a także propagowane w Polsce, wejdą jako stały wkład, do muzealnictwa polskiego. Wyżej omówione prace wiążą się z postawioną na pierwszym miejscu potrzebą zwiększenia personelu fachowego w niektórych przynajmniej muzeach i działach etnograficznych oraz pilnego obsadzenia poważniejszych placówek muzealnych, pozbawionych w ogóle etnografów lub obsadzonych przez osoby niefachowe. Sprawa ta wiąże się nie tylko z pozbawieniem ogromnych terenów kraju opieki w zakresie ochrony zabytków kultury ludowej, lecz również z pozbawieniem ich ośrodka skupiającego naukowobadawcze i usługowe prace w zakresie ludoznawstwa. Jako przykład takich poważnych ośrodków przez dłuższy czas pozbawionych etnografów mogą służyć muzea w Gdańsku i w Szczecinie, a obecnie np. w Białymstoku. Należałoby też poruszyć sprawę personelu działów etnograficznych w muzeach wielodziałowych (różnego typu) nie prowadzących narazie pracy naukowo-badawczej. Niejednokrotnie zdarza się, iż są one obsadzone przez humanistów nieetnografów, którzy w ciągu kilku- lub kilkunastoletniej praktyki drogą samokształcenia uzyskali wiedzę fachową. Ze względu na nieraz wielkie ich zasługi i oddanie pracy należałoby im dopomóc w dopełnieniu studiów naukowych (może nawet drogą etnograficznych studiów zaocznych, których potrzeba w Polsce jest coraz większa), a także ściśle naukowo-muzealnych, ewentualnie drogą praktyk w naukowych placówkach muzealnych. Sprawa doszkalania pracowników działów etnograficznych nie posiadających cenzusu naukowego, którzy nieraz ogromnie przyczynili się do ratowania zabytków, jest pilna i również wymaga gruntownego przemyślenia po to, aby należycie oceniając ich trud, dopomóc pogłębianiu specjalizacji pozostawiając ich na placówce, której nadal przy fachowym kierownictwie mogą służyć w granicach swoich możliwości z większym jeszcze pożytkiem. Zagadnienie fachowego szkolenia naukowego personelu muzealnego to ważny i pilny problem organizacji studiów wewnętrznych i międzymuzealnych, kursów i konferencji, wycieczek naukowych itp. Mówiąc o personelu muzealnym, należy mocno podkreślić, iż praca etnografa-muzeologa jest wyjątkowo żmudna, wyczerpująca i szkodliwa dla zdrowia jeśli chodzi o opiekę nad zabytkami muzealnymi. Wrai z obowiązkami' usługowymi pochłania ona też tak wielką ilość czasu, że nieraz przez całe lata utrudnia, a czasem wręcz uniemożliwia pracownikom przystąpienie do należytego pogłębienia swej wiedzy i opracowywania materiałów z trudem przez nich zebranych w terenie. Może nie zawsze dostatecznie doceniamy twórczy wkład młodych pracowników muzealnych, ich inicjatywę, pracę i ofiarność przy rozwijaniu placówek muzealnych. Tym właśnie pracownikom należy przychodzić z jak naj dalej idącą pomocą, m. in. też w zakresie dalszych studiów naukowych i poznawania muzeów polskich i zagranicznych. Z gromadzeniem i przechowywaniem zbiorów wiąże się ważna sprawa konserwacji zabytków etnograficznych. Niedoceniana przez starsze pokolenie muzeologów, nie znalazła jeszcze dość zamiłowanych przedstawicieli. W konsekwencji niejeden zabytek w Polsce uległ zniszczeniu. Dziedzina ta nie jest jeszcze w muzeach i działach etnograficznych należycie postawiona, mimo zalecenia ze strony CZMiOZ odnośnych studiów 35. Do spraw pilnych należy znalezienie sposobu zapobiegania: dalszemu złu, albowiem, konserwacja zabytków etnogra •.ficznych wielokrotnie odbywa się w sposób najbardziej prymitywny, a dotyczy tylko niektórych wytworów kultury ludowej, lub jest przeprowadzana źle jeśli chodzi np. o wyroby z kory, ze słomy, z ciasta itp., bądź nieraz wcale nie jest przeprowadzana z braku umiejętności i środków. Toteż niejedno małe muzeum prowincjonalne, a czasem i większe przedstawia żałosny widok zaniedbania w zakresie opieki nad zbiorami nie tylko w magazynach, lecz i na wystawach. • :~5Odczuwa się w Polsce brak specjalnych sWlęconych zabytkom kultury ludowej. 25 "Lud", t. XLIV. studiów kO:1serwatorskich po- �387 386 Należałoby stworzyć w Polsce Centralną Etnografi,czn~ p~acownie Konserwatorską, do której można by odsyłac mektore cenne ~biekty etnograficzne, np. obrazy malowane na szkle, stroje ludowe, pisanki, pająki itp. Pracownia konserwa~orska zosta~a już stworzona w Muzeum Kultury i Sztuki LudoweJ w:"arszawle i w Muzeum Etnograficznym w Krakowie. Może nalezałoby tez stworzvć stanowiska konserwatorów zabytków etnograficznych, którzyby spędzali po kilka miesięcy w różnych .muzea~h, przeprowadzając pilniejsze prace, zabezpieczając oblekty l ~zkoląc laborantów, lub przydzielić muzeom własnych konserwatorow. Poza tym byłoby słuszne, aby laboranci muzeów i działów etnograficznych przechodzili regularne przeszkolenie fachowe w pracowniach konserwatorskich lub na specjalnych kursach zaznajamiając się z naj nowszymi zdobyczami wiedzy w tym zakresie~ aby muzea otrzymywdy chemikalia i inne pomoce z CentralneJ Pracowni. Konserwatorskiej itp. Bardzo pomocne byloby stworzenie Centralnej Pracowni Stolarsko-Modelarskiej, obsługującej potrzeby muzealne całej Polski w zakresie pomocy dla wystaw, magazynów itp. (np. modele budownictwa i narzędzi rolniczych wykonywane w jednej ska11). Tego rodzaju placówka w mniejszym zakresie już. rozwija się \V Warszawie w Nluzeum Kultury i Sztuki Ludowej. Do bardzo pilnych potrzeb należy też umożliwienie naukowym działom etnograficznym posiadania pracowni fotograJ'icznych i fachowej pomocy technicznej, pozwalających na opracowywanie zdjęć muzealnych i terenowych, co przyniosłoby duże oszczędności. Byłoby bardzo wskazane, aby powstała Centralna Pracownia Fotograficzna na potrzeby ludoznawstwa polskiego, która ułatwiałaby szybkie i oszczędne wykonywanie zdjęć z literatury, powiększeń itp. Podobną pracownię zapoczątkowało kilka lat temu Polskie Towarzystwo Ludoznawcze; nie spełniała ona jednak jeszcze tak szerokich zadań. Zagadnienie stworzenia generalnego planu prac muzeów i działów etnograficznych wymaga zespołowego przedyskutowania szeregu poruszonych tu i nie poruszonych problemów. W tym celu winny być powoływane do życia etnograficzne naukowe kon- ferencje muzealne, których zadaniem byłoby zespołowe rozwiązywanie omawianych problemów w oparciu o laboratoria, jakimi są i być powinny wybrane muzea. Muzea i działy etnograficzne powinny być miejscem konferencji naukowych dotyczących szeregu problemów związanych ze zbiorami muzealnvmi. Słuszne byłoby, aby na nich poruszano też sprawę publikacji muzealnych i najbardziej palące potrzeby w tym zakresie. . Tego rodzaju robocze konferencje muzealne, odbywane kolejno w różnych muzeach i działach etnograficznych, niewątpliwie byłyby również korzystne ze względu na udział w nich młodych pracowników muzealnych. W konferencjach takich winni też niej ednokrotnie brać udział etnografowie niemuzeologowie, o koordynacji pracy z którymi już wyżej była mowa. W artykule niniejszym nie poruszam osobno i szczegółowo sprawy dokonań i zdobyczy muzealnictwa etnograficznego od czasu ostatniej wojny. Są one oczywiste tak w zakresie zgromadzenia licznych zabytków w krótkim okresie dziesięciu lat (zob. sprawozdania muzeów), jak również w zakresie podniesienia organiza~ji wewnętrznej· muzealnictwa oraz może najbardziej w zakres1e zreformowania stosunku do wystaw muzealnych i całoks~tałtu prac naukowo-badawczych i społeczno-oświatowych, opleranych obecnie w miarę możliwości poszczecrólnych muzeów . b ~a naJ~owszych zdobyczach naukowych. Tu .trzeba podkreślić, 1ZCZM10Z, przy udziale pracowników muzealnych, włożył wysiłek w podniesienie poziomu, szczególnie niektórych muzeó\v w Polsce drogą rozmaitych instrukcji, organizowania szkolenia wyróżniania poszczególnych osiągnięć muzealnych itp. ' . Zamierzeniem artykułu była chęć zwrócenia uwagi na istnieJące braki i pop~łniane błędy społecznie szkodliwe. W pierwszych latach bu~~w~l1la naszego życia były one zrozumiałe i dopuszczalne, dZ1S me wolno nam ich powtarzać. Obecnie nie może na~. wystarczyć prowizoryczny schemat organizacyjny, z koniecznosCl dopuszczający wiele niedociągnięć. n Zamyk~j~c ?~wyższe rozważani~ na]e~y wyrazić nadzieję, iż .Owe mozhwoSCl pracy, przy oczek1waneJ coraz większej pomocy ze strony władz terenowych, pozwolą na rychłe, gruntowne prze2S' �389 388 analizowanie poruszonych problemów i wyciągnięcie wniosków, które znajdą swe odbicie w najbliższym planowaniu etnograficznych prac muzealnych 36. Koszalin - Muzeum Lud XLV. w Koszalinie. Rabka Muzeum XLII, s. 844 Kraków Muzeum Lud XLV. w Krakowie. Racibórz - Muzeum Lud XLIII, s. 378 Kwidzyn Muzeum w nie. Lud XLII, s. 820 INDEKS MUZEOW I INNYCH INSTYTUCJI W POLSCE POSIADAJĄCYCH ZBIORY ETNOGRAFICZNE Białowieża Muzeum Przyrodniczo-Leśne ... Lud XLII, s. 801 Białystok - Muzeum w Białymstoku. Lud XLII, s. 802 Bielsko-Biała - Muzeum w Bielsku-Białej. Lud XLIII, s. 359 Brzeg - Muzeum w Brzegu XLIII, s. 372 Bytom Muzeum Górnośląskie w Bytomiu. Lud XLIII, s. 361 Chełm - Muzeum w Chełmie. Lud XLII, s. 854 Chorzów - Muzeum w Chorzowie. Lud XLIII, s. 363 Cieszyn Muzeum w Cieszynie. Lud XLIII, s. 364 Częstochowa - Muzeum w Częstochowie. Lud XLIII, s. 366 Darłowo - Muzeum w Darłowie ... Lud XLII, s. 82'6 Dębki Muzeum w Dębkach (przedwojenne). Lud XLIV, s. 453 Gdańsk Muzeum Pomorskie w Gdańsku. Lud XLII s. 817 Gdynia Szkoła :Ylorska (przedwojenne). Lud XLIII, s. 415 Gliwice Muzeum w Gliwicach. Lud XLIII, s. 368 Golub Muzeum w Golubiu (przedwojenne). Lud XLIII, s. 419 Grudziądz - Muzeum w Grudziądzu. Lud XLII, s. 807 Jarosław - Muzeum w Jarosławiu. Lud XLIII, s. 388 Jelenia Góra - Muzeum w Jelenie~ Górze. Lud XLIII, s. 405 Kalis"", - Muzeum w Kaliszu. Lud XLIII, 379 Kamienna Góra - Muzeum w Kamiennej Górze. Lud XLIII, s. 408 Kartuzy - Muzeum w Kartuzach. Lud XLII, s. 819 Kętrzyn - Muzeum w Kętrzynie. Lud XLII, s. 870 Kielce Muzeum Świętokrzyskie w Kielcach. Lud XLII, s. 822 38 Wszystkim, którzy nadesłali sprawozdania muzealne, udzielili mi swych cennych uwag oraz konkretnych materiałów, a w szczególności Centralnemu Zarządowi Muzeów i Ochrony Zabytków Ministerstwa Kultury i Sztuki, dr Tadeuszowi Delimatowi, mgr Władysławowi Jareckiemu, dr Longinowi Malickiemu, dyr. mgr Janowi Manugiewiczowi, naczelnikowi mgr Kazimierzowi Pietkiewiczowi, dyr. prof. dr Tadeuszowi Sewerynowi, radcy Janinie Stankiewiczowej, mgr Marii Zywirskiei oraz pracownikom Działu Etnograficznego Muzeum w Toruniu mgr. Kalinie AntoIlowiczowej i mgr Marii Polakiewicz najserdeczniej za nie dziękuję. Leszno - Muzeum XLII, 381 Kwidzy- w Lesznie. Lud Lublin - Muzeum w Lublinie. XLII, s. 855 Łomża - Muzeum XLII, s. 803 w Łomży. Lud Łowicz Muzeum Lud XLII, s. 861 Łódź - Muzeum Lud w Łowlczu ... w Rabce. w Raciborzu Radom Muzeum w Radomiu. Lud XLII, s. 825 __ ~__..--Rogalin - Zob. Muzeum Narodowe w Poznaniu. Dział Etnograficz:ly Rzeszów - Muzeum w Rzeszowie. Lud XLIII, s. 391 Sanok XLIII, Muzeum s. 395 w Sanoku. Sieradz Muzeum Lud XLII, s. 867 Lud XLV Lud w Lud Sieradzu. Międzyrzec - Muzeum w Międzyrzeczu. Lud XLIII, s. 413 Słupsk - Muzeum w Słupsku. XLII, s. 827 Młociny Zob. Muzeum Kultur wych w Warszawle Nowy Sącz - Muzeum w Nowym Sączu. Lud XLII, s. 843 Nysa Muzeum w Nysie. Lu'd XLIII, s. 373 Sosnowiec Muzeum Górnicze Związku Zawodowego Górników. Lud XLIII, s. 369 Szczecin - Muzeum Pomorza Zachod:liego w Szczecinie XLIII, s. 396 Olsztyn Muzeum Mazurskie Olsztynie. Lud XLII, s. 871 Szczytno - Muzeum Lud Xl II, s. 875 Opole Muzeum XLIlIs. 375 w Opolu w Lud Tarchomin Ludowych Lud w Szczytnie. Zob. Muzeum w Warszawie. Kultur Piotrków Trybunalski _ Muzeum w Piotrkowie Trybunalskim. Lud XLII, s. 365 " Płock - Muzeum w Płocku. Lud XLIV, ·s. 477 Tarnów Mu.zeum w Tarnow,ie. Lud XLII, s. 845 Tomaszów Mazowiecki Muzeum w Tomaszowie Mazowieckim. Lud XLII, s. 869 Poz:lań Muzeum Narodowe w Poznaniu (Rogalin). Lud XLIII, s. 382 Toruń - Muzeum w Toruniu. Lud XLII, s. 808 \Varszawa - Muzeum Kultur Ludowych w Warszawie. Lud XLIII, s. 398 Warszawa - Zbiory Ministerstwa K u It ury i Sztuki (C.Z S.P.iW.) s. 419 \V "T3.~·sz;.:n?h::. Lud XLIT!. Poznan - Muzeum Narodowe (Muzeum Instrumentów Muzycznych). Lud XLIII. 387 Przemyśl - Muzeum w Przemys·lu. ~"""xqn. s, 390 �390 Wdzydze Muzeum na wolnym powietrzu. Lud XLII, s. 817. Warszawa - Wzorcownia Krajowego Związku Spółdzielni Przemysłu Ludowego i Arty"tycznego CPLiA. Lud XLIII, s. 421 Włocławek Muzeum Kujawskie we Włocławku .., Lud XLII, s. 815 Wrocław Muzeum Śląskie we Wrocławiu. Lud XLIII, s. 411 Zakopane Pod Jedlami. Lud XLIII, s. 848-849 Zakopane Muzeum Tatrzańskie w Zakopanem ... Lud XLII, s. 846 Zakopane - Willa Tea. Lud XLIII, s. 847-848 Zamość Muzeum w Zamościu. Lud XLII, s. 860 Zielona Góra - Muzeum w Zielonej Górze. Lud XLII, s. 413 Żywiec - Muzeum w Żywcu. Lud XLII, s. 851. TADEUSZ SEWERYN METODY EKSPOZYCJI I STRUKTURA IDEOLOGICZNA MUZEUM ETNOGRAFICZNEGO Wystawą nazywamy takie rozmieszczenie zespołu przedmiotów w przestrzeni oraz takie ich ustawienie i oświetlenie, aby ich wartości lub myśl nimi wyrażona mogła być apercepowana przez widzów. Innymi słowy czynność wystawnicza polega na zastosowaniu zespołu środków nieodzownych do nadania wybranym przedmiotom funkcji społecznej. Dobra wystawa jest rozwartą księgą zapisaną przedmiotami materialnymi, ale wartość jej nie zależy ani od przynależności każdego z eksponatów do kategorii rarytasów, ani od ich ceny s?,:acunkowej, niezwykłości lub piękna formy - al1e od takiego ich zestawienia, aby przemawiały do widza w sposób niemniej przekonywujący, niż księga pisana. Słowa te, odnoszące się do każdej wystawy muzealnej bez względu na jej charakter, są postulatem współczesnym; wartością zaś postępową, tego postulatu •.określamy nie to, co go brata, lecz to, co go dzieli od innych idei, jakimi świadomość ludzka wypowiadała się w wystawach. Tak postawione zagadnienie narzuca konieczność historycznego spojrzenia. Czymże bowiem jest ekspozycja ze stanowiska historycznego? Tak samo jak wszelka działalność społeczna ludzi jest ona odbiciem stosunków gospodarczych, społecznych i kulturalnych swego czasu. Dlatego ze zmianą tych stosunków zmieniał się także i typ formy ekspozycyjnej. �390 Wdzydze Muzeum na wolnym powietrzu. Lud XLII, s. 817. Warszawa - Wzorcownia Krajowego Związku Spółdzielni Przemysłu Ludowego i Ariy"tycznego CPLiA. Lud XLIII, s. 421 Włocławek Muzeum Kujawskie we Włocławku ... Lud XLII, s. 815 Wrocław Muzeum Śląskie we Wrocławiu. Lud XLIII, s. 411 Zakopane Pod Jedlami. Lud XLIII, s. 848-849 Zakopane Muzeum Tatrzańskie w Zakopanem ... Lud XLII, s. 846 Zakopane - Willa Tea. Lud XLIII, s. 847-848 Zamość Muzeum w Zamościu. Lud XLII, s. 860 Zielona Góra - Muzeum w Zielonej Górze. Lud XLII, s. 413 Żywiec - Muzeum w Żywcu. Lud XLII, s. 851. TADEUSZ SEWERYN METODY EKSPOZYCJI I STRUKTURA IDEOLOGICZNA MUZEUM ETNOGRAFICZNEGO Wystawą nazywamy takie rozmieszczenie zespołu przedmiotów w przestrzeni oraz takie ich ustawienie i oświetlenie, aby ich wartości lub myśl nimi wyrażona mogła być apercepowana przez widzów. Innymi słowy czynność wystawnicza polega na zastosowaniu zespołu środków nieodzownych do nadania wybranym przedmiotom funkcji społecznej. Dobra wystawa jest rozwartą księgą zapisaną przedmiotami materialnymi, ale wartość jej nie zależy ani od przynależności każdego z eksponatów do kategorii rarytasów, ani od ich 'ceny s?acunkowej, niezwykłości lub piękna formy - aJe od takiegc1 ich zestawienia, aby przemawiały do widza w sposób niemniej przekonywujący, niż księga pisana. Słowa te, odnoszące się do każdej wystawy muzealnej bez względu na jej charakter, są postulatem współczesnym; wartością zaś postępow~ tego postulatu określamy nie to, co go brata, lecz to, co go dzieli od innych idei, jakimi świadomość ludzka wypowiadała się w wystawach. Tak postawione zagadnienie narzuca konieczność historycznego spojrzenia. Czymże bowiem jest ekspozycja ze stanowiska historycznego? Tak samo jak wszelka działalność społeczna ludzi jest ona odbiciem stosunków gospodarczych, społecznych i kulturalnych swego czasu. Dlatego ze zmianą tych stosunków zmieniał się także i typ formy ekspozycyjnej. . ~ �393 392 ZARYS TYPOWYCH FORM WYSTAWNICZYCH W historycznym przeglądzie wystawnictwa zarysowały się w ostatnim pięćdziesięcioleciu trzy różne fazy. Do pierwszej należy s y s t e m m a g a z y n i e r s k i, polegający na tworzeniu w muzeach otwartego dla publiczności składu eksponatów. Poprostu pakowało się obok siebie bez składu i ładu, jak w oknie sklepu detalicznego sprzed kilkudziesięciu lat, to, tamto i owo cum omnibus rebus et quib11.sdam aLiis, a ciężkie, nieestetyczne graty zwane gablotkami wieńczyły to dzieło magazyniera, którego jedynym celem było pomieszczenie jak największej ilości przedmiotów w ciasnej przestrzeni. Organizator tego typu wysta'.\'y popadał w sprzeczność z własnymi założeniami, bo chciał pokazać jak najwięcej, a w istocie pokazywał bardzo mało, toteż widz gubił się w oferowanej mu gmatwaninie przedmiotów i przechodził obok nich obojętnie. System magazynierski był produktem stosunków, w których muzea pozbawione należytej opieki ze strony państwa, zmuszane do gnieżdżenia się w ciasnych lokalach i skazane na ofiarność społeczną, nie mogły wyzwolić się z doli biednego chałupnika. Nie widziano również potrzeby innego sposobu pokazu. Organizowane z końcem XIX wieku wystawy krajowe lub rolnicze, na których dawano także przegląd wyrobów przemysłu ludowego (np. Powszechna Wystawa Krajowa we Lwowie w 1894 r.), przyjęły ten sam system ekspozycji, a więc sklepikarskiej wystawności, będącej często gestem bogacącego się mieszczaństwa, chcącego patetycznie imponować wszystkim wielością dóbr posiadanych. Wystawy typu magazynowego były więc przedłużonym ramieniem układu stosunków gospodarczych i społecznych swego czasu. Rzymska zasada non multa, sed multum, wynikająca z świadomości, że człowiek wypO\viedzieć może wiele bez posługiwania się wieloma środkami, nie mogła przetrzebić gąszczu eksponatów na stoiskach wystawowych i witrynach muzealnych swego czasu, bo rewolucyjny zwrot ku prostocie wyrazu wyjść by musiał ze źrć<:1!p, (któr<:>całkowicie zamulone było na ÓWCZf's), tj. z świa- domości jasno określonego celu ekspozycji, a więc jej społecznej przydatności. Nie dziw zatem, że jeszcze koło 1935 r. nikt nie grzmiał protestem przeciw zastosowaniu magazynowego systemu w wystawach zbiorów Polskiej Akademii Umiejętności, :Muzeum Etnograficznego na Wawelu i Muzeum Etnograficznego w Warszawie, a na dobrą sprawę tylko nieliczni odważyli się krytykować Luwr za obwieszenie ścian bogactwami nieomal od podłogi do sufitu. Na polu ekspozycji zbiorów etnograficznych nie lepiej działo się u naszych sąsiadów. Dość przypomnieć, że reprezentacyjny oddział czeski w muzeum w Piotrogrodzie, założony w 1903 r., obejmował: 1) szereg szaf trójdzielnych, wypełnionych haftami i zdobionymi częściami stroju, 2) przed szafami stojące manekiny odziane w stroje ludowe, 3) ogromne napisy nad szafami, 4) a nad nimi zawieszone zapaski, spódnice, poszev"ki i chusty haftowane. Eksponatów nie za\\lieszono tylko u sufitu, ponieważ miejsce to zajął ogromny, szklanny żyrandol. Dość przypomnieć także, że w jednym z naj starszych muzeów czeskich w Hlińsku, w 1908 r. ustawiono dzbany na malowanej szafie, a nad nimi obrazy na szkle aż w pIęciu rzędach. W muzeum słowackim w Bratysławie jeszcze przed 1939 r. ule rozstawione były w ten sposób, że kłodowe umieszczono na podłodze, powyżej na półce figuralne. a nad nimi, również na półce, słomiane. Nie wyzwoliło się z dawnych nawyków do magazynowania Muzeum w Turczańskim Marcinie, gdzie rozmieszczono w dwóch kondygnacjach ule figuralne i kłodowe, i to w sąsiedztwie namiśnika z naczyniami. Wymienić jeszcze należy muzeum w Keczkemet, gdzie nawet jednolita pod względem tematycznym ekspozycja w sali poświęconej rybactwu, posiada dołem w gablocie nieoszklonej drobne utensilia rybackie, nad nią w ramkach obrazy z zakresu rybołówstwa a nad nimi oraz u sufitu - sieci. Drugi typ wystawnictwa muzealnego cechuje dekoracyjność. W okresie międzywojennym zasadniczo nic nie zmieniło się w wystawnictwie malarstwa, rzeźby i przemysłu artystycznego w polskich muzeach sztuki; zaszły natomiast duże zmiany w metodzie eksp07:vcji dzieł sztuki ludowej. W powyżej 09isane magazyny �395 394 \vkrad lo sie zdobnictwo. Do głosu przyszli esteci kosmor,olityczhe.<::o autor;mentu. którzy mieszczańskie upodobania do \'/ielości za~-tr.pc\':ać zaczE;Ji r..owymi gustami i realizacją mody na t.c,1wrat VWDOŚĆ. Przvszli do głosu artyści, którzy wybierali ze zbiorów muv'<:c,,;m,jak ~odzynb z ciasta, potrzebne im formy i kolory i bawili si,; w układanki mart'.'vych natur. A VI ślad za nimi oddawały się temu i.ojęciu róż~lego rodzaju dziedziczki dobreGo gustu, uw,~:·:;:.j;;cesię również za fachowe siły do urządzania wystaw dzid sztuki na tej z:1sadzic. że nieraz potrafiły dobrać sobie szal do c2nvy włosów, karnacji twarzy i koloru bluzki. Ci właśnie aral~żerowie wystaw zaczęli redukować ilość eksponatów, ale tylko w imię dekoracyjr.,cgo sensu. Słowem uszczuplali wartość eksponatów, sprowadzając je do roli elementu składowego dekoracji. A przecież wystawa jest czymś więcej, niż układem martwych natur, których żaden malarz malować nie będzie, czymś więcej niż popisem pań obdarzonych, tzw. dobrym gustem, czymś więcej niż dekoracją ścian muzeum. Dekoracja dla dekoracji, jako cel jedyny, a więc i ostateczny, była odpryskiem idei "sztuka dla sztuki", a osiągano ją kojarzeniem elementów' przypadkowych, różnych zarówno materiałem, jako też zastosowaniem. W praktyce były to kompozycje, na które składało się coś ze stroju ludowego, coś z ceramiki, wycinanki, palmy wielkanocne, jakiś świątek itp. Nie wahano się podsypać sędziwie spatynowanej rzeżby pisankami, a tkaninę wzorzystą rozesłać pod radłem, bo dekorator nie ograniczał się żadną życiową użytkowością rzeczy. Jak dzikus, dla którego wszystkie dary europejskiej cywilizacji były zabawką lub ozdobą, brał co popadło ze zbiorów sztuki ludowej i bawił się w stereoskopowe układanki. Nic go nie obchodziła sztuka, sprzęgnięta z istotnymi potrzebami człowieka, jej przeobrażenia dokonujące się na taśmie historycznej zmienności życia - te problemy były mu obce, co więcej w poczuciu swoim tym górował nad naukowcem, że \V tworzeniu swych kompozycji dekoracyjnych nie był obciążony żadną wiedzą o przedmiocie, którym się posługiwał, ani też celem społecznym kompozycji wystawy. Broń sieczną układano w wachlarze i palmety, ze strzał robiono mandorlę promienistą wokół tarczy lub 'i ., herbu, z bogato, ażurowo wyciętych krężli przęślic mazurs~ic~ komponowano duży kwiat o koronkowych płatkach, z grzeblem do czesania lnu tworzono tkacki motyw zdobniczy, a nawet - bo i takich wybryków się dopuszczano - wieszano na ścianie gorsety w kształt wyolbrzymionego biustu l, Tej metodzie ekspozycyjnej, która tylko względy dekoracyjne miała na celu, towarzyszył zwyczaj nabywania do zbiorów muzeum etnograficznego przede wszystkim rzeczy barwnych, jako najlepiej nadających się do głównej funkcji, jaką im wówczas wyznaczano. W dziedzinie stosunków społecznych przypomina ta metoda czasy, kiedy chłopów zapraszano na uroczystości narodowe, a~e tylko do ich dekoracji, a sztukę ludową traktowano jako chłopskIe barwności lub rodzime ciekawostki o egzotycznym posmaku. Charakterystyczną dla tych stosunków karykaturę podało krakowskie pismo satyryczno-polityczne "Diabeł" 20. II. 1896: Pod łukiem triumfalnym, na którym widnieje napis Justitia fundamentum regnorum oraz "Nauka tylko dla bogatych", przejeżdżają powozem zaprzężonym w osły posłowie pochodzący z panów, wioząc na przodzie legitymację: "My na grece wykształceni". Za nimi z tyłu szlachcic w kontuszu niesie sztandar z napisem "Z polską szlachtą polski lud" i prowadzi orszak chłopów krakowskich w sukmanach i rogatywkach. Oni zaś stoją z rękami z tyłu założonymi, a może skrępowanymi na znak, że zostali tutaj spędzeni przymusowo, a gdy spełnią swój "paradebauerski" obowiązek, mają wrócić na wieś i nadal pracować na rektorskie togi, na pańskie cylindry i oficerskie szlify. Metoda dekoracyjna w ekspozycji przyszła do nas z Zachodu, jako jedna z naj płytszych formalistycznych koncepcji, wnikających wprzód do życia codziennego przez wytwory rękodzieła i prze1 Muzeum etnograficzne w Bukareszcie, założone przez N. Minovicia, jest w Europie klasycznym przykładem takiego typu muzeum, w którym eksponaty traktowane są jako przedmioty a wartości drugorzędnej, ~ako materiał do pomysłów dekoracyjnych. Muzeum to otoczone zostało opIeką rządu jako zabytek świadczący o manowcach, po których błąkało się muzealnictwo rumuńskie za rządów mO:larchicznych. �396 397 mysłu, a bodaj na koniec do muzealnictwa jako zasada wystawnictwa zbiorów. Choć na Zachodzie odwrócono się już dawno od igraszek dekoracjonizmu, to jednak dziś jeszcze stwierdzić nie trudno, że ziarna jego rozsiewają się cora~ dalej i dalej, jak rozszerzające się kręgi fal, odpływających w dal od punktu, w którym się zrodziły. Wydawane przez Unesco pismo "Museum" (1954, nr 4, s. 223) podaje, że w państwowym ośrodku wychowania przeznaczonym dla państw arabskich, w muzeum w Sirs-el-Layyan w Iraku, znajdują się obok siebie w układzie zaprojektowanym przez plastyka instrumenty muzyczne, laki, kalebasy zdobione, talerze z rafii, strój itp., w muzeum zaś w Leopoldville (Museum, 1955, nr 2, s. 86) w dekoracyjnym związku zgromadzono obok siebie rzeźbę z Kuby, ceramikę, broń, wyroby z drzewa, hafty, matę wzorzystą itp. Ale nie szukajmy przykładów daleko. W Polsce w 1955 r. też zaprezentowano tę wsteczną metodę wystawniczą w problemowej Wystawie Sztuki Ludowej X-lecia, urządzonej w Pałacu Kultury i Nauki w Warszawie przez prof. Jerzego Sołtana i Oskara Hansena. Użyto tam, jak wiadomo, tkanin dwuosnowowych do dekoracji wystawy rzeźb ludowych, a malowanych zabawek do czarnobiałych fotografii architektury ludowej. Była tam lina z korzeni ekscentrycznym skrętem wijąca się wśród obrazów na szkle, a barwne kiecki i zapaski rozwieszone na patykach, mające dekorować rzekomo "smutne" dla oczu siwaki. Tego rodzaju sztuczki minionej przeszłości, obliczone na kokietowanie widza, surowo skrytykowane zostały w publicznej dyskusji na Walnym Zgromadzeniu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Warszawie w październiku 1955 r.2 2 W ramach omówionych powyżej sposobów ekspozycji mieszczą się na podłożu naukowym oparte próby uporządkowania zbiorów muzealnych wedle podziału regionalnego, typologii pewnych wytworów kultury i ich zasięgów geograficznych, lub też rodzajów tworzywa i techniki wytwarzania. Próby te :lie wpłynęły ani na jasne określenie idei muzeów, ani też wzbogacenie muzealnictwa polskiego nowymi metodami ekspozycji. Pierwsza praca polska o muzealnictwie etnograficznym. wydana jeszcze W ciągu ostatniego ćwierćwiecza wzbogaciliśmy się o n~we doświadczenia, chłonęliśmy przykłady nowatorstwa zza gra~lCY, a w szczególności w okresie X-lecia uświadomiliśm~ sobi~ komeczność postawienia rusztowania do struktury ideologIczne] w muz~~ ach etnograficznych oraz przemyślenia nowych metod ekspo~Y:Jl w oparciu o praktykę własną i cudzą. Nie kusimy się o zdefIm~wanie istoty tych zmian, jakie w ciągu kilku lat dokonały. SIę w polskim muzealnictwie etnograficznym - są one z~yt złozon~ pod względem ilościowym i jakościowym, aby ct.ały SIę ~awrzec w jednym zdaniu. Wchodzi tu bowiem w grę zarowno polItyczna, naukowa, i oświatowa rola muzeum, jako też styl pracy, sposoby sprzęgania podstawowych czynników historii z nadbu~ową, przesłanki ideologiczne wystaw, jako środków oddziaływama na masy, metody wystawnicze itp. . . Uważam przeto za wskazane, aby raczej na przykładzIe Jednego muzeum zilustrować tę skomplikowaną problematykę. Wybrałem do tego celu Muzeum Etnograficzne w Krakowie nie d.latego, a~y mu przypisywać czołową rolę w tym ruchu przemIan, ale ze jako jeden z pracowników tegoż Muzeum znam je lepiej. Zresztą usprawiedliwia mnie także i ta okoliczność, że w roku 1955 upłynęło 50 lat od założenia fundamentów pod tę placówkę .kul~ turalną, tedy wypada mi coś niecoś powiedzieć o zapommane] przez innych jubilatce. w 1928 r., a mianowicie Kazimierza M o s z y ń s k i e g o Etnograti.a ~ m~ze ach regionalnych, wychodziła z bezwzględ:lie słusznego z~łozema, ze "podstawowym zadaniem regionalnych, jak i w ogóle wszelk~ch. muzeów etnograficznych, jest odszukiwanie, pozyskiwanie i udostępmame ~auce wszelkich dających się kO~1serwować zabytków kultury ludowej (o.rygmały, oryginalne "fragmenty i starannie w skali wykonane .:node~e)'.'. ~l~ ma tu wprawdzie jeszcze wzmianki o muzeum jako instytucJl takze.l oswla~oweJ, toteż autor uświadamia sobie hermetyczny zakres zbyt Clasno ujętych celów muzeum, "jak gdyby zostało ono utworzone wyłącznie dla !edneg?~ lub paru prowincjonalnych etnografów-amatorów, widzących w mm sWOJ warsztat pracy, oraz dla kilku etnografów-fachowców, oczekujących wz~ogacenia swych wiadomości przez zapoznanie się z zebranym tam materiałem". Niemniej stwierdzić :lależy, że w pracy tej po raz pierwszy V.7sunięty został problem naukowego charakteru muzeum etnograficznego l postulat "wybicia drzwi między społeczeństwem i nauką"'. �398 399 STRUKTURA IDEOLOGICZNA WYSTA W MUZEUM ETNOGRAFICZNEGO W KRAKOWIE Zbiory Muzeum Etnograficznego, usuniętego przez okupanta W 1940 r. z Wawelu, długo tułały się po piwnicach, nim po wyzwoleniu Krakowa prezydent socjalistycznego Zarządu Miasta, dr Henryk Dobrowolski, autorytetem swoim zadecydował w 1948 r. o ich przyszłości. Oddanie budynku ratusza kazimierskiego (ryc. 1) na potrzeby Muzeum było nadrobieniem dawnych rządów, które od lat kilkudziesięciu nie zdołały tej placówce kulturalnej zabezpieczyć odpowiedniego lokalu. Otóż w pierwszym pięcioleciu powojennym, gdy Muzeum istniało właściwie tylko de nomine, gdy nie dysponowało jeszcze budynkiem na pomieszczenie i wystawienie zbiorów, uznało się za instytucję żywą, w związku z czym wytyczyło sobie zgodny ze swym profilem plan pracy korelujący z aktualnymi zadaniami i potrzebami Państwa Ludowego. Przykładowo plan ten, mobilizujący nieliczny naówczas personel Muzeum do ważnych prac, włączonych w nurt bieżącej polityki kulturalnej państwa, przedstawiał się następująco: Po ustąpieniu faszystowskiego okupanta, gdy przed muzeami polskimi stanęło zadanie obliczenia strat poniesionych podczas wojny, Muzeum Etnograficzne samorzutnie rozpoczęło akcję badawczą w terenie, a wyniki przeprowadzonej naówczas rejestracji, obejmującej straty w zakresie sztuki ludowej na całym obszarze Rzeczypospolitej, wydane zostały później przez Ministerstwo Kultury i Sztuki w publikacji, pt. Straty wojenne zbio'1'ów polskich w dziedzinie rzemiosła artystycznego, t .. 2 Prace i Materiały Biura Rewindykacji i Odszkodowań, nr 13.. Jednym z czołowych zagadnień Państwa w pierwszych latach okresu powojennego było ożywienie życia gospodarczego i kulturalnego na Ziemiach Odzyskanych. Wtedy Muzeum Etnograficzne zajęło się remontem zabytkowego domu góralskiego w Szklarskiej Porębie Średniej, pochodzącego z czasów Sobieskiego, i koncentracją zabytków kultury ludowej na Dolnym Śląsku. Restauracja tego budynku wedle planów i kosztorysu opracowanego przez Muzeum prowadzona była z funduszu Mini- sterstwa Kultury i Sztuki (Centralnego Instytutu Kultury), CI nadzorowanie prac remontowych przez przedstawiciela Muzeum. Po " '" .. Ryc. 1. Budynek Muzeum Etnograficznego w Krakowie �400 przezwyciężeniu ogromnych przeszkód dom ten został odrestaurowany, pomieszczone zaś w nim zbiory stały się podstawą Muzeum typu skansenowskiego, a w ogóle pierwszego na Ziemiach Zachodnich muzeum polskiego powstałego po wojnie. Gdy po raz pierwszy w dziejach Polski rzucono hasło włączenia twórczych pierwiastków polskiej kultury ludowej do skarbca kultury narodowej, Muzeum Etnograficzne przystąpiło wydatnie do akcji organizowania wielkiej wystawy sztuki ludowej, a w szczególności plastyki ludowej z zakresu rzeźby, malarstwa i grafiki, celem upowszechnienia jej wielkich, a mało znanych wartości. Wystawa ta przewieziona została w 1949 r. z kraju za granicę i w ciągu dwuletniego eksploatowania jej w większych miastach Europy i Ameryki dobrze spełniła swoje zadania propagandowe, jako pierwsza całkowicie udała polska wystawa sztuki za granicą. Liczne fachowe recenzje, a w szczególności entuzjastyczna ocena tej sztuki przez Pabla Picassa, wywarły wpływ na plan przyszłych wystaw analogicznych. Gdy zaś powstała Centrala Przemysłu Ludowego i Artystycznego, a więc instytucja spółdzielczo państwowa, która zajęła się organizacją całokształtu drobnego przemysłu ludowego i artystycznego w Polsce, Muzeum Etno'graficzne urządziło w salach Muzeum Przemysłu Artystycznego w Krakowie wystawę pt. Sztuka Ludowa i Przemysł Artystyczny w Polsce Ludowej (ryc. 2), celem wykazania, że a) zdrowy rozwój sztuki ludowej nie może się dokonywać w odcięciu od tradycji oraz, że b) przestawienie indywidualnej wytwórczości na spółdzielczą może się wykazać osiągnięciami pozytywnymi. Jednocześnie p~zeprowadzano w bibliotekach i archiwach historyczną dokumentację ikonograficzną z zakresu etnografii, przygotowując wystawę objazdową, pt. Historia Wsi, mającą spełnić swą rolę oświatową w okresie najostrzejszej walki o nową spółdzielczą strukturę wsi. Ta garść przykładów obrazuje, w jaki sposób muzeum nie dysponujące jeszcze własnym lokalem wystawowym szukało dróg do uaktywnienia się jako instytucja żywa, chcąca W miarę sił swoich i zgodnie ze swym profilem służyć idei czynnego współuczestni- 401 czenia w rozwiązywaniu aktualnych zadań, wchodzących w zakres polityki kulturalnej państwa. Po tej linii szedł plan dalszych wystaw urządzanych w czasie, gdy Muzeum posiadało już własny budynek i adaptowało go do • j .t Ryc, 2. Część wystawy czasowej "Sztuka ludowa w Polsce Ludowej" \'1 Muzeum Etnograficznym w Krakowie 2~ ..Lud", t. XLIV, �402 403 celów wystawowych. Wystawa Zdobnictwo Izby Wiejskiej (ryc. 3) dostarczało materiału do urządzania regionalnych wnętrz w powstających coraz liczniej domach kultury i świetlicach wiejskich, Ryc. 3. Wystawa skrzyń ludowych na korytarzu nego w Krakowie Muzeum właściwego wyrazu plastycznego, który by nie dorywczo, ale stale oddziaływał na coraz to nowe masy widzów. Tę ideę znaleziono, a realizacja jej nadała już w 1951 r. Muzeum Etnograficznemu własną fizjonomię a profilu odcinającym się ostro od tła polskiego muzealnictwa etnograficznego. W przedmowie do pierwszego wydania w 1884 r. książki Fryderyka E n g e l s a O pochodzeniu rodziny, własności prywatnej i państwa znajduje się uwaga, że "według materialistycznego pojmowania momentem decydującym w historii jest w ostatniej Etnografcz- a wystawa Polskie Tańce Ludowe (ryc. 4), wraz z drukowanym przewodnikiem, była wyrazem tendencji do umasowienia wartości polskiego folkloru w powstających wówczas tłumnie zespołach pieśni i tańca. Również aktualną treść w swoim czasie miały wystawy: Wieś Dawna i Nowa oraz Przeobrażenia Współczesne w Sztuce Ludowej. Ale najważniejszym zadaniem Muzeum Etnograficznego było znalezienie idei, nadającej się na tworzywo do budowy nowego <Jwiatopoglądu ludzi państwa ludowego i znalezienie dla niej Ryc. 4. Makieta krakowiaka" na Wystawie Tańców " zeum Ebograficznym w Krakowie Ludowych w Mu- instancji produkcja i reprodukcja bezpośredniego życia. Z jednej strony wytwarzanie środków utrzymania, środków spożycia, odzieży, mieszkania i niezbędnych do tego narzędzi i z drugiej 26'" �405 404 strony wytwarzanie samych ludzi rozmnażame się gatunku" 3. Wysunięte tutaj na czoło trzy podstawowe dziedziny produkcji, jako zasadnicze czynniki w historii ludzkości, stały się zrębem wystawy stałej, obejmującej ludową kulturę materialną w trzech członach: a) jak człowiek zdobywał pożywienie b) jak się odziewał i c) jak mieszkał. Rozstawione na tych trzech liniach wybrane zjawiska kulturowe ujęte zostały z pozycji materializmu historycznego tj. metody wynikającej z istoty etnografii, jako nauki badającej takież zjawiska z punktu genezy i rozwoju. Już w pierwszej sali tej wystawy ma widz możność stwierdzenia, że "technologia ujawnia czynny stosunek człowieka do przyrody" (Marks), że człowiek odkrywając pewne prawa przyrodnicze i wyzyskując je dla własnego dobra tworzył narzędzia, które rewolucjonizowały postęp (ryc. 5). Taką rolę w historii spełniły np. narzędzia do niecenia ognia, których matką było praktyczne stwierdzenie, że przez tarcie wytwarza się ciepło. Ale nim ignis fricatus de ligna zastąpiony został przez ignis de lapide excussus powstała ze świdra ogniowego tokarka do obróbki drzewa, kości lub kamieni w celach użytkowych lub zdobniqych, z niego powstał też łuk, który w epoce kamienia młodszego zmienił metody łowieckie i sposoby wojowania, z łuku zaś powstał pierwszy strunowy instrument muzyczny, świder do wiercenia otworów i zapalniczka świdrowa. Wynikiem zaś praktycznego poznania innych praw przyrodniczych, np. grawitacji, równowagi lub równi pochyłej są niektóre narzędzia łowieckie o konstrukcji, występującej nieraz na sZl:'rokich obszarach globu ziemskiego. Oczywiście, że ścisłe pod względem historycznym określenie pojawienia się pewnych zjawisk kulturowych, sygnalizowanych na wystawie przez eksponowane narzędzia, a nawet niekiedy przedstawienie właściwego ich ciągu rozwojowego - natrafia na trudności. Występowanie np. różnych świdrów do niecenia ognia i to w czasach zamierzchłych oraz na ogromnych przestrzeniach 3 F. E n g e l s, O pochodzeniu Warszawa 1948, s. 8. rodziny, własności pryn'Cltnej i P(l)1.stv:a, świata, uniemożliwia właściwy układ tych narzędzi. Dlatego muzeolog musi często posługiwać się hipotezą, tym bardziej że operować musi skrótami, a zawsze i wszędzie wdrażać widza do myślenia historycznego, stawiając mu przed oczy zagadnienie , , " I Ryc. 5. Narzędzia do niecenia ognia. Wstęp do działu "Jak człowiek zdobywał pożywie:lie". Wystawa stała ,,Ludowa Kultura Materialna" w Muzeum Etnograficznym w Krakowie �406 ewolucji, np. rozwój narzędzi od piły ogniowej do zapalniczki benzynowej, od barci samorodnej do nowoczesnego ula nastawkowego, od kopaczki drewnianej do wielolemieszowego pługa nowoczesnego, sczepionego z ciągnikiem itp. W pomoc oryginalnym okazom przychodzą na wystawie obrazy, drzeworyty, sztychy i fotografie, a cały ten materiał ikonografii historycznej, rozwijając treści przodujące, wypowiadane przez narzędzia pracy, pozwala widzowi zapoznać się z warunkami pracy w dobie feudalizmu i gospodarki kapitalistycznej, oraz ostatnimi zdobyczami gospodarki planowanej i kolektywnej, której przyświecają idee zawarte wart. 7 Konstytucji: "Polska Rzeczpospolita Ludowa opierając się na uspołecznionych środkach produkcji rozwija życie gospodarcze i kulturalne kraju na podstawie narodowego planu gospodarczego, a w szczególności przez rozbudowę państwowego przemysłu socjalistycznego, rozstrzygającego czynnika w przekształceniu stosunków społeczno-gospodarczych". Zawieszony obraz, pt. "Stare i nowe", uzmysławia przejście kultury ludowej w kulturę socjalistyczną mas ludowych. W drugim skrzydle budynku przedstawiono problem; jak człowiek się odziewał. Narzędziami i surowcem demonstrowano obróbkę lnu oraz wełny, technikę przędzenia, snucia i tkania. Ponad eksponowanymi narzędziami zawieszono fotografie, ilustrujące jak człowiek posługuje się nimi. Wystawę środków produkcji uzupełniono zobrazowaniem sił produkcyjnych. Aby zaś widz, obserwując proces ludowej produkcji tekstylnej od włókna do tkaniny, nie tkwił myślami jedynie w elementach zachowawczych kultury materialnej, ale uświadamiał sobie jej dalszy rozwój aż do współczesnych przejawów postępu technicznego, zawieszono nad niektórymi narzędziami fotografie, które uplastyczniają to zagadnienie: nad prymitywnym gremplem - fotografię nowoczesnej gremplarni, nad kołowrotkiem maszynę przędzalniczą itp. Następnie celem wykazania, że wszystkie wytwory kultury materialnej są wynikiem łańcucha społecznej pracy ludzi, dano przegląd różnych czynności technicznych, związanych z produkcją odzieży. Obok warsztatów tkackich wystawiono próbki tkanin ludowych z ważniejszych 407 ośrodków tkackich w Polsce oraz pI zyrządy do prania maglowania. W sąsiedniej zaś sali rośliny farbiarskie i próbki wełny nimi barwionej oraz owady farbiarskie, szczególnie czerwca polskiego (Coccus polonicus L.), którego stanowisko znajduje się na nieużytku w obrębie Krakowa. Obok zawieszono deski do druku bezpośredniego, klocki do zadrukowywania tkanin batikową techniką zdobniczą oraz niektóre narzędzia z warsztatu wiejskiego drukarza płócien. Na specjalnych ekranach zilustrowano zagadnienie posługiwania się w fabrycznym przemyśle tekstylnym tradycyjnym zdobnictwem ludowym. Historię zaś ubiorów ludowych przedstawiono na fotografiach: okazów wykopaliskowych, płaskorzeźb, miniatur, drzeworytów i sztychów; w mniejszym zaś stopniu na muzealiach ilustrujących dawne formy odzieży na ziemiach naszych. Dział ten kończy się unaocznieniem problemu klasowego przez rozwarstwienia stroju. Ten szkicowy przegląd drugiego działu kultury materialnej, którego dokładny plan przygotowano w 1951 r., świadczy, że idei jego przyświecała metoda dialektyczna, wedle której każde zjawisko zrozumiałe staje się dopiero wtedy, gdy się je rozpatruje Vol powiązaniu z innymi zjawiskami. Dlatego też wystawa ta w zobrazowaniu zagadnienia odzieży, jako elementu składowego bazy, nie ograniczyła się, samym materiałem etnograficznym, ale czerpała go z technologii, chemii, archeologii, historii przemysłu, a nalii-et historii sztuki i literatury. Ten śmiały zestaw odzieży zróżnicowanej w zależności od różnych nurtów kultury, różnego stanu posiadania, różnej warstwy i hierarchii społecznej, kończy silny akcent, sztych nadworrtego malarza króla Władysława IV., Stefana Della Belli, zatytułowany "Incisione dela Solenna Ambasciata del Conte Giorgio Ossolinski mandata al Papa dal Re di Polonia Vladislao IV. d'anno 1633". Przedstawiony tu tak często opisywany sławny wjazd Ossolińskiego do Rzymu otrzymał dodatkowy cytat wyjęty z przemówienia wojewody Firleja w czasie wojen szwedzkich, a zamieszczony w Epistołach biskupa Andrzeja Załuskiego: "Widzisz tych panów tak kosztownie i wytwornie strojnych, jakby szli na ślubny kobierzec - skąd myślisz mają na to I , I I ! , I I ,,' �408 środki? Z łez i krwi ubogiego chłopa tak się postroili. Wierzaj mi, że gdyby Anioł Pański ścisnął w dłoni te lamparty i sobole, te jedwabie i purpury, krew i łzy pokrzywdzonych strugą by z niej płynęły". Trzecim czynnikiem podstawowym, kształtującym w historii materialne warunki bytu człowieka, jest wedle struktury F. Engelsa - mieszkanie. Na wystawę tego działu w Muzeum składają się modele groty zamieszkanej przez łowcę paleolitycznego, szałasów i ziemianki z epoki kamienia młodszego, grodu biskupińskiego, chaty opolskiej z XII w., chaty zagrodnika z XVI w., a wreszcie modele chat reprezentujących polskie budownictwo regionalne. Należą tu również przykłady "stylu podhalańskiego", tworzonego przez S. Witkiewicza z elementów ciesiołki góralskiej, oraz model chat odbudowywanych wedle planów Centralnego Biura Projektów Budownictwa Wiejskiego we wsiach spalonych przez hitlerowskiego najeźdźcę. Tak zobrazowany aspekt gospodarczy, społeczny i estetyczny budownictwa ludowego z XIX i XX wieku uzupełniają powiększone fotografie, przedstawiające rodzaje zabudowy wsi, oraz plany poziome chat. Oczywiście żaden z problemów powyższych nie został tu wyjaśniony ani rozwinięty wyczerpująco. Toczona w ciągu dziejów walka człowieka o żywność, odzież i mieszkanie ma już za sobą bogatą historię. Wystawa w Muzeum nie ma na celu konkurowania nawet z podręcznikiem do historii kultury materialnej. Wystawa nie miała na celu wyczerpania nawet wszystkich składników bazy. Z braku miejsca ograniczono się do wspomnianych już trzech podstawowych czynników w historii, podanych przez Engelsa. Chodziło bowiem o uczenie widzów przede wszystkim podstaw światopoglądu postępowego, o uczenie historycznego myślenia. W związku z tym, dla podkreślenia zależności postępu od rozwoju doskonalszych narzędzi produkcji, na wystawie ludowej kultury materialnej w Muzeum Etnograficznym raz po raz skierowuje się uwagę widzów na narzędzia w określonym czasie przodujące i rewolucjonizujące poprzedni sposób wytwarzania. DG 409 Takich należy w rolnictwie pług, w budownictwie siekiera, ciosła, piła, w tkactwie kołowrotek, w produkcji odzieży nożyce, w garncarstwie koło - tak jak w nowoczesnym przemyśle zastosowanie maszyny parowej, elektryczności i energii atomowej. Uzupełnieniem tak przemyślanej wystawy kultury materialnej jest zajmująca całe skrzydło II piętra budynku Muzeum wystawa: Historia Wsi, będąca w przeważnej części przedstawieniem historycznego rozwoju stosunków produkcji na wsi polskiej. Obejmuje ona czasy od rozpadnięcia się wspólnoty rodowej i połączenia się plemion pod wspólną władzą, rozwój feudalizmu, gospodarkę folwarczną, formy poddaństwa chłopów, zakres powinności chłopów względem pana, przeciwieństwa klasowe w Polsce feudalnej, formy chłopskiej walki klasowej, walki chłopów w obronie ojczyzny, przejawy polskiej myśli postępowej w obronie chłopów, początki układu kapitalistycznego (manufaktury), rok 1846 i 1848, mapę walk chłopskich w 1861 r., rozwój kapitalizmu w rolnictwie, rozwój klasy robotniczej, emigrację chłopów, przeciwieństwa wsi kapitalistycznej, powstanie ruchu ludowego, powstanie i strajki chłopskie w okresie imperialistycznym, wojnę i okupację, manifest Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego, reformę rolną, nowe narzędzia produkcji, postęp techniczny, spółdzielczość produkcyjną, elektryfikację i radiofonizację, higienę i zdrowie, opiekę nad dzieckiem, szkolnictwo i czytelnictwo oraz życie kulturalne w okresie wielkich przemian gospodarczych i społecznych, dokonanych w Polsce Ludowej. Podany powyżej zespół faktów historycznych, składający się, jak widać, z ogniw ciągłości i zmian, starano się w miarę możności określić trzema płasz'.:zyznami przedstawienia: ekonomiczną, społeczną i polityczną. Przedstawienie jednak tych zagadnień w formie wizualnej napotkało na olbrzymie trudności z tej przyczyny, że każda wystawa jest takim układem wybranego materiału, aby przemawiał przez oczy do myśli i wyobraźni widzów - ta zaś wystawa składała się: a) z zabytków muzealnych, a tych, jeśli chodzi o wymagany ich związek z tematyką podaną powyżej, jest w zbiorach naszych ilość znikoma b) z napisów, których ilość wybrana być musi jak I , " �411 410 naj oszczędniej , bo żadna wystawa nie może konkurować z książką i c) z materiału ikonograficznego, którego na ogół nie ma w Polsce wiele, a na dobitkę nikt go systematycznie nie zbierał. Dlatego prace i zbiory dokumentacyjne w archiwum ikonografii etnograficznej w Muzeum Etnograficznym w Krakowie mają wartość pionierską. Dzięki nim mogło Muzeum urządzić wystawę historii ubiorów w dziale ludowej kultury materialnej, wystawę sił produkcyjnych oraz wystawę Historia Wsi, obrazującą historyczny rozwój stosunków produkcji na wsi polskiej 4. Na tym jednak nie kończy się ideologiczna struktura wystaw stałych w Muzeum Etnograficznym. Dopiero po zapoznaniu się z narzędziami produkcji w trzech podstawowych członach bazy: zdobywania żywności, mieszkania i odzieży, po zapoznaniu się z siłami produkcji i stosunkami produkcji w ujęciu historycznym,. przechodzi widz do przejawów nadbudowy, do wystawy sztuki ludowej, w której dominują trzy tworzywa: drzewo, glina i włókno. Materiałom tym odpowiadają rozliczne formy architektury ludowej, rzeźba, snycerstwo i rytownictwo w drzewie, garncarstwo, rzeźba ceramiczna, zabawki. tkactwo, hafciarstwo, koronkarstwo, strój. Uboczne znaczenie mają w sztuce ludowej inne tworzywa, np. skóra, metale, szkło, farby i papier. Z wielości zaś materiałów, za pomocą których człowiek wyrażał swoje ideały piękna, wywodzi się wielość sztuki ludowej i wielość ich dróg rozwojowych. Której z nich jednak przyznać przodownictwo w konkretnym układzie ekspozycji? Olbrzymia większość eksponatów, któryr.1i rozporządzają muzea etnograficzne, wywodzą się z końca XIX i pierwszej połowy XX w. W dawniejsze jednak czasy, niż te, z których konkretnie nam są znane dawne zabytki sztuki ludowej, sięgają świadectwa • Przed kilku laty, gdy dopiero kiełkowała u nas idea ekspozycji marksistowskiej, wysuwa:J.Q na konferencji w Nieborowie zasadę pokazania jednocześnie narzędzi produkcji, sił produkcyjnych i stosunków wytwarzania, zbyt mechanistycznie przenosząc na teren praktyki ekspozycji dialektyczną zależ:1ość zjawisk od otaczających je warunków. Wydano nawet urzędowe zalecenie w tej sprawie, zapominając o słusznej zasadzie mówców rzymskich, że qui nimium probat nihil probat. " \ o prastarych formach obrzędowych, będących obiektywizacją minionych wierzeń. Wiele z tych archaicznych tradycji przetrwało do dziś jako przeżytki, zwyczaje i widowiska, występujące w określonych porach roku rolniczego i astronomicznego oraz w obrzędach rodzinnych. W formach tych widowisk i w złączonych z nimi przedmiotach obrzędowych tkwią zaląźki teatru ludowego, a jednocześnie najdawniejsze elementy plastyki ludowej. W Muzeum Etnograficznym zaczęto więc przegląd sztuki ludowej od kukły marzanny ze słomy, gaika. 'l drzewka zielonego, od maszkar zwierzęcych, tj. postaci ludzkich okrytych skórą i wytykających przed sobą maskę konia, kozy, tura lub bociana, od wózka z kogutem, wieńców dożynkowych, rózg weselnych i pieczywa obrzędowego. Do tego cyklu włączone zostały późniejszego pochodzenia gwiazdy i szopki obnoszone w kresie Bożego Narodzenia, zestawione z ludowym teatrzykiem lalkowym o treści świeckiej. Dalsze miejsce zajmuje rzeźba religijna, przeciwstawiona rzeźbie o tematyce świeckiej, ceramika, obrazy na szkle, koronki, tkaniny aż do współczesnych przeobrażeń w produkcji planowanej, kolektywnej, spółdzielczej, przystosowanej db potrzeb człowieka współczesnego. Nie ograniczamy swego pola widzenia jedynie sztuką tradycyjną, ale chcemy dojrzeć w jej rozwoju etap dokonujący się współcześnie. Ekspozycja sztuki ludowej nie jest pod względem rzeczowym wyodrębniona z całokształtu wystaw w Muzeum Etnograficznym, lecz ściśle związana z wystawą kultury materialnej, jako jej logiczne dopełnienie. Dlatego zaró\\'!1O wnętrze izb wiejskich, przykłady budownictwa i garncarstwa, oraz plecionkarstwa, tkactwa, farbiarstwa, dTllkowania na płótnie, historyczny rozwój odzieży, rozwarstwienie klasowe stroju jako też obrazowe przedstawienie historycznego rozwoju stosunków produkcji na wsi mają swe uzupełnienie i nadbudowę w wystawie sztuki ludowej. Na tej wystawie widz również musi zdawać sobie sprawę z tego, że sztuka jako zja\visko społeczne mieści się też w kategoriach czasu. Nie możemy budować na nai\\'I1ym stosunku widza do eksponatów. Żąda on bowiem czegoś więcej, niż zdawkowego po- I l l! I �412 413 kazania mu kolorów i kształtów rzeczy. Trzeba mu więc wskazywać na wątki genetyczne zjawisk artystycznych i ich przeobrażenia w określonych warunkach, trzeba mu ułatwić dostrzeżenie znamiennej cechy sztuki ludowej, wypowiadającej się w ścisłym związku z potrzebami życia codziennego. Ten bowiem chleb powszedni warstw ludowych jest naszym dziedzictwem, które ma być przyjęte i włączone do budowy kultury socjalistycznej z udziałem świadomości mas. PERYPETIE PLANU PRZESTRZENNEGO Podstawową zasadą realizmu architektury jest wyprowadzanie planów przestrzennych z jasno określonego przeznaczenia bu.dynku. Zamazanie treści, tj. brak sprecyzowania funkcjonalności wszystkich niezbędnych elementów składowych przestrzeni podporządkowanej celowi użytkowemu odbija się ujemnie na koncepcji architektonicznej. Z idei rodzi się więc szkoła, dworzec kolejowy, sanatorium, bank czy też muzeum. Ale ten oczywisty porządek rzeczy nie panował w świecie zawsze i wszędzie. Wszakże znaną bolączką muzeów jest powstała pod naciskiem nieustannie wzrastających potrzeb walka z fizycznymi, zastanymi warunkami budynku. Przeciwieństwa te spiętrzają się do tego stopnia, że wszelka radykalnie zaradcza myśl kapitulować często musi wobec niemożliwości narusZenia murów muzeum, należących do form zabytkowej architektury, którym bez względu na to, jakim celom dzisiaj służą, należy się opieka. Tak jest nawet w ojczyźnie muzeów - we Włoszech. W zabytkowym budynku mieści się tam bowiem i Museo Sforzesco w Mediolanie i Museo Civico i Cit d'oro w Wenecji, Museo Etrusco, Muzeum Uffizich i Pittich we Florencji, Museum Kapitolińskie w Rzymie, setki i tysiące w innych krajach Europy. Po nich ciągnie się szereg budowli nowszych, a nawet nowoczesnych, które naprzód postawiono" a potem głowiono się nad sposobem ich zużytkowania. W Polsce nawet gmachy na muzea stawiano w okresie przedwojennym bez jasno określonego planu, powierzając to fundamentalne zagadnienie niekompetencji architektów. W gorszym położeniu znalazły się muzea etnograficzne, spośród których ani jedno do dziś nie korzysta z budynku postawionego specjalnie dla jego potrzeb. Wszystkie przeto zmuszone są do walki z zastanymi warunkami fizycznymi przestrzeni, ilekroć podejmują się organizowania jakiejkolwiek wystawy, a cóż dopiero planowania rozmieszczenia całego muzeum w przydzielonym budynku. Często punkt wyjściowy planu wyznacza nie idea, ale przypadek. Pojawienie się wilgoci w dotychczas suchych piwnicach Muzeum Etnograficznego w Krakowie zmusiło do radykalnej przebudowy planu pierwotnego. Piwnice nie mogły być użyte nawet na tymczasowy magazyn ceramiki oraz narzędzi i sprzętu gospodarskiego, a trzeba było na zmagazynowanie tej grupy zbiorów przewidzieć inne miejsce. Podobnie miała się rzecz z trzema zawilgoconymi salami \v północnym skrzydle parteru. Jedynym zabezpieczeniem przed zaciekaniem wilgoci było podcięcie fundamentów i założenie izolacji. Na to jednak brakło funduszów zresztą czas pilił, bo ślimaczenie się z remontami groziło przej~ ściem budynku Muzeum w inne ręce. Te niespodzianki zadecydowały a umieszczeniu warsztatów przemysłu ludowego, folusza i olejarni w planie parteru budynku. ~. związku z. tym nasunęła się konieczność wyburzenia jednej sCIany przedzIałowej i to właśnie nośnej, a przerzucenia jej funkcji na cztery dźwigary żelazne, "dwuteówki". Dzień za dniem coraz apodyktyczni ej przemawiała alternatywa: albo plan - albo ~i~tykalność budynku. Zwyciężył plan. Odtąd przesuwały się sClany, do góry podnosiły się podłogi, obniżały stropy, klatka sc~~dowa powędrowała do pionu środkowego, a po podcięciu wIęzby dachowej o~warły się na strychu nowe przestrzenie na pomieszczenie magazynów. Były to prace pod względem technicznym t:udne, ale zawsze celowe, bo podykto\vane określonym szcze~~łowo. ~lanem rozkładu wystaw, pracowni magazynów ~ :Z~SCl ~dmlrdstracyjnej. Plan zaś to owoc długiej pracy twórczej. i"heOezple.czr~le je::-:timprowizować go lub powierzać fantazji. Niedob~ze ~ez zamawiać u innych. Planem samemu trzeba żyć tj. walczye o Jego realizację; z planem trzeba się nosić, kształtować go �415 414 nieustannie i obliczać, smucić się nim i cieszyć. W nim wypowiada się właściwa funkcja muzeum w szerokim wachlarzu jego zadań, z niego też padają światła i cienie na gospodarkę muzeum. Wystarczy kilka przykładów: Jedno z dużych muzeów powstałych już w Polsce Ludowej rozpoczęło remont budynku od pobielenia fasady, drugie nie mogło przyjmować wycieczek robotniczych wieczorem, ponieważ w planie robót remontowych nie umieściło instalacji świetlnej, trzecie nie uwzględniając potrzeb nauki nie posiada urządzeń do fotografowa!,lia okazów w salach wystawowych, w wielu zaś nie pomyślano o sprawie bynajmniej nie błahej o kierunku przesuwania się masy ludzkiej w przestrzeni muzeum. Tymczasem ruch publiczności w muzeum powinien mieć charakter automatyczny na podobieństwo potoku, w którym wody toczą się w zależności od struktury łożyska i brzegów. Przewidzenie więc naturalnej cyrkulacji widzów należy do podstawowych elementów planu organizacji wystawy pod względem przedmiotowym. Zwiedzający ani na chwilę nie powinni mieć uozucia niepokoju, że coś ominęli. W Muzeum Etnograficznym uregulovvano tę sprawę w ten sposób, że zamurowano drzwi wejściowe od korytarza, z wyjątkiem pierwszych i ostatnich, a przepruto ściany środkiem wzdłuż osi jego skrzydła na dwóch kondygnacjach, wytyczając tym sposobem zdecydowany kierunek przepustu publiczności. Przeprowadzona środkiem drzwi linia podzieliła wszystkie sale symetrycznie na połowę lewą i prawą, predestynując równowagę układu ekspozycyjnego i jego rytm. Stworzenie fizycznych w~runków do racjonalnej cyrkulacji publiczności w budynku muzealnym o architekturze zastanej jest bardzo trudne, a niekiedy nawet wręcz niemożliwe. Często z konieczności regulatorem ruchu zwiedzających stać się musi wyznaczony do tego celu jeden z pracowników muzeum, gdy we właściwym kierunku nie skierowują widzów ani malowane strzałki, ani graficzne plany porządku zwiedzania ani też drukowane przewodniki. Zaprojektowanie dobrej cyrkulacji publiczności jest trudne z tego powodu, że zależy zawsze od logicznej kolejności wystaw nieodwołalnie rozmieszczonych w określonych przestrzeniach. Trudności te docenić może tylko praktyk, myślący z metrem lub eksponatem w ręce, a nie człowiek decydujący o rozkładzie rzeczy bez bliskiego z nimi kontaktu. Praktyk bowiem, świadom zasadniczej funkcji wystawy, tj. oddziaływania jej na zmysł wzroku, kształtuje ekspozycję tylko z doświadczeń na formach konkretnych. Dlatego nie ufając swej fantazji, prowadzi w każdej sali przeznaczonej na wystawę grę koncepcyjną, operując materiałem wizualnym, czyli poprostu odpowiednimi eksponatami wniesionymi do sali. Tylko taka metoda uchroni od pomyłek w kolorystyce, -czytelności przedmiotów i właściwym dystansie pomiędzy eksponatami. Oddzielenie części administracyjnej od wystawowej, rozkład wystaw, biblioteki, archiwum i pracowni, to jeszcze nie wszystko. Co robić z przedmiotami, które nie zostały wystawione; Muzeum Etnograficzne w Krakowie posiada ponad 30 000 przedmiotów, spośród których na wszystkich wystawach, zajmujących 22 sale o powierzchni 1036 m2, znalazło się ledwie 2227. W budynku o kubaturze 17400 m3, a o powierzchni podłóg wynoszącej 2392 m2 przypada na przestrzenie przeznaczone na magazyny 352 m2• Przestrzeń tę wyzyskano do urządzenia nowoczesnych magazynów, różniących się tym od wszystkich innych w Polsce, że pełnią funkcję społeczną na równi z wystawami problemowymi. Magazyny te, dostępne zarówno dla naukowców, jak i publiczności, obejmują przechowywane w szafach oszklonych zbiory w układzie rzeczowym oraz regionalnym. i zaopatrzone w podpisy ·oraz mapki. STYL PRACY Podstawowym warunkiem realizacji planu jest odpowiednio d.obrany zespół pracowników wdrożonych w odpowiedni styl pracy. Brakowało go jeszcze w pierwszych latach okresu powojennego, ale wychowała go atmosfera pracy w okresie konsekwentnego realizowania planów wymagającego od personelu Muzeum dyscypliny, pracowitości, ofiarności i zapału. �417 416 Największe nasilenie prac remontowych ~. organizacyjnych Muzeum przypadło na czas, kiedy przesuwano sClany na parterze" przebudowywano klatkę schodową w .~ałym bu~ynku, b~rzono stropy na całym drugim piętrze, odblJan~, tynk! na I pIętrze, Pracownicy Muzeum zmuszeni byli wchodzl.C do Muzeum po dT~abinie przez okno na piętrze. Kobiety ubezplecza~o sz~urem. ~1~ustanny , gęsty pył i ciasnota miejsca przyczymły .Slę. pow~zm~ do utrudnienia warunków pracy. Po wyremontowamu JedneJ sall natychmiast przystępowano do urządzania w niej wystawy wedle z góry określonego planu. Dzięki tej zasadzie Muzeum Etnograficzne otwarło 3 wystawy na parterze budynku: W~ętrze Izb Wiejskich; Warsztaty Przemysłu LudO\vego; oraz Zdobmctwo Izb~ Wiejskiej - gdy jeszcze na I i II piętrze budynku było słych ac stuk młotków murarskich, a publiczność zwiedzająca Muzeum mijała się na korytarzu z robotnikami niosącymi cegły, wapnCi, żelazne szyny lub rury. Ta atmosfera pracy sprawiła, że kiedy personel Muzeum liczył już 28 osób, wszyscy pracownicy, zaróv;no umysłowi, jak i fizyczni, podzielili się na zespoły robocze, ktorych zadaniem było wykonywanie sposobem gospodarczym wielu prac, umożliwiających szybsze wykonanie zamierzony~h planów. Mierzono siły na zamiary, ale również zamiar według sIł. Powstał wówczas zespół odlewniczo-literniczy, szklarski, introligatorski, ślusarsko-kowalski, stolarsko-modelarski i instalacyjny, które po odpowiednim przeszkoleniu fachowym wykonały tysiące liter z gipsu i drzewa, szkliły szafy i gabloty, sporządziły plansze i ekrany, modele budownictwa ludowego, postumenty, instalacje oświetlenia elektrycznego w gablotach, makietach i warsztatach przemysłu ludowego. Prace te wykonywane w kolektywach zgodnie z powziętymi zobowiązaniami na naradach produkcyjnych. Poważne zasługi w realizacji \vystaw w Muzeum ma pracownia konserwatorska. Ponieważ dav\ll1€ zbiory, ocalone pEed wywozem do Niemiec ucierpiały bardzo wiele od hitlerowskiego systemu zw. Sicherstellung der Kulturwerte, pierwszą czynnością po uzyskaniu własnego budynku dla Muzeum, tj. zabytkowego ratusza na pl. Wolnica w 1\49 r. było uruchomienie komory g~zowej: \V której gazGwano zbiory odzieży ludowej w oparach dwusIarczku węgla. Była to praca ogromna, wymagająca rozbijania mnóstwa skrzyń i sortowania ich wedle zawartości. Równocześnie uruchomiono pracownię stolarską, która naprawiała uszkodzone sprzęty, potem zaś pracownię fotograficzną, która przygotowywała materiał ikonograficzny do przyszłych wystaw. Wstępne wiadomości z zakresu konserwacji czerpała pracownia konserwatorska z pracy T. S e w e r y n a Konserwacja okazów etnograficznych, wyd. przez Związek Muzeów w Polsce w 1948 r. oraz tegoż autora Restauracja ckazów etnograficznych, Kraków 1948 - potem zaś w miarę rozszerzania i pogłębiania swych doświadczeń usprawniała swą technikę pracy i dochodziła do własnych metod postępowania zależnie od właściwości różnorodnych materiałów, z którymi każde muzeum etnograficzne ma do czynienia. Bez tych trzech pracowni Muzeum nie mogłoby zrealizować żadnej wystawy w nowo otrzymanym budynku. METODY I SRODKI EKSPOZYCJI Społeczeństwu, które od dziesięciu lat było przekonane, że krakowskie Muzeum Etnograficzne, usunięte przez okupanta z Wawelu, zostało bądź wywiezione, bądź rozkradzione, bądź też rozrzucone po różnych piwnicach - trzeba było co rychlej pokazać muzeum odrodzone, tchnąć weń nową ideę i nadać mu nowe formy ekspozycji nie przypominające przedwojennych, nieestetycznie urządzonych magazynów, zwanych wystawami. Trzeba było podziałać na widza kilkoma silnymi akcentami plastycznymi, pokazać urodę wsi polskiej i użyć takich środków wychowawczych, które zachęcą społeczeństwo do zwiedzania Muzeum. Bo muzeum bez publiczności jest cmentarzem. Wspomniano już o względach, które zadecydowały o pomieszczeniu warsztatów przemysłu ludowego na parterze. Otóż gdy zaprojektowano, aby do tych trzech wnętrz dodać wnętrza izb wiejskich, trzeba było ustalić metodę, wedle której należałoby je konstruować. Wystawę bowiem izb ludowych urządzano w muzeach od dawna i to w różny sposób. Jeszcze w 1908 r. w Museum fiir Osterreichische Volkskunde w Wiedniu urządzono pokaz izb 27 "Lud", t. XLIV. 'I' �418 \viejskich z Austrii, Styrii, Śląska, Słowacji, Moraw, Tstrii i Rumunii, które potraktowano jako reprezentacje dość swobodnie pojętych regionów. W zvviązku z tym pomieszczono w nich przedmioty, które normalnie vv izbie wiejskiej znaleźć się nie powinny. Poza tym wadą ich było nieuwzględnienie proporcji znamiennych dla każdego typu izby. W Muzeum Etnograficznym na Wawelu izba krakowska posiadała w 1925 1'. zestaw autentycznych sprzętów ludowych i innych przedmiotów należących do wypo~ażenia wnętrza, ale mieściła się w sali z dużym oknem i wysokim pułapem, co z natury rzeczy podkreślało dysproporcję między nieproporcjonalnymi dimensjami obudowy a naturalnymi wymiarami sprzętów. Ten sam błąd w założeniu cechował izbę opoczyńską, urządzoną w Muzeum Etnograficznym w Łodzi w 1949 r. Gdzie indziej znów pOUT epater les bourgeois silono się na prz sadne pstrzenie izby ozdobami. Izba górala sudeckiego w dawnym muzeum w Karpaczu urządzona w 1934 r., nie przebierająca w środkach podobania się publiczności, została niepotrzebnie udekorowana kwiatowymi ozdobami, które rozrosły się gęsto nawet na tragarzach. Te same cechy i to w spotęgowanym stopniu znamionują czatajską izbę w Słowackim Muzeum w Turczańskim Marcinie, urządzoną w 1938 r. Dosyt bogacza wyraził się tam w całkowitym zapełnieniu ścian talerzami i paterami ozdobnymi, półkami obwieszonymi w czterech szeregach miskami i dzbankami oraz w dekorowaniu przestrzeni nadokiennych gęstą malowanką kwiatową. Formę pośrednią między wnętrzem izby górala śląskiego, a ekspozycją przedmiotów z zakresu kultury materialnej zaprezentowało w 1930 r. Muzeum Śląskie. Rozmieszczono tutaj w nowoczesnej sali sprzęty ludowe, a więc stół "rozkraczysty" z zydlami, z półką z talerzami, skrzynię i namiśnik, ale odstąpiono od ścisłego przedstawienia wnętrza izby, wieszając obrazy nad kredensem, kapliczkę nad drzwiami i wprowadzając do izby nowoczesną gablotkę muzealną z eksponatami itp. Muzeum Etnograficzne w Krakowie posłużyło się inną metodą. Przede wszystkim postanowiono wciągnąć rękodzielników wiejskich do współpracy w zakresie czynności, należących do ich umiejętności zawodowych.'Dzięki temu dano w Muzeum autentyk, 419 nie uciekając się do imitacji, zwykle łatwiejszej do v.:ykonania. Wychodząc z założenia, że w Krakowie należy zacząć od tego, co mieszkańcom tego grodu jest najbliższe, choć nie zawsze znane, zaczęto od urządzenia v./spółczesnej izby krakowskiej. Cieśle wykonali w naturalnych proporcjach ściany, powałę i okna, zdun z Jadowników Mokrych z pow. brzeskiego postawił piec (rys. 6), 'ii .,;1;'1 !i i':1t :!!I" Ryc. 6. Piece w izbie krakowskiej z Powiśla Dąbrowskiego na wystawi~ stałej "Izby wiejskie": w Muzeum Etnograficznym w Krakowie a małorolna Rozalia Zaród z Kłyża w pow. dąbrowskim wykonała polichromię izby, imponującą widzowi barwnością, bogactwem ornamentu i nie zwykłym poczuciem dekoracyjnym. Jest to dzieło autentyczne, gdyż sprowadzona ze wsi malarka wykonała wszystkie fantastyczne kwiaty na ścianach, piecu i powale w takiej samej proporcji, układzie i charakterze, jak czyniła to we własnej izbie (ryc. 7). 2'1. H �420 421 Tę samą metodę w posługiwaniu się fachowcami wiejskimi czynności należących do ich zawodu zastoso- wano w budowaniu izby podhalańskiej z połowy XIX wiekLi. Dla zduna góralskiego, Stanisława Stefaniaka, trzeba było zwieźć w. wykonywaniu ,'-. :i-! ' Ryc. 7. Fragment wystawie stałej izby krakowskiej z Powiśla Dąbrowskiego na "Izby wiejskie" w Muzeum Etnograficz:1ym w Krakowie Ryc. 6 8. Piec w izbie podhalai1skiej na wsytawie stał.ej wiejskie" w Muzeum Etnograficznym w Krakowie _ "Izby �423 kamienie otoczaki z łożyska rzeki Raby, bo góral z cegieł pieca nie st:l\V:ał (rye:. 8). Cegła daje ostre krawędzie bryły, on zaś ::łvc. 9. Izba podhalańska nR wystawie "Izby Wiejskie" Etnograficznym \\' Krakowie \V l'vluzeum lubuje się w formach miękkich. Dla cieśli, Stanislawa Giblaka i Andrzeja Plewy z Ochotnicy Dolnej w pow. nowotarskim, trzeba było sprowadzić za zezwoleniem władz leśn:ich grube bale z gór, bo w agencjach drzewnych były do nabycia tylko kantówki 22 ,/ 22 cm. \f..,T budowie tej izby każdy zacios siekierą i dłutem wykonały sprawne ręce góralskie (ryc. 9). Ich dziełem są również wszystkie ryzowania kozic reciatych, gwiazd cyrklowych, ząbców, jedliny, parzenicy i le~uji na sosrębie, ocapach drz'vviowych itp. Współpracujący z nami cieśle rozmieścili też \\1 izbie z rozwagą gazdowską autentyczne sprzęty, coby każda rzecz była na swym miejseJ. bez uchyby dawnemu zwyczajowi. Fachowcami wiejskimi posłużono się również w budowie pieca do \vypalania naczyń. Postawili go w naturalnych wymiarach nienagannie bracia Trąbowie z Zalasa w pow. chrzanowskim. Od metody powierzania rzemieślnikom wiejskim wykonania czynności należących do ich specjalności trzeba było odstąpić w projektowaniu i budowaniu izby dolnośląskiej, mającej w Muzeum reprezentować Ziemie Zachodnie oraz zobrazować procesy krzyżowania się elementów góralskich z mieszczańskimi. Wymarli już cieśle, którzy w Karkonoszach i Sudetach w ubiegłym jeszcze wieku stawiali miejscowym góralom rozłożyste domy. Toteż w odbudowie zabytkowego, drewnianego domu góralskiego w Szklarskiej Porębie Średniej w 1948 r. musieliśmy się posłużyć cieślami sprowadzonymi z Podhala. Ci sami więc stawiali potem izbę dolnośląską w muzeum krakowskim. Dalszą część parteru wypełniają warsztaty przemysłu ludowego: (folusz do zbijania sukna (ryc. 10), olejarnia (ryc. 11) i garncarnia, obiekty przewiezior.e do muzeum z terenu wraz z całkowitym urządzeniem i obudową ścian. Jest to więc ekspozycja typu skansenowskiego. Rozbiórką tych urządzeń przemysłowych w terenie kierował kustosz działu kultury materialnej, ale montaż całości wykonali sprowadzeni ze wsi cieśle folusznicy, olejarze i garncarze. Wystawy tego działu, w~'wierające na widzach wrażenie dzięki autentyzmowi starożytnej konstrukcji i patynie starego drzewa, są w historii lI'luzeum Etnograficznego radosnym etapem zwycię- ,i i ' I ;', �424 stwa zaciekłej pracy nad tysiącznymi trudnościami. Dziś już tylko do miłych wspomnień należy rozbiórka opalonych dawniej w pożarze belek folusza, praca na pustkowiu w skwarny dzień, dokuczliwe pragnienie, bo do źródła było daleko, uczernione twarze Ryc. 10. Folusz na wystawie stałej "Warsztaty Przemysłu w Muzel,lm Ebograficznym w Krakowie Ludowego" i ręce, zawalenie się mostku na potoku podczas przewożenia oelek wozami, a potem ogromne zbiegowisko ludu w Krakowie, gdy przed budynkiem muzeum wyładowywano z aut ciężarowych belki z pogorzeli, stare kłody, deski, stępy i stępory i wnoszono je do świeżo odnowionego ratusza. Metoda posługiwania się pomocą rzemieślników wiejskich urządzaniu niektórych wystaw. podyktowana była nakazem przedstawienia prawdy, a więc obowiązkiem nauki. Prawdę tę narzuca zresztą widzom sam materiał swoimi właściwościami nie tylko kształtu i barwy. W apercepowaniu prawdy przedmiotowej wystaw na parterze Muzeum Etnograficznego przydatny jest ludziom nie tylko zmysł wzroku. Prawdziwe są tam bowiem nawet zapachy. Wszakże w izbie krakowskiej panuje woń mleka VI Ryc. 11. Olejarnia na wysta""ie stałej "Warsztat Przem.ysłu w Muzeum Etnograficznym w KrakowIe Ludowego" (użytego jako spoiwo do malowanek), w izbie podhalańskiej woń żywiczna świeżego drzewa, w izbie dolnośląskiej zapach smoły, którą powleczone są grube tragarze i deski powały, w olejarni olej, a w foluszu spalenizna od powierzchniowego opalenia belek podczas pożaru. �426 Inną metod(~ ekspozycji zastosowano \v \\-ystawie polskich tańców ludowych, wykoncypowanej samodzielnie bez poshą;i\':ania się wzorcami obcymi. Polegała O:.1ana ścisłej współpracy etnografa z a,t,vstą. :Vluzeum przygotowało dokumentację naukową do strojó\'., Iudov'.:yeh, wedle których artystka ,Józefa HorwathChodacka wykonała zespoły tancerzy, starając się nadać im takie ruchy i gesty, by reprezentovvały najcharakterysiyczr,iejsze cechy każdego z przedstawionych tańców. Miniaturowi tancerze 'N strojach ludowych pomieszczeni zostali w szklannych kloszach, których wnętrze oświetlone zostało od góry. Dzięki temu, że makiety te ustawione są w mrocznej sali, a zalane sztucznym światłem wybłyskującym z zewnątrz, umożliwia się widzom większą koncentrację uwagi na samej ekspozycji tańca. Odmienne metody ekspozycji zastosowano w innych salach. Gdyby bowiem jeden typ \vysta\vmczy wprowadzono we wszystkich salach, wystawa wywoływałaby nudę schematyzmem sprzętu i układu eksponatów. Mówiliśmy o ważnej roli rzemieślników wiejskich realizujących w muzeum niektóre zadania planu, mówiliśmy o zatrudnieniu plastyka spoza muzeum pracami zleconymi, wykonanymi przy naukowej pomocy muzeum i współpracy w dziedzinie oprawy technicznej. Naj więcej jednak wystaw, zarówno pod względem koncepcji ideologicznej, jak i oprawy artystycznej, wykonało Muzeum Etnograficzne własnymi siłami. Cechą ich jest radykalne odstępstwo od sztuczek dekoracjonizmu i tendencji do gadulstwa w wypowiadaniu myśli prostych przesadnie wielką ilością eksponatów. Punktem wyjściowym tej metody jest uznawanie wystawnictwa za czynność należącą do zakresu plastyki, a tym samym uznawanie w niej prymatu treści przed formą. Marksistowskie ujęcie problemu \\'ystawniczego streszcza się w postulacie: naprzód idea wypowiedziana rzeczami, potem dopiero estetyczny układ rz .czy. Rzecz naturalna. że narzędzia rolnicze rozmieszczone być powinny wedle kolejności ich używania w uprawie roli, a więc \\. układzie funkcjonalnym. Przejrzystości tego pokazu nie powinn:-i zacierać przedmiot:-; cyklu nie rolniczego, jak to się dzieje np. w szwedzkim muzeum etnograficzn~'m \V Umea 427 p.ad Zatoką Botnicką w prowincji Vasterbotten. Rze.cz natl~ralb~~C: za lub oleiarm musza . J . ze wszystkie części s.kł a d owe f'0 l US_ .. \\'urzód' ustawione na swoim miejscu zar.im zaczme Sle ~'oz\:'azac, zachowujac logiczny układ całości można mu nadac \~il(3~SZą 'ł' . u 'n' p rozmieszczeniem żródeł światła, \\ VZ\·slzame.m SI e wyraz efe'ktu' refleksó\v, zadymieniem szybeJ<: okiennyc.h, zal<:rycIem prętów kaloryfera wiklinO\vą las.są itp. PrzyjęCIe. :)~z"e~~wr:) zasady postępowania, tj. wysunięcIe czynmkow este,.:':Zll:V'-~ l.a czoło,' doprowadziłoby do całkowitego zdemontowama ukiadu rzeczowego. . Zadaniem plastyka jest więc takie ukszt~łtowa~ie pr.zestr~e~1 i takie zestawienie kolorów, aby nie prowadzIły wOJny z Jednosclą treści i formy. Pod tym względem \vystawa proble.m~:va w m~lzeum nie różni się od wystawy reprezentacYJneJ, Jesh ta druba ma być też dorzeczną· Zr~sztą określony porządek eksponatów bynajmni~j nie zamyk~ plastykowi 5 drogi do wyżywania się w orgamzowamu przest:zem pod względem plastycznym. We wszelk~ch wy:tawach, zarown~ muzealnych, jak i reprezentacyjnych, me mUSI SIę. on trz.:vmac schematu jednolinijności albo symetrii prostej. Moze on IS~Otę problemu zaakcentowaĆ tłem, oświetleniem, symb?l.em, a wId~~ ~vprawić w zdumienie niezwykłością indywidual~eJ ~n:e~pretacJl. Że możliwości twórcze w tym zakresie mogą przeJawIac SIę w formach nawet monumentalnych - niech posłuży za przykład urzą- c;v J. _ • ., JVl:ałoludzi zdaje sobie sprawę z tej niespornej prawdy, ~e nie istni~ją t: n<.s (a może nie tylko u :las) specjaliści od wystaw w ogole. Ar~~l:eK.t, - t - . \\.. swvm dorobku posiada urządzenie .., wystawy maszyn, W)staW Y ){ Or} J • lTk _ lodó'v rolnych i wystawy obrazów, niekomeczme dysponuje kwa.l l ~ ~jam\' do ur~adzenia wystawy typu etnograficznego. Podob:lie nie nadaje :-ię dG tego c~lu historyk kultury materialnej, ,r0zbc,wiony POCZUC1~pbs'v~zn oe'O i niezasobny w bogact\vo dośvv"lc;dczen laboratorYJnych, v. Jakle ~~fi~~~J~ dobra praktyka muze<1lna. Nie ulega vlątP:iwOŚCi,. że do .~ea.llza('ji v:ystawy w muzeum powola:1Y jest plastyk, ktory sClsle1WSpC).Pl~.CO;' W<1Ć p'1winie:l z etnografem, jako scenarzystą wystawy, a.e me ~c,Zd~ Ci l.a\\,t plastv].;: potrafi nienaganme . zro b"lC t o, czego s'l'~ -,.' nig·r1'· nle uczv! ., _.. '.__ nigd;- nie próbował. Trudność wywi1zania się ~1~stYk~. z~ _s\vy,:h . L"ad~ ·· na t y m , że. bpdac zwvklt' laikier.: IA- dZledzJl1le naJko\\ e.], real1zowac po Iega .... . �428 dzenie sali poświęconej Leonardowi da Vinci w Museo Nazionale delIa Scienza e delia Technica w Mediolanie. Nad całą salą panuje tam, jak zjawisko niezwykłe, olbrzymi portret Leonarda na dużej szybie postawionej w środku, przeświecającej i rzucającej refleksy na rozstawione po posadzce tafle z konstrukcyjnymi rysunkami mistrza. Sprawia to silne wrażenie. Plastyk, realizujący scenariusz opracowany przez etnografa, ma szerokie pole do popisu, jeśli tylko stać go na uczuciowy stosunek do przedmiotu, którym posługiwać się ma jako tworzywem. Truizmem jest już dzisiaj przypominanie, że piękno rzeczy nie wypowiada się tylko strojnością jej naskórka, ale również celowością formy i to zarówno skomplikowanej, jak np. w maszynie, jako też oszczędnie prostej, jak np. drewnianej stępie, słomianym koszu, glinianym garnku itp. Plastyk świadomy tej prawdy, tzn. widzący w okazach etnograficznych rzeczy nie tylko celowe, ale i piękne, postara się, aby urok każdego przedmiotu wydobyć, podkreślić i spotęgować odpowiednio dobranymi środkami plastycznymi. Z tych względów unikać będzie nadmiernego stłoczenia eksponatów. Wystawa nie może popadać w konflikt z funkcjonalnością elementów składowych sali. Eksponaty nie mogą wychodzić na okno lub drzwi albo piętrzyć się od podłogi aż po sufit 6. Z drugiej znów strony aranżer wystawy powinien stronić od popadania w skrajne imponowanie rozrzutnością w dyslokacji rzeczy - co tak cechuje wiele muzeów amerykańskich. Nie może też popadać w przypadkowość, bo ta jest zwykle ma wizualnie całokształt problemu wystawniczego, a nie jedynie jego fragment. Rozbrat pomiędzy projektodawcą, tj. scenarzystą a plastykiem, tak częsty u nas, wynika z źle pojętych zadań przez jedną lub przez drugą stronę. Rozgraniczanie kompete:lcji w ten sposób. "Ja jestem od tego, aby było pięknie, a pan od tego, aby było dobrze", grozi w konsekwencji zwichrzeniem syntezy, jaką każda dobra wystawa dawać powinna. Rwanie całości siłą bwazji czynnika naukowego w logicznie skomponowany zespół form jest równie niepożądane, jak sobiepańskie organizowanie całości wedle subiektywnie określonych rygorów piękna. G W muzeum induskim w Baroda obrazy zawieszone są tak gęsto, że stykają się ze sobą ramami. matką nieprzejrzystości. Zagmatwanie zaś środków wyrazu utrudnia widzowi sformułowanie idei wystawy w jego świadomości. Jeśli cyrkulacja publiczności odbywa się środkiem sal po linii symetrycznej, jak to jest np. na wystawie kultury materialnej 0raz wystawie sztuki ludowej w Muzeum Etnograficznym w Krakowie, wtedy na czoło koncepcji plastycznej wysuwa się problem równowagi. Jest to zagadnienie bardzo ważne, choć nie uwzględniane nawet przez dobre zresztą muzea skandynawskie. Problem rozmieszczenia ciężarów bryły i kolorów zrozumiały się nam stanie na tle trudności, jakich nastręczało skomponowanie układu przedmiotów w jednej z sal Muzeum Etnograficznego, w której zgodnie z planem miała się znaleźć z jednej strony ekspozycja rybactwa i hodowli, a z drugiej rolnictwa. W związku z hodowlą postawiono w rogu sali fragment szałasu góralskiego. Jego dach z desek sięgający aż pod sufit, czerń okopconych belek oraz płonący pod kotłem ogień dawały w sumie duży ciężar masy i koloru (ryc. 12). Ciężar ten powiększony został nadto przez postawiony w sąsiedztwie drewniany cokół wysypany żwirem rzecznym, na którym rozmieszczono pękate, rybackie wiersze z pręcia. Po drugiej stronie sali miały się znależć narzędzia rolnicze: kopaczki, widły, radła, socha, brona itp., słowem mierzwa patyków i żerdzi nie stanowiąca żadnej cieżarowej przeciwwagi do form pomieszczonych naprzeciwko. Trzeba więc było przyjść w sukurs tym wątłym kształtom. Wsparto więc bronę laskową na poziomych klocach, a w sąsiedztwie postawiono olbrzymią kłodę wydrążoną, z której siewca czerpie ziarno; wszystkie zaś narzędzia rolnicze eksponowano na szerokim przysadzistym cokole, biegnącym przez CJlą długość sali i wysypanym gęsto żwirem rzecznym. Ponadto w dużym odstępie od tych eksponatów zawieszono szereg powiększonych fotografii ilustrujących siły produkcyjne w rolnictwie. Tym sposobem starano się usunąć niemiłe wrażenie, jakie dawała zbyt zuchwale zachwiana r'ównowaga ciężarowa mas i kolorów. W imię prawdy zaznaczyć wypada, że ów żwir, jako śmiały środek pomocniczy w ekspozycji, określany był początkowo przez ; I : I \, I "'" I. III I ,FI 'I �430 431 ( Ryc. 12. Fragment szałasu góralskiego na wystawie stałej "Ludowa Kultura Materalna" w Muzeum Etnograficznym w Krakowie , niektórych ludzi jako prowokacja widza. Ostatecznie widz przyzwyczaił się do tego, że no\vocześnie urządzone muzeum. prowokujące do nowych skojarzeń myślowych, może operować nowymi środkami wyrazu. W rzeczywistości posłużenie się żwirem w tej ekpozycji posiada wielorakie uzasadnienie: jako element prawdy przyrodniczej jest żwir rzeczny najlepszym podłożem wierszy rybackich. Żwirem wysypana jest wozownia lub szopa do przechowywania narzędzi rolniczych. Poza tym żwir akcentuje silnie prymitywizm drewnianych narzędzi rolniczych, którymi chłop pracował przez wiele 'vvieków na dostatek warstw uprzywilejowanych. Narzędzia te drogą kontrastu ułatwiają widzowi lepszą orientację w jakości przemian, dokonanych przez postępową gospodarkę kapitalistyczną i socjalistyczną. Żlvir wreszcie daje się w muzeum łatwo oczyścić odkurzaczem elektrycznym, dlatego zastąpienie go mniej higieniczną ziemią, jako to zrobiono w Tarchominie, w oddziele b. Muzeum Kultur Ludowych, było ze wszech miar niecelowe. W ekspozycji działu kultury materialnej posłużono się nie tylko samymi narzędziami i materiałem ikonograficznym i właściwym tym narzędziom tłem przyrodniczym. Każda z sal posiada ściany w innym tonie barwnym. Kolor iłowy dano tam, gdzie eksponowane są przedmioty należące do kultury jaskiń i ziemianek, kultury zbieraczy i kopaczy poprzedzających występowanie rolników na widowni dziejów. Kolor zielony jest właściwym tłem dla narzędzi prymitywnych łowców i bartników, kolor zaś piaskowydla sieci rybackich itp. Ale samo ubarwienie płaszczyzn ścian, nawet mające wyraz realistyczny, byłoby mało czytelne, gdyby jednocześnie tła przyrodniczego nie uzupełnić akcentami, przemawiającymi już nie samą parabolą, syntezą czy też symbolem koloru, ale przedmiotami a najautentyczniejszym kształcie i barwie rzeczy występujących w przyrodzie. Założenia te zrealizowano praktycznie w ten sposób, że wniesiono do sal wystawowych wyrwane z przyrody przedmioty, które same przez się nie mają wartości zabytkowej, ani też nie mogą pełnić funkcji eksponatu, ale stanowią niejako bliższe dopowiedzenie do treści wyrażonej przez zabytek i ekspo- .i I. �.,~ 432 nat. Wniesiono np. do sali pień świerkowy, umocowano go w rogu naprzeciw pnia z barcią naturalną, by na jego konarach postawić ul kłodowy i zawiesić leziwo bartnicze (ryc. 13). Sidło podrywane zwane cewie na rogacze i jelenie zawieszono u nagiętego konara, a klatki zwane potrzaski na szczygły i sikorki umieszczono wśród gałązek korony gruszy polnej. Odziomkom drzew dodano poszycie z mchu i ściółki leśnej. Do innej sali wniesiono fragment szałasu górskiego, rozpalono w nim ogień pod kotłem, a na okopciałych cd dymu belkach zrębu zawieszono na kołkach półkę na czerpaki, gielatki, i drewniane formy do oszczypków. Zwieziono z gór piaskowce zwane skrzizalami i wykonano z nich ochronę ognia przed wiatrem. Te przykłady, których mnożyć nie ma potrzeby, na pozór łatwe do zastosowania i pociągające w wyobrażanym efekcie, w istocie są bardzo niebezpieczne, jak wszelkie elementy naturalistyczne wciągane do nowoczesnej ekspozycji. Niebezpieczeństwo posługiwania się nimi polega na tym, że niezachowanie umiaru w określeniu proporcji tego materiału pomocniczego w stosunku do liczby i przestrzeni zajmowanej przez same wytwory kulturowe może się odbić ujemnie na estetycznej i dydaktycznej stronie wystawy. Fragmenty przyrody wniesione do muzeum nie mogą być przez widza odczuwane, jako wtręty, zamącające ideę przewodnią wystawy lub odstręczające konfliktem między wytworem przyrody, a wytworem umysłu i rąk człowieka. Tu należy jednak zauważyć, że równie silny konflikt zachodzi nieraz między przedmiotami wyrwanymi z tła przyrodniczego, a przeniesionymi do warunków w muzeum. Gdy np. w muzeum indiańskim w Rio de Janeiro ustawiono w piasku ujętym w ramkę namiot Indian Karaja na tle klatki schodowej i ściany pałacowej, widok jego musi budzić wrażenie żałosne. Chodzi tu zarówno o tło, jak i proporcje. Któżby przemawiał przeciw żywej zieleni w muzeum? Ale jeśli jest jej za dużo, muzeum przeobraża się w ogród. Zresztą recep,ty na przydatność kwiatów w muzeum nie ma. Lud zaobserwow8ł już dawno, że nie godzi się dawać "kwiatka do kożucha". Dziwacznie wyglądałyby fiołki alpejskie przy sieciach rybackich, grzybienie białe Ryc. 13. Ul kłodowy tura Materialna" 21 "Lud", ,I t. XLIV. i sidło na sarny na wystawie "Ludowa Kulw Muzeum Etnograficznym w Krakowie �przy narzędziach łowieckich, a bukiet cynii przy kopaczkach i widłach do gnoju. Natomiast tam, gdzie eksponatami są książki, grafika czarno-biała lub koronki - żywy kolor kwiatów dobrze spełnia swą rolę. Posługiwanie się kwiatami żywymi w celach dekoracyjnych nie oznacza naszej rezygnacji z ścisłej rzeczowości w ekspozycji. Nie godzimy się na zastosowanie w Słowackim Muzeum w Turczańskim Marcinie malowanek ściennych do dekoracji fryzów, tworze~ia z nich pilastrów między witrynami lub olbrzymich bukietów sięgających od podłogi do sufitu. Ale jednocześnie nie godzimy się z całkowitym wyrugowaniem elementów naturalistycznych w ekspozycji właśnie dlatego, że obowiązuje nas ścisła r2;eczowość. Chodzi tu nie tylko o jakość i ilość, ale i o linię demarkacyjną rozdzielająoą rewiry dozwolone od zakazanych. Wolno więc posługiwać się elementami naturalistycznymi w wystawie obrazującej problemy kultury materialnej, ale w wystawie dzieł sztuki należy raczej odgrodzić się od nich. Sztuka bowiem nie znosi konkurencji ze strony natury. Ale takie radykalne rozstrzygnięcie tego zagadnienia nie da się stosować rygorystycznie w muzeum etnograficznym. Wszakże strój ludowy należy do kultury materialnej, ale niespornie także i do sztuki. Nie można go traktować jako wartości samej w sobie, tj. w oderwaniu od człowieka. Co prawda od dawna uzna wano za właściwe, aby jego części nie wystawiać jako odrębnych ekspofIatów, ale tworzyć z nich komplety dające wyobrażenie o jego całokształcie. Założenie to zrealizowano jednak rozmaicie. W Nordiska Museet w Sztokholmie wystawa strojów ludowych z Dalekarlii urządzona została jako zbiegowisko kilkudziesięciu postaci mężczyzn, kobiet i dzieci w ubiorach zimowych i letnich. Wszystkie występujące tam manekiny mają postawę stojącą, głowy zaś realistycznie ukształtowane z masy papierowej oscylują z lekka ku naturalizmowi. Usunięto taflę szklanną, aby znieść przegrodę między widzem a obiektem, a mimo to coś zawodzi w zamyśle aranżera, gdyż niepotrzebnie szukamy związku przyczynowego tego społecznie nie uzasadnionego zbiegowiska, zamiast. skoncentrować uwagę na samym stroju. W Polsce znów w sposobie ekspono'.\',~()'" '.i;~(;j ~i j''.ci-,'(j 'Nzięła górę koncepcja naturalistyczna. Klasyczny m ~"j p; zyk:aclc::rn była jeszcze przed 1939 r. wystawa w Dziale Ludoznawczym Muzeum Wielkopolskiego w Poznaniu, gdzie w ogromnym pudle oszklonym pomieszczono "zakątek salonu szlacheckiego" z naturalnej wielkości postacią damy siedzącej przy fortepianie z szlachcicem rzekomo zasłuchanym itp. W ir;mych potężnych witrynach znajdowały się manekiny mające obrazować chłopskie życie rodzinne, sceny obrzędu weselnego, a nawet naturalnej wielkości pary taneczne - oczywiście w ciasnocie oszklonego kiosku. Obficie l'zeźbione i toczone krawężniki dużych gablot oraz listwy przedziałowe pochodziły oczywiście z czasu, kiedy żądano od sprzętu muzealnego, aby był przedmiotem popisu stolarza. Ponad właściwą wartością samych eksponatów, tzn. autentycznych strojów ludowych dominowały jednak naturalistyczne i lalkowate twarze postaci, wywierających przykre wrażenie lichą imitacją gabinetu figur woskowych, wykonanych przez plastyka pozbawionego smaku i kultury artystycznej. Ale radykalne odwrócenie się od człowieczych głów, w jakie zaopatrywano manekiny demonstrujące strój ludowy - zaprowadziło do prób również niezbyt wydarzonych. W Muzeum Sztuki i Rzemiosł w Rabat w Maroku, jak podaje wydawane przez Unesco pismo "Museum" (1954 nr I, s. 65), postaci kobiet marokańskich mają zamiast twarzy białe walce, a zamiast rąk kikuty. Okutane w białe płachty, siedzące na dywanach i grające swymi zniekształconymi rękami na skrzypcach wyglądają jak straszydła. W Neprajzi Muzeum w Budapeszcie posłużono się inną metodą .ekspozycji strojów. Odzież nadziano 11amanekiny z nogami, które obuto. Postaciom nadano wygląd realistyczmy, ale zaniechano :posłużyć się głowami i twan.ą, jako nie nakżącymi do właściwego przedmiotu ekspozycji. W związku z tym przedmioty noszone zwykle w rękach lub chustki zawieszono nad postaciami, co robi wrażenie pokazu mediumicznej lewitacji. Inni biorąc przykład z arealistycznego malarstwa, wieszali kapelusze na spiralach z drutu lub politurowanych kulach z brzeziny przyśrubowanych do szyi manekinu. A jeszcze inni upinali strój ~I ',','" [, ,Iii' �436 'i na dykcie, nadając figurze pozę dekoracyjną w ruchu na podobieństwo stylizowanych scen ludowych na pocztówkach sprzed 20 lat. Kontury twarzy, a w razie potrzeby i rąk, rysowano węglem wprost na dykcie, tworząc dysharmonię między rysunkiem linijnym a formą bądź co bądź naturalistyczną, jaką jest autentyczny strój ludowy. Radykalnym przeciwstawieniem się wszystkim dotychczasowym sposobom wystawiania stroju był w roku 1955 mało wybredny pomysł, zastosowany na Wystawie Sztuki Ludowej X-lecia urządzonej w Pałacu Kultury i Nauki w Warszawie, a polegający na zawieszeniu strojów ludowych wprost na standaryzo-:wanych manekinach krawieckich, wspartych na filuternie wygiętych trójnogach. Pomysł ten nie zdał egzaminu, g<;lyżczółka i czepki położone na stołkach lub na podłodze, wystające spod kaftanów kikuty spodni, z boku na żwirze położone buty, czapka z piórami spoczywająca na ramionach - żałosne czyniły wrażenie. Tu przypomina mi się charakterystyczny szczegół: gdy w 1937 roku zagraniczny publisher zamawiał u mnie napisanie tekstu do albumu z planszami, Z. Stryjeńskiej pt. Polish peasants costumes, wymagał, aby w charakterystyce poszczególnych typów stroju podkreślić trzy cechy: archaizm, dekoracyjność i komizm. Otóż przypadkowo tak się składa, że większość stosowanych u nas manier wystawniczych odpowiada życzeniom amerykańskich wydawców, chcących widzieć w europejskich strojach ludowych coś bardzo dawnego, bardzo barwnego i ogromnie komicznego. My natomiast widząc w stroju ludowym dzieło sztuki, odrzucamy takie sposoby ekspozycji, które pomniejszają jego wartość artystyczną· Na ogół wszystkie wymienione sposoby wystawiania stroju ludowego sprowadzają się do zagadnienia podstawowego: z głową czy bez. Poco trudzić swą wyobraźnię rozkładaniem całości na części, jeśli potem zmusza się wyobraźnię widza do składania tejże całości? Z drugiej strony któż by się odważył wnosić do muzeum wycackane i tępe w swej poprawności lalki fryzjerskie? .Ale również zastępowanie głów walcami, kubami, stożkami, spiralami itp. nie daje właściwego wyniku, bo te formy abstrakcyjne Rvc. 14. Próba l plas(vcznego rozwiązania głowy na manekinach do stroju ludowego w Muzeum Etnograficznym w Krakowie Forma realistyczna l i ,I ~ Ii < I I} nie nadają się do współżycia z naturalistycznym charakterem reszty figury. Mając do wyboru zawieszenie kapelusza góralskie~o lub czepca śląskiego na głowie, czy też na wyrastającej z tułowIa sprężynie - bez wahania oświadczymy się przeciw sprężynowym rozwiązaniom. W Muzeum Etnograficznym w Krakowie posłużono się w ekspozycji strojów głowami odciskanymi z form w masie papierowej·, ale indywiduali~owa~ymi ~ ks.ztałt.ach zależn~e od cec~ samego stroju, a takze wIeku l płcI osob, dla ktorych dany strój był szyty. Głowy te ani kolorem ani kształtem nie mają konkurować z naturalistyczną prawdą, toteż nie posiadają ani oczu, ani uszu, ani malowanych brwi, ust lub policzków, (ryc. 14, �438 439 Ryc. 15. Próba I! plastycznego rozwiązanh głowy na ma:1ekinach do stroju ludowego w Muzeum Etnograficznym w Krakowie Uogólnienie formy realistycznej 15, 16, 17, 18). Szczegóły twarzy zredukowane są do występu nosa i wgłębieni.a oczodołów, gdyż celem 1:lkiej cgólnikowej formy nie jest zwracanie, ale odwracanie uwagi widza od twarzy manekinów ku właściwemu przedmiotowi ekspozycji. Można przyjąć zasadę, że im łatwiej zwrok widza ześlizguje się z twarzy tak sumarycznie potraktowanych - tym lepiej spełniają one swoje zadanie. Ale to tylko złudzenie. Wprawdzie sposób zastosowany przez Muzeum Etnograficzne jest ze wszystkich znanych mi dotychczas najlepszy, nienmiej z uznaniem powitać by należało jego Ryc. 16. Próba II! plastycznego rozwiązania głowy na manekinach do stroju ludowego w Muzeum Etnograficz:lym w Krakowie Forma geometryczna o zarysie twarzy z akcentacją jedynie nosa. Za tą formą wypowiedział się plebiscyt fachowców zorganizowany przt'z Muzeum. uszlachetnienie w tym kierunku, by forma twarzy całkowicie zerwała z oscylowaniem ku naturalizmowi, nie zatracając nieodwołalnie koniecznych cech współżycia z resztą figury. Nie jest to jednak zadanie łatwe do rozwiązania. W Muzeum Etnograficznym zniesiona została szablonowość figur dzięki wprowadzeniu rytmu w układzie szaf, a nadto elementów różnicujących zachowanie się poszczególnych postaci. Niezawodnie okrasza to wystawę strojów, jeśli kurpianka niesie rózgę weselną, lubelska korowajnica kołacz, wielkopolanin dudy z miechem, kielczanka koszyk z przędzą barwioną, góralka dzba- �44:1 Ryc. 17. Próba IV plnstycznego rozwiązaniu głowy na manekinaell do stroju ludowego w Muzeum Etnograficznym w Krakowie Forma geometryczna. nek, góral ciupagę, a dziecko zabawkę. Tego pomysłu nie chcemy zmieniać. Tym jednak piętrzymy trudności przed artystą podejmującym się zadania dotychczas niezadowalająco w świecie rozwiązywanego. Łatwiej będzie mu usunąć elementy naturalistyczne w makietach tańców ludowych, a zastąpić je, np. w tle, elementami umownymi, niż tchnąć życie w lalki naturalnej wielkości - bez uciekania się do naturalistycznej imitacji. Dotychczasowy dualizm metod wystawniczych, stosowany w wystawie strojów ludowych i tańców ludowych, wywodzi się stąd, że przedmiot obydwóch stoi na pograniczu dwóch kategorii Ryc. 18. Próba V plastycznego rozwiązania głowy na manekinach do stroju ludowego w Muzeum Etnograficznym w Krakowie Zastąpienie głowy konstrukcją pomocniczą z żelaza eksponatów: przedmiotów z zakresu kultury materialnej i dzieł sztuki. Rozdroża te nie istnieją w wystawnietwie przedmiotów z innych dziedzin sztuki ludowej. Przez to jednak trudności eksponowania, np. rzeźby, ceramiki, haftów, malowanek itp. bynajmniej się nie zmniejszyły, a głównym tego powodem jest brak tradycji wystawniczej w Polsce, co zmusza każdego projektanta wystawy do indywidualnego przemyślenia wszystkich składowych elementów ekspozycji, a więc do specjalnej t\vórczości w najpełniejszym tego słowa znaczeniu. �442 443 Wiele prób, jakie dotychczas czyniono w' wynajdywaniu sposobów ekspozycji ludowej rzeźby figuralnej, należy dziś odrzucić jako niefortunne. Umieszczanie okazów tego działu plastyki np. w gablocie oszklonej i to na półkach szklanych nie jest stosowne, bo szkło jako materiał obce jest drzewu i to jeszcze spatynowanemu. Umieszczanie ich na cokole obitym jutą, a na tle fałdowanego perkalu wprowadza niepokój zbytecznym sugestionowaniem rytmu, który tylko akcentuje małe wymiary tych figurek. Stawianie zaś tej drobnicy na półce z deski lub cokole na tle ściany nie nadaje się do sztucznego oświetlenia, bo cienie padające na ścianę łudzą widza wrażeniem zdwojonej ilości rzeźb wystawionych, wytwarzając niepożądaną gęstwę form. Wprawdzie istnieją przypadki celowego wyzyskania rzucanego na ścianę cienia do spotęgowania ekspresji rzeźby 7, ale tego rodzaju środki, doprowadzone do wysokiego kunsztu w teatrach cieni na wschodzie, uwodzą właściwie widza, odciągając jego uwagę od oryginału ku igraszkom jego cienia. W muzeach dysponujących szczupłymi przestrzeniami przeznaczonymi do celów wystawowych stosuje się do ekspozycji rzeźby - kratę z twardego drzewa. Jest to sprzęt świetnie nadający się do wystawy rzeźby ceramicznej, np. kropielniczek glinianych, kafli malowanych lub płaskorzeźbionych, drzeworytniczych klocków do drukowania tkanin, itp. Ale gdy w muzeum w Damaszku pomieszczono w trzech szeregach prostokątów drewnianej kraty - reliefy palmirskie tj. popiersia płaskorzeźbione 8, efekt był chybiony. Rzeźby bowiem nawet małego formatu, ale nacechowane wyrazem monumentalnym, osobliwie ,nie nadają się do wtłaczania ich w sztywny szablon ramy. Na wystawach sztuki przyjęto zasadę stawiania każdej rzeźby na osobnym cokole. W muzeum etnograficznym zastosowanie tyl7 W Galleria di Palazzo Ukrzyżowanego z rozmysłu padał na ścianę, wyolbrzymiał Bianco w Ge::lUi zawieszona została rzeźba skośnie do płaszczyzny ściany, aby cień jej ją i rozszerzał 8 Wedle fotografii zamieszczonej "Museum", 1954 nr l, s. 42. \V wszerz i wgłąb. wydawa:1.ym przez Unesco piśmie ko tego sposobu ekspozycji nie jest jednak celowe, gdyż przeważna część tradycyjnej rzeźby ludowej o tematyce świątkarskiej posiada wymiary małe. Trzeba by więc do sali wystawowej wnieść las postumentów. W Muzeum Etnograficznym w Krakowie użyto w ekspozycji rzeźby różnego sprzętu pomocniczego: cokołów, kolumn, półek, krat, ale przede wszystkim wnęk, których konstrukcja opiera się na zasadzie asymetryczności, a jednocześnie równowagi mas, aby celowo nie budziła analogii do wnęk architektury kościelnej. Celem sharmonizowania patyny rzeźby z tłem użyto do budowy wnęk - starych spatynowanych desek z płotu podmiejskiego. Okna, które zwykle należą do nieużytków przestrzeni wystawowej w muzeach, w 1951 r. wyzyskano do ekspozycji wycinanek w sali sztukiJudowej, wstawiając w nie duże, odpowiednio przycięte szyby, między którymi na matowej kalce przyczepiono duże ażurowe gwiazdy lubelskie lub drzewka kurpiowskie. Efektowny ten sposób nadaje się do wyzyskania tylko w oknach od północy i to w związku z wystawą krótkotrwałą, jeśli nie chce się narażać koloru wycinanek na odbarwienie skutkiem oddziaływania światła. Również duże hafty na tiulu, np. zapaski żywieckie, imponująco wyglądają między dwiema szybami zczepionymi u góry mosiężną klamrą, a u dołu nasadzonymi w jesionowy, politurowany cokół. Inne zaś hafty eksponowano w gablotach płaskich na cokołach, na oszklonych ekranach zawieszanych na ścianach oraz w ramach okiennych, harmonijkowato ułożonych i zaopatrzonych \V szyby podwójne. Wielki kłopot w ciasnych lokalach muzeów polskich sprawiają tkaniny wymagające własnej przestrzeni i perspektywy do ich oglądania, oraz ceramika, która nie dobrze się czuje w salach "ładownych". Garnkowi bowiem nie każdy sprzęt odpowiada. Wierzch szafy np. nie może być używany za półkę do garnków lub innych przedmiotów. W układzie zaś tych statków na półce niedobrze jest przestrzegać symetrii. Kobieta wiejska nigdy tak nie czyni. Dla garnków chłopskich nadaje się półka z surowego drzewa miękkiego, co najwyżej powoskowana. Siwaki na tle złotawej maty słomianej uszlachetniają swoją czerń ołowianą, ale �444 445 ostrożnie z takimi pomysłami, degradującymi jeden eksponat do roli służki lub dekoratorki przedmiotu drugiego. W Muzeum Etnograficznym do wystawy ceramiki użyto półek wiszących na hakach, a wspartych o posadzkę na żelaznych esowato wygiętych wspornikach, które całemu sprzętowi użyczają dużej lekkości. Ceramikę zaś drobną, np. zabawki, figurki, naczyńka itp. umieszczono w płytkich gablotach dwustronnie oszklonych, a posiadających ruchome połówki szklannych półek. Gabloty te są dołem szersze. niż u góry, skutkiem pochylenia ścian szklanych ku sobie. Kafte pokuckie umieszczono zaś w ścianach pieca rekonstruowanego w wymiarach naturalnych i zaopatrzonego od dołu w wierną rekonstrukcję jego obudowy drewnianej, inne zaś kafle oraz kropielniczki rozwieszono w jesionowej kracie. l I Ważnym problemem, wymagającym rozwiązania konstrukcji oszklonych szaf w muzeach etnograficznych 9 jest: a) obliczenie maksymalnie dopuszczalnej cieńkości lasek szkieletu. tj. krawężników i tzw. szprosów czyli pionowych listew przedziałowych na żłączu szyb b) wyznaczenie miejsca na drzwi oraz c) kształt podium. W trójdzielnych witrynach Muzeum Etnograficznego, przeznaczonych do ekspozycji strojów, drzwi dano z boków, "szprosom" nadano szerokość 3 cm, podium zaś zaopatrzono dołem w uskok, obity zewnątrz dyktą niepoliturowaną, aby nie zarysowała się podczas· froterowania podłogi. Wysokość całego podium, ustalona po licznych doświadczeniach, wynosi 27 cm, przy czym na sam uskok przypada 7 cm. Zagubienie proporcji między wymiarami szafy, a wysokością podium daje wyniki ujemne. W Muzeum w Bernie na Morawach witryny oszklone z czterech stron posiadały w r. 1950 podium za wysokie, a za wąskie w stosunku do bryły szafy. Skutkiem tego sprzęt nabierał cech niespokojnych; trudnych do shatmoniwwania z innymi, a mało funkcjonalnych o tyle, że wysokie podium zmuszało widza eZnane są nam przykłady niefortunnego umieszczenia drzwi u wierzchu szafy, co w razie potrzeby wyjęcia stroju z szafy zmusza do kłopotliwego przewracania sprzętu i wyciągania zeń figur. 9 I .I I ~. do obserwowania figur zbyt wysoko postawionych. Słusznie więc sprzęt ten rychło zastąpiony został innym. Kolor szaf nie jest rzeczą obojętną. Naturalny kolor tw~rdego drzewa szlachetnego jest niezawodnie najpiękniejszy, ale me należy się bać kolorów sztucznych. Skończyć trzeba z szarą. nudą sprzętów muzealnych o zrudziałych barwach. Drzewo politurowane które po kilku latach zmienia swą barwę na tandetną, mętn~brunatnawą, nie jest piękniejsze od drzewa barwionego na kolor ułatwiający sprzętowi ukrycie się przed okiem widza. Chodzi tu o to, aby witryny muzealne nie narzucały się ani kształtem ani kolorem. Już od dawna razi nas bowiem szkielet gablot, składający się z ozdobnie toczonych słupków, w których lubo.wano się jeszcze z początkiem XX wieku. Dzisiaj aż nadto rozumIemy,. że sprzęt, podobnie jak i oprawa plastyczna, nie może być zbyt agresywny. Niedopuszczalna jest rywalizacja ramy z obrazem, sprzętu z eksponatem. Sprzęt nie może robić wrażenia w~żnego właśnie dlatego, że znajduje się w towarzystwie rzeczy mespornie od niego ważniejszych. Nie powinien rzucać się w oczy, jak to się działo na Wystawie Odrodzenia'w Warszawie w r. 1953. Nie istnieje standaryzowany sprzęt muzealny o uniwersalnym zastosowaniu w ekspozycji, Zmienia się on bowiem zależnie od przedmiotu i charakteru samej wystawy. Pojemne szafy p:ze~naczone do pomieszczenia manekinów ze strojami ludowymI me nadają się do ekspozycji haftów, obrazów lub fotografii, bo głębia szafy nie odpowiada płaskości tych eksponatów, a ich rozmiarom i wielkość sprzętu. Poza charakterem przedmiotu przemożny wpływ na strukturę sprzętu pomocniczego wywiera charakter samej wystawy. Innych sprzętów wymagają wystawy objazdowe, innych zaś wystawy stałe lub czasowe. Muzeum Etnograficzne posługiwało się w wystawach objazdowych przystosowanymi do transportu ekranami oszklonymi, gablotami dyptykowymi wspieranymi na cokołach, przy czym cokoły te używane były jako skrzynki do przewozu eksponatów. W wystawie stałej stroje muszą być pomieszczone w odpowiednich witrynach, w wystawach zaś krótkotrwałych manekiny ze �446 '. strojami mogą być eksponowane w wolnej przestrzeni, (ryc. 19), nie odgradzając się od widza taflą szklanną. W ten sposób eksponuje się też stroje ludowe na wystawach reprezentacyjnych obywając się bez szaf 10. • Nowoczesne muzealnictwo posługuje się sprzętem niewidocznym tzn. tak skonstruowanym, by nie zwracał na siebie uwagi Ryc. 19. Część wystawy czasowej "Sztuka Ludu Krakowskiego" Etnograficznym w Krakowie 447 wystawniczych w muzeach. Oddziałał on rówmez na kolorystykę ścian w muzeach nie ze względów dekoracyjnych, ale funkcjonalnych. Jeśli np. w Cincinnati Art Museum w Ohio ścianka przedziałowa z wnęką oświetloną od wewnątrz posiada tło ciemne to nie dlatego, aby barwą tą kontrastowała z sąsiednią ścianą jasną, oświetloną z zewnątrz i nie dlatego, aby przez to sala była "ciekawsza". Chodzi tu o to, aby słonecznie jasna wnęka tym silniej ogniskowała na sobie uwagę widza. Swoją drogą to różne ubarwienie ścian wnosi do wystawy nowy element malarskoarchitektoniczny 11. Ekspozycja wnękowa łączy się zwykle z problemem oświetlenia. Zagadnienie to nabiera w nowoczesnym muzealnictwie specjalnego znaczenia z uwagi na to, że właściwe oświetlenie wystaw w muzeach ułatwia właściwą recepcję wrażeń. W Muzeum Etnograficznym w Krakowie starano się stosować różnorodne spOsoby oświetlenia. Izbę krakowską oświetla spod powały żarówka zawieszona w!środku pająka wykonanego z ziarnek fasoli, izbę zaś podhalańską żarówka wsadzona dyskretnie w zakopcone szkiełko lampy naftowej. W piecu garncarskim przebłyskuj e czerwony ogień między garnkami przeznaczonymi do wypalania, olejarnię zaś i folusz oświetla ogień dobywający się z pieca i płonący w świecaku zwisającym z belki powały. Makiety tańców ludowych otrzymują światło z góry dzięki specjalnemu urządzeniu, zakrytemu dyskretnie abażurem. W oświetleniu strojów zastosowano wyłącznie światło sztuczne, ukryte i podwójne, tj. od góry i od dołu, zapalane i gaszone generalnie albo częściowo, zależnie od potrzeby. Dwojakie oświetlenie, tj. sztuczne i dzienne, zastosowano w wystawie przedmiotów obrzędowych i rzeźby. Dzienne oświetlenie otrzymała np. marzanna, gaik, przepiórka żniwna, a sztuczne - turoń, gwiazda kolędnicza i szopka. W dziale zaś w Muzeum widza. Wchodzą tu w grę przede wszystkim wnęki oświetlone od wewnątrz, podpatrzone w wystawach sklepowych. System wnękowy wprowadził rewolucję w konserwatywny zespół środków 11 W tego rodzaju wnękach w Cincinnati Art Museum w Ohio zawieszono niektóre przedmioty lekkie, np. instrume:lty muzyczne, na mało widocznych nitkach nylonowych. Pomysł ten znalazł u nas naśladowców w wystawach oddziału archeologicz:lego w Muzeum Narodowym w Warszawie oraz oddziału instrumentów muzycznych w Muzeum Narodowym w Poznaniu . 10 Takie zaprezentowanie strojów ludowych użycza im wiele uroku. Nie jest w tym oczywiście zasługa aranżera wystawy, ale krasy samych strojów. Ze względu jednak na przepisy, obowiązujące w konserwacji okazów muzealnych, wystawie:lie zabytków stroju w miejscach otwartych powinno być zaniechane. .i ,1 i! i �448 rzeźby sztuczne oświetlenie otrzymała rzeźba o tematyce religijnej, a dzienne współczesna o tematyce świeckiej. Dodać jeszcze należy, że w walce z pobłyskami na szybach obrazów na szkle posłużono się naśladownictwem sposobu praktykowanego przez lud, który obrazy swe w izbie wiesza skośnie do prostopadłego kierunku ściany. Środkiem zaś eliminującym blaski są firanki w oknach, a w salach o silnym nasłonecznieniu - story. W tej walce ze światłem, jako też we wszelkich sposobach posługiwania się światłem jako kombatantem w walce o spełnienie zadań muzeum, chodzi nam zawsze o podkreślenie realizmu treści i formy eksponowanych przedmiotów, a nie o ich opaczne przedstawienie. Całkowicie abstrahowane od kształtów realnych wizje oraz irrealistyczne igraszki, dominujące nad konkretnymi treściami, nie wchodzą dziś nawet do programów teatrów iluzji. Istnieją jednak mniej drastyczne dywagacje od realistycznej drogi. W Colorado Springs Taylor Museum urządzono np. taką wystawę: na dużym cokole przykrytym ciemną draperią ustawiono tarasowato prostopadłościany, a na nich ceramikę Indian Pueblo z nad Rio Grande. Ostatecznie można i tak. Jeśli jednak tę "architekturę" oświetlono z góry, a całe tło utajono w mroku,. pytamy się, poco ta mistyczna nastrojowość, dlaczego indiańskie czarki i krągłe baniaki polichromowane i czarne na podkładzie białym mają przy pomocy sztuczek z repertuaru filmowego przemawiać do widza tajemnicą jakiejś magii? Właśnie muzeum ma zbliżać rzeczy dalekie, a zawiłe wyjaśniać - dlatego ekspozycja powinna przemawiać mową prostą, a nie skomplikowaną w formie - wtedy jej treść stanie się więcej komunikatywna, a zasięg jej oddziaływania się rozszerzy. Do środków pomocniczych, zbliżających obiekt do widza należą też podpisy i napisy. Pożądana jest tu lakoniczność. Ściany muzeów nie powiny konkurować z zadrukowanymi płachtami gazet. W okresie przestawienia muzeów na nową ideologię, gdy zdawkowe slogany i puste deklaracje zastępowały właściwą myśl rewolucyjną, mającą przemawiać poprzez nowe, świadomie tworZOhe układy i stosunki rzeczy - pojawiały się w muzeach pol- ) I ! I ~ ł) I ! \ \ I \ \ \ l I I �. • LUBLIN 2790 i.\. ~ Che Im tla �449 skich napisy, które "wisiały w powietrzu", nie mając oparcia o przedmioty, znajdujące się w ich najbliższym otoczeniu 12. Tymczasem napis w muzeum powinien być albo sztandarem, którego jak wiadomo, byle gdzie zatykać nie wolno, albo słowną klamrą łączącą treść rzeczy - w przeciwnym razie mija się z celem. Poza tym napis, jak dobry nauczyciel, może w sposób zwięzły i jasny tłumaczyć treść niedostrzegalną wzrokiem. Te wszystkie notatki warsztatowe, składające się z teoretycznych przemyśleń i. praktycznych doświadczeń, mógłbym zakończyć słowami onego rybałta, autora Pereg7'ynacyji dziadowskiej: "Com pisał to prawdziwie, bom sam tego świadom". Ale ani wypróbowane metody, ani też środki podane w formie receptalnej same przez się nie stają się zaczynem wystawy. Wystawę bowiem tworzy człowiek. Dlatego, jeśli była mowa o typologii sprzętu wystawowego, należy w formie przynajmniej anneksu podać choćby w kilku rysach charakterystykę plastyka parającego się sztuką wydawniczą. 12 W 1950 r. w ówczesnym Muzeum Wielkopolskim (Oddział w Rogalinie, dział kultury i sztuki ludowej) umieszczony był na ścianie duży napis: "Sojusz robotniczo-chłopski, a z :lim związana spółdzielczość wsi wyzwoli kobietę z prymitywnych warunków życia codziennego". Poniżej zaś znajdowały się obrazy świętych niewiast z św. Barbarą na czele. Drugi napis głosił: "Spółdzielczość państwa ludowego przynosi wymianę towarów bez wyzysku i racjo:lalne współdziałanie wsi z miastem". Poniżej zaś dano przykłady z zakresu plecionltarstwa i obróbki kory. Trzeci napis brzmiał: "W czasach pańszczyzny i kapitalizmu chłopi uciekając przed wyzyskiem, zachowują prymitywne urządzenia przetwórcze". Poniżej zaś postawiono narzędzie zwane w Wielkopolsce wijotko, używane przez tkaczy do robienia większych motków, a bynajmniej tego napisu nie ilustrujące. Na wystawie Odrodzenie w Polsce, urządzonej w 1953 r. w Muzeum Narodowym w Warszawie, obok drzeworytów, przedstawiających egzamin studentów w Akademii krakowskiej, wnętrze izby chłopskiej oraz płacenie przez chłopów renty w :laturaliach, znajdował si.;: napis: "Przy pańszczyżnie następuje oddzielenie producenta od miejsca, gdzie wytwarza produkt niezbędny dla swego wyżywienia i na skutek tego całkowity produkt jego 29 "Luci", t. XLIV. �450 Otóż obowiązuje go znajomość osiągnięć w dziedzinie wystawnictwa w kraju, jak i za granicą, korzystanie z dorobku dotychczasowego, a rozważna konfrontacja własnych pomysłów z cudzymi. Cechować go powinno nie upodobanie do nierozważnej pogoni za nowością i nie aprioryczne przyznawanie racji temu, co nowe. Plastyk urządzający wystawę sztuki ludowej nie powinien szukać ekscentrycznych środków olśnienia i zadziwienia widza. Właśnie dlatego, że ma pokazać sztukę ludzi prostych,. sztukę związaną z potrzebami życia codziennego, obowiązuje go użycie jak najprostszych środków ekspozycji, bo nic nie zdoła wyrazić lepiej wielkości prawdziwej sztuki, jak prostota i artystyczna prawda. Dlatego niewłaściwe są formy, które tę prostotę zasłaniają i te kolory, które ją zamazują. Ale pamiętać należy, że wulgaryzacja prostoty daje prostactwo, prostota zaś może być wytworna, ale nie przerafinowana. Dla aranżera wystawy sztuki ludowej drogowskazem powinny być słowa, które zapisał Ralf Waldo E m e r s o n: "Przypominam sobie, że gdym za młodych lat słyszał o cudach włoskiego malarstwa, że wielkie obrazy będą mi czymś bardzo obcym, że będą jakąś niespodziewaną kombinacją barwy i kształtu, jakimś zagranicznym cudem, przewspaniałą perłą wschodnią i złotem, czymś na kształt sztandarów i błyszczącej broni, co tak zdumiewa oczy i wyobraźnię uczniaka. Miałem ujrzeć, miałem się nauczyć, już nie wiem co. Ale kiedym wreszcie przyjechał do Rzymu i zoba- 451 + j ] 1 I I l " tl :1 1 i pracy jest produktem dodatkowym przywłaszczonym przez feudała". Na wojewódzkiej wystawie sztuki ludowej w Gdańsku w 1955 r. czytaliśmy taki napis nad dwiema malowa::lymi skrzyniami: "Forma ludowego sprzętu kształtowała się w wyniku walki ludu o lepsze warunki bytu i wyzwolenie społeczne". Na wystawie Sztuka Ludowa w Okresie X-lecia, urządzonej w Pałacu Kultury i Nauki w Warszawie w 195'5 r., pod figurą barana z epoki brązu - właśnie barana - dał aranzer wystawy, architekt O. Hansen, taki napis: "Wielowiekowy dorobek artystyczny mas ludowych jest dla nas jednym z elementów budowy kultury socjalistycz::lej". Podobnych przykładów można by przytoczyć więcej. W sumie dowodzą one, że marksistowskiego sensu wystawy nie realizuje się sloganem lub deklaracją. choćby naj szczerszą i najsłuszniejszą, ale wypowiedzianą ::lie we właści.,IVymczasie i miejscu. l I , j + czył własnymi oczyma te obrazy, spostrzegłem, że geniusz zostawił dla nowicjuszów barwność, fantastyczność, chęć błyszczenia, a sam przenikał bezpośrednio do prostoty i prawdy, że był szczery, był bliski". Od projektanta wystawy wymaga się wiele pomysłowości. Jeśli nie zadowala go symetria, równowaga czy jednolinijność układu, niech szuka innych rozwiązań. Picasso i Bracque otwarli nam oczy na piękno form przenikających się, przechodzących i przecinających, piękno dynamiki linii, ciężai'lJ form i koloru, piękno nowoczesnej symboliki i surrealistyki. Świat podniet twórczych jest rozległy. Od talentu artysty zależy tylko, czym zastąpi strupieszałe szablony czy też staroświeckie nawyki i w jakim stopnin jego nowatorstwo będzie komunikatywne dla innych. Ale ani na moment zapominać mu nie wolno, że wystawa dla wystawy, wystawa jako cel sam w sobie jest czystym formalizmem, któremu muzea służyć nie mogą. Od każdej wystawy wymagamy, aby ~lyła urządzona estetycznie, ale to nie jest jej "alfa i omega". Za piękny uważamy układ zgodny z celem, a więc ściśle wyrażający treść zamierzoną, a posiadający w ramach rzeczowego zespołu taką organizacją, która daje widzowi także zadowolenie estetyczne. A więc prymat treści przed formą zachowany być musi. Treść jest punktem wyjściowym zarówno dla scenarzysty, jak i plastyka dającego jej właściwą oprawę artystyczną. W czasach, gdy muzea nie miały na celu upowszechnienia dóbr kulturalnych, gdy doborem eksponatów kierowała przypadkowość - nie istniała naukowa metoda ekspozycji. Zastępowało ją estetyzowanie nie kontrolowane przez żaden cel społeczny, a opierający się jedynie na guście. Dziś cei, któremu muzeum służy, jest z góry określony. Powyższe fotografie wykonali: Zdzisław Furman ryc. 2, 10 i U, Staaisław Kolowca ryc. 3, 6, 7, 8 i 9, Michał Maśliński ryc. l, 4, 5', 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18 i 19. ,1 ;fI ·1 29* �t i I ł l i ADAM WRZOSEK PRZEDWOJENNE MUZEUM KASZUBSKIE W DĘBKACH \ ~ Zacząłem interesować się etnografią przed laty przeszło czterdziestu, gdy byłem profesorem Uniwersytetu Jagiellońskiego i gdy powstawało muzeum etnograficzne w Krakowie. Inicjatorami założenia tego muzeum byli: wielce zasłużony dla etnografii. polskiej inspektor szkolny Seweryn Udziela i profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego Julian Talko-Hryncewicz, antropolog, z którym łączyły mię stosunki przyjaźni. Inicjatywa powstała w 1910 r., a już w roku następnym dnia 19 lutego nastąpiło uroczyste ot\varcie muzeum. Podwaliną jego były zbiory etnograficzne Udzieli, Uniwersytetu Jagiellońskiego i Muzeum Przemy&lowego w Krakowie l. Przed otwarciem Muzeum powstało towarzystwo, którego zadaniem było opiekowanie się nim i dbanie o jego rozwój. Przewodniczącym Wydziału Towarzystwa Muzeum Etnograficznego został prof. Talko-Hryncewicz, a kustoszem Muzeum Udziela, który był duszą i Towarzystwa, i Muzeum. Inteligencja krakowska, a za jej przykładem i prowincjonalna, chętnie zapisywała się w poczet członków Towarzystwa, zwłaszcza profesorowie Uniwersytetu Jagiellońskiego czynnie popierali nową, szybko rozwijającą się instytucję, jaką było Muzeum. Ze Sprawozdania Wydziału Towarzystwa Muzeum Etnograficznego w KTakowie za rok 1918 i 19192 dowiadujemy się, że wśród '7 członków Wydziału było aż czterech profesorów Uniwersytetu 1 M. G li m o w s k i, Muzeum ;V.[uzealny", 1920 nr 6, s. 92-94. 2 VIII te Krakowie Sprawozdanie za rok Wydziału. Etnograficzne Towarzystu;a 1918 i 1919, Kraków 1920. w Krakowie, Muzeum "Przegląd Etnograficznego �455 454 Jagiellońskiego, a wśród 34 osób, które do roku 1919 były członkami założycielami, znajdowało się nas 8 profesorów tegoż Uniwersytetu. I wśród członków zwyczajnych Towarzystwa było kilkunastu profesorów Wszechnicy Krakowskiej. Z chęci przyczynienia się do rozwoju Muzeum, zacząłem zbierać okazy etnograficzne, do czego miałem niemałą sposobność w czasie pierwszej wojny światowej. Będąc naczelnym lekarzem jednego z austriackich szpitali wojskowych w Krakowie (szpitala przeznaczonego dla jeńców wojennych), stykałem się z żołnierzami różnych narodowości nie tylko w szpitalu, lecz i w dużym obozie jeńców w Dąbiu pod Krakowem. Do obozu tego miałem wyjątkowo dostęp w celu zbierania materiałów antropologicznych. Zarówno w szpitalu, jak i w obozie nabywałem od jeńców, przeważnie z armii serbskiej i rosyjskiej, różne przedmioty przemysłu ludowego, bez których mogli się w niewoli obejść, a natomiast za uzyskane pieniądze kupić sobie coś z żywności, zwłaszcza, że w obozie byli wprost głodzeni. Do roku 1918 mój zbiorek etnograficzny składał się ze 192 okazów, z których 76 drobnych, a wśród nich kolekcję drzewnianych łyżek rosyjskich, ofiarowałem Muzeum, a pozostałe 116 złożyłem w nim jako depozyt wraz z oszkloną szafą. Wśród tego depozytu było: 25 pasów kolorowych wełnianych serbskich ręcznej roboty, szerokości od 5,7 do 75 cm i długości od 138 do 354 cm, dwa pasy "kórzane, jeden z ładownicą na naboje; 2 kilimki serbskie, kierpce, bałałajka, 5 obrazków ludowych rosyjskich, ręcznie malowanych, 53 rycin, fotografii i litografii oraz różne inne przedmioty. i litografii oraz różne inne przedmioty. Zapaliwszy się do gromadzenia okazów etnograficznych, zacząłem je zbierać od r. 1926 również na ziemi kaszubskiej, w czym mi pomagała śp. żona moja Maria z Dąbrowskich. Ponieważ zasobne Muzeum Kaszubskie we Wdzydzach, założone przez Izydora Gulgowskiego, zawierało przeważnie okazy z południowej części Kaszub, przeto postanowiłem gromadzić je z północnej części. Zadanie okazało się zrazu niełatwym. Starałem się wyszukiwać okazy etnograficzne kaszubskie tylko z najbliższych okolic Zarnowca, oddalonego o 5 km od Dębków, osady rybac- •• ( • • kiej położonej na północno-zachodnim krańcu Rzeczypospolitej, na samej granicy Pomorza pruskiego, od którego oddzielała ją rzeczka Piaśnica, przepływająca przez jezioro Żarnowieckie i wpadająca w Dębkach do morza. Przebywałem w Dębkach od 1923 r, corocznie w miesiącach lipcu, sierpniu i wrześniu do r. 1939, w którym w przewidywaniu wybuchu wojny, wyjechałem wyjątkowo wcześniej, bo w drugiej połowie sierpnia. Przeżyłem w Dęi.;kach ogółem 50 miesięcy, więc przeszło 4 lata. Wędrując często po ziemi kaszubskiej, zwłaszcza w okolicach Żarnowca, wyszuki. wałem tam okazy muzealne. W Dębkach nie spodziewałem się znaleźć wiele zabytków rzemiosła kaszubskiego, bo to była mała osada, której początek datuje się dopiero od drugiej połowy XVIII w. W 1922 r. gdym po raz pierwszy był w Dębkach, składały się one zaledwie z jederiastu gospodarstw (8 kaszubskich i 3 niemieckich) położonych wzdłuż wybrzeża w kierunku Kci.rwi na przestrzeni około 2 km. Prócz jedenastu domów gospodarzy był jeszcze niezamieszkały, mały domek byłego nauczyciela Niemca, razem więc dwanaście domów mieszkalnych, z których tylko jeden był lepianką ze strzechą słomianą, pozostałe zaś były murowane prawie wyłącznie kryte papą, tylko jeden z nich miał strzechę słomianą. Ponieważ Dębki posiadają nadzwyczajne warunki na letnisko: morze, piękną plażę, rzekę, las i łąki, wreszcie ciszę, ponieważ jeden dom od drugiego stoi dość daleko, nic więc dziwnego, że wybraloł sobie je na letni wypoczynek ludzie pracujący naukowo, zmęczeni pracą i znużeni hałaśliwym życiem miejskim. Zaczęli więc przyjeżdżać na lato do Dębków przede wszystkim profesorowie Uniwersytetu Poznańskiego, z rodzinami. Zachwyceni urokiem tej osady, chcieli mieć stałe w niej letniska, więc· wykupili od miejscowej ludności cztery gospodarstwa: jedno niemieckie i trzy kaszubskie, tak, że w roku 1923 pozostało już tylko pięć kaszubskich gospodarstw i dwa niemieckie. Ponieważ w Dębkach gleba jest licha, piaszczysta, a połowy ryb w morzu i rzece, w niektórych latach nie dopisują, przeto czterech gospodarzy zgodziło się sprzedać profesorom Uniwersytetu Poznańskiego swoje gospodarstwa, aby za otrzymane pieniądze nabyć w bliższym lub dal- �456 457 szym sąsiedztwie więcej i lepszej ziemi. Byłem jednym z nabywców. Kupiłem od Jana Grena jego gospodarstwo z dużym, najwięk~zym w Dębkach, murowanym budynkiem, pod którego dachem było parę izb gospodarza, duża izba szkolna, dwupokojowe z kuchnią mieszkanie nauczyciela i stodoła oraz chlew. Dom ten, według przypuszczenia Bernarda Chrzanowskiego, stał na mie:jscu dawnej chaty, w której mieszkał w 1773 r. rybak Maciej Dębek, osadzony tam przy uj';ciu Piaśnicy do morza przez benedyktynki z Zarnowca. Za prawo łowienia ryb w morzu i korzystania z pastwiska dla 4 sztuk bydła, zobowiązał się chatę własnym kosztem . naprawiać i w porządku utrzymywać, pilnować lasu, oddawać klasztorowi w Zarnowcu rocznie łososi sztuk 15, jesiotra (jeśli ułowi), i bursztyn (jeśli go znajdzie) 3. Od nazwiska tego pierwszego rybaka u ujścia Piaśnicy pochodzi nazwa miejscowości, która za czasów niemieckieh brzmiała oficjalnie Dembeck, przez Kaszubów była nazywana Dembeki, a przez letników Dębki i ta nazwa ogólnie się przyjęła. W tym domostwie, nabytym od Jana Grena, ostatnim na północno-zachodniej granicy Polski z 1772 r. i również po odzyskaniu niepodległości po pierwszej wojnie światowej, zapoczątkowane zostały zbiory etnograficzne kaszubskie. • przeznaczyć na JeJ pomieszczenie także kilka wielkich namiotów na' 40 osób każdy, będących własnością Fundacji im. rektora Swięcickiego. W 1939 r. było już w Dębkach domów mieszkalnych 22. Dom, w którym mieściły się okazy etnograficzne został gruntownie przebudowany według planów architekta Tadeusza Hornunga z Poznania i zamieniony na miły dworek z łamanym dachem, pokrytym czerwonym eternitem. Po przebudowie było w nim 9 pokoi i 2 kuchnie na dole, a prócz tego 5 pokoi mansardowych. Jeden duży pokój parterowy, z oddzielnym wejściem, przeznaczony był na zbiory kaszubskie, a ponieważ rozrastały się one coraz bardziej, została obok domu wybudowana w stylu kaszubskim drewniana chatka z podcieniem, pokryta strzechą z trzciny obficie w Dębkach na brzegach Piaśnicy rosnącej. W tej chacie (fot. 1) na dole i na stryszku, posiadającym okienka, 'mieściły się L":niej vvarto;:';ciowerzeczy, j ak narzędzia rolnicze, W okresie międzywojennym Dębki zaczęły się szybko rozwijać. Dwaj Kaszubi z młodszego pokolenia wybudowali domy murowane dla siebie i swych rodzin; letnicy - dwie obszerne wille murowane i trzy domki drewniane; zmartwychwstańcy z Poznania - dużą kaplicę, a przy niej drewniany piętrowy dom wypoczynkowy; rząd - piętrową murowaną szkołę z mieszkaniem dla nauczyciela; a Fundacja Nauka i Praca im. rektora Uniwersytetu Poznańsńkiego Heliodora Święcickiego - duży piętrowy drewniany dom w stylu kaszubskim, jako letnisko dla młod7.ieży, z salę jadalną i sypialnią na 50 osób. Gwarno było w lecie w Dębkach, zwłaszcza, że przyjeżdżało tam tak dużo młodzieży szkolnej i akademickiej, iż dom wakacyjny nie wystarczał dla niej. Trzeba było 3 B. C h r z a n o w s k i, s. 33-34. Z lcybrzeża o wybrzeżu, Poznań 1917, rot. 20. Chata kaszubskc, w DE;bkach. \v któri'j cenne okaz.v muzealne znajdo\valy się mniej �459 458 modele sieci rybackich, skrzynie z mocno już wytartymi malowidłaP'\i, stary warsztat tkacki itp. Nie spodziewałem się, że? w Dębkach w domu p. Augustyna Grena, naj starszej rodziny zamieszkałej w Dębkach, znajdę naj cenniejszy okaz dla zbiorów, mianowicie piec z kaflami pomalowanymi ręcznie bardzo prymitywnie. Na białych kaflach znajdowały się niebieskie malowidła przedstwiające kwiaty, dalej zwierzęta, przeważnie ptaki, i wreszcie różne inne malowidła nie powtarzające się na innych kaflach, jak młyn, wiatrak, myśliwy strzelający do zwierzyny, piwniczy, trzymający w jednej ręce kufel, w drugiej klucze. Piec był już bardzo zużyty. Całych kafli zachowało się 52 (5 narożników i 47 płaskich, czworokątnych). Część kafli była popękana. Piec nie zapowiadał już długiej służby. Więc p. Gren, który popierał zakładanie zbiorów kaszubskich w Dębkach, chętnie zgodził się odstąpić mi go w zamian za nowy kaflowy. Stary piec malowany został przeniesiony do pokoju muzealnego i umieszczony w rogu izby. Według tradycji rodzinnej piec ten znajdował się dawniej w Zarnowcu w zabudowaniach, należących niegdyś do tamtejszego klasztoru benedyktynek. Stamtąd został on przeniesiony do Dębków. Ze tradycja ta może odpowiadać prawdzie, o tym świadczy niejedna rzecz. Jak wiadomo, klasztor w Zarnowcu założony został w pierwszej połowie XIII wieku. Z początku był to klasztor cystersek, a od końca XVI w. benedyktynek. Prócz Zarnowca posiadał on dwanaście okolicznych wsi, z których jedna, Świecino, stała się pamiętna, gdyż w jej wąwozach stoczyli Polacy zwy-. cięską bitwę z Krzyżakami w 1462 r. Benedyktynki gospodarowały dobrze w swych wioskach, a Zarnowiec stał się ogniskiem oświaty dla całej okolicy. Zakonnice utrzymywały w niej szkołę dla dziewcząt, w której uczyły także haftowania, muzyki i śpiewu 4. Zarnowiec był również siedzibą różnych rzemieślników, jak się o tym mogłem przekonać z naj starszej księgi paraf:alnej, założonej w końcu XVI w. i zawierającej, prócz wykazów urodzonych, zaślubionych i zmarłych, także zapiski kronikarskie. Z tego źródła cennego dla historii Zarnowca i okolic. oraz z dalszych ~ B. C h r Z:3 n o w s k i, Na kasz:!bsk:m orze:;J~(, Poznań. 1910, s. 65. t I •• ,j ksiąg parafialnych robiłem mnogie wypisy. Niestety księgę tę nieżyjący już proboszcz z Zarnowca wypożyczył jeszcze przed wojną komuś, czyjego nazwiska nie pamiętał, a kto jej jnż nie zwrócił, a liczne moje odpisy z tej księgi wywieźli Niemcy w czasie wojny z mego mieszkania w Poznaniu wraz z różnymi rękopisami i ślad po nich zaginął., Być może, wśród rzemieślników żarnowieckich byli tacy, którzy potrafili kafle wyrabiać, zwłaszcza że gliny w Zarnowcu jest pod dostatkiem. Za przypuszczeniem, że piec zrobiony był istotnie na miejscu w Zarnowcu na zlecenie lub zamówienie klasztoru, przemawiają malowidła na dwóch kaflach i ułamku trzeciego: na jednym kaflu jest głowa wołu (symbol ewangelisty św. ł.ukasza), na drugim wizerunek księdza w sutannie, trzymającego w jednej ręce krzyż, a w drugiej różaniec. Jeden z kafli ma malowidło jak gdyby z inicjałem króla Sobieskiego. Malowidła robia wrażenie, że zostały one wykonane na żądanie tego, kto piec zamawiał. Na kaflu z głową wołu wypisany był rok 1765. We wsi War3zkowie niedaleko odległej od Zarnowca widziałem, bodaj w budynku szkolnym, podobni" malowany piec, lecz staranniej wykonany i lepiej zachowany. Miał on datę 1793 r. Jak świadczyły maluwidła na kaflach, był on zrobiony przez innego rzemieślnika, niż piec z 1765 r., posiadającego większe zdolności malarskie. Przypuszczam, że takich pieców było w okolicach Zarnowca znacznie więcej. Były one wyrabiane zapewne nie później jak w drugiej połowie XVIII w., gdyż już w 1835 r. klasztor został skasowany po śmierci ostatniej zakonnicy 5, a zdaje si~ że już i przedtem podupadł. Piece z malowanymi kaflami wyrabiane w XVIII w., a może i wcześniej, oczywiście zużywały się z czasem i spotykał je zapewne taki los, jak inne zużyte rzeczy, tj. wyrzucenie na śmietnik. O kaflach nie wspomina ani Gulgowski 6, ani Lorentz 7, ani Fischer 8, ani Tadeusz B. C h r z a n o w s k i, op. cit., s. 65. L G u l g o w s k i, Kaszubi, Kraków 1924. 7 F. L o r e n t z, Zarys etnografii kaszubskiej, "Pamiębik Instytutu Bałtyckiego", t. 16: 1934 z. 1. 8 A. F i s c h e r, Kaszubi na tle etnografii polskiej. Studi um porównawcze, "Pamiętnik Instytutu Bałtyckiego", t. 16: 1934, z. 2. 5 6 , ' i �4:60 ! ~ . 461 Seweryn 9, ani Stelmachowska 10. Być więc może, że piece takie znajdowały się tylko w bliższych i dalszych okolicach Żarnowca a przede wszystkim w wioskach klasztornych. Należą one do za~ bytków sztuki ludowej kaszubskiej, i z tego też względu prof. Stelmachowska podała fotografie 4 kafli pieca ze zbiorów w Dębkach w swoim pięknie wydanym dziele o sztuce ludowej na Kaszubach. . Jak wspomniałem, z początku gromadzenie okazów etnograficznych szło mi niełatwo, tak że w pierwszych czterech latach zdołałem z~brać tylko bardzo małą ich liczbę. Sądziłem, że otrzymam WIadomości o miejscach znajdowania się zabytków kaszubskich za pośrednictwem listonoszów poczty w Żarnowcu. Prosiłem ich, aby, roznosząc listy i gazety po okolicznych wsiach, bacznie śledzili czy w izbach gospodarzy kaszubskich nie ma malowanych skrzyń, stołków, ław, obrazków na szkle itp. rzeczy. Nie ~o~ta~cz~li mi oni żadnych wiadomości o ~ym, bo te rzeczy, jako JUz meuzyteczne, częściowo zniszczone, a do tego niemodne, usuwane były na strychy, do różnych zakamarków lub do budynków gospodarskich. Inna próba dowiadywania się, gdzie można znaleźć poszukiwane przeze mnie' rzeczy, także z początku zawiodła. Ponieważ w całej okolicy był tylko jeden lekarz, i to już W podeszłym wieku, Niemiec, w ;Krokowie, oddalonym o 11 km. od r:ębk~w, pr.zeto udawano się do mnie po porady lekarskie z sąsledmch WSi, a nawet dalszych, tym chętniej, że udzielałem porad bezpłatnie, a nieraz i lekarstwa dawałem, które otrzymywałem w dużej ilości jako bezpłatne próbki z wytwórni farmaceutycznych krajowych i zagranicznych. Po udzieleniu porady, wypytywałem chorych, czy nie mają dawnych kaszubskich sprzętów domowych i narzędzi rolniczych. Nie zawsze rozumiano o co mi chodzi, a gdy jeden Kaszuba zrozumiał, odrzekł: u nas już takich rzeczy nie ma, bo je przed laty wykupił też taki stary dzywok. 9 T. S e w e r y n, Polskie malarstwo ludowe, Wydawnictwa Muzeum Etnograficznego w Krakowie, nr lO, Kraków 1937. 19 B. S t e l m a c h o w s k a, Sztuka ludowa na Kaszubach, "Archiwum Etnograf1czne Instytutu Zachodnio-Słowiańskiego Uniwersytetu Poznańskiego", 1937, z. 3. Kto był tym starym dziwakiem, nie mógł mi wyjaśnić. Był to zapewne Niemiec, zbierający zabytki kaszubskie dla 'Muzeum w Gdańsku. Później jednak, gdy już zgromadziłem pewną liczbę okazów i pokazywałem je chorym, zrozumieli o jakie rzeczy za-_ biegam i zaczęli mi podobne przynosić lub przywozić, za które naturalnie płaciłem. Na ogół zadawalali się mierną zapłatą, a tylko żądano ode mnie wygórowanej zapłaty raz jeden. Sprzedawcą był rolnik z sąsiedniego osiedla, Niemiec. Jednak i z nim doszedłem do porozumienia. Nawiasem dodam, że wśród Kaszubów nie brak nazwisk niemieckich. Byli to zapewne dawni przybysze niemieccy, którzy stali się Kaszubami, jak Hochschulz, Semmerling i inni. Niektó-. rzy rdzennni Kaszubi z dziada pradziada mieli także niemieckie nazwiska, a właściwie zgermanizowane przez urzędników niemeckich, jak np. Gaffke, Kuhr lub Gron, których przodkowie, jak się z ksiąg parafialnych dowiedziałem, nazywali się Gawk, Kur, Grena. Gronowie zmienili już zniemczone nazwisko na Grenowie, a Kuhrowie na Kurowie. Niestety wśród Niemców spotykałem w okolicach ,ŻarnoWca i zgermanizowanych Kaszubów, o czym świadczyły ich nazwiska: Katschke, Katschor. W zbieraniu okazów do Muzeum pomagał mi Augustyn Dominik z Poręby pod Sobieńczycami, który jako stypendysta Fundacji Nauka i Praca im. Rektora Heliodora Święcickiego ukończył Uniwersytet Ludowy w Dalkach, założony i kierowany przez ks. Ltidwiczaka. Gdy liczba okazów kaszubskich w Dębkach doszła w r. 1936 do 177, miałem o nich odczyt ilustrowany przeszło 100 fotografiami i kilku akwarelami w Komisji Etnograficznej Polskiej Akądemii Umiejętności 11. W roku tym liczba zwiedzających muzeum w czasie lata doszła już do 605. W następnych latach zbiory znacznie się powiększyły. W r. 1937 przybyło do nich przedmiotów. 33, a w 1938 aż 42. Ile przybyło ,. A. W r z o s e k, Etnograficzne zbiory kaszubskie w Dębkach w pow. morskim [w) Sprawozdania Polskiej Akademii ności, t. 41: 1936, nr 9, s. 295-298. 11 pod Zar- nowcem Umiejęt- �462 w 1939 nie wiadomo, gdyż zapiski z tego roku nie zachowały się. W roku 1938 liczba okazów wynosiła już 250, nie licząc archeologicznych i jednego przyrodniczego. Szybki wzrost liczby przedmiotów w zbiorach w paru latach przed drugą wojną światową można po części wytłumaczyć tym, że po udostępnieniu zbiorów dla zwiedzających, zapoznawali się z nimi nie tylko liczni letnicy z wybrzeża, którzy w celu zobaczenia kamienia granicznego przybywali do Dębków, lecz i Kaszubi: chorzy, którzy przychodzili do mnie po porady lekarskie, dostawcy środków spożywczych, którzy przynosili z sąsiednich wsi do Dębków masło, mleko, jaja, drób, jagody, grzyby, miód itp., wreszcie Kaszubi, którzy w niedzielę robili wycieczki na wybrzeże morskie. Muzeum stało się wśród Kaszubów dość znane. Nie potrzebowałem już szukać po wsiach, a czasem i po strychach okazów muzealnych, gdyż przynoszono mi je i przywożono z własnej inicjatywy. Czasem byłem w kłopocie z nabywaniem większych przedmiotów, na które zaczynało już brakować miejsca nawet w magazynie, którym był strych w chacie kaszubskiej. Tak np. w 1936 r. miałem już siedem skrzyń malowanych, w 1937 r. przywieziono mi trzy dalsze. Musiałem je nabyć, aby nie zrażać tych, którzy mogli dostarczyć mi innych rzeczy, których jeszcze w zbiorach nie było. W latach 1932 i 1933 zbiory w Dębkach były jedynymi tego rodzaju, gdyż Muzeum Kaszub5kie małżonków Gulgowskich we Wdzydzach, umieszczone w drewnianej chacie kaszubskiej, doszczętnie zniszczył pożar w 1932 r. Dopiero w 1934 r. dr Bożena Stelmachowska zaczęła z inicjatywy prof. Bystronia, ówczesnego dyrektora Departamentu nauki i szkół akademickich w Ministerstwie Oświaty, gromadzić okazy zabytków kaszubskich, umieszczając je na razie w Muzeum przy Szkole Morskiej w Gdyni. Już w ciągu trzech pierwszych lat zgromadziła ich ponad 500, wśród których było wiele' bardzo cennych rzeczy. Przy wspaniałych tych zbiorach moje w Dębkach wyglądały arcyskromnie. W 1936 r. zaczęła organizować zbiory kaszubskie również w Gdyni, w Muzeum Miejskim, dr Janina Krajewska. Tak więc zainteresowanie się etnografią kaszubską wzrastało bardzo w międzywojennym okresie. 463 Zaznaczyć \'/ypacla, że nie wszystkie przedmioty w zbiorach w Dębkach były kupione, gdyż znalazło się pięciu ofiarodawców. Czterech nazwiska znalazłem w części ocalałego inwentarza zbiorów. Do nich należał przede wszystkim śp. mgr prawa Franciszek JagaIski. Znalazł on w domu rodzinnym w Sławoszynie, w tej wiosce, w której urodził się naj zasłużeńszy badacz kaszubszczyzny dr med. Florian Ceynowa, - na strychu piękny obrazek na szkle ukrzyżowanego Chrystusa i ofiarował mi go. Wójt w Krokowie Józef Nagel podarował mi ładną tabakierkę z rogu tzw. rożk (rożek). Sołtys w Sławoszynie Augustyn Bober złożył w darze dla Muzeum stare bardzo wiadro skórzane na wcdę, dobrze zachowane; takież wiadro, również dobrze zachow2.ne, dał mi Jan Dominik z Żarnowca. Wreszcie tabakierkę drewnianą z artystycZ-" nie wykonaną głową Żyda otrzymałem od Kaszuby, którego nazwiska nie odszukałem. Poniekąd do ofiarodawców zaliczyć trzeba jeszcze dwie osoby, które wykazywały wielką bezinteresowność. Jedną z nich była nieżyjąca już Dominikowa z Wybudowania pod Żarn~wce~, która za dwa pięknie haftowane czepce po swej matce, jeden wyszywany nićmi srebrnymi i złotymi, a drugi haftowany jedwabnymi, zażądała tylko tyle, ile będzie kosztować msza za nieboszczkę. Drugim podobnym ofiarodawcą był Józef Hochschulz z Kartoszyna, który mi przysłał piękny czepiec haftowany złotem i srebrem na czarnym aksamicie, dołączając list do mnie, datowany 18 sierpnia .1938 r.: "Ta czapka była własnością Marty Hochschulz z Kartosz,vr.a, a ta ją miała po swej matce Mariannie Hochschulz z domu Trella ze Sławoszyna, a ta znów po jej matce także ze Sławoszyna. Że nie jestem zamożnym, Sza-: nowny Pan Profesor może dać ile uważa. Pieniądze za tę czapkę ofiarowane szłyby na mszę świętą lub zdrowaśki. Z uniżeniem Józef Hochschulz. Do Jaśnie Oświeconego Pana Profesora Dr Wrzoska w Dębkach". Zbiory w Dębkach posiadały kartkowy inwentarz doprowadzony do 1938 r. włącznie, bo przybytkami ostatniego przedwojennego roku nie zdążono go uzupełnić. Po wojnie z 250 kartek inwentarzowych znalazłem w śmietniku w domu, w którym przed wojną mieściły ~ę zbiory, tylko 140 kartek, niektóre w takim �464 stanie, że nie można było ieh cciczytać. Na kartkach wypisana była nazwa przedmiotu po polsku i po kaszubsku, data nabycia go, imię i nazwisko osoby, od której go nabyto, i miejscowość, z której okaz pochodził. Nie mogę podać dokładnego spisu wszystkich przedmiotów, które znajdowały się w zbiorach w Dębkach wobec nie zachowania się całego inwentarza i wobec tego, że nie wszystkie przedmioty były sfotografowane. Fotografie większości cenniejszych okazów na szczęście zachowały się, gdyż były przechowywane nie w Dębkach. Mam fotografie 72 przedmiotów z nieistniejących już zbiorów w Dębkach. Zbiory te zawierały dwojakiego rodzaju przedmioty, po pierwsze, kultury matrialnej, po drugie okazy sztuki kaszubskiej. Przedmioty kultury materialnej składały się z następujących działów: 1) dawnych mebli kaszubskich, 2) odzieży, 3) sprzętów gospodarskich, 4) narzędzi rolniczych, 5) wyrobów koszykarskich i w ogóle plecionkarskich, 6) wyrobów kowalskich, 7) 'przedmiotów z rybołówstwem związanych, 8) tabakierek' i p~zyrządów służących do wyrobu tabaki, 9) różnych przedmiotów, nie mieszczących się w powyższych dział?ch. Okazy sztuki kaszubskiej składały się: 1) z malowideł na drzewie i szkle, 2) z ceramiki, 3) z haftów, 4) z rzeźb. Z przedmiotów, które się znajdowały w muzeum w Dębkach, można było by wiernie odtworzyć wnętrze dawnej izby kaszubskiej bo nie brakowało w nim ani żadnego rodzaju sprzętów domowych, ani żadnego rodzaju okazów sztuki ludowej, ozdabiających niegdyś mieszkania Kaszubów. 465 mentem kwiatowym, drugie rodzinne rozsuwane na 6 nogach, z firanką, trzecie ze śladami dawnego jednostajnego pomalowania, czwarte składające się z dwóch ław, które na noc zsuwano i nakrywano siennikiem); ława składająca się z dwóch części (pod prostym kątem złożonych), do postawienia przy piecu (tzw. komka); 10 skrzyń, na niektórych zachowały się nieźle malowidła (dwie z nich mają daty 1843 r., jedna 1844 r.); 5 szelbiągów w rodzaju kredensów (Fot. 2), zwanych tabrotami, (z których i l .- , .,,' " 'J I Do działu dawnych mebli należały: stół dębowy w dole wiązany; ława z malowanym oparciem; 6 stołków, (niektóre z oparciami malowanymi w kwiaty); 2 fotele (jeden rzeźbiony, drugi z wyplatanym siedzeniem z korzeni leszczyny) oraz stołek z takim samym wyplatanym siedzeniem 12; 4 łóżka (jedno z orna12 Fotografe 4 stołków, fotelika z wyplata:1ym siedzeniem i z takimże siedzeniem krzesła zostały umieszczone w pracy A. W r z a s e k, Kaszubski przemysl ludowy, Poznań 1939, s. 9-11. Fot. 21. Szelbiąg w rodzaju kredensu, zwany (Muzeum Kaszubskie w Dębkach) JO "Lud", t. XLIV. tabrot. �466 467 jeden w kwiaty malowany, a drugi trójkątny do postawienia w kącie izby, pozostałe ze śladami malowideł); kołyska na 4 nóżkach wpuszczonych do biegunów. Stare stołki kaszubskie mają formę renesansową, podobną zupełnie do stołków na Podhalu, a dawniej rozpowszechnioną i w innych częściach Polski. Prawie wszystkie wymienione staroświeckie meble zostały w okolicach Żarnowca z izb usunięte i zastąpione nowoczesnymi meblami; nawet zegary z tarczami malowanymi i wagami są jako niemodne wypierne z izb kaszubskich przez tanie budziki. W innych okolicach Kaszub, głównie południowych można jeszcze, jak pisała w 1'. 1937 dr Stelmachowska - "zauważyć ... niekiedy w starych chatach dawny sprzęt zdobiony, a więc szelbiągi malowane z dekoracyjnym ornamentem, skrzynie malowane w kwiaty z przeważającym ornamentem tulipana i róży, ławy i krzesła malowane oraz oryginalne w kształcie stoły i łóżka" 13. Z dawnej odzieży kaszubskiej zachowało się w ogóle bardzo mało rzeczy. Uczony rosyjski A. Hilferding, który podróżował po ziemi kaszubskiej w celach naukowych w 1856 r., już wtedy zauważył, że u Słowińców i Kaszubów strój ludowy zupełnie zanikał, bo nosili go jedynie ludzie starzy, i to tylko niektóre części dawnej odzieży H. Toteż dział dawnych strojów w zbiorach dębkowskich był bardzo skąpy, jeśli nie liczyć pięknie haftowanych czepców. Z dawnego stroju dotąd jest w środkowej części Kaszub w użyciu tylko jeszcze "czapka futrzana męska (muca), szyta z zabarwionej na czarno skóry owczej, z wysokim brzegiem do spuszczania, której Kaszubi uparcie się trzymają i której niechętnie pozbywają się nawet w lecie" 15. Czapki takie nosili dawniej również Kaszubi z okolic Żarnowca. Dwa okazy takich czapek były w zbiorach dębkowskich, a nadto czapka rybacka, która była niegdyś własnością ojca Augustyna Grena w Dębkach. 13 B. Warszawa S t e l m a c h o w s k a, 1937, [Odbitka z:] Etnografia Słownik Pomorza Geograficzny i Prus Państwa Wschodnich, Polskiego, t. 1, s. 14 208. A. H i l f e r d i n g, moria, 15 Petersburg L o r e n t z, Ostatki 1862, s. 49. op. cit., s. 30. Sławian na jużnom bieriegu Czapka ta pochodziła z dawnych lat, skoro syn jej niegdyś właściciela ma już obecnie przeszło 80 lat, będąc naj starszym mieszkańcem Dębków. - Z dwóch wymienionych czapek kaszubskich, baranim futrem podszytych, jedna była z wierzchu skórzana, druga z ciemnozielonego sukna. Nadto z dawnej odzieży męskiej posiadało muzeum ciemnogranatową męską kapotę (kurtkę) z warpu, czyli z grubej tkaniny wełnianej na krosnach wyrabianej. Ze stroju niewieściego miało muzeum kabat, od bardzo dawna już nie noszony przez Kaszubki, i innego kroju kaftanik czarny, także tylko dawniej noszony, oraz dwa czarne czepce niehaftowae, które niegdyś nosiły stare bialki tj. stare Kaszubki. Dział sprzętów gospodarskich zawierał żarna ręczne w kadłubie stołowym, stępę ręczną z jednego pnia (do tłuczenia ziarna na kaszę), stępor młotowaty, dwie maślnice w kształcie skrzynki na biegunach, nosidło typu nieckowatego, duży warsztat tkacki (krosna), 3 przyrządy do obrabiania lnu, 3 kołowrotki różnego kształtu, 4 motowidła, ręczną maglownicę, 2 kijanki do prania bielizny, duże niecki w kształcie koryta do zarabiania ciasta na chleb, ławę do strugania wyrobów z drzewa, sieczkarnię ręczną, przyrząd do prania wełny, dwa wiadra skórzane na wodę, które dawno wyszły z użycia, ul pleciony ze słomy, takiż lecz z nadstawką drewnianą, 3 wagi drewniane z ciężarkami z cegły; również drewniane następujące rzeczy: latarnię, pułapkę na szczury, maszynkę do robienia kiełbas, łyżki, miarkę do zboża i skrzyneczkę na sól. Z dwóch maślnic jedna była bardzo stara, innego zupełnie typu niż maślnica, która była w Muzeum wdzydzkim 16, druga zrobiona przez stolarza wJeidzinie na wzór wdzydzkiej (Fot. 3, Fot. 4). Fischer, powołując się na niemieckie dzieło Gulgowskiego o Kaszubach, pisze, że do skrzynki maślnicy na biegunach "wstawia się naczynie ze śmietaną, a potem się nią buja i w ten sposób wyrabia masło" 17. Do starej maślnicy na biegunach, która była w zbiorach w Dębkach, nie wstawiało się naczynia ze śmietaną, Bałtijskogo 11 17 G li l g o w s k i, op. cit., s. 66. F i s c h e r, op. cit., s. 15. �468 469 a wprost wlewało się ją do skrzynki, która była przedzielona \V środku prostopadłą deszczułką, z licznymi okrągłymi otworami, a w górze szczelnie zamykana kwadratową deseczką· Do działu narzędzi rolniczych należały następujące przedmioty: 3 drewniane pługi-radła, z których jeden mały służył, jak mi to wyraźnie zaznaczył były jego właściciel, do orania ludźmi, a nie , były tak trwałe, że np. krzesło przez liczne lata używane, a potem wyrzucone na strych jako nieużyteczny grat, gdyż było częściowo stoczone i spróchniałe, zachowało w wybornym stanie siedzenie, które wskutek częstego używania lśniło się jak szkło; wreszcie do wyrobów koszykarskich należy zaliczyć żak z wikliny na wę- ,. "'_.A"T-··--'-~··-···""'-1 . Fot. 22. Maselnica z pcczątku XIX w. (Muzeum SzubsKie w Dębkach) ! Ka- końmi; brona cała drewniana; cep, który miał połączony dzierżak z bijakiem rzemieniem ze skóry węgorza; kosa; grabie drewniane, pojedyńcze jarzmo podgarlicowe, używane przyoraniu jednym wołem. Do wyrobów koszykarskich i w ogóle plecionkarskich należały różnego rodzaju koszyki, niektóre z dnem płaskim drewnianym, 4 wiaderka bardzo ściśle plecione z korzeni drzew iglastych, służące do noszenia wody, przy czym do trzymania ich w ręku służył rzemień przymocowany do wiaderka w górnej jego części w dwóch przeciwległych miejscach. Wspomniane wyżej wyplatane siedzenia fotela i krzesła paskami dartymi z korzeni leszczyny, Fot. 23. Maselnica wykonana na wzór znajdującej się niegdyś w Muzeum we Wdzydzach, wykona:la przez stolarza \v Jeldzinie. (Muzeum Kaszubskie w Dębkach) gorze, jakich obecnie nie używa się wcale, znaleziony niedaleko ujścia Piaśnicy w błotnistym dawnym jej łożysku, które zmieniła w 1914 r. w czasie wielkiej burzy morskiej tamującej odpływ jej wody do morza. W czasie tej pamiętnej burzy półwysep helski został przerwany. W dziale wyrobów kowalskich i ślusarskich były stare zamki przy skrzyniach i jeden duży zamek zapewne do wielkich drzwi, duża motyka do kopania rowów tzw. haka, trójnóg do stawiania na nim garnków w kominku, hak dwuramienny z jednym ramieniem zakrzywionym kabłąkowato, służący do przyciągania i odpychania łodzi, a także do rozrywania strzechy w czasie pożaru. W dziale przedmiotów z rybołówstwem związanych znajdowały się: dawne liny rybackie z drzewa i model przyrządu do ich �471 robienia; kilkadziesiąt pławików z merkarni rybackimi, wyrzuconych w Dębkach na brzeg przez morze w różnych latach; modele sieci do łowienia fląder i krewetek w morzu oraz ryb w stawach i rowach; modele żaków do łowienia węgorzy w morzu i w Piaśnicy; model łódki rybackiej; drewniane czerpaki do wyle ..vania wody z łodzi, wreszcie duża kilkumetrowej dugości łódź zrobiona \"l drugiej połO\"'7ieXIX wieku Vi nadmorskiej wiosce kaszubskiej w Białog6rze na ówczesnym Pomorzu pruskim, nabyta przez nieżyjącego już rybaka w Dębkach Augustyna Kura i przez wiele lat przez niego używana do połowów morskich. Wśród Kaszubow niezmiernie rozpowszechnione jest zażywanie t<::.baki,którą da\;vniej sami wyrabiali z liści tytoniowych. Do tego celu służyła im zwężająca się ku dołowi okrągła misa, wewnątrz chropo'vvata, w której miażdżyli wysuszone liście rozcieraczem w kształcie maczugi, zwanym tabacznik lub mjeLók, po czym przesiewali sproszkowane liście przez sitko własnego wyrobu. Wszystkie te trzy przedmioty znajdowały się w zbiorach dębkowskich, jak również różnego rodzaju tabakierki. Tabakę miał Kaszuba zawsze przy sobie bądź w zakorkowanych flaszeczkach białych, niebieskich lub zielonkawych, bądź w tabakierkach, których trzy rodzaje są rozpowszechnione. Robione są one przez wiejskich rzemieślników kaszubskich. Do najładniejszych należy rożek (rożk), wyrabiany z górnej części rogu krowiego, wyskrobanego, aby stał się możliwie cienkim, po czym ostry koniec rogu zagina się ku dołowi, a potem nadaje się tabakierce kształt płaski. Tabakę wsypuje się przez dolny koniec tabakierki, zamykany wieczkiem drewnianym. W zagiętym końcu robi się otwór, przez który wysypuje się tabakę. Otwór ten pozostaje stale otwarty, bo wskutek zagięcia rożka tabaka się nie wysypuje, jeśli tabakierką nie potrząsał. Drugi rodzaj tabakierek wyrabia się z rogów baranich. Mają one kształt owalny. Trzeci rodzaj tabakierek vlyrabianych z kory wiśniowej lub brzozowej, ma także kształt owalny. Wszystkie te rodzaje tabakierek znajdowały się w muzeum w Dębkach (różki w kilku nawet egzemplarzach różnych wielkości). Była tam również wspomniana już tabakierka z drzewa z pięknie wyrzeźbioną. głową Zyda. Tabakierka była, a poniekąd jest, ulubionym przedmiotem Kaszuby, z którym się nie rozstawał; nawet czasem do trumny nieboszczykowi wkładano ją, o czym Lorentz wspomina, pisząc, że "Kaszubi na Pomorzu Niemieckim dawali dawniej zmarłemu do grobu śpiewnik, monetę, jakiś przedmiot ulubiony, np. jego tabakierkę ..." 18. Do działu różnych przedmiotów, które znajdowały się w zbiorach dębkowskich, należy zaliczyć kilka lasek domowego wyrobu, laskę sołtysowską, (kleica, kozełj, parę fujarek, drewnianą formę cio robienia cegieł, 4 stare zegary (jeden z drewnianymi walcami, pochodzący od Jana Labudy ze Starzyna), 2 drewniane sikawki ręczne do gaszenia ognia, dożynkowe bukieciki z kłosów w kształcie serca, parę zabawek: tyrkawkę zwaną także klekotką i bąk (kołowrotek albo krużel), drewniany przyrząd do zdejmowania obuwia tzw. piesek, 4 ręczniki na krosnach zrobione. Muzeum w Dębkach posiadało daleko mniej okazów sztuki ludowej kaszubskiej niż kultury materialnej, np. obrazek na szkle malowany tylko jeden, już wspomniany, małych rozmiarów, bo 171/2 X 271/2 cm. Do malowideł na drzewie należały ornamenty na sprzętach domowych: szelbiągach, skrzyniach, ławach, stołkach, łóżkach. W dziale ceramiki były dwa malowane stare dzbany, 2 dwojaki, piece z malowanymi kaflami, dwie stare kropielniczki gliniane, oraz współczesne wyroby ceramiczne Necla z Chmielna i Meissnera z Kartuz. Szczególnie interesowałem się haftami i rzeźbami. Miałem w zbiorach 6 czepców haftowanych. Pięć z nich było odmalowanych w naturalnej wielkości w r. 1937, w którym przygotowywałem pracę o haftach kaszubskich, o czym wspomniała dr Stelmacho\lska w swoim dziele o kaszubskiej sztuce ludowej 19. Miałem również akwarele wykonane przez artystkę malarkę innych da\;vnych haftów kaszubskich, znajdujących się na sukienkach madonn w kapliczkach domowych w Zarnowcu i w jego okoli18 L o r e :1 t z, op. cit., s. 71. '9 S t e l m a c h o w s k a, Sztuka ludowa na Kaszubach, s. XI. �472 473 cacho Na niektórych madonnach były dwie sukienki, spodnia i wierzchnia: Udało mi się otrzymać do zbiorów tylko jedną spodnią sukienkę, bo z kapliczkami Kaszubi rozstawać się nie chcieli. Wypożyczyli mi je jednak do Dębków, gdzie zostały madonny i ich sukienki odmalowane i odfotografowane. Niestety, wszystkie akwarele haftów, które przywiozłem z Dębków do Poznania, nie ocalały w czasie wojny. Więc i zamierzona praca moja o haftach kaszubskich nie doszła do skutku. W Muzeum w Dębkach nie brakło i współczesnych haftów, gdyż wskrzeszone przez Teodorę Gulgowską hafciarstwo kaszubskie rozwijało się dość pomyślnie, także dzięki instruktorkom hafciarstwa, które urządzały kursy po wsiach. Odbył się taki' kurs również w Krokowie, wsi odległej o kilka kilometrów od Żarnowca. Prowadziła go rodowita Kaszubka Bronisława z Wryczów Plińska z Wiela, żona artysty rzeźbiarza Teodora Plińskiego. Z tego powodu i w okolicach Żarnowca pojawiło się niemało nowych haftowanych rzeczy. Na SZczęSClew Żarnowcu i okolicznych wsiach, w Odargowie, Lubkowie, Jeldzinie i Sławo szynie zachowały się do naszych czasów dawne rzeźby kaszubskie, a zapewne i w innych wsiach, które należały do obszernej parafii w Żarnowcu, dopiero po drugiej wojnie światowej zmniejszonej przez utworzenie parafii w Krokowie (Fot. 5). Co się tyczy okazów dawnych rzeźb ludowych kaszubskich, to utarło się zdanie, że zachowało się ich niewiele. O rzeźbach kaszubskich wspominają w kilku tylko wierszach zarówno Gulgowski, jak i Fischer. Znacznie obszerniej rozwodzi się o nich Stelmachowska, lecz i ona opisuje szczegółowo zaledwie kilka rzeźb, podając ich fotograficzne reprodukcje, a o innych wspomina ogólnikov'lo ~o. Gulgowski, entuzjasta sztuki ludowej kaszubskiej, wysoko podnoszący wartość artystyczną kaszubskich obrazów na szkle i rzeźb, pisał o jednych i drugich, że zachowało się ich mało 21. Fischer wszystkie uwagi swoje o rzeźbie kaszubskiej zamknął w niespełna 4 następujących wierszach: "O znacznym poczuciu artystycznym ludu kaszubskiego świadczą także pięknie w drzewie rzeźbione przydrożne figury, które tak kształtem swym jak nawet nazwą "bożą męką" wiążą się jak naj ściślej z podobnymi wytworami polskiej sztuki ludowej" 22. 20 21 22 S t e l m a c h o w s k a, Sztuka ludowa G u l g o w s k i, op. cit., S. 84. F i s c h e r, op. cit., S. 238 (98). na Kaszubach, S. 49-53. Fot. 24. Dawna rzeźba kaszubska z Odargowa. (Muzeum Kaszubskie w Dębkach) �474 W Muzeum w DGbkach było wprawdzie tylko 9 okazó\v rzeźb kaszubskich, ale było ich w okolicy więcej i to najlepszych, w domowych kapliczkach w Żarnowcu, Odargowie i Sławoszynie. W Muzeum były następujące rzeźby: 1) Matka Boska z Dzieciatkiem Jezus polichromowana, zupełnie dobrze zachowana, poch"o.. dząca z Lubkowa; 2) z tejże wsi poC'Lodząca rzeźba i=.olichromowana postaci niewieściej siedzącej, mcże Jakiej świętej; 3) polichromowana figura z Jeldzina, uszkodzona (brak jednej ręki) może św. Scholastyki (wysokość 46 cm); 4) madomla ze Sławoszvna, rzeźba bardzo prym:tywna ze śladami złocenia, u;;/~kodzo;13 (brak nosa i obu rąk od przedramion poc ~ynając); prz0drhmiona były oddzielnie rzeźbione i na sztyftach osadzone o czym świadczą otwory w ramionach), głowa nieproporcjonalnie mała, wysokość figury 29 cm, a z rzeźbioną podstawką, do której jest przyklejona i gwoździem przybita - 34 cm.); trzy rzeźby stolarza, rzeżbiarza z J eldzina Franciszka Lemkego, ż)jącego w drugiej połowie XIX wieku, a mianowicie: 5) fotel z wyrzeźbionym aniołem na oparciu u góry i na końcach poręczy z artystycznie wykonanymi łbami żmij; 6) ołtarzyk domowy wysokości 140 cm, bardzo dobrze zachowany; 7) ozdobna :;zafeczka, co :lajmniei J 00 cm wysokości z 6 rzeźbami (z dwiema głowami mfiskimi, ~ tyluż nie~ieścimi i. u SZCZ?tu z dwiema postaciami brodatymi męskimi w postaci SIedząceJ, plecami do siebie zwróconymi); 8) szopka zrobiona przez Okroja w Wybudowaniu pod Karlikowem z figurkami ludzkimi i zwierzęcymi z drzewa wyrzeźbionymi i z gliny ulepionymi: 9) w~pomniana już tabakierka z wyrzeźbiona głową Żyda. Do sztukI l.udowej można zaliczyć do pewnego stopnia także krzyż dwa lIchtarze misternie znbbne z drobnych patyczków. Z obu stron drzwi, pro\h;adzących do zbiorów w dworku umieszczonych, znajdowały się dwa duże żarna neolityczne, znalezione przeze mnie, jedno przy drodze z Żarnowca do Lubkowa, drugie w Pucku przy kościele, które podstawione było pod rynnę. Żarna te pochod~ą z przed kilku tysięcy lat. Ówcześni mieszkańcy, może p~z.odkowle Kaszubów, pracowicie je wyrobili, wyżłabiając w gramCI~ owalne mi.ejsce do wysypywania ziarna, które okrągłym kamIennym rOZCIeraczem miażdży li. 475 W Muzeum był też kącik z kilkunastoma, nie włączonymi do ir,\\-entarza zbiorów etnograficznych, okazami przedhistorycznymi, jak urnami i innym: naczyniami, oraz z kilku toporkami kamiennymi znalezionymi przez Kaszubó\v przy uprawie roli. Te pochcdzące od KasZLibów okazy przedhistOl-yczr;e były czasem dla mnie cenną wskazówką, \V jakich miejscach mam robić poszuki\vania archeologiczne, które prawie corocznie przedsiębrałem \v czasie letniego pob:vtu \'17 Dębkach, a wyniki ich przcdsta\viałem \V Komisji A:>.tropologicznej Polskiej Akademii Umie.iętności. Jakby m:upelnier..iem zbiorów muzealnych był piękny ołtarz w stylu kaszubskim w oddalonej o kilkadziesiąt kroków od mego domu kaplicy XX Zmartwychwstańców. Wyrzeźbił go miłośnik sztuki ludowej kaszubskiej, zdolny Kaszuba Teodor Pliński z Wiela, miejsca urodzenia sławnego poety kaszubskiego Jarosza Derdowskiego. Jako stypendysta Fundacji Nauka i Praca im. rektora Heliodora Święcickiego ukończył on najpierw Szkołę Zdobniczą \v Poznaniu, a później Akademię Sztuk Pięknych 'vV Krakowie. Smutny był los rzeczy, o których wyżej wspomniałem. Niemcy z wielką pasją mścili się w czasie wojny na Dębkach, które po pierwszej wojnie światowej stały się poniekąd ośrodkiem polskości dla całej okolicy, gdyż w tym samym domu, w którym były zbiory kaszubskie, znajdowała się także biblioteczka. Przed wyjazdem z końcem lata z Dębków zostawiałem u nauczyciela w Zarnowcu co roku kilkadzliesiąt książek, coraz Ito innych, z których korzystała ludność kaszubska w zimie, gdy było mniej pracy. Hitlerowcy snadź postanowili przede wszystkim zniszczyć domy letników w Dębkach. Jedną murowaną piętrową willę rozebrali do fundamentów, z drugiej pozostawili tylko trochę muru dolnej części domu. Śladu nie pozostało z kilku drewnianych domów letników i z chatki w stylu kaszubskim, w której była część mniej wartościowych okazów muzealnych. Z dworku, w którym było muzeum, wywieźli najpierw drzwi i okna z futrynami, po czym zabrali się do rozbierania dachu, ale zdążyli tylko część jego zniszczyć. Co się stało ze zbiorami T:1uzealnymi i umeblowaniem kilkunastu pokoi, dokładnie dowiedzie0 się nie mogłem, bo rozmaitE' �477 476 wieści o tym krążyły, między innymi, że sprzedawano za bezcen meble. Dębki przechodziły i później w czasie wojny różne koleje. Przez pewien czas cała ich ludność była z nich wysiedlona. Zbiory kaszubskie odznaczały się tym, że pochodziły prawie wyłącznie z Żarnowca i jego okolic, a więc z bardzo niewielkiego terytorium pow. puckiego. Z ocalałych kartek inwentarza wynika, że spośród 94 okazów, szczegółowo wymienionych w kartach, pochodziło: z Lubkowa '34, z Żarnowca 9, tyleż z Wybudowania pod Odargowem, z Jeldzina 6, tyleż z Dąbrowy, ze Sławoszyna 5, z Dębków 4, z Kartoszyna 3, tyleż z Tyłowa, po 2 z Wybudowania pod Żarnowcem, z Krokowy, Poręby pod Sobieńczycami, z Karlikowa, ze Starzyna i z pow. kartuskiego, po 1 z Nowego Dworu pod Żarnowcem, z Nadola i Sobieńczyc. Prawdopodobnie i inne okazy w liczbie 156 pochodzily również pr<lwie wszystkie z tych samych miejscowości: z .pow. plckiego, a tylko kilka, a najwyżej kilkanaście z pow. wejherowskiego i z pow. kartuskiego, z którego pochodziły tylko dwa współczesne hafty. Gdy przyjechałem po wojnie do Dębków, zastałem dom w iście opłakanym stanie. Nie tylko nie było w nim ani drzwi, ani okien, lecz nawet podłóg, a piece we wszystkieh pokojach rozbite. Piec kaszubski z malowanymi kaflami został rozbity na drobniutkie kawałki widać z premedytacją. Część tych kawałeczków pozostała w miejscu, gdzie stał. Drewniane ściany i sufity w mansardowych pokojach, użyte zostały zapewne na spalenie. Z zabytków kaszubskieh pozostał dawny ceglany piec chlebowy, wolno stojący, w którym piekli niegdyś chleb dawni jego właściciele. Pozostały także na dworze na dawnym miejscu dwa bardzo ciężkie żarna neolityczne. Wśród drobnych szczątków pieca z malowanymi kaflami znalazł się ułamek rzeźby z ozdobnej szafeczki, zapewne potrzaskanej i użytej na opał. Po wojnie, po naprawie zniszczeń w domach w Dębkach, okazało się, że nadających się do zamieszkania domów pozostało tylko 12, a było ich w 1939 r. 22. Zniszczony został ołtarz w stylu kaszubskim w kaplicy w Dębkach. I twórca jego Teodor Pliński już nie żyje. Zeszedł również do grobu Michał Gaffke (Gawk) z Jeldzina, zdolny cieśla i stolarz, który zrobił na moje zamó- wienie kilkanaście stołków kaszubskich, stół i ławę na wzór znajdujących się w Muzeum, i pięknie je pomalował motywami kaszubskimi; rozstał się z tym światem Jan Gren, dawny mieszkaniec Dębków, który zrobił modele sieci rybackich dla Muzeum i umiał wyplatać krzesła korzeniami leszczyny oraz wyrabiać liny z drzewa; umarł także Jan Fleming, zwany Flemontem, również dawny mieszkaniec Dębków, który umiejętnie wyplatał ze słomy ule. Ubyli ci starzy Kaszubi, którzy podtrzymywali resztki tradycji kaszubskiego przemysłu ludowego w okolicach Żarnowca. W końcu sierpnia 1939 r. przywiozłem z Dębków do Poznania tabakierki kaszubskie, czepce haftowane nićmi złotymi, srebrnymi i jedwabnymi, obrazek na szkle i jedną madonnę, tę najprymitywniej wykonaną, z odbitymi rękami i nosem. Jakby na ironię losu ta jedyna rzecz znalazła się po wojnie u któregoś z moich znajomych, natomiast przepadły czepce, obrazek, tabakierki i akwarele czepców i madonn kaszubskich. Ocalały tylko fotografie, już teraz jako pamiątki po Muzeum. MUZEUM W PŁOCKU Muzeum w Płocku powstało w 1950 r. w wyniku wydzielenia Muzeum z Towarzystwa Naukowego Płockiego i podporządkowania go Muzeum Narodowemu w Warszawie. Od tego momentu tutejsze Muzeum otrzymało nazwę "Muzeum w Płocku" i zostało zaliczone do typu regionalnego. Muzeum nie posiada własnego gmachu i mieści się w dwóch budynkach Towarzystwa Naukowego P~ockiego. Oba budynki znajdują się przy reprezentacyjnym placu przylegającym do dawnego terenu zamkowego książąt mazowieckich. W budynku przy pl. Narutowicza nr 8, który w swej części najstarszej pochodzi z XV w., znajduje się biuro Muzeum oraz magazyny; Jest to również siedziba Towarzystwa Naukowego Płockiego z cenną biblioteką Im. Zielińskich. W budynku przy pl. Narutowicza nr 2, który pochodzi z I poło XIX w. mieszczą się stałe działy Muzeum, a mianowicie; parter -- �Dz. Geologii z Mineralogią, I p. - Dz. Archeologii Mazowsza Płockiego. Dz. Historii Płocka, Dz. FaL~nyPolskiej; II p. - TVlagazyn Dz. ArcheologiczY1ego. W budynku tym zamieszkuje również 8 rodzin oraz dwa lokale użytkowane są przez instytucje usługowo-handlowe. Ogółem II.'!uzeum posiada 22 pomieszczenia w tym 8 sal wystawo\vych. Powierzchnia sal wystawowych wynosi 293,91 m2, a ogólny metn'ż 504,27 m~. Ogromne trudności lokalo'tve paraliżują planowy rozwój Muzeum. Odczuwa się brak pomieszczenia na wystawy czasowe, na sale odczytowe i na pracownię konserwatorską. (Otwarcie Dz. Etnograficznego uzależnione jest również od uzyskania nowych lokali.) Muzeum w Płocku posiada około 3 tysięcy eksponatów w tym blisko 300 pozycji etnograficznych; część ich odnosi się do regionu płockiego. Do ciekawszych eksponatów należą skrzynie ludowe, tkaniny i ceramika. Sanniki w pow. gostynińskim naj żywiej zachowały ludowe meblarstwo, zdobnictwo wnętrz i barwny ubiór kobiecy. W zbiorach tutejszych jest wiele przykładów sztuki garncarskiej z końca XIX wieku. Część zbiorów etnograficznych jest nieokreślona, pochodzi z różnych okolic Polski a nawet krajów zamorskich. Obecnie przy opracowywaniu Dz. Etnograficznego wskazane jest powiększenie zbiorów drogą zakupów czy też wymiany. Własne badania muzealne prowadzone są w terenie w związku z urządzaniem Dz. Etnograficznego. Do roku 1955 w gmachu Muzeum urządzane były czasowe wystawy, a z chwilą zajęcia sali na Dz. Geologii z Mineralogią, wystawy czasowe organizowane były w lokalach obcych na mieście. Biblioteka Muzeum posiada około 200 pozycji z zakresu sztuki i muzealnictwa. Muzeum nie ma archiwum. W latach 1956/57 kierowniczka Muzeum wydrukowała 2 prace w kwartalniku pt. "Notatki Płockie" wydawanym przez Komisję Badań nad powstaniem i rozwojem Płocka. W ramach pracy społecznej wygłaszane są stale odczyty w tutejszych szkołach i miejscowych instytucjach. Nawiązano ścisły kontakt z Muzeum w Toruniu, gdzie w Dz. Etnograficznym Kierowniczka Muzeum odbyła w 1957 r. 3-tygodniową praktykę. Muzeum w Płocku winno się specjalizować w kierunku historycznym i przyrodniczym, jednocześnie prowadząc etnograficzne prace badawcze w terenie. K7'ystyna PARK ETNOGRAFICZNY Mierzejewska W ZUBRZYCY GORNEJ NA ORAWIE Podstawą organizacji Parku Etnograficznego w Zubrzycy Górnej była darowizna z 1937 r., dokonana przez rodzeństwo Joannę Wilczkową i Aleksnadra Lattyaka :la rzecz ówczesnego Pań.stwa Polskiego. Na dar składa się dworek drewniany, pochodzący z XVIII w., rodowa siedziba nobilitowanych sołtysów i zasadźców Zubrzycy Górnej, Moniaków, oraz budynki gospodarcze, pochodzące z pierwszej polowy 19 w. Obiekty powyższe roz· mieszczone są na terenie ogrodu o powierzchni 6 ha, odz:J.aczającego si~ pięknym starodrzewem. Akt darowizny przewidywał pomieszczenie w starodawnym dworku muzeum, poświęconego kulturze ziemi orawskiej. Po śmierci ostatniej spadkobierczyni, Joan:ly Wilczkowej, konserwator wojewódzki przeprowadził w 1953 r. remont dworku, przy czym przywrócono, w niektórych szczegółach pierwotną post~ać obiektu, zreko:lstruowano brakujące szopy na podstawie inwentaryzacji B. Tretera oraz prze:J.iesiono z sąsiednigo Pod wilka zabytkową karczmę i zorganizowano w niej schronisko turystyczne. Postawiono ją w pobliżu dworku. Ponieważ dworek służący sołtysiej rodzinie nie jest, ze względu na swoje rozmiary, typowym okazem budownictwa orawskiego, zakupiono w 1956 r. w Jabłoce chłopską "chatę z wyżką" posiadającą na sosrębie komnaty datę 1764 r. Prace nad przeniesieniem jej na teren Parku są w toku. Dalszy plan prac konserwatorskich przewiduje przeniesienie budynków przemysłowych, które w nie dawnej przeszłości składały się na całośc gospodarstwa sołtysiego, jak: folusz, olejarnia, młyn i tartak. Administrację Parku powierzyło Ministerstwo Kultury i Sztuki Polskiemu Towarzystwu Turystyczno-Krajoznawczemu, które związało ruch turystyczny beskidzki z działal;lOścią oświatową Parku Etnograficznego. Park Etnograficzny Orawski jest zamierzeniem o znaczeniu ogólnopolskim. Czołowym eksponatem Parku jest dworek, wywodzący swoją architekturę z ściśle chłopskiej chaty orawskiej lecz różniący się od :liej dwukrotnie większymi rozmiarami. Najcenniejsze pomieszczenie dworku stanowi czarna izba, kurna, z nalepą, kotłem zawieszonym nad otwartym ogniskiem oraz wielkim piecem, bez przewodów komi:lOwych. Organizacja ekspozycji muzealnej w dworku l przyległymi szopami polegać będzie na pracy etapami, w miarę u?:y,skiwania kredytów na zakup �480 zbiorów. Podstawę finansową Muzeum stanowią dotacje Zarządu Głównego PTTK. Scenariusz ekspozycji przewiduje zorganizowa:lie w lewym skrzydle dworku wystawy wnętrza chłopskiej chaty orawskiej, typu skansenowskiego. Prawe skrzydło dworku przeznaczono na wystawę sztuki ludowej Orawy. Dotychczasowa działalność objęła zakupy zbiorów, przeprowadzone pod kątem wyposażenia lewego skrzydła dworku, realizację ekspozycji izby czarnej oraz częściowo białej i komór. Obszer:1e pomieszczenia budynków gospodarczych przeznaczone są na wystawę sprzętu gospodarczego oraz wystawę ciesiołki orawskiej. Liczba dotychczas zakupionych eksponatów wynosi 236 szt. Obowiązki admi:listratora i pracownika oświatowego pełni kierownik schroniska turystycznego. Organizacja Muzeum pozostaje w rękach członków Podhalańskiej Komisji Opieki :lad Zabytkami, stanowiącej Sekcję Oddziału PTTK w Zakopanem. Członkowie Komisji, w większości pracownicy Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem, prowadzą od września 1955 r., w ramach działalności społecz:1ej, zakup eksponatów w terenie i prace nad ekspozycją. Pomocą w akcji oświatowej będzie przewodnik-ulotka, przygotowany przez pracowników Muzeum Tatrzańskiego. W łączności z organizacją Muzeum w Zubrzycy Górnej pozostaje praca o charakterze naukowym, której celem jest etnograficzne opracowanie Orawy. Wanda i I, j Jostowa K R PROFESOR o N I K A DR BOŻENA STELMACHOWSKA Wspomnienie pośmiertne Nauka polska pO:1iosła bolesną stratę - w dniu 21 listopada 1956 r. zmarła w Toruniu dr Bożena Stelmachowska, profesor etnologii i etnografii Uniwersytetu M. Kopernika w Toruniu, kierownik Katedry i Zakładu Etnografii U.M.K. Profesor B. Stelmachowska urodziła się 5 grudnia 1889 r. we Wrześ:1i w Wielkopolsce. W pobliskim Poznaniu pobierała naukę w szkole średniej, i na tamtejszym Uniwersytecie odbywała wyższe studia w zakresie etnografii i etnologii oraz prehistorii pod kierunkiem wybitnych profesorów: Jana Sta:1isława BystroniaJ i Józefa Kostrzewskiego. Jedną z Jej pierwszych prac l._ zawodowych było kierowanie w latach 1933-1939 placówką muzeabą, Muzeum Miejskim w Poznaniu. W tym okresie odbyła szereg wyjazdów do zagranicznych muzeów celem pogłębienia przedmiotu. Były to kolejne wyjazdy do Berlina, Monachium, Wiednia, Paryża, Dijon, Florencji, Rzymu, Kolonii, Strassburga, Szczecina, Stuttgartu, Pragi, Wenecji, Ge:1ui i in. I 31 "Lud", t. XLIV. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/619f36935fabee3d4d0dfd8e3d111491.pdf 512870230d18838679a26bcae7d06035 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:188 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:163 Title A name given to the resource Muzea / LUD 1958/59 t.45 Description An account of the resource LUD 1958-59 t.45, s.410-426 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text z M 410 cenne, które powinny znaleźć się w przyszłej historii literatury polskiej. W niej miłuje autor pokazać, ze humorystyka literatury polskiej to nie tylko humorystyka literacka klas panujących, lecz w równym stopniu, l~żąca u podłoża polskiej humorystyki narodowej, oryginalna i wysoka artystycznie humorystyka ludowa, ccalala zaledwie w szczątkach zachowanych ułamków literatury ludowej. Aleksander Zyga E A • SPRAWOZDANIE MUZEUM Z DZIAŁALNOSCI ARCHEOLOGICZNEGO I DZIAŁU ETNOGRAFICZNEGO ETNOGRAFICZNEGO W ŁODZI Muzeum Etnograficzne w Łodzi powstało w .r. 1930 z istniejącego od r. 1911 Muzeum Nauki i Sztuki. Po II wojnie światowej wyodrębniły się dwa oddzielne muzea: Archeologiczne i Etnograficzne, mieszczące się w jednym gmachu przy Placu Wolności 14. W 19:56 r. oba muzea zostały połączone i utworzono Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne z działami: Archeologicznym, Etnograficznym i Numizmatycznym. Dyrekcja, personel administracyjny, techniczny i pomocniczy są wspólne, kierownictwo naukowe i personel naukowy cddzielne. Personel naukowy Działu Etnograficznego składa się z 11 os6b. Z b i o r y Działu Etnograficznego liczą 11.313 eksponatów, w tym obok eksponatów z zakresu etnografii polskiej znajduje się kilkadziesiąt eksponatów pozaeuropejskich. Najbogatszy z działów, dział stroju i tkanin, liczy 4567 eksponatów, cJział sztuki 4694 eksponaty, dział gospodarki 2052 eksponaty. EI,sponaty pochodzą z całego kraju, najlepiej jednak reprezentowany jest teren woj. łódzkiego. W zakupach planuje się przede wszystkim uzupełnienie zbiorów z Polski centralnej, a w związku z realizowaniem skansenu rozbudowany zostanie specj alnie dział przemysłu i przetwórstwa ludowego. W y s t a w a. Obecna wystawa została otwarta w lutym 1957 r. Scenariusz wystawy został tak pomyślany, żeby rozporządzając stosunkowo niedużą przestrzenią, wydobyć i pokazać to wszystko, co dla kultury ludowej jest najbardziej istotne, tj. zakres umiejętności i technik związanych z gospodarką, technik rękodzielniczych i artystycznych, proces przemian zachodzących na wsi od końca XIX w., oraz wpływ twórczości ludowej na twórczość ogólnonarodową. Wystawa mieści się w 8 salach i korytarzu (powierzchnia ogólna wyst.awy wynosi 385 m2). Chcąc powiązać wystawę etnograficzną z archeologiczną ze względu na to, że muzea tworzą obecnie jedną placówkę, poświęcono pierwszą salę na przedstawienie okresu feudalnego, wypełniając w ten sposób lukę między okresem badanym przez archeologię i etnografię. Materiał umieszczony w tej sali stanowią głównie ilustracje, które przedstawiają życie, pracę i dolę chłopa w tym okresie. Oprócz nich umieszczono tu również kilka eksponatów (pług koleśny, bronn laskowa, stępy) pochodzących wprawdzie z drugiej połowy XIX w., używar.ych jednak niewątpliwie już znacznie wcześniej. Sala druga ma na celu dać �412 syntetyczny obraz ludowej kultury tradycyjnej. Wysul:ię:e w :1.ie! zaga~cienia dotyczą kultury całego kraju, bez uwzględmema zrozmcowama regionalnego. Salę otwiera tablica z ukazem uwłaszczeniowy~. Pierwsza część sali poświęcona jest drugiej polo\vie XIX w., kIedy pozlOm kultury był jeszcze niski, a wieś \v dużym stopniu samo\vys.tarc.z~l~a. Pokazane są tu prymitywne narzędzia i sprzęty, wylwnane na)Częscle] przez samych gos~odarzy, craz proste zarówno w kolorach jak w. uszyciu części ubrania. W drugiej części sali pokazana jest wieś z pierwsze) polowy XX w. o wyz- 413 • I • ekspozycji w salach poświęconych regionom jest podobny. Duża fotografia umieszczona na pien'v"szym planie wprowadza w charakterystyczny kraj·· obraz, mapa zaś pokazuje położenie i wielkość, tabela użytkowania ziemi - stosunki gospodarcze, a fotografie i eksponaty zaznajamiają z budownictwem, sprzętami, narzędziami i sztuką. W sali opoczyńskiej dld bliższego zaznajomieni~ ze wsią pokazano fragment izby, w podhalańskiej I RyC'. 1. Narzędzia rolnicze. Fragment wystawy etnograficznej w Muzeum Archeologicznym i Etnograficznym w Łodzi. Fot. K. Wecel, 1959 szym poziomie kultu;ry, wyrażającym się w używaniu ulepszonych narzędzI i rozwiniętej sztuc~ (meble, strój, wycinanki). Szereg dużych fotografii zwraca tu rÓwnież uwagę na bogatą obrzędowość ludową. Zróżnicowanie regionalne naszego kraju pokazują trzy dalsze sale, poświęcone regionom: Opoczyńskiemu, Podhalu i Kurpiom. Opoczyńskie zostało wybrane jako region najbardziej charakterystyczny dla Polski centralnej, Podhale i Kurpie jako jedne z naj ciekawszych regionów Polski, różniące się jednocześnie bardzo wyrażnie zarówno charakterem jak typem gospodarki. Schemat Fragment Ryc. 2. Wnętrze izby wiejskiej w Opoczyńskiem. wystawy etnograficznej w Muzeum Archeologicznym ficznym \V ł~odzi. Fot. K. Wecel, 1959 Etnogra- zwrócono specjalną uwagę na pasterstwo, charakterystyczne dla regionów górskich, zaakcentowano pozatem dużą rolę sztuki podhalańskiej, zwłaszcza plastyki i sztuki taneczno-wokalnej. W sali kurpiowskiej podkreślone zostały dziedziny gospodarki związane z lasem: myślistwo, bartnictwa, wytapianie smoły oraz inne charakterystyczne dla Kurpiów zajęcia, j8k r~'bołówstwo, wytapianie rudy i bursztyniarstwo. Regiony te nie obrazują �415 414 pelr.cgo zróżnicowania regionalnego Polski, brak mIeJsca zmuszał jednak, do ograniczenia. Uzupełnienie obrazu kultury wsi dają dwie sale następne, pcświf,cone obróbce drzewa i garncarstwu, technikom należącym co najbardziej i~totnych dla wsi. Tkactwo pominięte zostało z tej racji, że fragmentarycznie pokazano je w innych salach. Ekspozycja poświęcona obróbce drzewa uwzgl€;dnia tokarstwo, stolarstwo, ciesielstwo, kołodziejstwo, bednarstwo, technikę dłubania, trepiarstwo, plecionkarstwo i zabawkarstwo. Fotegrafie zapoznają z technikami rzemiosł, a jako uzupełnienie umieszczone ~ą obok odpcwiednie narzędzia i wytwory. 'Wstęp do sali poświęconej garncarstwu stanowi gablota, w której umieszczono charakterystyczne dla poszczególnych okresów naczynia począwszy od neolitu GŻ do XVI w. naszr-j ery. Dalszy ciąg ekspozycji stanowią fo~(),;rafie i rys1mb, które zapoznają ze zmianami, jakie zaszly od czasu poj"1wienia się garncarshva do chwili obecnej w technice wykonywania i wypalania naczyil glinianych. Celem bezpośredniego unaocznienia pracy garnc'~.rza urządzono fragment pracowni garncarskiej z używanym współcześ:Jie kołem l:ezspOl1C'wym. Naczynia umieszczone w dalszych Gablotach zapo:mają z technikami zdobienia naczyń glinianych: gładze.niem, gJa7.tJrowaniem, malovvaniem i ryciem. Ostatnia sala pokazuje ludową twórczość artystyczną i jej wpływ na sztukę ogólnonarodową: poezję, muzykli i sztuki plastyczne oraz próby zastosowania wzorów ludowych we wzornictwie przemysłowym. Pokazano tu proces, jaki przechodzi motyw dekoracyjny od pisanki cio tkanin produkowanych w !ódzkich zakładach włókienniczych, wykorzystywanie wzorów dawnych desek drukarskich na wzory dla tkanin i motywów dekoracyjnych z ludowych czepców w kcro'lkach f?brycz~ych. W koryt;uzll, w d'Jżej 14-0 metrowej gablocie zostały pokazane stroje ludowe z różnych okolic, a w mniejszych gablotach drobniejs~e akcesoria stroju: czepce, gorsety, pasy, klamry, spinki, wstążki Itp. Wystawa została wykonana pod kierunkiem i zgodnie z koncepcją kiere,wnika Działu Etnograficznego, prof. dr K. Zawis~owicz-Adamskiej, <:hiorowym wysiłkiem całego ZE'Spo!u naukowego Dzic:łu Etnografii. Artystyczne oprncowanie wystawy \'vykonane zostało przez artystę plastyka, p. Roml~a]da J?ckowskicgo. P r a c e i 11 wen t a r y z a c y j n e. W r. 1953 przeprowadzone zestało zes ·'o1c\i, o s>ontn;m wsz:;stUch zbicrów. Ponieważ większoś-:: zbiorów posiać ała inwentaryzację dorywczą, więc w r. 1957 prz~'stąpiono do pelnej ir,wentaryzacji naukowej oraz do urza,dzenia magazynów. P r a c o w n i a f o t o g r a f i c z n a i r y s un k o w a. Dział Etnograficzr:y rosiada jednego fotografa i jednego rysownika. Wykonują oni zdjqcia i r:,-sunki zakupionych dla Muzeum eksponatów, oraz zdjęcia i rysunld w tErenie GO archiwl".m, do publikacji i na wystawę· A r c h i w u m. Archiwum wywiadów zawiera 609 pozycji (pozycję stanowi pełny wywiad u jednego informatora), archiwum fotografii liczy f1219 klisz (fotografie z terenu i fotografie eksponatów). Fotografie eksponatów umieszczane są na kartach eksponatów, fotografie z terenu na kartach terencw}Ch, dla których opracowuje się katalog dzialowy i katalog miejscowości. p r a c o w n i a k o n s e r wat o r ska. Pracownia konserwatorsl{a wspólna dla działów archeologicznego, etnograficznego i numizmatycznego prowadzona jest przez inżyniera chemika. Wykonuje ona konserwację zabytków drewnianych, metalowych i kOEserwację tkanin. Reparacje i drobne rekonstrukcje wylwnywane są w ramach Działu przez laboranta pod kierunkiem jednego z pracGwników naukowych, który specjalizuje się w tej dziedzinie. B i b l i o t e k a. Biblioteka Działu Etnografii liczy 3143 tomy i 137 czasopism. W wydawnictwach zwartych tylko część stanowią prace ściśle etnograficzne. Od r. 1957 DziCJ.łEtnografii prowadzi wymianę wydawnictw, dzięki czemu otrzymuje szereg czasopism z placówek etnograficznych zagranicznych. P r a c e t e r e n o 'N e prowadzone przez Dział Etnografii są dwojakiego rodzaju: 1. Badania penetracyjne typu inwentaryzacyjnego i 2. badania ~tacjonarne. Oba rodzaje badań zaplanowane są na szereg lat i obejmują tHen. całego wojEwództwa lódzkiego z włączeniem powiatu oPoczY!'Jskiego i terenów granicznych. Bada~ia penetracyjne prowadzone od r. 1955 mają na celu rejestrowanie fakt6w kdturowych charakterystycznych dla danego terenu w dziedzinie kultury materialnej, duchowej i społecznej. Do chwiii obecnej przebadano 78 wsi w pow. łaskim, sieradzkim, wieluńskim, łęczyckim, tureckim, kaliskim, radornszczańskim, częstochowskim oraz na pograniczu Wielkopolski i Sląska Opolskiego. Zebrany materiał dotyczy budowniciwa, rzemiosł, rolnictwa, stroju i obrzędowości, poza tym zanotowano niektóre fakty językowe, związane z wyżej wymienionymi problemami i z grupami etnograficznymi. występującymi na badanym terenie. Material ten pozwoli wytyczyć zasięgi kulturowe, poza tym stanowi on podstawę Cia opracowania poszczególnych zagadnień. Drugą formę badań stanowią badania stacjonarne, zmierzające do opracowania regionów etnograficznych ze wzgh;:du na ich odrębność kulturową. Badania te prowadzone są systematycz:lie w różnych częściach województwa w wybranych wsiach ,'.'edb.l.:; jednolitego planu, obejmującego podstawowe zagadnienia, dotyczące kultury ludowej (gospodarka, budownictwo, strój, rzemiosła, obrzf;dy, wierzenia i zwyczaje) z uwzględnieniem zagadnień specjalnych w zależności od warunków lokalnych (rybołówstwo, garncarstwo, flis itp.). Specjaln'1 uwagę zwraca się na stopień samowystarczalności wsi dawnej i dzisiejszej. Badania stacjonarne w latach 1955-1956 prowadzone były w po,,:.: rawsko-n:azowieckim (wieś JasieiJ), sieradzkim (wieś Klonowa) i wieluńskim (wieś Załęcze). W 19S9 r. planowane są baclania w wybranej wsi w pow. radomszczańskim. W r. 1958 podjęto wspólnie z Zakładem Etno- �grafii U.L. pracę na temat: "Odpust i ja~mark ~v ~tud.ziannie", mającą na celu przebadanie zasięgów i roli kontaktow z mn:! zw!ązanY~h. . Oprócz zespołowych prac, do jakich należą zarowno badama stacJonarne jak penetracyjne, prowadzone były z ramienia Muzeum prace mdyw!- , Fragment Ryc. 3. Warsztat garncarski. wystawy etnograficznej w Muzeum Archeologicznym graficznym w Łodzi. Fot. K. Wecel, 1959 Etno- dualne, z\'iiązare z zainteresowaniami foszczególn~'ch rracownil(ów. :\Igr Dekowski przeprowadzał badania nad strojem w pow. sieradzkim, piotrkowskim i wieluńskim, mgr Lech badania dotyczące ludowych urządzel:l przemysłowych na terenie woj. łódzkiego, mgr Lechowa i mgr l\Iikołajczykn'i'ia badania nad tkactwem chałupniczym w Dłutowie, mgr )iIi~ińsk" nad rybołówstwem na Pilicy. p li b l i Ie a c je. Od r. 1957 Dział Et.nograficzny Muzeum wydaje rocznik: Seria Etncgraficzna Prac i Materiałów i\<luzeum Archeologicznego i EhH'graficzneg·o. Do chwili obecnej ukazały siG dwa tomy. Zawierają OIP opracowlmia z badar! stacjcnarnych i z badał1 indywidualnych, prowHdz':'·· nych na terenie woj. łódzkiego. Wspólnie z Wydziałem Kultury P.\V.R.l\. wydano dW8. katalogi wystaw: "Sztuka ludowa woj. łódzkiego - I:.ód~. 10.57"' j "Sztuka LUGowa woj. łódzkiego - Warszawa, 1958". Praccwnicy Działu Etnograficznego drukują poza tym swoje prace w Łódzkich Studiach Etnograficznych oraz w publikacjach wydawanych przez P.T.L. i I.H.K.;Vr. P.A.N. P r 8. C c p o p u l a r y z a c y j l' c. Prace popularyzacyjne sc! pY'C',':?-:i;:::rn:_' 'wspólnie z Wydziałem Kultury P.vV.R.N., Polskim Towarzystwem Ludoznawczym, Szkolnym "v'ojewódzkim Ośrodkiem KrCljoznawczo- Tur::styczn::m, Zakładem Etnografii U.Ł. i Wytwórnią Filmów Oświatowych. \V~półprace1 ta pozwala na podejmowanie akcji, wymagających \Vjq:'.sz~-ch £',\11duszy, jc;Kimi L\.J2.c •.'m nie dysponuje. V/klad l\Iuzeum polega na o::)raCO\\'8.niu danego zagadnienia cd strony naukowej, organizacj2~ i finan:~c": ..... :ar'1eE1 Z:::ljrr:u;;e :::(1 zajntEr0~GV,:a~a inst..vtucj~ł, Do ~)r2.C ~!o)u1;::ryzacyjnych oprócz al,cji odczyto\vej wpro\vadzone zostały formy lWW'. mające na celu szkolenie nauczycieli i pracowników kulturalno OŚ'A·h;to·· '}:.~.-ch; Opi·2kę ~ad 1.\vórcami ludo\vymi oraz pO.moc przy opraco\vyw~;\1:1iu filmów etnograficznych. Prace szkoleniowe dla szkół zawodowych, ~t'.l· dium ped<:gogicznego i liceum pedagogicznego prowadzone były w latc~ch 1956-57 wspólnie z sekcją geografii Wojewódzkiego Ośrodka Szkolenia Kadr Oświatowych m. Łodzi. Miały one na celu zapoznanie z problematy}q etnograficzną i możliwościami wykorzystania materiału etllografic?nego na lekcjach geografii. W r. 1958 zapoczątkowano współpracę ze Szkolny;"):! Wojewódzkim Ośrodldcm Krajoznawczo-Turystycznym, zmierzającą (:0 nacania odpowiedniego kierunku Szkolnym Kołom Krajoznawczo-Turyslyc:>:nym przy liceach pedagogicznych. W lecie 195& r. urządzono dla młodzieży ostatnich k12~; licealnych fod kierunkiem jednego z pracowników nauko .. wych lVluzeum. mgr ,T. Lecha, dwa ówutygodnio'.\"e obozy liczące po ;10 uczestników, jeden w dolinie Bzury, drugi w powiecie limanowskim. P'.<:eJ wyruszeniem na obczy uczestnicy zaznajomili się z podstawowymi z,-1gadnieniarni kultur." lucim.\-ej i bvestionariuszern. wedfug którego miały byr; prowadZ01,e bada:1ia. Zebrany materialobejmuje 469 stron zeszytowych wywiadó\v, l2:! n'sunki i 54 fotografie. Uczestnicy obozów natrafili p)"Z~'27 "Lud", t. XLV �418 419 tem na cenne zabytki, które Muzeum zakupiło do swoich zbiorów. W 1959 r. projektowane są trzy tego rodzaju obozy wędrowne. W r. 1957 został zorganizowany w Muzeum łącznie z Wydziałem Kultury P.W.R.N. kurs dla pracowników Wydziałów Kultury P.R.N. woj. łódzkiego. Oprócz wykładów i dyskusji objął on: zwiedzanie muzeum łódzkiego i łowickiego, zaznajomienie z zabytkami kultury w terenie i z warsztatami pracy t'"vórców ludowych. W ramach opieki nad twórcami ludowymi urządzono wspólnie 7. wydziałem Kultury P.W.R.N. kilka konkursów i wystaw: w r. 1957 konkurs na artystyczne i ludowe wyroby pamiątkarskie, obejmujący teren całego wojE.wództwa i konkurs sztuki ludowej w pow. wieluńskim. W r. 1958 zorganizowany został pokaz i instruktaż wycinanek łowickich w szkol ach pcw. łowickiego, który miał na celu zapoznanie młodzieży szkolnej z tradycyjną wycinanką tego terenu. Najważniejszym osiągnięciem omawianej współpracy było zorganizowanie w r. 1957 wystawy sztuki ludowej woj. łódzkiego dla woj. kieleckiego, a w r. 1958 Wystawy sztuki ludowej woj. łódzkiego dla woj. warszawskiego. Dla obu tych wystaw zostały wspólnie opracowane scenariusze i katalogi. W wyniku współpracy z Wytwórnią Filmów Oświatowych i Kroniką Filmową zostały wykonane cztery filmy krótkometrażowe: "Turo!l", "Z żywym kurkiem po dyngusie" ,.Tkactwo chałupnicze w Dłutowie" i "Jarmark i odpust w Studziannie". Dział Etnograficzny Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego ma duże trudności związane ze zbyt szczupłym lokalem, co odbija się bardzo niekorzystnie na pracowniach i magazynach. Trudności te będą w przyszłości usunięte dzięki budcwie nowego skrzydła, która rozpoczęła się. .iuż v.' drugiej połowie 1959 roku. Maria Mis!ńska EKSPOZYCJA ZABYTKOW SZTUKI LUDOWEJ W MUZEUM W KWIDZYNIE POWISLA Stosunkcvio dobrze Zl1ana jest sztuka ludowa lE.wobrzeżnego Pomorza Gdańskiego, szczególnie kaszubska, natomiast o kulturze i sztuce ludowej prawobrzeżnych regionów województwa gdańskiego dotychczas pisał jedyde ks. dr Władysław Łęg a w swojej cennej pracy pt. ,.Ziemia Malborska" wydanej przez wielce zasłużony Instytut Bałtycki w 1933 r. Przedwojenn~ muzea niemieckie w Elblągu, Malborku i Kwidzynie miały wśród swoich zbiorów pewną niewielką ilość eksponatów sztuki ludowej, niestety zaginęły one prawie doszczętnie w czasie ostatniej wojny, w jej końccwej fazie. Najwięcej zabytków ocalało spośród zbiorów byłego "Heimatmuseum" w Kwidzyniu, którego kustosz vValdemar Heym b~ł wnr,w:Jzie archeologiem, jednak zgromadził także pokaźny zbiór cennych zabytków etnograficznych z powiatu kwićzyńskiego, sztumskiego, malborskiego a nawet elbląskiego. W 1956 r. autor niniejszej notatki stworzył dział etnograficzne: Muzeum w Kwidzynie, urządzając jego wystawy według wskazówek prof. Bożeny Stelmachowskiej z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Muzeum mieści się w zamku dawnej kapituły biskupstwa pomezańskiego i przylega do pięknej zabytkowej katedry 1. W najpiękniejszych pomieszczeniach zamku kwidzyńskiego urządziłem wystawę sztuki ludowej. U wejścia do działu etnograficznego zostały wystawione serwety z szarego płótna, zdobione białym haftem w motywach opartych na wzorach haftu kwidzyńsko-sztumskiego, malborskiego i elbląskiego, zachowanych w materiałach archiwalnych muzeum, pochodzących z okresu międzywojennego, sprzed pierwszej wojny światowej a nawet z XIX w. Serwety te jak również komplet wielkich serwet dla Powiatowego Domu Kultury w Kwidzynie wykonała ludcwa hafciarka J. Izdebska spod Elbla,ga. Inicjatorem rróby zastoscw,mia !1"rtywów dawnego białego haftu ludowego Powiśla i ziemi elbląskiej jest Wojewódzki Dom Twórczości Ludowej w Gdańsku. W pierwszej, mniejszej sali wystawy sztuki ludowej znalazły się dwie gabloty ze starymi drewnianymi formami do pierników, pochodzącymi? XTX w. z Kwidzynia, Gardeji, Ryjewa i innych małych osiedli miejskich Powiśla 2. Najwyższym kunsztem snycerskim odznacza się forma pawia, prządki, pary pod drzewem życia i inn. Ludowego przypuszczalnie pochodzenia sa prymitywną techniką wykonane formy z emblematami sakralnymi czy tei postacie, naiwnie umieszcz·:me ),ad bl~mkami zamczy:,ka o trzech vJi0źach i bramie okratowanej. Na pionowym szlaku szarego płótna umieszczono naj ciekawsze przykłady ludowego p l e c i o n k a l' s t waz korzeni. Bliźsze zapoznanie się z zabytkami nie"prawiap.ego dawl'o na Powiśl'.) nleckn!:.a.rs',wa wskazuje na wyraźne i bliskie analogie do plecionkarstwa kaszubskiego, które we wsi Wdzydze przetrwało do dziś i w wyrobach pamiątkarskich plecionkarki Knutowej i jej zespołu we Wdzydzach. Trzeba podkreślić, źe plecionkarstwo takie było charakterystyczne dla kultury ludowej dawnych Prusów. Zresztą w układzie nawarstwień kulturowych zespołów etnicznych dolnej Wisly i Nogatu obok odwiecznego szlaku Wisły, zaznacza się drugi, krzyźu'jący się szlak powiązań kulturowych, biegnący równolegle do wybrzeźa morskiego. l Warto podkreślić, że wśród administratorów tego swoistego państwa biskupiego (pierwsi biskupi tytułowali się Jan T, Jan II itd. a miasto Kwidzyn w swym herbie zachowało insygnia biskupie) był po wojnie trzynastoletniej Polak Wincenty Kiełbasa. Po spustoszeniach wO.iennych ludność polska, której obecność stwierdzają żródia historyczne jeszcze przed przybyciem krzyżaków, została zasilona nową falą osadnictwa chłopskłego i szlachecl'iego. 'Najpiękniejsze z tych form zostały sfotografowane przez fotografika Zbiorów Wawelskich p. Kolowcę· Warto nadmienić, że zdjęcia eksponatów sztuki ludowej muzeum kwidzyńskiego został:,' wykonane na zlecenie Polskich Wydawnictw Muzycznych dla wykorzystania do oprawy graficznej zamierzonych wydań pieśni ludow:,'ch. �421 420 Xast:pn:\ plal"za ścienna jest poświęcona c er", m i :,::ludowej Powiśla. \\' nowoczesnej gablocie znajdują się dzbany i dwojaki a na pionowym szlaku przykłady łudowych, malowanych kafli piecov;ych. Najpełniejsz," W}TClZ Clr\y<mu osiągają kafle zdobione motywami floryst}'cznymi, szcz'.~gólnie kwiatow, lecz bardzo interesujące są także kafle, zdobione postaciami ptaków i zwierząt albo scenami z życia codziennego ludu PowELl. Kobieta wiejska z wiadrami wody na nosidłach używanych na Powiśle; w tej samej postaci co i na pozostalym obszarze Pomorza Gdaliskiegr;, chłop, prowadzący knura, są to sceny utrwalone .na kaflach, nawiązuj:y:ych niewątpliwie do warmijskiej sztuki ludowej. Przyoknie umieszczono gabłotę zawierającą bogato zdobione form." e'o masła, różnych l;:sztaHć:w, oraz narzędzia dwustronne do gładzenia i \\ic;iskania do formy i rowkowania spodniej powierzchni bryły masła. Z opisanej małej sali zwiedzający wchodzi do okazałej, sklepionej sali zamkowej, całkowici',' poświęcon?j :',' t u c 1,1 d o \'/ '::'j Powiśla. środc'Jc zajmują naj piękniejsze z zachowanych malowanych skrzyń, zdobionych przeważnie moty\vami roślinnymi na ciemniejszym, przeważnie ni bieskim tłe; j(c:ioa ze skr;::;:\ je:,l zdooion", scenami fantast\ c:mymi na tle pejza:~u egzot} cznego, co prz}'pcmina dzieła śląskiego malarza samouka Ociepk.i. Na pierwszej ścianie przy' wejściu są zawieszone na pionowych szlakac"l płóciennych stare drewniane. bez części metalowych, misternie rzeżbione klocki-stemple do drukowania tkanin prymitywnym sposobem. Na naszyth ziemiach technika ta już dawno zamarła, natomiast wśród Łużyczan, mieszkających w Niemieckiej Republice Demokratycznej w okolicach niegdyś Budziszyna przetrwała i jest stosowana przy wyrobie ich pięknyc\l słowiańskich strojów ludowych 3, Pomiędzy szlakami ze stemplami do druku tkanin zostala umieszczona malowana szafa ludowa o rrostym \Vvtworn}'m kształcie, malowana w kolorze ciemnoniebieskim i zdobiona czerwonymi motywami roślinnymi. Przy następnej ścianie są ekspOllOWan(; s k l' Z Y n i e l u d o \v e. zdobione polichromią; na wszysl kich skrzyniach znajdują się okazale dzbany pochodzące z warsztatu garncarskiego kwidzyńskiego centmika Abrahama, Ceramika ludowa już od dawna Z~marła na Powiślu, była niegdyś jedną z najpełniej wykorzystywanych form artystycznych wypowiadania się ludu Powiśla i przypuszczalnie byla całkowicie, albo przynajmniej w przeważającej części pochodzenia rodzimego, Male warsztaty garncarskie zdobiące swoje wyroby w XIX w. były rozsiane na całym Powiślu a w muzeum kwidzyńskim art}'styczne wyroby ludowe znajdują się nietylko w dziale etnograficznym, lecz także w innej wielkiej sali, poświęconej wyłącznie ceramice obejmującej takż powiat ~ \V dawnym Gin1nazjl.lm Polskim Vol l\:\vidzyni u \v latach 1937-1939 uczyla si~ razem z młodzieżą polską I(rupa młodzieży łużyckiej: co tydzień oczywiści" konspiracyjnie przyjeżdiaH wykładowcy historii i kt1ltur~: !użyckie,i, którzy swe prelekcje \\"~'głaszali po łużycKu. elbłąski ze słvnnym Toll':l"nickiem włącznie, Na ścianie dłuższej, znajdu.je si~ uszeregowany wybór bogatej kolekcji drewnianych, ozdobnie wyrzynaL) ch i zdooionych deseczek do zatKnięcia na kołowrotku. P l' z ę ś l i c e st1nowią jeszcze jedno ogniwo, wiążące kulturę ludową Powiśla z kult.uq \v-srmijską; 1=0dobna choć nieco odmienna w wyrazie kolekcja przęślic Ul2jduje się w TvIuzeum w Olsztynie '. Na następnej z kolei ścianie sali sztuki ludowej, na pionowych szlakach plóciennych są za\Vie~zone klocki cio druku tkanin, które oprócz rzezanego w drewnie ornamentu mają także uzupełniające części metalowe. W części środkowej tej ściany znajduje się drewniana kapliczka w kolorze ciemnoniebieskim, zdobiona z obu stron rzeżbionym i malowanym ornamentem kwiatowym. W kapliczc" zachował ~ię rzeźbiony w drewnie przez nieznanego rzeźbiarza ludoweg') Chrystus Ui;rzyżowany i Madonny. Są także ocalałe stare rzeźby pochodzące :~ wiejskich kościolćw Powiśla, H?r.iert \Vilczewski Z POBYTU W :'>11] Z S:UM FUER VOELKERK UNDE W LIPSKU ",iuzeum fuel' Voelkerkunde należy do muzeów posiadających dawną dobrą tradycję, Częśc!owo zniszczone podczas wojny szybko dźwiga się z ruin, wyknując ogrcmną żywotność, zarówno jeżeli chodzi o pozyskiwanie nowych zbiorów, jak i organizację licznych wystaw oraz pracę naukową· Kilka tygodni spędzonych we wzorowo po~tawionym muzeum przynio'10 mi wiele korzyści. Poza głównym celem mojej podróży, jakim było zebranie dokumentacji naukcwej dla zbiorów egzotycznych w Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie, zaznajomiłam się z wewnętrzną pracą dziaiową, a więc ze sposobami pozyskiwania zabytków, ich katalo~;owaniem i inwentaryzacją. Na tym miejscu pragnę podać garść uzyskanych hlteresujących informacji. "V i\luzeum tym cała korespondencja dotycząca zakupu zabytku spiętq jest razem i znajduje się w osobnej teczce, Po zakupieniu przedmiot ;,ostaje wpisany do księgi wpływów, a w chwili skatalogowania otrzymuje numer w rubryce "uwagi", Katalogowanie prowadzi się w Lipsku na bi\~żąco: Przecimiot jest również natychmiast trwałe znakowany lakierem lub tuszem na metryczce, Istnieją Gwa rodzaje kntalogów: katalog księgowy, odpowiadając}' n,1szej ksi,:di_e inwentarzowej i katalog kartkowy. Katalog ksi('gowy posiad<i dość duży format, mocną, płócienną oprawę i bywa przechowywany ze w7g1ędu :1a swą ogromną w8rtość w zamkniętej pancernej szafie. Obiekt:; .o \\'ój przęślicach pewnego powiśla fragmentu i Warmii szttlki ogłosił' ludowej", J, Grabowski .. Problem),'" 1952 artykuł I', 1(70) pl. str. .. 2:..cie 3D. i roz- �422 I wpisywane są do niego według wpływu z zachowaniem podziału na częSCJ geograficzne. Katalog ten posiada następujące rubryki: numer porządkowy, ilość (pod jednym numerem może być wpisanych kilka przedmiotów), rodzaj przedmiotu, pcchodzenie, rodzaj wpływu (nazwisko lub instytucja). sposób pozyskania, numer katalogu głównego (znak literowy i numer). uwa~. . Katalog kartkowy posiada charakter geograficzny, np. katalog Oceanii dzieli się na cztery części zasadnicze: Australię, Melanezję, Mikronezję i Polinezję. Każda część posiada więc katalog od numeru I do N ... z odpowiednim znakiem literowym (Me dla Melanezji, Mi dla Mikronezji). W tym obrębie istnieje dalszy podział na poszczególne wyspy. W obrębie wysp karty układa się chronologicznie, np. wyspa Yap 1907-1937 r. Karta katalogowa posiada następujące rubryki: 1) numer katalogu głównego, 2) rok i numer porządkowy księgi wpływów, 3) numer oryginalny (w wypadku zakupu dużego, oznakowanego zbioru), 4) opis przedmiotu, 5) lud, 6) miejscowość, 7) miejsce przechowania, 8) przez kogo zebrany, 9) od kogo otrzy~any, 10) sposób pozyskania (kupno, dar). Karty umieszczone są w specJalnych pudełkach, a w środku ujęte między dwa grube kartony. Na zewnętrznej stronie pudełka wypisane są numery katalogu oraz dat~. Opisy na kartach katalogowych są krótkie i zwięzłe, np. "Misa drewniana o kształcie łódkowatym. Na ciemnobrunatn:ej powierzchni wycięte stylizowane motywy zwierząt, pomalowane na kolor biały i czerwony. Na krawędzi eliptyczne rysunki". Lub: "Maska z płaskiego kawałka drewna, pomalowana na kolor czarny, czerwony i biały. Oczy z muszli, powieki z niebieskiego szkła. Twarz ujęta w frędzle z Włókien traw". Długi, dokładny opis sporządza się w wypadku opracowania naukowego. czy też publikacji danego zabytku. Po drugiej niezapisanej stronie karty przykleja się wówczas opis maszynowy z załączeniem wykazu literatury i ma~eriału porównawczego. Brak opisu wynagradza umieszczony na każd~j karCie dokładny rysunek zabytku lub fotografia. Lipskie Muz'2um Etnograficzne posiada zaczątek katalogu rzeczowc"'o w ujęciu geograficznym. Poniżej podaję wzór karty katalogowej: 1) num";,r katalogu, 2) rodzaj przedmiotu, 3) pochodzenie, 4) oznaczenie przez zbieracza, 5) oznaczenie przez muzeum, 6) miejsce przechowania. StosowanY ~am. syste~ jest niesłychanie przejrzysty i gwarantuje doskonały porządek l oI'lentacJę w zbiorach. Krótkie opisy katalogowe, przy jednoczesnym zał~cze~iu.dokładnej ilustracji, zawierają wystarczające informacje dla' przedSięWZięCIa wstępnych prac przy organizacji wystawy czy bliższym opracowaniu określonej kolekcji. Ze względu na organizujące się w Muzeum Kultury i Sztuki a I' c h iw u m f o t o g I' a f i c z n e poświęciłam nieco czasu na przejrzenie się temu zagadnieniu w Muzeum Etnograficznym. Archiwum fotograficzne po-o 423 siada swoją ksiE;gę wpływów, a poza tym trzy rodzaje l<atalogów: katalog bieżący ułożony geograficznie, katalog negatywów i katalog fotografii!. Muzeum posiada w tej chwili jedną w y s t a w ę s t a ł ą, poświęconą kulturze ludów Oceanii otwartą w 1954 r., a w przygotowaniu wystawę kultury ludów Azji. Dyrektor Muzeum dr Damm udostępnił mi scenariusz tej wystawy i sposób przygotowania ekspozycji. Wystawa podzielona jest na pięć części: Australię, Melanezję, Mikronezję, Polinezję i Indonezję, eksponując kulturę ludów zamieszkujących te tereny we wszystkich jej aspektach (od narzędzi pracy do przedmiotów kultu). W pierwszej sali w niskiej gablocie umieszczona jest mapa Ocean li wykonana w pięciu kolorach. Każdy kolor pokrywa się zasięgiem ekspo,nowanych kultur. Wnętrza szaf odpowiadające kolorem miejscom zakreśionym na mapie, np. dla Australii zielonym, dla Polinezji niebieskim. Stosowana jest zasada ekspozycji przedmiotu w jego funkcji, a więc opaSki czołowej na głowie, naramiennika na ręce. Części te wykonane są z gipsu i pomalowane na taki sam kolor, co wnętrza szaf. Bardzo pomysłowe je3t umieszczenie na wystawie dużego globusa, na którym czerwonym sznurem otoczone są granice Oceanii. Obecnie przeprowadza się montaż wystawy kultury ludów Azji, przy zachowaniu zasady ekspozycji grup kulturowych w ujęciu ogólnym. Np. w sali poświęconej Chinom znajdują się następujące działy: odzież i strój. sprzęty domowe, zawody tj. rzemiosło, przedmioty kultu, teatr i muzyka. Stosuje się następujący sprzęt wystawowy: postumenty, gabloty i szafy. Są one wąskie, trzydrzwiowe, zamykane hermetycznie, zbudowane z wąskich ram metalowych i z dużych tafli szklanych. Stoją we wnękach ścian, bądź swobodnie na sali. Szafy stojące we wnękach posiadają tylną ścianę ruchomą, co pozwala na dowolne regulowanie głębokości. Możność operowania przestrzenią jest szczególnie ważna w wypadku ekspozycji kostiumów lub przedmiotów w rodzaju np. sieci rybackich. Szafy stojące na sali otwierają się z obu stron, pozwalając na swobodny dostęp do eksponatów. Wewnątrz szaf znajdują się metalowe ramki, służące do podtrzymywania szklanych półek. Światło umieszczone jest we wnętrzu szafy i pada z góry. W Muzeum tym dąży się do wprowadzenia w szafach również oświetlenla dolnego i bocznego i stosowania go w zależności od rodzaju eksponowanych przedmiotów. Przy ekspozycji nie używa się ani drewna, ani drutu. Zabytki zawiesza się na nitkach nylonowych, bądż stawia na szklanych postumentach. Przy Wzór karty katalogu negatywów; I) numer bieżący, 2) format, 3) treść, 4) lud : miejscowość, 5) akt i numer oryginalny (w wypadku zakupu dużej kolekcji), 6) źródło, 7) notowany jako a) fotografia, b) negatyw, C) klisza, 8) uwagi. Wzór karty katalogu fotografii; I) numer bieżący, 2) rok i numer wpływu, 3) numer oryginalny, 4) treść przedstawienia, lud, miejscowość. 5) źródło wpływu, 6) uwagi. �424 ekspcn-cji !,to,;uje się manekiny lub gliniane figury w ujęc.\U kindyczi::;m. /. uwzglĘdnieniem typu antropologicznego. Z gipsu wykonuje siG proste. i przejrzyste m ap y oznaczone tylko ko;:.turem, nazwą geograficzną, a w szczególnych wypadkach małymi, eharakter\'st:,czny'mi r:::;unecz)'.:ami. symbolizl'jącymi np. rodzaje gospodarki. Duże zdjęcia i powir:;bzenia stosuje się nader rzadko. Ponad to nigdzie nie włdziałam zdjęć ujętych w passe-partout. Po raz pierwszy natomiast zetknęłam się z podświetlonymi pozytywami, wiszącymi lub leżąc.,.-m! plasko w gablocie (pozytywy ujęte są w ramkę drewnianą i prz:vkryh> na wierzchu taflą szkła). Mllszę przyznać że ten sposób powiązania zdjęć z eksponatami jest nadzwyczaj dyskretny i estetyczny. Ekspozycję wystawy oceniam bardzo pozytywnie. Eksponaty dobrane są umiejętnie, nie widzi się przeładowania, ani wielokrotnego powtarzania tego samego tematu. Osobiście mam tylko dwa zastrzeżeni8. odnośnie koloru szaf (w Lipsku stosowano biały i czarny, podczas gdy naj naturalniej wygląda w muzeum kolor szary), oraz odnośnie stoscwania w ekspozycJi glinianych figur. O ile mi wiadomo problem figur glinianych jest obecnie żywo dyskutowany i ma wielu przeciwników wśród muzeologów niemieckich. Poz<J wystawami stałymi Muzeum Lipskie organizuje często w y~ t a w y c z a s c we rdwiĘcone pewnym w)'odrębnicnym zagadnieniom. W 1955 r. czynna była wystawa narzędzi rolniczych służących do uprawy ziemi. Przewodnik po tej wystawie został opracowany przez ell' Damma i opublikcwany w XIV tomie "Jahrbuch des lVluzeums fUGr Voelkerkunde zu Leipzig". Magazyny aczkolwiek pod względem przestrzennym przedstawiają się bardzo okazale, nie są jeszcze całkowicie urządzone ze względu na brak odpowiedniego sprzętu. Większość eksponatów znajduje się w skrzyniach. Są one w miarę potrzeby rozpakowywane i sortowane. Przewidziane jest li rządzenie pięciu magazy'1ów, stosownie do zbiorów z pięciu części świata. Według zamierzeń magazyny mają się dzielić na magazyny pokazowe i przeznaczone do studiów o zwężonym zakresie. \V uporządkowanym magaz.'·nie działu Oceanii zachowany jest podział geograficzno-rzeczowy. Duże pr7edmioty znajdują się w szafach, drobne - w tekturowych pudełkach. Brol1 powiązana w male pęczki stoi w drewnianych kojcach. Na tapy i maty nk~ ma osobnych sprzętów, ale według uzyskanych informacji, Muzeum m~l zamiar trzymać je zrolowane na drążkach. Przedmioty' nowopozysi{ane \;mieszcza się w pustych magazY'n<Jch na prowizorycznY'ch regal2ch. :Yluzeum posiada doskonale zaopatrzoną specjalisty'czną b i c l i o t e k: ę-. pr<Jcownię kon~erwator::ką i graficzną. Staraniem D)'rekcji w:;dC1w<1DV .~est co roku Jahl'buch des Museums fuel' Vcelkerkunde zu Leip'li~ II' któr\m poza omówieniem rocznej działalności, publikowane są art:'kul:;. 425 Zun~\v.-:() .\\~lip::)}'~~rnl\llL::eJrn Etnogr:Jfi·:.:znym jak. i \v innych JaC:l" zwiedziłam, uderzyły mnie nadzwyczajny porza,dek matyczność w układzie zbiorów. a na ""y·~tmvach - jasność i ność eksponow<Jnych zagadnierl. Dla mnie osobiście tego rodz8ju Ok2.zaJa sif, w pracy zawodowEj niezwykle pomocna ze względu w naszym muzealnictvvie własnego systemu opracowania i zbiorów egzotycznych. Krystyna '. m:1L~ach: i syst.;przystf,ppraktyka na brak ekspozycji CZeTi,lCv:skn � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e357abb0380e1bbc5822bb5427e96915.pdf 969ad0e761045143180de067e2d24bcf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:218 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:191 Title A name given to the resource Muzea / LUD 1961 t.47 Description An account of the resource LUD 1961 t.47, s.596-604 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 597 u M WIELKOPOLSKA WYSTAWA z SZTUKA E A z postacią Chrystusa Frasobliwego z Ołoboku pow . Ostrów , wykona ny przez .. . Pawła . Brylmsklego w 1840 r. Krzyż przydrożny z Drobnicza , pow . L eszno z k onca XVIII w., kapliczka słupowa z Grabonoga, pow. Gostyń także wYk~nana w. końcu XVIII w. i największy pomnik kulttowy na wystawie, krzyz FrancIszka Nowaka z Sobiałkowa pow. Rawicz z 1855 r. Krzyż LUDOWA W MUZEUM NARODOWYM W POZNANIU, CZERWIEC--LlPIEC 1961 Mało znana sztuka ludowa Wielkopolski u schyłku swego istnienia, niemal w ostatniej chwili istniejących możliwości rejestrowania jej przejawów doczekała się w ostatnich latach opracowania i publikacji o charakterze inwentaryzacyjnym i naukowym, w bieżącym zaś roku zorganizowania pięknej wystawy, która jest podsumowaniem dotychczasowych badań i wyników. Przynosi ona też nowe treści, które uwidoczniają się w licznych eksponatach. Te odkrywcze elementy w wielkim stopniu poszerzają zakres naszej wiedzy i dobrze podkreślają specyfikę i monumentalność wielkopolskiej sztuki ludowej, które to cechy szczególnie uwidoczniają się w okazałej rzeźbie słupowej i malarstwie feretronowym. Najwyższe osiągnięcia tego działu sztuki ludowej przypadają na drugą połowę XVIII w. i pierwszą połowę XIX w. Z tej też racji wystawa i ilustrujące ją okazy mają wybitnie wyraz historyczny, związany z tematyką religijną i formami pracy opartej na technikach dziś już w zasadzie nie stosowanych, a stano\viących rzadko zainteresowanie nielicznych jednostek (ceramika, haft, tkactwo). Z całości jednak eksponatów po bliższym zapoznaniu się z nimi i analizie biją treści społeczne będące wyrazem twardej chłopskiej rzeczywistości. Wystawa zorganizowana w wielkim hallu Muzeum Narodowego już na pierwszy rzut oka zachwyca widza i w godny sposób reprezentuje kulturę chłopską Wielkopolski. Kilkumetrowe rzeźby słupowe i rozłożona u stóp ich ceramika, niezwykłe eksponaty przywołują przed oczy odległe czasy słowiańskie, kiedy stawiano na rozstajach dróg, w gontynach słupowe posągi Światowida, a do ziemi składano zwłoki w postaci popiołów w urnach, obstawionych liczną ceramiką z potrawami. Te czasy kultu Światowida, w wersji chrześcijańskiej, i nawiązanie do dawnych form pochówkowych w całości wystawy wybijają się na plan pierwszy i swą archaicznością wywołują nastrój powagi. Eksponaty łączą elementy artystyczne niedalekiej przeszłości z odległymi czasami. Zniszczone częściowo zębem czasu rzeźby po odrestaurowaniu postawiono na spokojnych, zielonych postumentach. Spośród szeregu innych. swoimi rozmiarami, jak i formalnymi rozwiązaniami wyróżniają się: słup Fragment wystawy. Fot. Maćkowiak. �598 z Drobnicza jest ciekawym przykładem podporządkowania szczegółów rzeźby surowcowi, w tym wypadku dwom graniastosłupom drewna. W belce poprzecznej krzyża, nieznany rzeźbiarz z okolic Leszna, wyrzeźbił głowę i ręce Chrystusa. Brak proporcji w wielkości głowy do pozostałych części ciała, jak i oryginalny zestaw bloków zaskakuje widza i ilustruje dobrze trudności i umiejętności chłopskiego świątkarza, który pragnąc w naj prostszy sposób osiągnąć zamierzony efekt ze względu na ograniczone wymiary bloków surowca, uzyskał go tylko w części. Pisząc o rzeźbach słupowych i krzyżach przydrożnych nie można po_ minąć też faktu, że w XIX w. w wielu wypadkach były one stawiane z okazji uwłaszczenia chłopów, należy więc je traktować nie tylko jako obiekty i dokumenty kultowe ale pomniki zrzucenia niewoli poddaństwa, narodzin chłopskiej świadomości klasowej, na co słusznie zwraca uwagę Stanislaw B ł a s z c z y k w swym artykule "Zwierciadło życia wsi". Również zaznaczenia godnym jest zjawisko, że przydrożne pomniki kultowe w okresie zaboru w Wielkopolsce stanowiły publiczne obiekty manifestacji polskiej narodowości, podobnie jak ubiór chłopski. Z kilku eksponatów przedstawiających Chrystusa Frasobliwego, obok klasycznych dzieł ludowych reprezentujących w pełni w swych rozwiązaniach inność kultury ludowej w całym zestawie cech formalnych, pokazano również okaz, który w całokształcie ujęcia odróżnia się od typowych przedstawień plastycznych tego rodzaju. Jest nim Chrystus Frasobliwy z nieokreślonej bliżej miejscowości w Wielkopolsce. Szeroki kształt twarzy, wysuwające się silnie kości policzkowe, obręczowato założony zawój na biodrach i rękach oraz frontalny układ głowy ze spojrzeniem przed siebie nadają postaci wyraz świeckości i przedstawiają raczej pogodnego zwycięzcę. Dobre wkomponowanie postaci w klocek drewna i odmienność rozwiązania treści literackiej mówią o nieprzeciętnym rzeźbiarzu pracującym zdala od ośrodków kultury, i nie mającym żadnych wzorów i przykładów. Pełnym ludowych form jest też Chrystus Frasobliwy posiadający resztki polichromii, spośród którego okrągłych ramion i pIec wysuwa się silnie do przodu głowa z oczami pełnymi wyrazu bólu. Podobnych okazów jest więcej. Na tle tych rzeżb brakiem cech ludowych wyróżnia się piękna rzeźba Chrystusa Frasobliwego siedzącego na fotelu posiadającym oparcie o wyraźnych kształtach wyrabianych w starożytności. Sko!TIponowanie całej postaci, umiarkowane pochylenie głowy, smutny a dostojny wyraz twarzy, pełen logiki kompozycyjnej układ rąk, odmienny ubiór w postaci długiej tuniki jak i śmiałe, z rozmachem wykonane cięcia drewna wskazują, że autorem tej rzeźby nie jest wiejski świątkarz, lecz twórca o wielkiej wiedzy fachowej i dyscyplinie wewnętrznej. Śmiało możemy powiedzieć, że rzeźba jest dziełem rzeźbiarza profesjonalnego i to z niezbyt odległych czasów. - Nie zawsze ludowe treści wykonują ludowi twórcy. Współczesnym przykładem moźe 599 być art. rzeżbiarz Czesław Woźniak, który jest autorem krzyża przydrożnego w Poznaniu postawionego przy uJ. Dąbrowskiego na Jeżycach (jak i rzeźbiarskich ozdób mebli o tematyce ludowej znajdujących się w Belwederze w Warszawie). 'Vystawienie wspomnianego Chrystusa Frasobli\vego wśród ludowych rzeźb jest pomyłką. Na wystawie widzimy przykłady rzeżby polichromowanej. Najlepszym tego rodzaju okazem jest rzeżba przedstawiająca św. Annę Samo trzecią w wykonaniu P. Brylińskiego z około 1850 r. Pochodzi ona z Masanowa pow. Ostrów. Zwarta kompozycja, delikatna kolorystyka przedstawiają i na tym okazie nieprzeciętne zdolności Brylińskiego, który niewątpliwie należy do największych świątkarzy w Wielkopolsce. Również godną uwagi wśród eksponatów o treści religijnej jest postać Chrystusa ukrzyżowanego z Obry Nowej pow. Krotoszyn. Rzeźba ta wyrazem twarzy, rytmem zaznaczonych żeber oraz opaską biodrową ułożoną w drobne motywy i zagięcia, stawia ten egzemplarz w odrębnej kategorii rozważań plastycznych. Rzeżba o tematyce świeckiej reprezentowana jest tylko w kilku okazach, wykonanych przez współczesnych twórców, na których dziełach widać już kontakty z szerokim światem. Rzeźbami tymi to "Proletariusz" Marka Fijałkowskiego z Rogoźna oraz "Pałuczanka" i "Topielica" Marii Prillowej z Kcyni. Te kilkucentymetrowej wielkości rzeźby, mimo odmienności materiału (drewno, glina) i tematyki posiadają wspólną cechę, wielką dynamikę oraz szereg trafnych uproszczeń konstrukcyjnych i akcentów szczegółów, które mówią o świadomości kształtowania bryły. Skromna ilość eksponatów o tematyce świeckiej wydaje się zrozumiała, poni,"waż w Wielkopolsce już od wielu lat treści ludowe w poważnej mierze zanikły albo weszły do "kultury ogólnonarodowej a z nimi i tematyka świecka, która reprezentuje postępowy nurt współczesnej rzeźby chłopskiej. Ogólem na wystawie reprezentuje rzeźbę 55 eksponatów. 27 eksponatów reprezentuje malarstwo ludowe. Wśród wystawionych okazów wybija się wielkich rozmiarów feretron, obrazy malowane na płótnie, na szkle, drzewie i blasze. Obrazy te są w przybliźonych formatach 40X50, 60, 70. Ilustrują zestaw rozwiązań kolorystycznych od jaskrawych: zielono-czerwonych (cynobrowych) poprzez kolory pastelowe, różowe, seledynowe, niebieskie do ciemnych, czarnobrązowych przypominających historyczne dzieła klasyków. Wymienione zestawy kolorystyczne, linearne opracowania i wykończenia ilustrują rozwój i stopniowy zanik typowych form tradycyjnego malarstwa ludowego w Wielkopolsce. W ostatnim okresie było ono wypierane przez reprodukcje dzieł klasyków renesansu i ich naśladownictwa o treści kultowej. Gwałtownie zaczęło ono zanikać w drugiej połowie XIX w., nieco wcześniej niż w innych regionach kraju a to ze względu na silniejsze kontakty Wielkiego Księstwa Poznańskiego z cen- �600 trami tego przemysłu leżącymi na zachodzie. Pokazanie więc pięknych dzieł ochwe.Śników skulskich, począwszy od okazałego feretronu po wątpliwej już wartości obraz bamberski Chrystusa ukrzyżowanego z dominującą pozłotą, daje możliwie pełny przykład rozwoju malowidła ludowego w XIX i na początku XX wieku. Niezwykłym dziełem . udowego malarstwa jest feretron z Kłodawy, pow. Koło. Celowym więc jest podanie kilku szczegółów o nim. Na feretronie jest przedstawiona Matka Boska Karmiąca. "Ochweśnik" umieścił ją pod baldachimem, którego lewa część, w większym stopniu widoczna, jest granatowa a druga połowa cynobrowa. Matka Boska ma głowę owiniętą w ludową pstruchE; o typowym zestawie barw stosowanych w Wielkopolsce, rąbek szat stanowi tkanina z motywami winogron. Delikatna kolorystyka twarzy, wdzięk kompozycji ma wiele czaru i każe wysoko ocenić ludowego artystę. Malarstwo świeckie ilustrują dwa obrazy przedstawiające chłopską rodzinę wielkopolską z połowy XIX w. i jedna praca współczesnego autora. Obrazy przedstawiające rodzinę chłopską są rozwinięciem barwnym rysunku K. K i e l i s i ń s k i e g o z okresu jego pobytu na zamku w Kórniku w połowie XIX w. Kielisiński znany z wielokrotnych reprodukcji dawnych i współczesnych, w pracy nawiązał nie do fragmentu obrazu Knora, jak to sugeruje Stanisław Błaszczyk, lecz do starszego pierwowzoru jakim jest kmieć wielkopolski z żoną umieszczony w pracy K. W. Wójcickiego według litografii Bułakowskiego z 1826 r. Zupełnie odmienny charakter reprezentuje dwupłaszczyznowo potraktowany miotlarz Hieronima Karpińskiego z Damasławka, pow. Wągrowiec, który ekspresją ruchu i mimiką twarzy przypomina sudecko-niemieckie rozwiązania plastyczne. Szkoda, że organizatorzy wystawy nie pokazali więcej jego prac. Jak widzimy w malarstwie ludowym również przeważa tematyka n~ligijna związana z cierpieniem i wołaniem chłopa o łaskawość nieba w ciężkim trudzie dnia powszedniego w okresie pańszczyzny. Omówione dwa działy: rzeźba i malarstwo wypełniają cały hall wystawy wraz z ścianą wschodnią i zachodnią. Gabloty zaś ustawione wzdłuż ściany południowej i północnej przeznaczono głównie na ekspozycje haftu i tkanin. W nich umieszczono wszystkie te okazy, które w pełni reprezentują najwyższe wartości tych dziedzin sztuki. Ilościowy umiar eksponatów, estetyczny ich układ, kontrastujące przyjemne tło w wybitny sposób podnoszą wartość wizualną pokazanych dzieł sztuki i zapraszają widza do bliższego obejrzenia. Okazy białego haftu na przemian z tkaninami o przewadze kolorów czerwonego, granatowego i zielonego w przyjemnym dla oka rytmie wypełniają płaszczyzny szklanych gablot. Wśród cennych okazów złotolitych czepków zobaczyć można liczne egzemplarze haftu białego na tiulu z powiatu sulechowskiego, międzyrzeckiego, szamotuiskiego i z prawie nieznanych nikomu okolic Wrześni i Kalisza. Zwrócenie uwagi na tereny mniej znane ogółowi jest dodatkową wartością 601 wystawy i piękną zasługą organizatorów, którzy napewno wiele wysiłku musieli włożyć by możliwie równomiernie pokazać wszystkie podregiony Wielkopolski. Ten staranny dobór widać też w wystawionych tkaninach: płachtach, pstruchach, kołderkach, derach, wśród których nie zabrakło tkanin z tak mało znanych powiatów jak wolsztyńskiego i leszczyńskiego. Wystawienie pięknego okazu zapaski naramiennej z powiatu leszczyńskiego jest nie tylko dokumentem pięknego tkactwa tych okolic, ale także przypomina te czasy, głównie w XIX wieku, kiedy właśnie ta część ubioru była zasadniczym znamieniem w odzieży odróżniającym kobiety polskie od Niemek; kiedy to strojem ludowym podkreślano swoją przynależność narodową i manifestowano swój patriotyzm. Przypomnienie tej narodowo-pedagogicznej roli odzieży naszych matek i babek jest jak najbardziej na czasie. Niewiele osób z młodszego pokolenia wie, że i takimi "drobiazgami" można i trzeba było walczyć o zachowanie swojej narodowości w okresie rozbiorów. czyń niu inne regu Ujemną stroną wystawy wielkopolskiej, to brak nazwiska wykonawi lat wykonania eksponatów. Przykrym zjawiskiem jest że w Poznałaskawsze spojrzenia padają na rzeżbę, malarstwo i grafikę, niż na działy sztuki ludov-·ej. Przecież nie trzeba udawadniać, że w szeokazach haftu i tkactwa niekiedy lepiej się uwidacznia zmysł art y- Ceramika wielkopolska. Fot. lVIaćkowiak. �602 styczny chłopek niż w pozostałych dziedzinach sztuki. Dlaczego więc podobnie jak Brylińskich, Nowaków, Majchrzaków, Dudków, Twardowskich, Fijałkowskich, Prillowych nie mamy znać wybitnych naszych hafciarek i tkaczek? Szczycimy się ich pracami. Ciekawi więc jesteśmy jak się nazywają, kiedy swoje prace wykonały. Przecież w tej dziedzinie już badania zapoczątkowano, ścieżki są wydeptane. Można więc teraz już łatwiej podjęte prace kontynuować, wyniki popularyzować. Najlepszą okazją do popularyzacji są wystawy. Sądzimy, że na przyszłej wystawie tych uchybień nie będzie. Dobrze byłoby w przyszłości zwrócić większą uwagę na czystość eksponatów reprezentujących biały haft. Ostatni dział wystawy to ceramika. Reprezentuje ją 81 okazów, które w większości pokazane są na środku hallu, na niskim podium. Obok misek, donic, mlostków, garnków o tradycyjnych kształtach widzimy tam również dwojaki i trojaki typowe naczynia z okresu pańszczyźnianego, w których noszono w pole posiłki. Jedyny egzemplarz trojaka z datą 1918 roku jest ostatnią formą rozwojową naczyń glinianych służących do noszenia posiłków poza dom. Pokazanie siwaków w Poznaniu jest swego rodzaju rewelacją i jeszcze jednym dowodem potwierdzającym istnienienie na terenie całego kraju niektórych form wspólnych, które ze względu na nierównomierny rozwój poszczególnych krain i różne kontakty z większymi centrami w jednych ośrodkach prędzej zanikły a w innych później. Wśród okazów ceramiki swego rodzaju unikatem jest kafel kościański z XV w. z wyobrażeniem sceny z bajki o gąskach i lisie. Ciekawymi teź eksponatami są postacie modlących się Zydów wykonane z gliny przez Józefa Pierczyńskiego w latach 1918-1937. Są one wystawione w postaci przerywników w gablotach pomiędzy okazami haftów i tkanin. Pewnym brakiem w całym przeglądzie dzieł sztuki jest pominięcie rzeżby i zdobnictwa tak bogato i oryginalnie uwidaczniającego się w in_ strumentach ludowych. Ciekawe główki dud. kozłów oraz dymki proszą się o pokazanie i zainteresowanie nimi społeczeństwa, nie mówiąc juz o wielkiej mierze podniesienia atrakcyjności wystawy przez pokazywanie tych stosunkowo rzadko spotykanych instrumentów. Ogółem oceniając całą wystawę trzeba stwierdzić, mimo jej drobnych uchybień, że robi ona bardzo korzystne wrażenie, jest imprezą udaną i nowymi eksponatami zdobytymi w terenie budzi podziw nawet u dobrze zorientowanego w możliwościach ekspozycyjnych etnografa. Szkoda, że Dyrekcja Muzeum nie wydała katalogu wystawy. który przecież nie jest tylko przewodnikiem ułatwiającym obejrzenie, ale trwałym śladem kwitującym istnienie wystawy i pokazującym wysiłek ludzi. Brak fotografii poszczególnych eksponatów i ich zespołów jest też uchybieniem. Ustcrki te są tym nieprzyjemniejsze, że wystawa jest pierwszą po 1945 r. ()O3 Trzeba zaznaczyć, że Wystawa Wielkopolskiej Sztuki Ludowej została zorganizowana przez Dział Etnografic;;ny Muzeum Narodowego w Poznaniu w ramach Wielkopolskiego Festiwalu Kultury. Scenariusz opracował mgr Stanisław B ł a s z c z y k, oprawę plastyczną przygotował Józef Skoracki. Pokazane eksponaty w przeważającej większości są własnością Muzeum Narodowego w Poznaniu. Szereg z nich wypoźyczono z innych muzeów. kościołów itp. Ogólem na wystawie pokazano 240 eksponatów. Wystawa po zamknięciu jej w Poznaniu została przewieziona do Koszalina i Lublina. Adam MUZEUM W LAHORE Gtapa (PAKISTAN) Muzeum w Lahore jest największym, naj starszym i naj bogatszym muzeum w Pakistanie. Dzięki też temu z natury rzeczy uprzywilejowanemu stanowisku, spełnia rolę placówki macierzystej i prawie nadrzędnej w stosunku do innych muzeów Pakistanu. Może też tylko ono jedyne przypomina niektóre stare muzea europejskie. Muzeum w Lahore jest instytucją poważną wiekiem. Zbiory zaczęto gromadzić w roku 1864 'w ramach pokazu zabytków sztuki na Indyjskiej Wystawie Przemysłowej w Lahore. W roku 1890 muzeum otrzymuje statut, a książę Walii, Albert Wiktor kładzie kamień węgielny pod obecny gmach, zaś w roku 1894 do nowego budynku zostają wprowadzone zbiory. Duży, z czerwonej cegły, gmach Muzeum w Lahore wzniesiony jest w eklektycznym stylu indyjskim. Stanowi jednak doskonałe pendant do podobnego stylowo gmachu Punjab University, mieszczącego się wprost J'.IIuzeum, po przeciwnej stronie Mali Road. Liczne miri (altanki), wnęki i wykusze, kolumienki i koronkowe ozdoby czynią gmach okazalszym, lecz nie zawsze urodziwszym. Wnętrze posiada 22 sale. Sal wystawowych 8, (na wystawy stałe), 2 sale wystaw czasowych, 2 duże hale, 6 sal magazynowych, w 4 salkach mieszczą się biura muzealne i zbiory biblioteczne (biblioteka muzealna liczy 5000 woluminów). Odpowiednio do wielkości Muzeum i zbiorów liczny jest personel, składający się z 33 osób. Niestety obsadę naukową stanowią tylko dyrektor dr Malik Shamsuddin i asystent Nisal Husain. Na pozostałą resztę skład;ją się: 5 urzędników, 18 wspaniale umundurowanych woźnych, dozorujących bezpieczeństwa zbiorów i 8 osób "służby" - zamiataczy. Zbiory Muzeum w LallOre można podzielić na kilka działów: l) rzeżby kultury Gandhara, 2) Zbiory zabytków Kultury Doliny Indusu (Harappa i Mohenjo-Daro), 3) Kolekcja rzeźb indyjskich (Hindu, bramanistyczne), 4) Galeria tybetańska i centralno-azjatycka, 5) Kolekcja obrazów szkół Hindu z epoki Mogołów, 6) Tkaniny (dywany, kilimy, tkaniny ludowe, stroje), 7) Rzemiosło artystyczne (tu między innymi znajduje się bogata �H04 kolekcja ceramiki z ;\~ultanu), 8) Zbiór broni i miscellaneów. Jako zbiory osobno wydzielone i nie pokazywane w ekspozycji stałej wyróżnić należy dwa działy: l) Numizmatyczny (zawierający bardzo bogatą kolekcję monet grecko-orientalnych, indyjskich, perskich, partyjskich, kufickich a także nowszych z terenu Indii), 2) Kolekcje wydzielone (np. niewielki zbiór grafiki). Jako zupełnie osobny dział występuje biblioteka muzealna, zawierająca bogatą fachową literaturę. Jak widać z powyższego zestawienia Muzeum w Lahore jest typowym muzeum wielodziałowym. Ta wielodziałowość zaznacza się nie tylko \V zbiorach ale też i w ekspozycji. Starano się tutaj powydzielać poszczególne działy, choć ze względu na wielkość sal, rozdzielenie okazało się niemożliwym, tak, że np. rzemiosło jest eksponowane w pomieszaniu z przedmiotami z innych działów. Ciekawie jest przedstawione życie, stany, zajęcia a nawet pozy modlitewne (muzułmańskie) w bogatej kolekcji figurek gipsowych (malowanych). Brak tu natomiast materiałów ilustrujących kulturę materialną kraju, o ile ona nie jest w jakikolwiek sposób powiązana ze sztuką. Brak np. prostej formy topora, lecz oglądnąć można bogaty zbiór toporów pięknie zdobionych. K o R WSPOMNIENIE N I O ETNOGRAFIE POMORSKIM WŁADYSŁA WIE ŁĘDZE. K A KS. DOKTORZE Brak tu często dokładniejszych metryk przedmiotów, co zresztą trafia się również w wielu starych muzeach europejskich. Wiele zbiorów pochodzi bowiem z darów i prywatnych kolekcji, w których zbieraczom zależało na samym oryginalnym eksponacie, a nie interesowała ich proweniencja przedmiotów. Na eksponatach jednak, jeżeli nie miejscowość, to przynajmniej teren pochodzenia jest określony. Muzeum w Lahore rozporządza swym dawnym zestawem sprzętu pomocnicznego, ma duże ozdobne gabloty, olbrzymie szafy i oszklone stojaki. Trzeba przyznać, że całość aż promieniuje wiktoriańską monumentalnością i czcigodnością. Pełno tu codziennie zwiedzających, młodzieży, studentów i ludzi z miasta i ze wsi (muzeum jest zamknięte tylko w piątek). Podziwiają głównie zbiór dawnej broni i kolekcję miniatur z czasu Mogołów. Galeria jest otwarta codziennie od 10-17. Muzeum w Lahore posiada też swoje fachowe wydawnictwo "Museums Journal of Pakistan". Krzysztof WoLski Ks. dr Władysław Łęg a. Portret Wiastimil Hofman 1960 r. wyk. W Sopocie, dnia 2 sierpnia 1960 roku, zakończył swój żywot, ceniony archeolog, historyk kultury i etnograf pomorski ks. dr WładYSłaWo Jan L ę g a. Zmarły był synem ziemi pomorskiej, urodzonym 4 cze~wca 1~89 r. w Miranach, pow. sztumski (Dolne Powiśle), jako syn naUCZYCle~a,plelęgnującego \vespół z małżonką swoją tradycje narodowe. polskle. Szkołę _.- � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9f5a88310df0019eb303d050a5174158.pdf 4f211f48957b3d36309b5d1102b68e22 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:287 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:256 Title A name given to the resource Muzea / LUD 1964-65 t.50 Description An account of the resource LUD 1964-65 t.50, s.701-744 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text u M z E A MARIA ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA ETHNOGRAPHIC L INTRODUCTION MUSEUM COLLECTIONS AND GENERAL CHARACTERISTICS IN POLAND OF MUSEUMS The aim of the present article*) is to give an introduction to ethnographic museum directing in Poland as well as to give a general characteristic of the museums. The paper contains a short summary of information on the ethnographic museums existing, nowadays, in Poland, and on ethnographic sections in various multisectional museums, in small collections found in various museums of a regional type and finally in museums situated in the open. Ethographic museum collections in Poland suffered an enormous disaster during the Second World War. The Central Ethnographic Museum in Warsaw had been burnt, many coLlections were carried off, stolen, plundered or destroyed. After the war an action has been taken to resume the museum directing, to protect the extant collections, and to organize field research work the main purpose of the latter being gathering and protection of relics the state of which is in danger. In the area of the reconquered northern and weste,rn provinces a further development of museums already existing and creation of new ones has been carried out. The period between 1946 and 1963 marked an intensive development of the museum directing in Poland especially in the line of interior organization of the museums and of the spreading of their activity. Poland possesses in Warsaw the biggest Museum of Folk Culture and Art organised after the war and having the character of a central museum - a continuation of the pre-war Ethnographic Museum. Warsaw State Ethnological. Museum and the Museum of Folk Culture and Art in Poznań (a department of the National Museum in Poznań) are directly sugordinate to the Ministry of Culture and Art in Warsaw . • This article has been written on the initiative of the polish Ethnographic society in concordance with the Direction of the Museums and Relic Protection, Ministry of Culture and Art on the basis of questionnaires, ample correspondence and personal 'field interviews carried out and closed at the end of 1963. - �702 703 The total number of independent ethnographic museums in Poland amounts to 3 (in Warsaw, Cracow and Toruń). There is an Archaeologic and Ethnographic Museum (in Łódź). The Museum in Łowicz is a Department of the National Museum in Warsaw. The Ethnographic seum in Wrocław . Museum in Wrocław is a Section of the Silesian 1\1u- .There ~re 10 ethnographic sections of District Museums in province capItals ,(BIałystok, Bytom, Gdańsk, Kielce, Koszalin, Lublin, Olsztyn, Opole, Rzeszow, Szczecin, Zielona Góra). The number of regional museums possessing ethnographic collections and being subordinate to National Councils or to social institutions is 90. The t~tal amount of ethnographic museums, ethnographic departments a~d sectIOns as well as social posts having ethnographic collections together wIth mu.seums in the open amounted in Poland at the beginning of 1964 to 110 wIth a total number of 177.196 relic exhibits*) 1. MUSEUMS (EXCEPT MUSEUMS other Social institutions. Dissipated ethnographic collections are also found in various art-and artistic handicraft sections of National Museums a,nd Regional Museums, as well as in other ones, e. g. in museums of Techniq'ue and Textile Industry, in Museum of Musical Instruments in Poznań, in mining museums, in catholic diocesan museums and in private hands. IN THE OPEN). Te following collections have in this country an all-Poland range: Warsaw State. Ethnological Museum the Ethnographic Museum in Cravow, the ArcheologlC and Ethnographic Museum in Łódź as well as the Ethnographic M~zeum (Department of the National Museum) in Poznań. The Ethnograp.hlc Museum in Toruń has a northern-Polish range and, in the domain of fIshery a nation-wide range. T~e s~rvice. areas of the remaining museums embrace major or minor regIOns mhablted by particular ethnic groups. E~r?pean non·Polish collecions with a considerable material of Slav exhlglts are found in the Warsaw State Ethnological Museum and in the Ethnographic Museum in Cracow. Extra European collections are in the follorwing museums: the Museum of Fol~ Culture and Art in Warsaw and in Poznań, the Ethnographic Museum m Cracow, the Regional Museum in Pabianice (province of Łódź) and the Museum of Western Pomerania in Szczecin; the Museum in Bochnia (prov~nce of Cracow) has besides a collection of artistic handicraft. There IS also a small number of ethnographic collections in care cf lyce~ms, schools and various institutions such as the Polish Society for TourIsm, Central Office of Folk Industry and Folk Art Houses of Culture and • the total number of ethnographic relic exhibits in Poland amounted in 1955 to 112.000 (See Bibliography: M. Znamicrowska Priifferowa. Museums and ethnograpric 'l~ctlOns In Poland), whereas in 1958 their total was 115.000 (See BibliographY: ~•. Gładysz. The sCIentIfIc actlvlty of the museums after the war). . 2. MUSEUMS LOCATED IN THE OPEN There are at the present time in Poland 13 museums of the skansen type, located in the open. Apart from that, a fair number of such museums is in the stage of organization and of premilinary preparatory work. They arise not only on the initiative of ethnographic museum centres but also at the suggestion and the aid of Keepers of Monuments in Province Capitals. In the town of Sanok, province of Rzeszów, there is a Museum of Folk Architecture exclusively devoted to this problem. A fairly big space is occupied by sets of buildings arranged for the exposition in the Museum in Nowogród, District of Łomźa, province of Białystok, in the museum of Olsztynek, District of Ostróda, province of Olsztyn and in the Museum of Zubrzyca Górna, District of Nowy Targ, province of Cracow. There are in Poland besides museums located in the open, in form of several buildings, farms or huts provided with authentic furniture originating from the same farm or purcn'ased in the nearest vicinity. With the category of sui generis museums in the open are also ranked regional museums, the so called Creative Dwelling Chambers inhabited by their owners and in which art and artistic handicraft is demonstrated, e. g. the Kurpian Creative Dwelling Chamber in Tatary near Kadzidło, District of Ostrołęka, province of Białystok in which the visitors are shown the manufacturing of cutouts and decoration of interiors, or the Beskid Creative Dwelling Chamber in Istebna, District of Cieszyn, province of Katowice, where folk musical instruments are exhibited, as well as the Łowicz Creative Dwelling Chamber in Złaków Borowy, District of ł,owicz, province of Łódź, where manufacturing of paper cutouts is demonstrated and also making of paper flowers, straw spiders and ornamented Easter eggs, together with the strewing of sand samples, etc. Active places: Province museums organized Province Province of Gdańsk: of Katowice: Province of Kielce: of Białystok: in the open are, in Poland, 1. Nowogród. District ings). 2. Wdzydze, District 3. Istebna, District of Chamber). 4. Bieliny, District of in the following of Łomża (a set of 7 buildof Kościerzyna (two huts) . Cieszyn (the Beskid Creative Kielce (one hut) �704 705 Province of Koszalin: Province of Kraków: Province Province of Kraków: of Kraków: Province Province of Łódź: of Łódź: Province Province of Olsztyn: of Rzeszów: Province of Warszawa: 5. Kluki, District of Słupsk (the Slovinian farm, a set of 5 buildings and household effects). 6. Kraków-\"'ola Justowska (small church, inn, actual presbitery and granary under the ca!.'e of the parochial office). 7. Zakopane, (a hut called "Tea"). 8. Zubrzyca Górna, District of Nowy Targ (set of 12 buildings and household effects). 9. Łowicz, (set of 3 buildings). 10. Złaków Borowy (The Łowicz Creative Chamber), 11. Olsztynek (set of 13 buildings). 12. Sanok-Olchowce (Museum of Folk ArchItecture, set of 13 buildings). 13. Tatary, District of Ostrolęka (Kurpian Creative Dwelling). .. -----.~"' ~ Map 1. Museums of the Skansen Type. Furthermore, many museums in the open are in the organization stage, other museums of this kind are being planned. In some areas it has be~n decided to keep intact whole parts of hamlets as a sort of folk architecture reservation (e. g. village of Kościeliska District of Nowy Targ, Province of Kraków). In addition to that a great quantity of relic wooden churches, campaniles and huts in the country are under the protection of province monuments Keepers. Some churches still serve as places of religious worship. There also exists in Poland social monuments preservation provided for by law; either a natural person or a legal person, or else a collective of persons, as well as an institution may be the warden. This law does much to further the interest in folk-culture relics of the society at large. II. AIMS, PROBLEMS AND ACTIVITY OF MUSEUMS. Museums and ethnographic sections in Poland are centres of scientific research work and serve for social instructive purposes. They carry into effect their aims and accomplish their plans by means of field research and stationary investigations, the result of which is the gathering of collections, their documentation and scientific or scientific and popular publications in form of major or minor monographs, articles, inventories, catalogues, pamphlets, bulletins, communiques, etc. The Parliament Act of 15 February 1962 concerning the safeguarding of achievements of culture, particularly museums, not onIy provides a legal basis for the preservation of monuments. By asserting both the scientific Cind social value of monuments of culture, as well as by stressing the responsibility of State and society to preserve them, the Act just mentioned impels our society to hold them in due respect. The Act purports that, besides their didactic-educational activity, museums conduct scientific investigation, bring out the results of their research, and may rightly strive for recognition as institutions for scientific research. The general tendency of the Polish museum directing is to link the activity of museums with the life of the people, with the medium of a respective region and with its social aud cultural requirements, to engage the museums in a struggle for progress and to let them expand humanitarian ideas both on a national and world scale. In connection with this, the museums try to expand the range of their activities, they gather comparative material and aim to establish closer contacts and collaboration with other countries. The slogan launched by the Board of Museums and Protection of Monuments, Ministry of Culture and Art, voiced in this way: "Museums are universities of culture" demands adequate efforts. 45 �706 707 Map. 2 Museums and Ethnographic Collection.> in Poland. �709 708 The within ritual of the creist; craft. policy of the museums and of the ethnographic sections is to embrace, the limits of their possibilities, the whole of the folk material, spiand social culture, the stress being laid on the question of protection folk culture relics and of taking good care of the contemporary folk special importance is attached to the preservation of artistic handi- The question of linking the traditions of folk culture and handicraft with modern life is also given consideration. The social and instructive activity comprizes an organization of permanent and temporary exhibitions as well as ambulant ones for the circulation in the country and in foreign lands. The purpose of those exhibitions is either to characterize the culture and art of a particular region or to illustrate some chosen problems. At the same time the aim of the museums is to stress by means of such expositions the development processes and the dynamics of social and cultural changes seen against a historical background. Side by side with their own expositions the museums demonstrate circulated expositions from other cities of Poland and from abroad. When speaking of exposition one must emphasize the contribution of creative work carried out by coworkers practising plastic arts and photography. To the instructive activity of the museums belong numerous lectures and talks with demonstrations delivered in one's own museum, in other cities and in the country, matinees and evening shows specially devoted to youth and children, consultations and various kinds of courses, questionnaires, press, radio and television communiques, ethnographic accounts, demonstration of own films, competitions, etc. The ethnographic museums serve as a kind of laboratories for the university chairs. In the museum halls and especially in the demonstration stores lectures, seminars, classes and museum practice training are being held for students of university, schools, teachers, instruktors, specialists and for special chosen groups of youth, etc. In connection with the above mentioned considerations some museums are setting up archives on a more or less planned basis: they gather manuscript material concerning material culture, oral folklore, music and dance folklore as well as iconographic collections. The Ethnographic Museum in Toruń has, for example, a section devoted to researches in· the domain of folk dance as well as to the the training in the making of notation by mear.s of the kinetographic method (this museum has also a Dance Group giving, among others, performances and intending in the future to make a demonstration in the scheduled Ethnographic Park of a skansen type. A Song and Dance Group attached to the Ethnographic Park of Orawa exists also in Zubrzyca Górna). Independent ethnographic museums have their own conservation laboratories, whereas ethnographic sections are attended by a common laboratory of the respective museum. Small regional museums usually benefit by the help of other museums in a casual way. The maintenance of the ethnographic collections still suffering from considerable shortcomings, efforts are being made to remove them. The Museum ethnographic section libraries fall short of foreign museum literature. The museums have also iconographic collections but not all of the ethnographic sections are provided with their own photographic laboratories. The ethnographic museums and the ethnographic sections collaborate in the field of science with the university ethnography chairs in Cracow, Lublin, Łódź, Poznań, Toruń, Warsaw and Wrocław, with the centres of the Institute for Material Culture History of the Polish Academy of Sciences, with the Chair of Architecture and Village Planning in Gdańsk, with the Chair of Polish Architecture History, with the Chair of Architecture and Village Planning and the Chair of Country Architecture in Cracow, with the Chair of Architecture and Village Planning in Warsaw, with the Chair of Country Architecture in Wrocław, with the Plastic Arts, Architecture and Decorative Arts Research Institution in Cracow and with the Folklore Music Research Institution of the State Institute of Art, with the Province Offices for the Maintenance of Ancient Monuments, with the Polish Ethnographic Society and with other scientific societies. In the domain of social instructive works the Museums collaborate with the Culture Departments of the Province, District, Town and Community National Councils, with the School Inspector-General Offices, with the Polish Ethnographic Society with the Polish Teachers Association with the Polish Radio with the Polish Society for Tourism, with Musical Societies and with other institutions. III. SURVEY OF MUSEUMS AND ETHNOGRAPHIC SECTIONS The survey system of the ethnographic museums, ethnographic sections and other centres having museum collections is as follows: 1. The information on museums is classed according to administrative units- Provinces, the total number of these being 17; they embrace all Poland. 2. The provinces are scheduled in alphabetic order. The first number in a Province is always given to the biggest Central, District or autonomic museum' the next museums are listed in the alphabetic order of towns. Museu~s in the open are given at the end of the survey of the respective Province, exception being such museums which are located close to the basic museum building. They are quoted together with the basic museum. �711 710 In the survey text of the various museums in the column of Museums in the open there are mentioned all kinds of monumental buildings or sets of buildings which are destined to be transferred into Ethnographic Parks of a skansen type or to be left in place as an inception of future museums of this sort. Museums in the open which are in an organization stage have been also quoted. But as they are not yet active and officially opened they were not included in the total number of such museums. Attention must be given to the fact that various museums having ethno~ graphic collections are in stage of organization, of transferring their collections to other centres and of trying to augment considerably their collections, thus there is a possibility that some inexactitudes may occur in the quoting of their exhibits; it even may happen that some museum centre just springing up or even already existing will be involuntarily omitted in the register and on the map. The quantity of exhibits mentioned in the register concerns only ethnographic collections actual up to the end of 1964 . • • and 1 scientific worker. The collecting of exhibits began in 1945. The Museum was founded in 1949. Total amount of exhibits: 2360 (among others amber manufactured exhibits). The Museum carries out research work and collects folklore material. publications: Regional catalogues in preparation. Museum in Suwałki (Ethnographic Collections) Address: Suwałki, ul. Kościuszki 81, phone 280. Range of activity: the Suwałki Land. Staff: Zygmunt Filipowicz M.A. Manager and 1 assisting cational worker. The Museum was • Museums in Poland are closed on Mondays. informa:tion in foreign languages it is desirable in advance asking for entry hours. 1. Province Museum in Łomża (Ethnographic Section) Address: Łomża, Sadowa 10, phone 9-37. Range of activity: North-Eastern Mazovia, the Kurpian Virgin Forest and the ancient Łomża Virgin Forest. Staff: Janina Chętnikowa, managing director, docent dr Adam Chętnik founded Museum carries out research publication: catalogues. Because of the necessity of to telephone to the museum in 1958. Total number scientific-edu- of exhibits: 54 The work. Museum in the open in Nowogród Address: Nowogród, District of Łomża Range of activity: The Łomża Land (Kurpian architecture and apiculture). The Managing Body is the Museum in Łomża. The collecting was recommenced after the war in 1949. The Museum was reopened in 1963. The quantity of relic buildings: 7 (one hut dating from the XVIIIth-XIXth century, one granary dating from the XVII1th century, one windmill, one treadmill, two fulleries and one ancient gate). Total number of exhibits: 592 (an entire equipment of a hut and a granary about 150 exhibits, utensils for beekeeping and forest apiculture: 81 exhibits). Furthermore, a whole equipment of a windmill, tools, ~or amber treatment and for the manufacturing of musical instruments, lmplement of Białystok Museum in Białystok (Ethnographic Section) Address: Białystok, Rynek Kościuszki, Ratusz, phone 29-04, 29-93. Range of activity: Province of Białystok Director: Zofia Sokołowska M. A. Manager of the Ethnographic Section: Joanna Maciejewska M. A. The beginning of the collecting and the foundation of the Museum took place in 1949. Total number of exhibits: 1727. The richest collections: weaving and ceramics. The Museum carries out research work. Publications: "Rocznik Białostocki" and catalogues of exhibitions. for wax candles manufacturing. 2. Province Museum of Forest and Natural Science of the Białowieża National Park (Ethnographic Collections) Address: Białowieża, pow. Hajnówka, phone Białowieża 24. Range: the Virgin Forest of Białov,;ieża Manager: Engineer Czesław Okołów. M. A. The beginning of the collecting and the foundation of the Museum took place in 1920. 'Total number of exhibits: 83 (Białowieża forest apiculture). Publications: catalogues. of Bydgoszcz Ethnographic Museum in Toruń Former Ethnographic Section of the Municipal Museum Address: Toruń, Wały Sikorskiego 19, phone 50-91 and 36-49. Range: Northern Poland, Fishing: the whole of Poland. Comparative material from other countries. Director: Prof. Dr Maria Znamierowska-PrUfferowa. The total number of scientific wor!{ers is 11. '.lo.- �712 713 Collecting began in 1946. The Autonomous Ethnographic Museum dates from 1959. Total number of exhibits: 8044 (out of it about 200 pre-war exhibits). The richest collection: fisheryand the whole complex of the Kujawy folk culture. The museum is carrying out scientific research \vork and collects manuscripts, folklore, especially in the field of folk dance. The Museum has a Dance group called Oskar Kolberg's Dance Group. Iconographic archives. Publications: monographs, (in organization seum). pamphlets The collecting of ethnographic exhibits commenced in 1946. The Museum existed before the war. Total number of exhibits: 908. The richest collections are: garments, furniture, household utensils and folk art exhibits. The Museum is carryng out scientific research work and collects folklore material. Publications: Section catalogues. The Żnin Museum (Ethnographic Collections) - Polish Society for Tourism Address: Znin, Plac Wolności, Baszta Ratuszowa, phone 310 and 199. Range of activity: the historical Pałuki Protectors: Elżbieta Żurawska and Czesław Kawczyński. The collecting commenced in 1960. The Museum was founded in 1963. Number of exhibits: 150. The richest collections are: the Paluki dress, the equipment of the interior of a hut, decorative art, embroidery, folk sculpture, weaving, kermis spice cakes. and communiques. Museum in the open at Toruń stage, the basic institution being the Ethnographic Mu- Regional Museum (Ethnographic Collections) Address: Chojnice, Brama Człuchowska, phone 319 Range of activity: District of Chojnice Manager: Jan Rydzkowski The collecting commenced reactivated in 1960. Number before 1939. After of exhibits: 213. the war the Museum was Museum in the open in Pułkowo Wielkie Address: Pułkowo Wielkie, District Wąbrzeźno, (the museum nization stage) Museum in Grudziądz (Ethnographic Section) Address: Grudziądz, ul. Wodna 3/5, phone 31-39 Range of activity: The Land of Grudziądz and the vicinity Manager: Jerzy Feldman Manager of the Ethnographic Section: Józef Błachnio The collecting commenced in 1883. The Museum was founded in 1885. Number of exhibits: 811. The richest collections: treatment of flax, agriculture, fishing. The Museum is carrying out scientific research work. 3. Province of Mogilno and vicinities). Museum chamber in Kcynia Address: Kcynia, pow. Szubin, lVIiejska Rada Narodowa, Rynek 7. Range of activity: Pałuki (District of Szubin, Znin and vicinities). Patroness: Klara Prillowa Collecting was commenced about 1957. Quantity of exhibits: about of Gdańsk Museum of Pomerania in Gdańsk (Ethnographic Section) Address: Gdańsk, Rzeźnicka 25, phone 31-40-31 Range of activity: the Kashubians with the Slovinians, the inhabitants of the Tuchola Forest called Kociewiacy and Borowiacy, the inhabitants of the Lower Vistula (called Dolni Powiślanie) and of the Żuławy bay (called Żuławianie as well as Warmia - Mazury and Jamno groups for the purpose of comparison. Director: Dr Jan Chranicki. Manager and Custodian of Ethnographic Section: Dr. Longin Malicki. Total number of scientific workers 4 (one of them being docent). Collecting was initiated in 1958. The Museum was reactivated in 1946. Quantity of exhibits: 2.200. The richest collections concern: fishing, agriculture, ceramics, wickerwork, weaving, cabinetmaking and folk art. The Museum is carrying scientific research work and collects folklore and other materials. Iconographic archives. Publications: folders Museum in the open in Oliwa, near Gdańsk (a windmill has already been erected as a beginning of a skansen type museum). Publications: Museum guidebook and catalogues. Private Collection in Głucha Puszcza Address: Głucha Puszcza, pow. Mogilno Range of activity: Pałuki Land (part of district Owner: Stanisław Pijanowski Quantity of relics: 100 is in orga- 400. Museum of the Kujawy Land in Włocławek (Ethnographic Section) Address: Włocławek, ul. Słowackiego la, phone 36-25 Range of activity: the Kujawy Land Manager: H. Królikowska, assistant-ethnographer: Zenobia WitczakPietrzykowska M.A. Kashubian Museum in Kartuzy (Ethnographic Section). Address: Kartuzy, ul. Kościerska 1, phone 78. Range of activity: Southern part of the Kashubian Land \ �714 715 Manager: Adjunct Franciszek Treder Collecting was initiated in 1932. The Museum was founded in 1947. Total amount of exhibits: 842. The richest collections concern: fishing, agriculture: ho~sehold utensils, plastic art, ceramics, articles made of horn, masks, musIcal Instruments; rarity - Kashubian brocade and pictures painted on glass. Publications: catalogue. Museum in Kwidzyn (Ethnographic 4. Province Upper Silesia Museum (Ethnographic Section) in Bytom Address: Bytom, Plac Thaelmana 2, phone 42-53 Range of activity: Upper Silesia Director: Docent Józef Ligęza Manager of the Ethnographic Section: Dr. Barbara Bazielich and scientific wOTker. The collecting began in 1937. The Museum was founded in 1927. The total number of exhibits: 7.583 The richest collection is: folk art. The Museum does scientific investigations and collects manuscripts, folklore and other materials. Iconographic archives. Publications: Museum yearbook, catalogues of exhibitions, communiqli'~s. Silesian Museum in the open (in organization stage). The Museum of the Upper Silesian Village of a skansen type is going to be organized in the grounds of the Province Park of Culture and Rest in Chorzów by care of the Upper Silesian Museum in Bytom and of the Province Custodian of Ancient Monuments. In an area of 72 hectares 72 constructions of ancient wooden architecture will be exhibited. Address: Katowice, Jagiellońska 25. Section) Address: Kwidzyn, ul. Katedralna l, phone 689 Range of activity: Lower Vistula Land Staff: Adjunct Alfons Lemański, man'ager; l assistant in the ethnographic section, one educational officer. Collecting began in 1925; in the same year the Museum was founded. It was reactivated in 1950. Amount of exhibits: about 550. The richest collections concern: fishing and agriculture, folk furniture, wickerwork artioles, ceramics, forms for textile printing, forms for gingerbread making. Rare exhibits: adorned distaffs. The Museum is cołlecting folklore material. Collections apart from museums in the Province of Gdańsk Address: Hel, District of Puck, National Town Council. Hel, pow. Puck. MRN Ancient, previously Protestant church. fishing of the Hel Peninsula" Collecting began in 1960. Quantity of exhibits: about 120. Permanent exhibition Museum "Deep-sea Museum which is destined to be the in the open in Wdzydze Address: Wdzydze, District nian Museum in Gdańsk). of Kościerzyna Range of activity: Southern part the villages in the neighbourhood). (Departament of the Kashubian Land of the Pomera(Wdzydze and of the huts: (Ethnographic Section) Museum in Chorzów (Ethnographic Section) Address: Chorzów, ul. Powstal1ców 25, phone 401-14 Range of activity: Chorzów and its environs. Manager: Custodian Janusz Modrzyński M.A. Collecting had been started in 1925; the Museum was founded in the same year. Number of exhibits: 1655. The richest collection: folk medicine. The museum is carrying out research work and collects folklore material. Collecting of the exhibits was commenced in 1906 and finished in 1958. Quantity of exhibits: 2 huts. Completely fitted out, an apiaryand a fishing boat. Quantity of exhibits in the interior Publications: folder. in Bielsko-Biała Address: Bielsko-Biała, ul. Wzgórze 16a, phone 53-53 Range of activity: city of Bielsko-Biała, District Bielsko and partiy district of Cieszyn, Oświęcim, Zywiec and Pszczyna. Manager of the Museum: Stanisław Oczko, M. A. Manager of the Ethnographic Section: Bernadetta Dubrawska-Turno M. A. (ethnographer). Collecting of exhibits was commenced in 1895; in the same year the museum was founded. It was reactiv~ted after the war in 1948. Number of exhibits: 722. The richest collections: guild and folk weaving. Wilamowice and Cieszyn folk-dress, garments of the Silesian mountaineers, works of modern painters and sculptors, lace making. The museum is carrying out scientific researches an collects folklore material. Publications: catalogue of the exhibition. Address: Starogard Gdański, Powiatowy Dom Kultury. The Dish-iet Culture House) Depository which is destined to be the beginning of the future museum Address: Sztum. Zamek (Castle). Depository beginniing of the future museum. of Katowice 175 .~ �716 717 Publications: catalogue Museum in the open (see Bytom and Katowice) Museum in Cieszyn (Ethnographic Section) Address: Cieszyn, ul. Tadeusza Regera 6, phone 15-77 Range of activity: Cieszyn Silesia Manager: Ludwik Brożek, and one scientific worker. Collecing of exhibits was started in 1901. The Museum about the beginning of the XIX th century. dates back to Number of exhibits: 2677. The richest collectiOn is the Silesian folk dress and its decoration. The Museum does research work and collects folklore material. Museum in Częstochowa Address: Częstochowa, 44-24, 17-92 and 59-35. (Ethnographic Plac im. dr. Władysława Section) Biegańskiego 45, phone Range of activity: CzęstOChowa and the following Districts: Częstochowa, Kłobuck, Pajęczno, Radomsko, Myszków, Zawiercie and Włoszczów. Manager of the Museum: Włodzimierz Blaszczyk M. A. Manager of the Ethnographic Section: Barbara Wolska M.A. Mgr. Piotr Owczarski (ethnographer) Collecting of ethnographic exhibit!': was started in 1959. The Museum was founded in 1909. Quantity of exhibits: 579. The richest collections are: agricultural and household tools. The Museum material. Publications: is carrying Museum out scientific Yearbook, investigations and collects folklore Częstochowa. Museum in Gliwice (Ethnographic Section) Address: Gliwice, ul. Dolnych Wałów 8a, phone 49-16 Range of activity: Upper Silesia Manager: phers. Dr Ludwik Dubiel; one scientific worker; both are ethnogra- The collecting began after the war in 1946. The Museum was founded in 1905. Number of exhibits: 2460. The richest collection is the Silesian folk art. The Museum is carrying out research work. ,Publications: "Zeszyty Gliwickie" a Gliwice Bulletin and a catalogue of the exhibition (in press). Museum in the open (in organization stage). Museum in PSzczyna Address: Pszczyna, Zamek Range of activity: District of Pszczyna Manager: mgr. Ignacy Płażek Collecting of exhibits began in 1956 Quantity of relics: 16 (peasant art) l\Iuseum in organization stage in Rybnik (Ethnographic Collections). Address: Rybnik, Rynek 17, phone 923 Range of activity: District of Rybnik and of Wodzisław. ::\Ianager: Ryszard Wenglorz Collecting of exhibits began in 1956. The Museum was founded in 1958. Amount of exhibits: 126 (the Museum has mining relics). The ::\luseum is collecting folklore material (folk music). Museum in Tarnowskie Góry (Ethnographic Collections) Address: Tarnowskie Góry Rynek l, tel. 26-07 Range of activity: The land of Tarnowskie Góry Manager' Janusz Modrzyński, custodian. collectin~ commenced in 1957. The Museum was founded in 1957/58. Number of exhibits: 298 (The Museum has mining relics). The Museum is carrying out research work. l\Iuseum in Zabrze Address: Zabrze, Plac Krakowski 9 Range of activity: Zabrze and the nearest vicinity Director: Fulczyk Franciszek, M.A. Head of the Ethnographic Section: Irena Bukowska M.A. Museum was opened after the war in 1945 Quantity of exhibits: 300 (costumes and customs, peasant art) The Museum is carrying out scientific researches. Museum in the open The Beskid Creative Chamber Address: Istebna, District of Cieszyn, house Nr. 163 Jana Kawuloka, phone Katowice CPLiA 396-48. Patl'0nage: The Polish Union of Cooperatives of the Folk Art Industry and Artcraft (CPLiA) Katowice and the Silesian Museum in Bytom. Range of activity: the village of Istebna. The manager of the Chamber is Jan Kawulok. The beginning of exhibits collecting took place in 1961. The Ch~mber is active since 1962. Quantity of exhibits: about 65 pieces. To the nchest collections belongs: the equipment of a mountaineer's hut. Musical instruments (demonstration). Museum in the open in Katowice In the Kościuszko Park there are: a small church and a wooden ~ampanile dating from 1510 transferred from Syrynia, District of Rybmk and a granary dating back' to the XVIIIth century. from Gołkowice, ~istrict of Wodzisław, a wooden church from Miku1czyce near Zabrze datmg from �718 719 1530 and a wooden fulling press; the above exhibits are destined for the Museum of Upper Silesian Village of a skansen type in Chorzów (See also Bytom and Chorzów). 5. Province Museum of Kielce T~e Świętokrzyskie Museum (Ethnographic Section) Address: Kielce, Plac Partyzantów 3/5 phone 67-64, Ethnographic phone 43-91 Range of activity: Province of Kielce Director: Alojzy Oborny M. A. Manager of the Ethnographic Section: assistant. Barbara Erber M.A. Aleksandra Dobrowolska Section M .A. and Collecting of the exhibits began in 1945; the Museum was founded in the same year. Quantity of exhibits: 1326. The richest collection is: folk garments. ?h~ Museum is collecting folk songs. Archives of iconography. PublIcatIons: Yearbook of the Świętokrzyskie Museum. Museum in Radom (Ethnographic Section) Address: Radom, ul. M. Nowotki 12, phone 78-77 Range of activity: City and District of Radom Manager: Anna Apanowicz M.A. Mglr Stefan Rosiński (ethnographer). .The Mus~um was founded in 1923. Collecting of ethnographic exhibIts began in 1958. Quantity of exhibits: 279. The Museum is carrying out research work. Museum in Sandomierz (Ethnographic Address: Sandomierz, Rynek lO, phone 986 Range of activity: Former Province of Sandomierz. Manager: Kamila Załuska M. A. The Museum was founded is 1956. Collecting began in 1960. Quantity of exhibits: 113 Section) of ethnographic Museum in the open at Bieliny Address: Bieliny, pow. Kielce. Ethnographic Centre skie Museum in Kielce. exhibits of the Świętokrzy- Active since 1957. Exhibits: a hut dating back from the XVIIth and interior of a hut dating from the XIXth century. 6. Province Director: Marian Sikora, M.A. assistant Maria Pocałujko-Kubielas Number of exhibits: 370. The richest collections are folk household and weaving. of Koszalin Museum in Koszalin (Ethnographic Collection) Address: Koszalin, ul. Czerwonej Armii 53, phone 37-30 Range of activity: Province of Koszalin century in Darłowo (Ethnographic M.A. effects Section) Address: Darłowo, District of Sławno, Zamkowa 4, phone 151 Range of activity: District of Sławno and a part of the seaside territory of the Koszalin and Słupsk Districts Manager: Hieronim Fiodorow and 2 scientific-educational officers. The collection of exhibits dates from 1923. The Museum was opened after the war in 1945. Total number of exnibits: 286. The richest collection are: household effects, ceramics, equipment of the weaving chamber. Publications: folder Museum of Middle Pomerania in Słupsk (Ethnographic Section) Address: Słupsk, Zamek KSIąŻąt Pomorskich, ul. Dominikańska 6. Range of activity: Province of Koszalin. Director: Janusz Przewoźny, M. A, assistant of Ethnographie Section: Hugona Ostrowska M. A. Collecting of exhibits began about 1920. The Museum was foun,ded in 1924. Total number of exhibits: 563. The richest collection of exhibits concerns the material culture of the Slovinians. Museum in Złotów (Ethnographic Section) Address: Złotów, Plac Zamkowy 5, phone 376. Range of activity: District of Złotów Manager: Bogumiła Traczyk M. A. with one scientific worker. The collecting commenced in 1962. The Museum was founded in the same year. Number of exhibits: 332. The richest collection is: weaving (tools and textiles). The Museum is carrying out field research work. Museum in the open at Kluki (Slovinian farm) Address: Kluki, District of Słupsk, Province of Koszalin, phone Smołdzino 38. a branch of the Museum in Słupsk. Range of activity: the Land of the Slovinians Collecting of exhibits was started in 1959. The farm was opened to VISItors in 1963. Quantity of buildings: 5. Total number of exhibits 344. The richest of exhibits concern the material culture of the Slovinians. Publications: Guidebook. Museum in the open Jamno, District Koszalin (in organization). Museum in the open Stara Święta, District Złotów (in organization) �720 721 7. Province of Kraków Ethnographic Museum in Kraków Address: Kraków, Plac Wolnica 1, phone 571-53 Range of activity: the whole Poland and the Slav countries; furthermore, exhibits from Africa, Java, New Guinea and separate objects from other countries. Director: Prof. dr. Tadeusz Seweryn. There are 13 scientific workers in the Nluseum, one of them being a docent. Collecting of exhibits began in 1905 and in the same year the Museum was founded. The total number of exhibits amounts to 28671 (J5,950 Polish exhibits, 10011 exhibits from other European countries and 2539 from nonEuropean countries). The richest coJJection is folk art of the Province of Cracow. The Museum is carrying out research work and coJJects manu-' scripts, folklore and other materials. The inventory of the iconographic archives counts about 20.000 items. Publications: Works and Materials of the Ethnographic Museum in Cracow (a new publication in press) catalogues, guidebooks. National Museum in Kraków Address: AI. 3 Maja, Kraków. Main building and other buildings. Changeable expositions and storehouses with ethnographic exhibits: Kraków, Smoleńsk 9. Range of activity: All- Poland and world-wide range. Director: Dr. Andrzej Banach. Custodian of the Art Industry Section: Dr. B. Daszyńska. Custodian of the Weaving Section: Dr. Maria Rychlewsku. Custodian of the Ceramics: Dr. J. Taszycka. Collecting of exhibits began in 1879. Quantity of ethnographic exhibits: over 2000. The richest collections are: ceramics from Poland and from other Slav countires; ceramics from Kamerun, Peru and Bolivia, Tissues from Slav countries and Hungary. The Museum is carrying out research work. Publications: dissertations and reports of the National Museum in Cracow, monographs, catalogues, etc. Publications: dissertations and reports of the National Museum in Cracow. Museum in the open in Kraków Address: Kraków - Wola Justowska. The Museum contains a small church, a presbytery and granary under the care of the parish Office Number of ancient buildings: 3. Director: docent, dr. Jerzy Dobrzycki. The collecting of exhibits was commenced in 1899; the foundation of the Museum took place in the same year. Number of ethnographic exhibits: 47. Cracow creches and puppet hobbyhorses called lajkoniki. The richest ethnographic collection concerns the historyand culture of the City of Cracow in the domain of folk customs; Jewish folklore. The Museum cal'· ries out scientific investigations and collects folklore material. Publications: Kronika miasta Krakowa (HCronicle of the City of Cracow") and catalogues. Museum in Bochnia (Ethnographic Section). Address: Bochnia, Rynek 18, phone 495. Range of activity: District of Bochnia and the territory of Little Poland. Director: Prof. Stanisław Fischer, and 2 coworkers. (ethnographer wanted) Collecting of exhibits began about 1897. The Museum was founded in 1957. Quantity of exhibits: about 603. The richest collection is: folk art (painting and sculpture). The Museum has also a coUection of artistic handicraft from non- European Countries: 384 exhibits. The Museum is carrying out research work and collects folklore material. Publications: Museum guidebook to be brought out soon. Regional Museum 0f the PTTK (Polish Society for Tourism). Muszyna. (Ethnographic Collection). Address: Muszyna, pow. N::-wy Targ, ul. Kity 16. Range of activity: City of Muszyna with vicinity. Social Custodian: Karol Rojna Collecting began in 1943. The Museu~ was founded in 1958. Number of exhibits: 39. The richest collection is folk aj:t. The Museum collects folklore material. Museum in Nowy Sącz (Ethnographic Section) Address: Nowy Sącz, ul. Lwowska 3, phone 83-67 Range of activity: the territory of Ziemia Sądecka. Manager: Zbigniew Borowski, and 1 scientific and educatioT1~1 coworker (ethnographer wanted). Collecting of exhibits began in 1909. The Museum was founded in t938 and reopened after the war in 1946. Total number of exhibits 695, The Museum is gathering folklore material. The Historical Museum in Kraków (Ethnographic Collections) Address: Kraków, Pl. SW. Ducha 5, phone 544-98 Range of activity: City of Cracow. Address: Attached Range of Manager: 46 Museum in Nowy Targ (Ethhnographic Collection). Nowy Targ, ul. Szaflarska 1, phone 334. to PTTK (Polish Society for Tourism) "Gorce" activity: The area of Nowy Targ and of the vicinity. Czesław Pajerski, Custodian �722 723 Collecting of exhibits was commenced in 1959. The Museum was founded is 1962. Quantity of exhibits: about 150. The richest collections concern the culture of the ancient guilds and old-time house interiors. The Museum is collecting folklore material. Publications: catalogues to be published shortly. Władysław Orkan's Museum in Rabka (Ethnographic Museum) Address: Rabka, ul. Krakowska 36, phone 12-32. Range of activity: District of Limanowa, northern part of the Nowy Targ District, southern part of the Myślenice District, eastern part of the Sucha District. Manageress: Maria Lechowska-Bujakowa M.A. (ethnographer). Collecting of exhibits was commenced in 1928. The Museum was founded in 1936. Number of exhibits: 1279. The richest collection is the folk art. Thc= Museum is carrying out research work and collects materials concerning shepherd folklore. Publications: Museum guidebook. Museum in Tarnów (Ethnographic Section) Address: Tarnów, ul. Kniewskiego 24, phone 194 Range of activity: Districts: Tarnów, Dąbrowa-Tarnów, Brzesko, Dębno. Manageress: Paulina Chrzanowska M.A. and 1 assisting coworker. (ethnographer wanted). Collecting of ethnographic exhibits began in 1957. The number of exhibits: about 100. The richest collections are paintings from Zalipie and toys from Dąbrowa, Tarnów District. Museum of the Cracow Salt Mines in Wieliczka (in organization stage) Address: Wieliczka, pow. Kraków, Park Kingi, skrytka pocztowa 20, phone 227. Range of activity: salt mines in Wieliczka and Bochnia, Carpathian submontane salt territories and other salt mines, both unactive and exploited. Director: Alfons Długosz. Total number of scientific worekrs 8. (ethnographers wanted). Collecting of exhibits was commenced in 1950. Number of exhibits 380 ancient tools and mining fittings; about 60 exhibits - sculptures carved in salt and in wood. The Museum is carrying out research work and collects folklore material. Publications: "Studia i Materiały z Historii Górnictwa Solnego" (Studies and Materials on the Salt Mining History), catalogues, guidebooks, folders and albums (in preparation). (Attached to the Museum as its component part are 10 sets of ancient wooden machines and mining gear dating from the XVIth up to the XIXth century). The Tatra Mountains T. Cha lubiński Museum in Zakopane (Ethnographic Section) ul. Krupówki 10, phone 30-05. The Tatra Lower Highlands (Podhale), Spisz and Address: Zakopane, Range of activity: Orawa. Director of the Museum: Prof. Juliusz Zborowski (died June 1965) with his staff composed of 6 scientific workers, one of them docent. Collecting of exhibits was commenced in 1889. The Museum was founded in 1888. The "Tea" Department was opened in 1910. Total amount of exhibits: 5801. The richest collections concern shepherding, decorative art and pictures painted on glass. The Museum carries out scientific invest;gations and collects manuscripts, folklore and other materials. Iconographic archives. Publications: guide books and a folder. Museum in the open Address: Zakopane, Tea, Bulwar Słowackiego 39. A hut fully equipped, dating from the XVUIth century. Patroness: Janina Szymańska Museum in Zywiec (Ethnographic Section) Address: Żywiec, ul. Kościuszki 5, phone 21-24. Range of activity: the Land of Żywiec. Manager: Jan Studnicki, and 1 ethnographer. Collecting of exhibits was begun in 1925. The Museum was founded in 1936. Total number of exhibits: 736. The Museum is carrying out research work and collects folklore materials. Museum in the open The Orawa Ethnographic Park in Zubrzyca Górna Address: Zubrzyca Górna, pow. Nowy Targ, Dwór Moniaków. Range of activity: 12 villages of the Polish Orawa Górna (Upper Orawa). Manageress: Wanda Jostowa M. A. Custodian of the Tatra Museum in Zakopane. Collecting of exhibits was commenced in 1955; the Museum was founded in the same year. Quantity of exhibits: the Moniaków manor, farm buildings, the inn from Podwik and other objects; the total amount of buildings and household fittings is 12; inner equipment of the houses counting 363 exhibits. A Song and Dance group is attached to the Museum. Publications: guidebook to the Museum. �724 725 Museum in the open Zakopane. Harenda. Ancient church dating from the XVIIIth century transferred from Zakrzów. District Wadowice Divine service is held there). Quanitity of ethnographis exhibits: 806. The richest weaving in the northern part of the Lublin Provrince. Museum 8. Province of Lublin Museum in Lublin (Ethnographic Section) Address: Lublin, Zamek, phone 25-53, 89-77, 89-79. Range of activity: Province of Lublin and the adjacent territories (Provinces of Warszawa, Kielce, Białystok and Rzeszów). Director: J. Iskrzycka M. A. Manager of the Ethnographic Section: Janusz Optołowicz M.A. The total number of scientific workers and educational officers is 20 (3 of them in the Ethnographic Section). Collecting of exhibits was started in 1901. The Museum was opened in 1906. Quantity of exhibits 9060. The richest collection is the folk art (ceramics, weaving, ornamented Easter eggs, paper cutouts, sculpture and treatment of wood) The Museum is carrying out scientific research and collects folklore and other materials. The iconographic archives contain about 4000 items. Publications: Studia i Materiały Lubelskie (Lublin Studies and Mate~ials). Catalogues. Museum in the open (in organization stage). Museum in Chełm (Ethnographic Section) Address: Chełm, ul. Lubelska 55 Range of activity: District of Chełm. Manager: Kazimierz Janczykowski The Museum was opened in 1919, the Ethnographic Section in 1935. Quantity of exhibits: 786. The Museum in Krasnystaw (Ethnographic Section) Address: Krasnystaw, ul. Nicznickiego 3. Range of activity: District of Krasnystaw. Manager: Zygmunt Tokarzewski Collecting of exhibits was commenced in 1930. The Museum was opened in 1958. Number of exhibits: 358. Publications: folder. Museum in Łuków (Ethnographic Section - in organization) Address: - the Museum has not got any premises of its own. Range of activity: northern part of the Lublin Province Manager: Longin Kowalczyk ethnographer Opening planned: 1964 Address: Zamość, Range of activity: mcść and Biłgoraj) Manageress: in Zamość ul. Ormiańska southern (Ethnographic 26, phone collection is the Section) 24-83. part of the Lublin Province (Districts of Za- Maria L.orentz M. A. Collecting of exhibits was commenced in 1925. The Museum was founded in 1937 and the Ethnographic Section also in the same year. Quantity of exhibits: 985. The richest collections concern the treatment of flax and clay, food preparation. Museum in the open (in organization 9. Province stage) of Łódź Archaeologic and Ethnographic Museum in Łódź Address: Łódź, Pl. Wolności 14, phone 279-08, 348-90, 322-97, 339-13 Range of activity: the whole Poland. Director of the Museum: Prof. dr. K. JaŻdŻewski. Manager of the Ethnographic Collective: J. P. Dekowski M.A. custodian, assistants are 8 scientrric workers and 2 scientificeducational officers. Collecting of the exhibits was commenced in the period between the two World Wars but the main part of collecting work was carried out in 1955-196:1. The Museum was founded in 1931 (up to 1956 it was an Autonomous Ethnographic Museum) The total amount of exhibits reaches 11.202. The most important collections are: folk art and folk clothing. The Museum is carrying out scientific researches and collects manuscript materials. Folklore Archives. Publications: "Prace i Materiały Muzeum Archeołogicznego i Etr.ograficznego w Łodzi, Seria Etnograficzna" ("Works and Materials of the Archaeologic and Ethnographic Museum in Łódź, ("Ethnographic series"), guidebooks to exhibitions, catalogues. Museum Address: Range in Łęczyca Łęczyca, Zamek, of activity: Head of the Museum District phone 603, 24-09 of Łęczyca and Poddębice and of the Ethnographic Section: Jadwiga Gradzin Collecting of exhibits began in 1957. Quantity of relics (peasant art): The Museum is carrying out scientific researches. Folklore Archive 920. �727 726 Museum in Łowicz (Department of the National Museum in Warsaw Ethnographic Section) Address: Łowicz, Rynek Kościuszki 4, phone 928. Range of activity: the former Principality of Łowicz. Manager: Henryk Świątkowski, M.A. and one scientific-educational coworker. Collecting of exhibits was commenced in 1952; the Museum was opened in the same year. Quantity of exhibits: 3500. The richerst collection is composed of garments and paper cutouts. The Museum is carrying out research work. Publications: catalogues of the exhibitions. Museum in the open in Łowicz attached to the Museum of Łowicz. Quantity of ancient buildings: 3 (a hut, a stable and a storeroom dating from the XVlIIth century. Two peasant farms dating from the XVIIIth and XIXth century are going to be transferred in the future). Regional Museum in Pabianice (Ethnographic Section) Address: Pabianice, Pl. Obrońców Stalingradu 1, phone 25-02. Range of activity: Districts of Łask, Łódź, Bełchatów. Manageress: Maria Kepler M. A. and one scientific worker (ethnographer). Collecting of exhibits was commenced in 1962. Quantity of ethnographic exhibits: 203, (34 from Poland and 169 from Africa). The Museum is carl')'!ing out research work. Publications: catalogues. Museum in Piotrków Trybunalski (Ethnographic Section) Address: Piotrków Trybunalski, Plac Zamkowy 4, phone 24_53. Range of activity: District of Piotrków Trybunalski, and partly Districts of Bełchatów and Brzeziny and other territories of Poland. The post of the manager is vacant; 1 scientific-educational worker. Collecting of exhibits began in 1910; the Museum was founded about 1918 and the Ethnographic Section in 1956. Quantity of exhibits: 488. The richest collections are: the folk garments of the Piotrków region, ceramics (Opoczno, Iłża). Publications: guidebook to the museum and catalogue. Museum of Rawa Land in Rawa Address: Rawa Mazowiecka, Baszta Zamkowa Range of activity: Rawa District. Head of the Museum: Józef Prociow Collecting of exhibits began in 1960. Museum was opened in 1963. Quantity of exhibits: 165. The richest collection: weaving, costumes, papercutouts, painted eggs, paper decorations. Museum in Sieradz (Ethnographic Section) Address: Sieradz, ul. Dominikańsh:a 2, phone 639. Range of activity: District of Sieradz and Łask and partly Wieluń and Radomsko. Manageress: Zofia Neymanowa M. A. and Districts of scientific-educational 2 workers. Collecting of ethnographic exhibits was commenced and the ethnographic section organized in 1950. The Museum was founded in 1937. Quantity of exhibits: 1206. The most important collections are: folk art and folk garments. The Museum is carrying out scientific investigations and collects folklore materials. Publications: Studies Regional Museum and Materials to the history of the Sieradz of the PTTK (Polish Society for Tourism) (Ethnographic Collections) Land. in Sulcjów Address: Sulejów na Podklasztorzu, phone 58. Range of activity: Sulejów and its nearest vicinity. Custodian: Zacheusz Misiurski (social worker). Collecting of exhibits was commenced in 1954. The Museum was founded in 1950. Total number of ethnographic exhibits: 24.4. The Museum is collecting folklore material. Museum in Tomaszów Mazowiecki (Ethnographic Section) Address: Tomaszów Mazowiecki, ul. Armii Ludowej 15, phone 748. Range of activity: Districts: Opoczno, Rawa Mazowiecka, Brzeziny and a part of the Piotrków District. Manager: Józef Jastrzębski M. A. and custodian, 1 adjunct (both are ethnographers) and 1 educational officer. Collecting of exhibits was commenced in 1927. Total number of exhibits: 2175. The most important collections are: folk art and folk garments. The Museum is carrying out scientific researches and collects manuscript folklore materials. Museum in the open in the Park surrounding Museum The Łowicz Creative the Palace (in organization). in the open Chamber in Złaków Borowy Address: Złakaw Borowy, pow. Łowicz, dom Justyna Grzegary. Patronate: The Folish Union or Cooperatives of the Folk Art Industry and Artcraft. (CPLiA) phone 853. Range of activity: Złaków Borowy and a part of the Łowicz District. The Chamber was opened 1962. Quantity of exhibits: about 250 items (interior of a hut). Demonstration of all kind of work e. g. handicraft, folk art etc. �729 728 10. Province Range of ativity: Mazuria, Warmia, and part of the Vistula Banks. Manager: Józef Wieczerzak M.A. and 1 scientific worker. The Museum was founded in Królewiec in 1909 and transferred to Olsztynek in 1938. The Museum was built up after the War. Quantity of ancient buildings: 13. Quantity of movables: 157. The most important collectio~s are: wooden architecture and equipment of the interiors. The Museum IS carrying out scientific research ..,\Tork. of Olsztyn The Mazurian Museum in Olsztyn (Ethnographic Section). Address: Olsztyn, ul. Zamkowa 2, phone 24-74. Range of activity: Warmia, Mazuria, aBnks of Lower Vistula. Director of the Museum: Hieronim Skurpski. Ethnographic Section: Dr. Franciszek Klonowski, manager; 11 scientificeducational workers (1 in the Ethnographic Section). Collecting of the ethnographic exhibits was commenced in 1945 and the Museum founded in the same year. The total amount of the ethnographic exhibits is 1405 items (including a pre-war collection). The main collection is folk art (including tissues and artistic tiles). The Museum is carrying out research work and collects manuscript folklore and other materials. Iconographic archives. Publications: Rocznik Olsztyński (Yearbook of Olsztyn), catalogues. Museum in Kętrzyn (Ethnographic 11. Province Museum of the Opole Silesia in Opole (Ethnographic Section) Address: Opole, Mały Rynek 7, phone 28-73, 46-11. Range of activity: Province of Opole Director: Ignacy Kuźniewski Manageress of the Ethnographic Section: Helena Jakubowska, M. A. Collecting of the ethnographic exhibits was commenced in 1945; the ~IUseum was founded in 1900. Total number of exhibits: 2208. The most Important part of the collection concerns the folk art and folk dress (a sma~l part of the garments was gathered before the war). T~e Museum IS carrying out scientific- investigations and, collects manuscnpt folklore and Collections) Address: Kętrzyn, ul. Powstańc6w Warszawy 1, phone 282. Range of activity: environs of Kętrzyn. Manageress: Zofia Licharewa, custodian. Collecting of exhibits was commenced before 1944/45. The Museum opened in 1947. Quantity of ethnographic exhibits: 42. was other materials. Iconographic Archives. publications: The Opole Museum Yearbook Museum of Lubawa Land in Nowe Miasto Lubawskie Address: Nowe Miasto Lubawskie, ul. 19 stycznia 12 Range of activity: the neighbourhood of Grunwald. Administration head: Maria N owińska Collecting of exhibits began in 1957; the Museum was opened in 1959 Quantity of exhibits: 89 The Mazurian Museum in Szczytno (Ethnographic Catalogues to exhibitions. Museum in the open: Birkowice, Museum Address: in the open Olsztynek, in Olsztynek (Section of the Olsztyn) pow. Ostróda, phone Olsztynek Section) Mazurian Museum District ("Opalski Rocznik Muzealny"). . ., of Opole (m orgamzatlOn). in Brzeg (Ethnographic Section) Address: Brzeg, Plac Zamkowy 1, phone 12-57 Range of activity: District of Brzeg. Manager: Jan Przała M. A. • Collecting of exhibits was commenced in 1901. The Museum was rounded in 1910. Quantity Address: Szczytno, Plac Juranda, phone 437 Range of activity: District of Szczytno, Mrągowo, Pisz, Nidzica and part of the Biskupiec Warmiński District. Manager: Jan Jałoszyński Collecting of exhibits was commenced about 1910. The Museum was opened in 1928. Quantity of exhibits: 588. Publications: a catalogue The Museum is planning to equip the interior of a l\'Iazurian hut with household effects for demonstration purposes in Szczytno. Museum of Opole of ethnographic Jan Dzierżon exhibits: Museum 283. in Kluczbork Address: Kluczbork, ul. 15 Grudnia 12, phone 707 Range of activity: territory of the Opole Silesia. . Manager: Roman Pastwiński, M.A. and one scientific-educatIOnal Collecting of exhibits began in 1956. The Museum was founded Quantity of exhibits: about 50 (apiculture). Museum in Nysa (Ethnografic Section) Address: Nysa, ul. Marcinkawskiego l, phone 30-83. Range of activity: District of Nysa. Manager: Tadeusz Chruścicki, M. A. in 164. - :varkel'. m 1957. �730 731 Collecting of exhibits was commenced in 1945. The museum was founded in the same year. Number of exhibits: 350 (prewar collection). Publications: catalogues. Museum in Oleśno Śląskie, Department of the Museum of the Opole Silesia (Ethnographic Section) Address: Oleś no Śląskie, ul. Pieloka 18, telephone 398. Range of activity: District of Oleś n o Śląskie. Manager: Konrad Hanisch, M. A; one ethnographer. Collecting of exhibits was commenced in 1959. The Museum was founded in 1960. Quantity of ethnographic exihibits: 93. The richest collection: interior of a peasant hut completely set up. The Museum is carrying out scientific investigations. Museum in Racibórz (Ethnographic Section) Address: Racibórz, ul. Chopina 12, telephone: 901, 28-41 Range of activity: Districts of Racibórz, Głubczyce, Koźle and Prudnik. Manager: Janusz Kozłowski, M. A., and two coworkers, one of them being an ethnographer and the other a scientific-educational officer. The Museum was opened in 1927 and reopened after the war in 1948. Total number of ethnographic exhibits: 668 (part of them being a pre-war collection of garments). The Museum is carrying ant research work. 12. Province Ethnographic of Poznań in Poznań. (Department of the National Museum in Poznań) Address: Poznań, Grobla 25, for correspondence: Aleje Marcinkawskiego 9, telephones: 13-04, 21-04, 612-01 (extention 341). Range of activity: al Poland with prevalence of exhibits from Great Poland and the Ziemia Lubuska territory, non-European cOllections from Mexico, Africa, New Guinea. Manager: dr Stanisław Błaszczyk, and three scientific workers. Collecting of exhibits was commenced in 1910. The ethnographic museum collections were initiated in 1911; the Museum was reopened in 1949. The tc'tal number of exhibits amounts to 4312, the Polish ones making 3196 and the non-European 1116 items. The principal collection: folk garments. The Museum is carrying out research work and collects manuscript materials. Iconographic Archives. Address: of the National Museum guidebook and folders. Museum in Kalisz (Ethnographic Ul. Kościuszki 12, telephone: 36-62. Museum in Konin attached to PTTK (Polish Society for Tourism) (Ethnographic Collections) Address: Konin, ul. Słowackiego 8, private phones: 599 and 760. Range of activity: the District of Konin in its historical boundaries. Manager: Social Custodian Zygmunt Pęcherski. Collecting of exhibits was commenced in 1956 and the Museum was foun~ed in the same year. Quantity of ethnographic exhibits: 28. The Museum IS collecting folklore materials. Museum of the Krotoszyn Section) called "Museum Land (Ethnographic Section) Range of activity: District of Krotoszyn. " . Managers: address Krotoszyn, ul. Koźmińska 36: LudWIk KaczynskI. Collecting of the Museum exhibits began in 1958. The Museum. was founded in 1957. Number of ethnographic exhibits: 99. The Museum IS collectIng folklore materials. Museum Museum Publicatior:s: a periodical Studies" ("Studia Muzealne"), Range of activity: the former territory of the Kalisz Land. Manager: Bogumił Kunicki, M. A Collecting of exhibits after the war began in 1957. The Museum was founded in 1907. Number of ethnographic exhibits: about 250. ~he most important collections are: agricultural tools, tools for flax workmg, garments and folk art. in Leszno (Ethnographic section) Address: Leszno, Plac D-ra Metziga 17, phone 474. . Range of activity: Leszno, Wolsztyn, Kościan, Gostyń, Krotoszyn, RaWICZ, Wschowa. Manager: Stanisław Chmielewski M. A (ethnographer) _ Number of exhibits: 872. The principal collection is: Folk castume ana especially head-gear collection. The Museum is carrying out research work. Publications: folder (in the making). Regional Museum in Pyzdry (Ethnographic Collections) Address: Pyzdry, powiat Września, Plac Wolności 17, phone Prez. MRN nr 3. Range of activity: the town of Pyzdry and its vicinity. Manager: Kazimierz Kraska. . Collecting of exhibits began in 1956. The Museum was founded m 1957. Quantity of exhibits: 15. The Museum is located in an arcaded house of the XVlIIth century. Museum of the Sulmierzyce Land. Attached to the F. S. Klonowicz' Society Land. (Ethnographic Collections) of Lovers of the Sulmierzyce �732 733 Address: Sulmierzyce, powiat Council nr 18. Range of activity: Manager: Leon Piątek. Krotoszyn, phone of the National Sulmierzyce and its vicinity. Town Collecting of exhibits was commenced in 1956. The Museum was founded in 1957. Quantity of ethnographic exhibits: 238. Museum of the Szamotuły Land (Ethnographic Section) Address: Szamotuły, Baszta Halszki, phone 601, extention 47. Range of activity: District of Szamotuły. Manager: Janusz Łopata M. A. and one ethnographer. Coll.ecting of exhibits began in 1956. The Museum was founded in 1957. ~u.anbty of ethnographic exhibits: 185. The Museum is carrying out scienbflc researches. Publications: catalogues. 13. Province Museum Address: Rzeszów, ul. Ran~e of a.ctivi ty: the of t~e mhabltants called DIrector: dr Franciszek !he. ~thnographic sCIentIfIc workers. of Rzeszów in Rzeszów (Ethnographic Section) 3 Maja 19, phone 39-78 and 44-17. whole Province and especially 3 regions: the regions Rzeszowiacy, Lasowiacyand Podgórzanie. Błoński. Section: Docent Dr Franciszek Kotula managEr a"d two .. Collecting of exhibits began and continued in ten years (between the. t:vo World Wars.). The Museum was founded in 1935. Quantity of eX~lblts: 7399. The most important collections are: folk garments embroiderIes, sculptures and pictures, ritual objects, household effects' and agricultural. tools. The Museum is carrying out research work and collects manus?rIp~ folklore and other materials. Iconographic Archives. Pub:lcatlOns: Papers of the Museum in Rzeszów and Annals of the Museum m Rzeszów ("WYdawnictwo Muzeum w Rzeszowie", "Roczniki Muzeum w Rzeszowie") (in the making). Regional Museum in Biecz (Ethnographic Address: Biecz, powiat Gorlice, ul. Kromera. Range of activity: the city of Biecz and its region. Manager: Tadeusz Sławski, M. A. Collections) ThLe~Museum .was founded in 1953. Quantity of ethnographic exhibits: aeou, :10. The rrchest collection concerns the handicraft and the spiritual culture of the middle class. The Regional Museum of the PTTK in Gorlice (POlish Society for Tourism) (Ethnographic Collections) Address: Gorlice, ul. Wąska 11, phone 25. Range of activity: District of Gorlice, the Lower Beskid (Beskid Niski). Manager: Alfred Wacławski Collecting of exhibits began in 1918. The Museum was founded in 1958. Quantity of exhibits: 225. The most important collection concerns sculpture, garments and petroleum industry. The Museum is collecting folklore materials. Publications: catalogues. Museum in Jarosław (Ethnographic Section) Address: Jarosław, Rynek 4, phone 779 Range of activity: District of Jarosław and the villages in the neighbouhood. Manager and custodian: Dr. Kazimierz Gottfried, one scientific worker. Collecting of exhibits began in 1921. The Museum was founded in 1925. Number of exhibits: 117. The most important collection concerns the middle class ethnography. The Museum is carrying out scientific investigations. Museum in Krosno (Ethnographic collections) Address: Krosno nad Wisłokiem, ul. Nowotki 16, phone 63-76, 65-71. Range of activity: District of Krosno Manager: Józef Janowski M. A. Colrecting of exhibits began in 1954; the Museum was founded in the same year. Number of ethnographic exhibits: 96. The richest collections: garments and folk art; petroleum industry. The Museum is carrying out scientific investigations and collects folklore materials. Publications: cataloguQs. Museum in Przemyśl (Ethnographic Section) Address: Przemyśl, Plac Czackiego 3, phone 23-35. Range of activity: District of Przemyśl, Jarosław and Lubaczów; some parts of the exhibits comes from the adjacent territories: the area of the Rzeszów Province, the land of the Bojki and of the Huzuls, Pokucie, Podolia and Volhynia. The director of the Museum is Antoni Kunysz M. A. and one scientific worker, Mgr Stefan Lew, ethnographer. Collecting of exhibits began at the end of the XIXth century. The M~seum was founded in 1909. The total number of exhibits is 1360. The mam collections are: fishing, beekeeping. agriculture, folk costumes, ornamented Easter eggs. The Museum is carrying out research work. �734 Address: 735 Museum in Sanok (Ethnographic Sanok, ul. Zamkowa 3, phone 708. Range of activity: District of the Krosno District. Collections) of Sanok, Lesko, Brzozów, Ustrzyki, and a part Manager: Stefan Stefański; three scientific-educational officers. Collecting of exhibits began in 1934; the Museum was founded in the same year. Total amount of ethnographic exhibits: 845. The main collection concerns material culture and garments. Museum in the open in Sanok The Museum of Folk Architecture in Sanok. Ethnographic Park borderline of the city of Sanok and the Olchowce village. Address of the Direction and Administration of the Museum: ul. Traugutta 3, phone 24-93. Address of the Exhibition phone Sanok 24-01. Center: Park Etnograficzny Dębica, District ciety. of Łańcut. of Ropczyce. The ethnographic Regional Sanok, Lubaczów, Tourism. Director: Aleksander Rybicki, custodian of the Museum. Four Scientific workers, three of them being ethnographers. . Collecting of exhibits was commenced in 1958; the Museum was founded In the same year. Exhibits transferred: an Orthodox church dating from the XVIIth cen_ tury with a small campanile and a charnel house; 2 peasant huts. Relics stored up: Orthodox church dating from the XVIIth century, small wooden chapel dating from the XIXth century, oil mill and the hut of an oil miller, granary dating from the XVIIIth century, 2 huts of Bojki peasants and a country house. The Museum is carrying out scientific investigations and collects script folklore and other materials. Iconographic archives. District Kolbuszowa, District of Kolbuszowa. Nature and Culture Relics Lovers. w Olchoweach of mobile exhibits: Białobrzegi, in a school. on the ' Range of activity: southern part of the Rzeszów Province _ of Ustrzyki Dolne, ~esko, Jasło, Gorlice, Strzyżów, Brzozów, a part of the District of P:-zemysl (terr~tories inhabited by Bojki, Łemki, Dolinianie and Podgórzame) and the hIghland area of the Nowy Sącz District (Province of Cracow) inhabited by the Łemki. Total number of relic buildings: 13. The number The richest collection: equipment of interiors. Bartne, District of Gorlice (Ukrainian Social - Cultural Society). Collections of the Łemki culture exhibited in a wooden orthodox church dating from the XVIIIth century. Collections of Łemki stonework exhibits in a stone granary dating from the XIXth cen tury and other ethnographic collections in the village of Bielanka. 1678. manu- Museum stations: Haczów, District of Brzozów - wooden church dating from the XVth century; Ułucz, District of Brzozów - wooden orthodox church dating from 1510; Blizno, District of Brzozów planned ethnographic re~ervation with relics dating from the XVth and XVIth century Furthemore, there are other ethnographic collections and reli~~ of folk architecture in the Province of Rzeszów which serve as museum buildings: they are situated in the following localities: Collections of various institutions: District of Lubaczów. Łańcut, District of Łańcut. (Collections of Dr. Władysław Przeworsk, Ropczyce, Society. District Museum Social Museum. Balicki). of Przeworsk. are located of the Social Cultural Goslar's Museum collections Museum of the Polish So- of the Society Polish Society Ethnographic of for Society Social Museum. District of Ropczyce. MUSeUlTIof the Regional Social-Cultural Strzyż ów, District of Strzyżów. Museum Liceum-SchooI. Szymbark, Presidium a Museum) District connected with of Gorlice. of the District National Council (ancient manor changed into Private ethnographic collections are also found in the following localities: Jasło (folk art icons). Pruchnik, District of Jarosław. Sanok (the Huzul folk art, especially ceramics, Rumanian ceramics-about 60 exhibits). Ustianowa Dolna, District Ustrzyki Dolne (household effects and tools- about 70 exhibits) Wyszatyce, District of Przemyśl. 14. Pr.ovince of Szczecin Museum of Western Pomerania, Maritime Section (Ethnographic Hall) Address: Szczecin, Wały Chrobrego 3, phone 422-56 Range of activity: Province of Szczecin Director of the Mmeum: Władysław Filipowiak M. A. Custodian of the Maritime Section: Dr. Wiktor Fenrych; One scientific worker. Collecting of the exhibits began in 1947. The Maritime Museum was founded in 1945. The Museum of the Western Pomerania was founded in 1950. Total number of exhibits: 1390 out of which 1100 are Polish and over 200 come from West Africa (some part of the Polish exhibits was collected �737 736 before the war). The richest collection: water transport an.d fishing. The Museum is carrying out research work. Publications: West Pomerania Materials ("Materiały Zachodnio-Pomorskie"); catalogues. 15. Province Warsaw State of Warsaw Ethnographic Museum Address: Warszawa, ul. Szeroki Dunaj 5, phone 31-16-13. Range of activity: all Poland, and the culture of primitive peoples of the world. Director: Prof. dr. Ksawery Piwocki Assistant Director: Dr Kazimierz Pietkiewicz; total number of scientific workers 16, scientific- educational officers 2; two of the scientific workers are docents. Collecting of exhibits began in 1947; the Museum was founded in the same year. The total number of exhibits is 37.660, the Polish ones being 26.260, The rest i. e. 11.400 are exotic exhibits. The most important collection: folk artistic culture. The Museum is carrying out scientific investigations and collects manuscript materials. Iconographic Archives. Publications: "Zeszyty Etnograficzne Muzeum Kultury i Sztuki w Warszawie" (Ethnographic Papers of the Museum of Culture and Art in Warsaw), catalogues of exhibitions. Museum in Płock (Ethnographic Section) Address: Płock, ul. Narutowicza 2, telephone 25-93, 28-31. Range of activity: the Płock l\Iazovia. Manager: Marian Sołtysiak M. A, 3 scientific workers, one of them being an ethnographer. Collecting of exhibits began in 1912; The Museum was founded in the same year. Quantity of exhibits: 564. The richest collection concerns: sculpture, painted chests, paper-cutouts, fishing. The Museum is carrying out research work. Publications: "Kultura Ludowa Regionu Płockiego" (Folk Culture of the Płock Region in preparation). Museum in the open in Tatary The Kurpian Creative Chamber Address: Tatary pod Kadzidłem, pow. Ostrołęka, dom Czesławy Konopkówny. Patronage. The Polish Union of Cooperatives of the Folk Art Industry and Artcraft Kadzidło. The Chamber is run by Czesława Konopkówna, a famous expert in paper cutouts. Quantity of exhibits: about 50 including cutouts, chandeliers, ritual pastry. 16. Province of Wrocław Demonstration of cutouts making and of the decoration of interr'ors. Ethnographic Museum in Wrocław (Department of the Silesian Museum in Wrocław) Address: Wrocław, ul. Kazimierza Wielkiego 33, phone 345-24. Range of activity: Lower Silesia, Opole Silesia and Upper Silesia. Manager and Keeper: Dr Leszek Itmann - three scientific workers. Director of Silesian Museum: Mgr. Maria Starzewska. Collecting of exhibits began after World War II, in 1947. The Museum was founded in 1954. Total number of exhibits: 3035. The iconographic archives have aoout 10,000 items. (partly pre-war collections). The most important collections are: folk plastic art, cabinetmaking and blacksmithery. The Museum is carrying out research work and collects manuscripts, folklore and other materials. publications: "Roczniki Ethnografii Śląskiej," "Zeszyty Etnograficzne" (Annals of Silesian Ethnography, Ethnographic Papers), catalogues. Regional Museum in Chojnów (Ethnographic Collections) Address: Chojnów, pow. Złotoryja, Zamek Piastowski, Plac Zamkowy 3, phone 163. Range of activity: District of Złotoryja. Manager: Adam Kogut. Collecting of exhibits was commenced in 1959; The Museum was founded in the same year. Quantity of exhibits: 103. The main collection is composed of furniture tools for flax working, gingerbread baking tins, pictures on glass, bonnets. Museum in Jawor Address: Jawor, ul. Armii Radzieckiej 18, phone 107. Range of activity: The Sudety submontane region and partly Lower Si- lesia. Manager: Włodzimierz Musiał. Collecting of exhibits was commenced before the war. After the war the Museum was opened in 1945. Quantity of ethnographic exhibits: 127 (partly pre-war collections). The richest collection: folk garments. Regional Address: Range of Manager: them being Collecting 1914. Total Museum (Ethnographic Section) Jelenia Góra, Matejki 28, phone 34-65. activity: the hollow of Jelenia Góra and Lower Silesia. Zbisław Michniewicz M. A, and two scientific workers one of an ethnographer. of exhibits was initiated in 1912. The Museum was founded in number of exhibits: 1300 items (partly pre-war collections). The �738 739 main collection concerns: glass painting seum is carrying out research work. Museum and folk cabinetmaking. in the open: a copy of a Lusatian hut from Karpacz, The Mu- in 1960. Num'cer of exhibits: 397 (including also pre-war Museum is carrying out scientific researches. Publications: catalogue of a temporal exhibition. dated 1914. Museum in Kamienna Góra (Ethnographic Collections) Address: Kamienna Góra, Plac Wolności 24, phone 275. Range of activity: District of Kamienna Góra, partly District and Jelenia Góra. Manager: Stanisław Sabak. A guidebook to the permanent exhibition of Jawor to appear shortly. Museum in Wałbrzych (Ethnographic Collection) Address: Wałbrzych, ul. 19o Maja 9, phone 48-45. Range of activity: Wałbrzych and its vicinity. Manager: Eufrozyn Sagan. Coll~cting was commenced in 1908. The Museum was opened in 1911. Quantity of eth~ographic exhibits: about 679. (Some of them belong to the pre-war collection). The Museum has mining relics. Publications: A guidebook to the Museum. Museum in Ziębice (Ethnographic Collections) Ziębice, powiat Ząbkowice Śląskie, ul. Przemysłowa Address: 378. Range: District of Ziębice Śląskie. Manager: Wacław Brejter M. A. Collecting of exhibits founded in 1931. after the 10, phone t. ł 1 I ! war began in 1950. The Quantity of relics: 477 (some of them were collected The richest collection: artistic handicraft. Museum was before the war). Museum in the open (a church where Divine Service is held). Address: Karpacz-Bierutowice, District of Karpacz, Province of Wrocław (The little protestant church called Wang dating from the XVIIth century was transported from Norway some 100 years ago). 17. Province of Zielona Góra. Central Museum in Zielona Góra (Ethnographic Section) Address: Zielona Góra, Al. Niepodległości 15, phone 11-47. Range of activity: Province of Zielona Góra. Director: Klemens Felchnerowski M. A. Manager of he Ethnographic Section: Barbara Kołodziejska M. A. Collecting of exhibits began after the war. The Museum was reopened The Museum in Gorzów Wielkopolski (Ethnographic Collections) Address: Gorzów Wielkopolski, ul. Warszawska 35, phone 28-43. Range of activity: the City and the District of Gorzów, District of Strzelce Krajeńskie, and a part of the Sulęcin and Rzepin Districts. Manager: Henryk Przybylski Collecting of exhibits was commenced in 1945; the Museum was reopened in the same year. Quantity cf exhibits: 60 (including pre-war ones). The most important collection: gingerbread baking tins. C?l~ecting of exhibits was commenced in the XVIIIth century. Number of e~hlbltS: abou~ 69~ (part of them belonging to the pre-war collection). The rIchest collection IS weaving. Publication: collections). Museum in Międzyrzecz Wielkopolski (Ethnographic Collections) Address: Międzyrzecz Wielkopolski, Podzamcze 1/3 phone 567. Range of activity: Dristricts of Międzyrzecz and Świebodzin and a part of the Sulęcin and Sulech6w Districts. Manager: Alfons Kowalski, and one scientific-educational officer. Collecting of exhibits was commenced in 1945; the Museum was reopened in the same year. Quanity of exhibits: 536 (some part of them was collected before the war). Museum in Nowa Sól (Ethnographic Section). Address: Nowa S6l, ul. Świerczewskiego 26, phone 640. Range of activity: Districts: Nowa Sól, Szprotawa, Głog6w, Żary and Żagań. Manager: Aleksander Fudalej, and one scientificeducational officer Collecting of exhibits was commenced in 1946. The Museum was reopened after the war in 1947. Quantity of ethnographic exhibits: 223 (some part of them was collected before the war). Regional Souvenir Chamber in Babimost (The Society for Culture Ziemia Lubuska Territory) Address: Babimost, powiat Sulech6w, Dom Kultury. Range of activity: District of Babimost. Manager: Edward Rabiega M. A. Opened since 1963. Quąntity of ethnographic exhibits: 4.0. The collection: agricultural tools and folk garments. IV. BIBLIOGRAPHY OF THE POLISH ETHNOGRAPHIC DIRECTING (CHOSEN WORKS AND ARTICLES) of the richest lVIUSEUM A n t a n i e w i c z W., The Problem of the regionaL museum system in PoMuseum memorandumbook 1947, part 8, pages 341-347. (Typy i sie¢ muzeów w PoJsce). land. �740 741 A n t o n i e w i c z W., The Problem of the regional museum system in Poland. Polish non-school education. Warsaw 1933 and 1924. (Zagadnienie sieci muzeów regionalnych w Polsce. Polska Oświata Pozaszkolna). C i o ł e k G., Problem of folk architecture preservation. Protection of Monuments H. V. nr. 4, Warszawa 1952. (Zagadnienie ochrony budownictwa ludowego, Ochrona Zabytków). na wolnym powietrzu. Lud Tom XLII). M o s z y ń s k i K., seums, their (Etnografia dania). Muzeum Ethnography Pomorskie in the aims and tasks. Regional w muzeach regionalnych, w Gdańsku, Regional Library. Muzea Oddział Museums, Wdzydze. Regional Volume I, Warszawa regionalne ich cele Mu- 1928. i za- C z e c h o w i c z o waN., On the History of Skansen in Poland. "Museum Directing" Nr. 6, 1957, page 10-28. (Z dziejów Skansenu w Polsce. "Muzealnictwo"). Museum E s t r e i c h e r K., Cultural Losses in Poland London 1944. pages XVII, 497. (Straty kultury Polskiej). F r a n k o w s k a M., Regional Ethnographic museums in Poland. "Lud", volume XXXVI, Wrocław 1946, pages 341-347 (Regionalne muzea ludoznawcze w Polsce). P a z d u r J., Problem of protection and conservation of relics of technique. Protection of Monuments, Xth annual, nr. 2, Warsaw 1957. (H. Pazdur. Ochrona zabytków R X, nr 2, Warszawa 1957). G ł a d y s z. Scientific activity of the ethnographic museum centres after the war. Polish Ethnography, Polish Academy of Sciences, Wrocław 1959, pages 109-138. (Działalność naukowa etnograficznych placówek muzealnych w okresie powojennym. Etnografia polska II. G ł a d y s z M., Upper Cultural ryzacją ukowy, Works on inventory making of the folk architecture in Silesian Scientific Institute, Bulletin. Series: Scientific and Life, nr 2, Katowice 1958, pages 16, tables 3 (Prace nad inwentabudownictwa ludowego na Górnym Śląsku. Śląski Instytut NaBiuletyn, Seria: (Zycie Naukowe i Kulturalne). Silesia. J o s t o w a W., The Ethnographic Park in Zubrzyca Górna, Orawa territory. The Fo'1k, Volume XLIV, Wrocław 1959, pages 479-:-480. (Park Ethnograficzny w Zubrzycy Górnej na Orawie Lud. Tom XLIV). K lon o w s k i F., The Ethnographic Park in Olsztynek. Olsztyn 1958. (Park etnograficzny w Olsztynku). K u n z L., Ethnographic tries, Brno 1958, Pages tel-und osteuropiiischen Museums 139-174 Staaten). of the Central and East European (Die ethnographischen Museen der Coun- mit- K u n z L., Investigations on the Polish Ethnographic Museums, The Czech folk, pages 150-156. (Zkusenosti a poznatky z polsky musei ethnografickych, "Cesky Lid". 1957, N. 4. L e c h J., Inventory making of folk architecture in the territory oJ the Province of Łódź. Łódź Ethnographic Studies, Volume IV. Łódź 1962. (Inwentaryzacja budownictwa ludowego na tere:lie Województwa łódzkiego. Łódzkie Studia Etnograficzne). Lorentz S., Museums and Collections in Poland. 1945-1955. Polonia Publishing House Warsaw, 1956. M a l i c k i L., Museum in the open. The Pomeranian Museum in Gdańsk. Department in Wdzydze. "Lud". Volume XLII. Wrocław 1956. (MU7:eum Directory. Collective work. Publication of the Museums Association in Poland, Cracow 1947. (Muzealnictwo. Praca zbiorowa. Wydawnictwo Związku Muzeów w Polsce. Kraków 1947). P i e ń k o w s k a H., The farm of the Moniak family in Zubrzyca Górna. Protection of Monuments, 1955. (Zagroda Sołtysów Moniaków w Zubrzycy Górnej. Ochrona Zabytków, 1955). P i e t k i e w i c z K., The State of the museums and ethnographic collections in Poland. "Lud" XXXVI, Lublin 1946, pages 389-396 and "Lud" Cracow 1947, pages 409-412. (Stan muzeów i zbiorów etnograficznych w Polsce). P i w o c k i K., Museums in the open. BuUetin (Muzea pod gOiJm niebem. Biuletyn Historii S e w e l' y n T., Among ruins page 5 and others (Na gruzach of the History Sztuki. 1957). of Art 1957. "Museum quarterly". Yearbook 1; "Kwartalnik Muzealny RI, 1948). 1948, Seweryn T., Folk Art. War losses in polish oollections in the Domain of artistic handicraft; volume 2, Warsaw 1953, pages 9-89, tables 1-49 (Sztuka ludowa. Straty wojenne zbiorów polskich w dziedzinie rzemiosła artystycznego). S kur p s k i H., A Skansen Museum in Olsztynek, "Lud" Volume XXXVII, Cracow 1947, pages 412-415. (Muzeum Skansenowskie w Olsztynku). S ub ocz graphic Scientific Śląskim Instytut o waM., Works on the Silesian Skansen. Works and EthnoMaterials. Polish Ethnographic Society. Edited by the Silesian Institute. Katowice-Cieszyn 1957, pages nO-123. (Prace nad Skansenem. Prace i Materiały Etnograficzne P T L. Wyd. Śląski Naukowy, Katowice--Cieszyn 1957). T ł o c z e k L, The problem of ethnographic parks in Poland. Protection of Monuments, R X, nr 2, Warsaw 1957. (Zagadnienie parków etnograficznych w Polsce. Ochrona Zabytków R X, nr. 2 Warszawa 1957. Specification of wooden architecture elaborated by the Chair of Architecture and Village Planning. Annual reports. (Wykazy inwentaryzacji budownictwa drewnianego. Katedra Architektury i Planowania wsi. Sprawozdanie roczne). Z aw ist ow icz-A d am sk a K., An Ethnographic Park-Museum in �743 742 Łódź Ethnographic Studies. Volume I., Łódź 1959, page 7-19. (Park Etnograficzny - Muzeum pod otwartym niebem. Łódzkie Studia Etnograficzne, Tom I., Łódź 1959). Z n a m i e r o w s k a - P r li f f e r o waM., Museums and ethnographic Sections in Poland, "Lud" Volume XLIV, Wrocław 1959, page 351-390. (Muzea i działy etnograficzne w Polsce. Lud. Tom XLIV, Wrocław, 1959). Z n a m i e r o w s k a - P r li f f e r o waM., Protection of folk culture relics. Field guidebook, Toruń 1947. (Ochrona zabytków kultury ludowej. Poradnik terenowy. Toruń 1947). Centralny Instytut Kultury. Current continuous museum publications of the Board of Museums and Monuments Protection. Ministry of Culture and Art. Zarząd Muzeów i Ochrony Zabytków, Ministerstwo Kultury i Sztuki Warszawa, Krakowskie Przedmieście, 15/17. 1. Information Bulletin (Biuletyn Informacyjny Zarządu Muzeów i Ochrony Zabytków Ministerstwo Kultury i Sztuki) A bimonthly edition. 2. Library of Museum Directory and Protection of Monuments (Biblioteka Muzealnictwa i Ochrony Zabytków). 3. Museum Directing (Muzealnictwo). 4. Protection of Monuments (Ochrona Zabytków) A quarterly edition). Furthermore, permanent museum publications have been quoted in the surveys of particular museums (Białystok, Częstochowa, Gliwice, Grudziądz, Katowice, Kielce, Lublin, Łódź, Olsztyn, Opole, Poznań, Rzeszów, Szczecin, Toruń, Warszawa, Wrocław). the open. . CURRENT CONTINUOUS .•. .•. ETHNOGRAPHIC PUBLICATIONS. Institute of Material Culture History. Polish Academy of Sciences. Instytut Historii Kultury Materialnej. Polska Akademia Nauk. Warszawa, Nowy Sw,iat 72, Pałac Staszica. 1. Library of the Polish Ethnography (Biblioteka Etnografii Polskiej). 2. Polish Ethnography (Etnografia Polska). 3. Polish Ethnographic Atlas (polski Atlas Etnograficzny). 4. Works of The Ethnographic Section. Institute of the Material Culture History. Polish Academy of Sciences (Prace Działu Etnografii IHKM, PAN). Polish Ethnographic Society (polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław, ul. Nankera 4) 1. People LUD (Rocznik PTL) Dział III Muzea. 2. Ethnographic Archives (Archiwum Etnograficzne). 3. Atlas of the Polish Folk Costumes (Atlas Polskich Strojów Ludowych). (Biblioteka Popularna). (Literatura Ludowa). Bimonthly edition. Address of the editor's office: Warszawa, Nowy Swiat 72. 6. Ethnologic Works (Prace Etnologiczne). 7. Ethnographic Works and Materials (Prace i Materiały Etnograficzne). 8. Oskar Kolberg's Complete Works (Dzieła wszystkie Oskara Kolberga). Reedition containing the Polish verbal and musical folklore of the XIXth and of the beginning of the XXth century. Up to now 38 volumes have been published. The total number of volumes planned is 65. Editor's 4. Popular Library 5. Folk Literature office: Poznań, ul. Kantaka 2. 9. Łódź Ethnographic Stadi.es (Łódzkie Institute Studia Etnograficzne). of Art Polish Academy of Sciences (Instytu Sztuki PAN), Warszawa, Długa 26/28 ar Warszawa, Srebrna 12 "Ruch") 1. Polish Folk Art (polska Sztuka Ludowa) a bimonthly edition. 2. Bulletin of History of Art, A quarterly edition. 3. Monographs concerning the folk art. In adition to the publications mentioned above, dispersed ethnographic articles can be found in University Editions issued in parts (Zeszyty Uniwersyteckie) and publi"hed by the universities of Kraków, Lublin, Łódź, Poznań, Toruń, Warszawa and Wrocław. A delay in publishing of this pamphlet,caused an unvoluntary omissio:1 of some newly organised or reorganised museums (e.g. in Borzestawo, provo of Gdańsk, distr. Kartuzy - (a museum in the open, one hut), in Sosnowiec, provo Katowice - (the Mining Museum of the Professional Unions), in Szreniawa, near poznań - (Agricultural Museum) etc., some inaccuracy in the quantity of given relics and names of new museum workers etc. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e2e4f62397e221eb1af776823b8ca024.pdf b6603e540158501141c959cc5aeb5eea Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:353 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:315 Title A name given to the resource Muzea / LUD 1969 t.53 Description An account of the resource LUD 1969 t.53, s.419-453 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text v. M u z E A Lud, t. 53, 1969 r MARIA ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA POLSKIE MUZEALNICTWO ETNOGRAFICZNE 25-LECIA PRV W OKRESIE WSTĘP Jesteśmy świadkami ogromnego, nie notowaJnego w naszych dziej,ach rozwoju muzealnictwa w Polsce po II wojnie światowej, w tym również muzealnictwa etnograficznego. Wzrasta ilość muzeów i zbiorów, rozszerza się i pogłębia ich dokumentacja, tworzą się archiwa muzealne, rozwija się wewnętrzna organizacja zwłaszcza większych muzeów i działów etnograficznych. Praca muzeów opiera się na planowanych badaniach naukowych, które stają się podstawą szerokiej działalności społeczno-oświatowej muzeów. Zmiana granic PRL przynosi zmianę sieci muzealnej. Przybywają muzea w woj. gdańskim, koszalińskim, olsztyńskim, opolskim, szczecińskim, wrocławskim, zielonogórskim, pozostają zaś w granicach ZSRR muzea w dawI Artykuł oparty jest na własnych obserwacjach, literaturze przedmiotu oraz na odpowiedziach na rozesłaną ankietę, otrzymanych w końcu 1968 r. i na początku 1969 r. od kierowników muzeów lub działów etnograficznych i innych placówek muzealnych w: Białymstoku, Bytomiu, Chojnicach, Gdańsku, Kcyni, Kielcach, Koszalinie (woj. Konserwator Zabytków), Krakowie (Muz. Etnograf. i Muz. Narod.), Lublinie, Lowiczu, Lodzi, (Muz. Archeolog. i Etnograf., Muz. Sztuki i Muz. Włókiennictwa), w Olsztyn ku, Opolu, Pabianicach, Plocku, Poznaniu, Rabce, Radomiu, Rzeszowie, Sanoku, Sieradzu, Słupsku, Szczecinie, Warszawie, Wałbrzychu, Wieluni u, Włocławku, Wrocławiu, Zielonej Górze, w Zakopanem i Zninie. Najserdeczniej im za to dziękuję. Nowsze dane o muzealnictwie etnograficznym znajdzie czytelnik w publikacjach: H. Bittner-Szewczykowa, Problemy polskiego muzealnictwa etnograficznego w literaturze dwudziestolecia. Rocznik Muz. Etnograf. w Krakowie, t. I, 1966, s. 173-180, T. Damrosz, Scientific research and expositions of ethnographic Museums (in the period of Millenium resem'ch in Poland). Zeszyty Państw. Muz. Etnograf. w Warszawie, t. VI-VII, 1965/66. Warszawa, 1968, s. 9-25 i A. Pytlińska, Zagadnienia muzeów skansenowskich w powojennej literaturze polskiej. Rocznik Muz. Etnograf. w Krakowie, 1966, s. 191-202. �420 MARIA ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA nych woj. wileńkim, nowogrodzkim, poleskim, wołyńskim, lwowskim, tar'1opolskim i stanisławowskim. Okres II wojny światowej przyniósł ogromne straty w zakresie zabytków etnograficznych, zgromadzonych w muzeach. W pierwszych dniach wojny spalone zostało Muzeum Etnograficzne w Warszawie, posiadające 23000 zabytków, zniszczono setki budynków muzealnych, wspaniałe MuLeum Śląskie w Katowicach zostało do fundamentów rozebrane, zbiory zdewastowane, rozgrabione i wywiezione przez najeźdźców, zrujnowane zostało piękne Kurpiowskie Muzeum na wolnym powietrzu w Nowogrodzie Łomżyńskim, podobnie jak wiele innych muzeów. Odzyskaliśmy tylko nieznaczną część zbiorów. Według obliczeń J. Bujaka w okresie II wojny światowej utraciliśmy ponad· 60% naszych zbiorów etnograficznych, w większości unikalnych i niemożliwych już do zdobycia 2. Zaraz po wojnie, rozproszeni po Polsce etnografowie-muzeologowie przystępują przede wszystkim do prac ratowniczych - do poszukiwania i zabezpieczania jeszcze pozostałych zbiorów, dokumentacji i bibliotek, do restytuowania dawnych muzeów i organizowania nowych. Pierwszy, powojenny okres charakteryzowały wysiłki zmierzające nie tyllko do skupienia zbiorów, lecz przede wszystkim do znalezienia dla nich pomieszczeń zabezpieczających i środków na ich utrzymanie oraz stworzenie, choćby naj skromniejszego personelu muzealnego. Już w lutym 1945 roku powstaje w Warszawie Naczelna Dyrekcjn Muzeów i Ochrony Zabytków, która pod dyrekcją prof. Stanisława Lorentza roztacza finansową i merytoryczną opiekę nad muzeami, co w tym trudnym okresie pozwoliło również uratować wiele zabytków etnograficznych i przyczynić się m. in. do stworzenia zrębu przyszłego Muzeum Etnograficznego w Toruniu. W 1945 r. Związek Muzeów w Polsce zwołuje zjazd w Krakowie, a następnie XVII Zjazd delegatów w Nieborowie, który odbył się w dniach 19-21 września 1946 r. Na Zjeździe tym uchwalono m. in. wniosek "o zachowanie Naczelnej Dyrekcji Muzeów i Ochrony Zabytków jako największej zdobyczy organizacyjnej w dziedzinie muzealnictwa, ochrony zabytków, rewindykacji mienia kulturalnego i organizacji prac źródłowych z zakresu historii sztuki i kultury", oraz "o wydanie zarządzeń, które by umożliwiły konserwację i ekspozycję zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie" 3. Związek wydał też Biuletyn m. in. ze spisem muzeów w Polsce, który obejmował 101 instytucji a w 1948 1'. organizuj2 kurs muzeologiczny dla naukowych pracowników muzealnych. 2 J. Bujak, Muzealnictwo 1'Ozwój do polowy 3 P1'Otokol XVII etnograficzne w Polsce (Początki muzealnictwa jego XX w.). Maszynopis, Rozdz. IV, s. 215. Zjazdu Delegatów Związku Wyd. Związku Muzeów w Polsce. Kraków Muzeów. 1947, s. 7-8. Pamiętnik Muzealny, z. !l. �Polskie muzealnictwo etnograficzne 421 Muzea i większe działy etnograficzne rozwijają się przede wszystkim w ramach województw, objęte generalną opieką Ministerstwa Kultury i Sztuki, Naczelnej Dyrekcji Muzeów i Ochrony Zabytków, następnie Centralnego Zarządu Muzeów i Ochrony Zabytków, a od kilku lat Zarządu Muzeów i Ochrony Zabytków. Od 1945 r. czynną działalność rozwija specjalny Wydział Sztuki Ludowej przy Ministerstwie Kultury i Sztuki, który pod kierunkiem dra Kazimierza Pietkiewicza gromadzi ogromne zbiory, zwłaszcza współczesnej sztuki ludowej, następnie przekazane Państwowemu Muzeum Etnograficznemu w Warszawie. Decentralizacja placówek kulturalnych w r. 1958 ostatecznie oddaje państwowe muzea pod opiekę władz terenowych (Rad Narodowych) na których bud.żet placówki te przechodzą. Ustawa z dnia 15 lutego 1962 r. O ochronie dóbr kultury i o muzeach sz'Cze:gółowo uw:oględnia sprawy muzeów i ochrony wszelkich dóbr kul tury - ruchomych i nieruchornych 4. W roku 1969 mamy spośród samodzielnych muzeów Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie, bezpośrednio podlegające Zarządowi Muzeów i Ochrony Zabytków Ministerstwa Kultury i Sztuki, Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Poznaniu, stanowiące Oddział Muzeum Narodowego w Poznaniu i Muzeum Etnograficzne we Wrocławiu - Oddział Muzeum Śląskiego we Wrocławiu, autonomiczne Muzea Etnograficzne w Krakowie i w Toruniu oraz Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi, dalej wojewódzkie muzea okręgowe, posiadające działy etnograficzne w miastach wojewódzkich (z wyjątkiem Torunia w woj. bydgoskim i Słupska w woj. koszalińskim). Poza tym istnieją liczne państwowe muzea regionalne 5, podległe Powiatowym Radom Narodowym. Oprócz Muzeów Państwowych mamy w Polsce szereg muzeów podległych różnym towarzystwom i instytucjom kulturalnym. Wśród nich najliczniejsze, posiadające zbiory etnograficzne, stanowią muzea Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego. Zbiory etnograficzne rozproszone znajdują się też m. in. np. w działach rzemiosła artystycZ'nego muzeów narodowych i historycz.nych, w muz-ea,ch diecezjalnych, w Muzeum Rolnictwa im. Kluka w Siemianowicach, w Muzeum Rolnictwa w Szreniawie, w Muzeum Włókiennictwa w Łodzi, w Muzeum Historii Farmacji w Krakowie, w Muzeum Kultury Fizycznej i Turystyki w Warszawie oraz w Muzeum Instrumentów Muzycznych w Poznaniu i w innych muzeach. Niektóre uniwersyteckie Katedry Etnografii - przed- i powojenne, Dziennik Ustaw PRL, Nr 10, Warszawa, dn. 21 lutego 1962, s. 54-59. Wyłącznie etnograficzne Muzeum im. Wladysława Orkana w Rabce podlega Muzeum Narodowemu i Woj. Konserwatorowi Zabytków w Krakowie. I 5 �422 MARIA ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA gromadziły też zbiory etnograficzne (np. w Poznaniu, Toruniu), podobnie jak Wyższa Szkoła Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie (zbiory narzędzi rolniczych prof. Biedrzyckiego). Zbiory te były i są przeważnie przekazywane do muzeów etnograficznych. Zjawiskiem bardzo charakterystycznym dla ostatnich lat jest powstawanie szeregu małych, prowincjonalnych placówek społecznych, gromadzących różnorodne zbiory, m. in. etnograficzne. Jest to cenny objaw zainteresowania regionu własną historią i chęci zachowania pamiątek dla historii. Wiąże się to jednak z niebiezpeczeństwem przejmowania od osób prywatnych itp. przedmiotów niedostatecznie udokumentowanych, które nie zawsze znajdują warunki właściwego ich przechowywania i konserwacji. Sprawa ta jest poważna w skali krajowej, bowiem w chwili obecnej na terenie Polski znajduje się ponad 50 małych placówek muzealnych, tzw. izb regionalnych, izb pamiątek, muzeów szkolnych itd., które posiadają zbiory etnograficzne o nieustalonej jeszcze ilości, często niezabezpieczone i bez należytej opieki naukowej. ZALOŻENIA TEORETYCZNE I TENDENCJE ETNOGRAFICZNEGO MUZEALNICTWA Przewrót ustrojowy, gospodarczy i kulturalny, jaki zaszedł w Polsce, w znacznym stopniu zrewolucjonizował muzealnictwo etnograficzne. Zgodnie z traktowaniem etnografii jako jednej z nauk historycznych i oparciu jej o metodę marksistowską, muzea opierały swe prace naukowe i dydaktyczno-oświatowe na zasadach materializmu history.cznego. Postępująca wciąż urbanizacja i industrializacja wsi, unifikacja m. in. narzędzi pracy, ogromny wzrost oświaty i środków masowego przekazu, dezintegracja rodziny wiejskiej itd. powodują gwałtowne odchodzenie wsi od swych tradycji i zanik zabytków. Przed muzeami etnograficznymi stanęły zagadnienia rekonstrukcji i anahzy tradycyjnej kultury ludowej, badań mechaniki jej rozwoju oraz roli, jaką ma ona spełniać w tworzeniu się nowego modelu kultury naszego narodu. Poszukiwanie podstaw naukowych do wnioskowań o pokrewieństwach tradycyjnej kultury i pochodzeniu jej elementów itd. skłania muzea do gromadzenia szczegółowych materiałów, pozwalających na wyróżnienie typów i odmian sprzętów, narzędzi 'itd., pochodzących z określonego czasu, które po ich zmapowaniu i ujęciu na szerszym tle porównawczym i historycznym mogą pozwolić na ustalenie genezy w związku z oikreśloną forma'c j ą s:pOiłecz:no~gospodarczą. Teoretyczne założenia muzealnictwa etnograficznego opierają się też O traktowanie kultury jako nierozerwalnego zespołu wytworów kultury �Potskie muzeatnictwo etnograficzne 423 materialnej, duchowej i społecznej, na który składają się różnorodne elementy twórczości ludu. Dlatego też muzea, w miarę swych możliwości, gromadzą w swych archiwach folklor, obejmujący wiedzę, wierzenia, magię, obrzędy i zwyczaje itd. oraz foliklor słowny, muzyezny i taneczny. Kultura ludowa wraz ze sztuką plastyczną i folklorrem, traktowana jest więc jako nierozlączna całość a zara:zem jako część składowa kultury całego narodu, kształtująca się w ·oikreślonym środowiSku .geogTaficznym i gospodarczo-Sipołecwym, na tle określonej historii narodu. Zabytek muzealny traktowany jest jako element kultury, ilustrujący procesy zachodzące w historii kraju. Przy tym nacisk jest [położony na kalktowanie w~półczesnych zjawis:k, zachodzących w kulturze ludowej, jako dalszej części procesu historycznego,oo wiąże się z traJktowatrliem wspókwsnych wytworów również Jako źródeł historycznych, w ,różnym stopniu uwzględnianych w muzeach etnograficznych. Dawne muzealnictwo polskie, zwłaszcza sprzed I wojny światowej, tam gdzie muzea pozbawione były fachowców, cechowało nieraz gromadzenie zabytków bez należytej dokumentacji. Dzisiejsze natomiast muzealnictwo dąży do jak najbardziej pełnego przedstawienia obrazu żyda ludu wiejskiego w Polsce, w oparciu o badania naukowe, a więc również o 'zgromadzone źródła ilustrujące m. in. rozwój narzędzi pracy na tle określonej gospodnl'ki z uwzględnieniem roli czło:wieka żyjąoego w danej s'P0leczności lokalnej. Sztuka ludowa w Polsce, a zwłaszcza rzeźba sakralna, posiada wspaniałe tradycje sięgające średniowiecza. Jeszcze w chwili obecnej mamy znakomitych rzeźbiarzy, mamy też obecnie ogromny rozkwit twórczości ludowej w zakresie plastyki. Nowe, nieznane talenty pojawiają się wśród młodych i starych ludzi. Artysta ludowy przestał być obecnie bezimiennym. Jest otoczony opiekł Ministerstwa Kultury i Sztuki, władz terenowych, muzeów i innych placówek kulturalnych. Dzieła jego są nabywane, reprodukowane i wysyłane na krajowe i międzynarodowe wystawy. Muzea i działy etnograficzne przywiązują ogromną wagę również do współczesnej twórczości w zakresie sztuki ludowej. Obecnie obserwować też możemy jej roz/kwit nie tylko na wsi lecz w miasteczkach i miastach, gdzie rzeźbić lub malować zaczynają dorośli, tzw. amatorzy, dyletanci, laicy, naiwni itd. nie mający tradycji rodzimych. Tworzą oni rzeźby z różnych pobudek i w różnym, często nie tradycyjnym surowcu. Muzea rozpoczęły gromadzić ich prace oraz dokumentację z nimi związaną. Zostalo też zapoczątkowane gromadzenie dokumentacji kultury robotniczej, np. proletariatu krakowskiego i śląskiego, pochodzącego ze wsi (np. Muzeum Etnograficzne w Bytomiu, w Krakowie, Łodzi i inne). W związku z coraz silniejszą urbanizacją wsi rozszerzono gromadzenie elementów �424 MARIA ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA kultury wsi o wytwory miast i miasteczek, od dawna wchodzące w skład inwentarza wiejskiego i z nim współegzystujące. Muzealnictwo etnograficzne w Polsce cechuje obecnie stałe dążenie do podnoszenia poziomu naukowego, do pogłębiania metodyki badań, do jak największej precyzji i wielostronności w dokumentowaniu gromadzonych zabytków; stąd opieranie badań terenowych na coraz grutowniej opracowanych kwestionariuszach, służących przy osobistych obserwacjach i wywiadach oraz stosowanie różnorodnych metod dokumentowania faktów etnograficznych w postaci zapisów, zdjęć, filmów, nagrań, kinetogramów, rysunków wykonywanych przez samych chłopów, a dotyczących faktów kulturowych, umiejscowionych w czasie i przestrzeni. Dąży się do uzupełnienia dokumentacji zbiorów przez uzyskiwanie ocen procesów, zachodzących we wsi od jej przedstawicieli, różnego wieku, płci, zawodu i stanu socjalnego. Chodzi bowiem o wzbogacenie wiedzy o zabytku, o jego powstaniu, pochodzeniu i zmieniającej się roli w środowisku ulegającym przeobrażeniom, w rodzinie, wsi, regionie. Wszak właśnie zbiory muzealne, ekspozycje problemowe i pomocnicze elementy dokumentacji pozwalaj q stworzyć rekonstrukcję tradycyjnej kultury ludowej, a muzea na wolnym powietrzu plastyczną wizję jej przeszłości. Ekspozycje te pozwalają na stwierdzenie prawidłowości zachodzących procesów, które znajdują odbicie w kulturze materialnej, w rozwoju narzędzi i techniki produkcji, a także w sztuce, obrzędach, zwyczajach itd. Muzea i działy etnograficzne muzeów okręgowych i innych stają się placówkami naukowo-badawczymi, stawiającymi sobie cele poznawcze oraz społeczno-oświatowe i artystyczne. Uderzające jest, iż bardzo rzadko poświęca się u nas uwagę teoretycznym problemom współczesnego muzealnictwa etnograficznego 6, które stanęło obecnie wobec nowych zagadnień metodologicznych, wymagających teoretycznego opracowania. Rozwija się nowa nauka o charakterze poznawczym i normatywnym, jaką jest muzeologia etnograficzna lub etnomuzeologia. Można ją określić jako naukę opartą o etnografię ewentualnie etnologię mającą na celu badania dotyczące: 1. gromadzenia, zabezpieczania i naukowego opracowywania wszelkich wytworów tradycyjnej i przekształcającej się kultury ludowej; 2. umiejętności przekazywania ich społeczeństwu drogą różnorodnych prac dydaktyczno-oświatowych i wychowawczych oraz artystycznych; 3. właściwych metod realizowania powyższych celów. 6 np. Wojciech Gluziński, Etnografia-Historia-Muzeum. Roczniki Etnografii Śląskiej, t. I; Wrocław 1961, s. 107-117 i Tenże, Problemy współczesnego muzealnictwa. Roczn. Etnogr. Śląskiej, t. II; Wrocław 1963, s. 178-230, i Halina Winiecka, Z socjologicznej problematyki muzealnictwa w Polsce. Materiały Zachodnio-Pomorskie, t. VIII; Szczecin 1962, s. 443-452. �PoLskie muzeain~ctwo 4~5 etnograficzne Elnomuzeolog ma w muzeum warsztat pracy etnograficznej. Jest poza tym pożądane, by był on zarazem artystycznie uzdolnionym, umiejącym nadoć sugestywny wyraz ekspozycji muzealnej i innym formom działania dydaktyczno-wychowawczego. Przy teoretycznych rozważaniach dotyczących etnomuzeologii i traktowaniu jej jako dyscypliny historyczno-społecznej, należy pamiętać, iż jej cechą swoistą jest to, że opiera się ona a bezpośrednie źródła żywe o człowieka, który jest równocześnie odbiorcą tradycyjnej kultury, jej nosicielem i przekazicielem, a zarazem twórcą kultury. Jeśli chodzi o badania socjologiczne w muzealnictwie, to koncentrują się one głównie w Krakowie, gdzie w 1962 r. powstała Pracownia Badań Socjologicznych, a w 1964 r. zostaje zwołana pierwsza ogólnopolska konferencja poświęcona tej problematyce 7, Muzea etnograficzne nie są jeszcze w większym stopniu wciągnięte w te badania 8. Badania sccjologiczno-psychologiczlDte problemów dydaktyczno-wychowawczych związanych z muzeum, były już w 1957 pr'owadzone przez Muzeum Śląskie we Wrocławiu (wspólnie z Katedrą Psychologii Uniwersytetu Wrocławskiego). Objęły wówczas 5 szkół w tym mieście. Na razie skromny jest też udział muzeologów-etnografów we współpracy z Muzeum Oświaty Instytutu Pedagogiki, a przecież muzealnictwo etnograficzne ma bardzo wdzięczne pole do działania w tym zakresie 9. Od kilku lat czynione są w Polsce starania a uznanie około 40 wybranych muzeów (m. in. etnograficznych) za placówki naukowo-badawcze, które korzystałyby z takich samych uprawnień jak instytuty naukowe i uniwersytety. Ustawa z dn. 15 lutego 1962 r. a och1"Oniedóbr kultury i o muzeach daje nie tylko prawną podstawę do zabeZlpieezania zabytków, lecz zakłada, iż muzea obok podstawowej działalności dydaktyczno-oświatowej prowadzą badania naukowe, publikują wyniki badań i mogą ubiegać się a uznanie ich za instytuty naukowo-badawcze zgodnie z obowiązującymi przepisami (Rozdz. VIII, Art. 5, 1). W związku z dążeniem do specjalizacji muzeów istnieje też tendencja do przekształcania działów etnograficznych większych muzeów w samodzielne muzea etnograficzne 10. 7 Badania socjologiczne w muzealnictwie. Muzeum Narodowe w Krakowie, 1964. s. 137. 8 T, Banasik, Stan badm1 socjograficznych w muzeach. Biuletyn informacyjny ZlVIiOZ nr 39. 1962, s. 61-66. 9 Z. J. Mikolajtis, Badania nad wykorzystaniem muzeów w procesie nauczania. (Odb. z zam. 633, 18 III 1965, s. 12). 10 W ten sposób powstało w 1959 r. samodzielne Muzeum Etnograficzne w Toruniu.. \V 1969 r. samodzielne Muzeum na Wolnym Powietrzu w Olsztynku, a Muzeum �426 MARIA ZN AMlEROWSKA-PRUFFEROWA Generalną tendencją muzealnictwa polskiego jest obok - elementarnych jego zadań - powiązanie prac muzeów z życiem narodu, z zapotrzebowaniem społeczno-kulturalnym określonego regionu, włączenie działalności muzeów w walkę o postęp i szerzenie idei braterstwa narodów. W związku z tym muzea rozszerzają zakres swego działania i nawiązują kontakty i współpracę umożliwiającą poznawanie innych kultur i zbliżenie z przedstawicielami innych narodów. Naukowa i oświatowa działalność muzeów coraz baird:ziej wkracza do miasteczek i najbardziej oddalonych wsi, ,nie tylko w związku z 'wywiadami i po~zuikiwaniem zabyt:ków, lecz w związku z tendencją do włączania się w życie bieżące. Zada'niem muzeów i działów etnogr,aficznych jest wykrywanie tradycyjnych form własnej twórczości ludowej, pobudzanie jej i popieranie oraz wcielanie w życie współczesne, jej najbardziej wartościowych elementów. Wiąże się to wyraźnie z usiłowaniem odrodzenia dawnych rzemiosł i sztuki. PRACE NAUKOWO-BADAWCZE Terenowe prace naukowo-badawcze muzeów opierają się na generalnej koncepcji danego muzeum i jego zasięgu obejmującym wybrane, przeważnie najbliższe regiony etnograficzne, na ustalonym statucie oraz na określonych planach prac - wieloletnich i krótszych. Te ostatnie nieraz stanowią akcję ratowniczą w stosunku do określonych dziedzin kultury i .nieraz bywają badaniami jedynie ,penetracyjnymi. Niejedn<jkrotnie bowiem badania terenowe wynikają z określonego zapotrzebowania społecznego, np. z planów przebudowy lub likwidacji wsi w związku z organizacją wielkiego przemysłu, regulacją rzek itd. W chwili obecnej Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie ma zasięg ogólnopolski i światowy, Muzeum Etnograficzne w Krakowie obejmuje całą Polskę, gromadzi ono też zbiory pozaeuropejskie i europejskie, zwłaszcza z krajów słowiańskich. Muzeum Etnograficzne w Toruniu ma zasięg północno-polski i gromadzi zbiory rybackie z całej Polski a dorywczo z innych krajów; również o zasięgu ogólnopolskim Muzeum Etnograficzne i Archeologiczne w Łodzi obejmuje w szczególności grupy etnograficzne zamieszkujące woj. łódzkie i teren sąsiedni, a Muzeum Etnograficzne we Wrocławiu (Oddział Muzeum Śląskiego) - Śląsk Dolny, Opolski i Górny, Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Po~naniu (Oddział Muzeum Narodowego w Poznaniu) - zasięg ogólnopolski, a w szczególności obejmuje Wielkopolskę i Ziemię Lubuską. Gromadzi też zbiory europejskie i pozaeuropejskie. Etnograficzne we Wrocławiu stało się Oddziałem graficzne w Poznaniu - Muzeum Narodowego. Muzeum Sląskiego, Muzeum Etno- �Polskie muzealnictwo etnograficzne 427 Działy Etnograficzne muzeów okręgowych zasięgiem swych badań 11 i innych prac przeważnie obejmują teren zamieszkały przez grupy etnograficzne znajdujące się w ramach danego województwa i sąsiednich. Małe muzea regionalne obejmują mniejsze grupy etnograficzne. Celem etnograficznych badań muzealnych jest często ogólna charakterystyka całokształtu kultury ludowej wybranego, przeważnie pobliskiego regionu etnograficznego, z uwzględnieniem współcześnie zachodzących przemian, na co szczególny nacisk został położony w ostatnich latach. Właściwa realizacja tych zamierzeń jest oczywiście całkowicie zależna od posiadania przez muzeum dostatecznej ilości personelu naukowego i specjalistów, m. in. do takich dziedzin j'a'k 'Hip.folkloil' muzyczny i ,taneczny itd. Tak ujętej tematyce poświęca swe prace terenowe większość muzeów, co znajduje swe odbicie w zbiorach i ich dokumentacji, w materiałach archiwalnych i w pracach przygotowywanych do druku, bądź już opublikowanych oraz w pracy oświatowej .związanej z badaniami. . Charakterystyka własnych zbiorów znajduje się w publikowanych sprawozdaniach prawie wszystkich większych mU2Jeów. ZBIORY Ogromny wzrost ilości zbiorów etnograficznych od początku 1955 r. do początku 1969 r. zawdzięczają muzea przede wszystkim stałym dotacjom ze strony władz terenowych i Ministerstwa Kultury i Sztuki (ZMiOZ). Ilustrują go załączone tabele. Naukowe zainteresowania muzeów, kształtowanie się charakteru zbiorów i archiwów oraz wzrost ilości publikacji muzealnych przedstawione są dalej w załączonych przeglądach. Ilustrują one również rozwój muzealnictwa etnograficznego. Obecnie największą ogólną ilość zbiorów etnograficznych posiadają: Województwo krakowskie. 50 841 eksp. (w tym Muzeum Etnograficzne w Krakowie liczy 35 013 eksp.) Województwo warszawskie 46 387 (w tym Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie 44404 eksp.) 11 Przy ocenie wyników działalności pracowników naukowych należy na równi z publikacjami brać pod uwagę ilość udokumentowanych zabytków i jakość zgromadzon'ej przez nich dokumentacji, bowiem trudna, bardzo żmudn.a i wyczerpująca praca muzealna bardzo często nie pozwala na zdobywanie we właściwym czasie wyższych stopni naukowych, a czasem tym właśnie, niejako bezimiennym naukowym pracownikom muzealnym zawdzięczamy tworzenie instytucji, stanowiących zbiór bezcennych źródeł wiedzy o kulturze ludowej, umiejscowionej w czasie i przestrzeni. �428 MARIA ZNAMIEROWSKA-PRUFFEHOWA Województwo łódzkie (w tym Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi liczy 14127 eksp.) Województwo katowickie (w tym Muzeum w Bytomiu liczy 9500 eksp.) Najmniej zbiorów posiadają: Województwo zielonogórskie Województwo koszalińskie . Województwo szczecińsk'e . Największy przyrost zbiorów nastąpił w województwach krakowskim i katowickim. 27304 22053 2428 " 2313 2147 warszawskim, TABELA ETNOGRAFICZNE ZBIORY MUZEALNl<: I W POLSCl<:· (Stan na 1 I 1969 - ilość przybliżona) Dyslol<al ja zbiorów! województwo bialostockie bydgoskie gdańskie katowickie kieleckie koszalińskie krakowskie lubelskie łódzkie olsztyńskie opolskie poznal1skie rzeszowskie szczecińskie warszawskie wroclawskie zielonogórsl,ie Ogółem Liczba muzeów łącznie ze skans. Liczba punktów muzeain. izb. reg. itp. Liczba kolekcji prywatno 8 4 3 7 3 3 ŁI\CZna ilość zbiorów g 041 14782 7 3 6072 13 2 22053 7 2 4954 19 5 49934 11 (j 15197 12 1 27304 5 2313 2521 6 8 2 J3 14 8148 10 4 10518 2 2 2147 7 I 46387 51:>2 lO 8100 4 4 149 56 2428 8 237071 * Przybliżona ilość wszelkich placówek muzealnych zawierających zbiory etnograficzne łącznie ze skansenami, podległych różnym instytucjom wynosila w Polsce na 1 I 1969 - 213, obejmując około 240 000 eksponatów. (Podane cyfry nie są całkowicie dokładne w związku z brakiem odpowiedzi niektórych muzeów na rozesłaną ankietę oraz z trudnością uzyskania danych ilustrujących aktualny, ilościowy stan zbiorów etnograficznych mniejszych placówek społeczno-kulturalnych). �Pol.<;/de mHzealnict'lvo 429 etnogrnfic::ne TABELA OGOLNA ILOŚC MUZEOW ETNOGIL\FICZNE W POLSCE II I INNYCH PLACOWEK POSIADAJ1\CYCH ZBIORY ORAZ ILOSC ZGROMADZONYCH W NICH OBIEKTOW (dane przybliżone) Lata Ilość muzeów itp. placówek Ilość obiektów ! 1939 1946 1955 1957 1964 1969 ok. JOD' 58~ 57" 764 110' 213" 112000" 1150004 140000' i I 175000' 237071/' Dane według: I) J. Bujak. Ib. s. 207 i Przypisy do Rozdz. III, s. 60 (ad 1939 r.); K. Pietkiewicz, Stan muzeów i zbiorów etnograficznych w Polsce. PTL, "Lud", L 36, Lublin 1946, s. 389-396 (ad 1946 r.); 3) M. Znamierowska-Priifferowa, Muzea i dzia/y etnograficzne w Polsce. Lud, t. 44, 1959, s. 361, 369 (ad 1955 r. - dotyczy muzeów podległych Ministerstwu Kultury i Sztuki); 4) M. Gładysz, Dzialalność naukowa etnograficznych placówek muzealnych w okl'esie powojennym. "Etnografia Polska", t. II, Wrocław 1959, s. 110 (ad 1957 r.); 5) M. Znamierowska-Priifferowa, Ethnographic Museum Collections in Poland. "Lud", L 50, Wrocław 19.66, s. 702 (ad 1964 r.). 6) Dane na dzień - I 1969 r. wg odpowiedzi na ankietę rozesłaną przez Muzeum Etnograficzne w Toruniu. Zob. też odn. do Tabeli II i S. Brzostowski i A. Orysiak, Muzea w Polsce, Przewodnik-Informatol', wyd. CRZZ, Warszawa 1968 (ad 1968 r.). (W kilku pozycjach miałam też możność uzupełnienia danych korzystając z maszynopisu artykułu S. Brzostowskiego pL "Z dziejów muzealnictwa etnograficznego w Polsce" (rys historyczny, stan i perspektywy), za co serdecznie dziękuję Autorowi i Państwowemu Muzeum Etnograficznemu w Warszawie, w którego Zeszytach będzie drukowany). 2) ZBIORY Zbiory europejskie EUROPEJSKIE posiadają: 1) Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie około 500 eksponatów 2) Muzeum Etnograficzne w Krakowie (zbiory ludów słowiańskich, bałtyckich i in.) ok. 10000 3) Muzeum Narodowe w Krakowie ok. 200 4) Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Poznaniu ok. 240 5) Muzeum Mazowieckie w Płocku ok. 150 Poza tym w mniejszym ilościach znajdują się w wielu muzeach polskich Ogólna przybliżona ilość p07.apolskich zbiorów europejskich w Polsce wynosi ok. 11090 ZBIORY Największe l) Państwowe Z Afryki merunu, Mali, dra Wacława kolekcje POZAEUROPEJSKIE pozaeuropejskie posiadają: Muzeum Etnograficzne w Wars7.awie: - Z Ghany, Górnej Wolty, Wybrzeża Kości Słoniowej, Nigerii, KaKonga Centralnego, Dahomeju i Etiopii (z badałl lekarza-podróżnika Korabiewicza); �430 MARIA ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA Z Australii i Nowej Gwinei (zgromadzone przez dr Marcelego Łukowicza z Chojnic); Z Ameryki Srodkowej - z Meksyku (uzyskane z badań przez doc. dr Marię Frankowską i jej staraniem drogą wymiany międzymuzealnej ; Z Azji z MnngoHi (częścIowo ze bbiorów ekspedycji ppof. dr. Witolda Dynowskiego); z Indon.ezji - z Jawy (zbi·ory prof. dr. Michała Siedleckiego) i z Oceanii. Razem ponad 12 700 eksponatów. 2) Muzeum w Bochni, woj. krakowskie: Z Azji - z Indii, Cejlonu, wyspy Bali i 7. Chin (zbiory dr. Czyżewicza i Stanisława Tworzydło; Z Afryki - z Kenii, Mozambiku, Tanganiki, Ghany, Zanzibaru, wyspy św. Heleny (zbiory dr. Czyżewicza). Razem okolo 400 eksponatów 3) Muzeum i Biblioteka Polskiej Akademii nańskie: Z Australii i Oceanii 200 eksponatów. 4) Muzeum Narodowe w Krakowie: Z Afryki (Kamerun) i z Ameryki Nauk w Kórniku (Peru, Boliwia) pow. Srem, woj poz- ok. 250 eksponatów. 5) Muzeum Etnograficzne w Krakowie: Z Azji - pl'of. Juldana Talko-lkyncewicza z Mongolii, część zbiorów Benedykta Dybowskiego z Kamczatki i Wschodniej Syberii. Zbiory z Tybetu, z Pakistanu. Z Afryki - z 1960-1961 r. zbiory z badań dr. Krzysztofa Wolskiego, zbiory Stefana Scholz-Rogozińskiego z Kamerunu, zachodn. wybrzeży Afryki. Poza tym z Sudanu, pogranicza Kenii i Tanganiki, z Nigerii, Złotego Wybrzeża, Sierra Leone, zbiory BrOinisława Riłsudskiego, now\Sze zebrane przez prof. dr Romana stopę z połudn.-bach. Afryki, zbiory z Arabii, Palestyny, Iraku, a ostatnio z Sudanu i Egi.ptu; Z Oceanii i z Australii, z Indonez.ii - ze zbiorów prof. dr. Mariana Raciborskiego; z wyspy Jawy i Borneo (ba,rdzo cenny zbiór lalek do jawajskiego teatrzyku lalek i teatru cieni); Z Ameryki Poludn. Hazem ponad 3000 eksponatów 6) Muzeum Archeologiczne 7) Muzeum Regionalne 8) Muzeum Mazowieckie i Etnograficzne w Pabianicach w Łodzi 583 eksponatów 222 eksponatów w Płocku około 300 eksponatów 9) Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Poznaniu: Z Afryki, a przede wszystkim z Mezoameryki i z Azji (Indie), Nowej Gwinei, 1696 eksponatów. (sztuka starożytnego Meksyku) 10) Muzeum Instrumentów Muzycznych w Poznaniu: Z Azji (Wietnam, Korea, Japonia). 11) Muzeum Pomorza Zachodniego w Szczecinie: Z Afryki zachodniej z badań dr Władysława Filipowiaka i dr Wiktora Fenrycha około 600 eksponatów. Łącznie wszystkie zbiory pozaeuropejskie w Polsce wynoszą okolo 20 000 eksponatów. �PoLskie muzeaLnictwo etnograficzne 431 MUZEA NA WOLNYM POWIETRZU Sprawa ochrony zabytków budownictwa ludowego w Polsce była z wielu oczywistych względów szczególnie trudna po wojnie, gdy nowe problemy stanęły prżed społeczeństwem, a brak ludzi i środków przyczynił się do bezpowrotnej utraty bezcennych chat, kościółków, młynów wodnych i wiatraków - tej do niedawna charakterystycznej ozdoby naszego krajobrazu. Ratowanie poszczególnych zabytków stało się troską przede wszystkim wojewódzkich konserwatorów zabytków i muzeów etnograficznych. W 1962 r. wychodzi ustawa o ochronie zabytków, uwzględniająca zabytki kultury ludowej. W 1966 r. Ministerstwo Kultury i Sztuki zwołuje Konferencję Zespołu Doradczego do Spraw Parków Etnograficznych i Budownictwa Drewnianego przy ZMiOZ, i w marcu tego roku wydaje Memorial w sprawie ochrony budownictwa drewnianego w Polsce z progriamem organizacji i sieci pćU1kówetnograficznych. W 1967 r. w lmwietniu, w Lubostroniu, w woj. bydgoskim odbywa się sympozjum pod hasłem "Zabytkiośrodkami turystyki", na którym sprawa ta była szeroko rozważana. W 1968 r. Komisja Sejmowa omawia sprawę muzeów skansenowskich, która zostaje uznana za ważną i pilną w skali ogólnopolskiej. W marcu 1968 r. i 1969 jest ona omawiana na posiedzeniu Sekcji Muzeów i Ochrony Dóbr Kultury Rady Kultury i Sztuki. Sprawie muzeów na wolnym powietrzu, tzw. parków etnograficznych czy też skansenom poświęca się w Polsce coraz więcej uwagi, uznając ich wielką naukową i społeczną wartość. Mówiąc obecnie o ich istnieniu i powstawaniu w Polsce będziemy mieli na uwadze: 1. muzea skupiające pTZenoszcme, zabytkowe, wyposażane budynki mieszkalne, gospodarcze, przemysłowe i sakralne, a wyjątkowo również ich rekonstrukcje, np. w Olsztynku; 2. skanseny przymuzealne, tworzone z budynków przenoszonych ,np. w Łowiczu, Toruniu i planowany w Rabce, stanowiące niejako przedłużenie istniejących wystaw; 3. muzea ,posiadające budynki pozostawiane in situ w mnieljszych lub większych zespołach lub pojedynczo, zakładając, iż będą one odpowiadać wymogom muzealnym (np. w Bieliinach, pow. Kielce czy w Klukach, pow. Słupsk); 4. rezerwaty zwartych zespołów wiejskich i miasteczkowych również mają stanowić lub już stanowią swego rodzaju muzea skansenowskie, zwłaszcza o ile będą ożywione działalnością oświatową 12. Życie stwarza tak wielką różnorodność form muzeów na wolnym powietrzu, iż - jak sądzę - obecnie trudno byłoby stworzyć obowiązującą 1~ Z braku miejsca pominięto tu omawianie zaplan.owanych muzeów skansenowskich. �432 MARIA ZNAMIEROWSKA-PRtJFFEROWA ich klasyfika'cję i nomenklaturę. Utarty w Polsce termin "slkansen", ozna,czający po szwedzku szaniec, wydaje się być terminem dobrze ujmującym zabytek budownictwa ludowego, chroniony przed zagładą wraz z jego zawartością. W chwili obecnej w Polsce sprawy te przedstawiają się następująco: 1. W woj. białostockim mamy w Nowogrodzie Łomżyńskim pięknie położony skansen kurpiowski stanowiący filię Muzeum w Łomży, ze specjalizacją w zakresie bartnictwa i pszczelnictwa oraz gospodarki puszczańskiej. Istniał już przed wojną, w czasie której był spalony, a obecnie odbudowany rozwija się w bliskim kontakC'ie z wsią. 2. W woj. bydgoskim, wyjątkowo ubogim w zabytki tradycyjnego budownictwa ludowego, organizuje się mały skansen pałucki w leśnej wiosce Godzimierz w pow. szubińskim, w Silnie w pow. choj:nickim (przy wSipóldziałaniu z PrL) i w Kas·zcz,a,rku pod TO'runiem, związanym z rodziną Kopernika. W Radziejowie czynny wiatrak ma spełniać rolę punktu skansenowskiego. W Toruniu otwarto Kujawską część małego przymuzealnego Parku Etnograficznego, stanowiącego dalszy ciąg wystaw muzealnych, dotyczących Kujaw, Pałuk, Kaszub i Borów Tucholskich. Poza tym rozpoczęto prace przy organizacji w Toruniu Skansenu Wiślanego, który by w XIX-wiecznej dzielnicy podmiejskiej nad Wisłą ilustrował dawną gospodarkę rybacko-flisacko-żeglarską. 3. W woj. gdańskim istnieje założone przed II wojną i odbudowane po spaleniu Muzeum Skansenowskie we Wdzydzach Kiszewskich, pow. Kościerzyna, stanowiące Oddział Muzeum Pomorskiego w Gdańsku i zaczątek skansenu ilustrującego życie wyrobnika w Bożestowie pow. Kartuzy oraz zaczątek skansenu w Oliwie. 4. W woj. katowickim w organizacji znajduje się duży Wojewódzki Park Kultury i Wypoczynku w Chorzowie, w którym część jest p,)święcom zabytkom kultury ludowej. Poza tym istnieje rodzaj małego skansenu w Ist~bnej, w tzw. Izbie Twórczej Kawuloka, który demonstruje wyrób ludowych instrumentów i grę na nich. 5. W woj. kieleckim istnieje od 1957 r. mały skansen w doskonale urządzonej chacie w Bielinach, gdzie zwiedzający mogą usłyszeć wiersze wypowiadane przez miejscową poetkę ludową. Stanowi on punkt etnograficzny Muzeum Świętokrzyskiego w Kielcach. 6. W woj. kos·zalińskim we wsi Kluki, .paw. Słupsk, znajduje się Skansen słowi~ński, stanowiący Oddział Muzeum Pomorza Zachodniego w Słupsku. W organizacji znajduje się jedyny tego rodzaju w Polsce etnograficzno-archeologiczna-rolniczy skansen na wyspie Bielawa, na jeziorze Drawsko w pow. Szczecinek, na przestrzeni 80 ha. �PoLskie muzeaLnictwo etnograficzne 433 7. W woj. krakowskim posiadamy znany, piękny rozwijający się Orawski Park Etnograficzny PTTK w Zubrzycy Górnej, pow. Nowy Targ, należącego do Muzeum Tatrzańskiego, podhalańską chatę (tzw. "Tea") w Zakopanem, zaczątek skansenu w KrakOIwie w Woli Ju.stowskiej i rodzaj skansenu w Izbie Twórczej w Zalipiu. W organizacji znajdują się już Parki Etnograficzne dla Ziemi Sądeckiej - Wojewódzki w Nowym Sączu (zaawansowany) i Gorczański, przymuzealny skansen w Rabce. Poza tym realizowana jest organizacja rezerwatów: wiejskiego w Chochołowie i małomiasteczkowego w Lanckoronie. Spraw'l nad wyraz bolesną i społecznie szkodliwą jest to, że planowany w 1950 r. a inicjowany przez Muzeum Tatrzańskie przed wojną Etnograficzny Park Podhalański, który ma wytypowane i zinwentaryzowane obiekty, opracowany projekt realizacyjny, nie może uzyskać lokalizacji i być realizowany co jest z wielką stratą dla naszej kultury narodowej. 8. W woj. lubelskim przystąpiono do organizacji dużego skansenu w Lublinie, w akoUicy Zamku, na obsza,rze 11 ha. 9. W woj. łódzkim istnieje mały przymuzealny skansen w Łowiczu oraz w pewnym stopniu spełniająca rolę małego skansenu Izba Twórcza w Złakawie Borowym. Sprawa organizacji wielkiego skansenu - ilustrującego miejskie dawne tkactwo (domy tkaczy) oraz ludową kulturę podmiejską, niestety została zahamowana z wielką szkodą dla sprawy, gdyż byłby to unikalny skansen w Polsce. Organizuje się też skansen we wsi Smarrdzewice Po.w. Opoczno, przy pomocy Oddziału Łódzkiego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. 10. W woj. olsztyńskim osiągnięciem muzealnym jest usamodzielnienie bodaj największego przestrzennie w Polsce skansenu w Olsztynku, który staje się centralną samodzielną etnograficzną placówką muzealną dla tego wojewórdzwa. Obecnie znacznie wzrosły możliwości jego rozwoju. 11. W woj. opolskim organizowany jest duży samodzielny skansen w Opolu-Bierkowicach, obejmujący Śląsk Opolski. 12. W woj. poznańs,kim duży skansen wielkopolski ma być zorganizowany w Szreniawie pod Poznaniem. 13. W woj. rzeszowskim rozwija się duży wielodziałowy, znany skansen w Sanoku-Olchowcach, obejmujący południową część rzeszowskiego. Stanowi on Muzeum Budownictwa Ludowego z własnym statutem i ze specjalizacją w tej dziedzinie, m. in. w zakresie prac i doświadczeń Pracowni Konserwatorskiej. 14. W woj. szczecińskim w organizacji znajduje się skansen na wyspie Wolin. 28 - Lud, t. 53, 1969 �434 MARIA ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA 15. W woj.warszawsktim sprawa skansenu jest otwarta i pilna. 16. W woj. wrocławskim zatrzymała się organizacja skansenu we Wrocławiu, na wyspie, ,poświęcana Dolnemu Sląskmvi. Organizuje się przy współdziałaniu PTL skansen związany z tkactwem w Międzylesiu, pow. Bystrzyca. 17. W woj. zielonogórskim zatwierdzona jest lokalizacja skansenu w Zielonej Górze. W chwili obecnej mamy więc o1Jwarte 3 większe skanseny (Zubrzyca Górna, Olsztynek, Sanok) oraz 1 mniejszy w Nowogrodzie, 6 małych (Wdzydze, Bieliny, Kluki, Zakopane, Torm'l, Łowicz) oraz kilka dużych i wiele małych, znajdujących się bądż w stadium przygotowania dokumentacji, załatwienia formalności, związanych z typowaniem i wykupem budynków i ziemi etc., poza tym kilka o charakterze niez.upelnie muzealnym. Uderzający j.est dotychczasowy brak muzeów skansenowsl,ich w ;kilku województwach posiadających jeszcze liczne zabytki budownictwa i muzea planowane. Skanseny w Polsce, z nielicznymi wyjątkami, posiadają bardzo szczuply personel (do 1968 r. w Olsztynku 1-2 osób), toteż nie mogą prowadzić potrzebnej działalności. Nie mają one programów, demonstracji prac artystów ludowych ani sprzedaży ich wyrobów. Do wyjątkowych należą np. przepiękne sporadyczne autentyczne pokazy góralskich tańców, muzyki i śpiewu, np. w Zubrzycy Górnej i nieliczne inne. Muzea skansenowskie nie mają dotąd zaplecza turystycznego nni niezbędnych urządzeń pomocniczych. Poszukiwanie środków ochrony poszczególnych ginących zabytków budownictwa doprowadziło do tego, że już od szeregu lat remontuje się je i konserwuje dla rozmaitych celów użytkowych, np. tworzy się w nich izby regionalne lub izby pamiątek, domy noclegowe, kawiarnie itd. Dąży się Iteż do tego, aby we wsiach, w których brak pomieszczeil, tworzyć biblioteki, świetlice Kół Gospodyń Wiejskich, pracownie artystów ludowych i rzemieślników oraz punkty usługowe dla turystyki. Problem skansenów jest wyjątkowo trudny, wymaga bowiem w planowaniu uwzględnia'nia aspektów nie tylko etnografa, konserwatora i architekta, lecz. ruralisty, plastyka, konserwatora przyrody i specjalisty od zieleni, 'a przy r'ealizacj'i. również działa.nia opartego 'o wymogi ekonomiczne terenu i wymogi turystyki. Przy organizacji różnych rodzajów skansenów zakłada się pomoc takich stowarzyszeń naukowych, jak np. PTL, które podjęło się w latach 1968/69 naukowej i finansowej pomocy w tej akcji z zasiłku PAN, jak PTTK, ZMW, Społeczni Opiekunowie Zabytków i in. �PoLskie muzealnictwo ARCHIWA etnograficzne 435 MUZEALNE Archiwa muzealne coraz bardziej rozszerzają swój zakres i ilość posiadanych materiałów. Obecnie np. folklor słowny gromadzi ponad 30 muzeów. Można tu przykładowo wymienić Dział Etnograficzny w Lublinie, który posiada około 3 850 pozycji muzyki i tekstów i Muzeum Etnograficzne w Toruniu, które ma ponad 8400 pozycji folkloru słownego włączając w tę liczbę drobne formy, np. zagadki. Kilkanaście muzeów gromadzi folklor muzyczny. Bardzo cenny zbiór nagrań magnetofonowych w ilości ok. 1 500 pozycji ma Muzeum Górnośląskie w Bytomiu, które m. in. specjalizuje się w tej dziedzinie. Poza tym nagrania muzyki ludowej i tekstu posiadają muzea: w Białymstoku, w Toruniu, we Włocławku, w Kielcach, w Rabce, w Zakopanem, w Sieradzu i we Wrocławiu, w Toruniu również kinetogramy tańców. Archiwa ikonograficzne posiadają wszystkie większe muzea, wśród nich można, dla ilustracji wymienić przykł-a:do'Wo Archiwum Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie, które posiada łącznie 27484 pozycje archiwalne, w tym najliczniejszy zbiór negatywów i fotografii, ryciny. rysunki, materialy terenowe w postaci zapisów i rysunków, plakaty wystaw etnograficznych i inne, Muzeum Okręgowe w Lublinie, które posiada 8 500 pozycji fotografii i 1 200 rysunków oraz Muzeum Etnograficzne w Toruniu, które posiada negatywów - 12126, odbitek - 20837, (w tym 1174 pocztówki), rysunków - 972, przeźroczy - 622, klisz cynkovvych - 364 i taśm filmowych - ponad 30. Muzeum Etnograficzne w Krakowie posiada bardzo cenny zbiór rękopisów i zbiory ikonograficzne, obejmujące 20000 tematycznie uporządkowanych fotografii, kilkanaście tysięcy negatywów, 3 000 barwnych pocztówek, 3711 klisz cynkowych i drewnianych drukarskich, około 9000 odbitek tych klisz, 38 taśm krótlwmetrażOlwych obcych filmów dokumentalnych, 4 taśmy własnych filmów IkTótkometrażowych itd. PRACE KONSERWATORSKIE Prace konserwatorskie, jako specjalistyczne, nie będą tu omawiane, należy jednak stwierdzić, iż ta, tak bardzo ważna dziedzina wirozy związana z za:bezpieczeniem naszego bardzo szc:zupłeg'o omawianego tu dobra narodowego, jest z braku etatów konse.rwatorów i pracowni w zbyt małym stopniu uwzględniana w pracach muzealnych pliacówek etnograficznych i mimo pomocy ze strony Ministersbwa Kultury i Sztuki przy zwoływaniu :konferencji specjalnych, sprawa konserwacji zaby,tków €'tnogl"afiewych stoi źle. Jak wynika z 71 odpowiedzi na rozesłooe ankiety - �436 MARIA ZNAMlEROWSKA-PRUFFEROWA 54 muzea, posiad ają'Ce zbiory etnogra,ficzn.e, .nie mają pracowni kcmserwator:Skich,a z pozostałych ;17 nie wszystkie zajmują się zabytkami etnograficznymi 13. PUBLIKACJE MUZEALNE Publikacje muzealne, w porównaniu do okresu międzywojennego wzrosły w Polsce w dużym, dotąd w historii 'naszej nie spotykanym stopniu. Własne, etnograficzne, ciągłe wydiawn.ictwa naukowe posiadają następujące muzea: Muzeum w Białymstoku - Rocznik Bialostocki, od 1961 r.; Muzeum w Grudziądzu - Rocznik Grudziądzki, od 1960 r.; Muzeum Etnograficzne w Toruniu - 'wydawnictwa nieregularne; Muzeum Górnośląskie w Bytomiu Rocznik Muzeum GMnośląskiego, od 1967 r.; Muzeum w Częstochowie - Rocznik Muzealny, od 1965 r.; Muzeum w Gliwicach Zeszyty Gliwickie, od 1963 r.; Muzeum w Zabrzu - Rocznik Muzealny w Zabrzu, od 1966 r.; Muzeum Świętokrzyskie w Kielcach - Rocznik Muzeum $więtokrzyskiego, od 1963 r.; Muzeum Etnograficzne w Krakowie - Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie, od 1966 r.; Muzeum w Lublinie - Studia i Materialy Lubelskie, od 1962 r.; Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi - Prace i Materialy Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, Seria Etnograficzna, od 1957 r.; Muzeum Mazurskie w Olsztynie - Rocznik Olsztyński, od 1958 r.; Muzeum Śląska Opolskiego w Opolu -- Opolski Rocznik Muzealny, od 1965 r.; Muzeum Narodowe w Poznaniu, Oddział Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej - Studia Muzealne, od 1953 r., zob. Muzealnictwo, od 1952 r.; Muzeum w Rzeszowie - Prace i Materialy z Badań Etnograficznych, od 1968 r.; Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku - Materialy Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku, od 1964 (do r. 1965 wI. jako Biuletyn Informacyjny Muz. Bud. Lud. w Sanoku). Szczecin - Muzeum Pomorza Zachodniego - Materialy Zachodnio-Pomorskie, od 1954 r. Państwowe Muzeum Etnogr'afic<me w Warszawie - Zeszyty Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie, ·:wb. Zeszyty Etnograficzne Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej, od 1960 r.; Muzeum Śląskie we Wrocławiu Roczniki Etnografii Śląskiej, ad 1961 r., Zeszyty Etnogmjic2l'.e od 1963 r.; Zielona Góra - wydawnictwa nieregularne. 13 Z materIałów do pracy Huber.ta Drążkowskieg-o pt. Pra,cownie konserwatorskie muzeów i działów etnograficznych w PoLsce, opracowywanej na podstawie obse.wacj.i ,i odpowiedzi muzeów na ankietę l'oz,esla.ną do 80 muzeów przez Muzeum Etnograficzne w Toruniu. �Polskie muzealnictwo etnograficzne 437 Poza tym sprawy związane z muzealnictwem etnograficznym omawiane są w publikacjach wydawanych przez: 1. Ministerstwo Kultury i Sztuki - Biuletyn InfoTmacyjny ZM i OZ. Biblioteka Muzealnictwa i Ochrony Zabytków, Biuletyn Informacyjny Biura Wspólpracy z Zagranicą, Muzealnictwo, OchTona Zabytków, wyd. przez Ośrodek Dokumentacji i wyd. Centralnej Poradni Ruchu Amatorskiego. 2. Polską Akademię Nauk - Etnografia Polska, Kwartalnik Historii KultuTY Materialnej, Polska Sztuka Ludowa, Polski Atlas Etnograficzny. 3. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze - Atlas Polskich Strojów Ludowych, Lud, Prace i Materialy Etnograficzne, Prace Etnologiczne, Archiwum Etnograficzne, Litemtum Ludowa, Biblioteka Popularna, Łódzkie Studia Etnograficzne i Dzieła wszystkie Oskara Kolberga. 4. Wojewódzkie i powiatowe wydziały kultury - wyd. domów kultury, komunikaty woj. lwnserwatarów zabytków itd. Artykuły dotyczące spraw muzealnych ukazują się też w wydawnictwach uniwersyteckich, wyd. towarzystw naukowych, towarzystw przyjaciół sztuk pięknych itd. Oprócz wydawnictw ciągłych muzea i działy etnogra,ficzne muzeów oraz mniejsze muzea regionalne wydają liczne. drobne publikacje w formie przewodników po muzeach, katalogów, informatorów, składanek itp. Publikacje te zawierają często doskonałe artykuły wprowadzające bądź w caloksztalt zagadnień kultury ludowej w danym regionie, bądź w problematykę wybranych dziedzin kultury ludowej w danym regionie, omawianej szczegółowo na tle organizQlwanych wystaw, konkursów itp. SPECJALIZ'ACYJNE TENDENCJE MUZEÓW (Zbio~'y i publikacje) Wszystkie muzea starają się gromadzić zabytki różne formy dokumentacji, reprezentujące całokształt kultury ludowej wybranego obszaru czy też regionu, jednak jego cechy wyróżniające, ()sobiste zainteresowania pracowników, charakter zastanych zbiorów i oczywiście generalny program muzeów mają wpływ na powstawanie 'większych Sipecj'alistycznych ikolekcji w ramach poszczególnych działów i Ina wybraną temart:ykę badań, co ujęte bardzo generalnie na tle pI1ac, priQIWad:zanychw Polsce, przedstawia się następująco 11: 11 W tym, na pewno z konieczności niekompletnym i z braku wyczerpujących danych, nie dość ścisłym wykazie podaję miasto, mając na myśli znajdujące się w nim muzeum etnograficzne lub dział etnograficzny muzeum, posiadający nie tylko zbi'O'ryetnog'raficzne o TóŻinej ilości, lecz również .różne formy dokumentacji, jak �438 MARIA ZN AMIEROWSKA-PRUFFEROW A Muzealnictwo Muzealne zagadnienia teoretyczne: Szczecin, Warszawa, Wrocław. Kraków, Łódź. Dokumentacja, systematyka zbiorów, organizacja muzeów itp.: Gdańsk, Kraków, Łódź, Poznaó, Toruń, Hzeszów, Sanok, Sieradz, Tomaszów, Warszawa. Zagadnienia teoretyczne i metodologiczne dotyczące zagadnień kultury ludowej. Procesy w niej zachodzące, kształtowanie się granic etnograficznych, pogranicza kultur,owe, styk kultur, społeczność wiejska, przemiany w gospodarce wiejskiej i kulturze pod wpływem industrializacji, osadnictwo, ksztaltowanie siG kultury ludowej reemigrantów i emigrantów, adaptacja i integracja kulturowa: Bytom, Gdaósk, Słupsk, Kraków, Łódź, Poznaó, Hzeszów, Toruń, Warszawa, Wrocław. Kultura materialna Łowiectwo: Kraków, Opole, Toruń, Warszawa (MŁ). Rybołówstwo: Lublin, Łódź, Szczecin, Toruń, Warszawa. Pasterstwo i hodowla bydła: Bytom, Ciechanowiec, Cieszyn, Kral,JJ\v, Łódź, Habka, Zakopane, Żywiec. Pszczelarstwo: Białowieża (MPLB), Ciechanowiec (MHC), Kluczbork, Kraków, Łódż, Nowogród Łomż., Opole, Hadom, Hzeszów, Toruń. Uprawa roślin: Białystok, Bytom, Ciechanowiec (MHC), Kraków, Łódź, OJsztynek, Szreniawa (MHSz), ToruJ'l, Warszawa, Wrocław. Winiarstwo: Zielona Góra. Przygotowywanie i przechowywanie pokarmu: Ciechanowiec (MHC), Kraków, Łódź, Habka, Hzeszów, Sanok (MBLS), Szreniawa, Toruń, Warszawa, Zakopane. Sitarstwo: Biłgoraj, Lublin, Zamość. Budownictwo: Bytom, Kraków, Lublin, Łódź, O!sztynek, Opole, Poznań, Hzeszów, Sanok (MBLS), Toruń, Wrocław. Wiatraki, młyny wodne: Olsztynek, Hzeszów, Sanok (MBLS), Opole-Bierkowiec. Transport i komunikacja lądowa: Bytom, Łódź. Transport i komunikacja wodna: Gdańsk (MMG), Łódź, Szclecin, Torul'1, Warszawa. zapisy terenowe, zdjęcia, publikacje itd. dotyczące wybranego zagadnienia. W innym wypadku m. in., gdy np. w danym mieście są dwa muzea posiada.i<lce zbior.\· etnograficzne lub gdy muzeum nie posiada wyodrębnionego działu etno.c(rafieznego - podaję skrót nazwy drugiego muzeum. Objaśnienia skrótów: BITI - Beskidzku Izba Twórcza w Istebnej; MBB - Muzeum Bialoruskie w Białowieży; MBLS Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku; MDPl - Muzeum Diecezjalne w Plo·· cku; MDPrz - Muzeum Diecezjalne w Przemyślu; MDSand. - Muzeum Diecezjalne w Sandomierzu; MHK - Muzeum Historyczne w Krakowie; MIMP - Muzeum Instrumentów Muzycznych w Poznaniu; MLW - Muzeum Lowiectwa w Warslawie: MMG - Muzeum Morskie w GdaJ'lsku; MNK - Muzeum Narodowe w Krakowie; MOT - Muzeum Okręgowe w Toruniu; MPLB - Muzeum Przyrodniczo-Leśne w Białowieży; MPMK-P - Muzeum Piśmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej w Wejherowie; MHC - Muzeum Holnicze im. K. Kluka w Ciechanowcu; MRSz. Muzeum Holnictwa w Szreniawie; MWIL - Muzeum Włókiennictwa w Lodzi; MZab - Muzeum w Zabrzu; MZM - Muzeum Zamkowe w Malborku, MZW Muzeum Ziemi w Warszawie; ZMGS - Związkowe Muzeum Górnicze w Sosnowcu. �Polskie Kultura muzealnictwo duchowa etnograficzne społeczna Sztuka (Zagadnienia teoretyczne i metodologiczne): Kraków, \Vspółczcsna twórczość ludowa: Bytom, Kraków, Warszawa, Opracowania 439 Poznań, Warszawa. Wrocław. zbiory Sztuka ludowa (Wszystkie dziedziny sztuki): Bialystok, Bytom, Gliwice, Grudziądz, Gdal1sk, Kielce, Kraków, Lublin, Łowicz, Łódż, Poznań, Rabka, Rzeszów, Sanok (J'vIBLS), Sieradz, Tomaszów, Toruń, Warszawa, Wieluń, Włocławek. Rzeźba: Bialystok, Bielsko-Biała, Bytom, Gdańsk, Gliwice, Kielce, Kraków, Lublin, Łomża, Łódż, Olsztyn, Opole, Pabianice, Plock (MDPł), Poznań, Rabka, Sieradz, Sierpc, Rzeszów, Sanok (J'vIBL), Sandomierz (MDSan), Szczecin, Toruń, Warszawa, Wrocław, Zakopane, Zielona Góra. Zabawki: Kraków, Łódź, Rabka, Rzeszów, Warszawa, Tarnów, Zywiec. Drzeworyt: Kraków, Warszawa. l\'lalarstwo: Bytom, Bielsko-Biala, Kielce, Kra!l:ów, Poznań, Rzeszów, Sanok (MBLS), Tarnów, Warszawa, Wrocław. Malarstwo na szkle: Bytom, Gdańsk, Gliwice, Jelenia Góra, Kartuzy, Kraków, Lublin, Łódź, Nowy Sącz, Rabka, Rzeszów, Warszawa, Wrocław, Zakopane. Wycinanki: Kraków, Lublin, Łomża, Łowicz, Łódź, Piotrków Tryb., Płock, Warszawa. Plastyka obrzędowa: Białystok, Bytom, Kielce, Kraków, Lublin, Łódź, Łomża, Nowogród Łomż., Opole, Plock, Rabka, Racibórz, Rzeszów, Sanok (MBLS), Zakopane, Zywiec, Warszawa. Szczególnie bogate zbiory z tej dziedziny: Szopki: Kraków (MHK). Wyroby z ciasta: Kraków, Łomża, Rzeszów, Warszawa. Formy piernikarskie: Bytom, Chojnów, Gorzów, Kraków, Kwidzyn, Racibórz, Słupsk, Toruń (MOT). Obróbka drewna: Białystok, Bytom, Kraków, Lublin, Łódź, Rzeszów, Toruń, Warszawa, Zakopane. Plecionkarstwo: Kraków, Kwidzyn, Lublin, Łódź, Szczytno, Toruń, Warszawa. Tkactwo i obróbka włókna: Białystok, Bielsko-Biała, Kielce, Kraków, Lublin, ł:,owicz, Łódź (MWlŁ), Łuków, Poznań, Radom, Suwałki, Tomaszów Maz., Toruń, Warszawa. Klocki do drukowania tkanin: Brzeg, Bytom, Cieszyn, Gliwice, Kraków, Kwidzyn, Międzyrzec, Przemyśl, Rzeszów, Slupsk, Szczecin, Szczytno, Warszawa, Zakopane, Zamość. Haft i koronki: Bielsko-Biała, Bytom, Cieszyn, Gdańsk, Gliwice, Kraków, Kraków (MNK), Łódź, Poznań, Toruń, Warszawa, Włocławek, Zywiec. Ceramika: Białystok, Bytom, Gdańsk, Kielce, Kraków, Kraków (MNK), Lublin, Łowicz, Łódź, Ostrowiec Świętokrzyski, Poznań, Rzeszów, Toruń, Warszawa, Wrocław, w tym szczególnie uwzględniają: Kaflarstwo: Brzeg, Kraków, Olsztyn, Rzeszów, Szczytno, Warszawa. Obróbka wosku: Łódź, Łomża, Nowogród Łomź. Obróbka rogu: Gdańsk, Kartuzy, Toruń. Obróbka metalu: Bielsko-Biała, Bytom, Cieszyn, Kraków, Łódź, Rzeszów, Warszawa, Wrocław, Zakopane, Zywiec. Obróbka kamienia: Kraków, Krasnystaw, Przemyśl, Rzeszów. �440 MARIA ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA Obróbka bursztynu: Gdańsk, Łomża, Malbork (MZM), Nowogród Łom., Warszawa, Warszawa (MZW). Obróbka skóry: Kraków, Łódź, Zakopane. stroje ludowe 15: Kraków, Lublin, Łódź, Łódź (MWłŁ), Pozna!1, Rzeszów, Sanok Toruń, Warszawa, Wrocław. Wnętrze chaty. Meblarstwo: Bytom, Kraków, Kwidzyn, Łódź, Olsztyn, Opole, Rzeszów, Sanok (MBLS), Toruń, Warszawa, Wrotlaw. Folklor Wiedza. Meteorologia: Łódź, Rabka. Medycyna ludowa: Chorzów, Kraków, Toruń. Opole, Rabka, Rzeszów, Sanok (MBLS), Zwyczaje prawne: Kraków. Literatura ludowa: Bytom, Kraków, Lublin, Łódź, Opole, Rzeszów, Toruń, Wrocław, Wejherowo (MPMK-P), Zakopane. Literatura górnicza: Bytom. Folklor muzyczny: Bytom, Poznań, Wejherowo (MPMK-P), Zakopane. Instrumenty muzyczne: Istebna, Kartuzy, Nowogród Łomż., Lomża, Poznań (MIMP), Wejherowo. Pieśni: Bytom, Gliwice, Kielce, Opole, Rzeszów, Sanok (MBLS). Folklor taneczny: Kraków, Toruń. Teatr obrzędowy: Kraków, Lódź, Rabka. Wierzenia, praktyki magiczne: Bytom, Gliwice, Kraków, Lublin, Łódź, Rabka, Sanok (MBLS), Toruń. Zwyczaje i obrzędy rodzinne: Kraków, Lublin, Lódż, Sanok (MI3LS). Obrzędy i zwyczaje gospodarskie: Lódź, Rzeszów. Obrzędy doroczne: Gliwice, Kraków, Lublin, Lódź, Rzeszów, Sanok (MBLS), Toruń, Rabka. Inne. Kultura robotnicza: Bytom, Kraków, Łódź. Kultura górnicza: Bochnia, Bytom, Gliwice, Kielce, Sosnowiec (ZMGS), Tarnowskie Góry, Wałbrzych, Wieliczka, Zabrze. Przemysł naftowy: Gorlice. Tradycyjna kultura miasteczek: Biecz, Gliwice, Jaroslaw, Wrocław. Kultura litewska: Suwałki. Kultura białoruska: Białowieża (MBB), Toruń. Kultura staroobrzędowców: Białystok, Torul1. Kulłura żydowska: Kraków (MHK), Łódź, Nowy Targ, Rzeszów. Konserwacja zabytków etnograficznych: Kraków, Łódź, Poznal1, Sanok (MBLS), Toruń, Warszawa. Metody, założenia i organizacja prac przy tworzcniu muzeów na woln~'m powietrzu. Ochrona za.bytków. Inwentaryzacja obiektów. Kompozycja krajobrazu etc.: Gdańsk, Kielce, Koszalin, Kraków, Lódź, Sanok (MBLS), Opole, Olsztyn, Poznań, Słupsk, Toruń, Warszawa, Wrocław, Zakopane. 15 Podaję tylko najwazmeJsze kolekcje, gdyż prawie lub dość duże kolekcje strojów swego regionu. wszystkie muzea mają duże �polsl\ie muzculnicl wo ętnogr.a.jiczne Badania socjologiczne, dotyczące dydaktyczno-oświatowej działalności Kraków, Opole, Szczecin, Warszawa, Wrocław, Zabrze. Opracowania dotyczące: Wybitnych etnografów i regionalistów: Białystok, Lublin, Warszawa, Sanok (MBLS), Wejherowo (MPMK-P). Fachowców i wynalazców ludowych: Kraków. Piśmiennictwo dotyczące kultury ludowej: Wejherowo (MPMK-P). OSWIATOW A DZIALALNOŚC 441 muzeów: Rzeszów, MUZEOW Ogromny jest rozkwit różnorodnej dydaktyczno-oświatowej i społeczno-wychowawczej działalności muzeów. Jest ona całkowicie związana z życiem miasta i wsi swego regionu, często z pracami wyższych uczelni, szkól różnego typu, towarzystw naukowych, artystycznych i kulturalnospołecznych oraz ze zwiclzkami młodzieży i coraz częściej z zakładami pracy w mieście i na wsi. Wiedza o kulturze ludow-ej, a zwłaszcza o sztuce swego regionu lub re·gionów etnogruficznych, w znacznym stopniu -ogniskuje się w muzeach etnograficznych. Coraz bardziej różnorodne są drogi przekazywania tej wiedzy społeczeństwu; trwają też poszukiwania coraz lepszych metod pracy i rozwiązań. Dotychczasowe formy dydaktyczno-oświatowej pracy muzeów i działów etnograficznych obejmują przede wszystkim: wystawy stale, czasowe i wę'C!-rowneHi, własne i obce, pochodzące z różnych terenów Polski, jak również z zagranicy. Docierają one do naj dalszych zakątków Polski. Wystawy sztuki, rzemiosła artystycznego jeżdżą za granicę do Anglii, Belgii, Czechosłowacji, Danii, Finlandii, Francji, Japonii, Meksyku, Niemiec, Norwegii, Stanów Zjednoczonych i republik ZSRR. Wystawy - najbardziej sugestywne wizualnie i powszechne formy prac oświatowych muzeum - zostają realizowane zaraz po wojnie; w listopadzie 1945 1'. Muzeum Etnograficzne w Łodzi urządza wystawę przedstawiającą charakterystyczne regiony Polski, a już w 1946 r. Muzeum w Łowiczu i Muzeum Etnograficzne w Krakowie poświęcają swoje ekspozycje sztuce ludowej. W ciągu omawianego okresu rozszerza się znacznie tematyka wystaw - obok wiedzy o tradycyjnej kulturze regionu, a w szcze-· gólności o tradycyjnej współczesnej sztuce ludowej, staje problem rozwoju kultury, jej ciągłości historycznej (zwłaszcza w okresie uroczystości Millenium, gdy 30% wystaw etnograficznych poświęca się tej tematyce 17) 16 Z inicjatywy pierwszego dyrektora Muzeum Etnograficznego w 'Warszawie mgr .Tana Zołny-Manugiewicza, do niedmvna doskonałe wystawy wędrowne urządzane na barce pływały Wisłą, Narwią i Odrą, odwiedzając też Niemcy. 17 .T. Damrosz za S. Brzostowskim, Scientitic research and exposition at Ethnographic Museum. Zeszyty Państw. Muz. Etnograficznego w Warszawie, t. VI-VII, r. 1965/66, s, 25. �442 MARIA ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA oraz problem współczesnych przeobrażeń i kształtowania się naszej kultury. Znacznie pogłębia się problematyka urządzanych wystaw. Objęła ona takie zagadnienia, jak: obraz kultury okresu feud<llnego, syntetyczny obraz kultury z podkreśleniem cech wspólnych dla całej Polski, odrębność i specyfika kulturowa wybranych regionów (region rolniczy, pasterski), rozwój narzędzi pracy, wkład kultury ludowej do kultury narodowej, rolnictwo na Śląsku Opolskim dawniej a dziś, historia przędzalnictwa, poszczególne dziedziny sztuki ludowej i rękodzieła (prawie wszystkie muzea), współczesna twórczość ludowa, przeobrażenia w sztuce ludowej poszczególnych regionów i twórcy ludowi (prawie wszystkie muzea). Wreszcie wystawa sztuki ludowej zamieszkałych w Polsce Białorusinów, Litwinów, Rosjan, Słowaków, Ukraińców i Żydów (Kraków), trzy pokolenia łowickich wycinankarzy, wystawa rezultatów badań etnograficznych określonego terenu (liczne wystawy). Organizowano też liczne wystawy przysyłane z zagranicy, poświęcone przeważnie sztuce ludowej i rzemioslu artystycznemu. Wystawy stałe i wędrowne zbiorów pozaeuropejskich odgrywają ogromnel rolę społeczną, budząc powszechne zainteresowanie, zbliżając nasze społeczeństwo do odległych ludów i kultur. Państwowe Muzeum w Warszawie urządza stałe wystawy poświęcone jak głoszą ich tytuły "Etnografii Afryki" (1953), "Etnografii Oceanii i Indonezji" (1954), "Sztuce ludów prymitywnych Afryki" (1950), .,Sztuce ludów prymitywnych Oceanii" (1950), "Polskim badaczom i obrońcom ludów kolonialnych" (1950). "Polakom na Syberii" (1955) oraz wystawy czasowe, poświęcone wybranym zagadnieniom kultury i sztuki Afryki. Azj:i, Oceanii i Australii. Wiele z tych wystaw objechało szereg miast w Polsce. Odbyły się też wystawy poświęcone początkom teatru (Szczecin, Warszawa, 1952), i tańcom ludów kolorowych (Warszawa. 1955). plastyce murzyńskiej (Białystok, 1962), plastyce Austrialii i Oceanii (Muzeum w Płoc1m, 1962), egzotyce Azji południowo-'wschodnie'j (Bytom, 1962). Muzeum Etnograficzne w Krakowie urządziło szereg wystaw poświęconych Indonezji pod tytułami: "Broń i batiki jawajskie" - w Krakowie, "Sztuka Jawajska" w 21 miastach Polski, "Sztuka Mórz Południowych" w Krakowie i Nowej Hucie, "Sztuka Kamerunu" (9 miast); Muzeum Etnograficzne w Poznaniu wystawy "Sztuki Starożytnego Meksyku" - w Poznaniu (1965) i w Bytomiu (1969). Niezwykle interesująCel wystawę pl. "Skarby sztuki meksykańskiej (od czasów prekolumbijskich do naszych dni)" urządziło Muzeum Narodowe w Warszawie w 1961 roku. Spośród obcych wystaw, które oprócz Warszawy miały miejsce w kilku �Pofskle muzeafnictwo etnograficzne 443 innych miastach, należy wymienić wystawę "Norweskiej sztuki ludowej", w związku z którą np. w Muzeum Etnograficznym w Toruniu zostal urządzony cykl wykładów o Norwegii, jej historii i kulturze, połączony z filmami, na które przyjechały tysiące młodzieży z całego województwa. Mówiąc o wystawach, należy podkreślić poważny wkład w muzealnictwo etnograficzne plastyków. Współpracy z nimi niejednokrotnie muzea zawdzięczają bardzo interesujące rozwiązania wystaw. Na tle rozwoju stosunków międzynarodowych i wzrostu zainteresowania kulturą ludową w skali światowej, wyraźnie zarysowuje się potrzeba stworzenia zagranicq dobrze zorganizowanych wystaw, reprezentujących kulturę ludową, a zwłaszcza sztukę ludową i muzealnictwo polskie. Posiadamy już szereg większych kolekcji lub rozproszonych zbiorów polskich w muzeach obcych. Niestety, przeważnie nie dają one pojęcia o historii naszej tradycyjnej kultury ludowej. Sądzę, iż byłoby słuszne przemyśleć tę sprawę ewentualnie w porozumieniu z Sekcją Muzealn<j rCOMi ustalić na świecie kilka muzeów, dla których zostały;by w Polsce skompletowane odpowiednio dobrane eksponaty. Wydaje się, iż nasze reprezentacyjne zbiory powinny znaleźć się lub być znacznie rozszerzone i opracowane w Bazylei, Leningradzie, Londynie, Paryżu, Chicago (w Muzeum Polskim), w Rio de Janeiro, w Meksyku, \V Kail'ze, Delhi i w Tokio. Konkursy Celem coraz bardziej rozpowszechnionych konkursów urządzanych przez muzea, jest odnalezienie nieznanych twórców, zachęcanie ich do pracy, zgromadzenie ich dzieł oraz rozmaitych form dokumentacji kultury ludowej na specjalnych wystawach, z których znaczną część obiektów nabywają muzea, a jeśli chodzi o dokumentację, to przechodzi Ofllado ikaitalogów naukowych, do muzealnych archiwów folkloru i ikonografii itd. Dotychczas tematyka ogłaszanych konkursów obejmowała ludową rzeźbl;. malarstwo, garncarstwo, plecionkarstwo, tkaniny, hafty, koronki, wycinanki, pisanki, kraszanki, palmy, pająki, gwiazdy kolędnicze i turonie, szopki kukiełkowe i różne formy obrzędów dorocznych, zabawki, zabytki kultury materialnej, narzędzia, pamiątki regionalne, konkursy na urządzenie wnętrza chaty i wnętrza świetlicy regionalnej, na pożywienie ludowe itd. oraz konkursy na gromadzenie fotografii ilustrującej tradycyjną i dzisiejszą kulturę ludową regionu. Poza tym specjalny charakter mają konkursy na gromadzenie folkloru, których rezultatem sq nie tylko zbiory archiwalne, lecz bardzo cenne spotkania z uczestnikami z odczytywaniem ich własnych dzieł i zapisanych materiałów, dalej wieczory autorskie pisarzy ludowych, poza tym kon- �444 MARIA ZNAMIEROWS.KA-PRUFFEROWA kursy kapel, piosenkarzy i gawędziarzy, spotkania z nimi i dyskusje, co stwarza niezwykłą okazję do zbliżenia z twórcami, z wsią, i do podniesienia wagi twórcwści ludowej i wartości tradycji, która jest utrwalana przy pomocy ze strony ludności wiejskiej. Do zwykłych obowiązków muzeów należą pogadanki wygłaszane przy oprowadzaniu po wystawach, toteż słuszne jest, iż pracownicy naukowooświatowi w wielu muzeach biorą udział w naukowych pracach terenowych, co znacznie podnosi wartość ich prac dydaktyczno-oświatowych. Wiele muzeów prowadzi też u siebie z góry zaplanowane lekcje, związane z programem szkolnym, często połączone z dyskusją i demonstracją prac, np. prządki, tkaczki, garncarza, hafciarki, koronkarki, rzeżbiarza i malarza, pisankarki oraz wykonawcy szopek, palm itp. Od roku 1962, gdy Ministerstwo Kultury i Sztuki rzuciło hasło: "Muzea uniwersytetami kultury" w wielu muzeach jeszcze bardziej wzmogła się działalność dydaktyczna. Zostały ogłoszone cykle wykładów poświęcone wybranym zagadnieniom, m. in. kulturze regionów, którymi zajmuje się dane muzeum. Zyskały one uznanie i stałą frekwencję. Coraz większa staje się też rola filmu w dokumentacji naukowej i w pracach dydaktycznych. Praoownicy muzeów w ośrodkach uniwersyteckich mają niejednokrotnie zlecone wykłady i ćwiczenia. Muzea i działy etnograficzne muzeów często służą pomocą dla wykładów i ćwiczeń uniwersyteckich z etnografii itd. Do stałych letnich obowiązków wielu muzeów, zwłaszcza mających lepsze warunki pracy, należy prowadzenie studenckich praktyk muzealnych oraz różnego rodzaju form szkolenia i instruktaży udzielanych nauczycielom i młodzieży uniwersyteckiej i szkolnej, działaczom, społecznym opiekunom zabytków, przewodnikom krajoznawczym. rzemieślnikom itd. Pracownicy muzeów prowadzą też u siebie lub w innych ośrodkach kursy haftu i tkactwa, co przyczynia się często do odrodzenia tych rzemiosł, stwarzając zarazem dla wsi nowe bodźce ekonomiczne. Coraz więcej muzeów współdziała z towarzystwami muzycznymi, w szerzeniu kultury muzycznej. W muzeach odbywają się cykle pogadanek z koncertami wprowadzającymi w zagadnienia muzyki i folkloru muzycznego. Biorą w tym udział muzycy zawodowi, folkloryści, młodzież szkół muzycznych i wiejscy muzycy ludowi. Niektóre muzea prowadzą własne chóry, uprawiające folklor swoich regionów (Toruń) lub blisko są związane z zespołami pieśni i tańca oraz kapelami ludowymi, które w razie potrzeby dają koncerty (np. Park Etnograficzny w Zubrzycy Górnej). Muzea udzielają konsultacji lub biorą udział w urządzaniu widowisk �Polskie muzealnictwo etnograficzne 445 regionalnych, np. dożynek, ilustracji obrzędów i zwyczajów, przy urządza:niu festiwali muzylki i tańca, :kiermaszy itp. W salach muzealnych odbywają się nieraz koncerty muzyki dawnej, występy teatru jednego aktora itd.; przed muzeami stoją perspektywy własnego wkładu w teatr, który by sięgał do tradycji ludowych. Wiele większych muzeów sprawuje też opiekę nad małymi muzeami regionalnymi, udzielając konsultacji dotyczącej organizacji pl'acy, opieki nad zbiorami etc. Poważną pozycję stanowi współpraca muzeów z nauczycielstwem, wojewódzkimi konserwatorami zabytków, z regionalnymi towarzystwami społeczno-kulturalnymi, z instytucjami reprezentującymi turystykę, z młodzieżą akademicką, szkolną, z harcerstwem oraz ze społecznością wiejską, zwłaszcza przy urządzaniu wystaw, a także z CPLiA, która spełnia bardzo poważną rolę w opiece nad sztuką ludową, zwłaszcza współczesną. Jedną z form, dającą możliwość bliższego kontaktu z wsią, jest pobudowanie przez pracowników muzeum chaty, otrzymanej z terenu podlegającego zalaniu i stworzenie z niej w woj. bydgoskim małego punktu naukowo-oświatowego, a zarazem rekreacyjnego (Muz. Etnograf. w Toruniu). W rOiku 1966 Związek Zawodowy Pracowników Kultury ,ogłosił wą>ólnie z ZMiOZ współz.awodnidwo w zakresie poszu:k1irwaniaJ1Iowychform prac kulturalno-oświatowych, co przyczynił.o się do ożywienia pr:acy muzeów. Niemałą rolę w rozwoju muzeów spełniają towarzystwa, powołane w celu udzielania im różnorodnej pomocy. Już w XIX w. istniało np. Towarzystwo Muzeum Etnograficznego w Krakowie, które od 1912 r. publikowało sprawozdania ilustrujące prace Muzeum. Po II wojnie światowej powstają podobne towarzystwa, m. in. Towarzystwo Przyjaciół Muzeum Etnograficznego w Toruniu. Wiele muzeów posiada też Koła Przyjaciół Młodzieży, które regularnie przychodzą do kontrolowanej pomocy, np. przy pracach katalogowych, segregacyjnych itp. Szkolenie pracowników muzealnych polega na odbywaniu stażu w muzeum, na poznawaniu innych muzeów krajowych, znacznie rzadziej zagranicznych. Niewątpliwie korzyść przynoszą też wyjazdy pracowników na zjazdy i konferencje krajowe i zagraniczne, te ostatnie często realizowane na własny koszt. W niektórych muzeach odbywają się szkolenia pracowników muzealnych w zakresie fotografii, liternictwa i języków obcych. W 1965 r. powstało na Uniwersytecie M. Kopernika w Toruniu Podyplomowe Studium Etnograficzne ze specjalizacją w zakresie muzealnictwa etnograficznego i folkloru, z Iktórego :korzysiają praeownicy muzeów w Polsce, pnacow,nicy kulturalno-oświ'atowi, nauczyciele, pracownicy CPLiA i in. Gośćmi muzeów są coraz częściej. etnografowie i muzeologowie zagraniczni. �446 MARIA ZN AMIEROWSKA-PRtJFFEROWA UWAGI - POTRZEBY I WNIOSKI Kończąc rozważania dotyczące stanu i osiągnięć etnograficznego mu·zealnictwa w Polsce, należy uwzględnić potrzeby zapewnienia jego dalszego rozwoju. Posiadamy bowiem tereny jeszcze nie dość gruntownie zbadane, z których w muzeach brak jest zbiorów; mamy też liczne zabytki niedostatecznie zabezpieczone. Do najpoważniejszych trudności należy niemal powszechny brak etnografów l;; w mniejszych muzeach terenowych, bez których nie zdołamy przeprowadzić niezbędnych prac badawczych i nie cierpiących zwłoki prac ratowniczych, wszak powinniśmy pamiętać, że Polska jest po wojennych kataklizmach wyjątkowo uboga w zabytki i dokumentację XIX-XX-wiecznej kultury ludowej. W zakresie potrzeb naukowych pilne są: wydanie bibliografii muzealnictwa etnograficznego i jego historii 19, badania teoretyczne z nim związane, jak również badania psychologicZDE' i socjologiczne, dotyczące oświatowej działalności muzeów, -a w szczególności percepcji wystaw i innych form pracy oświatowej. Należałoby jeszcze nasilić badania, dotyczące współczesnych przeobrażeń kultury ludowej, zorganizować szerokie badania wszelkich form budownictwa ludowego, m. in. ze względu na jego przydatność społeczn<1 i gwałtowny zanik, dalej badania rybołówstwa, hodowli zwierząt, młynarstwa, obróki skóry, oraz transportu lądowego i wodnego. Z dziedziny kultury duchowej i społecznej należy wzmóc badania wiedzy, zwłaszcza medycyny ludowej i meteorologii, zwyczajów prawnych, gier i zabaw oraz folkloru muzycznego i tanecznego (z uwzględnieniem ludowych instrumentów muzycznych). Dziedzina ta wymaga bowiem szczególnej intensyfikacji badań terenowych m. in. ze względu na jej wzrastającą rolę społeczną. Trudne prace terenowe wymagają zabezpieczenia im odpowiednich warunków i nowoczesnej aparatury. Nasilenie wymienionych badań przyczyniłoby się w konsekwencji do wzrostu ilości zgromadzonych zbiorów i dokumentacji z tych dziedzin. Byłoby też bardzo pożądane, aby planowa'ne europejskie i pozaeuropejskie badawcze wyprawy naukowe hyły ściślej uzgadniane z planami 18 Uderzająco mała jest liczba etnografów zatrudnionych w muzeach. dzialach etnograficznych muzeów i innych placówkach, posiadających zbiory etnogra(iczn~. Wg danych S. Brzostowskiego dotyczących muzeów, podleglych Ministerstwu Kultury i Sztuki wyniosła ona do końca 1967 r. zaledwie 127 elnografó\\;, pracujących w 115 muzeach (zob. dane do Tabeli II, S. Brzostowski). u Czeka na wydanie bardzo wartościowa praca Jana Bujaka pt. Muzealnictwo etnograficzne w Polsce (Początki muzealnictwa i jego rozwój do polowy XX w.). Maszynopis. �PoLskie mtlzealnictwo etnograficzne 447 muzeów, gromadzących zbiory z danych krajów, w celu uzyskania odpowiednich funduszów na ich zaikup, zawarcia niezbędnych umów etc. Ważne jest ustalenie specjalizacji muzeów etnograficznych, skansenów i między muzealnej współpracy w tym zakresie. Planowane przez Ministerstwo Kultury i Sztuki nadanie rangi naukowej bardziej za,awansowanym w rozwoju muzeom, w tym również etnograficznym, przyczyniłoby się znacznie do podniesienia ich poziomu i otworzyłoby perspektywy rozwoju na przyszłość. Bardzo pożądane jest też usamodzielnienie wysoko rozwiniętych działów etnograficznych muzeów okręgowych i innych, np. w Gdańsku i w Łodzi, gdyż stworzyłoby to im większe możliwości działania. Ze względów naukowych i organizacyjnych potrzebne jest przyjęcie przez wszystkie muzea etnograficzne ujednoliconej systematyki zbiorów i układu katalogów naukowych, co jest bardzo potrzebne ze względu na naukowe poszukiwania porównawcze, ewidencję zabytków ruchomych, ich przechowywanie etc. Ważne też jest dalsze uregulowanie sprawy dokumentacji zbiorów, w szczególności materiałów archiwalnych, dotyczących folkloru słownego, muzycznego, tanecznego oraz ikonografii. Potrzebne jest ujednolicenie sposobu ich inwentaryzacji, katalogowania, instrukcje dotyczące ich systematyzowania, zabezpieczania etc., które otrzymałyby wszystkie, nawet najmniejsze muzea. Po to, aby cala Polska była równomiernie objęta badaniami naukowymi i gromadzeniem zabytków i dokumentacji, należy umożliwić wszystkim dziarom etnograficznym muzeów okręgowych, jak również mniejszym muzeom typu skansenowskiego, prowadzenie naukowych badań terenowych i działalności oświatowej. W tym celu konieczne jest dodanie brakujących od lat etatów i obsadzenie tych stanowisk przez etnografów, zwłaszcza w tych muzeach regionalnych, w których przeważająz<biory etnograficzne, a tr<adycyjna kultura ludowa jest jeszcze żywa. Wobec braku etnografów, fachową kadrę można by uzyskać restytuując zawieszoną specjalizację katedr etnografii w Lublinie, Łodzi i w Toruniu oraz stwarzając bodźce ekonomiczne, które skłoniłyby młodych etnografów do pracy w muzeach terenowych, zapewniając im mieszkania, możliwości pracy naukowej etc. Bardzo pilne jest też uzyskanie większej ilości fachowców z zakresu folkloru muzycznego i tanecznego, co byłoby możli\ve przy wprowadzeniu tej specjalności w wyższych szkołach muzycznych. Wobec wzrastającej roli społecznej muzeów typu skansenowskiego, pilne jest ustalenie w Polsce perspektywicznej ich sieci przy uwzględnieniu planów muzeów i woj. konserwatorów zabytków oraz regionalnych planów zagospodarowania przestrzennego i potrz,eb turystycznych, wymagających kompleksowego działania. Ważne jest zapewnienie już istnieją- �448 MARIA ZNAMIEROWSKA-PRUFFEHOWA cym skansenom odpowiedniej ilości etatów, które umożliwiłyby ich pełny rozwój i znpewniły możliwość organizowania stałych programów, obejmujących demonstrację sztuki i rzemiosła, folkloru słownego, muzycznego i tanecznego, publikacji wielojęzycznych, urządzeń pomocniczych, zaplecza etc. Małe skanseny w budynkach pozostawionych in situ mogłyby również spe~niać rolę społeczno-oświatową. Bardzo pilna jest sprawa uratowania w terenie istniejących jeszcze krzyży i kapliczek przydrożnych, wiatraków i młynów wodnych, stanowiących ozdobę krajobra:zu. Analiza obecnej sieci etnograficznych placówek muzealnych i stanu ochrany zabytków budov'~nictwa ludowego w PoIsce wskazuje największą, uderzającą potrzebę stworzenia w terenie, w woj. warszawskim zasadniczych placówek muzealnych (jak również skansenów -- większego np. mazowieckiego lub centralnego - sprawa dyskusyjna - oraz małych terenowych skansenów w budynkach palzostawionych in situ). Brak ich . lub bardzo mała ilość uderza też w województwach Bi<:lłysto,k,Gdańsk, Kielce, Koszalin 20, Olsztyn, Opole, Sz'czecin, wspamn i<:ltll a Warszawa i Zielona Góra. Bardzo też potrzebne są nowe skanseny, a w pierwszym rzędzje zrealizowanie już opracowanych planów i dokumentacji w woj. lubelskim, łódzkim, szczecińskim, warszawskim, zielonogórskim i w Zakopanem (paląca sprawa Parku Podhalańskiego). W zakresie ochrony zabytków budownictwa ludowego pilne jest przeprowadzenie kompletnej, a na niektórych terenach, uzupełniającej ich eVvidencji, po ustaleniu zasad ich klasyfikacji. Bardzo też potrzebne jest ustalenie zasad prawno-organizacyjnych dotyczących wykupu, restauracji i konserwacji tych zabytków dla przyszłych muzeów skansenowskich, wiejskich bibliotek, świetlic, pracowni artystów, rzemieślników, punktów turystycznych itp. Do bardzo pilnych potrzeb należy uregulowanie sprawy gromadzenia zabytków kultury ludowej przez niefachowych jej miłośników i instytucje społeczne nie posiadające fachowców. Fakt gwałtownie wzrastającego zainteresowania kulturą ludową i coraz bardziej szerzącej się tendencji gromadzenia jej zabytków jest równocześnie groźny wówczas, gdy gromadzone zbiory są nieudokumentowane, niezakonserwowane i nie przechowywane we właściwy sposób. Tego rodzaju kolekcjonerstwo może przyczynić się do zubożenia naszych bardzo skromnych zasobów w tej dziedzinie. 20 W woj. koszalińskim została już zgromadzona duża kolekcja zabytków kultun' ludowej Kaszubów bytowskich, licząca ponad 800 obiektów, chwilowo zmagazynowanych w paru wsiach i w zamku. Mogłaby być już podstawą do utworzenia muzeum etnograficznego w Bytowie. �Po,slde muzea.lniciwo etnograficzne 449 Toteż słuszne byloby, aby społeczne kołekc}e powstawały i rozwi}ały się zawsze w oparciu na fachowej opiece etnografów-muzeologów. Byłoby też bardzo słuszne aby została opracowana instrukcja dotycząca sposobu inwentaryzowania i dokumentowania zbiorów etc. - bezwzględnie obowiązująca wszystkie społeczne placówki i społecznych kolekcjonerów. Ułatwiłoby to znacznie ewidencję rozproszonych zbiorów w ramach województw i udzielanie niezbędnej, fachowej pomocy. Do bardzo pilnych, w skali ogólnopolskiej, należy potrzeba tworzenia w muzeach specjalistycznych pracowni konserwacji zabytków etnograficznych tak, aby miały je przynajmniej na razie wszystkie muzea, posiadające większe zbiory w tym zakresie i mogły pomagać mniejszym. Pilne toż jest zaopatrzenie ich w niezbędną aparaturę i pomoce. MUZEA BIOGRAFICZNE Na tle naszej historii, a zwłaszcza ostatniego jej okresu, znacznie wzrasta waga i potrzeba tworzenia muzeów biograficznych, ilustrujących rozwl\i zainteresowań etnograficznych, krajoznawczych i muzealnych, dotyczących zabytków kultury ludowej. Mogłyby to być działy muzeów, poświęcone ludziom zasłużonym w tej dziedzinie, lub małe skanseny m. in. wiejskie, zorganizowane w miejscu ich urodzenia lub pracy. W związku z tym jako pilną należy traktować sprawę gromadzenia i zabezpieczania dla przyszłych muzeów wszelkich dokumentów, prac i materiałów - rękopisów, fotografii i warsztatów pracy itd. oraz rozszerzania i uzupełniania już dokonanych prac, związanych z ludźmi zasłużonymi w tej dziedzinie. Godzi się tu przykładowo wymienić znawcę Kurpiowszczyzny Adama ChGtnika w Nowogrodzie Łomżyńskim, Helenę i Wiesławę Cichowicz, wielce zasłużonych w Poznańskiem, oddanych sprawie kultury ludowej Kaszub Teodory i Izydora Gulg,owsikich we Wdzydzach, ofiarnego twórcę Muzeum Etnograficznego w Krakowie Seweryna Udzielę, wielkiego etnografa Polski i Słowiańszczyzny - Kazimierza Moszyńskiego, znakomitego krajoznawcę, twórcę pisma dla młodzieży Orli lot - Leopolda Węgrzynowicza i innych. Potrzebne jest też tworzenie muzeów biograficznych, poświęconych np. naszym zasłużonym artystom ludowym, rzeźbiarzom, poetom, działaczom walczącym o niepodległość i sprawiedliwość społeczną itd. Niektóre z nich zapewne mogłyby być małymi skansenami. Sprawy tej nie należy odkładać, gdyż materiały i wszelkie pamiątki po tych, co odeszli, bardzo szybko ulegają rozproszeniu, a przecież aktualna jest nadal troska o dalszą rozbudowę i poszerzanie dokumentacji, dotyczącej np. miejsc i punktów mm:ealnych, związanych z Oskarem Kolber29 - Lud, t. 53, 1969 �450 MARIA ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA giem, w Przysusze, woj. kieleckie, z poetą Michałem Kajką w Ogródku, pow. Ełk, z poetą Jakubem Kanią na Śląsku Cieszyńskim - tworzenie nowych, m. in. poświęconych kaszubskiemu artyście ludowemu, Wickowi Rogali w Wielu, pow. Chojnice i innym. Mówiąc o muzealnictwie etnograficznym nie można nie wymienić wkladu pracy i ofiarności ze strony administracji wielu muzeów, której wysiłkom często zawdzięcza się niejedno osiągnięcie, a postawa, ofiarność i przywiązanie do Muzeum ze strony pracowników technicznych i fizycznych jest niejednokrotnie wzruszające, zwłaszcza, iż mają oni nielatwe warunki pracy. Pamiętajmy, że omawiane osiągnięcia, a w szczególności zgromadzenie udokumentowanych zbiorów i materiałów archiwalnych zostały dokonane nie tylko dzięki pracy większych placówek muzealnych, posiadających doświadczony personel fachowy, lecz w znacznym stopniu dzięki ofiarnym, często samotnym wysiłkom ze strony mniejszych placówek muzealnych a także dzięki zrozumieniu, życzliwości i ofiarności ze strony ludności wiejskiej, która stale ofiarowuje muzeologom swój cenny czas, a wielokrotnie również i zabytki. MARIA ZNAMIEROWSKA-PRtJFFEROWA POLISH ETHNOGRAPHIC MUSEUM DIRECTING IN THE PERIOD OF THE 25th ANNIVERSARY OF THE POLISH PEOPLE'S REPUBLIC The aim of the article is to p.resent attainments of museum directing in the period of the 25th ann,iversClJry of the Polish People's Republic and its uppermost problems and needs in the light of increasing task museums are performing. In the introduction the authoress stresses the not noted hitherto in Polish history development of museum directing in Poland after world war II, when the number of museums and collections are rising, their documentation is widened and deepened, museums archives are constituted and the change of borders of the Polish People's Republic brings changes in museum grind too. World wa·r II brougt with the decay of the country, the ruin of museums, among them ethnographic museums too. The Central Ethnographic Museum in Warsaw has been burned down in the first war-days, the Museum in Katowice has been teared up to the foundations, collections from other museums have been plundered or deported by the occupants. In 1945-1946 museum directing <'omes into being nearly from the bases. With help comes the Minish-y of Culture and Art, which is soon weating the Chief Direction ·of Museums (now the Boa:rdof Museums and Protection of Relics in Warsaw). In Poland in 1939 have been about 100 museums, possessing ethnographic collections .app.roaching 140 000 exhibit's. In 1955 in aboui 57 mus·ewns have been 112 000 �PoLskie muzeaLnictwo etnograficzne 451 exhibits. Now (1969) in Poland are about ... museums, possessing ethnographic collections approaching 237 071 exhibits (including those in open-air museums). Numerous non-European collections we can find in the State Ethnographic Museum o( Warsaw - about 13000 exhibits, and in the Ethnographic Museum in I(,raków - 3 000 exhibits. Table I (page 428) i<llustrate3 dis'POISition of ethn:ographic collections in voivodeships including the number of museums poss.essing collections and number of exhiobits in 17 voivodeships in the yea:r 1969. Table II illustrates the increasing of number of museums and collections in Poland in the years 1939-1969 page 429. The number for 1969 contains museums remammg under the auspices of the Ministry of Culture and Art, the Polish Society of Touristic and Hiking and some other' institutions protecting museums. These have a character of scientific-research and social-scientific centers. Nowadays we are witnesses of accession interest in relics of native culture and historic souvenirs; in connection with it in last years came into be.ing about 50 posts, so called regional chambers, souvenir chambers etc., which collected ethnographic collections. Now we have in Poland three self-contained ethnographic museums - the greatest in Warsaw and Kraków and a smaller one in Toruń, the Ethnographic Museum in Poznail i:; a department of the National Museum in Poznań, the Ethnographic Museum in Wrocław is a department of the Silesian Museum in Wrocla\v and the Archaeological and Ethnographic Museum in Łódź. Besides in each voivodeship exists a district museum, with an ethnographic section, proceeding scientific .investigations, and s·ome regional museums. Amung open-air museums we have to mention the Museum of Folk Architecture in Sanok, voivodeship Rzeszów, Museum in Olsztynek, voivodeship Olsztyn, Museum in Nowogród Łomżyński, voivodeship Bialystok and smaller museums including one collage, for instance a Slovinian one in situ in Kluki, voivodeship Koszalin, in Wdzydze voivodeship Gdańsk - Kaszubian cottages; a cottage in Bieliny, voivodeship Kielce and a mountaineer cottage in zakopane. In organization a·re some great open-air museums (Chorzów, voivodeship Katowice, on the island in Bielawa, voivodeship Koszalin, in Lublin, Łódź, Opole, etc.) and same one-cottage museums, which shall become museum-eduea,tional centeTs for their micro-Tegions and at the same time tomist centers too. It is aspired to form specialistic open-air museums. Theoretical presuppositions of ethnographic museum directing in Poland are treating folk culture <lSlinks in the historic process of development of the country. Relics and contemporary manufacture of folk culture shall illustrate economic-social <lnd cultuml processes taking into account actual transformations and contemporary (olk creation o( villages and small towns. Some museums - miner's and others arc collecting elements of workers' cultme. It is aspired to collect exhibits illustrating folk culture as a unit - material, spiritual and social, including verbal, music and dance folklore. Besides collections in iconographic archives are accumulated materials, photographs, films, tape recordings, J<1inetograms of dances eel. The number of c·onsefvating workshops is at this moment insufficient. The theme of scientHic-research field work of museums often are monographs oE villages in the range of activity of the museum. These investigations take into account all divisions of T ural c'UHu.re, proces'ses contemporaneously taking part, <lmong others cultural contacts as a result of post-war migrations, cultural adaptation and integration, farming etc. Great attention is devoted to folk ar,t and folk �452 MARIA ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA handicraft. The result of these works are collections of exhibits and documentations and museum publications, embraced in year-books, catalogues, guidebooks €.ct. (see page 436-437). Scientific interests of museums and characteristics of the most important collections presents the review on page 438-441. Museums and ethnographic departments of museums extensively supported so·· cial and didactic-educational work. They are of service to universities, school youth and teachers with their collections and archives, lectures in the region, connected with demonstrations of art and handicraft, propagating ideas of conservation relksof rural architecture etc., putting up contests of collecting relics and folklon~ in the terrain, most valuable specimens of rural art and handicraft, customs ancl ritesetc. Mus,eums are imparting from abroad exhibitions of rural culture accompanied by series of lectures presenting actual problems, among others about nonEuropean peoples, relart'iolllship among na~ions etc. By means of aiding prizes to folk-artists, scholarships ect. the Ministry o[ Culture and Art, region authorities, museums and social-cultural societies take under special protection folk art, very rich and continually alive in Poland, though transforming. Traditional folk-handicraft is supported among other thanks to courses training young peasant women. The aim of the ethnographic museum directing is investigation of changes in folk culture, inciting social initiative of individual regions in collecting rC'iics and materials illustrating old traditional folk culture, to embody its values in ne\\', creating life. It is also aimed to form biographic museums, devoted to representatives of the village and its investigators. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f9946e0ba931a8c9c7aa06845db56b50.pdf eddaf243163438defdd7256ab3136915 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1368 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1264 Title A name given to the resource Muzea na wolnym powietrzu w Polsce / ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.2, s.195-220 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pytlińska-Spiss, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X X I I I : 1989, z. 2 P L I S S N 0071-1861 ANNA PYTLIŃSKA-SPISS (Muzeum Etnograficzne, K r a k ó w ) MUZEA N A W O L N Y M POWIETRZU W POLSCE Jeszcze nie tak dawno Polska była krajem drewnianej architektury ludowej, krajem autentycznych w swoim wyrazie wsi i miasteczek usytuowanych w naturalnym, j a k ż e często malowniczym pejzażu. Obecnie jest krajem topornej, pustakowej zabudowy, obcej polskiej tradycji budowlanej, k t ó r a wypiera z a r ó w n o najstarsze budownictwo tworzone r ę k a m i ludowych cieśli, jak i to nowsze, nawiązujące do miejscowej tradycji. Wprawdzie tu i ówdzie p o ś r ó d b a n a ł u błyśnie ciekawszy architektonicznie budynek nawiązujący do regionalnego stylu, a nawet gdzieniegdzie ujrzymy starą c h a ł u p ę , czasem starą zagrodę, ale to j u ż resztki jedynej w swoim rodzaju ludowej architek­ tury. Praktycznie zniknęło z terenu Polski drewniane budownictwo mieszkalne i gospodarcze, urządzenia techniki wiejskiej, drewniane d w o r k i szlacheckie tak typowe dla polskiego pejzażu, zmalała liczba o b i e k t ó w sakralnych, przede wszystkim cerkwi. Nie w c h o d z ą c w wielorakie przyczyny takiego stanu rzeczy m o ż n a stwierdzić, że j e d n ą z p r ó b ocalenia c h o ć części zabytkowego budownictwa drewnianego w Polsce są etnograficzne muzea na wolnym powietrzu. W zdewastowanym pejzażu Polski wyrosły bowiem w ciągu minionego trzydziestolecia muzea skansenowskie, zwane tak od Skansenu w Sztokholmie, których celem jest nie tylko ochrona tradycyjnej architektury wsi, ale i p r ó b a przedstawienia w możliwie pełnym świetle dawnej i współczesnej polskiej kultury ludowej. Jest ich obecnie ponad 40, wliczając w to tzw. punkty skansenowskie in situ nazwane przez niektórych a u t o r ó w rezerwatami architektury ludowej. Polskie muzea na wolnym powietrzu powstały stosunkowo p ó ź n o , c h o ć korzeniami sięgają X I X w., a na ich powstanie i koncepcję miało wpływ europejskie muzealnictwo skansenowskie, szczególnie skandynaw­ skie i niemieckie . Idea m u z e ó w skansenowskich pojawiła się w środowisku 1 1 obfita Na temat historii, koncepcji i realizacji polskich muzeów literatura naukowa i popularna. Zainteresowanych odsyłam skansenowskich do: Pytlińska s. 191-202; P y l l i ń s k a - S p i s s 1970. s. 11-16. 24-28; 1979. s. 262-270: Spis.s 1984, s. 148-151; s. 333-369 Czajkowski 1984. Zob. leż artykuły istnieje 1966. 13.5-138, |\v:j „Biuletyn Informacyjny �196 ANNA PYTLIŃSKA-SPISS uczonych, kolekcjonerów i k r a j o z n a w c ó w k r a j ó w skandynawskich w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych X I X w., a u podstaw budowy tych m u z e ó w wyrosłych z patriotycznych pobudek leżała chęć poznania tradycyjnej kultury ludowej, ochrony jej w y t w o r ó w , przede wszystkim drewnianego budownictwa. C h o ć sama idea eksponowania cennych budowli w plenerze sięga starożyt­ ności, jednak nowy cel i kierunek istniejącym tu i ówdzie w Skandynawii kolekcjom budownictwa ludowego n a d a ł A r t u r Hazelius (1833-1901) założyciel otwartego w 1891 r. Skansenu przy Nordiska Museet w Sztokholmie. Szeroka działalność Hazeliusa, dar zjednywania sobie serc, otwierania kies o s ó b prywatnych i instytucji przyczyniły się do wielkiej popularności Skansenu, k t ó r y stał się wzorem dla plenerowych m u z e ó w . Idea z a k ł a d a n i a m u z e ó w skansenowskich objęła prawie wszystkie kraje europejskie i niektóre kraje pozaeuropejskie. Muzea pod gołym niebem znajdują się w Stanach Zjednoczonych, Kanadzie, Australii, Japonii, Indonezji, Afryce. W Europie istnieje ponad 2000 m u z e ó w na wolnym powietrzu, najwięcej w krajach skandynawskich, gdzie zaistniały najlepsze warunki polityczne, gospodarcze, kulturowe i naukowe do ich powstania . 2 Muzeum Budownictwa „Materiały Ludowego w Sanoku", nr Muzeum Budownictwa Ludowego 1: 1964, i dalsze, w Sanoku", czerwiec zmiana tytułu 1966, i dalsze; na „Acta Scansenologica", t. 1: 1980, i dalsze; „Z zagadnień kultury ludowej", t. 1-3: 1978, zmiana tytułu na „Rocznik Muzeum Wsi Lubelskiej", t. 4: 1981. 2 183 A . Zippelius wybitny organizator i teoretyk skanseny z 21 krajów europejskich, które muzealnictwa skansenowskiego ściśle wolnym powietrzu z 1972 r. ustalonej przez Związek odpowiadają definicji opisuje muzeum Europejskich M u z e ó w na na Wolnym Powietrzu. Definicja ta brzmi: „Przez termin muzeum na wolnym powietrzu rozumie się zespoły budowli organizowane i kierowane przy pomocy naukowych metod lub znajdujące się pod naukowym nadzorem, przedstawiające pełny obraz form zasiedlenia, form budowlanych, mieszkalnych i gospodarczych" (Satzung 1973, s. ręczniku zaznacza wyraźnie, że w rzeczywistości skandynawskich, o wiele więcej różnego 107). Zippelius w swym katalogu-pod- istnieje w Europie, zwłaszcza typu lokalnych m u z e ó w na w wolnym krajach powietrzu, p u n k t ó w skansenowskich in silu, nie zgłoszonych oficjalnie do krajowych Z w i ą z k ó w Muzeal­ nych, dotowanych przez lokalne władze s a m o r z ą d o w e , gminy wiejskie, miejskie, a nawet osoby prywatne ( Z i p p e l i u s 1974, s. 27-28). Spiss kierując się kryteriami Zippeliusa podaje w publikacji będącej rozszerzoną wersją rozprawy doktorskiej napisanej pod kierunkiem prof. M. Gładysza w skansenowskiego liczbę ponad 500 Czajkowski istnieje Katedrze Etnografii Słowian w Europie", skansenów 1979b, „około s. Kraków w 1976, Europie (Spiss 18). W kilkanaście 2046" m u z e ó w UJ „Dzieje etnograficznego 1984, łat później s. 18. Tę Czajkowski na wolnym powietrzu łącznie 1984, s. 49). T a ogromna różnica w liczebności wszystkim uwzględnił iż Czajkowski skansenów w dużej samą liczbę pisze, iż w Europie z azjatycką zaznaczając, że na samym Półwyspie Skandynawskim jest ich „ o k o ł o z faktu, muzealnictwa Archiwum Katedry Etnografii Słowian U J , 1706" częścią podaje ZSRR, (Czajkowski w Europie bierze się przede mierze te muzea skansenowskie, o których tylko wspomniał Zippelius. Tak wielka liczba m u z e ó w jest efektem silnego ruchu społecznego, działalności stowarzyszeń regionalnych i finansowych możliwości o r g a n ó w samo­ rządowych, przede wszystkim skansenowskiej, a równocześnie w krajach świadczy skandynawskich. o rzetelnej trosce Ilustruje to • dobrze Skandynawów o siłę idei zachowanie drewnianego budownictwa oraz o szacunku i zrozumieniu dla wartości, jakie niesie tradycja. �M U Z E A NA W O L N Y M P O W I E T R Z U 197 D l a idei skansenowskiej na ziemiach polskich istotne znaczenie miały wystawy gospodarcze, k t ó r e „ d o k u m e n t o w a ł y z d o l n o ś ć Polski do samodzielnej pracy t w ó r c z e j " i ukazywały obraz kraju pod względem etnograficznym. D l a nas interesujące są tu dwie wystawy, w Krakowie w 1887 r. i we Lwowie w 1894 г., obie e k s p o n o w a ł y przykłady oryginalnego budownictwa ludowego z p o ł u d n i o w e j i wschodniej Polski. Pierwszą p r ó b ą przeszczepienia idei skansenowskiej na teren Polski był p o m y s ł założycieli Muzeum T a t r z a ń s k i e g o Ignacego Baranowskiego i Adolfa Scholtze w 1888 r. przeniesienia góralskiej chaty w pełni wyposażonej w pobliże budynku Muzeum. W kilkanaście lat później, w 1906 r. p o w s t a ł o pierwsze w Polsce muzeum na wolnym powietrzu we Wdzydzach Kiszewskich założone przez nauczyciela Izydora Gulgowskiego, wybitnego badacza kaszubskiej kultury ludowej, k t ó r y w za­ kupionej przez siebie pięknej chacie podcieniowej wystawił własną kolekcję w y t w o r ó w kultury materialnej, a przede wszystkim sztuki ludowej K a s z u b ó w (cenne hafty i obrazy na szkle). D r u g i m muzeum skansenowskim w Polsce było Kurpiowskie Muzeum w Nowogrodzie organizowane od 1919 г., oficjalnie otwarte w 1927 r. Jego twórca, znawca i miłośnik swych rodzinnych stron A d a m C h ę t n i k — ożywiony ideą Nordiska Museet i Skansenu w Sztokholmie — pragnął stworzyć przy planowanym muzeum o ś r o d e k b a d a ń naukowych podejmujący p r o b l e m a t y k ę kurpiowszczyzny. M i m o iż bombardowanie Nowogrodu na p o c z ą t k u I I wojny światowej zniszczyło prawie kompletnie tę bujnie rozwijają­ c ą się placówkę, C h ę t n i k wraz z ż o n ą z niesłabnącym z a p a ł e m zbierali się do odbudowania muzeum. Obecnie Park Etnograficzny P ó ł n o c n o - W s c h o d ­ niego Mazowsza w Nowogrodzie reaktywowany w 1950 r. w zasadniczym swym zrębie prezentuje c h ę t n i k o w s k ą myśl eksponowania architektury kurpiow­ skiej. W okresie międzywojennym, kiedy p o w s t a w a ł y w Polsce muzea regionalne związane ściśle z regionalizmem, ruchem intelektualnym i społecznym ogarniającym całą niemal E u r o p ę , nie b r a k ł o w Polsce inicjatyw skansenow­ skich. Projektowanych m u z e ó w na wolnym powietrzu w Krakowie, Kato­ wicach, Z ł a k o w i e Borowym, Wilnie nie u d a ł o się jednak zrealizować. Prze­ niesiono jedynie do Parku Kościuszki w Katowicach w latach 1936-1938 drewniany XVI-wieczny kościół z Syryni i spichlerz z G o ł k o w i c z 1688 r. Z projektem centralnego skansenu g r o m a d z ą c e g o budownictwo ludowe z całej Polski wystąpił prof. Oskar Sosnowski, założyciel i kierownik Z a k ł a d u Architektury Polskiej na Politechnice Warszawskiej. Idea muzeum centralnego o d ż y w a ł a jeszcze po wojnie, aby ostatecznie ustąpić miejsca koncepcji m u z e ó w regionalnych. Największy rozkwit m u z e ó w skansenowskich w Polsce przypada na lata sześćdziesiąte-siedemdziesiąte i nie jest to jeszcze etap z a k o ń c z o n y . W Europie po pierwszym żywiołowym okresie z a k ł a d a n i a s k a n s e n ó w z k o ń c e m X I X w. i na p o c z ą t k u X X w., kiedy to muzea pod gołym niebem były głównie azylem dla o b i e k t ó w o walorach artystycznych, a ucieleśniona w wystawach skansenowskich romantyczna i wyidealizowana wizja kultury ludowej miała �198 ANNA PYTLIŃSKA-SPISS służyć wzmocnieniu poczucia narodowego, nadeszła druga fala budowy m u z e ó w skansenowskich w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych, związana ze stabilizacją g o s p o d a r c z ą p a ń s t w europejskich i lepszym zrozumieniem wartości architektury ludowej. W założeniach programowych m u z e ó w na wolnym powietrzu o p r ó c z celów czysto ochroniarskich zaczęła d o m i n o w a ć troska o wierność przekazu u k ł a d ó w przestrzennych i odtworzenia całej infrastruktury, w której toczyło się niegdyś życie wiejskiej rodziny. G w a ł t o w n y rozwój muzealnictwa skansenowskiego zrodził p o t r z e b ę skon­ frontowania i ustalenia zasad organizacji i metod budowy m u z e ó w na wolnym powietrzu. Problematyka ta stała się tematem obrad Walnego Zgromadzenia M i ę d z y n a r o d o w e j Rady M u z e ó w ( I C O M ) przy U N E S C O w 1956 r. w Genewie. W rok później na pierwszej sesji I C O M - u po­ święconej muzeum skansenowskim w Kopenhadze, Sorgenfri, Á r h u s , Sztok­ holmie uchwalono deklarację precyzującą istotę muzeum na wolnym po­ wietrzu. Był to pierwszy dokument o znaczeniu historycznym dla rozwoju muzealnictwa skansenowskiego . P ó ź n e i d o ś ć żywiołowe przystąpienie do budowy m u z e ó w na wolnym powietrzu w Polsce pozwoliło wprawdzie u n i k n ą ć poważniejszych b ł ę d ó w charakterystycznych dla wczesnych faz rozwojowych europejskich skansenów, ale niestety przyczyniło się do nieodwracalnych zmian w krajobrazie wsi polskiej. W Polsce nie u d a ł o się w pełni zrealizować programu ochrony zabytkowego budownictwa ludowego in situ. D o zatracenia ludowej architek­ tury przyczyniła się na pewno g w a ł t o w n a urbanizacja wsi, ale i też wiele bezmyślnych o d g ó r n y c h i lokalnych decyzji, nieliczenie się z miejscową tra­ dycją b u d o w l a n ą i nieuświadamianie sobie przez szerokie rzesze mieszkańców historycznych wartości dziedzictwa budowlanego. W starym budownictwie widziano przede wszystkim symbol zacofania i prymitywnych w a r u n k ó w życia, z k t ó r y m i należy jak najszybciej zerwać. Komfortowa „ k a m i e n i c a " u r z ą d z o n a wg w z o r ó w miejskich stała się wyznacznikiem statusu społecz­ nego i materialnego mieszkańca wsi. N i e b r a k ł o oczywiście społecznych i konserwatorskich inicjatyw ratowania budownictwa ludowego o cechach zabytkowych, ale — j a k wykazała prak­ tyka — uratowanie większych zespołów budownictwa ludowego związane z kompleksowym planowaniem przestrzennym jest niezwykle u nas trudne do zrealizowania. W tej sytuacji muzea na wolnym powietrzu stały się najbardziej realną szansą ochrony budownictwa ludowego. Przenoszenie o b i e k t ó w do m u z e ó w pod gołym niebem traktowane jest w świetle obecnych ustaleń na r ó w n i z o c h r o n ą in situ. W 1982 r. Związek Europejskich M u z e ó w na Wolnym Powietrzu u z n a ł bowiem translokację architektury za r ó w n o p r a w n e , alternatywne p o s t ę p o w a n i e konserwatorskie. 3 ? de Pełny tekst plein air, 1966, s. 13-19. deklaracji „ICOM News", zob.: vol. Reunion 11: 1958, de nr l'ICOM 1. sur les Tłumaczenie problémes polskie zob. des museés Memorial �199 M U Z E A NA W O L N Y M P O W I E T R Z U Organizacja nowego typu placówek muzealnych w y m a g a ł a zorganizowanej działalności i sięgnięcia po wzory obce z braku własnych doświadczeń. Pierwsza konferencja skansenowska o d b y ł a się w grudniu 1963 r. w Warszawie z inicjatywy Z a r z ą d u M u z e ó w i Ochrony Z a b y t k ó w . Ogłoszenie r o k u 1966 Rokiem Zabytkowego Budownictwa Ludowego pozwoliło wreszcie zwrócić u w a g ę społeczeństwa i władz na stan i możliwości ratowania zabytkowego budownictwa ludowego oraz na podtrzymanie i rozpoczęcie nowych realizacji skansenowskich. W t y m samym roku zawiązała się Komisja do spraw P a r k ó w Etnograficznych przy Radzie Programowej do Spraw Ochrony D ó b r K u l t u r y przemianowana później na Zespół Doradczy do spraw M u z e ó w Skansenowskich. W 1966 r. z inicjatywy Z a r z ą d u M u z e ó w i Ochrony Z a b y t k ó w u k a z a ł się M e m o r i a ł w sprawie ochrony budownictwa drewnianego zawierający program organizacji p a r k ó w etnograficznych w Polsce (Memorial 1966). C h o c i a ż muzea na wolnym powietrzu zajęły d o ś ć p ó ź n o p o w a ż n e miejsce wśród m u z e ó w etnograficznych w Polsce, należą do bardzo prężnych placówek muzealnych. Częste narady robocze, szkolenie m ł o d y c h p r a c o w n i k ó w oraz coroczne konferencje skansenowskie poświęcone określonej tematyce, niektóre o randze m i ę d z y n a r o d o w e j , służą wymianie doświadczeń, ustaleniu programu naukowego i praktycznych rozwiązań realizacyjnych tych dużych muzealnych p l a c ó w budowy. W s p o m n i e ć tu należy przynajmniej o d w ó c h konferencjach: o g ó l n o p o l ­ skiej zorganizowanej w 1969 r. w Sanoku, której tematem obrad były konkretne metody zabezpieczania i konserwacji budownictwa drewnianego oraz zagadnienia organizacyjne polskich s k a n s e n ó w . Druga wspomniana konferencja, j u ż o randze m i ę d z y n a r o d o w e j , o d b y ł a się w 1978 r. również w Sanoku; ustalono wówczas nowe kryteria działalności m u z e ó w na wolnym powietrzu oraz s f o r m u ł o w a n o a k t u a l n ą definicję muzeum skansenowskiego . W świetle tej definicji „ m u z e u m na wolnym powietrzu jest p l a c ó w k ą n a u k o w o - d y d a k t y c z n o - w y c h o w a w c z ą o r g a n i z o w a n ą celowo z typowych i zabyt­ kowych o b i e k t ó w tradycyjnego budownictwa oraz innych z a b y t k ó w związanych z k u l t u r ą l u d o w ą wiejską i m a ł o m i a s t e c z k o w ą przenoszonych na określone miejsce lub pozostawionych i zabezpieczonych na miejscu" . Zagadnienia muzealne, w tym także skansenowskie, weszły do p r o g r a m ó w naukowo4 5 6 4 Materiały z konferencji zob.: O g ó l n o p o l s k a konferencja muzealna, Sanok 25-27 I X 1969, „Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku", nr 10: 1969. Referaty i komunikaty z konferencji zob.: M i ę d z y n a r o d o w a konferencja skansenowska Sanok 27-30 maj 1978, Sanok 1978, masz. powiel. 6 Wnioski po M i ę d z y n a r o d o w e j Konferencji Skansenowskiej w Sanoku, „Acta Scansenologica", t. 1: 1980, s. 251. W odróżnieniu od pierwszej definicji z 1957 r. określającej muzeum na wolnym powietrzu jako wystawę zabytkowych budowli zakomponowanej w plenerze wg określonego scenariusza, p o z o s t a ł e definicje — z a r ó w n o z 1972 г., jak i sanocka z 1978 r. podkreślają w y m ó g kompleksowej, opartej na naukowych zasadach ekspozycji zakomponowanej w odpowiednim mikropejzażu. �200 ANNA PYTLIŃSKA-SPISS -badawczych niektórych i n s t y t u t ó w naukowych i katedr na uczelniach m . in. Katedry Etnografii Słowian U J kierowanej przez prof. Mieczysława G ł a d y s z a w latach 1960-1973. W dziele z a k ł a d a n i a m u z e ó w skansenowskich instytucjonalne działania byłyby niewystarczające, gdyby nie zapał, energia i ogromne z a a n g a ż o ­ wanie wybitnych jednostek. W ś r ó d nich, poza wymienionymi j u ż Izydorem Gulgowskim i Adamem Chętnikiem oraz wielu innymi zasłużonymi muzeal­ nikami i naukowcami, należy wymienić Aleksandra Rybickiego, k t ó r y wsparty inicjatywą ówczesnego Konserwatora Wojewódzkiego Jerzego Tura założył w 1958 r. Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku. To pierwsze założone po I I wojnie światowej muzeum skansenowskie objęło swym za­ sięgiem badawczym grupę etnograficzną Bojków, P o g ó r z a n , Dolinian, Ł e m ­ k ó w , a następnie rejon przemysko-lubaczowski. Dzięki d u ż e m u rozmachowi budowlanemu, badawczemu, wydawniczemu, ożywionym kontaktom zagranicz­ nym Muzeum Budownictwa Ludowego uzyskało w latach siedemdziesiątych status placówki wiodącej. R o k wcześniej p o w o ł a n o do życia Orawski Park Etnograficzny w Zubrzycy G ó r n e j , k t ó r y zaczął się r o z b u d o w y w a ć wokół zabytkowej zagrody sołtysów M o n i a k ó w . Prof. dr M . G ł a d y s z był członkiem Rady Muzealnej Parku Etnograficznego w Zubrzycy w latach 1983-1984 i żywo interesował się działalnością tej prężnej i ambitnej placówki. W rok po założeniu skansenu sanockiego p o w o ł a n o do życia Park Etnograficzny przy Muzeum Etnograficznym w Toruniu. W 1961 r. p o w s t a ł G ó r n o ś l ą s k i Park Etnograficzny w Chorzowie, w 1962 r. Muzeum Wsi Opolskiej w Opolu-Bierkowicach. W tym miejscu należy p r z y p o m n i e ć , że w latach 1953-1962 przeprowadzono pod kierunkkiem prof. G ł a d y s z a szeroko zakrojone badania nad budownictwem ludowym G ó r n e g o Śląska; brali w nich udział m. in. pracownicy Muzeum G ó r n o ś l ą s k i e g o w Bytomiu, absolwenci H K M UJ, pracownicy Z a k ł a d u Etnografii I H K M P A N . Pozwoliły one na sporządzenie wyczerpującego rejestru z a b y t k ó w budownictwa ludowego. Rejestr ten posłużył do opracowania p l a n ó w i założeń dla G ó r n o ś l ą s k i e g o Parku Etnograficznego w Chorzowie i Muzeum Wsi Opolskiej w Opolu. Szczególne więzy łączyły prof. Gładysza z Muzeum Wsi Opolskiej. Profesor przez cały czas k o n s u l t o w a ł działalność merytoryczną skansenu opolskiego, zaopiniował pozytywnie projekt zagospo­ darowania terenu skansenu autorstwa mgr. inż. arch. J. Gurawskiego . W latach 1967-1974 prof. G ł a d y s z pełnił funkcję Przewodniczącego Rady Muzealnej Muzeum Wsi Opolskiej, a do 1984 r. był jej członkiem. Z czasem nawiązała się ścisła w s p ó ł p r a c a między k i e r o w a n ą przez Profesora K a t e d r ą Etnografii Słowian a Muzeum Wsi Opolskiej. 7 W roku powstania muzeum skansenowskiego w Opolu (tj. w 1962) u d o s t ę p n i o n o publiczności Park Etnograficzny w Olsztynku j a k o oddział 7 M . G i a d y s z , M . G ł a d y s z o w a , Opinia o projektach w Opolu, maszynopis. zagospodarowania terenu skansenu �M U Z E A NA W O L N Y M P O W I E T R Z U 201 Muzeum Mazurskiego w Olsztynie. O d 1969 r. jest to samodzielne Muzeum Budownictwa Ludowego. Od 1963 r. istnieje Park Etnograficzny przy Muzeum w Łowiczu prezentujący dwie typowe zagrody łowickie. W 1969 r. powstał Sądecki Park Etnograficzny; w 1970 r. — Park Etnograficzny w Kolbuszowej, Kaszubski Park Etnograficzny we Wdzydzach i r o z p o c z ę t o b u d o w ę tzw. Zagrody Wiejskiej w Kakoninie p o ł o ż o n y m w południowej części pasma Łysogór. W 1971 r. powstał Skansen Mazowiecko-Podlaski przy Muzeum Rolnictwa w Ciechanowcu; w 1972 r. — Zielonogórski Park Etnograficzny w Ochli; w 1973 r. — Wielkopolski Park Etnograficzny na Lednicy i Zagroda Wsi Pszczyńskiej w Pszczynie; w 1974 r. — Skansen Budownictwa Ludowego w Wolsztynie i O ś r o d e k Budownictwa Ludowego w Szymbarku, woj. n o w o s ą d e c k i e ; w 1975 r. — Park Etnograficzny w Sierpcu; w 1976 r. — Muzeum Wsi Kieleckiej w Tokarni k. Chęcin, Muzeum Wsi Lubelskiej w Lublinie. Łowicki Park Etnograficzny w Maurzycach. W 1977 r. Muzeum Wsi Radomskiej; w 1978 r. — muzeum skansenowskie w Osieku, woj. pilskie, i w Kaszczorku k. Torunia. W latach osiemdziesiątych powstają dalsze muzea na wolnym powietrzu znajdujące się obecnie w mniej lub bardziej zaawansowanej fazie realizacji. Są to muzea w Nowej Hucie — Krzesławicach, w Jastrzębiej, w Dołędze, woj. tarnowskie, w Lubiążu k. Wrocławia, w Kudowej, Sieradzu, Gorzowie Wielkopolskim, K ł ó b c e , woj. włocławskie, Wasilkowie k. Białegostoku, Styrzyńcu k. Białej Podlaskiej. Niestety nie u d a ł o się zrealizować w Polsce wszystkich zamierzonych skansenów, m . in. w Ł o d z i , na wyspie Bielawie k. Drawska Pomorskiego, w Zakopanem. Zamiast planowanego jeszcze w latach pięćdziesiątych pod­ halańskiego skansenu w Zakopanem Muzeum T a t r z a ń s k i e rozpoczęło w p ó ź n y c h latach sześćdziesiątych tworzenie O g ó l n o p o d h a l a ń s k i e g o Parku Etnograficznego realizującego p o t r z e b ę ochrony zabytkowej struktury przestrzennej. W o b r ę b Parku wchodzi m. in. Letnia Wieś Pasterska w Jurgowie na Polanie Podo k ó l n e . Zachowane tam zabytkowe szałasy po wyremontowaniu przez brygady Muzeum T a t r z a ń s k i e g o służą nadal m i e s z k a ń c o m wsi. Muzeum sprawuje również opiekę nad szałasami na Polanie C h o c h o ł o w s k i e j , nad Z a g r o d ą K o r k o s z ó w w Czarnej G ó r z e na Spiszu, nad z a b u d o w ą wsi C h o c h o ł ó w , z a g r o d ą Sabały, z a b y t k o w ą z a b u d o w ą u l . Kościeliskiej i willą „ P o d jed l a m i " w Zakopanem, nad z a b y t k o w ą częścią wsi Kacwin, opuszczonym cmentarzem z kamiennymi rzeźbami w Czarnym Dunajcu. Nawiązując do planowanych, a nie zrealizowanych s k a n s e n ó w w L u d ź m i e r z u , Ł o p u s z n e j , Niedzicy koniecznością chwili staje się skansen ratowniczy dla t e r e n ó w zalewowych zapory w Czorsztynie, k t ó r y uzyskał lokalizację w pobliżu wsi-Nowe Maniowy. Jeśli powstanie tam kiedyś muzeum tradycyjnej góral­ skiej architektury stanowić będzie nie tylko zdumiewający kontrast dla żałośnie sztucznej, porażającej pospolitością standardowego budownictwa wsi Nowe Maniowy, ale i unaoczni kulturowe szkody, jakie niesie ze s o b ą ta p o t ę ż n a inwestycja. Poza muzeami skansenowskimi różniącymi się stopniem samodzielności, �202 ANNA PYTLIŃSKA-SPISS wielkością ekspozycyjnego terenu, zasięgiem terytorialnym, typem kompozycji przestrzennej — muzeum parkowe i m u z e u m — w i e ś , istnieją, żeby wymienić tylko niektóre z nich, punkty skansenowskie in situ. Są to m . in. Kaszubska Zagroda w Sominach k. Bytowa, Skansen Słowiński w Klukach (mający realne szanse rozbudowy o dalsze zachowane w sąsiedztwie słowińskie zagrody), zagroda w Nadolu k. Pucka, c h a ł u p a podcieniowa w Starej Świętej k. Z ł o t o w a (będąca rzadkim j u ż p r z y k ł a d e m szachulcowego budow­ nictwa K r a j n i a k ó w Złotowskich), zagroda Czernikiewiczów w Bodzentynie, zagroda K o n o p k ó w w Kadzidle, zagroda sitarska w Biłgoraju, zagroda Curyłowej w Z a l i p u . Jak podaje Franciszek M i d u r a skanseny zgromadziły ponad 600 o b i e k t ó w dużej architektury, ponad 800 małej, a program rozwoju muzealnictwa skansenowskiego przewiduje do 1995 r. o k o ł o 50 m u z e ó w na wolnym powietrzu z ponad 1800 obiektami kubaturowymi (Midura 1987, s. 52). Polskie muzea na wolnym powietrzu poświęcone są generalnie wiejskiej kulturze ludowej w całym jej zróżnicowaniu regionalnym, społecznym, historycznym. D o s k a n s e n ó w przenosi się przede wszystkim budownictwo wiejskie. K u l t u r ę m a ł o m i a s t e c z k o w ą reprezentuje — j a k d o t ą d — zagroda Czernikiewiczów w Bodzentynie, woj. kieleckie, i zagroda sitarska w Biłgoraju. Sektory m a ł o m i a s t e c z k o w e przewiduje się w skansenach m . in. w Sanoku, Lublinie, Kielcach. N o w y m Sączu, Kłóbce, a w N a d w i ś l a ń s k i m Parku Etnograficznym w Wygiełzowie pod Lipowcem (założonym w 1968 r.) jest j u ż on na u k o ń c z e n i u . W muzeach w Radomiu, Lublinie, Kielcach. N o w y m Sączu realizuje się sektor dworski. W skansenie w Ciechanowcu znajduje się d w ó r myśliwski i d w o r k i drobnoszlacheckie. O p r ó c z budownictwa mieszkalnego i inwentarskiego przenosi się na teren s k a n s e n ó w u r z ą d z e n i a techniki ludowej, jak wiatraki, młyny, olejarnie, tartaki, folusze, budowle użyteczności publicznej, m. in. szkoły wiejskie, remizy oraz obiekty sakralne, kościoły, cerkwie, kapliczki. W obrazie polskiej wsi nie b r a k ł o — zwłaszcza na pograniczach — e l e m e n t ó w obcych etnicznie: ruskich, ukraińskich, biało­ ruskich. Uwzględnia to w swym programie skansen w Sanoku, Lublinie, Ciechanowcu, N o w y m Sączu (tu jedyny w polskich skansenach sektor cygański). Z kolei muzeum skansenowskie w Ochli prezentuje obok kultury ludności autochtonicznej k u l t u r ę o s a d n i k ó w , m. in. r e p a t r i a n t ó w „zza Buga". Pewnym odpowiednikiem europejskich s k a n s e n ó w etnograficzno-archeologicznych (Bunge, Hjerl Hede. Singleton) jest Rezerwat Archeologiczno-Etnograficzny w Osieku, woj. pilskie (cmentarzysko prasłowiańskie i ekspozycja ludowego budownictwa Krajny). Jak w s p o m n i a ł a m , nie wszystkie z planowanych m u z e ó w na wolnym powietrzu u d a ł o się zrealizować. Z kolei n i e k t ó r e realizowane zmieniły lokalizację, inne zmieniły formę i zakres działania, a jeszcze inne musiały 8 8 Wykaz i opis polskich m u z e ó w skansenowskich zob. s. 210-220; S p i s s 1984. s. 33-40; M i d u r a 1987. s. 48-54. m. in.: Czajkowski 1984, �M U Z E A NA W O L N Y M P O W I E T R Z U 203 nagiąć program do otrzymanego terenu. W ś r ó d polskich m u z e ó w skansenow­ skich z a u w a ż a się brak placówek specjalistycznych. Muzeum Przemysłu i Rzemiosła Ludowego w Krzesławicach-Nowej Hucie, egzystująca przez lata j a k o k o m ó r k a społeczna, wciąż jest na etapie wstępnych prac. Czy starczy jednak tworzywa do tego mocno spóźnionego w czasie muzeum? W trakcie budowy znajduje się Muzeum Budownictwa i Techniki Wiejskiej w Gorzowie Wielkopolskim poświęcone przede wszystkim m ł y n a r s t w u . W s p o m n i e ć też należy o p o w o ł a n i u przez Stowarzyszenie Naukowo-Techniczne Inżynierów i T e c h n i k ó w Przemysłu Naftowego skansenu technicznego w naj­ starszej kopalni nafty w B ó b r c e pod Krosnem, który jednak w k r ó t c e przestał spełniać wymogi nowoczesnego muzealnictwa skansenowskiego. W 1969 r. otwarto Skansen Bartniczo-Pszczelarski przy ówczesnym Muzeum Regionalnym w Radomiu. Obecnie stanowi on integralną część Muzeum Wsi Radomskiej. Plenerowe wystawy u l i znajdują się przy Z a k ł a d z i e Badania C h o r ó b O w a d ó w U ż y t k o w y c h w Swarzędzu pod Poznaniem, przy Technikum. Pszczelarskim w Pszczelej W o l i k. Lublina, przy Muzeum Rolnictwa w Szre­ niawie. Coraz bardziej odczuwa się brak skansenu poświęconego kulturze robot­ niczej, k t ó r y m ó g ł b y być zlokalizowany w Ł o d z i . Niestety, nie u d a ł o się nawet u r a t o w a ć od rozbiórki kunitzerowskich d o m ó w tkaczy, mimo wiel­ kiego z a a n g a ż o w a n i a w tę sprawę prof. Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej, kierownika Katedry Etnografii na Uniwersytecie w Ł o d z i . W związku z regulacją Wisły pojawiła się g w a ł t o w n a potrzeba zabezpieczenia o b i e k t ó w związanych z żeglugą i budownictwem nadwodnym, o co energicznie starała się prof. M a r i a Znamierowska-Prüfferowa, wieloletni Dyrektor Muzeum Etno­ graficznego w Toruniu. W połowie lat sześćdziesiątych prof. Znamierowska-Prufferowa o p r a c o w a ł a projekt i koncepcję skansenu rybacko-flisackiego w Toruniu, a następnie rozpoczęła starania uwieńczone powodzeniem o utwo­ rzenie skansenu rybackiego na Helu. Zasadniczym problemem w programowaniu skansenu jest w y b ó r terytorium kulturowego reprezentowanego w ekspozycji na wolnym powietrzu. Badania nad etnograficzną regionalizacją Polski nie pozwoliły na wyznaczenie nie budzących wątpliwości granic r e g i o n ó w etnograficznych, ale dla celów prak­ tycznych konieczne stało się ustalenie zasięgu poszczególnych m u z e ó w i ich stosowna lokalizacja. Muzea zmuszone liczyć się ze względów administracyjno-finansowych ze współczesnymi granicami administracyjnymi j a k o teren działa­ nia wybierają obszary, na k t ó r y c h łączyła l u d n o ś ć więź historyczna, kulturowa, gospodarcza, administracyjna. W praktyce muzea skansenowskie deklarują najczęściej badania i reprezentację kultury ludowej grup etnograficznych lub r e g i o n ó w etnograficznych, czasem w publikacjach traktowanych zamiennie, niekiedy tylko ekspozycję regionalnych t y p ó w architektury. Znajduje to odbicie w kompozycji przestrzennej muzeum typu „wieś", gdzie regionowi lub grupie etnograficznej odpowiada sektor. W dużych muzeach o p r ó c z s e k t o r ó w „etnograficznych" komponuje się inne sektory, np. dworski, prze- �204 Rye. ANNA PYTLIŃSKA-SPISS 1. Sądecki Park Etnograficzny w Nowym Sączu. Dwór z Rdzawy, XVII/XVI1I w. Fot. M. Długosz. 1979 myślowy, gospodarczy (zaplecze). P r z y k ł a d o w o muzeum skansenowskie w Sa­ noku, Kolbuszowej, N o w y m Sączu obejmują swym zasięgiem pełne grupy etnograficzne, a muzea w Chorzowie, Tokarni k. Chęcin, Radomiu, Sierpcu — tylko w części prezentują lokalne grupy etnograficzne. Skanseny w Opolu, Lublinie, Olsztynku obejmują swym zasięgiem krainy geograficzno-historyczne. G ł ó w n ą dziedziną zainteresowań s k a n s e n ó w jest oczywiście budownictwo w całym jego z r ó ż n i c o w a n i u regionalnym, historycznym, społecznym. Jak wiadomo region etnograficzny nie zawsze pokrywa się z regionem architekto­ nicznym. Najsensowniejszym r o z w i ą z a n i e m wydaje się zatem wydzielenie w obrębie regionu etnograficznego określonego typu budownictwa, jednak bez u t o ż s a m i a n i a go z tym regionem. Sprowadza się to do wyznaczenia form modelowych zabudowy wsi w o k r e ś l o n y m czasie na o k r e ś l o n y m obszarze oraz wyznaczeniu zasięgów występujących odmian poszczególnych e l e m e n t ó w budowlanych (rzut, konstrukcja, materiał, kształt i pokrycie dachu). Planowanie sieci placówek skansenowskich w Polsce, gdyby istotnie taki generalny plan powstał, powinno było się łączyć z podjęciem b a d a ń nad tworzeniem się regionalnych odmian kultury ludowej. W naszej rzeczy­ wistości, kiedy sytuacja w dziedzinie ochrony z a b y t k ó w w y m a g a ł a natychmiasto­ wych działań i brak było jednolitej polityki muzealnej, praktyka budowy �205 M U Z E A NA W O L N Y M P O W I E T R Z U s k a n s e n ó w wyprzedziła teoretycznie udokumentowane badania, a ruch ten stał się w dużej mierze ż y w i o ł o w y . Okoliczności powstawania m u z e ó w pod gołym niebem w Polsce sprawiły, że sieć ich jest przypadkowa i nie­ adekwatna do potrzeb reprezentacji budownictwa ludowego. Całe rejony Polski nie są objęte s k a n s e n o w s k ą o c h r o n ą budownictwa ludowego, a jeśli były tam planowane skanseny, ich realizacja nie doszła do skutku lub znajduje się we wstępnej fazie budowy. Są to m. in. Żywieckie. Gorce, Spisz, częściowo Podhale, wschodnia część krakowskiego, wrocławskie, legnickie, jeleniogórskie, wałbrzyskie, szczecińskie, koszalińskie, Żuławy G d a ń ­ skie. N a program muzeum skansenowskiego i jego realizację zasadniczy wpływ mają założenia naukowo-teoretyczne, stan budownictwa ludowego, stan przy­ gotowania technicznego i dokumentacyjnego, warunki gospodarczo-społeczne, a także polityczne. R o z w ó j programu europejskich m u z e ó w skansenowskich zmierzał od pojedynczych o b i e k t ó w architektonicznych przenoszonych na teren parkowy poprzez zagrody r ó ż n y c h warstw społecznych i zawodowych usystematyzowanych w ciągi typologiczne do zamkniętych całości urbanistycz­ nych usytuowanych w odpowiednio przygotowanym tle przyrodniczym, przedstawiających r ó ż n e formy mieszkalne i gospodarcze. Z a u w a ż o n o bowiem, że tylko w zespole budowli p o c h o d z ą c y c h z określonego miejsca i czasu, warstwy społecznej i zawodowej odtwarzających dawne układy przestrzenne w możliwie wiernie zrekonstruowanym mikropejzażu m o ż n a uzyskać adekwatny obraz budownictwa wybranego terenu w całym jego kontekście kulturowym. W muzeach przedstawiających kompleksowo kulturę wsi zwanych w literaturze „ G a n z h e i ť s Museum", u nas operujemy terminem „ m u z e u m - w i e ś " , architek­ tura stanowi j a k b y o p r a w ę różnych dziedzin kultury ludowej funkcjonującej j a k o całość w czasie i przestrzeni (Reinfuss 1976a s. 10-13; Czajkowski 1976, s. 13-19; 1979a, s. 60-78). T ę właśnie teoretyczną zasadę realizują m. i n . muzea w Lublinie, Sanoku, Kielcach, Sierpcu, odtwarzając również charakterystyczne u k ł a d y przestrzenne, kształty wsi najbardziej typowe dla regionu. 9 9 Nie należy jednak z a p o m i n a ć o inicjatywie dr Hanny Pieńkowskiej. Konserwatora Zabytków, która opracowała w latach sześćdziesiątych program sieci m u z e ó w na wolnym powietrzu dla ó w c z e s n e g o niający także ochronę zabytkowych zespołów Wojewódzkiego pierwszy woj. krakowskiego wiejskich i m a ł o m i a s t e c z k o w y c h . w kraju uwzględ­ Krakowski W o j e w ó d z k i Park Etnograficzny miał się składać z trzech podstawowych o d d z i a ł ó w : w Nowym Sączu, Tarnowie i na Podhalu, oraz siedmiu mniejszych, w Zubrzycy Górnej, w Wygiełzowie pod Lipowcem, w Pieskowej Skale, Niedzicy, Ziemi Żywieckiej i G o r c z a ń s k i e g o przy Muzeum w Rabce. W późniejszych latach P i e ń k o w s k a kulturowego opierając o p r a c o w a ł a projekt rewaloryzacji się na koncepcji projektowej ochrony wraz z systemem p a r k ó w krajobrazowych wypracowanej i ukształtowania w Zakładzie brazu pod kierunkiem prof. J . Bogdanowskiego (Pieńkowska krajobrazu krajobrazu Architektury 1969, s. 35-44). Polski również w latach sześćdziesiątych prof. Maria Znamierowska-Pruflferowa Krajo­ Na północy opracowała projekt zabezpieczenia in situ wybranych o b i e k t ó w w poszczególnych regionach woj. bydgos­ kiego, w Godzimierzu, Kaszczorku, Silnie, a także utworzenia s k a n s e n ó w w Mietlicy i Mo­ gilnie. Tylko część tych projektów u d a ł o się zrealizować. �206 ANNA PYTLIŃSKA-SPISS Rye. 2. Muzeum Wsi Lubelskiej w Lublinie. Sektor Wyżyny Lubelskiej Fot. F. Popik, 1979 Przewidziane w k i l k u muzeach skansenowskich sektory m a ł o m i a s t e c z k o w e b ę d ą prezentowały syntetyczny model osady miejskiej, dla których wzorem b ę d ą miasteczka w rejonie objętym działalnością muzeum. Polskie muzea wypracowują dopiero metodyczne wzorce tworzenia s e k t o r ó w m a ł o m i a s t e c z k o ­ wych korzystając częściowo z w z o r ó w zagranicznych. Nie rozwiązuje to oczywiście problemu ratowania architektury m a ł o m i a s t e c z k o w e j , chodzi tu przede wszystkim o korzyści oświatowe, p o g l ą d o w e . Zwiedzający będzie mógł obejrzeć jeśli nie cały rynek, to przynajmniej dwie pierzeje z charaktery­ styczną z a b u d o w ą dawnych rolniczych miasteczek (Dzięgiel 1971, s. 13-20; Miliszkiewicz 1981, s. 41-54). Niestety praktycznie jest j u ż niemożliwe odtworze­ nie sklepików, w a r s z t a t ó w żydowskich z całą ich n i e p o w t a r z a l n ą atmo­ sferą. Przy doborze o b i e k t ó w do skansenu, przy ustalaniu typologii budow­ nictwa organizatorzy m u z e ó w skansenowskich korzystają z m a t e r i a ł ó w archiwal­ nych (m. i n . mapy katastralne, akta Powszechnego Z a k ł a d u Ubezpieczeń), z m a t e r i a ł ó w opisowych i fotograficznych zgromadzonych z a r ó w n o przez istytucje naukowe, jak i instytucje zajmujące się ewidencją budownictwa ludowego, Biura Dokumenacji Z a b y t k ó w przy U r z ę d a c h K o n s e r w a t o r ó w Wojewódzkich i przy Pracowniach Konserwacji Z a b y t k ó w , O ś r o d e k Dokumen­ tacji Z a b y t k ó w przy Ministerstwie K u l t u r y i Sztuki. �207 M U Z E A NA W O L N Y M P O W I E T R Z U Jest s p r a w ą oczywistą, że kurczące się zasoby budownictwa ludowego w terenie mają i b ę d ą m i e ć istotny wpływ na realizację p r o g r a m ó w nauko­ wych polskich s k a n s e n ó w i w niejednym wypadku d o p r o w a d z ą do daleko idących rekonstrukcji. Poza tym ekspozycja skansenowska rządzi się określo­ n y m i prawami. M i m o najlepiej opracowanej typologii nie s p o s ó b u k a z a ć na przykładzie przeniesionych zagród pełnego obrazu ludowego budownictwa danego terenu. Prawie zawsze mamy do czynienia z lepszym lub gorszym wyborem, uproszczeniem wynikającym z konieczności p o d p o r z ą d k o w a n i a się o k r e ś l o n e m u projektowi i planowi przestrzennemu. Obiekt wyrwany z historycz­ nie u k s z t a ł t o w a n e g o ś r o d o w i s k a przeniesiony w odmienne warunki tworzy n o w ą j a k o ś ć w myśl założeń programowych. W wyniku d e m o n t a ż u i ponow­ nego m o n t a ż u powstaje pewna iluzja naturalnych form i u k ł a d ó w prze­ strzennych nieraz d o ś ć odległa od rzeczywistości, c h o ć zasadniczo przestrzega się zasady wierności oryginałowi i przestrzennych p o w i ą z a ń . Ze względów technicznych niemożliwe jest np. przedstawienie zagęszczenia polskich wsi, owych p r z y b u d ó w e k , d o b u d ó w e k , tego wszystkiego, w co obrasta ludzka siedziba. W tym rozumieniu muzeum na wolnym powietrzu jest m a k i e t ą , gigantyczną gablotą, w której zgromadzony materiał poddany wymogom ekspozycyjnym pozwala tylko do pewnego stopnia wiernie o d t w o r z y ć kon­ k r e t n ą rzeczywistość ( K u r z ą t k o w s k i 1987, s. 21-29). Ryc. 3. Kaszubski Park Etnograficzny we Wdzydzach Kiszewskich. Chalupa z Lipuskiej Huty i wiatrak z Jeżewnicy Fol. A. Spiss. 1975 �208 ANNA PYTLIŃSKA-SPISS Z jeszcze większą wyrazistością ujawnia się ten problem w muzeach typu parkowego, gdzie zabudowa jest o b o j ę t n a w stosunku do rzeczywistych u k ł a d ó w przestrzennych, przestrzega się jednak wiernego odtworzenia siedliska, np. w muzeach w Ochli, Zubrzycy G ó r n e j , Toruniu. G w a ł t o w n y rozwój s k a n s e n ó w w Polsce i ogrom prac budowlanych prowadzonych rozmaitymi metodami s p o w o d o w a ł y , że należało opierając się na istniejących wzorach w y p r a c o w a ć własne zasady inwentaryzacji i rekonstrukcji o b i e k t ó w architektonicznych. Sięgnięto przede wszystkim do w z o r c ó w skandynawskich, głównie duńskich, z uwagi na ich wysoką precyzyj­ ność. Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku na podstawie najnowszych osiągnięć teorii i praktyki skansenowskiej oraz własnych bogatych doświad­ czeń w y p r a c o w a ł o po pewnym czasie wzór skansenowskiej, kompleksowej dokumentacji konserwatorsko-budowlanej, w miarę upływu czasu modyfiko­ wanej, k t ó r ą posługują się pozostałe muzea na wolnym powietrzu. Generalnie wszystkie przenoszone do m u z e ó w skansenowskich obiekty m u s z ą p o s i a d a ć k o m p l e t n ą d o k u m e n t a c j ę n a u k o w o - t e c h n i c z n ą obejmującą inwentaryzację architektoniczną, opracowanie historyczno-etnograficzne, ekspertyzę dotyczącą stanu zachowania, scenariusze wyposażenia wnętrz, serwis fotograficzny. Dokumentuje się też wszystkie prace budowlano-konserwatorskie przy m o n t a ż u obiektu Prace budowlane w skansenach charakteryzują się na ogół wysoką dbałością o zachowanie maximum oryginalnej substancji i znaczną precyzją w pracach rekonstrukcyjnych. Najlepszy poziom wykonawstwa zapewniają własne brygady robocze złożone z wyspecjalizowanych cieśli wiejskich znających tajniki ludowej ciesiołki i dobrze rozumiejących sens muzealnej rekonstrukcji (Czajnik 1979b, s. 222-229; Olszański 1979, s. 230-242; Popik 1987, s. 30-36). Z uwagi na coraz większą t r u d n o ś ć z pozyskaniem do prac skansenowskich cieśli i r o b o t n i k ó w (konkurencją są lepiej płatne prywatne i zagraniczne budowy), konieczne jest uregulowanie ich statusu zawodowego, a także rejestracja fotograficzna i filmowa prac budowlanych dla celów szkoleniowych i dokumentacyjnych. Od p o c z ą t k u budowy s k a n s e n ó w w Polsce doskonalszych metod konserwacji drewna, bo głównie do czynienia budowniczowie m u z e ó w na 1976, s. 30-38; Czajnik 1979a, s s. 244-261). 1 0 trwają z tym wolnym Wielką poszukiwania naj­ tworzywem mają powietrzu (Kurpik pomoc w zakresie N a całość materiałów dokumentacyjnych związanych z wykupem obiektu, rozbiórką, konserwacją, montażem wstępna, rozbiórkowa, wyposażenia wnętrz. i wyposażeniem składają montażowa, pomontażowa się następujące elementy: dokumentacja dokumentacja konserwatorska, scenariusz Przy rekonstrukcji budynku na terenie skansenu istnieją w zasadzie trzy m o ż l i w o ś c i : 1) zachowuje się stan zastany z wszelkimi zmianami spowodowanymi upływ czasu i u ż y t k o w n i k ó w ; 2) rekonstruuje się stan budynku z okresu jego przez budowy, odrzucając późniejsze naleciałości; 3) odtwarza się ogniwo pośrednie uwzględniając późniejsze zmiany z r ó w n o c z e s n y m zachowaniem tych zmian, które zostały wprowadzone przed okresem, jaki obiekt reprezentuje w skansenie (Olszański 1980, s. 45, 52-53; 1976, s. 23-29). �209 MUZBA NA W O L N Y M P O W I E T R Z U szkolenia, wykonywania ekspertyzy, dostarczania bezpłatnie ś r o d k ó w biologicz­ nej ochrony i konserwacji drewna świadczyły dla prawie wszystkich s k a n s e n ó w Zjednoczone Z a k ł a d y Gospodarcze I N C O , Zespół Chemii Budowlanej, Dział Instruktażu Terenowego . M i m o jednak wieloletnich wysiłków i wzbogacania wiedzy praktycznej znawcy przedmiotu uważają konserwację drewna s t o s o w a n ą w polskich skansenach za niedostateczną, gdyż jest na ogół powierzchowna, a w zakresie ś r o d k ó w chemicznych sytuację określa się j a k o niekorzystną (por. Lutomski, Gaida 1987. s. 58-71). Innym wielkim problemem jest konserwacja o b i e k t ó w ruchomych znaj­ dujących się w pomieszczeniach przeniesionych obiektów. R ó ż n i c e temperatur, zwłaszcza wilgoć w nieopalanych w zimie pomieszczeniach, kurz i różne niekorzystne zmiany związane z nasilonym ruchem zwiedzających stwarzają dodatkowe zagrożenie. Z podobnymi problemami — m o ż e nawet w większym stopniu — borykają się zagraniczne muzea, ale w naszej sytuacji finansowej i brakach kadrowych w pracowniach konserwatorskich nie widać wielkich szans poprawy sytuacji. 11 W p o c z ą t k a c h ruchu skansenowskiego obiekty architektoniczne przenoszone do m u z e ó w na wolnym powietrzu prezentowane były na tle parkowej zieleni, przy czym gęste zadrzewienie najczęściej d o m i n o w a ł o w pejzażu skansenu. Z czasem jednak parkowe tło o k a z a ł o się nieodpowiednie do ekspozycji przedstawiającej obraz kultury określonej społeczności. Inscenizo­ wano więc odpowiednie dla wiejskich budowli otoczenie, jak o g r ó d k i przydomowe, warzywniki, sady, pasieki, poletka uprawne, jednym słowem odpowiedni dla tych z a b y t k ó w mikropejzaż. R ó ż n e drobne elementy, jak płoty, bramy, mostki, stogi siana, brogi, studnie, a wreszcie zwierzęta domowe, uzupełniały obraz „muzealnej wsi", stwarzały jej nastrój i klimat. Tę m e t o d ę ożywiania ekspozycji stosuje się najczęściej po dzień dzi­ siejszy. Na p o c z ą t k u lat siedemdziesiątych niektóre ambitniejsze muzea, j a k Julita Gard w Szwecji, Rheinisches Freilichtmuseum w K o m m e r n w R F N , Muzeum Wsi Lubelskiej w Lublinie, podjęły starania o odtworzenie w możliwie pełnym stanie typowego dla danego regionu ś r o d o w i s k a przyrodniczego u ż y t k o w a n e g o i przetwarzanego przez człowieka do celów gospodarczych . l 2 11 należał Do szczególnie zmarły 8 zasłużonych III 1981 r. osób wybitny w dziedzinie specjalista dr konserwacji inż. Michał drewna Czajnik, zabytkowego który współ­ pracował z Zjednoczonymi Zakładami Gospodarczymi I N C O . Opracował on m. in. założenia konserwatorskie dla 19 polskich skansenów, sprawował stałą opiekę nad przenoszonymi obiektami. Działalność, publikacje, wykaz ekspertyz Czajnika zob. w publikacji poświęconej jego pamięci: Zabytkowe 1 2 W 1981 drewno 1987. s. 7-20. r. odbylo się w Kommern ( R F N ) M i ę d z y n a r o d o w e Sympozjum na temat zachowania zagrożonych wiejskich roślin dziko rosnących oraz historycznych roślin użytkowych. Zob.: Ber ich t über das Sympozium historischer Nutzflanzenkuliureii Schriftenreihe. 14 - H. 3. red. Etnografia Polska t. XXXIII/2 Erhaltung gefiihrdeler dórfiicher un Ercilichtmuseen, A. Zippelius. Bonn Pfianzengesellscliaften Stiftimg zum Schulze gefahrdetcr brw. Na lemat aranżacji und Pfianzen, mikropejzażu �210 ANNA PYTLIŃSKA-SPISS Chodzi tu o ukazanie wielorakich i wszechstronnych p o w i ą z a ń między człowiekiem a środowiskiem przyrodniczym. Muzeum na wolnym powietrzu stwarza szansę ratowania starych roślin kulturowych, a także możliwość uprawy tradycyjnych roślin zbożowych, przemysłowych, roślin ozdobnych, odtwarzania starych g a t u n k ó w drzew owocowych, flory łąk, pastwisk, roślin ruderalnych, a wreszcie hodowli zwierząt gospodarskich. Daje zatem szansę zrekonstruowania gospodarki rolnej, hodowlanej, ogrodniczej, pasterskiej pomyślanej nie tylko j a k o właściwe tło przyrodnicze, ale j a k o muzealny eksperyment naukowy (por. Reinfuss 1976b, s. 7-10). Zagadnienie w y p o s a ż a n i a wnętrz o b i e k t ó w skansenowskich jest ściśle związane z założeniami teoretycznymi muzeum na wolnym powietrzu. Wy­ posażenie pomieszczeń zasadniczo powinno współgrać z czasem budowy i socjalnym pochodzeniem budynku, c h o ć w uzasadnionych wypadkach odchodzi się od tej zasady. D r u g i m istotnym momentem jest uchwycenie r ó w n o w a g i między typowym a indywidualnym wnętrzem. Europejskie muzea skansenowskie starszego typu prezentują na ogół wnętrza archaiczne. Ulegają też często pokusie pokazania efektownych wnętrz mieszkalnych zamożniejszych warstw wsi świadczących o schludności i poczuciu estetyki ich dawnych mieszkańców, aby w ten s p o s ó b podkreślić wysoki poziom tradycyjnej kultury swego narodu. Muzea skansenowskie w Polsce ukazują przede wszystkim wnętrza prze­ ciętne typowe dla określonych w a r u n k ó w społeczno-gospodarczych i obszaru kulturowego i \ O wiele rzadziej spotyka się wnętrza konkretne albo przenie­ sione bez istotnych zmian z wybranej zagrody, albo drobiazgowo odtworzone na podstawie relacji mieszkańców, zachowanych opisów i i n w e n t a r z y . Bardzo dobre rezultaty d a ł o okazjonalne zatrudnienie m i e s z k a ń c ó w danej wsi, a jeszcze lepsze byłych właścicieli przeniesionego domu do u r z ą d z e n i a go w skansenie. W gorszej sytuacji są te muzea, w k t ó r y c h z urządzeniem 14 w Muzeum Wsi Lubelskiej pisze komunikaty pod ogólnym tytułem Terlecka Mala (1985, s. architektura 83-92; 1986, i zieleń s. 223-233). ożywieniem Zob. też skansenu, „Acta Scansenologica". t. 4: 1986. s. 239-275. 4 i- Scenariusz ekspozycji wnętrz dla biedniackiej chalupy przeniesionej do Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku stał się tematem pierwszej tego typu pracy magisterskiej napisanej pod kierunkiem prof. Gładysza w Katedrze Etnografii Słowian U J : A . P y t l i ń s k a , Rozwiązanie ekspozycji mieszkalnych Katedry Etnografii Słowian s. 73-79) i Czajkowski 1 4 wnętrza domu w skansenie sanockim na przykładzie we wsi Niehocko, pow. Brzozów, U J . Na temat rozwoju w latach 1880-1963. K r a k ó w pomieszczeń 1963, Archiwum ekspozycji wnętrz pisali m. in. Brylak (1969, (1980, s. 32-37). D o m u z e ó w , w których bardzo starannie przygotowuje się ekspozycje wnętrz należy m. in. Muzeum Wsi Lubelskiej w Lublinie. Zastosowana tu metoda, zwana rodzinną, pozwala drogą skrupulatnego wywiadu odtwarzać historię rodziny do trzeciego, pokolenia. Z historii rodziny wybiera się najciekawsze z punktu a nawet widzenia czwartego społecznego i budowy ekspozycji okresy, na podstawie których montuje się i urządza konkretną ekspozycję zgodną z ówczesną rzeczywistością oraz odtwarza uprawy polowe, h o d o w l ę zwierząt, otoczenie przyrodnicze. �211 M U Z E A NA W O L N Y M P O W I E T R Z U Ryc. 4. Orawski Park Etnograficzny w Zubrzycy Górnej. Pasieka Fot. A. Spiss. 1974 wnętrza są pewne trudności spowodowane brakiem tradycyjnych e k s p o n a t ó w w terenie b ą d ź opuszczone budynki stały puste lub zostały zasiedlone przez l u d n o ś ć n a p ł y w o w ą (muzeum w O c h l i ) . Najczęściej w polskich skansenach spotykamy ekspozycje wiejskich wnętrz mieszkalnych z k o ń c a X I X i p o c z ą t k u X X w. Wynika to z z a s o b ó w magazynowych, nie ma praktycznie możli­ wości przedstawienia wnętrz starszych oraz chęci wyeksponowania tych mebli i sprzętów, k t ó r y c h w terenie j u ż się nie spotyka. W rezultacie wnętrza u p o d a b n i a j ą się do siebie. A b y u n i k n ą ć wrażenia monotonii w ekspozycji wnętrz c h a ł u p , różnicuje się je pod względem socjalnym, chronologicznym, profesjonalnym (zajęcia uboczne, warsztaty rzemieślnicze), a także aranżuje się wystrój świąteczny zmieniany w zależności od p ó r roku. W n ę t r z a chłopskich mieszkań w skansenach przynoszą stosunkowo m a ł o informacji o życiu w nich wielopokoleniowej rodziny. Nieco lepiej jest z ukazaniem zajęć ubocznych i prac rzemieślniczych wykonywanych nieraz w izbie mieszkalnej, a t a k ż e z codziennym i świątecznym wystrojem izb. Nie m o ż n a jednak zgodzić się ze zdobnictwem papierowym i b i b u ł k o w y m (kwiaty, bukiety, pająki, wycinanki) wykonanym schematycznie do wszystkich eksponowanych o b i e k t ó w przez j e d n ą twórczynię nawykłą do seryjnej produkcji dla C P L i A . Ozdoby papierowe również ulegały rozmaitym p r z e o b r a ż e n i o m i powinny k o r e s p o n d o w a ć z modelem wnętrza z określonego czasu i prze- �212 ANNA PYTLIŃSKA-SPISS щи Rye. 5. Muzeum Wsi Lubelskiej w Lublinie. Wnętrze chalupy z Niemiec kolo lot. Lublina K . Popik. 1980 strženi, tym bardziej że jest możliwe wykonanie kopii starych wycinanek przechowywanych w muzeach etnograficznych. W muzeach prezentujących wnętrza z terenów niegdyś zaniedbanych kulturowo pomieszczenia są ciemne, surowe, ubogie w sprzęty i — c h o ć zgodne z ówczesną rzeczywistością — u nie przygotowanego widza m o g ą budzić odruch niechęci czy nawet politowania. W przeciwieństwie do ciasnych ubogich mieszkań chłopskich prezentujących dość jednorodny model wyposażenia, pokoje w skansenowskich dworkach (Kielce, Radom, Lublin) wypełnione stylowymi meblami, tkaninami, obrazami b u d z ą tęsknotę u m i e s z k a ń c ó w standardowych mieszkań do pięknie u r z ą d z o n e g o , nieszablo­ nowego mieszkania. Osobne zagadnienie to wyposażenie pomieszczeń gospodarczych. N i e k t ó r e , zwłaszcza o dużej powierzchni, przeznacza się na tymczasowe sale wystawowe lub magazyny. Zasadniczo jednak zabudowania inwentarskie wyposaża się w sprzęt gospodarczy zgodnie z ich pierwotnym przeznaczeniem. Z koniecz­ ności jest to wystawa statyczna. Zmiany położenia sprzętu gospodarskiego wymagają już objaśnienia słownego. Obszernych i komunikatywnych objaśnień, najlepiej połączonych z demonstracją, wymagają również warsztaty rzemieśl­ nicze i zestawy narzędzi do wytwórczości domowej. Z natury rzeczy warsztaty i urządzenia techniki ludowej,, powinny być często w ruchu, niestety jednak z różnych p o w o d ó w (m. in. błędu w wykonawstwie, niewłaściwej konfiguracji �213 MUZEA NA W O L N Y M P O W I E T R Z U Ryc. 6. Park Etnograficzny z Kolbuszowej. W n ę t r z e chalupy z W o l i Zarczyckiej lot W. Jankowski. 1979 terenowej) stoją martwe, a te, k t ó r e są sprawne, uruchamia się czasem podczas imprez folklorystycznych. Zmiany społeczno-gospodarcze, a szczególnie niekorzystna atmosfera, k t ó r a p a n o w a ł a w pewnych okresach wokół rzemiosła, sprawiły, że pracownicy m u z e ó w skansenowskich mają teraz wiele trudności ze skompletowaniem, a niekiedy z inwentaryzowaniem w a r s z t a t ó w rzemieślniczych, zwłaszcza sprzed 1939 r. i? Nasuwa się w tym miejscu pytanie, czy uda się kiedyś polskim skansenom p o k o n a ć r ó ż n e bariery i wykorzystać choćby tylko dla podniesienia atrakcyjności ekspozycji istniejące urządzenia. D u ż ą atrakcją byłaby, jak to bywa w zachodnich i a m e r y k a ń s k i c h muzeach na wolnym powietrzu. 1 5 Zagadnieniu temu p o ś w i ę c o n a byla specjalna konferencja w R a d o m i u w 1987 r. pt. ..Przemysły i rzemiosła w Polsce". s. 105-114). Na temat roii warsztatów w Muzeum Wsi Radomskiej ludowe w muzealnictwie rzemieślniczych w skansenie zob. skansenowskim Reinfuss (1978, �214 ANNA PYTLIŃSKA-SPISS możliwość zakupu wiejskiego chleba, kołacza, m ą k i lub rozmaitych w y r o b ó w rzemieślniczych, a m o ż e nawet udział zwiedzających w pokazach dawnych technik i zajęć. J u ż w p o c z ą t k a c h ruchu skansenowskiego zarysowały się podstawowe formy działalności m u z e ó w na wolnym powietrzu, a z czasem skrystalizowały się ich zadania i cele. Obok podstawowego celu, j a k i m jest p r ó b a ratowania w muzealnym kształcie tradycyjnej kultury wsi i miasteczek, muzeum skanse­ nowskie realizuje przede wszystkim cele oświatowe i propagandowe, a te z kolei są odbiciem stanu wiedzy, nauki, poziomu kultury i wreszcie sytuacji politycznej. Praktyka skansenowska wskazuje, że muzea te dysponują najbardziej wymownymi ś r o d k a m i ukazywania w y t w o r ó w kultury ludowej, a plastyczna ekspozycja w odpowiedniej przyrodniczej oprawie pozwala łączyć walory rekreacyjne z poznawczymi. Muzea na wolnym powietrzu stają się w zurbanizowanym społeczeństwie miejscem nie tylko nauki, ale i ucieczki od zgiełku i pośpiechu codziennego życia, od zunifikowanych form przemysłowych, od stresów niesionych przez cywilizację. Ekspozycja skansenowska posiada niepowtarzalny atut, działa silnie na wyobraźnię, wydobywa z z a k a m a r k ó w pamięci z a p a m i ę t a n e lub zasłyszane obrazy z przeszłości. N a k ł a d a to t y m większą odpowiedzialność na t w ó r c ó w s k a n s e n ó w , którzy powinni tak b u d o w a ć ekspozycję, aby w umysłach zwiedzających nie utrwaliły się pewne fałszywe stereotypy, np. wieś malownicza i sielska lub przeciwnie — n ę d z n a i prymitywna. Służyć temu powinno m . i n . centrum informacyjne, w k t ó r y m o p r ó c z sali wykładowej, kinowej, sali przeznaczonej na demonstrację k u n s z t ó w i technik znajduje się tzw. wystawa wstępna zwięźle i jasno informująca o zadaniach i celach muzeum pod gołym niebem i prezentująca w ogólnych zarysach przemiany kultury ludowej na terenie objętym działalnością muzeum (por. Tubaja s. 83-93). Bardziej szczegółowe informacje dotyczące w a r u n k ó w społecznych, sytuacji gospodarczej, wreszcie wybranych zagadnień z dziedziny kultury materialnej, sztuki ludowej, folkloru m o ż n a umieścić w k a ż d y m sektorze-regionie w dowolnie wybranym obiekcie. Zwiedzający po zapoznaniu się z tak o p r a c o w a n ą ekspozycją s k a n s e n o w s k ą powinien zrozumieć złożony charakter kultury, z d a ć sobie sprawę z jej kształtowania się, funkcji i wartości. W mniejszych miastach, a zwłaszcza na wsiach, muzeum na wolnym powietrzu jest często j e d y n ą możliwością zetknięcia się z a u t e n t y c z n ą wystawą m u z e a l n ą , a t y m samym poznania dziejów regionu i kultury ich m i e s z k a ń c ó w . Polskie muzea skansenowskie b o r y k a j ą się z wieloma t r u d n o ś c i a m i , w większości budują dopiero ekspozycje w plenerze. W warunkach braku specjalnych p a w i l o n ó w wystawowych, sal odczytowych, skromnym sprzęcie 16 1 6 Dobrym przykładem m o ż e być Orawski Park Etnograficzny w Zubrzycy Górnej, którego działalność, imprezy związane z o b r z ę d o w o ś c i ą doroczną, występy zespołu regionalnego, teatrzyk dziecięcy propagujący miejscowy folklor, plenery artystyczne, konkursy i czasowe wystawy przyczyniły się do ożywienia kulturalnego i emocjonalnego związania m i e s z k a ń c ó w orawskich wsi z jedynym na polskiej Orawie muzeum. �MUZEA NA W O L N Y M P O W I E T R Z U 215 audiowizualnym, niewielkiej kadrze odpowiednio przeszkolonego personelu, trudno m ó w i ć o szerokim programie o ś w i a t o w y m . Natomiast w muzeach, w których ekspozycja skansenowska jest jakby dalszym ciągiem galeryjnej wystawy etnograficznej (w Toruniu, Łowiczu, Ciechanowcu), zwiedzający jest lepiej przygotowany do odbioru ekspozycji budownictwa ludowego. Taka byla zresztą myśl Hazeliusa, który po to u l o k o w a ł Skansen w pobliżu Nordiska Museet, aby plenerowa ekspozycja była przedłużeniem galeryjnej wystawy. K a ż d e muzeum m a możliwość organizowania okresowych wystaw z różnych dziedzin kultury ludowej szczególnie korespondujących z zakresem działania danego muzeum, a także wystaw okolicznościowych związanych z historią miejscowości i regionu. W tym zakresie wykonuje podobne zadania, jak galeryjne muzeum etnograficzne aktywizując kulturalnie miejscowe społeczeń­ stwo. Program współpracy ze szkołą tak szeroko rozbudowany nie tylko w zachodnich muzeach ogranicza się u nas na ogól do standardowego zapoznania uczniów z ekspozycją, sporadycznego organizowania k o n k u r s ó w dla dzieci, czasem wykorzystania uczniów i harcerzy do prac terenowych i porządkowych. Muzea na wolnym powietrzu starają się p o d n i e ś ć atrakcyjność wystawy poprzez u r z ą d z a n i e na swym terenie imprez folklorystycznych, różnych kiermaszy i j a r m a r k ó w sztuki ludowej, demonstracji zajęć i prac gospodarskich oraz technik rzemieślniczych. D o m u z e ó w , k t ó r e organizują najwięcej imprez folklorystycznych, należy Muzeum Wsi Opolskiej w Opolu starając się w ten s p o s ó b u n a o c z n i ć polski r o d o w ó d śląskiego folkloru i sztuki ludowej. Wszystkie czynne muzea skansenowskie w Polsce wydały ilustrowane przewodniki i informatory. N i e k t ó r e z nich oparte są na dobrych wzorach europejskich. Pojawiają się monograficzne opracowania wybranych dziedzin kultury ludowej, katalogi wystaw, w i d o k ó w k i , przeźrocza. Wciąż jest "to jednak stosunkowo skromna ilościowo, treściowo, graficznie produkcja wydaw­ nicza. Sytuacja na rynku wydawniczym nie zapowiada w najbliższej przyszłości wyraźnej poprawy. Tradycyjną d o m e n ą b a d a ń terenowych prowadzonych przez skanseny w formie d o r a ź n y c h penetracji terenowych, jak i długofalowych b a d a ń jest przede wszystkim budownictwo oraz te dziedziny kultury ludowej, k t ó r e znajdują odbicie w ekspozycji muzealnej, a więc wnętrze mieszkalne i gospodarcze, rzemiosło, wytwórczość domowa, sztuka ludowa, o b r z ę d o w o ś ć doroczna i rodzinna. Zebrany materiał stanowi naturalnie p o d s t a w ę do dalszych naukowych o p r a c o w a ń , lecz dokumentacja opisowa, fotograficzna, rysunkowa jest być m o ż e najtrwalszym efektem działalności m u z e ó w na wolnym po­ wietrzu. R a n g ę instytucji badawczej uzyskało w 1963 r. Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku. Muzeum to wydaje od 1964 r. „ M a t e r i a ł y Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku" zamieszczające artykuły związane z pro­ filem sanockich zbiorów, artykuły o polskich i zagranicznych skansenach, �216 ANNA PYTLIŃSKA-SPISS sprawozdania z b a d a ń terenowych i prac budowlanych w sanockim skansenie. Od 1980 r. artykuły teoretyczne, jak i m a t e r i a ł o w e dotyczące m u z e ó w skansenowskich w Polsce i w Europie, ukazują się na ł a m a c h „Acta Scansenologica" (zamierzony j a k o rocznik), również wydawane przez Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku. D r u g i m muzeum skansenowskim, k t ó r e wydaje własny rocznik od 1978 r. (pt. „ Z zagadnień kultury ludowej", obecnie zmiana tytułu na „ R o c z n i k Muzeum Wsi Lubelskiej"), jest Muzeum Wsi Lubelskiej w Lublinie. Muzeum Wsi Radomskiej wydaje „Zeszyty Naukowe Muzeum Wsi Radomskiej". W ciągu 30 lat powstania i działalności polskich s k a n s e n ó w narosła duża liczba literatury dotyczącej problematyki skansenowskiej w Polsce i Europie. Polska ma istotny wkład w teoretyczny rozwój idei skansenow­ skiej. W y s o k ą ocenę zagranicznych specjalistów uzyskały polskie metody konserwatorsko-budowlane stosowane w skansenach. Zacieśnienie k o n t a k t ó w zagranicznych owocuje m . in. zapraszaniem p r a c o w n i k ó w polskich s k a n s e n ó w do udziału w konferencjach i pracach Związku Europejskich M u z e ó w na Wolnym Powietrzu w Europie z a ł o ż o n e g o w 1972 r . oraz napływem zagranicznej literatury skansenowskiej inaczej praktycznie u nas niedostępnej. Problematyka skansenowska jest również tematem w y k ł a d ó w na Podyplo­ mowym Studium Muzeologicznym przy Uniwersytecie Jagiellońskim, założo­ nym z inicjatywy prof. M . Gładysza w 1973 r. Jak dowodzi dotychczasowa praktyka, muzea na wolnym powietrzu wydają się w naszych warunkach najbardziej realną szansą ochrony budow­ nictwa ludowego. W krajach o starych tradycjach skansenowskich muzea pod gołym niebem są formą okrzepłą i obecnie koncentrują się na szukaniu najlepszych metod pracy dydaktycznej i oświatowej. W Polsce muzea skansenow­ skie są stosunkowo m ł o d ą formą, w trakcie realizacji wypracowują dopiero teoretyczne podstawy ich budowy. Etnograficzne muzea skansenowskie spełniają z jednej strony p o w a ż n ą rolę k u l t u r a l n ą pielęgnując dawne formy życia, ukazując w sposób dynamiczny budownictwo ludowe w pełnym kontekście kulturowym, z drugiej — muzea na wolnym powietrzu są zawsze czymś sztucznym, są w pewnym sensie teatrem obliczonym na masowego widza, wdzięcznym sztafażem dla filmów i widowisk folklorystycznych. Tymczasem w świecie coraz bardziej dochodzi do głosu idea zachowania na miejscu z a b y t k ó w w ich naturalnym otoczeniu, zwłaszcza przy szlakach komunikacyjnych i turystycznych. Idea ta łączy się z p o t r z e b ą zachowania zabytkowej struktury przestrzennej. Wydaje się, że do ochrony krajo­ brazu mają szanse przyczynić się właśnie małe, lokalne muzea, zabytki chronione in situ usytuowane we właściwym im pej/ażu i mające szerokie 1 7 1 7 Materiały z sesji Związku Europejskich M u z e ó w na Wolnym Powietrzu są diukiem począwszy od europüiseher 1973 г.. mniej więcej co dwa lata, Tagungsherkhl Freiliehtmuseen. Landcsrnuseums für Volkskunde Fiihrer und in Kommern. Schriften Koln des Rheinisehen 1973 i dalsze. publikowane Í/Í'.V Verhandes Freilichlmuseums und �217 MUZEA NA W O L N Y M P O W I E T R Z U możliwości oddziaływania społecznego, kulturalnego na miejscowe społeczeń­ stwo. Muzea pod gołym niebem mają bowiem realną szansę propagowania ochrony naturalnego środowiska kulturowego i przyrodniczego, a t y m samym ochrony psychiki współczesnego człowieka. LITERATURA Brylak M. 1969 Problemy zagospodarowania „Materiały wnętrz obiektów na terenie Parku Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku", Etnograficznego, nr 10, s. 73-79. etnograficznych, „Ma­ Czajkowski J. 1976 Problemy związane z projektowaniem i organizacją parków teriały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku", nr 21. s. 13-19. 1979a Formy i metody ekspozycji w muzeach skansenowskich, [w:] Muzea skansenowskie w Polsce, praca zbiór, pod red. F . Midury, P o z n a ń , s. 60-78. 1979b Zarys muzealnictwa skansenowskiego w Europie, [w:] Muzea skansenowskie w Polsce, praca zbiór, pod red. F . Midury, P o z n a ń , s. 12-27. 1980 ' Wybrane zagadnienia metodologiczne dotyczące urządzania ekspozycji skansenowskich, „ A c t a Scansenologica", t. 1, s. 29-39. 1984 Muzea na wolnym powietrzu w Europie, R z e s z ó w — S a n o k , bibliogr. C z a j n i k M. 1979 a Konserwacja drewna środkami chemicznymi, [w:] Muzea skansenowskie w Polsce, praca zbiór, pod red. F . Midury, P o z n a ń , s. 244-261. 1979 b Problemy Muzea organizacyjno-konserwatorskie skansenowskie w Polsce, w muzeach praca zbiór, pod typu skansenowskiego, red. F . Midury, [w:] Poznań, s. 222-229. Dzięgiel L. 1971 Problem skansenu małomiasteczkowego, „Materiały Muzeum Budownictwa Ludo­ wego w Sanoku", nr 13. s. 13-20. K u r p i k W. 1976 Problemy konserwacji drewna zabytkowego, „Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku", nr 21, s. 30-38. K u r z ą t k o w s k i M. 1987 Gdzie przebiega granica kompromisów? [w:] Zabytkowe drewno, konserwacja i badania, praca zbiór, pod red. R . Brykowskiego i A . Grzywacza, Warszawa, s. 21-29. L u t o m s k i В., G a i d a B, 1987 Stan aktualny i niektóre [w:] Zabytkowe drewno, konserwacja i badania, praca zbiór, pod red. R . Brykow­ problemy konserwacji drewna w skansenach polskich, skiego i A . Grzywacza, Warszawa, s. 58-71. Memorial 1966 Memorial w sprawie organizacji parków ochrony budownictwa drewnianego w Polsce. Program etnograficznych, praca zbiór, pod red. M . Ptaśnika, W. Jankow­ skiego, M . Konopki. Warszawa, masz. powiel. Midura F. 1987 Ochrona budownictwa ludowego w PRL, [w.] Zabytkowe drewno, i badania, praca zbiór, pod red. R . Brykowskiego i A. Grzywacza, s. 48-54. konserwacja Warszawa, �218 ANNA PYTLIŃSKA-SPISS Miliszkiewicz G. 1981 Z prac nad projektem „miasteczka" w Muzeum Wsi Lubelskiej, „Rocznik Muzeum Wsi Lubelskiej", t. 4, s. 41-54. Olszański H. 1976 Problemy rekonstrukcji w budowie parków etnograficznych, „Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku", nr 21, s. 23-27. 1979 1980 Techniczne problemy konserwacji nowskie praca w Polsce, Dokumentacja w muzeach skansenowskich, zbiór, pod red. F . Midury, konserwalorsko-budowlana dla potrzeb [w:] Muzea Poznań, muzeów skanse­ s. 230-242. skansenowskich, „Acta Scansenologica". t. 1, s. 41-56. P i e ń k o w s k a H. 1969 Aktualne problemy organizacji parków etnograficznych województwa krakowskiego, „Materiały i Sprawozdania Konserwatorskie W o j e w ó d z t w a Krakowskiego", K r a ­ k ó w , s. 1-19. Popik K. 1987 Możliwości i warunki kontynuacji muzeum skansenowskiego, zbiór, pod red. R . ludowej [w:] Zabytkowe techniki budowlanej przy drewno, konserwacja Brykowskiego i A . Grzywacza, tworzeniu i badania, praca Warszawa, s. 30-36. P y t l i ń s k a A. 1966 Z zagadnień muzeów skansenowskich w powojennej literaturze polskiej, „Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie", t. 1, s. 191-202. P y t l i ń s k a - S p i s s A. 1970 1979 Przegląd wybranej literatury z zakresu muzealnictwa skansenowskiego. Sanok. Bibliografia muzealnictwa skansenowskiego w Polsce, [w:] Muzea skansenowskie w Polsce, praca zbiór, pod red. F . Midury, P o z n a ń , s. 262-270. R e i n f u s s R. 1976a Problemy kompozycji muzeum na wolnym powietrzu, „Materiały Muzeum Budow­ nictwa Ludowego w Sanoku", nr 22, s. 10-13. 1976b Społeczna i dydaktyczna rola muzeów na wolnym powietrzu, „Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku", nr 21, s. 7-10. 1978 Problemy ekspozycji pracowni rzemieślniczych w muzeach na wolnym powietrzu, i wiejskich urządzeń [w:] Międzynarodowa przemysłowych konferencja skansenowska, Sanok 27-30 maj 1978, Synok 1978, s. 105-114. Satzung 1973 Satzung (Statut Tagungsberichte Związku Europejskich 1966-1972 des Muzeów Verbandes na Wolnym europaischer Powietrzu) Freiliehtmuseen, und Schriften des Rheinischen Freillchtmuseums und Landesmuseums für [w:] Fiihrer Volkskunde in Kommern, nr 6, K o l n . . S p i s s A. 1984 Muzea etnograficzne na wolnym powietrzu i Ochrony Z a b y t k ó w , w Europie, seria C , Studia i Materiały, Biblioteka Muzealnictwa t. 2, Warszawa, bibliogr. T e r l e c k a W. 1985 1986 Ethnobotanische Probléme Lublin erlautert, „Acta Scansenologica", t. 3, s. 83-92. Organizacja zieleni in Freiliehtmuseen w Muzeum am Beispiel Wsi Lubelskiej, „Acta des Dorfmuseums in Scansenologica", t. 4, s. 223-233. T u b a j a R. 1978 Zabytkowe 1987 Ekspozycja wstępna konferencja skansenowska, w muzeach Sanok typu .skansenowskiego, 27-30 maja [w:] 1978, Sanok Międzynarodowa 1978, s. 83-93. drewno Zabytkowe drewno, konserwacja i badania, praca zbiór, pod red. R . Brykowskiego i A . Grzywacza, Warszawa. �M U Z E A NA W O L N Y M 219 POWIETRZU Z i p p e l i u s A. 1974 Handbuch der europáischen FreUichimuseums Freilichtmuseen, und Landesmuseums Fiihrer und Schriften fur Volkskunde des in Kommern, Rheinisehen nr 7. K o l n . A n n a Pytlińska-Spiss FREILICHTMUSEEN IN POLEN Zusammenfassung Der und vorliegende Artikel stellt kurz die Geschichte, das wissenschaftliche Programm Fragen der Realisation der Freilichtmuseen in Polen dar. Obwohl polnische ziemlich spát entstanden waren. gehóren sie heute — was ihre Anzahl und Museen Niveau der A u s f ü h r u n g anbelangt — zu den führenden Státten Europas. Die gróflte Blüte von Freilichtmuseen in Polen mit fállt auf die 60er der anwachsenden und Welle, 70er Jahre des 2 0 J h . und steht in enger Freilichtmuseen in Europa zu bilden. Spate Verbindung und ziemlich spontane Initiative, Freilichtmuseen in Polen anzulegen. erlaubte zwar die für frühe Entwicklungsphasen entropaischer Freilichtmuseen charakteristischen Fehler zu vermeiden, hat jedoch leider zu unwiderruflichen Veránderungen in der polnischen Dortlandschaft beigetragen. In Polen ist es nicht gelungen, das Schutzprogramm für Volksbaukunstmonumente in situ zu realisieren, obwohl an Initiativen seitens der Denkmalpfleger schützen, die mit nicht fehlte und weiterhin der komplexen nicht fehlt. und der Gesellschaft, diese Objekte zu Wie es jedoch Raumplannung verbundene Rettung die Praxis beweist, gróBerer ist Volksbaukomplexe bei uns áufierst schwierig. In dieser Situation wurden Freilichtmuseen zur reellsten Chance, Volksbauten zu schützen. In Polen Polnische sog. gibt es jetzt über Freilichtmuseen haben kleinen 40 Freilichtmuseen und über 600 Objekte grofler Architektur zusammengebracht. Das 6 in der frühen Bauphase. Architektur und über Entwicklingsprogramm sieht 800 der bis 1995 Existenz von 50 solchen Státten mit über 1800 Raumobjekte voraus. Polnische Freilichtmuseen entstanden auf der Basis Archivrecherchen. U n d so von Feldforschungen, wissenschaftlichen Untersuchungen erlaubten die 1953-1962 unter Leitung von Professor und Mieczysław G ł a d y s z geführten, weit angelegten Forschungen, ein ausführliches Denkmalregister aufzustellen, das zur Erarbeitung von Plañen für das Oberschlesische Dorf und Voraussetzungen (Muzeum gegründete Museum für das Dorf der Opole-Region gedient hat. In diesem letzgenannten und für das Wsi Górnośląskiej) 1961 gegründete in C h o r z ó w (Muzeum Museum sowie das Wsi Opolskiej) in 1962 Opole war Professor G ł a d y s z seit 1967 bis 1974 Vorsitzender bis 1984 Mitglied des Museumsrates. Polnische Freilichtmuseen unterscheiden sich voneinander durch ihre GróBe, den der Selbstándigkeit, welchen die den Raumordungstyp Raumordnung alter Dórfer Dorfwohn- und Wirtschaftsbauten (Parkmuseen widergeben und wird). Museen Sie des sammeln Grad Dorf-Typs, vor in ihrer vollen regionalen, chronologischen alitem und in die sozialen Vielfalt. die Volkstechnikanlagen. óffentliche Bauten und sakralobjekte. Einige Freilichtmuseen sollen den Kleinstadtfragen gewidmet werden. In Polen lüBt sich Mangel an spezialisierte Freilichtmuseen, vor allem für Volksindustrie und Technik, feststellen. Wáhrend der 30 Jahre des in Polen eine groBe Menge Fachliteratur, und polnische Skansen-Idee beigetragen. Freilichtmuseumswesens der Museen diese Frage in haben wesentlich E s erscheinen nach dem Polen Continuanda: und 2. in Weltkrieg Europa zur theoretischen Materiały entstand betreffenden Entwicklung der Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku (Materialien des Museums für Volksbaukunst in Sanok), Acta Scansenologica, Z Zagadnień Kultury Ludowej (Aus den Fragen der Volkskultur. neuer Titel: �220 ANNA PYTLIŃSKA-SPISS Roczniki Muzeum Wsi Lubelskiej, Jahrbiicher des Museums des Dorfs der Lublin-Region Zeszyty Naukowe Muzeum Wsi Radomskiej (Wissenschaftliche Hefte des Museums des Dorfs der Radom-Region). Der Themenkreis der Freiliehtmuseen wurde u.a. in die wissenschaftlichen Forschungspláne des von Professor M . Gładysz geleiteten Lehrstuhls der Ethnographie der Slawen der Jagielloner Universitát miteinbezogen, was seinen Ausdruck in den Magisterarbeiten und einer skansenowskiego Doktorschrift w Europie, (Anna Pytlińska-Spiss, Geschichte des Dzieje ethnographischen etnograficznego muzealnictwa Freilicht museumswesens in Europa, K r a k ó w 1976) gefunden hat. Die Probléme der Freiliehtmuseen sind auch Gegenstand der Vortráge an dem Ergánzungsstudium für Museumskunde an der Jagielloner Universitát das auf Initiative von Prof. G ł a d y s z 1973 gebildet wurde. Übersetzt von Barbara Kocowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/26c1ededa0bd9d61c9eb3b59e3d22e5a.pdf ee9991071a78b0a4e48d99db1e7412f7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:261 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:231 Title A name given to the resource Muzea/ LUD 1963 t.49 Description An account of the resource LUD 1963 t.49, s.751-786 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 751 750 p:;baba znana mi jest w znaczeniu ostatniego d:lia pracy przy jesiennych zbiorach, zakOllczonej obfitszą niż zazwyczaj kolacją z 0:::>0v.·iE,zk'J'.vym kołaczem; \vieczerza ta slano\vi jedyny ekwiwalGnt dla pracujących w tym dniu ochot:1ików spoza grupy zgodzo:1ych do pracy robotników; poczynać - ma w nr 5470, 5669 i 5670 inne znaczenie aniżeli w nr 2·151 i 2695, oznacza bowiem pysznić się, naclymać się; smykać się znaczy ra::zej włóczyć się; tak określa się również tzw. chodzenie z osobą pIci odmiennej; s7.lapa objaśniona jako łapa, noga, oznacza również st0pę; Telijan - wymav;ia się również Talija:L którym to epitetem obdarza się osobę słuchającą kogoś z rcztargnieniem; wurszt kiełbasa, ma w nr :3983 inne znaczenie, mianowicie obojęt:lOŚĆ; warzonka to grzana \vódka z palrmym cukrem, cynamonem ; gożdzikami, rzadziej z miodem i masłem (krupnik); przysłowie: Zabija::zka bez warzónki... (nr S016) oznacza: Świniobicie b2z krup:1iku ... wymieszyć posiada częstszą formę wymiszyć, a i łudowa nazwa kastrJtora brzmi: miszkorz; zocny ---:- nie oznacza dostrzegalny, lecz ceniony, cenny, snnowany, t.Ylko takle znaczenie mają wszystkie pJZycje wymieni:xle przy tym hasle. Ponadto w powiedze:1iu nr 31 bania oznacza róvmi2ż pJEczek, tj. u:le·· rzeDle w twarz, a w nr 1250 wyraz śpi bywa wymawiany soi. . Zauw~żYłerr: kilka błędów drukarskich: pod nr 3332 zamiast: Każdy ..., wl~no byc: Kazdymu ... ; również pierwszy wyraz v..; nr 6145 zdaje się być zDlekształ~o:1Y; pod nr 70~7 wydrukowano błędnie 4047; w itldek,ie hasło "bulaty" zawiera objaśnienie "niedotF;żny" zamiast "niedołężny"; nazwisko Szczyrba z nr 4666 zmienio:10 w ind.eksie na Szczerba, ale umieszczono je tim dopiero pa haśle szczypta. W niektórych wy!)adkach hasła indeksowe odsyłają mylnie do numerów, nie zawierających przysłów z tymi wvrazami, a to: drzystać do 4085, gospoda 4052, iskać 4634, kłósko 5995 k~kot 3433, koń 7536, kot 8533, lechty 2847, mandon 1776-1781 mora '31'>4 h ' ' napac ac 5844, noczniak 4192, nóż 6065, ojciec 4'15, pański 22.71, pytany 4111, smutny 16, stodoła 2271, wróbel 875, Wysznia Brona 732 natomia~t J;~lsl() _,. ko!1ót nie odsyła do nr 3432 i 3433 ' a hasło p an urywa '. Slę na nr 150:1, :hoc w.ystępuJe ono jeszcze wielokrotnie tak w liczbie pojedynczeJ Jak l mnogieJ, np. nr 5517, 5518, 5520-5528, 5530, 6203, 6434. oJ Alojzy Prcissller , WANDA z u M A E JOSTOW A MUZEUM TATRZAŃSKIE Muzeum Tatrzańskie w Zakopanem powstało w r. 1883; założone przez grono entuzjastów Tatr i Podhala, dla uczczenia zasług dr Tytusa C h a· ł u b i ń s k i e g o pod jego imieniem. Aby zrealizować ten pomysl powołano Towarzystwo Muzeum Tatrzańskiego imienia dra Tytusa Chałubińskiego w Zakopanem. Protokół pierwszego posiedzcnia Towarzystwa znajdujący się w archiwum Mu'cum podaje nazwiska założycieli: prof. dr Ignacy B a l' a n o w s k i, dr. Adam B a u e re r t z, dr Władysław F l o 1'k i e w i c z, Robert H e l' s e, Henryk K u c h a r z e w s k i, 'Władysław K u d e l s k i, dr Konstanty Kar wow s k i, Michał ]\'[ u t n i a ń s k i, prof. Antoni Ś l ó s a r s k i, dr Feliks S o m m e 1', Adolf S c h o l t z e. Statut Towarzystwa uzyskał zatwierdzenie w sierpniu 1888 r. Celem towarzystwa określonym w § 1. statutu było "gromadzenie przedmiotów naukowych i artystycznych odnoszących się do Tatr Polskich, a także zbieranie wytworów przemysłu miejscowego oraz okazów przyredy z Tatr i najbliższych okolic i utworzenie z tychże lVIuzeum pod nazwaniem "J\luzeum Tatrzańskie imienia Dra Tytusa Chalubińskiego w Zakopanem" L. Przyszłe działy Muzeum zostały przewidziane w § 2 statutu. W skład Muzeum wchodzą stcscwnie do jego przeznaczenia: a. Zbiory mineralogiczne, zoologiczne, botaniczne, etnograficzne, archeologiczne b. Zbiory it.p. przemysłu licznej. c. Książki, rysunki, i produktów plany i mapy wytwórczości dotyczące Tatr miejscowej i Podhala i oko ..· Tatrzań- skiego" 2. W ówczesnych warunkach galicyjskich bodaj pierwsze w Polsce Muzeum regionalne nosilo w zaczątku swym charakter prywatny. Istnienie Muzeum opieralo się na środkach finansowych pc chodzących z: a. z wkładów jednorazowych i periodycznych od członków. b. z opłaty za zwiedzanie Muzeum. c. z ofiar dobrowolnych i zapisów, z odczytów, zabaw i koncertów na rzecz Muzeum urządzanych 3. Członkowie Towarzystwa dzielili się na członków: założycieli, którzy na urządzenie lub utrzymanie Muzeum ofiarowali jednorazowo w zbiorach �752 753 lub gotówce dwicście lub p:mad dwieście złotych austriackich, członków J'Zeczywistych opłacających corocznie dziesięć złotych austriackich i korzystających wraz z rodziną z bezpłatnego wstępu do Muwum oraz członków honorowych nie wncszących żadnych epłat i korzystających z prawa bezpłatnego wstępu do Muzeum ". Członkowie założyciele wybierali z pomiędzy siebie Komitet składający się z pięciu osób, stanowiący zarząd Towarzystwa. Następny wybór miał się cdbyć l września 1889 r. i w tymże terminie corocznie 5. Do eb:Jwiązków zarządu należało: "a. Wyszukiwanie środków i sposobów urządzenia i rozwoju Muzeum. b. Rozkład zajęć w Muzeum pomiędzy cdonków Komitetu oraz zaproszonych cdonków hon::>rowych, rzeczywi. stych jako też osoby p:::stronne. c. Mianowanie lub zapraszanie na urzędy: Kustcsza, Podskarbiego, Gospodarza, Konserwatora i innych osób ::nających c bsługiwać Muzeum, craz ułeżenie instrukcii dla tychże i postanowienie prawideł określających sposób korzystania z Muzeum. d. Układanie katalogów objaśniających przedmioty um'eszczone w Muzeum. e. Sporządzanie corocznego sprawozdania oraz przedstawianie dorocznemu zgromadzeniu Członków Założycieli budżetu dochodu i wydatków. f. Komunikowanie się z instytucjami i csebami, których współudział może się okazać potrzebnym i p::>żytecznym dla rozwoju Muzeum". St2.tut przewidywał powołanie kustcsza mianowanego lub "uproszonego przez Komitet z pomiędzy osób posiadających ku temu cdpowiednie uzdolnienie". Ob::>wiązki jego określa § 11. "Kustosz ma bezpośredni nadzór nad p:rządkiem w Muzeum, odpowiada za c2łość zbiorów, przedstawia Komitetowi wnioski dotyczące potrzeb Muz um w razie gdy te przekn:czają granicę władzy, nadanej mu pnez Kemitet, układa corocznie projekt budietu wydatków niezbędnych na p::>l11ieszczenie i utrzymanie zbioróVI Muzeum, jakoteż sprawozdani~ zC" swej ddałaln::>ści" 6. Towarzystwo Muzeum Tatrz"ńskiego liczyło w roku 1888/9 - 48 czło:1ków, w roku 1889/90 - 26 członków, w roku 1890/1 - 34 c:'.łonk6w 7. Działajacy na podstawie powyższego statutu z,Hząd Towarzystwa w',najął pomieszczenie na Muzeum w domu Krzeptowskich przy ul. Kr~pówki, w miejscu, w którym obecnie znajduje się Bank Narodowy Polski. Pcmieszczenie składało się z dwu większych i dwu małych izb. Pierwsze zbiory zgromadzone zostały drogą darów i kupna całych kclekcji z rClk prywatnych zbieraczy. Po roku pracy organizacyjnej nastąpiło otwarcie ••_U_O,,1':.:, "cs~(:_o VI becnosci ara T. Chałubi!1skiego, (który w kilka miesiĘCY p6źniej umiera) Najstarsze zbiory pozyskane w początkach istnienia Muzeum skladają się z kolekcji botanicznej i ge:logicznej, ofiarowane nowo powsta~ącej placówce przez Chałubińskiego. Stanowią je: zbior mchow tatrzanskich zebranych i opracowanych wraz z preparatami mikroskopowymi dotyczącymi budowy morfologicznej około 400 gatunków ziełnik t:trzańskich re·ślin jawno-kwiatowych (około 1300 gatunków). P~nadto L :VIuzeum ot;-zyn13ło kolckcjl'; geologicznq tatrzańską (320 okazów). Dar Komisji Fizjograficznej Polskiej Akademii Umiejętności obejmował zielnik roślin tatrzańskich obejmujący około 900 gatunkó\v roślin. Podstawę zbiorów zoologIcznych stanowił" zakupiona od Antoniego Kocjana. leśniczego z Zuberca na Orawie, kolekcja ssaków i ptaków w ilości 500 okazów. Por;adto przejęto bądż ]{upiono mniejsl.e kolekcje mineralogiczne i zoologicz:·'l-. Dział etnografii inicjo\\"a:o .5~ yozycjl i,nwenl8.rzo\\'~·ch ofiaro\\',,:l?ch pn:cz Drohojowskicgc' z Czorsztyna. )la bibliotckt; ~kłada!c się 279 pLlZYC~j książeK i map ", Ten skromny zaczątek \Tuzeum przetrwal na Krupówkach d:J roku 1892, Frckv':cncja Ó\"czcsnego Muzeum w 1891 r, \\'~'ncsiła .50J osjb. Od roku 18!H po ustąpieniu z prezesury Towarzystwa hr. E. Raczynski'ego bowi'IZki prezes:, obj,jl dr \Vl<'.~:y>h;w Fj(!~kit'wi('z, pozosta:,ący :',,; tym st,!l1()WI,:~~Udo 19U2 roku. Za Jego p.-zcw:::dnictwa zostalo :',[llzeum przenie~ione do własnego 10kc.lu. Przeniesienie to ul11::>żliwila darowizna parceii z przeznaczeniem na budowę '\l11zeum, dokonana przez córkĘ Jddwigę z Chałubińskich Surzyckq i ~yna Lud\,'ika Chałubińskiego. Kosztem 5 799 złr zbudowano parterowy drewniany dom. w którym rolę sal wystawowych pełniły dwie duże czterookienl~e izby i przedsionek. \". izbic na lewo od wejścia pomieszczono Lbiory geol"Jgic:zne, b::>taniczne i zo::>logiczne, \V izbic na prawo zbiór mineralogiczny, resztę przyrodniczych zbiorów oraz zbiory etnograficzne 9. Izba w tyle budynku oraz dwie izdebki na poddaszu służyły początk::>wo jako mies:kanic kustcs::a, Z czasem prywa Lne jego mieszkanie przeniesiono dCl budynku. który \vybudowano poza Muzeum, zaś użytkowane przez niego poprzednio izby zuźyto na pomieszczenie biblioteki i pracowni. Sale muzedne były w ZImie nieopalane, dopiero w roku 1904 doczekało się Muzeum instalacji piccow, Przy Muzeum znajdowała się stacja meteorologiczna. pomieszczenie dl::\ niej z (;!asem stanowił strych w domu mieszkalnym. OboI'.riązki pierwszego kustosza Mu'~eul11 pelnił Walenty Staszel, miejscowy nauczyciel. Lcsy TOW'1fZ,\stwa .\1\.izeum Tatrzal\skiego były podobne do losó", ~vszystkich to,van:ystw. Gd~" budYJlEk :Vluzeum st2.nął, Lbiory zostały przenipsione, linba członków TJwarzystwa zaczęła sil'; zmniejszać, co w skutkach podągnęło obniżenie funduszów Ii tak skr: mnych) na organizacje: l\luzeum '0. Dalsze dzieje :Muzeum Tatrza!'1skiego w cstatnich latach XIX \~'. i w pierwszych XX w. zdają się b,-ć okresem zmniejs-:enia intensywności pracy nad organizacjq piacówki, o czym ~wiaduy. brak artykułów \\Zmicl1(K o ;\Tuzcum oraz o działalności Towarzystwa w okresie :kuj-) o~miu i 't. (1802-'000). W miarę skromnych środków oraz w wyniku d',rowi%n powil;kszaja ,.i<; ni~c,-· :'oi(,r~ J\'!uz,·'nm. W roku 189i opraco'.var;,' I)~WY sralUI 'lowarzystwa. wpro\\'<ldzaiący nową kategorię członkó\\' Z'N)'"zajn~'Cf', placqc.''Ch roc ....n[e 2 złr. ", Stull i:Wl"Cji :v1uzeum zaczął oko!) rOk:l ,.L;,(\" l, XLIX �755 754 1900 budzić poważne wątpliwości, o czym świadczą artykuły w "Przeglądzie Zakopiallskim" :~, "Kurjerze Warszawskim", "Wiśle" 13, przy czym szczególnie krytykuje się dział etnografii, na którym w roku 1900 składało się około 100 pozycji inwentarzowych. Jednakże sprawozdania z Walnego Zgromadzenia Towarzystwa w dniu 22 sierpnia 1900 dowiadujemy się, że Towarzystwo liczyło w owym czasie 72 członków wszystkich kategorii i że finanse jego przedstawiały się nicżle, gdyż pozostałość z ubiegłego rOJ<u wynosiła 640 złr. minus dług bankowy 300 z!r. za budowę domku mieszkalnego dla kustosza 14. W 1901 r. pojawia się jako cdbitka z "Przeglądu Zakopiańskiego", wydany nakładem "Związku Przyjaciół Zakopanego" a opracowany prwz Bohdana Dyakowskiego przewodnik po dziale przyrodniczym Muzeum 15. Wymieniony przewodnik i artykuł Dyakowskiego w "Przeglądzie Zakopiańskim" I~ oraz artykuły Weyberga w "Wiśle" 17 i "Przeglądzie Zakopiańskim" 13 odtwarzają obraz ówczesnej ekspozycji Muzeum wraz z całokształtem pracy placówki. Z wymienionych publikacji wynika, że wśród działów reprezentGwanych w Muzeum najwyższy poziom osiągnął dział geologii. Wystawę zebranych okazów, opracował Mieczysław Limanowski, późniejszy geolog i pro·· fesor Uniwersytetów w Wilnie i Toruniu. O pracy Limanowskiego wyraza się Z. Weyberg: "w zbiorach Limanowskiego widzimy szer:;ką kulturę muzealną, widzimy uczynienie zbiorów żywemi, informacjami i nauczającemi". Najsłabszą stronę Muzeum stanowił dział etnograficzny, który razil ubóstwem, przypadkowością doboru zbiorów i brakiem wszelkiej pomyslowości w ekspozycji. Już w 1901 r. Weyberg podnosi "larum" nad zmniejszaniem się bazy materiałowej etnografii Podhala: "pod brutalnem tchnieniem szarej kultury wszecheuropejskiej w oczach nikną prześliczne pierwiastki twórczości góralskiej. Periculum in mora". Nawołując do organizacji działu etnografii i biblioteki, jako podstawy pracy naukowej apeluj~ do Towarzystwa Tatrzańskiego, o przejęcie i zabezpieczenie Muzeum Tatrzańskiego w nowo Powst£ljącym budynku. Dalsza działalność Muzeum w latach przed pierwszą wojną światową rozwijała się w dwu kierunkach: gromadzenia drogą darów i zapisów środków finansowych na budowę murowanego gmachu muzealnego oraz powiększania zbiorów muzealnych, jakkolwiek jeszcze skromnych lecz już wymienianych w publikacjach naukowych. Koszt budowy gmachu muzealnego obliczano pierwotnie na 70 000-80 000 kor., w latach zaś bezpośrednio poprzedzających pierw~zą wojnę światową na 120000 kor. Fundusz Towarzystwa w owym czasie wyrażał się kwotą: w roku 1909 - 26000 kor.19, w roku 1911 - 47 000 kor. 20. Środki finansowe wzrastały dzięki ofiarnym zapisom społeczeństwa, z których wymienię kilka najpoważniejszych: zapis Zygmunta Gnatowskiego prezesa Towarzystwa w latach 1902-1906, w kwocie lO 000 kor., zapis dra Władyslawa Florkiewicza z 1902 r. w kwo- ~ , I , de 4640 ker. zapis Jarnus,kiewiclOwcj w kw:cie ;; 0)0 kor., dr Kazimierza Dłuskiego i 'jego żony Bronisław] w kw:cie 4.500 kor. i wielu innyc:1. C. k. Ministerstwo Oświaty przyczynił') się d) budowy Muzeum Jedyme jednorazową subwencją w kwocie 1 000 kcr. ,J<.:kkolwiek śr~dki finans~w~ w 3rastały iąC:en z l.arządów nie przystf;p:wal d) budowy. ogoln:1 kwota 00Niem była niEwystarczająca. Równ:::le:;ne z gromadzeniEm środków finan.s')wych prowadzono prace nad projektem [machu muzealnego. Dr D:us.k~, prezes Towarzystwa w latach bezpcśrednio poprzedzających w.oJnę SWlcltewą pewien y! (pracowanie Stanisławowi Witk:ewiclOwi, tworcy "stylu 7.; kopiańsld'2r:o". Do współpracy 7. nim p:w::>hno 7awodowego prchitekta inż. Franciszka Mączyńskiego, W"półpraca obu projektantów dla spraw artystycznych i technicznych nie kszt"łtowała się pomyślnie. W projekcie 'VIuzeum Tatrzańskiego Witkiewicz zrealizował przeniesienie zasadniczych idei "tylu, wyrosłego z tradycyjnego, budownictwa górals'kiego. Pracujący w Towarzy::twie Muzeum Tatrzańskiego, Bronisław Piłsudski, etnograf, świetny znawca ludów północnej Azji, z którymi zetknął się w c~asie z'2słania na Sybir, reprezentcwał stanowisko muzeologa. ZWYCIężyło jednakże stanowisko artystyczne i gmach otrzymał swa obecną postać. Decyzja budowy Muzeum zapadła ·dzięki energicznemu stan?wisku prezesa Dłuskiego i jego żony na posiedzeniu Towarzystwa w dmu 29. IV. 1913 r. Zarząd rozpatrzył 'Sprawę zakupu parceli o pow. około 800 m", położonej w centrum miasta przy ul Krupówki, obok gmachu Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego, stanowiącej własność Towarzystwa Tatrzańskiego, tej na której obecnie stei budynek Muzeum. Zakup został zaakceptowany. Równocześnie rozpatrzono projekt budynku i upoważniono Zarząd do rozpoczęcia budowy 21. Równoc3eśnie Zarząd Dóbr Kużnickich otworzył kredyt na budowę gmachu na kwotę 20000 k:·r. w materiałach budowlanych. Dnia 3 sierpnia 1913 r. ,odbyła się w Zakopanem uroczystość peświęcenia kamienia węgielnego pod nowy gmach mu:ealny. Prezes Towarzystwa dr. Dłuski w przemówieniu podkreślił zasłu:;i założycieli, func~atorów oraz kolekcjonerów, którzy cenne swe zbiory ofiarowali l\'iuzeum. W uroczystości wzięli udział prze:istawici€le uc:elni, muzeÓw, Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego i miejscowego społeczeństwa. Kwota zebrana na budowę Muzeum w czasie obchodu wyniosła 1420 ker. \Vmurowanie:n pt;s~k: p,miątk: wej z pergaminem ~akońcył się pierwszy etap budowy Mu' cum 22. Wraz z przystąpieniem do budowy gmachu rozp~c£;ł'y się tr~dności finansowe. Zarząd odwołuje się do ofiarności publicznej, rozsyłając odezwę pióra Kazimierza Tetmajera "". Rozpoczętą budowę gmachu przerwał wybuch wojny światowej ~'. Równole.!;!e z ,-keją budowy nowego gmachu Muzeum prowadzono prace nad powiększeniem zasobu zbiorów muzealnych. W stanie zbiorów etnograficznych należy zanotować poprawę. W roku 1906 l'vIu-cum przejęło w drodze zapisu cenną kolekcję Zygmunta Gnatowskiego, w i1Jści �,57 756 pozycji inwentarzolvy(;[l. złeżoną ze staryci, (·ksponatów. wkrótce je::::' zuppInie nieosiągalnych: obrazków na szkle-. łyżników, czc·rpak6w, spinek do koszul, mebli. Katalog zbiorów t'tnogr3ficznych Muzeum z roku 190':" wykazuje 757 poz~'(;ji imvcntarzov,:ych ". Wśród innvcr. kolekcii. które przejęto w owym c/.asie wymienić należy zbiory Br~nislawy KondratC'wil:wwej, Wojciecha Brzegi, Stanisława Witkiewicza. Muzeum jako inst'·, tucj~ nie prowadziło w tym czasie żadnych prac nauk:wych. perscmel je~' .. bowiem składał się z jednej osoby, zajętej czynnościami administracyjnymi, jedynie Towarzystwo Muzeum Tatrzańskiego uozie!alo subwencii n" bad~nia w Tatrach! na Podhalu. W f'Gku 1903 np. udzieliło ich Zygrnunt.oWI Wcyberg0wi na badania petrografiCZnE' i I\'Iieczyslawowi Limanowskiemu na badania geo!ogicwe. Przystąpieeie do budowy gmachu muzc:"lncgo spowodowalo dysk li> 1f, nad strukturą Muzeum Tatrzańskie!?o IV C"ólnośd Projekt Org~nil"~'; działu elnograJiezncgo. Muzeum opr:cował ~rO:1iSła'\V Piłsudski ~~i ~-r'~~~ swoj,ą rozpoc.;:.\·na uzasadnie:licrn p:.Jtrzeby ~tworz('nia ..poiężnej i żywej placowkl 11'.1 Podhalu. ktora utrwaliłaby II' LbL)rach i eks:Jozyeji ca:o':szlalt kultu:'y ludcw(-j Podhala, a l13wet nie 1 vlko dzi<i~is'" <>0'0 Pod I)"c...lc '. ale t"KżC s'lsicdnich krain Spisza i Orawy". należCjcych polilvclni w owym ccasie do Węgier. lecz złączonych więz<lmi etnicznymi z [;OohaI~m. Zadania dzi,'du ujmuje B. Piłsud,.ki"" spasób niejednokrotnie wpe!nle . ,nowoczes'~v st'II\"aJ'''c rn ln. . • .. • < ,q '. po t rze b ę ,.systematyczme ' pracujaec"g(· dZlaiLI nauk()wt~g(). i instytucji oświato\vej", Poprzez omówienie pO~:Jl:Y' naukcw.\ch teC'hlllkl pracy etnografa. sp;sob6w ma~azynowania i kons~rW~CJI zb.lorow. docl1c(i;:i do zakresu i rodzajów działania w pJSLczc"ólnvch d~lałac!l pracy. d,jżąC'cj do utrwalenia kultury ludowej regionu. n;zwa'żama zam:.ka slll'i<'rd7.cni~m lwniE'czności współpracy iVluzcum z s,"ere""ic:!i ll1S1ytUCJI l organi'·.8C'ji na terenie Podhala. "Vśród roZWaŻ,lI1 nc:d strul~'~'Jr<. M.uzcum wymicni(' !laIdy gks ;\1icczysiawa Swierza wysuwaj<,:cego pro_o .leKt utw:lrZCnia 1'.- Muzeum Tatrzańskim dzi,J!u poświE;conl'p'O turvs·,·c' . ""1 ~ •. c. ..~1a wzor "',llzeum Al!)ejskiego w Monachium "', ' \'v rck u 1918 ~\'luzeum Tatrzańskie D'n1'o<zc"0"(' J'es"('z" n ~d'"ul \V d a"\\'n::m budynKU, .pn.y .dmclze do KUŻ,lic ·dost:aj" ;:i"; po·d o",ie'kę władz poiSJuch, Jakkcl\l:lCk nK z'_'5talo uparisiwmvione. niemniej ctrzymuje aż o:) wybuCh,U drugJcj I\'ojny światowej subwcnejc P3I1st\l/owe. llil'jedl;okrom:'c d.o.kliwle obeinanL' lub otrzvl11Vwan" ninr""u'"'rlll'" Z CJ1"'I'lą wysunlęcl<': .. ' '. ,a ZE; stron~ p.CJlsklC')ros:;,czen do Soi'za i Or'"\\'v " H' -ze' ·e".o'lno'c· , . . • .~ u. S I po aecvzJ: R~dY i\mbasadorow w Paryżu w roku 1920. na m::icy której Państwo Poiskle o'DJęło sw:;mi grHr,icami dwadzieścia cztEry wioski spiskie i oraw'ski~ pOWIĘkszy! SI<; zasięg dLlalalnośei Muzeum. Po u'·'·'niu Q'zl',olan'IVa'lcnnvcr;. ~lo:~'_arzystwo prz.'·s:ępuj~ nadal do budowy gma(;hu l\Iuo:cum, lecz ~v .iakz:'· .J.ęZ'dch . 1'.'<:'~u:lk:-,c!1.Truun<: ~ytuacja gospodar('za kraju zniszCI.O:lcg( \\ .')n". lll'W:1.!U'](',!" stanuwia . ist::l!nic ))Ol"~z'nó trudno""'c" I)'rac~ prowau,,:' . '.u c' 300 • _ •.•. '-oJ' - ••...':1 l ~ . '. _ • . ..'" _., .'- .. ' :.. 'b .. <C. <1 ., U CI. ~ ,,~ ",I. .•• ~'- . ~ '" (;l . <c nadal korzy'stając z pomocy Rządu. Samorządu. a przede wszystkim fiarn2ści społecznej. \\' tymże czasie· Bronisława Dłuska ofiarowała \!u,:cum 100000 i\'Ikp. oraz parcelę o pow, l iDO m'. przylegającą bezpoś~cdnio do tej. na której budowano CI'Iuzcum z myślą o rozbudowie plaC'ówki. poszczególnych dlarodawców wyiTIi~ni.;l czasopismo "Zakopane" 'Jr"z .,Gazeta Zakopiańska" w rubryce .,kronika·· ;:'. Wymienię jedynie dar Ig:1acego Baranows.kiegu \1 kwocie .) 000 rubli, dar Polaków z Ameryki 'x kwocie 140 GOO l\'Ikp. oraz i\-lariana Lindego IV kwocie l 000000 Mkp. Budvnek Muzeum ukoiJczony' ::ostal w reku 192f) IV tym stopniu. że przeniesienie do niego zbiorów było możliwe. Przez przeciąg jednakż~ H120-1922 r. Muzeum bylo zamknięte ,d.la publiczności. W latach zamknięcia r)rowadzon') nadal nietylko prace budowlane ale także (użyję tutaj słów Juliusza Zborowskiego) "wc\vnętrzne życic i;lstytucji stawało się coraz ż.~'wsz" Z')iory zwla.szcza etnof,;raficzne wzrosły poważnie na skutek prze· .'~cia '~i1ku kolekcji. \\. szczegó;noścj kolekcji Dernbo\\'skich. w ilośe( :ć . d\T. 90nad ,':00 pozycji in wentarzov.'ych ,\1'. \V prawym skrzydle sa.li 'pDmies7;czono v:nętrzc chaty góralskiej. Crząd-~enie czarnej izby. izby bialej oraz sieni opracowano starannie operując cennymi zbiorami Muzeum. Lewe skrzydło sali 'zajęły usystematyzowane kolekcje łyżników. IJbrazkÓ\\i na s.zkle. ins!rumentóv,' m'uzycznych. sprzętów !)d.sterskich i gospodar-czych. ceramiki. wyrobów metałowych, stroju i odzie'~v chlopskiej oraz mieszczal1skiej, nowotarskie,i poda~le zgodnie z ólvcześnie obo,;viązującymi w muzealnict,wie zasadami. Salę na pierwszym piętrze t)oświęcono ekspozycji przyrody Tatr i Podhala. Operując analogiczną zdsadą zwiększania powierzchni ekspozycyjnej pomieszczono tutaj: dzia! ~eologiczny. w uj(~ciu stra.tygraficznym oraz działy zoologiczny i bc,taniczny w kcmbinowan yrn układzie syslematycz!1o-środowiskowym. W reku 1921 Towarz,'stlvo ogłosi.Jo konkurs na stanowisko kicro','inika \'[uzeum, W wynj.l{u konkursu obejmuje kierownicle stanowisko oraz kustoszem dział.u etnografii zost3ł Juliusz Z b o r o w s k i świetny znawca glvary podhalańskiej i kultury ludowej Podhala. pracujący od dwu Lit w Towarzystwiel\1uzeum TatrzaI1s-kiego. Stanowisko ku:;tosza dział~ przyrody objąl dl' 1(on;;tat~t\· Steck!, obecnie profe:;or Uniwersytetu Po/.,:a:1skiegu. Nowy uchwalony'.': roku 1912 statut rozszerzył zadania Towarzystwa. Postanowił on prowadzenie Cl\I"Udziałów: etl~ogrdficzncgo i przyrodniczego. \\'edług statutu, członl·:arni c;;ynnymi z glosem di:'cydującym na puledzcniaeh mogą być tylko osoby pracując0 tIa poiu naukovvym lub szczec;óhic zasłużone dla rozwoju :\Iu:eum. Xa cwk' I\Iuzeum ustanowion" Kuratorium Naukowe. Rówllocze';ni", powoiano organ wykonawczy Dy:'ekcję zlożoną z trzech Kuratorium i dwu kU5tOSZYl\iluzewn;l1 Pierwszym Kuratorem do roku 1926 b\'ł prl)f. dc' Władysław Szafer drugim -- pro!'. '.:~ St"ni~la\\- Sokołowski. �759 758 Muzeum nawiązało kontakty z uniwersyteckimi ośrodkami naukowymi. Dysponując lokalem, zapewniało badaczom pomieszczenie w Zakopanem, oddając im w sezonie letnim pokoje na II i III piętrze. Uroczyste otwarcie Muzeum odbyło się 23 lipca 1922 r.32• . Ohvarcie Muzeum w roku 1922 nie oznaczało zakończenia trosk. Lata międzywoJenne,. to ,nieustający ciąg wysiłków związanych z instalacją elektryczną, WOdOClągOW. budową pieców, uporządkowaniem terenu otaczaJąc:gO ~uzeu~, które t? inwestycje na 'tle braku stałego budżetu i zbyt S:C,,"UPłY.Ch,.meregularme napływających dotacji cbciążają niezmierniekle~own:k~ mstytucji, jedynego stałego pracJwnika Muzeum, oprócz waż· nycn, gayz na opłacanie etatu przyrodnika cc:ęsto brakow~ło kredytów. Dotacje Samorządu były bardzo niskie 33, Trudności prac:, w tych warunkach charakteryzuje Zelechowski. "Mówiąc o Muzeum Tatrzańskim trudnJ byłoby nie mówić o jego administratorze i kustoszu działu etnograficznego prof: Juliuszu Z b o r o w s k i m, Profesor Zborowski 'umie robić rzeczy ~zlwne. Muzeum trzeba tu wyznać, nie posiada żadnych stałych dochodo~. Czasem dostanie zapomogę rządową, lub też znajdzie się szl3.~he~n~ ~flarodawca i złoży pewną kwotę na bieżące wydatki. Trzeb3- umieć Istmec I opędzać bieżące potrzeby z prob1ematyc3nego CLęStO budżetu. W tych to warunkach umie prof. Zborowski znależć zawsze wyjście ":' o~resjac~ f~nansow~ch, to ;wydawnictwem, to sprzedawanymi fotograilaml, ~oplaml lub tez ad hoc wymyślonymi, a sprężyście wykonanymi planamI. SwoJe osobiste sprawy podporządkowując zawsze interesowi M~zeum umiał ten świetny ltUstosz wzbogacić i pomnoży6 kilkakrotnie Z~lOry, Godnego współpracownika w dziale przyrodniczym znalazł w osobl,e p~of. Kons.tantego S t e c k i eg o" 34, Celem zilustrowania stanu dcchodow mstytucJJ podaje się, że w roku 1923 wyniosły one 52 290 000 Mkp oraz 2.0 ~3 .drzewa opałowego ofiarowanego przez Dyrekcję Zarządu Dóbl~ Z~koPlansklch: W roku 1926 budżet Towarzystwa Muzeum wynosił 20 000 zł. NI~Jedn~krotme ~ latach miedzywojennych powstawała sytuacja, w rezult~cle ~tore) ,:",y~!ata pensji dyrektora Zborowskiego zalegała przez przeClą~ kll~U mieSIęcy a na. ~okryCie potrzeb Muzeum trzeba było zaciągać pozyczk! wekslowe. Na)Clęzszy kryzys finansowy przeżyło Muzeum w latach 1925-1926, r Pomim? je~n~kże tych ~asadnic~ych trudności postępowało naprzód g omadzeme zblOrow etnografIcznych 1 przyrodniczych oraz zasobów bibliote.c~ych. Biblioteka IMuzeum, która liczyła w roku 1918 zaledwie 400 volum~no~' rozrosła się w ciągu jego pracy na stanowisku kierowniczym do rozml,arow pokaź~ej biblioteki naukowej, liczy bowiem obecnie ponad 12 000 vOl~ml~o,:. (N~e posiadam danych dotyczących poszczególnych etapów roz~O)~ bl~lIotekl z lat międzywojennych). Zaznaczyć należy. że zakupy do biblIotekI prowadzone byly i są osobiście przez dyr. Zb:>rowskiego ze szcze- , " gólną starannością mającą na uwadze dobranie publikacH współcześnie wydanych oraz antykwarycznie dostępnych, odnoszących się tematycznie bądź to do regionu Podhala, Spisza, Orawy i Gorców oraz peryferycznych obszarów, bądź też do pozycji ogólniejszych, krajowych i zagranicznych. Wśród tych ostatnich uwzględniono specjalnie literaturę doŁyczącą Karpat, jako całości i krajów w ich zasięgu leżących, w szczególności Słowacji, związanej ścisłymi powiązaniami kulturalnymi z Podhalem. Nie brak też wśród pozycji inwentarzowych literatury węgierskiej :Z czasów, gdy Spisz i Orawa wchodziły w skład węgierskiego organizmu politycznego. Do biblioteki Muzeum włączony został na podstawie darów prywatny księgozoiór dyr. Zborowskiego, bibliofila z zamiłowania. Niezmiernie cenną pozycję stanowi zbiór lokalnej pr<lsy zakQpańskiej, podhalańskiej i słowackiej. Przedmiotem osobistej, niezmiernie troskliwie i z własnych prywatnych funduszÓw prowadzonej pracy jest zbiór wycinków prasowych w ilości kilkudziesięciu tysięcy (nieopracowany). Cenną pozycję stanowi archiwum, na które składa się około 500 rękopisów. Przedmiotem osobistej troski dyr. Z bo r o w s k i e g o są również zbiory specjalne nut, klisz, filmów li fotografii. Przy Muzeum Tatrzańskim istniała założona jeszcze przed rokiem 1880 Stacja Meteorologiczna, do której instrumenty ofiarował prof. Ignacy B a r a n o w s k i. Stacja Meteorologiczma I rzędu pomieszczona w nowym budynku Muzeum i wyposażona w nowoczesne aparaty otrzymała poparcie Tymczasowej Komisji Uzdrowiskowej, która wstawiła ,w swój budżet etat obserwatora. Stanowisko to objął obecny kierownik stacji PIM w Zakopanem - Józef Fedorowicz. \Vspomnieć jeszcze należy o alpinarium "wtgetującym" Muzeum. Obecnie dzięki pracy kustosza prof, Steckiego przy dawnym osiągnęło ono właściwy poziom naukowo-dydaktyczny. W trudnych warunkach materialnych pracujące Muzeum, istotnie osiągnęło poziom instytutu regionalnego. Świadczy o tym wysoki poziom wydawnictw, 1914-1921 które Rocznik wymienię: Podhalański (projektowany jako wydawnictwo perio- 1926 dyczne). Konstanty S t e c k i Ludowe ob7'azy nct szkle, Odbitka z Rocznika Podhalańskiego. Konrad Gór s k i - Tatry i Podhale w twórczości Jana Ka- 1927 Adolf Ch y b iń sk i - 1927 Julian K r z y ż a n ow sk i - 1914-1921 sprowicza. " 1!J28 nej nędzy. T. E. M o d e 1s k i - krakowskiej od strony O muzyce Spory Spisza. górali Pieśniarz podhalańskich. krainy o południowe kęp i wiecz- granice djecezji �1 760 \~ładysław .s e m k a II; i c z - ,11ateriaiy źródio/.l-·e do d.liewa Górnej Orawy. Cz. I. Jan i Stefan R e y c h m a n o o,. . . ,. l. e - Przemysł (CleJski na Podhalu. JOU' 1937 7151 ::,leży: 1. organizacjE; działu turY5tyki, 2. organizację skansenu dla regionu ?0dhala, 3. budoWE; bądż rozbudowę gmachu, 4. organizacj(; muzealnej stacji naukowej tatrzańskiej w górach. Pomysł ten zdawał się być bliskim ~~dlizacji na skutek daru parceli na polanie Palenłca, przy drodze do \lorskiego Oka. ofiarowanej przez Sronisławę i Kazimierza Dluskich przeznaczeniem na budowę odpO\\'iednio zaprojektowanego budynku Stacji '''. Trudne \\"arunki finansowe uniemożliwiły realizację tych nadal osadnict WładYSlaw "' . '., .s c m ; . ~ a w l c Z Jlateriai1,iródlo;xe do d.~i<?Gorliej Orawy. Cz. II. .Ponadto w:,dano popularno-naukowe prace: ,.Z Tatr i PodhaL!·· 1930 Mar'an S l) koł ' k' - . 1936 ' .',.', o \\. S I Swta roślinna Tatr Polskich. StClnJ~ław S o koł o w ~ k i La" Tat 'k' J ' r.zans 'I. ,G!.<\: Ivy•.;:azuJE' J. C-z e k a l" o'" - l-; ,,,, "" I' . 19?0-19:ł0 b'ł ,,' ." ~" , ,.1•..zea mctwo ,pols:ne w latach \~,-, ." ~~~ l o "mInImalne postępy. Jakkolwiek Polska posiadała . ' o Nym cza~Ie dose duzo wartościowych zbiorów nic b,",y onc jednak ~J]ę:e, w ramy ,wspołezesnej organizacji muzealnej. Instvtu'ej'(' te I" wipk' ~zosel wypadkow nie rozporząd ~l' d ,. ..' '<i techn' '... . .. Za} O powlednim personelem nauko\vYn\ braku rP)Ol~I~ladaIY, oparcia w stałych budżetach. Dowodziło' t(J muzeow przez owczcsne \ . tym t' t -. l _. . czynni. 'Jn. ,';:Ierownicze Na Ie au or . t aC.!1 " Muzeów r,:cgionalnych przeL . , M . , mowl ' . o,." pięknej. r eprczcn ,uzeum Tatl zan:;kle Analogicznie prcf Wł d" . ' w i c z sta\via Muzeum Tatrzańskie; '" ~ Zlmlerz A n t a n l e, 1 a 'lIZOl' Innvm muzeom l' . ),a nym w Polsce "';. Zd"nie '" .-.;hCrlF'V-'C"a ,\ , '. . eglo'" 111 ;vluzeum ' ł 5zy poziom d 'k' , t ' . ~ '. - ~ oSlągn~ a powvżswego d ' ł z:ę I, za,s Osowatllll następujących zasad: 1. ustalenia obsz~rLt Z13 ama l konsekwentnego opr" . wych granic szczegółowych ogólnie wyró::;~:ma n~ podstawach .naukoE'kazów muzealnych (\\':;1)0 ,;,' " '.,C ~ go regIOnu, 2,systematyzacji " . m1.. (0 . dca' n,uez'\' O kolek'" 't ' muzvczn I'ch dobran ., . :' , . CJI 111Srumento'Ą "O . ora; o 'k I k "eJ kIoprac~waneJ przez prof, Adolfa C h y b i ń s k i e"Zofię P a c . o" e CJl e " sponatow daty'· . cząc;.c, l1 pasterstwa zebranych przez l \\ l C Z a \~ ą), .'l, na stworZE:niu inst t t b' d go obszaru dZI'. ł ' 4. '. y u u a awczego dla swea_ama " na pos'a\'ITIel'i ,. ' dvd kt.". C. LI ZOlOrow na wysokim poziomi . a, }CZIl}m, .J. na stworzeniu b'bl' t l'" ( ułatwianiu naukowej prac\' bad ,I 10 e \1 na~kowcJ regionalnej, G, n:; lania, 7. na podjeciu akcji w ;wcz~J, na tercl1le własnego obszaru ri:dClz zakresu proble~atYki regiOn~. aWl1lczeJ. 8. na popularyzacji zagadnic!1 1939 • JI)1), 'J.,adlnctwa I . - .:ldualnych pri)jektó\\'. Po ~zczegolnie ciężkich latach 192,3-1926. \\' któr~'ch dzięki wysiłkom dyr. Zborowskiego ,.Muzeum nie rozlaLło się" i których atmosferę oddaje parodiCl pióra Orkana 3e nastąpi! według \"yrażenia dyr. Zborowskiego ..rok tłusty" 1927/1928, Muzeum ,;piaciwszyokolo 50"/" długu bankoweg,-' zdołało uzyskać powiększenie i stabilizacj~ zasilkaw wpłacanych przez Departament Nauki Mini·sterstwa Oświaty oraz subwencję z Funduszu Kultury Narodowej, W 1928 r. zos,td obsadzony etat kustosza działu ;przy~cdniczego. Stanowisko to objął prof. Janusz D a ma n i e \V s k i. były ku"tosz Państwowego Muzeum Prz;:rodniczego \1' \;Varszawie. Pracowai do roku 1930 po czym pracę objqla dr Irena D o m a n i e w s k ,\ zajmu;aca się uprzednio alpinarium li (lbionuni bot<Jnicznymi. Wraz z pomyśh~iejszą sytuacją finansową .Muzeum wiąre się poważny wzrost zbiorów zarówno etnograficznych, ja,k .przyrodniczych i bibliotecznych "'. DziałalnoŚl' :\'Iuzeum w latach międzywojennych objęła ·oprócz opisanych uprzedni~-' 'viele różnorodnych akcji. 'wśród nich \V,spomnieĆ' jeszcze należy ,o przejeeiu pod opiekę w roku 1937 przyszłego Muzeum regionalnego orawskiego \\- dworze Moniaków Vi Zubrzycy Górnej. Rolę oświatową Muzeum ilustrują c:rfry dot~'czące frek\\"encji. W rnk;;,; " :~~~~I:;C~;~ J y\, Glosy uznania Idla naukowe"o. -,; • . ' d~lebst\l-ęm, Istotnie .pełn;/o o pO~,o,nu :\luzeu:l1 me byly czczym po. ,ono role In5t\·tutu Nauko" nalnego, utrzymywało ż w' k t ;, . ',_, '.'.ego Regiopracowało z państwow: ~ad onoakht z Za"ładaml Umwersyteckimi. wspól, ą c ronI' Przyrody z 1,,yo' .' d k' • dem Konserwatorskim. z Pol k' T' -, Je\\O z 'lm Urzę,s. lm owarz\'stwem T t 'k' ności z Sekcja Ochrony Tat " ,' a rzans 'lm. W szczegól, . • I' oraz mnyml muzeami Ku t ' Muzeum współpracował przy o '. . .. . s os:~ owczesneg(l wych (np. Kong'res Geografów iri~~~~o;~'~~~,'-ls~Jaz.dó,w kongresów naukodydaktyczna znalazła wyra' v; or' , " oWIanskich \\. r. 1927). Praca tatrzaliskiej i be."idzki~J' -, ; 926gamZCiCJl wysta\I' np, wystaw'y fotografi: • . -.... '10\-. r, DYr. Zborowski w - , K . );auKowI'm I\\'orzl'/i orojekt\' . l . . raL. z uratonun~ , '.. • . oa szeJ rozbudow." Muzeum, Tutaj wymienic 192223 zwiedziło Muzeum 13289 oSc)b .~Okres okupacj: przeszedł dla :\Iuzcum Tatrzailskiego stosunkowo pomyślnie. Ocz:rwiście o jakimkelwid.;: rozwoju placówki nic mogło by':' mowy _ jednakże ~\luzeum straciło jed,l-nie nieliczne' pozycje inwentarzowe \\' zbiorach i archiwum, Pozostający \\' tym czasie nada l na stanowisku kierowniczym dyr, Zborowski zdola! pomim~ ::rozumialych trudnOŚCI l)owiększyć niceo zbiory bibliot~czl1C o publikacje dotyczacc' Pcdhab, wydane przez istniejący w Krakowie hitlerowski. p~elldonaukowy .,Institllt :ur Ostarbeit". Ponadto zgromadził cenny zbiór !okalnei pr:lsy podziemne.' 'Jowiększył zbior wycinkóv, praso\vych i materiałów archiwal1:ych dot:,-cz<\- ! l', I \ L'\-ch okresu okupacji. \V okresie organizowania \vladz polskich \\. roku 1915 c\Iiniswrstwc' Kultury i Sztuki przyszło natychmiast ",ruzeum z pomocą w postaci staiyct! "ubwencji. Muzeum w wymienionym okresie nosiło nadal charakter instytucji prywatnej opartej o Towarzystwu I\luzeum Tatrzallskiego. W owyn1 czasie pGwiększa się personel :\'Iuzcum o drugi etat ctnograf:l. 'IV rok;" 194<' 'i'o\varzyst \\'0 ~Vluz('um Tatrzd1'lski. ..:·go !ć.)cz;y 5i~ z To\\·arl:·~t '.t,r,,_,-:", T;:~~"7:!. ~"~- �762 I I I· I skim, zachowując stanowiska samodzielnej jedncstki tegoż Towarzystwa. Wraz z ogólnym upaństwowieniem muzeów krajowych w roku 1950 mającym 'swe żródło we właściwej ocenie roli społecznej muzeów. M~zeum Tatrzańskie zostało upaństwowione. Odtąd Muzeum otrzymało stały budżet. W rezultacie upaństwowienia następuje znaczne powiększenie etatów. Obecnie skład personalny Muzeum przedstawia się następująco: etat dvrektor~ s.amodzielnego pracownika naukowego w stopniu profesor~; etat klerownI:ka działu etnografii w stopniu adiunkta; etat praktykanta muzealnego sIły pomocniczej w dziale etnografii; etat kierownika działu przyrody w stopniu adiunkta; etat kierownika biblioteki w stopniu kustosza; etat siły pomocniczej \V bibliotece w stopniu asystenta; etat kierownika Park~ Etnograficznego wspólny z etatem kierownika biblioteki; półetat techl1lka muzealnego, siły pomocniczej w pracach nad organizacją skal1senu; etat konserwatora w stopniu asystenta; etat pracownika oświatowego w :~topniu asystenckim; półetat pracownika oświatowego w stopniu as:vs~~ncklm; etat dyspozytora muzealnego. Omawiając pracę działu etnografII wsp::;mnieć naleiy, że w latach 1950 - 195.5 pracJwała w Muzeum Tatrzańskim w charaktErze asystenta Helena Roj - Kozłowska zmarła w roku 1955, gó.ralka, świetna znawczyni kultury ludowej Podhal'a, artystka ludo.wa. ktora wielce zasłużyła się w pracy nad organizacją dziaJu etnografIcznego. . Ustabilizowanym i polepszonym znacznie warunko:n finansowym odpJwI~daJą nowe inwestycje: częściowa przebudowa wnętrza, w rezultacie ktorej uz.yskan:> salę na pomieszczenie biblio:eki, instalacja cetralnego ogrzewanIa. Zwiększony znacznie zespół muzealny pod sprężystym kierownictwem d 'rektora Zborowskiego przystąpił do ważkich zadań opracowania zbioro.w. ZblO~y Muzeum ze względu na minimalną obsadę personalną w latach mlędzywoJ_en~yCh przetrwały do końca drugiej wojny światowej nieoprac~wane. W pIerwszych latach !poslugiwano się prowizorycznymi katalogamI. Praca ~becn.a ~Iuzeum od szeregu lat polega na odrabianiu zaległości. ~pracowanIe zblOrow etnograficznych przedstawia się następująco: wszystkIe eksponaty w liczbie 5530 (stan z dnia 31. XII. 1961 r.) są zarejestrowane około połowa z nich została zinwentaryzowana. W opracowaniu pozostaj~ ~artoteka rzeczow~ i topograficzna. Opracowanie biblioteki polega na ~lI1w~ntaryzowal1lu I skatalogowaniu alfabetycznym i działowym. 8467 ksiązek I b:oszur oraz. 760 tytułów wydawniczych czasopism. Pozostaje 111 tytUł~w wydawl1lczych czasopism nieopracowanych. Również nieopracowany J:~t OkOło..trz~?zieści kilka tysięcy liczący zbiór wycinków prasowych. ZblOr 'archlwallOw opraCOwano w połowie. Zbiory kartograficzne oprac.o,,;ane są w całości. Wymienione prace obciążają niezmiernie praCO~l1lko~v Muzeum, .ut~udniając im pracę .nad badaniem regionu, niemnIeJ Jednak odrabIanIe tych wieloletnich zaległości jest podstawą d:) 7 I~ 763 panowania nad cennymi zbiorc:mi, gromadzonymi pieczołowicie przez dyrektora Zborowskiego w ciągu czterdziestu pięciu lat pr~cy. . Oprócz wymienionych uprzednio zapisów wymienić nalezy dra Jozefa Lesieckiego z roku 1920 'obejmujący około 200 eksponatów, dar Komitetu Plebiscytowego Spisko-Orawskiego z roku 1920, dla którego gromadził zbiory dyrektor Zborowski, dar Ksawerego Prausa, Mieczysława Jeromina, Bronisławy Kondratowiczowej, Stanislawa i IgnacegoWitkiewicza, Wojciecha Brzegi, Juliusza Zborowskiego, Adama Krasińskiego, Bronisławy Giżyckiej. Kilkadziesiąt wytworów współczesnych twórców ludowych ofiarowało w roku 1951 Ministerstwo Kultury i Sztuki. Oprócz wymienionych uprzednio darów - Muzeum zakupiło zbiory Konstantego Steckiego, Stanisława Barabasza, Adama Liberaka oraz Wojciecha Brzegi. Pozostaje jeszcze do wymienienia cenny zapis dokonany już po drugiej wojnie światowej przez dra Stefana, Tadeusza i Janinę Szymańskich, na który składa się parcela o pow. 1 ha, położona na Bystrem u s,tóp Nosala oraz wyposażeni2 wnętrza zabytkowej chaty złożone z 259 eksponatów. Wymieniony obiekt jest oddziałem Muzeum i miniaturą skansenu. Charakterystyka zbiorów etnograficznych Muzeum Tatrzańskiego sprawdza się do oceny wartości, j2ką zwykle posiadają zbiory stare i pochodzące w dużej mierze z kolekcji prywatnych. Stanowią one niezwykle cenna dokumentację sztuki ludowej Podhala, natomiast wykazują ]:;raki \V ~?kresie kultury materialnej. Eksploratorzy, dyletanci zainteresowani ur~kiem ludowej sztuki podhalańskiej główny nacisk położyli na ten dział kultury. Specjalnie cenną pozycję w zbiorach Muzeum przedstawia zbiór obrazów na szkle; jest to 549 obiektów, 'Spinek i klamer góralskich, Wymienione kolekcje stanowią poważne materiały do pracy naukowej. Obecne zakupy materiału dotyczą m. in. współczesnegio malarstwa na szkle, zdobionych wyrobów metalowych, haftów itp. Ponadto ponieważ, kultura materialna jest słabo reprezentowana w zbiorach Muzeum prowadzi się zakupy Imające na celu wzbogacenie działu rolnictwa, komunikacji i transportu. Niewystarczająco jest reprezentowany gospodarczy s'przęt kuchenny. Praca nad problematyką różnych <działów rzemiosła i Iprzemysłu, tak charakterystyc.znego dla Podhala, Orawy i Spisza w okresie samowystarczalności gospodarki wiejskiej napotkałaby na trudności ,w postaci braku dostatecznych materiałów w zbiorach l\Iuzeum. Uzupełnia się !również zasoby obiektów związanych z obrzędowością j folklorem. Zbiory Muzeum Tatrzańskiego pochodzą przeważnie 'ze Skalnego Podhala. Nowotarszczyzna, Spisz, Orawa południowe Gorce wymagają wytężonej pracy eksploratorskiej. Wspomnieć tutaj należy, że Orawa posiada zbiory etnograficzne i ,to pomieszczone w uroczym, naturalnym swoim środowisku, 18-wiecznym dworze Moniaków w Zubrzycy Górnej. Zbiory Muze'um w Zubrzycy Górnej jakkolwiek nieliczne (o 359 pozycji inwen tarzowych),stanowią jednak dzięki koszystnym warunkom, jakie daje im środowisko, zorganizowane w postaci" �705 764 Parku Etnograficzn~go, dobrą ze stclil0wiska dydaktycznego reprezentacjq .kultury ludowej Orawy, Sprawa własności mienia muzealnego, ze stanov.riska społecznego nie jest sprawą zasadniczą, Zbiory \\" Zubrzycy Górnej sCi ,;\'lasnośclą PTTK, Muzeum Tatrzańskie zaś sprawuje nad iVTuzeum Orawskim patronat i kieruje stroną merytoryczną, przy ·,'.:s~óipracy ·Z Podhala11~ką Komisją Opieki nad Zabytkami. Oddziału PTTK Zakopanem, W .poI,vyższej sytuacji Muzeum postanowiło skierować swoje wysiłki na Spisz' oraz zagrożone zalaniem tereny wschodniej ;\i'owct"rszczy,my, I.••.• rvluzeum Tat.rzańskie jest placówką o te;o rodzaju usytuowaniu gco~:'a.ficzn,\'m, które z natury rzeczy -,':,':suwa postulat silnego ośrodk~ muzeal):eg(), Do k011sumowania dóbr kultli!'y trzeba dysponować wC'ln~'m et.<iscm, Wypoczynkowy cllarakter ZClkopanego narzuca myśl o rOibudowic: :\Iuzeum Tatrzańskiego, st,jd też Ustawa o rozwoj u Zakopanego i Okrę~u 'i'atrzańskiego z roku 19.i8 uchwalJna przez Prezydium HZc!du s:worZ\~ci realne \\'arunki do urzeczywistnienia idei podhalańskiego skansenu, pr~(;z wstawienie budowy Podhałal'1skiego Parku EtnograficZI"cgO. jako jedncj z inwestycji, w ogólny program rozwoju Zakopanego, W ten sp:s6b \VI'marzona myś~ dyrektora Zborowskiego, inicjat.ora idei Parku Etnografic;'ncgo dia regionu Podhala znalazła rcdne m:>żliwości, li'iuzeum, wśród ogromnych trudności związanych z !okallzacia Podhaiariskiego Parku Etnograficznego pracuje nad or"'anizacia n ~we~'o dZl'''łu b J. ::;)' a Hez:llt~tem tej akcji 'N dziedzinie wzbogacenia zbioró\v jest zaku~ urządzen kilku chlopsl.;:ich zakładów przemysIowych t.j, browaru, mlyna, olc,iarni i folusza wraz z budynkiem, Wymienione obiekty zestaly rozebrane i znalazły pcmicszczcnie w prowizorycznym b:J.r2.ku w Kuźnicach, Stale rozwijające się Muzeum odczuwa brak magazynów, Obecnie prz,' z\~'iękS'Zonych etatach równolegle z pracą nad inwentaryzacją, katalogo,.l'a'n~em i powiększaniem zasobu .zbioró'.,,: przystąpiono do 'organizacji magazynaw muzea.lnych, Wzorowy projekt. magazynó\v, budzący uznanie w krajl: I za granIcą opraccwał nieźyjący już starszy konserwator Muzeum inż, Jar', :Ylarksen. pod którego kierunkiem przeprowadzono realiza<:ję koncepcji .\Iagazyn:l· Muzeum znajdują się 1A' budynku muzeaLn,vm w Oddziale Muzeum" \\' willi :pcd Jedlami, i w innych pomieszczeniach paza Muzeum, \\' ktorych prowizorycznie ulokowano eksponaty ,nie znajdujące miejSCa w magazynach właściwych, VI budynku Muzeum magazyny zajmują dwie ,;ale, Podst.awowy magazyn znajduje się na drugim piętrze :.vluzeum, lirządze:1ie magazynu złożone ze specjalnie skonstruowanych, stelaży, :'egalol\' I odpowiednlo dostosowcmYC;1 szaf umożliwiło maksymalne wykol'zyst;lnie przestrzeni magazynowej, lJoz\\'oliło na rozmieszczenie eksp~natO\\' według podziału rzeczowego. przy zachowaniu zasady dostępu de Pl'szczególnych obiektów, Orientację \'. magazynie ułatwia .specjalnie opraCO\\'aI1Y sv tern k"rtote-k topograficznych oraz plan sytU:H:,vjny. Drug-ie po- . mieszczenie magazynowe znajduje się n2. drugim piętrz.e :VIuzeum, w ścięte: . "'l' ~rl' '''l;e~cl' Sl'ę tu kolekcja. kilkuset łyżników ""ustawionych " m. ~d I pvudasza, ,v. ~ stelażach, Trzeci magazyn, przeznaczony na pomieszczeme mebu I WIęKszych sprzętów gospodarczych znajduje się l\' willi pod Jedlami. czwarty \\' prowizorycznym baraku w Kużnicach, Pomimo zaabsorbowania pncov.;nikó\\' prac,] iJnventaryzacyjna, katalogowaniem i pcv-:if,k3zaniem zbiora"'; ",luzeum Tatrzańskie prowadz' prace terenowe, którymi kieruje osobiścit' dyrektor Zborowski. W, rok,l' 1953 i 1959 pracownicy Muzeum przeprowadzili akcję inwentaryzacJI ponhalaI'1skieg.o budow:1ictwa mieszkalnego i gospo<:larczego, spisano 198 zabytk:>wych zagród. Wyniki w postaci systematyzacji bud~wnictwa zostały opublikowane", Ponadb oprac()wano dokumentację pomIarową 43 zab~'tkowych zagród, l piwniczki. 2-ch bram 'wjazdowych, lO-u chłopsklen icakiadów przemysłowych 9-u dawnych typów pieców oraz zgr?mad~Ono 800 zdję:: felogr;1ficz:1yc:h zabytt<:owego budownictwa, Poniewaz buetov.;nictwo pastcr,kie w Tatrach <.ostal0 nadzwyczaj. starannie opraco\VanE' oxl kieru:1kie:n uro£. Włodzimierza Antonie\Vicza'2. Muzeum T8tTzansklE :v reku 1960 op;'acc.\vało wstępną inwentaryZflcję opi.sową budownictw,,: pa,ster,;kiego w G.or:::Cl!ch, Na materiały uzyskane z badań składają się opisy budynków oraz inwentaryzacje pomiarowe lO-u obiektów, Ró\\'nG,cze~niEo w reku 1960 i 1962 j\>iuzeum Tatrzańskie p:-owadzn, .•, : bc.;'dzie kO'1tynttO\\'ai: !1<ldal, prace ')[:0. inwentaryzacją opisową chłopskiej-: Lakladów prZEmysłowych w pcw, nc.v,'otarskirn. Pcwyźs.a akcja prowadzona przy współpracy z Muzeum Techniki NOT w Wa:szawic oraz PodhaJat'lska ILmisja Opieki nad Zabytkami, Ocld'.idu P, T, T. K. w Zakopanem ma' do)row2dzii: do opracowania Kat<41'Jgu Zabytków budownictw., przemysłow~~O w pJW, nowotarskim. jak:) jednc~o tomu katalogu obejm\;.' .iące:;o cał<l Polsk~ '0, \\' roku 1961 Muzeum prGwadziło i będzie prowadzit nadal przy w,;pó!pracy z Oddzialem PTL 1\ Zakopanem ill'vventaryzac.l(; i{apliczek, dZ-""'C:111ici fig·ur kamiennych, Oprócz prac il;-,,\'('ntaryzacyjnych prowadwno badania terenowe n"d n"'~ stępującymi zolgddnieniami specjalnymi: strojem~piskim, zdobnictwem metalow'.'m,:1ad rzeźba fi.guralną i dekoracyjnej. nad malarstwem na szk1[·. prow~dzi prac,," hist'ory~zno-archiwa1r;e o tematyce: Historyczne POdUI1'" góralskie i ich edbicie 'x piśmiennictwie XIX i XX w, Dzieje badań etn'.'graficzc1y-eh na Podhalu, Dzieje :YIuzeum Tatrzailsidegc ". W ramach wsp6łpracy naukowej dyrektor Juliusz Zbore\\'skl ki~rUJe badaniami terenowymi i archiwalnymi Jlad dziejami dawnego gc,;'nictws i hutnictwa tatrzaliskiegc. prowadzollymi z kredytów Zskiad, Historii Nauki i Techniki PA:\', Równ:czl'Śnie "-1uzeum Tatrzanskie bil'''',' udzia: \\' pracach Komisji Badar'1 KuHur~' Karpackipj PAN, opracow,,:,;;' aktualn," stan pastersl .•'.'a na Orawie i Spiszu �767 766 \\'śród pn.c polegających na zbieraniu dokumentów do dziejów Podhala wymienię ciekawą akcję podjętą przez Muzeum w roku 1958 i 1959, przy finansowym poparciu Ministerstwa Kultury i Sztuki. Na Spiszu w tamtejszych majątkach wielkiej własności przetrwały do lat międzywojennych relikty pańszczyzny, które zniesi~ne zostały dopiero uchwała sejmu w roku 1932. Muzeum korzystając z okoliczności, że we wsiach spi~ skich, w szczególności w Niedzicy i Falsztynie żyje kilkanaście osób d3.wnych "żelarzy" czyli pcddanych tamtejszej wielkiej własności o~łosiło konkurs z nagrodami na pamiętniki tychże. Wynikiem konkursu było d~i~więć pamiętników oraz dziewięć odpowiedzi na kwestionariusz, uzupełmaJących swobodnie spisane wspomnienia .• Jeden z pamiętników zostal cpublikowany 4'. Muzeum Tatrzańskie przystąpiło do własnych wydawnictw, publikując pr.lew~dniki: po stałej wystawie kultury ludowej Podhala "\ po wystawie geo10g1cznej ~7, ,oraz kilkujęzyczny w związku z organizacją Międzynarodowych Zawodów Narciarskich FIS w Zakopanem ~8. Ponadto Muzeum za?o.czątkowało serię wydawnictw popularno-naukowych. Serię inicjuje kSIązeczka Hanny Pieńkowskiej pt. "Podtatrzańskie obrazy na szkle" .1". W opracowaniu pozostaje przewodnik po Muzeum w Zubrzycy Górnej na Orawie. O żywotności pracy Muzeum Tatrzańskiego pod sprężystem kierownictwe~ dyrektora Zborowskiego świadczy poważna ilJŚĆ konsultacji. Dyrek'~~r Zboro",:ski, świetny. znawca literatury dotyczącej Tatr i otaczających atry kram, prowadzI n:estrudzenie dział kwerend bibliografic.n ycn l archiwalnych, udzielanych ustnie lub pisemnie zainteresowanym badaczom w kraju i zagranicą. R.ównolegle z ~romadzeniem materiałów, działalnością naukową i wyda~V'mc;1:ą,postępuje praca dydaktyczna. Muzeum Tatrzańskie nie dysponUJe korzystnymi warunkami dla ekspozycji oraz organizacji ruchu zwiedzających. Dwie duże sale na ,parter,ze i pierwszym piętrze odgrywają rolę sal wystawow~ch. Na pa~terze mieści ,się stała wystawa kultury ludowej Podhala, na pIerwszym pIętrze stała wystawa przyrody regionu. Obydwie wystawy uległ~ w latach po drugiej wojnie światowej przerobieniu. Wystawa :tn~gr.af.Iczna została dwukrotnie przerobicma, przy czym jednakże zasad~~czeJ Jej postaci nie zmieniono, dział przyrodniczy z wyjątkiem zoologu został podany w nowym układzie; brak pomieszczenia na wystawy ozasowe. Mimo tych trudności odbyły się następujące wystawy: "W~stawa meblarstwa witkiewiczowskiego" zorganiz<Y\'1ana w roku 1953 w OddZIale Muzeum w "willi pod Jedlami". "Pokaz współczesnej sztuki ludowej" pokaz prac twórców ludonych, uczniów szkół zawodowych l spółdzielni .artystycznych 19-5 r ~. N d . ;) . Oze aro zel1le w sztuce ludowej i obrzędach pod Tatrami w 195iJ r. "Biały haft podhalański" wg sceniariusza dr Anny Kowalskiej-Lewickiej w 1957 r. Malarstwo na szkle" Scenariusz wystawy zestawiał w układzie history~znym 19-wieczne m;larstwo na Podhalu oraz uwzględniał twórczość współczesną w tej dziedzinie. Wystawa została zorganizowana przez Muzeum Tatrzańskie wspólnie z Centralnym Biurem Wystaw Artystycznych w sali C. B. W. A. w Zakopanem w roku 1960. "lVIalarstwo Nikifora", pokaz wybranych prac Nikifora znajdujących się w zbiorach Muzeum w Nowym Sączu, eksponowany w hallu Muzeum w roku 1961. Lata powojenne przyniosły pokażny wzrost frekwencji muzealnej. Cyfra zwiedzających Muzeum przekracza w ostatnich latach 90000 osób rocznie, przy czym 75/'/0 stanowią turyści zwiedzający wystawy grupowO. W tej sytuacji zaistniała konieczność odpowiedniego ustawienia działu oświatowego, aby podołać zadaniom dydaktycznym. Pracownicy oświatowi Muzeum są wyrobionymi popularyzatorami. Władają również biegle kilkoma językami obcymi, co pozwala lm na oprowadzanie coraz liczniej napływających wycieczek zagranicznych bez pośrednictwa tłumaczy. ? N' Przypisy l Statut Towarzystwa Chalubińskiego 2 3 4 5 Statut... Statut... Statut... Slósa lubińskiego Muzeum w Zakopanem, j. w. j. w. j. w. r s k i Antoni, w 6 Statut... 7 Muzeum Zakopanem, Tatrzańskiego (Kraków, Muzeum Kraków, imienia Dra Tytusa 1888). TatrzaiLskie imienia Dra Tytusa Cha- 1891. j. w. Tatrzal'tskie imienia Dra Tytusa pane", Zakopane, 1891, Nr 3. B S l ó s a r s k i A. ... op. cit. • (B ę d z i k i e w i c z Sebastian), b, Muzeum lubi1'tskiego w Zakopanem, "Kurier Zakopial1ski" Chalubińskiego, Tatrzaliskie Zakopane 1892 r. l" (B e k Dionizy), t Dr. Wladyslaw piańskl", Zakopane, IV, Nr 34 s. 323-324. Florkiewicz, Tytt!sa "Zako- Cha- z dnia 22 lipca "Przegląd Zako- �769 Muzeum 30 :: St.atut T0i(:(lr=y~,lC:! iilllcnia Dni Tl'til:,(l u; Zak()pc- C;w!uhi'lsklepu KrClkóv.'. 189i. '" Prz. O ~.lu:cli;n Tfltrzrlilsk1m 'nr,u" parę. "Przeglqc) ZakopiL'nski Z<lkopanc, II, HIOD. :';r ~'ti.s. 331. " We y b c r g Z~'grnunt. ,"\'1ilZ('ilHl Tatr:al'tskie im. Clw!ubiJ't::;1,:ir,):,. ., Wis/a", X'V, 1901 (przedruk z .,Kurie!'" Warszawskiego" 1901. Nr 2. G:. ',; W,.s.S" iW u::eu m Tar.rzn liski" 'm. Tut ~l!'[( Cha: ubi ńsk lego, . "Prz?gląC: Zakopiański", ZakOpcil1e. II. 1900, Nr 36. ". 363. IS D y a k o w s k i Bohdan, Muzeum Tutrwiiskie. Dzia! PrzyroclniC:li. Odbitka z "Przeglądu Zakopialiskiego". Kraków. 1901. ' I" D yak o w s ki Bobdan, W sprflwic Muzeum Tfll.rz(I'''18kic(jo .. ,przegląd Zakopianskj", Zakopane. V. 1903. Kr 15. ". 10fj-llO. " W e y b e r g Zygmunt. op. ci\. J3 We ..•.b c r g Zygmunt. Towarzystt~·() Tatr:a)'lskie i ;l,luZCIl'll im. CI1HI1I.bIiLskie(jo u; ZakOpallClil. (Przedruk z \\'szcchswidta" 1901) .. PEcgl<' •..: Zakopial1ski. Zakopanl, III, 1901. Nr 52. s. 51~-51f). '" 'vV'E.'.v b (' r g Zygmunt. T()lrar::ustu;o Tat.,·zańskie i ,vluz.elL!It im. Cllall/.bUl.~kił!Uo u: Zakopanem ... Przegląd Zakopianski", Zakopane IV. !iW:!. Nr l, s. :'i-ii, Nt· 2. ~. 14-15. Nr 3, s. 27-28. Nr 4. s. 37·-;30. Nr;) s. 48-·HL Nr 6. ~. 5i--59. Nr 7. s. 'iS-if). . lOa \i\1U::CL:m Tatrzańskiu ... Znkopant'·. Zakopane. 11. J90n. 21 kL11:. "" (i\Ill7.~um Tatn:anskic), ,.Zakopam'''. Zakopane, IV. 1911, Nr 20. " Muzeum im. Dra T. CllalubiJ'lskicgo .. Zakopane", ZakopanC'. R \'1. un:!, Nr 9. z dnia 16 rnaj", 1913. :," MU.zeum Ta(,rzllIl.skie nn. Dm Tyli/sa Ciw/ubi./"tskicgo w Zakopane:,.;. PC'8więcenie kamienia wfi9ielneqc, pod i:Olqi [1JJ1nc/l IIlIL:;;e.11ny l!' dnill .'ierpnia UIL 1'. Zakopane. "' (Tl':tma.j(·r Kazimierz). Ode:'~:·(l .. ,zllk opa li e". Zakcpa:'lc. VI. 1912. b. nem, -" Statu/. !.;u,,)(lnern. :1; tt:~a 1'(I'((:o1':::U51.1CI: Kraków. ChałubiJisi<:iego ::" :\ll1~'e,nrt Cl1a/.u/)l1iskie;lo CllH;(/ro.fic.:·'QiCIi. :\·luzC'um Tatrl.aJi~kir ';'nlr.:'or'j"kic ... r1rzt'~2'};:1ci '- Bwnisla\\·. Zakopanem. im. Dr. T:" Z(tt':.(:piań~ki··, Zakopane, I(r,,].;ow, 181.'1. c·, S w i l r z :\l;cczysi;,w H. \'L, . Tctr:all.skic Jl'tZCUIIl Zac/oHin i sposoby imienw prowadz'enia T. CIl(i- Dra Dziofu LLldo:- '1(1'!'C~('rJl;. : ::;·:cksjil ... Taternik', tV .'n"(lI.,;ie ;:><.1!'" <L::ia/!/ Zakopane. .,. i~\!l17.('un) Kraków. tntcTl!icki('i/O '>.1112('110: uipcjskie 'vlI. s. 103-113. IHl:J /l: ,'HIl:eltlll im. w jYICJIlllC!lilll'H. Tatrzcn1skic). .:Zak.(lp~i!)l··. Z;:.;kopanc. IKilK:. Ś \\. i L' r z :\liecl\'sia'.':. Cilall1bi1\sldcoo VII. 191-+. 1 192], 1 "Nauka .. .'Z(Lkc" i\r :~. Polska", Muzeum 32 Nr 30. 33 T. Cha!ubińskiego, s. 59-60. Muzeum Warszawa, Tatrzańskiego Zb or ow sk i Dra im. Kraków, "Taternik", T. Chałubińskiego, IV, 1923, s. 399. "Gazeta Tatrzańskie, Juliusz, R. XIV, 1929, Nr 11. 34 Ż e l e c h o w s k i Zakopiańska", Przegląd Władysław, Zakopane, Muzealny, Placówka "Orli lot", Kraków, R. 4, 1923, s. 139-142. 35 C z e k a n o w s k i Jan, Refleksje "Ziemia", naukowa II, Warszawa, u stóp "Nauka muzeologiczne, 1922, Tatr, Polska", Warszawa, X, 1929, s. 556-565. 36 A n t o n i e w i c z Włodzimierz, Wzór Muzeum Regionalnego w Polsce (Muzeum Tatrzańskie w Zakopanem), "Ziemia", Warszawa, R, 11, 1926. 37 Z. Stacja wysokogórska Muzeum Tatrzańskiego, "Ziemia", Warszawa, R. XIV, 1929, Nr 2. 38 Or k a n Władysław, w O kołtunie i kołtunach o dwóch albo "Wierchy", Kraków, II, 1924. Z b o r o w s k i Juliusz, Muzeum Tatrzańskie, muzeach Zakopanem, 39 R. 5, 1927. 39. Z b o r o w s k i Juliusz, przyszłość, ,,'Wierchy", Muzeum 40 Muzeum Kraków, Tatrza·ński.e Tatrzańskie. "Wierchy", Kraków, R. 1928/29 plany Kronika w Zakopanem, Muzealna, budownictwa "Przemysł, podhalańskiego, "Etnografia Polska", Wroclaw, Warszawa, Kraków, V, 1961. 42 A n t o n i e w i c z Włodzimierz, (red.) Pasterstwo Tatr i Podhala, T. I, II, III, Wrocław, 1959, 1960, 1961. 43 Katalog zabytków budownictwa przemyslowego H Zbor ow sk i Z dzialalności w Zakopanem, "Etnegra-fia T. Chalubińskiego na R. 7, 1929. Rzemiosło, Sztuka", R. IV, 1924, Nr 4. 41 J o s t o w a Wanda, Z zagadnie7i u; 7.(1. w Zakopanc:n. " P i ł s u ci ~ ki te TY/lisa " 1~FL=). ~~r 10. s. 7.j-r(i, il:li'r,,.,sk'<'fJ'; DHI HIll. zi)iorólc K:J.ta[og J\-1l1zeum nn. 31 im. Tatrzańskie 1922, Nr 3-4, Towarzystwo R. IX, Juliusz, w Polsce, Muzeum Polska", Kraków, V, 1961. 45 J a n o s Jan, Pamiętnik żelarza, "Wierchy", 46 S t a rek Edyta, Przewodnik po dziale kultury Polskich T. L z. 1, Tatrzańskiego im. Wroclaw- Warszawa, Kraków, T. 30, 1961. materialnej Podhala, Zakopane, 1953. 47 Kor o s a d o w i c z Zbigniew, Tatry i ich dzieje. Przewodnik po zbiorach geologicznych Muzeum Tatrzańskiego, w Zakopanem, Zakopane 1955. 48 pane, Tatrzańskie im. Tytusa Cha!ubińskiego Zakopane, Zaku- 1962. 49 szawa, 49- Muzeum P ien kow sk a 1961. "Lud". t. XL!X Hanna, Podtatrzańskie obrazy na szkle, War- �770 171 LITERATURA 1. A n t o n i e w i c z Włodzimierz, Wzór Muzeum Regionalnego Tatrzańskie w Zakopanem). 5. B e k Dionizy, t Dr. Władysław Zakopane, IV, 1902, s. 323-324. 6. B ę d z i k i e w i c z Sebastian, tusa Cha!ubińskiego Ftorkiewicz. "Ziemia", w Pol- r. 11, 1926, nr 11. 2. A. Ch., W sprawie Muzeum Tatrzańskiego. "Wierchy", Kraków, II, 1924. 3. B. J. M. Muzeum Tatrzańskie im. Cha!ubińskiego w Zakopanem. "Wierchy", Kraków, R. 17, 1947. 4. B. M. Z przeszłości Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem. ,,'Wierchy", Kraków, R. 22, 1950-1951. sce. (Muzeum Warszawa, "Przegląd Zakopiański", Stanisław, Muzeum Tatrzańskie Ty"Kurier Zakopiański", Zakopane, w Zakopanem, 1892, Nr 2. i-I " :': il,:] !i ;:-1 !:"! .1 t-i 7. "Biuletyn Informacyjny Centralnego Zarządu Muzeów i Ochrony Zabytków" (później) "Biuletyn Informacyjny Zarządu Muzeów i Ochrony Zabytków", Warszawa, r. 1955, Nr 1, str. 7, str. 10-11, str. 11, Nr 2, str. 2, r. 1956, Nr 3-4, str. 12, str. 16, Nr 5, str. 4, str. 7, str. 15, str. 29, Nr 6, str. 6, str. 24, str. 36, Nr 7, str. 24-25, str. 33, 1957, Nr 10, str. 22-23, Nr 12, str. 19, 24, 36, 52, Nr 14, str. 20, 23, 55, 1960, Nr 30, str. 42-43, 1961, Nr 33, str. 3D, Nr 34, str. 17, 41, 42, Nr 36, str. 20, Nr 37, str. 62. 8. B o h u s Ivan, Na navśteve v Zakopanom, "Pamiatky a muzea", Bratislava, IV, 1935, C. 2, s. 83-85. 9. B o h u s Ivan, V depozitaroch Muzeum Tatrzańskieho v Zakopanom. "Muzeum", 1955, nr 4. 10. C z e k a n o w s k i Jan, Refleksje muzeologiczne, "Nauka Polska", Warszawa, X, 1929, s. 556-565. 11. (D ą b l' o W s k i Zdzisław), 25-lecie Muzeum Tatrzańskiego w Zako"Taternik", Warszawa, R. XXII, 1937/38, z. 6. 12. D yak o w s k i Bohdan, Muzeum Tatrzańskie. Dzia! Przyrodniczy. Odbitka z "Przeglądu Zakopiańskiego", Kraków, 1901. 13. D yak o w s k i Bohdan, W sprawie Muzeum Tatrzańskiego, Przegląd Zakopiański", Zakopane, V, 1903, Nr 15, s. 109-110. 14. "Gazeta Zakopiańska", Zakopane, 1921, I, Nr 3, s. 3, Nr 6, s. 3, Nr 8, s. 3, Nr 10, s. 3, 1922, II, Nr 19, s. 3, Nr 23, s. 3, Nr 24, s. 3, Nr 27, s. 3, Nr 30, s. 3, 1923, III, Nr 49, s. 5. 15. "Giewont", Zakopane, R. I, 1902, Nr 7, s. 11, Nr 8, s. 12, Nr 9, s. 11. 16. "Giewont", Zakopane, R. I, 1924, s. 29-30. panem. 17. "Glos Zakopiański", Zakopane, R. II, 1924, ~r 2. s. 4, Nr 2'4, s. 5, Nr 9, s. 3, R. IV, 1926, Nr 12, s. 3, Nr 23, s. 2. 18. (G o e t e l Walery), W. G., Muzeum Tatrzańskie im. dr. T. Cha!ubińskiego. Z życia instytucyj zakopiańskich. "Wierchy", Kraków, R. 4, 1926. 19. G l' Z e g o l' z e w s k i Jan, M'lzeum Tatrzań,kie, .,Wędro\viec". XXI, ser. IV, t. 42-43, s. 674-676, t. 44, s. 689-691. 'W.. J o s t o w a Wanda, Organisatiansarbeiten ube', die Grundung der Freilichtmuseen cwf dem Gebiete von Orawa, Podhale und Spis,? "Rocenka Moravskeho iVlusea v Brne", Brno, 1959, Nr 1. 21. .J o s t o w a Wanda, Praca nad organizc!cjq Podhalańskiego Parku Skansenowsldef]o,' ,,'Wierchy", Kraków, XXVIII, 1959. 22. J o s t o w a Wanda, Sl,an prac 01'az zalożenia metodologiczne Podhalaitskiego Parku Etnograficznego. "Biul2tyn Informacyjny Zarządu Muzeów i Ochrony Zabytków", Warszawa, 1960, Nr 31. 23. KatCllog zbiorów etnograficznych. Muzeum Tatrzańskie im. prof. dra Tytusa Cha!ubi1'tskiego w Zakopanem. Kraków, 1908. 24. Katalog zbiorów etnograficznych. Muzeum Tatrzańskie". rec. "Na ziemi naszej", I, 1909, Nr 18. '25. K o l' o s a d ow i c z Zbigniew, Tatry i ich dzieje", Przewodnik po zbiorach geologicznych Muzeum Tatrzańskiego im. T. Chalubińskiego. Zakopane, 1953. 26. L i m a n o w s k i Mieczysław, List otwarty do Przewodniczącego Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem p. dr. Florkiewicza. "Przegląd Zakopane, III, 1901, Nr 39, s. 374-377, 27. L i t y ń s k i Alfred, Zjazd Muzeów Polskich, "Zakopane", Zakopane, VII, 1914, Nr 7. 28. L u t o s ł a w s k a lVI. J., Czterdziestolecie Muzeum Tatrzańskiego. "Tęcza", Poznań, R. II, 1928, Nr 2. 29. M i l e w s k i Witold, 50-lecie Muzeum Tatrza7l.skiego. "Wierchy", Kraków, r. 16, 1938. Witold, Dzial Turystyczny w Muzeum Tatrzańskim w Zakopanem, ".Jedziemy na FIS", \Varszawa, 1939, Nr 23. M i s z e w s k i Piotr, Lubicz, O zagrożony byt poważnej placówki, "Gles Zakopiański", Zakopane, R. I, 1923, Nr 10, s. 1-2. M ł a d z i e j ()w s ki .Jerzy, Muzeum Tatrzańskie, Odbitka z "Tęczy" Poznań, 1938, Nr 9. Muzeum Tatrzańskie, "Biuletyn Oddziału Warszawskiego P. T. T." (maszynopis powielany), 'Warszawa, l, 1946. Nr 1. Muzeum Tatrzańskie, '"Gazeta Pcdhalańska", Nowy Targ, R. I, 1913, Nr 45. 30. 1\1 i l e w s k i 31. 32. 33. 34. �773 772 ~ 35. 36. 37. 3B. 39. 40. 41. 42. 43. 44. 45. im. dra Tytusa Chalubińskiego "Kurier Lwowski", Lwów, R. VI, 1888, s. 260-261. Muzeum Tatrzańskie, "Kurier Zakopiański", Zakopane, 1892, Nr 1. s. 2, Nr 4,5, s. 4-5. Muzeum Tatrzańskie, "Kuźnica", Warsrawa, I, 1945, Nr l. Muzeum Tatrzańskie w Zakopanem, "Muzeum", Vol. XI, 1958, Nr 3. XI, 1958, Nr 3. Muzeum Tatrzańskie im. dra Tytuw Clwlubińskiego. "Nauka Polska", Warszawa, V. 1925, s. 450. Muzeum Tatrzańskie im dra Tytusa Chalubińskiego, "Nauka Polska", Warszawa, VII, 1927, s. 160-161. Muzeum Tatrzańskie, "Przegląd Muzealny", Poznań, 1920, Nr 4. s. 64. Muzeum Tatrzańskie im Chalubińskiego, "Taternik", Kraków, VII, 1913, s. 75. Muzeum Tatrzańskie, "Zakopane", Zakopane, VI, 1913, Nr 18, s. 2-4. Muzeum Tatrzańskie w Zakopanem, "Ziemia", Warszawa, XV, 1930, s. 381-382. Mu:<eum Tatrzańskie, "Ziemia", Warszawa, XXX, 1946, 6. Mu:<eum 46. Muzeum Tatrzańskie Tatrzańskie Poświęcenie 3 sierpnia im. kamienia dra Tytusa węgielnego Chałubińskiego pod nowy gmach w Zakopanem. muzealny w dniu .':;' li ;li ';": .)) 'j' ':t,. 'I bińskiego Zadania i sposoby prowadzenia Dzia/u Lu- doznawczego. Kraków, 1915. parę uwag. "Przegląd Zakopiański", 58. p l' z., O Muzeum Tatrzańskim Zakopane, II, 1900, Nr 36, s. 331. .j9. "Przegląd Zakopiat'tski", Zakopane, I, 1899, Nr 3, s. 3, Nr 5, s. 8, Nr 6, s. 7; II, 1900, Nr 43, s. 405; IV, 1902, Nr 14, s. 133, Nr 28, s. 250-251, Nr 35, s. 241, Nr 38, s. 373; R. V, 1903, Nr 4, s. 30, Nr 8, s. 61; R. VII, 1905, Nr 19/20, s. 159, Nr 15, s. 122, Nr 10, s. 75-76. i Przewodnik Turystyczny", Kraków, 60. "Przegląd Zdrojowo-Kąpielowy XII, 1913, Nr 3, s. 10-11, Nr 9, s. 14-15. z Przeglądu Zakopiańskiego, "Głos Wolny", Paryź, 1899, 61. Ro;,maito~ci R. I, 5 września, s. 7. imieniaDra Tytusa Cha62. Ś l ó s a r s k i Antoni, Muzeum Tatrzańskie lubińskiego w Zakopanem, Kraków, 1891. Edyta, Przewodnik po dziaLe kultury materialnej PodhaLa, 63. S t a rek (Muzeum Tatrzailskie im. T. Chałubińskiego), Zakopane, 1953. Tatrzańskie im dra T. Chalubińskiego 64. S t a l' e k Edyta, Muzeum w Zakopanem, "Lud", T. XLII, Cz. 2, s. 846-851, Wrocław, 1956. Muzeum Tatrzańskiego imienia Dra Tytusa Cha65. Statut Towal'zystwa lubińskiego w Zakopanem. (z r. 1888), Kraków, (druk). 66. Statut 1913, Zakopane. w Zakopanem, Towarzystwa Muzeum Tatrzańskiego imienia Dra Tytusa Cha- dra Władysława Florkiewicza, "Giewont", Zakopane, 1902, 7. 48. N u c k a w s k i Jan ks., Malpoczlowiek w Zakopanem, "Przegląd Powszechny", LXXI, 1901, s. 434-442. lubińskiego w Zakopanem, Kraków, 1897. Muzeum im. Dra Tytusa 67. Statut Towarzystwa panem, Kraków, 1911. 49. (Kilka ref68. S w i e r z Mieczysław, Muzeum alpejskie w Monachium. leksji). "Taternik", Kraków, VII, 1913, s. 108-113. W sprawie działu taternickiego w Muzeum 69. Ś w i e r z Mieczyslaw, im. Chałubińskiego, (z dopiskiem redakcji). "Zakopane", Zakopane, VII, 1914, Nr 16. Kazimierz), Odezwa, "Zakopane", Zakopane, VI, 1913, 70. (T e t m a jer 47. Śmierć (Odezwa Mu:<eum TatrzaiLskiego w sprawie funduszów na budowę Od Zarzqdu Muzeum im. Chałubhl.skiego w Zakopanem otrzymaliśmy, "Ziemia", Warszawa, IV, 1913, s. 466-467. 50. Or k a n Władysław, O kołtunie i kołtunach albo o dwóch muzeach w Zakopanem, "Wierchy", Kraków, II, 1924. 51. Otwarcie Muzeum TatrzaiLskiego w Zakopanem, "Ziemia", Warszawa, VII, 1922, s. 255. 52. Ogród roślin tatrzańskich Instytutu Ochrony Przyrody P. A. N. (przy Muzeum im. T. ChalubiIlskiego w Zakopanem), Kraków, 1'. 1955. 53. Otwarcie Muzeum Tatrzańskiego, "Ziemia", Warszawa, R. XXX, 1946, z. 1/2. 54. P a w l i k o w s kiJ. G., Reorganizacja Muzeum Tatrzańskiego, "Wierchy", Kraków, R. I, 1923. 55. (P a r y s k i Witold), W i P a r. Muzeum Tatrzańskie, "Biuletyn Oddziału Warszawskiego P. T. T.", I, 1946, 5/6. 56. P i I s u d s k i Bronisław, W sprawach Muzeum Tatrzańskiego. "Rocznik Podhalański", Zakopane, I, 1921 s. 147-188. 57. P i ł s u d s k i Bronislaw, Muzeum Tatrzańskie imienia Dra T. ChalumUTowanego gmachu). Chałubińskiego w Zako- Nr 12. Muzeum Tatrzaliskiego im. dra Cha/ubińskiego w Zako71. Towarzystwo panem, "Nauka Polska", Warszawa, IV, 1923, s. 399. "Muzeum Ta.trzańskie" im. dr. T. Cha/ubińskiego tV Za~ 72. "Towarzystwo kopanem, "Nauka Polska", 'Warszawa, VII, 1927, s. 424-425. "Muzeum Tatrzańskie" im. dr. T. Cha/ubińskiego w Za73. Towarzystwo kopanem, "Nauka Polska", Warszawa, XII, 1930, s. 291-292. im. Tytusa Cha/ubińskiego. "Przegląd 74. W. S. S., Muzeum Tatrzańskie Zakopiański". Zakopane, II, 1900, Nr 39, s. 368. Muzeum Tatrzańskie im. dra T. Cha/u75. War g o w s k i Mieczysław, bińskiego w Zakopanem, "Kurier Literacko-Naukowy", dod. IKC, Kraków. VI, 1929, Nr 19. �774 775 76. We s o ł o w s k i Eugeniusz, (Muzeum Tatrzańskie), "Gazeta Zakopiańska", Zakopane, I, 1921, Nr 10. 77. We y b e r g Zygmunt, Muzeum Tatrzańskie u' chwili obecnej "Przegląd Zakopiański", Zakopane, III, 1901, Nr 35, s. 333-334, Nr 36, s.344-345. 78. We y b e r g Zygmunt, Muzeum Tatrzańskie im. Chalubińskiego .,Wisła'·, War5zawa T. XV, 1901, (pr,zedruk z Kuriera Warsz~l\vskiego), 1901, Nr 2, r. 6, s. 613-116. 79. We y b e r g Zygmunt, Towarzystwo Tatrzańskie i Muzeum im. Chalubińskiego w Zakopanem, (Przedruk z "Wszechświata", 1901) "Przegląd Zakopiański", Zakopane, III, 1901, Nr 52, s. 517-519. 80. We y b e r g Zygmunt, Towarzystwo Tatrzańskie i Muzeum im. Ch9.lubińskiego w Zakopanem, "Przegląd Zakopiański", Zakopane IV, 1902, Nr l, s. 5-6, Nr 2, s. 14-15, Nr 3, s. 27--28, Nr 4, s. 37-39, Nr 5, s. 48--49, Nr 6, s. 57-59, Nr 7, s. 78-79. 81. (W i g i l e w Borys), W., Muzeum Tatrzańskie, "Echo Tatrzańskie" Zakopane - Nowy Targ, II, 1919, Nr 6, s. 6. 82. t Wladyslaw Florkiewicz, "Biblioteka Warszawska", \Varszawa, IV, 1902, s. 409-410. 83. W ó j c i k "Taternik", Zbigniew, Warszawa, O taternicki dzial w Muzeum Tatrzańskim, R. 35, 1960, z. 2, s. 30-31. 84. Wystawa malarstwa na szkle, Katalog, Zakopane, 1960. 85. "Zakopane", Czasopismo poświęcone sprawom Zakopanego, Zakopane, I, 1908, Nr 24, s. 10; II, 1909, Nr 19, s. 4, Nr 21, s. 5-6; III, 1910, Nr 15, s. 5-6, Nr 16, s. 2-3, Nr 22, s. 5; IV, 1911, Nr 18, s. 4; Nr 20, s. 3--4; V, 1912, Nr 21, s. 1-2; VI, 1913, Nr 8, s. 4, Nr 9, s. 2, Nr 21, s. 5-6, Nr 23, s. 5-6; VII, 1914, Nr 7, s. 5. Muzeum Tatrzańskiego, "Ziemia", VII, 1922, s. 254. 87. \Z b o r o w s k i Juliusz), Badania Naukowe Tatr i Podhala, "Zakopane", Warszawa, 1921, Nr 4, kron. 88. (Z b o r o w s k i Juliusz), Cenny zapis ella Muzeum Tatrzańskiego, "Wierchy", Kraków, R. 22, 1953, s. 234-236. 89. Z b o r o w s k i Juliusz, Dworek Moniaków w Zubrzycy Górnej na Orawie własnością Państwa, "Ziemia", Warszawa, XXVII, 1937, s. 223. 90. Z b o r o w s k i Juliusz, Kronika etnograficzna z Podhala, "Lud", XXI, 1922, s. 77-80. 91. (Z b o r o w s k i Juliusz), (Muzeum Tatrzal1skie), "Gazeta Zakopiańska", Zakopane, R.!., 1921, Nr 2, s. 4, Nr 4, s. 3, Nr 6, s. 3-4, Nr 8, s. 3, Nr 15, s. 3; II, 1922, Nr 16, s. 4, Nr li, s. 3, Nr 18, s. 2, Nr 19, s. 3, Nr 21, s. 3, Nr 23, s. 3, kron. 92. (Z b o r o w s k i Juliusz), (Muzeum Tatrzańskie), "Głos Zakopiański", 86. Zarząd. 93. 94. 95. 96. 97. 98. 99. 100. 101. 102. 103. 104. 105. 106. 107. 108. 109. 110. 111. Zakopane, II, 1924, kron. Nr 2, s. 4, Nr 3/4, s. 5, Nr 6, s. 3, Nr 9/10, s. 5, Nr 11, s. 4, Nr 32, s. 9, Nr 37, s. 4. Z b o r o w s k i Juliusz, Muzeum Tatrzańskie i Ochrona Przyrody Tatr, "Ochrona Przyrody", Kraków, V. 1925, s. 20-33. Z b o r o w s k i Juliusz, Muzeum Tatrzańskie. Rok 1928/1929 i plany na przyszlość, "Wierchy", Kraków, R. 7, 1929, s. 154-169 . (Z b o r o w s k i Juliusz), Muzeum Tatrzańskie w Zakopanem, (w dziale Kronika Muzealna), "Przemysł, Rrzemiosło, Sztuka", Kraków, IV, 1924, z. 4, s. 98. Z b o r o w s k i Juliusz, Muzeum Tatrzai~skie, "Wierchy", Kraków, R. 5, 1927, s. 185-192. (Z b o r o w s k i Juliusz), Muzeum Tatrzańskie im. dra Chalubińskiego, "Wierchy", Kraków, II, 1923, s. 288-289. Z b o r o w s k i Juliusz, Muzeum Tatrzańskie im. T. Chalubińskiego, "Taternik", Kraków, IX, 1922, s. 59-60. Z b o r o w s k i Juliusz, Muzeum Tatrzańskie a ochrona przyrody tatrzańskiej, "Ochrona Przyrody", Kraków, IV, 1924, s. 127. Z b o r o w s k i Juliusz, Muzeum Tatrzańskie i jego współpraca z P. R. O. P., Sprawozdanie za czas od 1. VII. 1925 do lO. VI. 1926, "Ochrona Przyrody", Kraków, VI, 1926, s. 144-145. (Z b o r o w s k i Juliusz), Z. Z., Nowy gmach Muzeum Tatrzai~skiego, "Zakopane", Warszawa, 1921, Nr 3, kron. (Z b o r o w s k i Juliusz), Ochrona przyrody a konferencje międzysekcyjne w Zakopanem, "Ochrona Przyrody", Kraków, IV, 1924, S. 127. (Z b o r o w s k i Juliusz), Odczyt Dra Wład. Szafera, "Głos Zakopiallski", Zakopane, IV, 1926, 16, s. 2. (Z b o ro w s k i Juliusz), J. Zb., Otwarcie Muzeum Tatrzańskiego, "Gazeta Zakopiańska", Zakopane, R. II, 1922, Nr 30, s. 3-4. Z b o r o w s k i Juliusz, Przegląd Muzealny, "Ziemia", Warszawa. XIV, 1929, Nr 8, s. 123-124. Z b o r o w s k i Juliusz, Przegląd Muzealny, "Ziemia", 'Varszawa. XIV ,1929, Nr 11, s. 184-185. Z b o r o w s k i Juliusz, Przegląd Muzealny, "Ziemia", Warszawa, XIV, 1929, Nr 15-16, s: 283. (Z b o r o w s k i Juliusz), A. B., Siedziba malarska, "Przegląd Turystyczny", Kraków, R. III, 1927, z. 5/6, s. 43-44. (Z b o r o w s k i Juliusz), Stacja wysokogórska Muzeum Tatrzańskiego, "Ziemia", Warszawa, XIV, 1929, Nr 2, kron. (Z b o r o w s k i Juliusz), W sprawie Muzeum Tatrzallskiego. "Glos Zakopiański", Zakopane, R. I. 1923, NI' 17, S. 2. (Z b o r o .,.;s k i Juliusz), W sprJwi<: oyrodu tatrzailskiego, "Gazeta Zakopia!'Jska", R. II, 1922, Nr 24 s. 2. �.77 776 112. (Z b o r o w s k i Juliusz), Zb. Wystawy czasowe Muzeum Tatrzańskiego, "Wierchy", Kraków, R. 22, 1953, s. 236. 113. (Z b o r o w s k i Juliusz), Zakopane, Muzeum Tatrzańskie, Komunikat Związku Muzeów Polskich. "Rzeczy Piękne", R. 10, 1931, z. l, 2, 3, s. 3, kron. 114. Z b o l' o W s k i Juliusz, Z Muzeum Tatrzańskiego, "Przegląd Turystyczny", Kraków, III, 1927, z. 5/6, s. 33-35, kron. 115. Z b o r o w s k i Juliusz, Z działalności Muzeum Tatrzańskiego im. T. Chałubińskiego w Zakopanem. "Etnografia Polska", T. V, 1961. 116. Ż e l e c h o w s k i Władysław, Placówka naukowa u stóp Tatr, "Orli lot", Kraków, 1923, s. 139-142. 117. Ż y c h o ń Józef, D i e h l Józef, Pamięci Bronisławy Dłuskiej, "Zakopane", Zakopane, R. XII, (2), 1939, Nr 10, s. 1-3. 118. (Ż y c h o ri Józef), Muzeum Tatrzańskie im. Dra T. Chałubińskiego, "Zakopane", Zakopane, R. IV, 1911, Nr 20, s. 3. I" .'., STEFAN LEW ETNOGRAFIA W MUZEACH UKRAINY Poszukiwania za materiałami interesującymi młodego etn :Jgrafa z Polski na terenie Ukrainy rozpoczE;ły się dość nieoczekiwanie i atrakcyjnie. Lwów, taksówka z dworca do hotelu "Inturista", ("To panie dawny George"; uprzejmi lwowianie czują się jakby w obowiązku informować o daw-nych, przebrzmialych nazwach przyjezdnego Polaka). W registr,,-cji prcszą poczekać "cdnu minutku". Wychodzę na przylegający plac. Kieruję się w pierwszą lepszą ulicę, kilka przecznic i przy trzeciej z kolei podnoszę przypadkowo wzrok na okazały narożny portal. Napis na tablicy, przymocowanej d) grubej, kutej kraty głosi wszem wobec, że wnętrze dużego dwupiętrowego, secesyjnego gmachu (dawna siedziba Galicyjskiej Kasy Oszczędności, informowano mnie póżniej) przy Prospekcie Lenina, mieści Ukraińskie Muzeum Etnografii i Przemysłu Artystycznego. Tak nastąpiło moje pierwsze zetknięcie z muzealnictwem radzieckim i przy tym z ukraińskim muzealnictwem etnograficznym na samym początku. Muzea Ukrainy, podobnie zresztą jak i na całym obszarze ZSRR dzielą się na kilka zasadniczych typów, zależnie od swego charakteru oraz posiadanych i eksponowanych zbiorów. Są to więc Muzea: historyczne, artystyczne, lieracko-pamiątkowe, poświęcone wybitnym .postaciom historycznym, przyrodnicze, krajoznawcze i tzw. zapowiedniki - pomniki architektury l. Muzeom, a może lepiej będzie powiedzieć zbiorom etnograficznym, przypadło w udziale zająć miejsce wśród grupy muzeów artystycznych. Chociaż, jak się póżniej przekonamy, eksponaty etnograficzne znależe można i VJ \nnego typu muzeach, zwłaszcza w historycznych, jak też w krajoznawczych. Całą półnccno-zachodnią l UkraL1i; 2 a więc Bojków, Huculów, Podole, Wołyń i Polesie po Prypeć z wyłączeniem Kijowszczyzny i Połtawszczyzny, reprezentuje Ukraińskie Muzeum Etnografii i Przemysłu Artystycznego A. N. U. S. R. R. we Lwowie, zwane dalej Muzeum Etnografic:nym w,~ Lwowie. Zważywszy zaś, że poza regionalnym Muzeum Twórcz:ości Ludowej Hucułów w Kołomyi, nawet Kijów czy Charków nie posiadają odrębnych muzeów etnograficznych, można śmiało powiedzieć, iż w chwili obecnej Muzeum Etnograficzm~ we L\vowie jako jedyne reprezentuje ukrairiski �779· 1',8 folklor i etnografię. Powstało ono w 1951 r. na mocy decyzji Rady Ministrów USRR i KC KP Ukrainy 3. Podstawą stały się połączone zbiory :\Iuzeum Towarzystwa Szewczenki (zai. w 1895 r.) i Miejskiego Ivluzeum Przemysłowego (zał. z inicjatywy rzemieślników lwowskich w 1873 r.) 4. Muzeum Towarzystwa Szewczenki, podobnie zresztą jak i późniejsze Ukrańskie Muzeum Narodowe (zał. w 1912 r.) 5 powstało z inicjatywy i dzięki pracy tak zasłuźonych ludzi dla etnografii ukraińskiej i kultury ukraińskiej wogóle, jak 1. Franko, F. Kołes czy W. Hnatiuk 6. '; rybołówstwo i narzędziu do obróbki surowców, naczynia, stroje i ubiory' ludowe, tkaniny wzorzyste i wyszywane, ceramika i artystyc;,na obróbka metali. Uwagę zwracają unikalne prymitywy z zakresu kultury m3.terialnej, jak czółno-dłubanka z Polesia, a J=.rzede wszystkim ogromny dział przebogatych strojów i ubiorów, przy czym reprezentowane są prawie wszystkie regiony kcstiumologiczne Zc:chodniej Ukrainy. Urzekają swym piĘknem artystyczne wyroby huculskie: biźuteria mct"l:;wa, ceramika, snycerka (naczynia drewniane, skrzynie wianne). Postarano się również odtworzyć wnętrza izb wiejskich z dwu odrębnych regionów: huculskiego i podolskiego (por. ilustr.). Dalszy ciąg ekspozycji stanowią na I i II p. dwie. wystawy stałe: 1) ukraińskiego i rosyjskiego rzemiosła artystycznego XVI-XIX w., 2) radzieckiej sztuki ludowej i sztuki stosowanej. Wystawa sztuki ludowej i sztuki stosowanej radzieckiej Ukrainy to raczej zbiory (szkło, ceramika, tekstylia itp.) repre::entujące osiągnięcia przemysłu radzieckiego, którego wzornictwo czerpie ogromną ilość wątków artystycznych z tradycyjnych motywów ludowych. Tutaj należy podkreślić, źe radzieckie wzornictwo przemysłowe jest ściśle powiązane ze sztuką ludową narodów i p:Jszczególnych grup etnicznych. Tak więc muzea, a w tym Ryc. 1. Rekonstruowane wnętrze izby huculskiej z okolic Woroch~Y. Ukraińskie Muzeum Etnografii i Przemysłu Artystycznego we LwowIe. (Fot. ze zbiorów Ukr. Muzeum Etnograf. i Przem. Artyst. we Lwowie). 'W w\'niku intensywnych prac penetracyjno-badawczych w terenie, prowadzo'nYCh w ciąg~ ostatnich lat przez pracowników Muzeum EtnOgr~~ Hcznego we Lwowie, zbiory ogromnie zostały powiększone, tak, ze w ChWIli obecnej sięgają około 70 tys. eksponatów. Stałą ekspozycję ści~le et~ograficzną, urządzoną na parterze gm3chu, stanowią kultura matcnalna l sztuka ludowa, a szczególnie bogato reprezentowane zbieractwo, łowiectwo, Ryc. 2. Rekonstrukcja wnętrza izby podolskiej (Fot. jak ryc. l). z okolic Borszczowa. �781 780 .: wypadku szczegól:1i~ muzea etnograficzne, współdziałają i są silnie powiązane z instytutami wzornictwa przemysłowego. We Lwowie z braku katedry czy instytutu etnogr8fii ciężar prac badawczych w tym zakresie spoczywa na barkach Muzeum Etnograficznego. Prace działu naukowego, który z kolei rozpada się jeszcze na oddział wystaw i cddział magazynów (fondy), oprócz działalności o charakterze ściśle muzealnym (przygotowywanie wystaw, pozyskiwanie nowych eksponatów, opracowywanie zbiorów), koncentrują się również wokół :lbierania, opracowywania i publikowania materiałów z zakresu tradycyjnej kultury wiejskiej i współczesnych przemian na wsi w okresie władzy radzieckiej. W zasięgu zainteresowałl etnografów radzieckich, a etnografowie lwowscy nie stancwią wyjątku, znajdują się również zagadnienia związane z życiem i kulturą klasy robotniczej. Dla zobrazowania przemian społecznych w opracowaniach bierze się pod uwagę zarówno okres kapitalistyczny jak i epokę władzy radzieckiej. stan taki wynika raczej z założeń metodologicznych etnografii radzieckiej, wlączającej problemy kultury klasy rob::>tniczej w orbitę zainteresowań etnografów, potraktowanej jako jeden z działów kultury ogólnonarcdowej. Z drugiej strony nie wyodrębnia się sflcjologii jako takiej (brak ka:edr socjołogii na Uniwersytetach), tym samym poszerzona zcstaje etnograficzna problem "tyka badawcza a zagadnienia kulturowe i socjalno-bytowe klasy robotniczej. wypadają czasami z zasięgu zainteresowań twórców ekspozycji problemy sztuki, a więc stylu i klimatu danej epoki w rozumieniu artystycznym. Zbiory etnograficzne jako materiał pomccnic~y wystawiane są również w muzeach krajoznawczych (krajewiedeczeskieje muzieji), w przybliżeniu b~dących odp8wiednikiem naszych muzeów regionalnych. Służą tu z reguły d8 zobrazoVl.-ania życia chłopstwa okresu przedrewolucyjnego. Wreszcie rozwinięta sieć muzealnictwa radzieckiego dotarła również do wsi kołchozowych. Siłą rzeczy w muzeach tego typu, w mniejszym lub większym stopniu, zależnie od posiadanych zbiorów posłużono się td eksponatami etnograficznymi. Etnografia podobnie jak w muzeach krajoznawczych, znalazła tu zastosowanie w ciągu eksp:)Zycyjnym poświęconym historii wsi okresu przedrewolucyjnego. Przykładem niech będzie otwarte przed paru laty Muzeum Historii W~i w Lubeni Wielkiej pod Lwowem 7, W przeciwieństwie do Lwowa, Kijów nie posiada odrębnego muzeum etnograficznego. Niewielkie grupy eksponatów Etnograficznych wystawiono w Muzeum Historycznym, gdzie stanowią materiał pomocniczy dla zobrazowania epoki feudalizmu (radła, pługi, brony, stępy i tp.). Tutaj też po raz drugi - pierwszy raz w Muzeum Historycznym we Lwowie - spotkałem odtwarzanie i z·estawianie epok historycznych na zasadzie kontrastów. Oto np. sala ekspozycyjna jakby podzielona po przekątnej na dwie części, na dwa światy. W jednym rogu świat zbytku i przepychu - ,stylowy salon arystokratyczny, w drugim rogu nędza i ubóstwo - odtworzone realistycznie wnętrze izby wiejskiej, to świat chłopa pańszczyźnianego. Przy odtwarzaniu wnętrz izb chłopskich oparto się na materiałach etnograficznych z końca XIX aub początku XX w. Niekiedy jednak zbyt rażąco wypadają zestawienia kontrastów obrazujących różnice klasowe w danej epoce historycznej, w danej formacji społecznej i gdy w lVIuzeum Historycznym we Lwowie tego rodzaju zestawienia zostały skonstruowane z pewnym umiarem, to do form naturalistycznych zostały sprowadzone w Kijowskim Muzeum Historycznym. Można też mieć pewne zastrzeżenia przy rozpatrywaniu układu ciągu ekspozycyjnego wystaw, gdzie za podstawę bierze się podział według następujących po sobie formacji społecznych, a eksponaty często są mechanicznie wtłaczane w zgary założone ramy. Przy tego rodzaju układzie a zwłaszcza wskutek rygflfystycznego jego przestrzegania, ZBIORY, PRACE NAUKOWO-BADAWCZE I POPULARYZACJA WIEDZY DZIAŁU ETNOGRAFICZNEGO MUZEUM W PRZEMY3LU W LATACH 1958-1962 W tym miejscu chciałbym szczególnie serdecznie podziękować ws·zystkim kolegom pracownikom muzeów Lwowa, KijQwa i Moskwy za niezwykle serdeczne przyjęcie i nie szczędzenie czasu przy wprowadzaniu mnie i zapoznawaniu z przebogatymi zbiorami i problemami badawczymi muzealnictwa radzieckiego. .' W wielodziałowym Muzeum w P r z e m y ś l u na czoło wybija się ekspozycja etnograficzna, zarówno rozmiarami jak bogactwem i różnorodnością nagromadzonych obiektów. Zasięg terytorialny ziem, które znalazły się w ,orbicie zainteresowań Muzeum Przemyski'ego mają swoją dawną historię. Muzeum Ziemi PDzemyskiej przemianow.ane później na Muzeum Narodowe Ziemi Przemyskiej, a obecnie (od r. 1950) Muzeum w Przemyślu, powstało z inicjatywy założonego w 1909 roku Towarzystwa Przyjaciół Nauk Etnografia w owym ckresie nie stanowiła zresztą podstawy zbiorów, lecz nie była też całkowitym kopciuszkiem. Dość p'owiedzieć, że większa część eksponatów, a w niektórych wypadkach i całość kolekcji np. druków na płótnie, desek do druku płótna, ceramiki pisanek czy malarstwa na szkle została skompletowana w tym pierwszym pionierskim okresie, lub w czasie pózniejszego rozwoju, kończącego się wybuchem II wojny światowej. W latach 20 i 3D-tych powstają; w sąsiedztwie nowe placówki muzealne (Rzeszów, Jarosław, Sanok). Niektóre z nich, jak n:J. Rzeszów, za cel wyrażnie stawiają sobie, ob:>k innych oczywiście działów, szczególnie rozbudowę etnogirafii. Następuje już wówczas pewien podział kompetencji �783 782 ogólnej ekspozycji pod I13.ZWą "X wieków Przemyśla". Wystawa działu etnograficznego, wg scenariusza autora, pomyślana jest jako problemowa, obrazują.ca wybrane zagadnienia z Z[,kresu ,kultury materialnej i sztuki ludowej pogranicza polsko-ukraińskiego w południJwo-wschJdniej Polsce. Wystawa obejmuje zasadniczo 7 głó\':nych zagadnień (podaję wg układu ekspozy.cyjnego): rybołówstwo, obróbka roślin włóknistych i tkactwo, narzędzia rolnicze, przygotowywanie pożywienia, pszczelarstwo, stroje i ubiory oraz sztuka ludowa. Ekspozycja ponadto bogato uzupełniona jest materiałami ikonograficznymi, kartogramami występowania przestrzennego różnych zjawisk kulturowych na terenach obecnego w::>j, rzeszowskiego oraz napisami informacyjn>wprowadzającymi.. Dużą trudność sprawiał) rozmieszczenie odpowiednie eksponatów, wg właściwej kolejności poszc ególnych poddziałów kultury materialnej przy istniejących warunkach lokalowych (układ sal). Na podkreślenie zasługuje fakt umieszczenia na wystawie wielu nowych eksponatów, czy to wydobytych z magazynów, czy też świeżo pozyskanych w czasie penetracyjnych badań terenowych (narzędzia rybackie, stroje, warsztat tkacki, narzędzia do obróbki lnu i konopii i inne), Znaczne pcstępy poczynione zestały w dziedzinie inwentaryzacji i katałogowania zbiorów. W chwili cbecnej zinwentaryzowane są wszystkie eksp:maty, prowadzi się natomiast k;;.talogowanie, które zostało wykonane dla około 1/3 zbiorów. terytorialnych, który wyrażnie zaznaczył się p::>1945 r. Ooecnie w ogólnym zarysie teren pow. pow. przemyskiego, jare sławskiego i lubaczowskiego stanowi bazę penetracji i eksploracji eksponatów etnograficznych oraz prac terenowych i badawczych Muzeum Przemyskiego. Nie znaczy to wcale, że prace naukowo-badawcze prowadzone przez dział etnograficz.ny sprowadzają się do tego wąskiego kręgu terytorialnego, wręcz przeciwnie, obejmują swym zasięgiem znacznie większy obszar obecnej Rzeszowszczyzny, wkraczając na teren Rrz.es~owiaków, Las:.wiak6vv, Pcdgórzan czy Bojków. !vluzeum w Jar o s ł a w i u, to muzeum historii kultury mieszczar'lskiej teren pow. jarosławskiego znalnł się więc w ścisłej sferze 'zainteresoWal') dz.iału etnograficznego Mm.eum w PrzE:myślu. Doprowad.wno poniekąd do dużego zawężenia terytorialnego w porównaniu z okresem poprzednim, co jednak wcale nie wpłyn~ło ujemnie na samą ekspnycję i jakość zbiorów. Nastąpiło b:.wiem za\vężenie do pewne g::> określone.;'::> regionu etnograficznego, a w pewnym sensie i etnicznego, regionu CJ prawda o cechach odciętego kadłubka, który przyjęło się ostatnio ekre3lać może niec::> przydługą nazwą "Dawne pogranicze etniczne pdsko-ruskie" 8, Jeśli jeanak cebwe jest rozgranic"anie terytoriów p::>d kątem penetracji i eksploracji nastawionej na pozyskiwanie nowych eksponatów, zupełnie niecelowe li błędne wydaje się stwarzanie barier wyznaczających granice zasięgu badań naukowych zespołom czy pojedyr'lczym pracownikom, a takie tendencje niestety czasami są forsowane, Oczywista nie może być i pod tym względem zupełnej anarchii, gdyż dużą rolę odgrywa tzw, "zamówienie społeczne" czy potrzeby lokalne, dyktujące w pierwszym rzędzie uporządko\vanie spraw własnego pcdwórka. Nic zaw .. sze jednak opracowanie przestrzenne będzie się pokrywać z kompetencjami terytorialnymi danego muzeum, .często wykracza iPoza jego ,ramy, a już choćby poszukiwanie etnogrnficznych materiałów porównawczych na terenach sąsiednich jest równie nieodzowne. Odbiegłem tu może nieco od .zasadniczego tematu, łecz postawienie tego problemu było konieczne przy dalszym omawianiu zagadnień bezpośrednio związanych 7. działalnością działu etnograficz.nego Muzeum w :Przemyślu, w okresie ostatnich paru lat, przy tym może stanowić przyczynek w toczącej się dyskusji na temat celów i zadań muzealnidwa regionalnego w Polsce. " Ir I;: I E k s P o z Y c j a i z b i o r y m li z e a l n e. N a czoło :prac wewną trzmuzealnych, wystawieniczych wysunęła się organizacja nowej ekspozycji stałej ped nazwą "Kultura materialna i sztuka wsi regionu przemyskiego". Organizacja i otwarcie wystawy zbiegła się z obchcdami Tysiąclecia Przemyśla i Ziemi Przemyskiej w czerwcu 1961 r., przy czym stanowi ona część 7 ", P r a c e n a u k o w o - b a d a w c z e. Wśród indywidualnie Iprowadzoprac naukowo-badawczych na czoło wysuwają się badania zmierzające do opracowania b u d o w n i c t w a w i e j s k i e g o w d o r z e c z u g ó rn e g o i ś r e d n i e g o S a n u. Należy liczyć się z tym, że jest to tymczasowy temat roboczy, podobnie i zasięg przestrzenny prowadzonych badań może ulec poszerzeniu względnie przesunięciom. Podkreślić należy, iż mimo stosunkowo dużej ilości materiałów i rozrzuconych publikacji, żaden 'z regionów etnograficznych czy fizjograficznych Rzeszowsz.czyzny nie doczekał się jeszcze wyczerpującego opracowania monograficznego w tym względzie, Tu wyłania się problem metodyki opracowywania omawianych zagadnier'l. Czy brać na warsztat poszczególne grupy etnograficzne lub etniczne, a więc dla przykładu pogranicze polsko-ukrair'lskie, takie jak Rzeszowiaków, Podgórzan itp., czy też kryterium ,podziału stanowić mają odrębne typy budownictwa, występujące na interesującym nas terytorium. Typy budownictwa nie zawsze pokrywają się z regionsmi etnograficznymi, natomiast zdradzają dużą więź z regionami fizjograficznymi. Jedynie swego rodzajl.l osobliwością jest wypadek wyrażnego dysonansu między typem zabudowy a otaczającym środowiskiem geograficznym, mam tu na myśli system budowy (konstrukcja ścian) panujący w okolicy Przemyśla. Otóż rozpatrując konstrukcję ścian budynków we wsiach środkowego biegu Sanu, należ y pCldkreślić ogremną przewagę nie:.cwykle tandetnej na tym terenie kon- �784 735 strukcji sumikowo-łątkowej, będącej w zupełnym kontraście z bogactwem budulca (stosunkowo duże zalesienie). Sytuacja byłaby częścioWJ wytłumaczalna w strefie dawnej twierdzy przemyskiej (granice strefy biegną średnio w promieniu 10-15 km od Przemyś13.), gdzie nastąpiło prawie 100% zniszczenie wsi w okresie walk 1914/15, Drugim zaś kataklizmem dziejowym w okresie zaledwie kilkudziesięciu lat była równająca z ziemią całe ~ołacle tych terenów niszczycielska ddałalność band UPA \V latach 1944-1917. Licząc się jednak z dawnymi nawykami ludności ni0 mogła nastąpić zupełna zmiana upodobań nawet w obliczu konieczności szybkiej i natychmiastowej odbudowy, kosztem gorszej jakości budulcr\ i solidności konstrukcji. Zresztą sami informatorzy - autochtoni (nie zapominajmy, że mamy do czynienia z dużym nasyceniem elementu napływowego po II wojnie światowej), przyznają, że sumik-łątka jest konstrukcją powszechnie stosowaną od tak zwanych "niepamiętnych" czasów. Sytuacja zaczyna ulegać zmianie, gdy przekroczymy na półn:cy prawy dopływ Wiszni rzekę Szkło, zaś na południu środkowy Wiar, prawy dopływ Sanu. W obu wypadkach rozpoczyna się pow~lna lecz ciągła przewaga zrębówki, która przechodzi do absolutnej przewagi od północnego zachodu na pogranic'zu z Lasowiakarni w rejonie Sieniawy 9, a .od północy ,na pograniczu administracyjnym rzeszowsko-lubelskim. Na południu konstrukcja zrębowa zaczyna być dominująca na linii Rybotyc~e - Bircza, zdobywając sobie bezwzględną przewagę w strefie pogranicznej z Bojkowszc~yzną· Na zachód przewaga zr~bówki rozpoczyna się za linią Bircza - Pruchnik - Jarosław, Zresztą w lapidarny sposób wyraził się inform.,tor w jednej z podprzemyskich wsi (Kruhel Wielki): We wuhla budujut Mazury, tam pid Babicami, Dubieckom. Odrębny problem czekający omówienia, stanowi z a s i ę g p r z estrzenny i geneza ibudownictwa przysłupowego i to zarówno tej znanej grupy r.zeszowsko-przeworskiej, jak i ,niewzmiankowanej dotychczas nigdzie grupy w trójkącie PrzemyślRybotycze - DobromillO. Ostatnie fOI'poczty budownictwa przys~upowego grupy rzeszowskoprzeworskiej sięgają na południowy wschód w rejon Przewo.rska i Kańczugi, brak go już pod Dynowem czy Dubieckiem. Zwarty zasięg grupy budowinktwa przysłupowego rpod 'Przemyślem da się schematycznie ująć w granicach trójkąta, którego wierzchołki stanowią PrzemyślRybotycze - Dobromil, z najlepiej do dziś zachowaną enklawą w Kalwarii Pacławskiej i najbliższej okolicy. Przemysko-rybotycka grupa, (nazwijmy ją tak dla odróżnienia od rzeszowsko~przeworskiej) ma wiele cech wspólnych z tą ostatnia, lecz i różni s'ię (pod wieloma względami, których nie sposób omawiać bez przedłożenia matedału ilustracyjnego. Budynek przysłupowy gru,py rprzemysko-rybotyckiej zespolił w sobie wyrażnie cechy dwu a może -i więcej odrębnych typów budownictwa. Zaznacza się to szczególnie jaskrawo przy rozpatrywaniu rozplanowania wnętrza. Chałupa jest tu z reguły słuPo,wa w spółwystępujo z cało~ci::: bucty'nku, zdarza si i.., ~1 7C Z częSC18 gosp~dornza p~d ""l' . ę ,o_no ..;:,~,~ wyst,,wspc :Jym Gachem prz" , !" ' ' puje tylko w związku' ". ,y cz}m ;:onsLrul.;:cJJ,przyZ CZęSClą mieszkalną (sień - izba lk' '-Le, o~'u ,"~~ d' ~~r d' .. " , a lerz), a nad _.~_,! :lcn opiera Się na ści~n~"1 '..- "'" \" ' . czy będzie wspomniec" o bard?o . k ' .0<, _,.1 ". ~,~u. ,reS::212 nle od 1'ze- Cle aweJ mfor ... k nikach pod Kalwarią Pacławska; w t.ż maCJl: Ja ą u~ysk.a~o w Huw1 "'/ •. 1 ~\"i""" hL -'J l..JU""\-iu " "',, "g eJ oe ' . miały tu, lstmee do czasu .•. p ... ·.c.j.SiU1J ¥rI. z chrustu oblepiona gliną) I' ,. c: ~,Cl"llaCl1ry&10wych (pieeicnk..l . \.weSlla gen czy budo 't· na omawianych terenach J'e~t 'd l t' . Wl1lC wa przysłupowego _ .. na a o ,warta l w"mag , b d . omowienia, OSJbnogo omo' . . J ac ę Zle osobnego Wlel1la wymagalby rów " bl niektórych rozplanowań wnetr h ł mez pro em zasięgu ·(staJnia , ' za c a uny zwłaszcza' ' . ch 'ew) p d' • , .. Z CZęSClą gospodarczą , l, o wspolnym dachom \Vs ') .. . ... ludności p:lskiej WSi nads' ' k' h : p,mnę tylko, ze w sWla:1cmości _ • ans lC kOJarzą S1" one z l -' . Procz prac naj budo . t ,.," e emen;ern ruskim, wmc wem wleJ-klm p""wad ' nia nad strojem lud~wvrr ' -. lu lOne są rownież b)d~l' I pogranlcza PJISKO-ul ,'" k' '. mysko-jaroslawsl-'im wzhJg , t. u:nns lego w reJonIe prze" . aCJne os atmo mnteri"łam' b kwerendy prowadzoneJ.' , a .1 ze ranymi w czasie , w magazynach l arc'-i h ' I kijowskich. I, wac muzeow lwowskich , .. c,', , .. - ol <od J ~ , •• , , u , .~ .. ••••..••..•.•.. .l J 'J J CI 'Wreszcie skiego Aitasu - rok rocznie prowadzone s t t .ą prace badawcze dla potrzeb Po/' os a mo nad transDo t . k zagadnieniami innymi. • r ~m lomunikOleją Etnograf'icznego " . " .. l c;dową l mektorymi ,,,:'~ ..pula.ryzacja wiedzy. W dziedzin'c n ' taj. ~l"eu. ':y 1111,"1l1'~ rnoill ~'o y'" P" "n ' L, p_czynan" populs,ryzav;:, v!Plc,2t~ Z p·t·.",.~" "I., . ....~,' . Szowsklmi", gdzie publikowane' t k - ....., •.......""..., -. "c-, JW!"lULll 1.Z2ą Rozwinięta jest również akcJo sd art y uły o. charakterze ludoznawczym. · , . a a czy owa zarowno w P .. 'l' . Cle, Jak l w inn"ch ml'ast"C!l or az WSlac . h' rLeemyS u l powle, J c .", d , wspJłpraca nawiązana zastal a z ob -d w~J.e,;:o ztwa., W ~rzemyślu stala tową, z Towarzystwem Wied P y wu ~:bllotekaml MlCjską i PowiaS ł zy owszechneJ U'kraiń-k' T po cczno-Kulturalnym Pol k' ,~lm owarzystwem , s lm Towarzystwem Tur" t ...., czym i Wojewódzkim Ot.'rodk· S. ys yczno-KraJoznawlem portu l T t' wygłaszane są C7f'sto prelek' . 'urys yln, w dwu ostatnich . , -, cJe l pogadanki dla uc"est 'k' wo' d l1lkow turystycznych. W 1961 . nI ow r.ur50W prz"" rzystwem \Viedzy Po _ h '. roku nawlązany został kontakt z To'..va, w~zec neJ l Referatem K lt P" Cc) ooprowadziło do wygłos eni k'lk . u ury PRf~ w Łailcucie " ' ., a l u OdC7yiow dla l h ' we . h s ue aczy Uniwersyt erow Powszechnych ,_, WSlac pow lańcuck' g N' . mOZllwe jest zorganizowanie prelekc'; ,J.e o. 112 zawsze jednak przyczyn składa się na t . "J' a tematyce lud~znawczi2j. Kille , '., o, m. m. tematyka arch ol " ' LllaJQ\,.e więcej chqin\'ch Slo ... ~ ,_, e oglczna, lub hIstoryczna . .UCl1",CZ}, 1 ewną r,l" cd-t~ spo ł cczne dużej częś-i mies' k ". -, ywa pochodzeni,' · '- . z ancow mIast wOJ' SIę ze wsi któ~?\' w\'k'-~u' J ' rzeszowskIego wywod ących · _ ' <... • "'~ ją zupe.nv brak zai', .-. SIę rownie:~ zauważ\" pe .. , ... ,. .herosowan kUlturą wsi. Da;' J -. '\',one Opozmel1lC w publii, , " . LeUi_c.ny brak wyd-wnict t' -,O,V_I1lU, U. często wręc? wenograficznych o charakterze popularno-na u: l","!·," CI l. ' 7 =.. 7 .. J- h CI 50 -- "Luci", t, XLIX �787 786 kowym, a zarazem frapujących tematyką. Porównanie np. z naprawdE: świetnymi wydawnictwami tego typu z zakresu archeologii, spełniającymi świetnie rolę propagatorów wiedzy o archeologii, zwłaszcza w okresie obchodów Millenium, wypada wybitnie na niekorzyść ludoznawstwa. Dlatego ze wsz.ech miar wydaje się pożyteczna inicjatywa PTL wyrażająca się utworzeniem wydawnictwa "Biblioteka Popularna". Dalsza kontynuacja i roz'>z2rzanie prac w tym z9kresie jest oe;romni-= pożądane i przyczyni się nil:!\vątplhvle cd spJpularyzowania wiedzy etnograflc.mej wśród szerszego ogółu. Należy dodać, iż w 1961 roku autor był realizatorem wysbwy "Meblarstwo ludowe województwa rzeszowskiego" wg :scenariusza prof. dr. R. Reinfussa, zlokalizowanej w Łańcucie, a organizowanej pod patronatem i z funduszów Wydziału Kultury PWRN w Rzeszowie. Wc~eśniej jeszcze - bo w 1960 roku Polski Związek Wędkarski (Oddział Przemyśl) wspólnie z Muz.eum w Przemyślu zorganizował wystawę: "Rybackie narzędzia kłusownicze". Fakt zasługujący na uwagę, gdyż większość eksponatów o charakterze etnograficznym, będących własnością Przemyskiego Oddziału Polskiego Związku Wędkarskiego, dzięki obywatelskiej postawie Zarządu, przekazana została w formie daru do zbiorów działu etnograficz- R o N I K A nego Muzeum w Przemyślu. Organiczny związek między nauką a życiem jest naczelną zasadą. która przewija się wśród wszystkich prac pJdejmowanych przez dział etnograficzny Muzeum w Przemyślu. Stefan Lew WSPOMNIENIE 1 M i e z e n c e waG. G.: ••iteta. 1959. s. 158 i n. 'a F i s c h erA.: Rusini. 'Op. cit. str. 1· a Muzei Lwo\va. Kniżkowo • Op. cit. str. 22. , P a p e e F.: Historia szawa, 1924, s. 254. • M i e z e n e e waG. 1 1 rackie, 1 Ukrainy. MU2ei Z. N. im. Ossolinskich - Żurnalne miasta G. op. Lwowa cit. str. Muzei Lwowa ... s. 37. K o t u l a Fr. - Z sandomierskiej Kraków. 1962. Zasięgi wyznaczam dla Izctalielstwo łatwiejszej ehociaż mog'! 'ię zdarzyć przez to pewne : Miasto Dobromi! obecnie po stronie Lwów. \Vydawnict\\"O. w zarysie. l<ijowskogo 1928, s. 5. L';..riw, Polska, op. s. 7 kartogram. orientacji odchylenia Radzieckiej. wg HOROSZKIEWICZL W. g~udniowy szary dzień 1962 roku odszedł spośród roszk1ewlcz, jeden' nas Roman Hoz naJruchhwszyci1 ludzi nowej społeczności l'polskieJ' przydający jej w trudn h . . ' rumielica. yc powojennych latach niewątpliwie najwięcej s. 22. Ksi'!żnica 129. F i s c h erA. puszczy Uniwer- O ROMANIE cit. s. 170-171. Wydawnictwo większych w terenie. 7 km na Lwów-War- wschód Litt'- miejscowości. od granicy ~łYłłn~es:rul dzonym uczestnikiem każdej zespołowej inicJ' atywy m l'n . ' . . WSPO za ozycle em i . '. w O l Z Jeanym z pierwszych wiceprezesów Oddziału PTL okru~~ u. y;O reagował n~ .każdy społeczny sukces, schylał się po każdy k-us'e ~aro owej przeszłoscI, upar,~ie prowokował nie kończące się dysch \: o samego 1945. roku stał się nieodłączną postacią każdej ważnej ,\:'1.1,. czy s~arego dnIa opol,.kiej ulicy najpierw w żywym mars u POzl11eJ w nIezmordowanym kusztykaniu c l asc~. ~ P racownIk..- nIejednej .' czy 7 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ba850f90ef0715720851d50eb7b1b9ec.pdf 397e7fd0841c4bb6079b1e18c1b78948 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1134 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1044 Title A name given to the resource Muzealia / LUD 1970 t.54 Description An account of the resource LUD 1970 t.54,s.177-204 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text u I1J. z A L l A Lud,' t. 54, 1970 MAGDALENA ROSTWOROWSKA STROJE LUDOWE NA DOLNYM ŚLĄSKU Pod takim tytułem otwarta została pod koniec 1968 roku wystawa w Muzeum Etnograficznym we Wrocławiu. Jest to już czwarta wystawa, w której obok zabytków dawnej, rodzimej kultury Dolnego Śląska, pokazano również wytwory pochodzące od nowych grup ludnościowych, osiedlających się na tych terenach od 1945 roku. Organizatorom tak pomyślanych wystaw celowym wydaje się przedstawienie zarówno kultury ludności autochtonicznej, jak i grup napływowych. Przede wszystkim dawna kultura ludowa zanika niezmiernie szybko, toteż koniecznym jest jej rejestrowanie, zanim zaginie zupełnie, a trzeba pamiętać, że na Ziemiach Zachodnich, a więc i na Dolnym Śląsku, proces ten przebiega jeszcze szybciej niż na innych terenach Polski. Następnie chodziło również o pokazanie społeczeństwu - poprzez przedstawienie mozaiki kulturowej - złożoności procesów, dokonujących się na wsi dolnośląskiej. Ludność przybywająca na Dolny Śląsk z wielu regionów Polski, a nawet z zagranicy, przywiozła ze sobą właściwy jej bagaż kulturowy i to z zakresu kultury materialnej jak i sposób postępowania i myślenia, wprowadzając go w życie w początkowym okresie na nowym miejscu zamieszkania. Dość szybko jednak nowi osadnicy, repa~ trianci i reemigranci, musieli zrezygnować tak z wielu sprzętów jak i sposobu postępowania, przestawiając się na inny system gospodarowania. Ogromne zmiany miały miejsce również i w wielu innych dziedzinach życia ludności wiejskiej. Omawiana wystawa ma za zadanie pokazanie tych zmian na przykładzie strojów ludowych. Przywożone na Dolny Śląsk stroje regionalne nie znalazły tutaj prawie zupełnie zastosowania, co spowodowane zostało z jednej strony negatywną opinią sąsiedzką i niechęcią samych właścicieli strojów, z drugiej znów strony ogólnymi przemianami społeczno-ekonomicznymi jak i naciskami mody, przychodzącej do wsi 12 - Lud, tom LIV �178 Muzea!ict z miasta. Chcąc przystosować się do panującej mody, przerabiano niektóre !ragmenty dawnych strojów. Znakomita jednak większość strojów przechowywana jest w kufrach i skrzyniach, głównie przez starsze kobiety, przede wszystkim jako pamiątka, a niekiedy jako ubiór do trumny. Do strojów tych są one emocjonalnie przywiązane, gdyż nie tylko się w nie ubierały, ale i często same wytwarzały. Natomiast pokolenie młode z reguły nie przywiązuje już żadnej wagi do dawnych strojów swych rodziców czy dziadków i tylko od czasu do czasu wykorzystuje ich fragmenty jako przebranie do szkolnych przedstawień. Hyc. 1. Fragment' ekspozycji "Stroje ludowe na Dolnym Sl<)s:'u". Etnograficzne we Wrocławiu. (Fot. Edmund Witeckil. ;Vlu~~'lInl Wszystkie zatem stroje eksponowane na omawianej wystawie wyszly już definitywnie z użycia, są czymś przebrzmiałym, zarówno te, miejscowe sprzed stu laty, jak i te, przywiezione na Dolny Śląsk przed dwudziestu paru laty. Na wstępie pokazany został strój dolnośląski, który tylko we fragmentach dochował się do naszych czasów. W szczególny sposób eksponowano czepki, które ~ jako naj bogatsza i najpiękniejsza część stroju kobiecego ~ przetrwały w stosunkowo dużej ilości. Dalsze części wystawy (5 sal) pokazują stroje przywiezione przez ludność z Wielkopolski, Krakowskiego, Rzeszowskiego, z okolic Łowicza, Opoczna, Rawy Mazowieckiej, Białej Podlaskiej, Hrubieszowa, a nasit:pnie spoza obecnych granic Polski, a więc: Polesia, Wołynia, spod Lwowa. Tarnopola, Stanisławowa, a nawet Bukowiny rumuńskiej. W ostatniej �179 Muzea!ta sali - już głównie za pomocą fotografii - przedstawiono jak dziś ubiera się ludność na wsi dolnośhv,;kiej. Zdjęcia te unaoczniają, że obecnie ludnośe wsi tak z okazji świąt, uroczystości, jak i na co dzień ubiera się w standardową odzież, b,jdź to nabywaną w sklepach, bądź szytą we własnym zakresie, najc?'c;ściej zgodnie z wymogami aktualnie panującej mody, w czym przoduje młodzież. Naturalnie li średnięgo, a szczególnie starszego pokolenia odnaleźć jeszcze można pewne przywiązanie do chodzenia \V chusteczkach na growie, do kontrastowych zesŁawów kolorystycznych i du wzorzystych materiałów przy szyciu ubiorów. Godnym podkreślenia wydaje się fakt co zostało podkreślone omawianej wystawie że w pewnych wypadkach dawne wzory haftów wykorzystywane są współcześnie do zdobienia kobiecych bluzek czy dziewczęcych sukienek. IN MAGDALENA ROSTWOROWSKA FOLK COSTUMES IN LOWER SILESIA Summary The exhibition "Folk Costumes in Lo\ver Silesia", open to the public in the Ethnographical Museum, Wrocław, displays both local Lower Silesian costumes and also folk dress brought to this region after the Second World War by the immigrant population coming from various other parts of Poland (Wielkopolska, iVlazovia and the provinces of Rzeszów, Kraków, Lublin etc.), and also from beyond the present borders of Pol3nd (Polesia, Volhynia, Podolia and Rumanian Bukovina). The exhibition is completed by photograms representing the contemp<lrary dress of the rural population. In contrast to the early costumes, which were generally sewn itom hand-made cloth, the present dress worn by the villagers is mainly factory produced, and ig adapted to current urban fashions. �Lud, t. 54, 1970 RENATA JEZIERSKA MUSEO NAZIONALE DELLE ARTI E TRADIZIONI W RZYMIE I. POCZĄTKI I KOLEJE POPOLARI LOSU MUZEUM Powstanie Muzeum ma długą historię t. Pierwsza kolekcja została zgromadzona we Florencji w roku 1906 dzięki inicjatywie kilku wybitnych uczonych, wśród których wiódł prym Lamberto Loria, stając się fundatorem i dyrektorem pierwszego Museo di Etnografia Ttaliana (Muzeum Etnografii Włoskiej) 2. Początki organizacyjne Muzeum były bardzo trudne, świadczy o tym chociażby fakt ciągłego zmieniania i poszukiwania locum. W roku 1911 w związku z 50-leciem zjednoczenia Włoch i dzięki staraniom Lamberto Lorii zbiory muzealne zostały udostępnione zwiedzającym jako "Wystawa Etnografii Włoch", zorganizowana na Piazza d'Armi (Quartiere Prati) w Rzymie. Wystawa obejmująca ko]ekc.i~ florentyńską (ok. 5000 sztuk) oraz nowo zgromadzony materiał, reprezentujący wszystkie regiony kraju, po raz pierwszy ukazuje Włochom doniosłość, różnorodność i piękno włoskiej sztuki ludowej. Likwidacja wystawy pociągnęła za sobą zamknięcie Muzeum. Ekspol Autorka artykułu podczas pobytu we Włoszech w roku 1967 zaznajomiła się z ekspozycją muzealną Museo Nazionale delIe Arti e Tradizioni Popolari w Rzymie. Materiały dotyczące tego Muzeum zawarte są m.in. w następujących pozycjach: F. Baldasseroni, "Lares", II (1913), s. 1-16; Enciclopedia italiana, XXI, Roma 1934; Catalogo della Mostra di Etnografia Itatiana in Piazza d' Armi, Bergamo 1911; Mostra del Folklore, Roma, b.r., Paolo Toschi, Museo Nazionale delle Arti e Tradizioni popolari Roma-EUR; Paolo Toschi, Arte popolare italiana, Roma 1960. 2 Lamberto Loria, wybitny etnolog włoski, urodził się w Aleksandrii (Egipt) 12 II 1855 r., zmarł 4 IV 1913 r. w Rzymie. Studiował w Pisie na wydziale matematycznym. Z zorganizowanych ekspedycji nau'kowych na Kaukaz, do Laponii, do Turkiestanu (1883), do Nowej Gwinei (1889) i do Abisynii (1905) dostarczał materiały z zakresu zoologii, antropologii i etnografii Muzeom w Rzymie, Florencji i Genui. Ostatnie lata swojego życia poświęcił studiom z zakresu etnografii włoskiej i gromadzeniu jej przedmiotów. �181 Muzea./ia natom będącym "bez stałego miejsca zamieszkania" goscmnoscl udzieliła Villa d'Este w Tivoli, niedaleko Rzymu, gdzie mieściły się aż do roku 1953. Śmierć Lamberto Lorii, wybuch I wojny światowej oraz ciągłe kłopoty lokalowe, przerwały na wiele lat aktywną działalność Muzeum. Jedynie w roku 1923 na podstawie Dekretu nr 2111 z dnia 10 sierpnia zostaje oficjalnie założone Museo di Etnografia !taliana. W projektowanej Światowej Wystawie w Rzymie (Espozizione Universale di Roma - EUR) było również przewidziane urządzenie Muzeum Etnografii Włoskiej. Jednakże wybuch II wojny światowej nie doprowadził do realizacji tego projektu. W roku 1953 zorganizowano w Rzymie Wystawę Folkloru (Mostra deI folklore) będącą częścią Międzynarodowej Wystawy Rolnictwa w EUH. Wystawa została urządzona w przeważającej części z kolekcji Museo di Etnografia ltaliana odnosząc wielki sukces i stając się okazją do właściwej oceny jej wartości dokumentacyjnej. W konsekwencji zbiory otrzymują jeden z czterech budynków wchodzących w skład Piazza Italia, przeznaczając dla potrzeb Muzeum I i II piętro. II. ORGANIZACJA MUZEUM Zbiory Muzeum eksponowane są w 10 działach (sezione): 1) Obrzędy doroczne; 2) obrzędy rodzinne; 3) budownictwo; 4) rolnictwo i pasterstwo; 5) rybołówstwo; 6) drobne rzemiosło; 7) sztuka ludowa; 8) taniec, muzyka i śpiew; 9) stroje ludowe; 10) życie religijne. Centralne miejsce w ekspozycji zajmuje dział poświęcony sztuce ludowej, który dzięki swoim walorom artystyczno-estetycznym i dokumentacyjnym jest najbardziej ekspresyjny i atrakcyjny. W tym zespole zabytków na plan pierwszy wysuwa się ceramika i tkactwo, reprezentujące główne ośrodki produkcji na terenie całego kraju i świadczące o dużym bogactwie form i technik zdobniczych, stosowanych przez garncarzy oraz tkaczy ludowych po dziś dzień. C e r a m i k a. Słoneczną gamą kolorystyczną wyróżnia się ceramika z Abruzzo (z głównymi centrami produkcji w Castelli i w Palena) z interesującymi butelkami w kształcie figury kobiecej w stroju ludowym. Ceramika z Lazio południowego prezentuje przykłady charakterystycznych dzbanków, dzbanów z uchami, manierek, garnków, talerzy z żartobliwymi napisami itp. i godna jest uwagi ze względu na pokaźne rozmiary, oryginalne formy i przyciągający ludowy koloryt. Ceramika z Calabrii (z ośrodkiem najbardziej znanym i czynnym Seminarą) w żywych kolorach: zielonym, żółtym i pomarańczowym, z ornamentacją figuratywną w postaci koni, ptaków, kwiatów itp. Na �182 Muzealia uwagę zasługują m. in. manierki ceramiczne w kształcie ryby, będące dynstynkcją rytualną pielgrzymów podczas odpustu św. Rocco z Rosano (Fiera di S. Rocco di Rosano). Ciekawa jest ceramika z Puglii z naczyniami zdobionymi techniką plastyczną, imitującą haft. Olbrzymią ilością, rozmaitością i różnorodności q form uderza w ekspozycji ceramika sycylijska m. in. z bardzo oryginalnymi naczyniami w kształcie książki i wyjątkowo ciekawe przykłady "grasta" - naczynia (wazony) na kwiaty i zioła w kształcie głowy mężczyzny i kobiety. Ceramika z Sardynii (z ośrodkiem z Oristano) z naczyniami znacznych rozmiarów z plastyczną ornamentyką figuralną i kwiatową (głównie na przykrywkach) --- jedno z nich przedstawia scenę ostatniej wieczerzy, łącząc w odwodzie koła przykrywki Chrystusa i Apostołów w prostą i mistyczną całość. Ten rodzaj naczyń jest dowodem przetrwania na Sardynii bardzo starego typu garncarstwa. T k a c t wo. Ekspozycja uwzględnia tkactwo z regionów, gdzie sztuka tkacka osiągnęła najbardziej wysoki poziom pod względem techniki i wartości estetycznych: Abruzzo, Calabria i Sardynia. W Abruzzo głównymi centrami tkactwa są: Pescocostanze i Casteldisangro. Godny odnotowania jest jeden z dywanów z Pescocostanze, pochodzący z XVII w., a odtwarzający wzory i motywy sięgające średniowiecza. Calabria z centrum w Congobucco przedstawia tkaniny jedwabne, podczas gdy na Sardynii i w Abruzzo surowcem podstawowym jest wełna. Najbardziej okazale prezentuje się tkactwo sardyńskie z efektownymi tkaninami "a striscie" (w pasy), służące jako nakrycie skrzyń "nu ziali" (weselnych) słynnych dzięki swej przebogatej ornamentyce i solidnej budowie. Inną dziedziną sztuki, reprezentowaną w tym dziale, są różnorodne przedmioty, wykonane w drzewie: fajki toskańskie z rzeźbionymi dziwacznymi postaciami, laski pasterskie z rzeźbionymi rękojeściami, futerały, puzderka i inne drobne przedmioty z terenu alpejskiego (Piemont, Lombardia, Veneto), z Włoch Centralnych (Umbria, Abruzzo) i z Italii Wyspowej (Sycylia, Sardynia). Niemniej interesujące są przedmioty wykonane z rogu i z kości słoniowej: delikatnie ryte kubki pasterskie, rogi na proch strzelniczy, tabakierki, fiszbiny itp., wszystko wykwintnie zdobione, bardzo pięknymi i szlachetnymi motywami, nawiązującymi do motywów sztuki bizantyjskiej, a w wielu wypadkach do jeszcze wcześniejszych, choć przetworzonych na współczesny język ludowy. Bogata kolekcja przedmiotów, wykonanych z miedzi i żelaza, będących aspektem bardzo charakterystycznym wyposażenia domów wiejskich: miednice, miski, dzbanki, kociołki, blaszanki do nagrzewania łóżek, ogrzewacze do rąk i "conca", naczynie do noszenia wody, występujące �Muzealia na szerokim obszarze demologicznym Italii Centralnej i będące wiernym przekazem form bardzo starych. Dział poświęcony budownictwu obejmuje architekturę oraz wyposażenie wnętrza. I tak dla strefy alpejskiej przedstawiono modele trzech domów z Trentino, dla Włoch centralnych stary dom kolonijny z Valdamo Superiore i dla Włoch południowych "trullo" z Puglii. W jednej z sal zrekonstruowano wnętrzne sypialni z Alto Adige oraz wyposażenie kuchni z Carni. Ponadto eksponowane są rÓżne typy skrzyń z Emilii, z Ciociara i z Veneto oraz skrzynie weselne, wśród których zwracają uwagę wysokie, masywnej budowy, finezyjnie rzeźbione skrzynie sardyjskie. Zgromadzono też zbiór różnych typów lamp oliwnych, reprezentujących Sycylię, Kalabrię, Lucanię, Puglię, Kampanię, Lazio, Toskanię z przykładami, które - jak w wypadku kaganków, wyobrażających postać ludzką - odtwarzają modele, sięgające głębokiej przeszłości poprzez kontynuację w starożytnym świecie klasycznym. Szczególnie udany i interesujący jest dział poświęcony obrzędom dorocznym. Zawiera on m. in. dokumentację, odnoszącą się do święta Trzech Króli (Befana) i Wielkiego Postu (Quaresima), ze starymi drukami, materiałem ikonograficznym, lalkami z suszonych fig z Calabrii i inną, nieprzebraną ilością przedmiotów, związanych z tymi dwoma ~więtami. W dalszej kolejności - dokumentacja zwyczajów związanych z okresem wielkanocnym z symbolicznymi palmami z Sardynii i z Marchii, z grzechotkami z różnych regionów Włoch itd. Dokumentacja Bożego Narodzenia (Natale) zawiera wspaniają rekonstrukcję szopki neapolitańskiej ze stoma postaciami. Oprócz niej pokazane są szopki z innych regionów Włoch, różne ich typy i odmiany, od bardzo prostych i ubogich do artystycznie bardzo pięknych i znacznych, jak np. szopka z Marchii (XVII w.). Dalej ilustracja karnawału z charakterystycznymi maskami, które stały się słynne w całej Europie poprzez Commedie dell'Arte: Arlecchino, Pulcinella i żona Zeza, Giopin, Gianduia ojciec i syn, Frittellino etc. będące kolekcją prof. A. Roccavilla~. Dalej maski o charakterze demonicznym i kilka masek i kostiumów z Calabrii, wyobrażających poszczególne pory roku - będące widowiskową ludową formą dramatyczną, sięgającą średniowiecza. Dział poświęcony rybołówstwu zawiera m. in. zbiór modeli łodzi rybackich adriatyckich z Toscanii i z Sycylii. Unikalny strój rybaka z Ca'l Prof. A. Roccavilla, namiętny kolekcjoner piemontyjski w pierwszych latach XIX W., kompletowa! zbiór masek teatru włoskiego, które eksponowano na wystawie w Rzymie \V l ~11 r .. 11 następnie włączono do l~olekcji Muzeum rzymskiego. �184 gliari (Sardynia), modele sieci rybackich inne przedmioty związane z tym tematem. Kilka akwarel, przedstawiających stroje włoskie z południa, pochodzących z I połowy XVIII w., jest wprowadzeniem do szczególnie efektownego działu zatytułowanego "stroje i ich elementy". W stojących gablotach znajdują się najbardziej charakterystyczne stroje z Piemontu i Val d'Aosta, Ligurii, Lombardii, Marche, Lazio, Lazio południowego, Abruzzo, Molise, Campanii, Puglii, Calabrii, Sycylii i Sardynii. W trzech okrągłych, obracających się gablotach (urządzenie elektryczne) przedstawiono przykłady bardziej typowych fryzur kobiecych. nakryć głów (piękna kolekcja białych czepków z Piemontu) i różnorodne ozdoby. głównie ze złota, z Gressoney (Val d'Aosta). I wreszcie ośmiokątna gablota z biżuterią, będącą integralną częścią każdego stroju: kolczyki, naszyjniki, broszki, wisiorki, krzyżyki, filigrany itd. Rolnictwo i pasterstwo zobrazowano m. in. przez serię wozów i dwukołowych wózków z różnych regionów Włoch - począwszy od sycylijskich, słynnych już dzięki swoim barwnym dekoracjom, do przykładów bardziej starych, jak np. wóz sardyński na "pełnych" kołach, będący archaiczną formą udokumentowaną już przez sztukę i ikonografię etruską i rzymską. Pokazano też wózki na wino z Lazio i interesujący wózek romagnolo (Romagnia), pokryty malarstwem, przedstawiającym Madonnę deI fuoco z Forli i S. Giorgio. Wspaniała kolekcja bogato zdobionych motywami sakralnymi jarzm z Verony. Wyjątkowo dużej wielkości chomąta sycylijskie, pokryte malowidłami, przedstawiającymi św. patronów zwierząt, inne wykwintnie rzeźbione. Dalej obroże dla bydła, bogato zdobione siodła z Campanii, barwne "fiocchi" - różnokolorowe wełniane frędzle, którymi w Romagnii podczas Świętego Tygodnia przyozdabiano rogi wołów. Na ścianach eksponowane są różne rodzaje pługów, wśród nich kilka o unikalnej formie. Dokumentacja tego działu została poszerzona poprzez stworzenie środowiska związanego z wyrobem oliwy i wina. Centralne miejsce zajmuje prasa do tłoczenia wina (Lazio) i wyrobu oliwy (Romagnia) oraz wielkie gliniane dzbany do oliwy (Puglia). Obrzędy rodzinne zawierają m. in. dokumentację związaną z narodzinami i chrztem. W jednej z gablot zrekonstruowana scena orszaku podczas ceremonii chrztu z Cervo (piemont). Zwyczaje zaręczynowe przypomniane są poprzez rekonstrukcję środowiskową, która łączy zasadnicze elementy "ceppo nuziale" (dosł. kłoda weselna) - zwyczaju, który zachował się po dziś dzień w południowych regionach Włoch, lecz utrzymuje się też w innych, jak np. w Friuli i Piemonte 4. 4 Zakochany "pone" kładzie wieczorem pod drzwiami domu wybranej dziewczyny �IS.) MuzeaUa Podsumowując zwyczaje zaręczynowe i weselne przedstawiono orszak weselny z Alvito (Lazio) z 13 osobami w strojach ludowych. Dział ten jest także zilustrowany przez bogaty materiał ikonograficzny, który uzupełnia i komentuje przedstawiony dział z punktu widzenia historycznego. Taniec, muzyka i śpiew. Ze względu na szczupłość dokumentacji w tej dziedzinie ograniczono się do pokazania kilku elemen tów naj bardziej charakterystycznych, aby w ten sposób zaakcentować jego znaczenie w folklorze włoskim. Muzeum dysponuje specjalnymi urządzeniami rejestrującymi i odtwarzającymi pieśni i tańce ludowe, które na żądanie zwiedzający może posłuchać. Dokumentację powyższych otrzymało Muzeum z archiwum płyt i taśm z Centro Nazionale per lo Studio delia Musica Popolare przy Akademii św. Cecylii w Rzymie. Dział poświęcony życiu religijnemu obejmuje akcesoria używane podczas procesji świąt, mających najbardziej ludowy charakter: św. Rozalia z Palermo, św. Rosa z Viterbo (Lazio), św. Agata z Catanii i Madonna delia Bruna z Matera. W jednej z gablot urzekająca swą różnorodnością i bogactwem kolekcja amuletów z Piemontu, Veneto, Alta Adige, Emilii, Toskanii, Lazio, Sycylii; w innych dwóch gablotach zgromadzono akcesoria dewocyjne, pochodzące głównie z Włoch centralnych i południowych. Największą atrakcję przedstawiają stoliki wotywne. Malowane na stoliczkach sceny różnych wypadków, ocaleń i cudów są przejawem religijności ludowej i wiernym autentykiem w odtwarzaniu scen. Muzeum posiada bogatą ich kolekcję chronologicznie sięgającą od XVII w. aż po dzień dzisiejszy, a geograficznie obejmującą strefę alpejską aż po Sycylię. Ponadto zgromadzono materiał ikonograficzny i wotywny, związany z kultem świętych najbardziej czczonych przez lud wIoski. Inauguracja muzeum nastąpiła w dniu 20 IV 1956 r. Organizacja Muzeum została powierzona specjalnej Komisji mianowanej przez P.I. (piccoli Industri) z przewodniczącym prof. Paolo Toschi na czele i prof. Tullio Tentori, któremu powierzono dyrekcję Muzeum. Organizacja Muzeum była dokonana na bazie narodowej i na głównych przejawach tradycyjnego życia ludu włoskiego - rezultatem tego jest podział ekspozycji na 10 działów. Jednocześnie Komisja ustaliła główne zasady organizacji wystawy na II piętrze, gdzie układ ekspozycji oparty będzie na bazie regionalnej. Przewidziano czas wielu lat także odrestaurowanie wielu przedmiotów, które podtułaczki i działań wojennych uległy uszkodzeniu. O ile "ceppo nuziale". Jeżeli w przeciwnym wypadku dziewczyna akceptuje wybrańca, wyrzuca je na środek drogi. bierze ceppo do domu, �to było możliwe, pozyskano jącej kolekcji i dostosowano nych i etnograficznych. nowe przedmioty je do aktualnych dla uzupełnienia istniewymogów muzeologicz- Przy urządzaniu niektórych działów korzystano z pomocy uczonych różnych specjalności. I tak np. w dziale obrzędów dorocznych opracowanie szopek powierzono dr Angelo Stefanuci, wybitnemu znawcy historii i techniki konstrukcyjnej tego zagadnienia. Dział poświęcony życiu rolniczemu i pasterskiemu jest wynikiem wielce pożytecznych rad i wskazówek dr P. Quattrocchi z Ministerstwa Rolnictwa. Kolekcja muzealna liczy obecnie ok. 35000 eksponatów, w tym 750 strojów kobiecych i męskich, ok. 3 000 wyrobów złotniczych, 300 tkanin, 5000 sztuk ceramiki. Dla celów ekspozycyjnych wybrano egzemplarze najbardziej reprezentatywne io największej wartości dokumentacyjnej. Pozostałe mieszczą się w magazynach, mając zagwarantowaną konserwację i udostępniane są w miarę potrzeby specjalistom i naukowcom. Na terenie Muzeum ma swoją siedzibę Societa di Etnografia Italiana z prezesem Paolo Toschi. Biblioteka muzealna liczy ponad 4000 woluminów i ok. 10000 druków ludowych, mieści się w dużej oświetlonej sali, gdzie książki umieszczone są w sprzęcie metalowym, według współczesnych wymogów bibliotekarstwa. W urządzeniu biblioteki współdziałała Direzione Generale Accademie e Biblioteche w Rzymie. W pobliżu biblioteki znajduje się sala konferencyjna, wyposażona w projektor i urządzenia dźwiękowe. Kilka sal przeznaczono na wystawy czasowe, pOSWlęcone pewnym wyodrębnionym zagadnieniom. W nich także eksponuje się wystawy . organizowane na zasadzie wymiany z obcymi krajami. W ostatnich latach dawną nazwę Museo di Etnografia Italiana zastąpiono nazwą bardziej zrozumiałą Museo Nazionale delle Arti e Tradizioni Popolari. Ze względu na bogactwo i różnorodność kolekcji i ze względu na nowoczesne kryteria muzeologiczne zastosowane w ekspozycji Museo Nazionale delle Arti e Tradizioni Popolari w Rzymie zajmuje jedno z pierwszych miejsc wśród muzeów etnograficznych i folklorystycznych w Europie. �MU2CIIUa 187 RENATA JEZIERSKA MUSEO NAZIONALE DELLE ARTI E TRADIZIONI POPOLARI IN ROME Summary The author has outlined the museum's history since 1906, when the first collection was compiled in Florence by the emminent Italian ethnologist - Lamberto Loria. The present collection numbers approximately 35,000 exhibits, originating from all over Italy. The exhibits are displayed in 10 different departments representing: annual rites, family rites, architecture, agriculture and shepherding, fishing, handicraft, folk art,dancing music and song, folk co~tume, religious life. Thanks to the richness and variety of the collection, and also to the modern museological techniques applied in its exhibition, the Museo Nazionale delle Arti e Tradizioni Popolari in Rome occupies a leading position among the ethnographic and folkloristic museums of Europe. �Lud, GERHARD KONRAD l. 34. HliO KLOSKA SKANSENOWSKIE MUZEUM HISTORYCZNE ROLNICTW A W ALT-SCHWERIN (MEKLEMBURGIA) Alt-Schwerin, dawna wioska junkierska, położona jest między trzema jeziorami: Plauer See, Alt-Schweriner See i Tauchow See, na terenie leżącego w południowo-zachodniej części okręgu NeubrandenbUl'g powiatu Waren/Mueritz. Skansen, organizowany w tej miejscowości przez Regionalne Muzeum Mueritz w Waren ma przedstawić rozwój rolnictwa oraz dzieje chłopów i robotników rolnych w Meklemburgii od czasów najdawniejszych po dzień dzisiejszy. Twórcy Muzeum świadomieodstąpili od tradycyjnego schematu skansenu, którego najważniejszym celem jest zgromadzenie i ekspozycja zabytków kultury ludowej, a głównie budownictwa ludowego, charakterystycznych dla określonego pod względem etnograficznym obszaru. Muzeum w Alt-Schwerin nie ma być wyłącznie etnograficznym, lecz przede wszystkim historycznym, co zostało podkreślone w nazwie "Agrarhistorisches Freilichtmuseum". Uzupełnienie części historyczno-etnograficznej stanowi spółdzielcze gospodarstwo rolne, na przykładzie którego zwiedzający mają możność zapoznania się z współczesnymi technikami rolnymi i z współczesną strukturą społeczno-kulturową wsi spółdzielczej. Dla rolnictwa Meklemburgii typowe były w przeszłości wielkie gospodarstwa junkierskie, w których zatrudniano stałych i sezonowych robotników rolnych. W roku 1939 w powiecie Waren/Mueritz 74,6°/1) ziemi uprawnej przypadało na wielkie gospodarstwa obszarnicze. Jedynie na południowym zachodzie Meklemburgii przeważały gospodarstwa mało i średniorolne. Dlatego też na zorganizowanie muzeum poświęconego historii rolnictwa w Meklemburgii wybrano Alt-Schwerin, typową dla tego obszaru wieś junkierską. Wieś ma za sobą długą, poświadczoną źródłami pisanymi historię, o której mówią licznie zachowane w jej obrębie i okolicy zabytki. Początkami sięga ona okresu osadnictwa słowiańskiego, z którym zwią- �J\,1'l1 zea Li.a zana jest zapewne, pojawiaJąca się po raz pierwszy w roku 1289, nazwa "Zwcrin", Powtórnie wieś zostaje wymieniona w źródłach w roku 1330, według których jest wówczas własnością rodziny Gammów, w których ręku pozostaje aż do 17 stulecia. Później często zmieniała właściciela. Historia stosunl,ów wioskowo-dworskich w Alt-Schwerin jest t y- Ryc. 1. Fragment wnętrza kuchni robotnika rolnego z pocz. XX wieku. (Agr.ar-Museum, Alt-Schwerin). powa dla większości wsi meklemburskich. Początkowo chłopi gospodarowali indywidualnie i cieszyli się dość znaczną wolnością, zobowiązani byli jedynie do świadczenia na rzecz pana określonej, niezbyt uciążliwej renty feudalnej. Ta korzystna sytuacja chłopstwa na nowo skolonizowanych obszarach dawniej zasiedlonych przez Słowian spowodowała, że nie doszło na tych terenach do znaczniejszych rozruchów w okresie Wojny Chłopskiej. W roku 1567 w Alt-Schwerin mieszkało 13' chlopów gospodarujących na 11/,,-3 włókach (jedna włóka meklemburska = 10,4 ha) i 4 chałupników "Viertelhuefner". Później zaczyna się stopniowe �190 Muzealia przechodzenie ziemi w ręce junkierskie. W roku 1793 było już tylko 5 chłopów pańszczyżnianych, a na początku XIX wieku liczba ich uległa zmniejszeniu do 3. W momencie zniesienia poddaństwa (1820) nie było już we wsi gospodarstw kmiecych, a ostatni chałupnicy "Viertelhuefner" musieli opuścić wieś w 1848 r. W roku 1910 wieś liczyła 185 mieszkańców, którzy mieszkali w 12 budynkach i prowadzili 30 gospodarstw domowych. Trzon zatrudnionej przez dwór siły roboczej stanowili robotnicyangażowani na zasadzie rocznej umowy o pracę. Zamieszkiwali oni wybudowane przez dwór chałupy, tzw. "Kate". Otrzymywali 213 wynagrodzenia w naturaliach, w skład których wchodziła także pasza potrzebna im do prowadzenia niewielkiej hodowli. Drugą grupę zatrudnionych stanowiła służba dworska, będąca na utrzymaniu dworu i pozostająca w całkowitej oraz bezpośredniej od niego zależności. Trzecią grupę tworzyli robotnicy sezonowi, zatrudniani głównie podczas żniw, wśród których znaczną grupę stanowili Polacy. Mieszkali oni w specjalnie dla nich wybudowanych koszarach "Schnitterkaserne". Oczywiste. że przy takim rozwoju stosunków społeczno-ekonomicznych nie mogła powstać we wsi kultura ludowa o strukturze podobnej kulturze wsi chłopskich. W tym kontekście zrozumiale stają się zalożenia Muzeum w AltSchwerin, ktÓTego celem podstawowym jest ukazanie dychotomii struktury społeczno-ekonomicznej wsi z jej dwoma przeciwstawnymi biegunami klasowymi: junkierstwem i -robotnikami rolnymi oraz przedstawienie zdeterminowanych przez nią odrębnych struktur kulturowych: elitarnej kultury dworskiej i ubogiej kultury robotnika rolnego. Ta , część zasadnicza Muzeum ma być osadzona w historii wsi meklemburskiej. Za systematyzacyjne ramy ekspozycji przyjęto periodyzację wyróżniającą w dziejach rolnictwa i wsi Meklemburgii następujące główne okresy: 1. Od pierwszych śladów osadnictwa po kolonizację niemiecką w 13 wieku. Z tego okresu zachował się bogaty materiał archeologiczny, m. in. olbrzymi grób kamienny, łódź dłubana z czasów osadnictwa słowiańskiego, pierwsze założenia obronne feudałów niemieckich z początków ich ekspansji na teren Połabszczyzny. 2. XIII--XVI w. Okres wolności osobistej chłopów. Zachowały się wyłącznie materiały archiwalne. 3. XVI w. - 1820 r. Okres tzw. "drugiego poddaństwa". Rozwój ówczesnych stosunków społeczno-kulturowych ma zostać ukazany na zasadzie opozycji kultury dworskiej i kultury robotnika rolnego. Zachowany pałac junkierski pochodzi z XVIII w. Brak natomiast zabytków ilustrujących kulturę robotnika rolnego. 4. 1820 - koniec w. XIX. Okres gospodarki kapitalistycznej na wsi. �1H1 Muzealia Ryc. 2. Fragment . :.... ..•...-..•. --' ~•.._~.~ izby robotnika rolnego z pocz. Alt-Schwerin). XX wieku. (Agrar-Museum, ""-i:~-';-;.~'"..... ~H' .• Ryc. 3. Kuźn~a do kucia obręczy na koła do wozów. (Agrar-Museum, Alt-Schwerin). �lH2 Muzealia Z tego okresu zachowały się następujące obiekty: chałupa robotników rolnych, spichlerz dworski i szkoła wioskowa. 5. 1900-1945. Okres rozwoju imperializmu. Zachowała się z początku tego okresu chałupa robotników rolnych z oryginalnym wyposażeniem wnętrza. Koszary dla robotników sezonowych "Schnitterkaserne", wybudowane w roku 1904, uległy dość znacznej przebudowie. Niezmieniona pozostała tylko jedna fasada, a część wnętrza zrekonstruowano. 6-8. Wieś współczesna. W jakim stopniu przedstawione powyżej w zarysie plany zostaną zrealizowane nie można w tej chwili jeszcze przewidzieć. Ukazanie dynamiki dziejowej za pomocą ekspozycji muzealnej jest przedsięwzięciem trudnym i wymaga znalezienia właściwego kompromisu między ideologicznymi i dydaktycznymi celami, a rzeczywistymi możliwościami muzealnictwa, które operuje zazwyczaj obiektami przypadkowo zachowanymi. W chwili obecnej zainteresowani Muzeum w Alt-Schwerin mogą zwiedzić już następujące obiekty: 1. ~hałupę robotników rolnych z początku XIX wieku wraz z oryginalnie urządzonym wnętrzem; 2. zrekonstruowaną kwaterę robotników sezonowych; 3. zbiór dawnych narzędzi i maszyn rolniczych; 4. średniowieczne założenia obronne; 5. pałac junkierski, Izałożenia parkowe; 6. budynki gospodarcze i inne urządzenia gospodarstwa dworskiego, np. pompownię wody; 7. szkołę "vio,skową z XIX wieku; 8. współczesne gospodarstwo spółdzielcze. Muzeum dysponuje poza tym materiałami archiwalnymi do dziejów rolnictwa i robotników rolnych w Meklemburgii, a między innymi także materiałami dotyczącymi polskich robotników sezonowych. GERHARD KONRAD THE SKANSEN KLOSKA [OPEN-AIR] MUSEUM OF AGRICULTURE (MECKLENGURG) IN ALT-SCHWERIN Summary The Skansen museum organized in Alt-Schwerin by the Mueritz Regional Museum in Waren, is designed to illustrate the development ofagriculture and also the history of peasants and farm-labourers in Mecklenburg, from earliest times until the present day. The historical and ethnographical section of the museum is completed by an example of a cooperative farm, according to which �Muzealia 19.3 visitors may familiarize themselves with modern farming techniques, and with the contemporary socia-cultural 'structure of villages organized on a cooperative basis. In the past, a characteristic feature of Mecklenburg agriculture have been the large junkers' farms, which were based upon both permanent and seasonal labour forces. The principle aim of the museum's founders was therefore to show the dichotomous socio-economic structure of the old Mecklenburg village, and also at the same time the two very different cultural models, which were conditioned by this structure: the culture of the landowning elite, and that of the poor farm labourer. Until now the following sites have been opened to the ,public. 1) a farm-workers hut from the beginning of the XIX century; 2) a reconstruction of the quarters occupied by seasonal labourers; 3) a collection of early tools and farm machines; 4) medieval defence constructions; 5) a Junker's palace with surrounding parks; 6) farm buildings of the manor; 7) a village school from the XIX century; 8) a contemporary cooperative farm. 13 - Lud, tom LIV �Lud, GERHARD KONRAD t. ;)4, 1970 KLOSKA SKANSENOWSKIE MUZEUM NADRENII W KOMMERN Tradycja parków etnograficznych w Niemczech nie sięga tak głęboko w przeszłość jak w krajach skandynawskich. Pierwszą wieś muzealną utworzono w 1936 r. w miejscowości Cloppenburg, gdzie zgromadzono zabytki kultury ludowej Oldenburga, krainy położonej w Saksonii Dolnej, na zachód od dolnego biegu Wezery. Decyzja budowy skansenu, który zgromadziłby typowe obiekty budownictwa ludowego Nadreniipokrywającej się mniej więcej z obszarem byłej Prowincji Nadreńskiej, która po 1949 of. weszła w skład dwu krajów związkowych: Nadrenii-Palatynatu (Rheinland-Pfah) i Nadrenii Północnej-Westfalii (NordrheinWestfalen) - zapadła w 1958 roku. Prowincja Nadreńska (Rheinprowinz), utworzona w 1824 r., nie obejmowała całej historycznej Nadrenii, ale tylko tę część, która po Kongresie Wiedeńskim została przyznana Prusom, a więc całą Dolną i północną część środkowej Nadrenii. Kraj ten ma za sobą niezwykle bogatą i burzliwą historię. W zasięg oddziaływania kulturalnego Rzymu wchodzi dzięki podbojom Juliusza Cezara (58-51 p.n.e.). Po czterech wiekach panowania rzymskiego Nadrenia pada łupem Franków i Alemanów. W 925 roku przypada królestwu niemieckiemu. W X-XIII w. ukształtowały się na tym obszarze państwa trzech najpotężniejszych książąt duchownych cesarstwa: arcybiskupów trewirskich, mogunckich i kolońskich. Od okl'esu wojny trzydziestoletniej Nadrenia, przynajmniej lewobrzeżna, staje się celem ekspansji Francji, przerwanej upadkiem Napoleona i Kongresem Wiedeńskim. Na stratyfi:kację etniczną i kulturową Nadrenii złożyły się więc, najogólniej rzecz biorąc, elementy celtyckie, rzymskie, germańskie i niemieckie, te dwa ostatnie naturalnie w stopniu najpoważniejszym, oraz francuskie. Geograficznie, klimatycznie i gospodarczo jest to kraina bardzo zróżnicowana. Dolna Nadrenia jest częścią Niziny Niemieckiej, gdy tymczasem na Środkową składają się w większości Reńskie Góry ł.. upkowe: �Muzealia 195 Eifel, Westerwald, Hunsruck, Rothaargebirge, Haar, Lennegebirge,· Ebbegebirge. Rolniczo naj bogatszy jest obszar KaIn Bonner Bucht z uprawą pszenicy, buraków cukrowych i intensywną hodowlą. W Dolnej Nacirenii dominuje uprawa żyta, ziemniaków i łw~(owla. Tereny górzyste w dużym stopniu pokryte są lasami; rolnictwo oparte jest tam na hodowli, uprawie zbóż i ziemniaków. Ryc. 1. Zagroda z Scheuel'llcck z pocz. XVIII wieku. (Rheinisches museum in Kommern/Eifel, pow. Euskirchen). Freilicht- Wymienione powyżej uwarunkowania historyczno-kulturowe, zróżnicowanie krajobrazowe j gcspodarcze, wszystko to spowodowało niejednolitość etnograficzną Nadrenii. Na obszarze Nadrenii graniczą przecież ze sobą zasięgi dwu różnych typów budownictwa ludowego: dolnoniemieckiego i środkowoniemied.;:iego. Granica pomiędzy nimi, która koreluje z granicami dialektologicznymi, przebiega na obszarze lewobrzeżnym na południe cd Manchengladbach, a na obszarze prawobrzeżnym przez Bergisches Land. Na północ od tej linii dominuje dolnoreński dom halowy (niederrheinisches Hal1enhaus) i osadnictwo jednodworcze, rozproszone, gdy tymczasem na południu przeważa dom z wejściem w ścianie dłuższej budynku, regularna zabudowa zagrody i typ wsi zwartej: zagroda obok zagrody. �19() Muzealia Utworzenie muzeum skansenowskiego dla obszaru krajobrazowo i etnograficznie zróżnicowanego łączy się zawsze ze znacznymi trudnościami. Nie obojętna w takim wypadku jest sprawa wyboru miejsca, gdyż należy mieć na uwadze, aby przeniesione obiekty nie znalazły się w krajobrazie im zupełnie obcym. Zdecydowano się przeznaczyć na skansen 75-hektarowy obszar gruntu, w większości pokryty lasem, znajdujący się w trójkącie utworzonym przez trzy wioski: Kommeren, Hostel i Eicks w powiecie Euskirchen leżącym na południowy zachód od Bonn. W miejscowościach tych zachowały się jeszcze budowle ryglowe (Fachwerk) z XVI-XVIII wieku, które potraktowane jako obiekty zabytkowe są cennym uzupełnieniem muzeum. Teren muzealny znajduje się na lekko pochyłym wzniesieniu, z którego w pogodny dzień roztacza się widok na krainy, z !których pochodzą umieszczone w skansenie obiekty. Nie wybór miejsca, choć nader istotny, był jednak problemem najważniejszym, lecz sposób przedstawienia kulturowo zróżnicowanego obszaru w obrębie jednego muzeum. Uwzględniając wymienioną wyżej zasadniczą różnicę pomiędzy budownictwem dolno- a górnoniemieckim oraz szereg innych cech różnicujących o zasięgu lokalnym (kształt wsi, rozplanowanie zagrody, typ budownictwa), podzielono obszar Nadrenii na cztery regiony etnograficzne: 1. Niederrhein, 2. Eifel i Kaln-Bonner Bucht, 3. Bergisches Land, 4. Westerwald-Mittelrhein-Hunsruck. Każdy z tych regionów będzie w skansenie reprezentowany przez oddzielną wioskę-muzeum. Wioski te będą oddzielone wzajemnie od siebie pasami lasu, tak że każda wioska-muzeum będzie się prezentowała jako zamknięta całość, której wzrokowa percepcja nie będzie zakłócana widokiem WIosek sąsiednich. Pomiędzy nimi i na ich peryferiach planuje się rozlokowanie większych obiektów techniki i sztuki ludowej. Do chwili obecnej z tych obiektów uzupełniających -krajobraz skansenu umieszczono już wiatrak i krzyż. Z zaplanowanych czterech wiosek dwie już są zrekonstruowane i udostępnione zwiedzającym. Na ich przykładzie możemy się zorientować, do jakiego stopnia posunięta jest dbałość o nadanie tym wioskom-muzeom wyglądu zgodnego z wsiami danego regionu. Przede wszystkim na podstawie starych katastrów opracowano idealny kszltałt wsi danego regionu. Dla obszaru Eifel i Kaln-Bonner Bucht była nim widlica o zwartej zabudowie. Zagrody zlokalizowane były nad obydwoma głównymi i odchodzącymi od nich drogami bocznymi. W środku 'Wsi z przecięcia się dróg tworzył się trójkąt, na którym mieściła się kaplka wioskowa. Do obrazu wsi należała też sadzawka. Wszystkie te elementy znajdujemy wiernie odtworzone w zrekonstruowanej wiosce-muzeum. Co więcej, twórcy muzeum zapowiadają, że uzupełnią ten obraz i zrekonstruują nawet poletka, a więc bezpośrednio przy- �rf)7 Muzeal!a legające do zagród ogródki kwiatowe, dalej ogródki warzywnicze, za nimi sady i wreszcie pola z tradycyjnymi uprawami: lnem, konopiami, tatarką, przy czym i tu specyfika każdego regionu ma zostać uwzględniona. Druga zrekonstruowana wioska, zbudowana z obiektów typowych dla Westerwaldu, środkowej Nadrenii i Hunsrucku, ma również zabudowę Ryc. 2. Fragment izby z zagrody z Scheuerheck (Ryc. l). zwartą. Trzecia, reprezentująca Bergisches Land, powstanie w formie małej wioski, a raczej przysiółka o lużnej stosunkowo zabudowie. Wreszcie czwarta wioska-muzeum składa~ się będzie z samotnych zagród, typowych dla jednodworczego osadnictwa Dolnej Nadrenii. Łącznie na całe muzeum ma się złożyć około 70 budowli. Dużo wysiłku wkładają też twórcy muzeum w przywrócenie autentycznego wyglądu wnętrzom mieszkań i obiektów gospodarczych. W tym celu zgromadzono odpowiednie sprzęty domowe i narzędzia gospodarskie. Zasadą przy kompletowaniu wyposażenia wnętrz jest unikanie wszelkiej rekonstrukcji, a gromadzi się tylko wyłącznie te obiekty, które były w faktycznym użyciu w swej zasadniczej funkcji na wsi. Wiele trudności przysporzyły problemy rekonstrukcji budynków. Przede wszystkim trzeba było posłużyć się technikami, które dawno już wyszły z użycia oraz zdobyć odpowiednie tradycyjne materiały, np. sło- �198 MuzealIa mę do krycia dachów. Po rozwiązaniu problemów rekonstrukcji rozpoczęły się trudności związane z konserwacją budynków. Wszystkie obiekty skansenu są budowlami ryglowymi, a tradycyjne sposoby wypełniania przestrzeni pomiędzy ryglami nie zapewniają ścianom trwałości. Czynione są więc próby zastąpienia materiałów tradycyjnych współczesnymi: cementem i betonem, co nie zmieni lica ściany, a zapewni jej trwałość. Zebrane podczas poszukiwań terenowych obiekty, które nie wchodzą w skład wyposażenia wiosek-muzeów, gromadzone są w specjalnym magazynie i wystawiane będą w salach wystawowych. Muzeum skansenowskie w Kommern, uzupełnione ekspozycją salową, będzie w granicach osiągalnej możliwości, pełnym obrazem tradycyjnej kultury ludowej Nadrenii. GERHARD KONRAD THE SKANSEN KLOSKA (OPEN -AIR) MUSEUM OF THE RHEINLAND IN KOMMERN Summary The ethnographical park organized in Kommern (Euskirchen district) is to include both monuments of folk architecture and also other monuments of folk culture from the Rheinland, as equated with the former Rheinland Province, which at present is divided into the Rheinland-Pfalz and Nordrhein-Westfalen. This region varies considerably as to landscape and folk customs. According to certain features which culturally differentiate the Rheinland (the border between Law and High German architecture, the form of the villages, the lay-out of the farm buildings) - one can distinguish four ethnographic regions: 1) Niederrhein; 2) Eifel and Koln-Bonner Bucht; 3) Bergisches Land; 4) Westerwald-Mittelrhein-Hunsriick. Each of these regions will be represented in the Skansen by a seperate village-museum. These will be separated from one another by belts of forest, so that each appears as a complete whole. Until the present two villages have been reconstructed and opened to the public, namely, those representing the region of Eifel and Koln-Bonner-Bucht, and that of Westerwald-Mittelrhein-Hunsriick. All of the reconstructed buildings are timber-based constructions, which considerably raises the cost of conservation: traditional means of filling in the space between the wall-beams are not able to give the walls the required durability. Therefore attempts are being made to replace traditional building materials with modern ones, in order to strengther the walls without altering their outer appearance. Exhibits accumulated during field research, but not included in the furnishing of the reconstructed interiors, are collected in a special ·store, and will, in time, be made accessible to visitors in the museum's exhibition hall. �Lud, t. 54, 1970 lVIUZEALNE WYSTAWY ETNOGRAFICZNE WOJEWÓDZTWO W LATACH 1968-1969 BIAŁOSTOCKIE S u wał k i _.. l\!luzeum Regionalne: "Rzeźba i zabawki ludowe Białostocczyzny", WOJEWÓDZTWO Gr ud zią d z - 31 VII-Za IX 1969. BYDGOSKIE Muzeum Regionalne: "Kultura materialna okolic Grudziądza", wystawa stała od roku 1945. "Ochrona zabytków kultury ludowej" (ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Toruniu), IX-X 1968. T u ruń --.. Muzeum Etnograficzne: "Kultura ludowa wsi woj. bydgoskiego w fotografii", wystawa pokonkursowa, I 1968. "Polskie kropielniczki ludowe", I 1968. "Wystawa szopek ludowych", II 1968. "Wybitni etnografowie polscy", IV-V 1968. "Wiejskie budownictwo drewniane w Polsce", VI 1968. "Tkactwo i tkaniny białostockie", VI-VII 1968. "Kultura ludowa i jej ochrona" (wystawa objazdowa), I-IX 1968. "Ceramika ludowa Ziemi Dobrzyńskiej" (wystawa objazdowa), II 1968. "Etnograficzna wystawa stała - kultura materialna, obrzędy doroczne, sztuka ludowa, rzemiosło, otwa,rcie dn. 5 VI 1960 (wystawa kontynuowana). "Tkanina, ceramika, meble w nowoczesnym mieszkaniu", 7 VIII-26 VIII 1969. �200 Muzea[fll W ł o c ł a wek - Muzeum Kujawskie: "Kujawska rzeźba ludowa zabytkowa i współczesna", kontynuacja z lat poprzednich. "Garncarstwo na Kujawach", j. w. "Izba kujawska", j. w. "Strój kujawski", j. w. "Sztuka ludowa na Kujawach", 10 XII 196714 I 1968. "Malowany fajans włocławski", 24 XI-2 XII 1968. "Wycinanka ludowa", 2 XII-28 XII 1968 (eksponowana w Domu Kultury we Włocławku). WOJEWODZTWO Gdańsk - GDAŃSI{IE Muzeum Pomorskie: "Sztuka ludowa Pomorza Gdańskiego XVIII-XX w.", otwarcie IX 1965 (wystawa kontynuowana). "Wystawa etnograficznych pamiątek z Żuław", 1968 (eksponowana w Powiatowym Domu Kultury - Nowy Dwór Gdański). "Kultura ludowa Powiśla Dolnego", 1968 (eksponowana na zamku w Sztumie). Lęb or k - Muzeum: "Ludowa sztuka kaszubska", otwarcie III 1969. WOJEWODZTWO KATOWICKIE B Y t o m -- Muzeum Górnośląskie: "Sztuka staroźytnego Egiptu", otwarcie 11 I 1969 (wystawa zorganizowana wspólnie z Muzeum Narodowym w Poznaniu). Wisła - Oddział Muzeum Regionalnego w Cieszynie: Wystawa poświęcona kulturze ludowej okolic Wisły (wnętrze mieszkalne, tkactwo, gospodarka pasterska, strój, plastyka dawna i współczesna), otwarcie W 1966 r. - wystawa kontynuowana. �201 MuzeaLia WOJEWÓDZTWO Ra d om "Sztuka 1968-1 Muzeum ludowa III 1969. Regionalne: mieszkańców dawnej WOJEWÓDZTWO Kra k ów - Muzeum KIELECKIE Puszczy Kozienickiej", 24 XI KRAKOWSKIE Etnograficzne: "Polska kultura ludowa", otwarcie 3 X 1969 (ekspozycja stała). "Bułgarskie stroje i tkaniny ludowe", III 1969. "Folklor Krakowa", V 1969 (pokonkursowa wystawa fotograficzna). "Fotografia etnograficzna", VI 1969. "Pamiątki historii i kultury RFSRR", otwarcie 21 X 1969. "Ule zdobione", otwarcie 16 VI 1969. M Yś l e n i c e - Muzeum Regionalne: "Twórczość ludowa i amatorska pow. nowana w Państwowym Domu Kultury Z a k op a n e - Muzeum myślenickiego", w Myślenicach). VI 1969 (ekspo- Tatrzańskie: "Obrazy na szkle", 1967/1968. "Rzeźby Tomasza Ligasa z Krościenka", 1968. "Rzeźby Andrzeja Biernacika z Zakopanego", 1968. "Zdobnictwo drzewne na Podhalu", 1968 (wystawa objazdowa). "Zabytki Podhala, Spisza i Orawy", otwarcie 22 VII 1967 (wystawa objazdowa - kontynuowana). Z u b r zy c a Górna, pow. Nowy Targ - Muzeum Regionalne: "Kultura ludowa Orawy", 1965 (wystawa kontynuowana). "Obrzędowość Bożego Narodzenia i Nowego Roku na Polskiej Orawie", 24 XII 196815 III 1969. "Wystawa literatury dotyczącej regionu Orawy", otwarcie 13 IV 1969 (wystawa kontynuowana). �202 MuzeaHa WOJEW6DZTWO LUBELSKIE L u b l i n -- Muzeum Okręgowe, Dział Etnograficzny: "Sztuka ludowa Lubelszczyzny", 1960 (wystawa kontynuowana). "Kultura ludowa Afryki Zachodniej", 8 VI-13 X 1968. "Rybołówstwo ludowe na Lubelszczyźnie", otwarcie 1 III 1969. "Ludowa sztuka węgierska", VII-VIII 1969 (organizowana przez Muzeum w Debreczynie). "Sztuka ludowa Lubelszczyzny w XXV-leciu PRL", otwarcie 11 XII 1969. Ł ę czn a - Muzeum Regionalne: "Kołodziejstwo pow. lubelskiego", 13 1II-14 WOJEW6DZTWO Łęczyca - V 1969. Ł6DZKIE Muzeum: "Łęczycka sztuka ludowa", otwarcie 3 III 1969 (wystawa pokonkursowa). Ł o w i c z -- Muzeum: "Łowicz kocha sztukę", otwarcie VII 1969 (wystawa pokonkursowa). Ł ódź - Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne: "Wybrane zagadnienia z kultury ludowej Polski i krajów pozaeuropejskich", otwarcie 9 VI 1968 (wystawa kontynuowana). "Rzeźba ludowa województwa łódzkiego", otwarcie 20 X 1968 (wystawa kontynuowana). "Sztuka ludowa pow. łódzkiego", 15 IV-4 V 1969 (wystawa pokonkursowa). "Ubiór ludów Azji", 8 II-28 III 1969. "Polska tkanina ludowa", 29 IX 1969 (wystawa kontynuowana). Sier adz - Muzeum: "GarncarS'two Hieronima Muszyńskiego" otwarcie 16 VI 1969. "XX-lecie pracy wycinankarskiej Józef y Chaładaj", XV-lecie zespołu tkaczek ludowych w Monicach, otwarcie 16 VI 1969. "Wycinanka Ziemi Sieradzkiej", VI 1969 (eksponowana w Łódzldm Domu Kultury). �203 Muzealia T om a s zów Ma Otwarcie wystaw w 19 VII 1969. z ow ieck i - stałych - Muzeum: działów: historycznego WOJEWOnZTWO OP ol e - etnograficznego OPOLSKIE Muzeum Śląska Opolskiego: "Hafty i koronki ludowe", 1967-1968 (wystawa objazdowa). "Współczesna twórczość ludowa na Opolszczyźnie", 1967-1969 (wystawa objazdowa). O l e s n o S l ą s k i e ._- Muzeum: "Hafty i koronki ludowe na Śląsku", VIII 1969 (wystawa przygotowana przez Muzeum Śląska Opolskiego). WOJEWOnZTWO P ozn ań ~ POZNAŃSKIE Muzeum Etnograficzne, Oddział Muzeum Narodowego: "Współczesna sztuka ludowa Wielkopolski", VI 1969 (wystawa pokonkursowa - eksponowana w Pałacu Kultury w Poznaniu). WOJEWOnZTWO P r ze m y ś l - RZESZOWSKIE Muzeum Ziemi Przemyskiej: "Sztuka ludowa Kresowiaków", 1968. "Instrumenty muzyczne Pogórza Karpackiego", 21 VI-4 VII 1969 (eksponowana w Ośrodku Szkoleniowym). "Wiosenna plastyka obrzędowa wsi rzeszowskiej", 21 VI-4 VII 1969 (eksponowana w Miejskiej Radzie Narodowej w Dynowie). WOJEWOnZTWO Szczecin - SZCZECIŃSKIE Muzeum Pomorza Zachodniego: �304 Muzealia "Kultura ludowa Pomorza Zachodniego", od 1952 r. --- wystawa stała. "Wieś wolińska w XVIII i XIX w., IX-X 1969, eksponowana w Wolinie w Domu Kultury Państwowego Ośrodka Maszynowego. WOJEWODZTWO W r o c ł a w- WHOCł,A WSKIE Muzeum Etnograficzne, Oddział Muzeum Śląskiego: "Kultura ludowa na wsi dolnośląskiej 1945-1965, V 1965-VII 1968. "Współczesna plastyka obrzędowa na wsi dolnośląskiej", X 1967-II1 kwartał 1969. "Wiosenna plastyka obrzędowa na wsi dolnośląskiej", VI-VII 1968. "Stroje ludowe na Dolnym Śląsku", XI 1968 - do końca roku 1969. "Tradycyjna kultura ludowa na Dolnym Śląsku", 31 1-31 III 1969 (eksponowana w Klubie WSS Społem we Wrocławiu). WOJEWODZTWO WARSZAWSKIE P ł o c k -- Muzeum Mazowieckie: "Sztuka ludowa Sannik", VI 1969 (eksponowana War s z a wa - Państwowe w Sannikach). Muzeum Etnograficzne: "Indonezja - broń, rzemiosło, sztuka", VI-VII w Muzeum Historycznym m. s1. Warszawy). 1969 (eksponowana Elżbieta Królikowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2c66652d06ca142127b469139a154b42.pdf 0f3656baa18a21b81d1facc72d822e7b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5072 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Subject The topic of the resource Muzeum Etnograficzne w Krakowie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4705 Title A name given to the resource Muzeum Etnograficzne w Krakowie - wierność tradycji / LUD 2003 t.87 Description An account of the resource LUD 2003 t.87, s.83-110 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dolińska, Magdalena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 87, 2003 MAGDALENA DOLIŃSKA Muzeum Etnograficzne lm. S. Udzieli w Krakowie MUZEUM ETNOGRAFICZNE W KRAKOWIE - WIERNOŚĆ TRADYCJI Muzeum Etnograficzne im. Seweryna Udzieli w Krakowie, jedno z najstarszych i największych polskich muzeów, obchodziło niedawno jubileusz dziewięćdziesięciolecia istnienia. Jubileusz skłaniający do zadumy i refleksji nad dziejami tej instytucji, tym więcej znaczący, że działając niemal nieprzerwanie od chwili założenia w 1911 roku nie tylko zdołała ona przetrwać dwie wojny światowe, zmiany ustroju oraz ciągłe trudności finansowe i uchronić swe zbiory od zniszczenia, ale też przez cały ten czas służyła wiernie idei, która przyświecała jej założycielowi i pierwszemu dyrektorowi, Sewerynowi Udzieli. Świadectwem owego upartego i wiernego trwania wbrew przeciwnościom losu są gromadzone od początku bogate kolekcje etnograficzne, zarówno polskie, jak i egzotyczne, częstokroć pochodzące jeszcze z XIX wieku, a także naj starsza część wystawy stałej, zrealizowana przed pięćdziesięciu laty na sposób skansenowski zgodnie z zamysłami samego Udzieli. Warto więc przypomnieć dzieje nie tylko samego Muzeum, ale i jego wystawy stałej, która jest niewątpliwie ewenementem w muzealnictwie polskim. Uroczyste otwarcie krakowskiego Muzeum Etnograficznego miało miejsce 19 lutego 1911 roku, myśl o jego założeniu zrodziła się jednak znacznie wcześniej, bo już w początkach XIX wieku, gdy tworzyły się pierwsze w Polsce kolekcje etnograficzne. Budzące się w tamtym czasie zainteresowanie kulturą ludową wyrosło z zapoczątkowanego przez romantyzm poszukiwania w niej pradawnych, rdzennie polskich i nie skażonych obcymi wpływami pierwiastków, które mogłyby się przyczynić do odnowy i rozwoju kultury polskiej, przy braku własnej państwowości zagrożonej wynarodowieniem i rozmyciem w kosmopolitycznej szarzyźnie i nijakości. Podtrzymane zostało przez pozytywizm, który ze swym hasłem twórczej pracy organicznej przyniósł zainteresowanie stanem ekonomicznym kraju i rozwojem rodzimej wytwórczości, także wiejskiej, w podniesieniu jej poziomu widząc patriotyczny obowiązek oraz szansę dla polskiego przemysłu i rzemiosła. Towarzyszące temu odkrywanie piękna w przedmiotach, w których wcześniej widziano jedynie użyteczność i prymitywizm wykonania, zachęcało wielu miłośników rzeczy pięknych do ich kolekcjonowania. Niekiedy zaś kolekcjonerskim pasjom to- �84 Magdalena Dolińska warzyszyło lub z nich wyrastało głębsze zainteresowanie kulturą wsi i dążenie do ratowania od zapomnienia tego, co już wtedy zdawało się bezpowrotnie odchodzić w przeszłość. W Krakowie kolekcjonowanie wytworów kultury ludowej zapoczątkowali dwaj wybitni przedstawiciele świata nauki, Wincenty Pol, poeta, geograf, folklorysta, prekursor polskiego muzealnictwa, oraz JózefŁepkowski, archeolog, historyk sztuki i konserwator zabytków. Pierwszy z nich zbierał je z myślą o założeniu muzeum etnograficznego, drugi kilkuset zgromadzonymi okazami zasilił utworzony przez siebie na Uniwersytecie Jagiellońskim gabinet archeologiczny!. Kolekcje te trafiły w latach 60. XIX wieku do Muzeum Starożytności (ob. Archeologiczne), utworzonego w 1850 roku ze zbiorów archeologicznych i starożytniczych, gromadzonych od kilkudziesięciu już lat przez Towarzystwo Naukowe Krakowskie2• To ostatnie przekształciło się w 1872 roku w Akademię Umiejętności, do której trafiły z czasem znaczące kolekcje etnograficzne z terenów Polski oraz z krajów europejskich i pozaeuropejskich, darowane przez przedstawicieli polskiej nauki. W podobny sposób zbiory o charakterze etnograficznym znalazły się w krakowskim Muzeum Narodowym, założonym w 1879 roku z inicjatywy Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych, ukierunkowanym na gromadzenie przede wszystkim pamiątek narodowych i rodzimej sztuki. Okazy etnograficzne pojawiały się także na modnych od końca XVIII stulecia wystawach przemysłowych i rolniczych3, które miały demonstrować osiągnięcia gospodarcze w dziedzinie przemysłu, rolnictwa i rzemiosła, przyciągać kapitały, pobudzać rozwój produkcji i wymiany handlowej. Były również miejscem wymiany poglądów i informacji na temat badań technicznych, przyrodniczych, humanistycznych, a także prezentacji rodzimej wytwórczości, która miała dostarczyć wzorów, form i motywów zdobniczych dla rzemiosła i przemysłu artystycznego. Z czasem posiadały odrębne działy etnograficzne prezentujące, w ograniczonym zakresie, wytwórczość ludową różnych regionów. Nie interesowano się przy tym samą wsią czy kulturą ludową, a jedynie tzw. przemysłem domowym, w którym szukano inspiracji dla sztuki stosowanej czy użytkowej. Wzorem dla wystaw organizowanych w większych i mniejszych miastach Polski stała się wystawa wiedeńska z 1873 roku, na której urządzono dwa duże działy etnograficzne - przemysłu domowego i budownictwa ludowego, z okazami również z terenów Galicji, m.in. kompletnie wyposażonymi autentycznymi chatami włościańskimi. Podobne działy zorganizowano w 1887 roku na krakowskiej Krajowej Wystawie Rolniczej I J. Bujak, Muzealnictwo etnograficzne w Polsce (do roku 1919), "Zeszyty Naukowe UJ, Prace Etnograficzne", z. 8, Kraków 1975, s. 64. 2 Od 1815 r. 3 Pierwsza taka wystawa miała miejsce w 1798 roku w Paryżu. �Muzeum Etnograficzne w Krakowie - wierność tradycji 85 i Przemysłowej, na której starano się pokazać ,jak najwierniejszy obraz bytu naszego ludu wiejskiego we wszystkich jego odmianach"'!, wskazując jednocześnie na artystyczne walory ludowych wyrobów, mogące mieć znaczenie dla ich ewentualnego zbytu5• Podobnymi założeniami i celami kierował się dr Adrian Baraniecki, lekarz, zesłaniec i społecznik, zakładając w 1868 roku Muzeum Przemysłowe, którego podstawą stała się przywieziona przez niego z podróży do Anglii i Francji i podarowana Krakowowi kolekcja około pięciu tysięcy przedmiotów z zakresu przemysłu, techniki i rzemiosła. Utworzone przez niego muzeum miało wspomagać rozwój rodzimego rzemiosła, dlatego organizowało pracownie i warsztaty rzemieślnicze, prowadziło kursy i szkoły rzemieślnicze, gromadziło też jako wzory wszelkie "przedmioty użytkowe, opracowane pod względem artystycznym, czyli (...) należące do dziedziny przemysłu artystycznego"6. Znalazły się wśród nich również cenne kolekcje etnograficzne, nie tylko polskie, ale i egzotyczne, zebrane przez krakowskich uczonych, zbieraczy i podróżników, często przyjaciół Baranieckiego, wciąganych przez niego do współpracy z Muzeum. W podzielonej zaborami Polsce pierwszą instytucją, która gromadzenie okazów etnograficznych, zarówno krajowych i słowiańskich, jak i pozaeuropejskich, uczyniła głównym swoim celem i która robiła to systematycznie i planowo, było warszawskie Muzeum Etnograficzne, założone w 1888 roku w ramach warszawskiego Muzeum Przemysłu i Rolnictwa7. Nie było natomiast takiego muzeum w zaborze austriackim, gdzie ogarniętych ludoznawczą pasją ludzi, tak uczonych, jak i zwykłych kolekcjonerów, skupiło założone w 1895 roku we Lwowie Towarzystwo Ludoznawcze. Jego liczne oddziały, powstające w mniejszych miejscowościach, gromadziły wytwory kultury ludowej, przyczyniając się do rozwoju muzeów regionalnych, jednak przez długi czas nie udawało się - mimo zawartych w statucie postulatów - zrealizować idei samodzielnego muzeum etnograficznego. Powrócił do niej dopiero w 1903 roku krakowski, a raczej podgórski oddział Towarzystwa, wydając odezwę, w której pisano: "czytamy chętnie klechdy i baśnie z obcych stron, (...) unosimy się nad cudzemi sztukami i tam szukamy wzorów dla siebie, a mało komu przyjdzie na myśl wniknąć w tajniki ludu naszego i tu szukać rodzimych zabytków chlubnej przeszłości naszej. (...) Muzeum takie powin4 Program 1-li)Ista1-li)l etnograficznej na 1-li)Istawierolniczo-przemysłowej krajowej w Krakowie, Kraków 1887, s. 1 (za: J. Bujak, Muzealnictwo etnograficzne w Polsce ... , s. 30). s J. Bujak, Muzealnictwo etnograficzne w Polsce ..., s. 16-17. 6 K. Homolacs, I. Bojarska, Przewodnik po zbiorach Muzeum. Przemysłowego im. Dra Baranieckiego w Krakowie, Kraków 1928, s. 10-11. 7 Zdołało ono zgromadzić znaczące zbiory, o dużej wartości poznawczej, które zostały niestety całkowicie zniszczone w pieIWszych dniach II wojny światowej (zob. J. Bujak, Muzealnictwo etnograficzne w Polsce ..., s. 38-62). �86 Magdalena Oolińska no dać dokładny obraz całego życia ludu wiejskiego i miejskiego, tak w dniach powszednich, jak w czasie kościelnych lub domowych uroczystości. (...) Stworzenie takiego muzeum etnograficznego ma dziś tern większą wagę, że pod wpływem rozmaitych czynników zaciera się i ginie powoli u ludu naszego wszystko to, co tworzyło do tej pory wybitnąjego charakterystykę',g. Autorem odezwy był Seweryn Udziela, jeden z naj aktywniej szych członków Towarzystwa, w tym czasie także współredaktor wydawanego przez nie "Ludu", od lat nie tylko kolekcjonujący wytwory kultury ludowej, ale i pisujący o niej poważne rozprawy. Ten urodzony w 1857 roku w Starym Sączu wnuk górali gorczańskich, syn skromnego urzędnika sądowego, a sam z wykształcenia nauczyciel, etnografią zainteresował się już jako gimnazjalista9. Gromadzenie danych empirycznych uważał za jej podstawowy obowiązek lO i sam temu właśnie poświęcił całe swoje życie. Przez wiele lat tułał się, jako nauczyciel szkół ludowych i wydziałowych, po galicyjskich wsiach i miasteczkach, nie tylko samodzielnie uzupełniając w tym czasie wykształcenie pedagogiczne (na studia uniwersyteckie był zbyt biedny) i uzyskując stanowisko inspektora szkolnego, ale jednocześnie rozwijając w wiejskim środowisku aktywną działalność społeczną i oświatową. Inwentaryzował wiejskie ośrodki wytwórcze, próbował tworzyć warsztaty przemysłu ludowego, zakładał czytelnie ludowe i kółka ludoznawcze, prowadził wykłady popularne, pisał i wydawał tanie broszurki dla ludu. Współpracował też korespondencyjnie z krakowskimi uczonymi, m.in. profesorami Izydorem Kopernickim i Bronisławem Gustawiczem - temu ostatniemu już w 1880 roku przesłał zbiór około czterystu pieśni. Od 1888 roku nawiązał kontakt z Janem Karłowiczem, redaktorem "Wisły", w której publikował swoje ludoznawcze artykuły. Na podstawie złożonej z nich obszerniejszej pracy, zatytułowanej Lud polski w powiecie ropczyckim, został w grudniu 1889 roku przyjęty na członka Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności li. Swoje własne etnograficzne zbieranie zapoczątkował Udziela w 1880 roku, zainspirowany wystawami rękodzieła ludowego w seminariach nauczycielskich'2. W ciągu trzydziestu lat zgromadził znaczną kolekcję, którą po raz pieIWszy pokazał w 1902 roku w Sukiennicach, na wystawie zorganizowanej przez utworzone nieco wcześniej Towarzystwo "Polska Sztuka Stosowana". Niedługo potem podjął starania o urządzenie przy Muzeum Narodowym w Krakowie 8 Odezwa Podgórskiego Oddziału Towarzystwa Ludoznawczego z dnia 1grudnia 1903 r., Archiwum Muzeum Etnograficznego w Krakowie. 9 S. Udziela, Pierwsze kroki na polu etnografii, "Orli Lot", R. VI, 1925, s. 23-25. 10 E. Pietraszek, Seweryn Udziela jako badacz kultury ludowej, "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie", t. X, Kraków 1991, s. 52. II A. Jacher- Tyszkowa, Seweryn Udziela - założyciel Muzeum Etnogrąficznego w Krakowie, ,,Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie", t. X, Kraków 1991, s. 9-23. 12 Tamże, s. 23. �Muzeum Etnograficzne w Krakowie - wierność tradycji 87 odrębnego działu etnograficznego i już w styczniu 1904 rokul3 otworzył w sali lewego skrzydła Sukiennic, tzw. Postrzygalni, nową ekspozycję, na którą złożyły się przedmioty pochodzące zarówno z jego liczącej około dwu tysięcy obiektów kolekcji, jak i z darów różnych towarzystw, rad powiatowych miast galicyjskich oraz wielu osób prywatnychl4. Pragnąc stworzyć muzeum, które "przechowałoby i pokazywało naszym potomkom świadectwa dawnego charakteru chłopa polskiego, jego dawnego sposobu życia, nawet wtenczas, gdy fala szarej, uniformującej cywilizacji przemysłowej Zachodniej Europy, już cały nasz kraj zaleje i pochłonie"l5, liczył Udziela nie tylko na połączenie różnych, rozproszonych dotąd zbiorów, ale też na szybkie ich powiększenie dzięki ofiarności społeczeństwa. Nie pomylił się, dary napływały z wszystkich stron, równie szybko jednak rozrastało się Muzeum Narodowe i potrzebowało nowych pomieszczeń na własne kolekcje. Wkrótce więc wystawa etnograficzna została częściowo przeniesiona na "półpiąterko do dwóch bardzo małych i źle oświetlonych salek"16, częściowo zaś spakowana i pomieszczona w składziku koło kaplicy w szkole im. Jana Długosza w Podgórzu oraz w podgórskim mieszkaniu Seweryna Udzieli, gdzie "w przedpokoju (...) mieścił się właściwy zrąb muzeum, biblioteka, pracownia fotograficzna etc. We wszystkich zaś kątach mieszkania, na szafach i piecach były filie tego muzeum"l? W tym stanie zbiory przetrwać miały kilka lat, do czasu, gdy - pod wpływem fermentu intelektualnego, wywołanego obchodami pięćsetnej rocznicy zwycięstwa pod Grunwaldem - powrócono w 1910 roku do idei utworzenia w Krakowie, ,jako w sercu i w dawnej stolicy Polski"l8 , odrębnego muzeum etnograficznego. W odezwie, wydanej 8 lipca tegoż roku przez Seweryna Udzielę i prof. Juliana Talko-Hryncewicza, wzywano do zapisywania się do powstającego Towarzystwa Muzeum Etnograficznego i do składania darów w pieniądzach i przedmiotach. Chodziło o to, by "ocalić od zagłady przeżytki przeszłości znikające bezpowrotnie"l9 i -jak dopowiadano w późniejszym sprawozdaniu - by "w przyszłości nie powiedziano, iż w naszym społeczeństwie nikt nie pomyślał wtedy, gdy to jeszcze było możliwe, o ratowaniu resztek kultury ludowej, zawierającej w sobie ślady prastarej kultury całego naro13 Oddział etnograficzny Muzeum Narodowego, "Czas", z 10.1.1904, nr 7, s. I; Oddział Etnograficzny Muzeum Narodowego (w Krakowie), "Tygodnik Ilustrowany", nr 10, 1904, s. 199. (Powtarzaną niekiedy błędną datę - styczeń 1905 r. - zasugerował sam S. Udziela w swoim artykule Muzeum Etnograficzne w Krakowie, "Lud", t. 10, 1905, s. 323). 14S. Udziela, Muzeum Etnograficzne w Krakowie, "Lud", t. 10, 1905, s. 323. 15L. Sawicki, Nowe muzeum etnograficzne na ziemiach polskich, "Lud", t. 16, 1910, s. 420. 16Tamże, s. 423. 17T. Seweryn, Seweryn Udziela jako twórca Muzeum Etnograficznego w Krakowie, Kraków 1938, s. 3. 18 Odezwa Towarzystwa Muzeum Etnograficznego w Krakowie z dn. 8 lipca 1910 r., Arch. MEK. 19Tamże. �88 Magdalena Dolińska du"20. Wezwanie poparł m.in. krakowski "Czas", pisząc: "To nie jest czczy sentymentalizm, muzeum etnograficzne będzie mieć dla naszego narodu doniosłe znaczenie jako środek walki o lepszą przyszłość. Będzie się przyczyniało do podnoszenia świadomości narodowej wśród ogółu naszego społeczeństwa, (...) do budowy naszej kultury narodowej w kierunku artystycznym"21; odpowiedzieli zaś na nie krakowscy uczeni i artyści. Kilka miesięcy później, 9 lutego 1911 roku, mając już zatwierdzony przez c.k. Namiestnictwo statut, zawiązało się Towarzystwo Muzeum Etnograficznego22. Prezesem został prof. Julian Talko-Hryncewicz, lekarz i antropolog, skarbnikiem prof. Franciszek Bujak, historyk, sekretarzem dr Franciszek Kiernik, anatom, a kustoszem muzeum Seweryn Udziela. Przyszłe Muzeum obejmować miało "wszystkie dzielnice dawnej Polski, a po części i ziemie ludów ościennych, które w jakikolwiek sposób przyczyniły się do wytworzenia kultury naszej"23, miało też w nim być miejsce także i dla "zbiorów etnograficznych egzotycznych, o ile by zostały ofiarowane przez polskich podróżników lub zbieraczy"24. Przejęte przez Towarzystwo zbiory Udzieli i innych ofiarodawców pomieszczono w wynajętym od 1 grudnia 1910 roku lokalu, złożonym "z dwóch pokoików i kuchenki w podwórzu"25 przy ulicy Studenckiej. Muzeum, będące własnością Towarzystwa i z jego składek utrzymywane (jego założyciele i niektórzy członkowie zobowiązali się wpłacać przez pierwsze trzy lata więcej niż wymagał statut26), zostało uroczyście otwarte 19 lutego 1911 roku. Wystawę, którą urządził Udziela przy pomocy dwóch zaprzyjaźnionych nauczycieli, mimo niekorzystnych warunków zwiedziło do końca roku, a więc w ciągu 113 zaledwie dni jej otwarcia, 1705 osób, nie tylko z Krakowa, co niewątpliwie dobrze świadczy o skuteczności podjętej przez Towarzystwo akcji propagandowej27. "Nieodpowiednio umieszczony, ciemny, szczupły i niewygodny"28 lokal na Studenckiej nie mógł pomieścić przyrastających szybko - dzięki ofiarodawcom - zbiorów, nie stwarzał też właściwych warunków na ich eksponowanie, niebawem więc rozpoczęto starania o nową, obszerniejszą siedzibę. Zna- 20 Sprawozdanie Wydziału Towarzystwa Muzeum Etnograficznego w Krakowie za rok 1911, Kraków 1912, s. 3. 21 F. Bujak, Polskie Muzeum Etnograficzne. Nowa instytucja kulturalna w Krakowie, "Czas", nr462 i464z 10 i 11 XI 1911. 22 Sprawozdanie Wydziału Towarzystwa ... za rok 1911, s. 4. 23 Odezwa Towarzystwa Muzeum Etnograficznego w Krakowie z 8 lipca 1910 r., Archiwum MEK. 24 Odezwa do Wydziału Krajowego, 1911 r., Archiwum MEK; F. Bujak, Polskie Muzeum Etnograficzne, op. cit. 25 S. Udziela, Muzeum Etnograficzne w Krakowie, "Ziemia", 1926, nr 13-14, s. 196. 26 Sprawozdanie Wydziału Towarzystwa ... za rok 1911, Kraków 1912, s. 10. 27 Tamże. 28 S. Udziela, Muzeum ..., "Ziemia", 1926, nr 13-14, s. 196. �Muzeum Etnograficzne w Krakowie - wierność tradycji 89 leziono ją na Wawelu, w budynku dawnego seminarium św. Michała, zajmowanym częściowo przez inne instytucje. W lutym 1914 roku Sejm galicyjski uchwalił przekazanie nowego lokalu Muzeum Etnograficznemu na okres dwudziestu lat, pod warunkiem jednak wyremontowania go w całości. Było to - zważywszy zły stan tej "wielkiej rudery"29 oraz nikłe dochody Towarzystwa, do 1919 roku utrzymującego się głównie ze składek i darów - wyzwanie bardzo trudne, podjęto je jednak, znajdując w nim szansę na dalszy rozwój muzeum. Już VI 1913 roku, nie czekając na oficjalną decyzję, rozpoczęto przenoszenie zbiorów i nieustające remonty, których nie zaniechano nawet podczas długich lat wojny światowej. Dzięki ogromnemu wysiłkowi, rok po roku, w miarę jak pozwalały na to skromne środki, oddawano "pokoik za pokoikiem"30, otwierając kolejne ekspozycje ze zbiorami ilustrującymi różne obszary kultury ludowej, nie tylko polskiej, ale również ludów ościennych, a nawet egzotycznych. Ostatnie sale urządzono i otwarto dla publiczności w latach 1920-21, a kilka lat później pisał Udziela z żalem: "mamy już 15 sal wystawowych przepełnionych, a przydałoby się chociażby drugie tyle"3l. Tymczasem nie tylko nie było możliwości dalszego rozmieszczania przybywających wciąż zbiorów, nie tylko brakowało miejsca na pracownie i czytelnię, a nawet na kancelarię Zarządu, ale także już urządzonym salom groziło zamknięcie, budynek bowiem popadał w ruinę, a jedynym środkiem zaradczym, jaki z braku pieniędzy stosowano, było podpieranie pękających stropów słupami32. Kilkakrotnie ponawiane próby przekazania Muzeum na własność miastu lub państwu nie powiodły się33. W dodatku Zarząd Zamku Królewskiego na Wawelu wypowiedział lokal i Towarzystwo Muzeum stanęło wobec konieczności znalezienia nowego do końca lipca 1931 roku, co z niedostatku odpowiednich funduszy zdawało się niemożliwe. Opiekę nad zbiorami zaoferował wówczas wojewoda śląski, w zamian jednakże za przeniesienie ich do Katowic34. Muzeum dla Krakowa niespodziewanie uratowała praczka S. Udziela, Muzeum Etnograficzne w Krakowie, ,,Ziemia" ..., s. 196. Tamże. 31 Tamże. 32 T. Seweryn, Sprawozdanie za rok 1937/38, rkps., Archiwum MEK; E. Pietraszek, Seweryn Udzielajako badacz kultury ... , s. 84. 33 Sprawozdanie z działalności Towarzystwa Muzeum Etnograficznego w Krakowie z 20 marca 1917 r., Archiwum MEK; G., Fr. G., Z Towarzystwa Muzeum Etnograficznego na Wawelu, "Nowa Reforma", z 25 V 1917, nr 240; S. Udziela, Muzeum Etnograficzne w Krakowie, "Ziemia" ..., s. 201; A.D., Echa krakowskie, ,,Kurjer Warszawski", z 14 IV 1936; E. Pietraszek, Muzeum Etnograficzne w Krakowie w pierwszym okresie istnienia ... , s. 76; 34 Muzeum Etnograficzne w Krakowie straciło dach nad głową, "I1ustrowany Kuryer Codzienny", z 13 VI 1930, nr 155; Wawelskie Muzeum Etnograficzne w niebezpieczeństwie, "Czas", z 12 VI 1930, nr 132; Na bruk. do piwnic. czy do Katowic?, "Naprzód", z 16 VI 1930, nr 132; Kraków wobec groźby utraty Muzeum Etnograficznego. "Głos Narodu", z 14 I 1931; Pomieszczenie Muzeum Etnograficznego nie jest zdecydowane, "I1ustrowany Kuryer Codzienny", z 22 I 1931, nr 22. 29 30 �90 Magdalena Dolińska Maciejowa, wpadając z pełną prania balią i częścią stropu z drugiego piętra do sali wystawowej ze strojami lubelskimi i opoczyńskimi. Gdy o przygodzie przerażonej kobiety, ścianach opryskanych brudnymi mydlinami i stropach podpartych nieheblowanymi słupami rozpisała się szeroko prasa35, informując jednocześnie o trudnościach Towarzystwa, władze Krakowa podjęły wreszcie energiczne kroki w celu przekazania Muzeum Etnograficznemu nowego lokalu na pierwszym piętrze sąsiedniego, tzw. poszpitalnego, gmachu na Wawelu36. Tym razem jednak to Zarząd Muzeum nie zdecydował się na podpisanie umowy, ponieważ warunkiem objęcia nowych pomieszczeń, i to tylko na pięć lat, było odrestaurowanie ich na własny koszt. W rezultacie Muzeum pozostało w dotychczas zajmowanym gmachu poseminaryjnym, coraz bardziej popadającym w ruinę. Zarysowywały się i pękały mury oraz sufity, osunęło się sklepienie piwnicy, grożąc zniszczeniem biblioteki. Ratowano się przed katastrofą podpieraniem walących się stropów słupami i zamykaniem kolejnych sal przed zwiedzającymi37• "Żałosny widok zmurszałych i rozsypujących się murów wywoływa śmiertelnie przygnębiające wrażenie, a depresję pogłębia olbrzymie stłoczenie cennych zbiorów, wypełniających nie tylko szatY i gabloty wystawowe, ale i szuflady, w których nikt ich nie może oglądać ..."38, pisano w ówczesnej prasie. Uwagę władz miały zwrócić nie tylko tego typu enuncjacje, ale również masowe i demonstracyjne ofiarowywanie do Muzeum darów w postaci dzieł sztuki ludowej i zabytków etnograficznych, a niekiedy nawet całych, bardzo cennych kolekcjP9. Było to tym ważniejsze, że gościnę krakowskiemu Muzeum Etnograficznemu oferowały już nie tylko Katowice, ale i Lwów, przeznaczający na ten cel specjalny gmach i środki na utrzymanie40• Przez całe lata nie starczało pieniędzy nie tylko na remonty, ale nawet - jak pisano w dorocznym sprawozdaniu - na "utrzymanie należytego porządku i czystości, odpowiednie ogrzanie w zimie, aby zbiory uchronić od uszkodzenia, wreszcie utrzymanie chociażby dwóch, trzech funkcjonariuszy, potrzeb- Jl Praczka w Muzeum etnograficznem, "Ilustrowany Kuryer Codzienny", z 22 V 1931, nr 140; W Muzeum Etnograficznem zawalił się sufit, "Głos Narodu", z 21 V 1931, nr 135; Jak praczka wpadła do Muzeum Etnograficznego?, "Nowy Dziennik", z 22 V 1931, nr 137; Praczka w Muzeum, "Naprzód", z 21 V 1931, nr 114. J6 T. Seweryn, Seweryn Udzielajako twórca Muzeum ..., s. 9. J7 T. Seweryn, Zbiorom krak. Muzeum Etnograficznego grozi zagłada, "Ilustrowany Kuryer Codzienny", z 19 IV 1934, nr 107; Krakowskie Muzeum Etnograficzne w. .. trumnach, "Głos Narodu", z 18 N 1934; Oryginalna demonstracja w obronie Muzeum Etnograficznego w Krakowie, ,,Ilustrowany Kuryer Codzienny", z 16 V 1934, nr 134; Wawel-kolebka Muzeum Etnograficznego ma stać sięjego grobem?, "Ilustrowany Kuryer Codzienny", z 10 VI 1936, nr 160. J8 Krakowskie Muzeum Etnograficzne w... trumnach, "Głos Narodu", z 18 IV 1934. J9 Oryginalna demonstracja ... ; Hojny zapis na rzecz Muzeum Etnograficznego w Krakowie, "Ilustrowany Kuryer Codzienny", z 9 V 1934, nr 127. 40 A.D., Echa krakowskie, "Kurjer Warszawski", z 14 IV 1936. �Muzeum Etnograficzne w Krakowie - wierność tradycji 91 nych do ciągle wzrastającej pracy w Muzeum"41. Dalej dodawano: "dzisiejszy kustosz nie tylko kieruje sprawami Muzeum, prowadzi kancelarię, jest preparatorem, ale musi najczęściej spełniać czynności służącego: przenosić szafy i gabloty, zamiatać i kurze ścierać. A w zimie, gdy nie ma czem palić i nie ma kto palić, marznie, chcąc chociażby najpilniejsze załatwić sprawy"42. Przez długie lata Udziela nie tylko sam załatwiał sprawy finansowe i administracyjne, ale też inwentaryzował i katalogował zbiory, prowadził bibliotekę i archiwum, oprowadzał zwiedzających, do pomocy mając na stałe jedynie dwóch emerytowanych nauczycieli43 i tylko przy urządzaniu wystaw angażując - też bezpłatnie - kilka innych osób, w tym własne dzieci. A przy tym do 1920 roku pracował również zawodowo, objeżdżając jako inspektor szkolny wsie i miasteczka województwa krakowskiego, co wprawdzie ułatwiało rozwijanie działalności kolekcjonerskiej, do której wciągał miejscowych nauczycieli i urzędników, a także młodzież szkolną, utrudniało jednak pracę muzealną i naukową. Dopiero od 1919 roku Muzeum zaczęło otrzymywać - oprócz subwencji od różnych instytucji, m.in. od Rady miasta Krakowa - stałe wsparcie finansowe od państwa, co pozwoliło na zakup sprzętu muzealnego i najpierw doraźne, potem już regularne miesięczne wynagrodzenia dla kustosza Muzeum oraz zarządcy i służącego, a z czasem nawet Uuż w latach 30.) na zatrudnienie na stałe paru osób44. Pomimo absorbujących go zajęć, związanych z prowadzeniem Muzeum i pracą zawodową, Udziela utrzymywał także liczne kontakty z innymi muzeami, wysyłał eksponaty na wystawy zagraniczne i krajowe, planował badania terenowe nad północnymi Krakowiakami oraz urządzenie skansenu w Lasku Wolskim koło Krakowa, pisał, publikował, doradzał. Ułożył wspólnie z profesorem Julianem Talko-Hryncewiczem program wykładów z antropologii i etnografii dla nauczycieli szkół podstawowych, a dla młodzieży napisał kwestionariusz zatytułowany Opis kapliczek, zapoczątkowując w ten sposób całą serię podobnych opracowań, drukowanych w miesięczniku dla młodzieży "Orli Lot". Akcja kolekcjonerska, prowadzona za pośrednictwem tego pisma, przyniosła Muzeum spore ilości nie tylko materiałów opisowych, rysunków i fotografii, ale także materialnych wytworów kultury ludowej45. Był to poważny sukces, nie tylko bowiem udało się znacznie powiększyć zbiory, ale także wpłynąć na ich kształt, co nie było łatwe przy ciągłym niedostatku środków finansowych. Ubolewał nad tym Udziela jeszcze w 1926 roku, pisząc, że "roz41 Sprawozdanie UYdzialu Towarzystwa Muzeum Etnograficznego w Krakowie za rok 1920, s. 4, Archiwum MEK. 42 Tamże. 4) Jak podaje Sprawozdanie UYdzialu Towarzystwa ... za rok 1911, s. 4 i 6, byli to Feliks Taroni i Antoni Warchałowski. 44 E. Pietraszek, Muzeum Etnograficzne w Krakowie w pierwszym okresie istnienia ..., s. 79. 4S J. Bujak, Muzealnictwo etnograficzne w Polsce ..., s. 76. �Magdalena Dolińska 92 wój Muzeum postępuje powoli i dorywczo, przypadkowo, bo zawisł tylko od darów różnych dobrodziei i przyjaciół Muzeum, stąd wielkie szczerby w zbiorach, które można zapełnić tylko przez systematyczne, celowe zapełnienie ich drogą kupna"46. Pod koniec życia, mimo ubywających sił i nękających go chorób, nadal cały swój czas poświęcał Seweryn Udziela Muzeum, które stanowiło sens jego życia i było niemalże jego domem. Swoim uporem sprawił, że mimo wszelkich przeciwności pozostało ono w tym samym miejscu na Wawelu, kiedy zaś przeniesienie z takim trudem rozmieszczonych zbiorów do innego, pobliskiego gmachu stało się realne, nie potrafił się już z tym pogodzić47. Zmarł we wrześniu 1937 roku, w wieku osiemdziesięciu lat. Jeszcze w tym samym roku uczczono jego zasługi nadaniem Muzeum Etnograficznemu jego imienia48. Jego następcą na stanowisku dyrektora został Tadeusz Seweryn, historyk sztuki i artysta malarz, od kilku już lat pracujący w muzeum jako kustosz49• Urodzony w 1894 roku w Żabnie, w rodzinie nauczyciela, w Krakowie chodził do gimnazjum, a następnie studiował na Akademii Sztuk Pięknych oraz na Wydziale Filozofii i Prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego. Obie uczelnie ukończył z wyróżnieniem, mimo przerwy spowodowanej czynnym udziałem w walkach o niepodległość. Podczas I wojny światowej walczył w I Brygadzie Legionów Piłsudskiego, a po ucieczce z austriackiego obozu jenieckiego ukrywał się w Janowie Lubelskim, gdzie pod zmienionym nazwiskiem pracował w gimnazjum jako nauczyciel łaciny i niemieckiego. Stamtąd dojeżdżał do Krakowa na studia, tam też zaczął zbierać materiały etnograficzne, a w 1918 roku założył muzeum regionalne. Po odzyskaniuprzez Polskę niepodległości przeniósł się do Chełma, gdzie w 1920 roku zorganizował z uczniów seminarium nauczycielskiego dwa szwadrony, by włączyć się z nimi do walki przeciwko najazdowi bolszewickiemu na terenie Lubelszczyzny i Podlasia. Następnych kilka lat spędził w Tomaszowie Mazowieckim, wykładając historię w seminarium nauczycielskim i prowadząc badania etnograficzne w okolicznych powiatach oraz na Kaszubach i na Huculszczyźnie. Znajdował jeszcze czas, by i tu urządzić muzeum regionalne, ajednocześnie pisać, malować i rysować. W 1929 roku przeniósł się do Krakowa, gdzie rozpoczął pracę jako nauczyciel rysunków w gimnazjum orazjako kustosz w Muzeum Etnograficznym, którego zbiory wzbogacał już od wielu lat. Poświęcając się z wielkim oddaniem pracy muzealnej, nie zaniedbywał swojej kariery naukowej (w 1929 roku uzyskał tytuł doktora filozofii na Uniwersytecie Jagiellońskim, a kilka lat później habilitował się na Uniwersytecie Poznańskim), artystycznej (wystawiał obrazy olejS. Udziela. Muzeum Etnograficzne w Krakowie. "Ziemia" ...• s. 200. T. Seweryn. Seweryn Udzielajako twórca ..., s. 9. 48 Tamże. 49 A. Jacher-Tyszkowa, Tadeusz Seweryn, etnograf, muzeolog, artysta, "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie", t. XIII. Kraków 1996. s. 9-30. 46 47 �Muzeum Etnograficzne w Krakowie - wierność tradycji 93 ne, akwarele, drzeworyty) oraz popularyzatorskiej (w zakresie etnografii, sztuki ludowej, muzealnictwa i krajoznawstwa). Objąwszy po śmierci Seweryna Udzieli stanowisko dyrektora Muzeum, pozostał na nim - z przerwą na konspirację podczas wojny - do emerytury w 1965 roku. Do końca życia wiele publikował, działał aktywnie w Polskiej Akademii Umiejętności i w Polskim Towarzystwie Ludoznawczym, uczestniczył w pracach nad Słownikiem Starożytności Słowiańskich, współredagował "Atlas Polskich Strojów Ludowych" oraz niektóre czasopisma etnograficzne, m.in. "Lud" i "Polską Sztukę Ludową", a także "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie". Zmarł w styczniu 1975 roku, w wieku osiemdziesięciu jeden lat50• Zaraz po objęciu stanowiska dyrektora Muzeum przeprowadził Tadeusz Seweryn niezbędny już remont sal wystawowych oraz korytarzy (wymieniono między innymi zniszczone stropy, zmurszałe podłogi i ramy okienne, uzupełniono tynki, pobielono ściany), zakupił dodatkowy sprzęt wystawowy i odnowił ekspozycję. Zorganizował też nowe pracownie - fotograficzną oraz renowacji obrazów51• Jesienią 1938 roku uzyskał dla Muzeum znakomicie położony w samym centrum miasta, między Dworcem Głównym i Teatrem Słowackiego, pałac Wołodkowiczów przy ulicy Lubicz i już w czerwcu następnego roku, po błyskawicznie przeprowadzonym remoncie i adaptacji budynku, otworzył na pierwszym piętrze wystawę wsi krakowskiej, na której znalazła się m.in. izba krakowska, olejarnia oraz piec garncarski52. Mimo ogromnego powodzenia wystawa trwała zaledwie trzy miesiące, gdyż zaraz po wybuchu wojny, we wrześniu 1939 roku, spakowano ją w skrzynie, podobnie jak resztę zbiorów na Wawelu53• Eksponaty z wystawy krakowskiej zaginęły, natomiast pozostałe zostały wiosną następnego roku przeniesione przez Niemców do nowego, pustego jeszcze gmachu Biblioteki Jagiellońskiej, gdzie specjalna komisja niemiecka dokonała selekcji, około 40% z nich przeznaczając dla muzeów w Berlinie, Wrocławiu i Wiedniu. Ostatecznie zbiorów nie wywieziono - zostały zdeponowane w siedzibie Polskiej Akademii Umiejętności przy ulicy Sławkowskiej, w dwóch salach ówczesnego Muzeum Archeologiczneg054, gdzie przez cały okres wojny opiekował się nimi kustosz Roman Reinfuss (w jego mieszkaniu znalazły już po wojnie schronienie biuro, biblioteka i archiwum Muzeum), podczas gdy Tadeusz Seweryn, który zaangażował się w działalność konspiracyjną (z ramienia Delegatury Rządu RP na Kraj pracował m.in. w Kierownictwie Walki Cywilnej, przekształconym następnie w Okręgowe Kierownictwo Oporu Społecznego, likwidował A. Jacher-Tyszkowa, Tadeusz Seweryn, etnograj,' muzeolog ..., s. 9-30. E. Pietraszek, Muzeum Etnograficzne w Krakowie w pierwszym okresie istnienia ..., s. 84. 52 Tamże, s. 85. 53 Tamże, s. 86. 54 A. Jacher-Tyszkowa, Tadeusz Seweryn, etnograf, muzeolog ..., s. 20. 50 51 �94 Magdalena Dolińska konfidentów, prowadził sabotaż gospodarczy oraz propagandę antyniemiecką), musiał się ukrywać 55. Po wojnie, 27 kwietnia 1945 roku, na ostatnim, nadzwyczajnym walnym zebraniu Towarzystwa Muzeum Etnograficznego w Krakowie, na które przybyło już tylko piętnaście osób, uchwalono przekazanie całości zbiorów, biblioteki i sprzętu muzealnego "na własność Państwa, z równoczesną prośbą o zatrzymanie dotychczasowej nazwy"56. W sierpniu tegoż roku zbiory zostały przejęte przez Urząd Wojewódzki w Krakowie i Muzeum Etnograficzne przestało być instytucją prywatną. Tadeusz Seweryn, aresztowany niedługo po wyzwoleniu i zwolniony po trzech miesiącach bez rozprawy sądowej (jedynie na podstawie złożonego oświadczenia, że po wypędzeniu Niemców nie zajmował się już żadną działalnością podziemną57), powrócił tymczasem na stanowisko dyrektora i natychmiast rozpoczął starania o nową siedzibę dla Muzeum, zwłaszcza że nie powiodła się próba powrotu na Wawel. Najpierw przeniósł zbiory do budynku koszar przy ulicy Warszawskiej, a dopiero kilka lat później - w 1948 roku - udało mu się uzyskać zabytkowy gmach ratusza przy placu Wolnica na Kazimierzu, pod warunkiem jednak znalezienia i wyremontowania lokali dla dotychczasowych użytkowników58. Ratusz przy kazimierskim rynku, pochodzący z XVI wieku i rozbudowany wiek później o piętro i attykę, popadł z czasem w ruinę i w początku XIX wieku miał zostać rozebrany. Ostatecznie przebudowano go na potrzeby szkoły, najpierw przemysłowo-handlowej, później powszechnej, utrzymywanej przez gminę żydowską, dodając obszerne, pseudo-renesansowe skrzydło. Wokresie II wojny światowej okupanci niemieccy umieścili w ratuszu Zarząd Miejski i policję, a po wyzwoleniu użytkowało go kolejno kilka instytucji59. Przystosowanie budynku do potrzeb muzealnych wymagało gruntownych prac rem ontowo-adaptacyjnych, które ciągnęły się z przerwami przez około dwadzieścia lat i zakończone zostały ostatecznie w 1968 roku. Zrekonstruowano w tym czasie naj starszą część, przywracając jej dawny wygląd, zmieniono i zmodernizowano instalacje, przesunięto ściany i stropy, przebudowano sale wystawowe, wymieniono dach60.Nie zaniedbywano przy tym, pomimo trudnych warunków i ogromu pracy, realizacji statutowych zadań Muzeum, chcąc pokazać, że prze- SS A. Jacher-Tyszkowa, Tadeusz Seweryn, etnograf muzeolog ..., s. 19-20; E. Pietraszek, Muzeum Etnograficzne w Krakowie w pierwszym okresie istnienia ..., s. 86. 56 E. Pietraszek, Muzeum Etnograficzne w Krakowie w pierwszym okresie istnienia ...• s. 86. S7 A. Jacher-Tyszkowa. Tadeusz Seweryn, etnograf muzeolog ..., s. 19; T. Dubowik, B. Łopuszański, Prof dr Tadeusz Seweryn (1894-1975), "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie". t. VI, 1976, s. 11. S8 E. Pietraszek, Muzeum Etnograficzne w Krakowie w pierwszym okresie istnienia ..., s. 86-87. S9 L. Ludwikowski, Muzeum Etnograficzne w Krakowie. Przewodnik, Kraków 1970, s. 9-10. 60 T. Seweryn, Metody ekspozycji i struktura ideologiczna Muzeum Etnograficznego, "Lud". t. 44, 1957, s. 412-414. �Muzeum Etnograficzne w Krakowie - wierność tradycji 95 trwało ono wojnę i nadal istnieje. Tadeusz Seweryn przygotował w niedługim czasie, wraz z zespołem pracowników, nową ekspozycję stałą, prezentującą polską kulturę ludową (jej pierwszą część otwarto już w 1951 roku), organizował wystawy objazdowe, pokazujące historię, kulturę i sztukę polskiej wsi, prowadził badania terenowe, ustalając straty, jakie poniosła kultura polska w okresie wojennym, inwentaryzował zbiory. Było to możliwe m.in. dzięki temu, że krakowskie Muzeum Etnograficzne, w przeciwieństwie do większości polskich muzeów (w tym warszawskiego etnograficznego, z którego ocalały jedynie dwa nadpalone eksponaty61), nie musiało odbudowywać swoich zasobów od nowa, utraciwszy w wyniku wojny tylko kilkaset obiektów62. W połowie 1965 roku, po odejściu Tadeusza Seweryna na emeryturę, stanowisko dyrektora Muzeum objął na ponad dwadzieścia lat Edward Waligóra, historyk sztuki. Zamknął on Muzeum dla publiczności na dwa lata, podczas których ukończył ostatecznie prace remontowo-adaptacyjne oraz opracował i przygotował wraz z zespołem pracowników nową koncepcj ę wystawy stałej, otwartej ponownie w styczniu 1969 roku63. Pod jego kierunkiem nadal rozwijano intensywną działalność oświatową i naukową, prowadzono badania terenowe, mające na celu uzupełnianie zbiorów i dokumentację zabytków kultury ludowej, przygotowywano liczne wystawy czasowe, prezentowane nie tylko w Polsce, ale i za granicą. W 1973 roku Muzeum było organizatorem Ogólnopolskich Targów Sztuki Ludowej, biorąc w nich jednocześnie udział dwiema wystawami - rzeźb Jana Staszaka i malowanych kaf1i64. Jednym z ważniejszych osiągnięć była niewątpliwie otwarta w 1982 roku i ciesząca się ogromnym powodzeniem wielka wystawa Matka Boska Częstochowska w sztuce ludu polskiego, za którą jej twórcy otrzymali nagrodę im. Brata Alberta65. W latach 70. udało się poszerzyć chwilowo wystawę stałą, uzyskano bowiem w użytkowanie budynek przy ulicy Sarego, dokąd przeniesiono najpierw (na krótko, choć pierwotnie z nadzieją ich eksponowania) zbiory egzotyczne, potem -już na stałe - magazyn ceramiki, a także pracownie konserwatorską i fotograficzną. W latach 90. Muzeum zmuszone było, ze względów finansowych, zrezygnować ostatecznie z tamtych pomieszczeń66 i wszystkie 1. Bujak, Muzealnictwo etnograficzne w Polsce ..., s. 62. Tamże, s. 80. 63 A. Ogorzałek, Kronika działalności Muzeum Etnograficznego w Krakowie za lata 1965-1967, "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie", t. III, Kraków 1968, s. 311. 64 B. Łopuszański, Kronika za rok 1973, "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie", t. IV, 1974, s. 320-322. 65 E. Pietraszek, K. Wolski, Działalność Muzeum Etnograficznego w Krakowie w latach 1977-1989, "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie", t. X, Kraków 1991, s. 171. Nagrodę otrzymali: mgr Aleksandra Jacher- Tyszkowa - pomysł i scenariusz; mgr Maciej Beiersdorf realizacja; mgr Edward Waligóra - dyrektor Muzeum. 66 M. Zachorowska, Kronika działalności Muzeum Etnograficznego w Krakowie im. Seweryna Udzieli za lata 1990-1995, ,,Rocmik Muzeum Etnograficmego w Krakowie", t. XIII, Kraków1996, s. 128. 61 62 �Magdalena Oolińska 96 zbiory oraz pracownie z powrotem znalazły się w głównym gmachu. Zachowano natomiast uzyskany w latach 80. zabytkowy budynek przy ulicy Krakowskiej, tzw. Esterkę, gdzie pomieszczono biura dyrekcji i administracji oraz bibliotekę, a z czasem przygotowano w piwnicach sale wystaw czasowych. * W ciągu dziewięćdziesięciu lat swego istnienia Muzeum Etnograficzne kilkakrotnie zmieniało siedzibę i dyrektorów, kilkakrotnie też tworzyło i przekształcało swoje ekspozycje stałe, zawsze jednak zachowując wierność podstawowej idei, która od początku przyświecała jego twórcy, pragnącemu "odtworzyć życie ludu takie, jakie ono jest w dniu powszednim i świątecznym, w chwili radości i w chwili smutku"67. Już na wystawie w Sukiennicach w 1904 roku, mając jedną tylko salę na pomieszczenie całości zbiorów, starał się Seweryn Udziela pokazać je tak, by dać w miarę możności "dokładne i wszechstronne wyobrażenie o twórczości ludu w różnych dzielnicach Polski, o jego ubiorze i otoczeniu codziennym i świątecznym, o jego zatrudnieniu"68. Obok siebie umieścił stroje kieleckie i lubelskie oraz kurpiowskie i łowickie, odcinając je modelem zakopiańskiej willi Stanisława Witkiewicza od rzeczy podhalańskich,,,tworzących osobną całość, wykwintną w szczegółach, lecz skromną w kolorze"69, na osobnej zaś ścianie prezentując litewskie tkaniny oraz ruskie stroje i naczynia. W gablotach znalazły się hafty białe oraz kolekcja pisanek, w dwóch zaś wielkich szafach rysunki i malunki przedstawiające ludowe hafty, stroje, sprzęty, naczynia. Najważniejszą część ekspozycji stanowiła izba krakowska, odcięta od reszty ścianą z okienkami, z odtworzonymi pomimo ograniczeń narzuconych przez konstrukcję sali muzealnej - najbardziej charakterystycznymi cechami wnętrza chaty z podkrakowskich Bronowic, jak okna, piec z okapem oraz "nieodzowna ściana z fryzem z obrazów świętych u góry"70, wypełniona malowanymi skrzyniami, ławami, stołami, kołyską. Uzupełnieniem były krakowskie stroje weselne oraz krakowskie i śląskie czepce, a także przedmioty związane z obrzędowością (palmy i kołatki wielkanocne, zabawki, szopka kukiełkowa z Wieliczki, wieńce dożynkowe, różdżki weselne), całość zaś zamykał model chałupy wiejskiej, wykonany pod kierunkiem Włodzimierza Tetmajera na wzór domu Błażeja Czepca, gospodarza z Bronowic Wielkich7'. 67 68 69 70 71 S. Udziela, Muzeum Etnograficzne w Krakowie, "Lud", t. 10, 1905, s. 326. Tamże, s. 324. Oddział etnograficzny Muzeum Narodowego, "Czas", z l O I 1904, nr 7, s. l. S. Udziela, Muzeum Etnograficzne w Krakowie, "Lud" ..., s. 324. Tamże, s. 324-325. �Fot. 1. Ekspozycja stała. Izba podhalai1ska. Fot. Marek Grabski. �Fot. 2. Ekspozycja stała. Izba krakowska. Fot. Marek Grabski. Fot. 3. Ekspozycja stała. Izba dolnośląska. Fot. Marek Grabski. �Fot. 4. Ekspozycja stała. Okjarnia. Fol. Marek Grabski. Fot. 5. Ekspozycja stała. Folusz. Fol. Marek (jrabski. �Fot. 6. Ekspozycja stała. Narzędzia do obróbki drewna, wyroby plecionkarskie i inne. Fot. Marek Grabski. �Muzeum Etnograficzne w Krakowie - wierność tradycji 97 Tymczasowa wystawa w oficynie kamienicy na Studenckiej zajmowała wszystkie trzy salki nowo otwartego muzeum, z konieczności będące zarazem magazynem z szeregiem wypełnionych całkowicie gablot i szuflad. Mieściły się tu obok siebie, bez żadnej naukowej metody i porządku, tak różne obiekty, jak hafty i stroje z różnych okolic Galicji, modele wiejskich chat, spichlerza, stodoły, młyna wodnego, warsztat tkacki, sprzęty domowe, naczynia ceramiczne, góralskie fajki, laski, czerpaki, zabawki, wielkanocne kołatki, pisanki, a także obrazy, fotografie i literatura odpustowa72 . A jednak i tutaj, pomimo ciasnoty miejsca, spróbował Udziela dać wyobrażenie krakowskiej izby wiejskiej, na którą przeznaczył pierwszy pokój, służący także za kancelarię73. Stał tam piękny model chaty krakowskiej, a obok malowany jaskrawo kredens, wypełniony barwnymi miskami, malowana skrzynia krakowska, wzdłuż zaś ścian ciągnęły się wąskie ozdobne półki, czyli listwy, ze wspartymi na nich obrazami74. Na Wawelu, gdzie do dyspozycji było kilkanaście pomieszczeń, starał się Udziela pokazać znacznie już większe i bogatsze zbiory możliwie najpełniej, grupując je z jednej strony tematycznie (sale poświęcone budownictwu, strojom, obrzędowości rodzinnej i dorocznej, gospodarowaniu, tkactwu, sprzętom domowym), z drugiej zaś regionalnie (sale z obiektami podhalańskimi i orawskimi oraz litewskimi, ruskimi i huculskimi), jako swego rodzaju tło dając na parterze, w największej sali, wystawę kolekcji egzotycznych, m.in. syberyjskiej Benedykta Dybowskiego, mongolskiej Juliana Talko-Hryncewicza, jawajskiej Mariana Raciborskiego oraz afrykańskiej Stefana Szo1c-Rogozińskieg075.Specjalne miejsce zachował dla izby krakowskiej, urządzonej tym razem na wzór chaty z Radziszowa, z bielonym wapnem piecem z nalepą, z oryginalnie malowanymi skrzyniami, ławami z oparciem, łóżkiem wysłanym wysoko pierzynami, kołyską, stołkami, półką na miski, kominkiem do palenia smolnych szczyp oświetlających wnętrze. Izbę zdobił szereg obrazów świętych pod powałą i ozdobne pająki ze słomy i papieru, zwieszone u pułapu76. W pałacu Wołodkowiczów przy ulicy Lubicz, gdzie miała się mieścić filia Muzeum, wystawa urządzona przez Tadeusza Seweryna w trzynastu salach 72 Polskie Muzeum Etnograficzne, "Czas", nr 82 (wydanie popołudniowe) z 20 II 1911; S. Warcholik, Towarzystwo etnograficzne w Krakowie, "Słowo polskie", Lwów, z 20 II 1911, nr 84. 73A. Kallas, Muzeum etnograficzne w Krakowie, "Kuryer Lwowski", Lwów, z 22 II 1911, nr 54. 74 M. Treter, Muzeum Etnograficzne w Krakowie, "Gazeta Wieczorna", Lwów, z 24 111911, nr 54. 75 S. Udziela, Muzeum Etnograficzne w Krakowie, "Ziemia" ..., s. 197. Po raz pierwszy ekspozycja ze zbiorami egzotycznymi została otwarta na krótko już w 1914 r., ponownie urządzona została w 1921 r. 76 S. Udziela, Muzeum Etnograficzne w Krakowie, "Ziemia" ..., s. 198; Muzeum etnograficzne na Wawelu. Z okazji otwarcia czterech nowych sal, "Czas", 29 i 3D III 1916, nr 161 i 163. �Magdalena Dolińska 98 pierwszego piętra poświęcona była w całości kulturze ludowej ziemi krakowskiej77. Zaprezentowano tu również wnętrza dwóch izb wiejskich z okolic Krakowa, bronowickiej i zalipiańskiej. Pierwsza charakteryzowała się niską powałą wspartą na tragarzach, dwoma maleńkimi okienkami w ścianie frontowej, potężnym piecem w kącie i szeregiem świętych obrazów na ścianie. Druga, ozdobiona malunkami przez kobiety z jednej z sąsiadujących z Zalipiem wsi, mieniła się "cudownąpstrokacizną kwiatów"78, pokrywających piec, powałę, ściany. W następnych pokazano hafty krakowskie, szopki i przebierańców z noworocznych grup kolędniczych, wnętrza warsztatów olejarskiego i garncarskiego, ule figuralne i rzeźby ludowych artystów, a także modele budownictwa wiejskiego. Nie zabrakło izby krakowskiej także i w powojennej siedzibie Muzeum, w której pierwszą część ekspozycji stałej otworzył Tadeusz Seweryn - pomimo trwających remontów - już w 1951 roku. Rozbudował tu nawet zamysł Udzieli, rekonstruując, oprócz krakowskiej, także izby podhalańską i dolnośląską oraz odtwarzając autentyczne wnętrza kilku wiejskich warsztatów rzemieślniczych79. Ta część wystawy przetrwała do dzisiaj w niezmienionym niemal kształcie, zachowano bowiem, z niewielkimi tylko modyfikacjami, wnętrza, jedynie ekspozycję skrzyń krakowskich na korytarzu zastępując w 1968 roku prezentacją typowych dla polskiej wsi układów osadniczych i budynków mieszkalnych. Znacznie większym zmianom podlegała reszta wystawy, mająca charakter systematycznego wykładu. Tadeusz Seweryn zrezygnował tu z przedstawiania regionalnej różnorodności na rzecz objaśniania wybranych zagadnień polskiej kultury ludowej, odszedł też całkowicie od dominującego przed wojną typu wystawy-magazynu. Przygotował ekspozycję starannie przemyślaną pod względem merytorycznym i plastycznym, pokazującą - w przekroju czasowym - jak człowiek zdobywał pożywienie, jak mieszkał ijak się odziewał, a także jaką tworzył z dostępnych sobie materiałów sztukę80. W 1968 roku tę część wystawy zmodernizowano, rezygnując z wyraźnych wcześniej odwołań do klasyków marksizmu i skupiając się na prezentacji różnych dziedzin kultury ludowej, nadal jednak z naciskiem na krzywdę i niedolę chłopską81. Otwierała ją na pierwszym piętrze galeria strojów ludowych, ciągnąca się wzdłuż całego korytarza w wielkiej, przeszklonej gablocie, dalej w salach pokazywano zajęcia stanowiące podstawę tradycyjnej gospodarki wiejskiej, począwszy od zbieractwa, łowiectwa i bartnictwa, poR. Reinfuss, Muzeum z tysiąca ijednej nocy, "Orli Lot", R. XX, 1939, nr l, s. 98-102. Tamże, s. 99. 19 T. Seweryn, Izby wiejskie i warsztaty przemysłu ludowego w Muzeum Etnograficznym w Krakowie, Kraków 1964. 80 T. Seweryn, Z. Szewczyk, M. Woleńska, Ludowa kultura materialna, Przewodnik po wystawie w Muzeum Etnograficznym w Krakowie, Kraków 1954. 81 L. Ludwikowski, Muzeum Etnograficzne w Krakowie. Przewodnik, Kraków 1970. 77 18 �Muzeum Etnograficzne w Krakowie - wierność tradycji 99 przez pasterstwo i hodowlę po rolnictwo, następnie tak ważne w życiu wsi rzemiosła, jak kowalstwo i tkactwo, wreszcie instrumenty ludowe i akcesoria związane z obrzędowością, przede wszystkim szopki, przebierańców i pisanki wielkanocne. Na drugim piętrze znalazło się miejsce dla szeroko rozumianej sztuki ludowej, tradycyjnej i współczesnej, do której prócz rzeźby i malarstwa zaliczono także ceramikę, wycinanki, ule figuralne i skrzynie wianne82• W tym kształcie wystawa przetrwała do roku 1985, kiedy to podjęto decyzję o jej kolejnej modernizacji i dostosowaniu do współczesnych wymogów, planując też wprowadzenie nowoczesnych środków i metod ekspozycyjnych. Z nowoczesności szybko zrezygnowano z powodu chronicznego dla polskich muzeów niedostatku pieniędzy i ostatecznie pozostawiono bez większych zmian parter oraz galerię strojów na pierwszym piętrze, zachowując też zasadniczy układ dalszego ciągu ekspozycji, z pominięciem jednak problemów społecznych wsi oraz ucisku chłopa przez pana. Tak odnowiona wystawa prezentuje zjawiska charakterystyczne dla polskiej kultury ludowej, poczynając od najbliższego człowiekowi i kształtowanego przezeń otoczenia, poprzez podstawowe sposoby zdobywania pożywienia i najpowszechniejsze rzemiosła, po przejawy zaspokajania wyższych potrzeb duchowych i estetycznych. Ekspozycja na parterze, gdzie przedstawione są zagadnienia związane z typową dla wsi polskiej zabudową, a także wnętrza wiejskich domów i warsztatów rzemieślniczych, nawiązuje z jednej strony do XIX-wiecznej koncepcji wystawiennictwa etnograficznego, charakteryzującego się dużą "teatralnością", z drugiej zaś do metod właściwych dla muzeów na wolnym powietrzu, czyli skansenów. Pokazuje - poprzez modele budynków mieszkalnych oraz wnętrza domów i warsztatów rzemieślniczych - świat zwykłych, przeciętnych ludzi i ich codzienne otoczenie, które sarni niegdyś tworzyli i w którym żyli i pracowali. Odwołując się przede wszystkim do odczuć i wrażliwości widza, wprowadza go w nastrój i atmosferę tego świata, który dawno już minął, tej zapomnianej dziś codzienności, która odeszła w przeszłość tak niepostrzeżenie, że ślady jej odnaleźć możemy już tylko na starych fotografiach i w muzeach. Ten dawny świat to malownicze, pokryte drobną siecią pól krajobrazy, w których wykształcone w ciągu stuleci układy osadnicze - wsie niwowe i łanów leśnych, okolnice, ulicówki i rzędówki, wsie folwarczne i olęderskie - wyraźne były jeszcze w XIX wieku. To także drewniane domy zrębowe o dachach wysokich i stromych, krytych przeważnie słomą, wspartych na ścianach z grubych, mniej lub bardziej obrobionych bierwion, które wiązano w węgłach na obłap lub jaskółczy ogon i niekiedy bielono wapnem, uszczelniwszy szpary gliną, mchem lub słomianymi warkoczami. Pokazująje plansze i fotogramy na ścianach korytarza parteru oraz niknący w jego głębi sze82 L. Ludwikowski, Muzeum Etnograficzne w Krakowie. Przewodnik ..., s. 15-43. �100 Magdalena Dolińska reg modeli, oddzielnie podświetlonych, ustawionych na podpartych wąskimi podestami, lekkich płaszczyznach nośnych. Modele, wykonane w skali 1:1O, są pomniejszonym obrazem budynków mieszkalnych, charakterystycznych w XIX wieku dla regionów Krakowskiego i Łowickiego oraz Kurpiów, Kaszub i Orawy (fot. 7). Większość z nich powstała w latach 1949-1950 w pracowni modelarskiej Muzeum83, a tylko jeden - drugi z kolei - pochodzi z roku 1904 i prezentowany był już na pierwszej wystawie Seweryna Udzieli w Sukiennicach. Zrobiony został pod kierunkiem Włodzimierza Tetmajera na wzór chałupy z podkrakowskich Bronowic Wielkich, należącej do Błażeja Czepca84, jednego z bohaterów najsławniejszego w kulturze polskiej wesela. Dość wiernie oddane są tu charakterystyczne cechy i proporcje budynkuniskie zrębowe ściany pod wysokim czterospadowym dachem, krytym słomą i wspartym dodatkowo na słupach nośnych, a także zdobienie ścian wokół okien i drzwi niebieskimi wzorami roślinnymi. Znacznie skromniejsza jest stojąca przy samym wejściu chałupa z Kaszub, o surowych zrębowych ścianach (choć w XIX wieku przeważało tam raczej budownictwo ryglowe, z użyciem trzciny wymieszanej z gliną), z przysionkiem, czyli podcieniem szczytowym, wspartym na czterech słupach oraz z wysokim dachem trój spadowym, krytym zazwyczaj trzciną lub wrzosem. Trzeci model to wydłużona łowicka chata z przechodnią sienią w osi środkowej, o ścianach zdobionych dekoracją malarską w postaci linii falistych i ornamentów roślinnych, z oknami jedynie od frontu, pokazana z fragmentem przylegających do jej szczytowych ścian budynków gospodarczych o konstrukcji sumikowo-łątkowej, skupionych wokół niewielkiego, zamkniętego dziedzińca i połączonych wspólnym czterospadowym, krytym słomą dachem. Dalej wyłania się szerokofrontowa chałupa kurpiowska, wzniesiona z dopasowanych do siebie belek, tzw. kantówek, łączonych dodatkowo drewnianymi spinaczami (tyblami) i osłoniętych w węgłach pionowymi deskami. Gładkich ścian nie bielono, natomiast zdobiono geometrycznymi malunkami okiennice i obramienia okienne, a na dwuspadowym, krytym słomą dachu umieszczano w szczycie budynku tzw. śparogi, czyli sterczyny w formie główek zwierzęcych, wiernie tu odtworzone w odpowiedniej skali. Ostatni z modeli to spotykany wyłącznie na niewielkim obszarze polskiej Orawy, u stóp Babiej Góry, zrębowy dom z wyżką, czyli komorą konstrukcji slegowej, pełniącą rolę spichlerza, umieszczaną w półpiętrze nad izbą białą i dostępną z zewnątrz z galeryjki, wspartej na wysuniętych końcach belek stropowych, tzw. rysiach. Dla pokazania tej specyficznej konstrukcji odsłonięto tu jedną połać dwuspadowego, krytego gontem dachu. 83 Wykonywali je lub kierowali pracami ówcześni pracownicy Muzeum, mgr Zdzisław Szewczyk i prof. Roman Reinfuss. 84 L. Ludwikowski, Muzeum Etnograficzne w Krakowie. Przewodnik ..., s. 16; S. Udziela, Muzeum Etnograficzne w Krakowie, "Lud" ..., s. 324. �Muzeum Etnograficzne w Krakowie - wierność tradycji 101 Modele, które prezentują charakterystyczne cechy budownictwa drewnianego polskiej wsi, obejrzeć można z każdej strony, można też przez okienko zajrzeć do ich środka. A tuż obok, po obu stronach korytarza, zapraszają do wejścia szeroko otwarte drzwi do izb krakowskiej, podhalańskiej i dolnośląskiej, z których każda jest próbą unaocznienia, jak mieszkano w różnych regionach, zanim jeszcze uprzemysłowienie, nowoczesność i miejskie mody wszystkiego nie upodobniły. O ile w skansenie możliwe jest pokazanie całych budynków wraz z wyposażeniem, w naturalnym otoczeniu (nawet całej wsi i układu pól), w muzeum takim jak to, dysponującymjedynie salami w miejskim gmachu, sięgać trzeba po inne środki. Seweryn Udziela wprowadzał do muzealnych sal Fot. 7. Ekspozycja stała. Parter. modele i autentyczne elementy Fot. Marek Grabski. wyposażenia włościańskiej chaty, jego następca, Tadeusz Seweryn, pokusił się o coś znacznie więcej - całe sale zamienił na wnętrza wiejskich chałup i warsztatów. Sprowadził z terenu nie tylko pełne wyposażenie autentycznych warsztatów, ale i belki z obudowy ścian i powały, a przy ich montażu odwołał się do wiedzy i umiejętności wiejskich majstrów. Podobnie też budowę izb powierzył wiejskim rzemieślnikom, w podhalańskiej pozwalając im nawet rozmieścić sprzęty85. Autentyzmu dodaje użycie tych samych, co w rzeczywistości materiałów - w izbie podhalańskiej ściany zbudowane są z grubych bali sprowadzonych z gór, a piec z kamiennych otoczaków wydobytych z łożyska rzeki Raby, w dolnośląskiej prawdziwa smoła, nie farba, pokrywa tragarze i deski powały, w krakowskiej barwna polichromia wykonana jest tą samą techniką, co w podobnie zdobionych wiejskich chatach86• 85 86 T. Seweryn, Metody ekspozycji i struktura ideologiczna Muzeum ..., s. 423. Tamże, s. 419-423. �Magdalena Dolińska 102 Tylko jednak w skansenie jest miejsce na pełne pokazanie wielkiej różnorodności kultury ludowej, która - choć jawi się nam dziś jako statyczna, niezmienna, odwieczna - zmieniała się przecież stale, wraz z tworzącymi ją ludźmi i warunkami ich życia. Tylko tam można pokazać - choć też nie w pełni - rozmaitość stosowanych konstrukcji i materiałów oraz rozplanowania i wyposażenia wnętrz. I tylko tam można ożywić ekspozycję, zatrudniając w warsztatach rzemieślników, sprzedających swoje wykonane na miejscu, przy pomocy tradycyjnych technik i materiałów, wyroby. W zwykłym muzeum jest to po prostu niemożliwe - ograniczona przestrzeń narzuca konieczność wyboru oraz skrótów i uproszczeń. Niewielkie warsztaty, jak folusz, olejarnia, czy kuźnia, można więc było odtworzyć w miarę wiernie, domyślności widza pozostawiając jedynie ich wygląd zewnętrzny. Ukazują one konkretne zjawisko w wybranym momencie, bez wgłębiania się w różnorodność stosowanych rozwiązań i zachodzących w czasie przemian. Natomiast dwuizbową chatę - w XIX wieku już najczęstszą - można było pokazać albo odtwarzając jedną z dwu izb, codzienną lub odświętną, albo w jednym pomieszczeniu łącząc je obie. Można też było albo zrekonstruować jakieś autentyczne wnętrze z wybranego okresu, albo w jednym pomieszczeniu nagromadzić przedmioty, które mogły się wprawdzie znajdować w chłopskiej chacie, niekoniecznie jednak w każdej, niekoniecznie w tym samym czasie i niekoniecznie w takim samym porządku. Zastosowane rozwiązanie widoczne jest zwłaszcza w izbie dolnośląskiej, gdzie w nieczęstym już w XIX wieku wnętrzu zrębowej chaty pokazano obok siebie przedmioty pojawiające się w różnym zestawie - w tamtejszych domach wiejskich w okresie od XVII do końca XIX wieku. Do izby krakowskiej (fot. 2), ukazującej wnętrze mieszkalne z połowy XX wieku z Powiśla Dąbrowskiego, gdzie w kilku wsiach kobiety do dziś jeszcze zdobią malowanymi kwiatami ściany, powałę, piece i domowe sprzęty, wchodzi sięjakby z komory. Właściwe wejście, prowadzące z sieni, znajdowałoby się w rzeczywistości na lewo od obecnego, za rozłożystym piecem, który powinien łączyć dwa pomieszczenia: izbę białą i kuchnię. W pierwszej, odświętnej i reprezentacyjnej, służącej gospodarzom za sypialnię oraz za miejsce przyjmowania ważniejszych gości, znajdowała się część grzewcza pieca, bez paleniska. W drugiej, w której toczyło się życie codzienne, znajdował się piec chlebowy i kuchenny, tu już z żelazną płytą (coraz powszechniejszą od końca XIX wieku) oraz z kapą wychwytującą dym do komina. Obszerny zapiecek z tyłu (obok drzwi do komory) dawał w okresie chłodów schronienie starcom i dzieciom, podczas gdy w zagrodzonym płotkiem małym podpiecku z przodu trzymano kwoki lub króliki87• Na płycie kuchennej stoją gliniane i żelazne naczynia, obok zaś pieca przydatne w gospodarstwie urządzenia, częściowo 87 T. Seweryn, Izby wiejskie i warsztaty przemysłu ludowego ..., s. 5. �Muzeum Etnograficzne w Krakowie - wierność tradycji 103 wykonane domowym przemysłem, częściowo zakupione u wiejskich rzemieślników lub wędrownych handlarzy. Kredens przy drzwiach do sieni i półkę przy wejściu do komory wypełniają gliniane misy i talerze, bardziej ozdobne niż użytkowe. Na wprost wejścia, pod przeciwległą do pieca ścianą, należącą już raczej do izby białej, stoją dwa drewniane łóżka z piętrzącymi się, ozdobnie haftowanymi poduchami - oznaką zamożności domu. Obok stoi kołyska na biegunach, a między łóżkami dosunięty do ściany niewielki stół - mebel bardzo cenny, rzadko używany, służący przede wszystkim za domowy ołtarzyk, ze świętymi obrazkami i figurkami stojącymi na białym obrusie. Powyżej wiszą rzędem obrazy z wizerunkami Matki Boskiej i Świętych Patronów, opiekujących się domem i jego mieszkańcami, niegdyś przyozdabiane bibułkowymi kwiatami. Krzesła, z reguły proste zydle, nie były sprzętem nazbyt częstym - ważniejsze były ławy, z oparciami lub bez, używane do siedzenia i do spania, a także zamiast stołu. Wyposażenie obu izb było podobne i tylko wielka czystość i stojące pod ścianami malowane skrzynie, w których przechowywano odświętną odzież, świadczą, że jest to raczej izba biała, a nie kuchnia, gdzie nawet po wprowadzeniu kominów, które uwolniły ją od dymu osadzającego się czarną sadzą na ścianach i powale, taki porządek był na co dzień nie do utrzymania. Meble, malowane w barwne ornamenty kwiatowe, pochodzą ze Skawiny oraz z Żabna na Powiślu Dąbrowskim. Natomiast ściany, powałę, obramienia okien i piec ozdobiła różnorodnymi motywami kwiatowymi, tak jak wnętrze własnego domu, ludowa malarka ze wsi Kłyż z tych samych okolic, pokazana podczas tej pracy na fotografii między oknami88. Izba podhalańska (fot. l), przedstawiająca wnętrze znacznie wcześniejsze, bo z końca XIX wieku, została w podobny sposób zrekonstruowana przez cieśli góralskich z Ochotnicy Dolnej89. Także i tutaj pokazano jedno tylko pomieszczenie, chociaż w rzeczywistości w XIX wieku większość domów góralskich posiadała już nie tylko dwie rozdzielone sienią izby, czarną i białą, ale także komorę. Tu także wchodzi się jakby od strony tej ostatniej, mając po lewej stronie lśniący bielą piec, za nim drzwi prowadzące do sieni, a naprzeciwko dwa niewielkie okna oświetlające izbę, nigdy nie otwierane. Ściany zbudowane są - jak w prawdziwie góralskim domu - z szerokich płazów jodłowych, ściemniałych pod wpływem czasu, powałę zaś tworzą ułożone w jodełkę deski, wsparte na pięciu tragarzach, pod którymi biegnie, prostopadle do nich, a równolegle do ściany szczytowej budynku, potężny, szeroki bal, czyli tzw. sosrąb. Na sosrębie, oprócz tradycyjnych motywów geometrycznych, wyrzezane są również litery IHS, data budowy domu oraz imię i nazwisko fundatora. W kącie koło drzwi stoi wielki piec z obszernym za88 T. Seweryn, Metody ekspozycji i struktura ideologiczna Muzeum ..., s. 419; T. Seweryn, Izby wiejskie i warsztaty przemysłu ludowego ..., s. 6. 89 T. Seweryn, Metody ekspozycji istruktura ideologiczna Muzeum ..., s. 423. �104 Magdalena Dolińska pieckiem, zbudowany z otoczaków, wylepiony gliną i pobielony wapnem, służący do pieczenia chleba i do gotowania, a także do ogrzewania izby - tylko czarnej, bowiem biała, oddzielona od niej sienią, była z reguły nie ogrzewana. Jest to już piec z kominem, choć jeszcze w początku ubiegłego wieku Gzęste były na Podhalu piece kurne, z których dym rozchodził się po izbie, powoli wydostając się na strych przez otwór w powale, a po drodze czerniąc ściany sadzą. Wzdłuż jego wolnych boków umocowano u góry dwa drążki do suszenia mokrej odzieży - na jednym wiszą góralskie cyfrowane portki z grubego sukna oraz karple, niezbędne do chodzenia po głębokim śniegu. Wiązka podobnych karpli wisi obok na ścianie, nad niewielką, malowaną skrzynią na przyodziewek. Belkowane obramienia okien i odrzwia oraz większość mebli i sprzętów (półkę, łyżnik, zydle, kołyskę, archaiczną skrzynię sarkofagową) pokrywają gęsto wyrzynane nożem lub dłutkiem ornamenty 6-ramienne gwiazdy wpisane w koło, parzenice, leluje, ząbce, jodełki, recice - w których dopatrzyć się można romańskich, gotyckich i renesansowych reminiscencji90• Natomiast drzwi zdobione są deseczkami, w górnej części ułożonymi w słoneczko, w dolnej w jodełkę lub w szereg gontów. Pod przeciwległą do pieca i do wejścia z sieni ścianą stoi łóżko, nakryte ubogą, szarą pościelą z samodziałowego, tkanego w czerwone pasy płótna, obok otoczony zydlami masywny stół, przy którym gospodarz przyjmował ważniejszych gości. Powyżej, wzdłuż całej ściany, listwa z galeryjką wspat:tych na niej obrazów malowanych na szkle, z wizerunkami Matki Boskiej i patronujących domowi Świętych, do których opieki i pomocy odwoływano się w potrzebie; pod nią druga, z rzędem zawieszonych na kołkach smukłych i barwnych glinianych dzbanuszków. Wystroju dopełniają naczynia kuchenne i drobne sprzęty gospodarskie oraz ławy pod ścianami i niski, koślawy stolik, przy którym, przysiadłszy na samorodnych małych taboretach, spożywano skromne posiłki ze wspólnej misy. Po drugiej stronie korytarza zrekonstruowano tradycyjne wnętrze domu wiejskiego z górskich i podgórskich okolic Dolnego Śląska (fot. 3), a więc regionu całkowicie odmiennego, od wieków stanowiącego obszar pogranicza etniczno-religijnego, z dominacją ludności i kultury niemieckiej. Pokazywane tu zbiory pochodzą ze Szklarskiej Poręby i zgromadzone zostały w okresie międzywojennym przez nieznanego bliżej zbieracza o nazwisku Fischer, a po wojnie sprowadzone do Krakowa przez Tadeusza Seweryna, po nieudanej próbie utworzenia na miejscu muzeum skansenowskiego91• Również w tym T. Seweryn, Izby wiejskie i warsztaty przemysłu ludowego ..., s. II. A. Jacher- Tyszkowa, Zbiory Muzeum Etnograficznego w Krakowie, "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie", t. II, 1967, s. 234; T. Seweryn, Metody ekspozycji i struktura ideologiczna Muzeum ... , s. 398-400,423; T. Seweryn, Izby wiejskie i warsztaty przemysłu ludowego ..., s. 13-17. 90 91 �Muzeum Etnograficzne w Krakowie - wierność tradycji 105 wnętrzu, wzorowanym na domu góralskim ze Szklarskiej Poręby, połączono dla celów ekspozycyjnych kuchnię i izbę świąteczną oraz sień, chociaż w XIX wieku pomieszczenia te były już zazwyczaj oddzielone od siebie. Ograniczyło to, ze względu na brak ścian, możliwość ustawienia mebli, stąd kuchnię i izbę łączy na wystawie stojący pośrodku stół otoczony ozdobnymi zydlami, z wiszącą nad nim dekoracyjną lampą, podczas gdy stół taki stał w rzeczywistości (tak w izbie, jak i w kuchni) w narożniku lub między oknami, przy ławie z oparciem. Podobnie szafa, stojąca obok drzwi do alkierza, a więc jakby w sieni, powinna znajdować się w izbie. Współistnieją tu obok siebie starsze elementy ludowe oraz nowsze mieszczańskie, które przenikały na tamtejszą wieś stosunkowo wcześnie, bo już od początku XVIII wieku. Stąd zapuszczone czarną mazią deski powały i wspierające je grube tragarze, belkowane odrzwia i drzwi nabite kołkami oraz kamienny próg u wejścia do alkierza, a jednocześnie tynkowane ściany, podłoga z desek w izbie i posadzka w kuchni. Dominujący w kuchni olbrzymi piec zbudowany jest już z kafli, ale wciąż jeszcze z tradycyjnym obszernym zapieckiem i otaczającymi go ławami do siedzenia. Na płycie kuchennej stoją żeliwne i mosiężne garnki, obok na przypiecku otwarte worki z mąką i kaszą, za nim drobne sprzęty kuchenne; na ścianie wisi solniczka, niewielka szafka z półką, na której stoi m.in. staroświecki młynek, obok w kredensie wystawione są ozdobne talerze i kufle. W izbie, będącej zarówno sypialnią, jak i pokojem odświętnym, reprezentacyjnym, oprócz spotykanych powszechnie na wsi sprzętów, jak skrzynia, zydle, ława, kołyska, znajdują się również typowo mieszczańskie szafy ubraniowe, szafka wisząca i narożna, zegar wiszący, wreszcie efektowne łoże z baldachimem. Meble te, wzorowane formą i zdobnictwem na mieszczańskich i dworskich z XVII i XVIII wieku, dekorowano malaturą naśladującą intarsję i fornir, o wzorach geometrycznych i z polami zdobniczymi wypełnionymi kompozycjami kwiatowymi, pejzażami z elementami architektury, postaciami zwierząt i ludzi. Podobnie malowane są skrzynie i kołyska, natomiast zydle mają tu zaplecki bądź rzeźbione, bądź zdobione malowidłami portretowymi. Stojące w kredensie fajansowe, kamionkowe i szklane naczynia (talerze, misy, kufle, kieliszki) mają charakter bardziej dekoracyjny niż użytkowy i świadczyć miały o zamożności domu. Pochodzą one przeważnie z dolnośląskich wytwórni kamionka z Bolesławca, fajans z Proszkowa i Glinicy, szkło ze Szklarskiej Poręby. Zjawiskiem typowym były na Dolnym Śląsku obrazy na szkle o tematyce przeważnie religijnej, ale także (częściej niż gdzie indziej) świeckiej, wieszane w reprezentacyjnym narożniku lub między oknami, zawsze nad stołem i ławami. Wykonywano je w rzemieślniczo-artystycznych warsztatach w Górach Izerskich i Karkonoszach, a zwłaszcza w okolicach Jeleniej Góry, Wałbrzycha i Kłodzka. Jest to jedyna izba, którą ożywiono postacią kobiety w regionalnym stroju okolic Jeleniej Góry - może dlatego, że strojów dolnośląskich nie ma w galerii na pierwszym piętrze. �106 Magdalena Dolińska W przeciwieństwie do bogatej izby dolnośląskiej, w podhalańskiej, a w znacznej mierze i w krakowskiej, widać typową dla dawnej wsi dążność do samowystarczalności, jeśli już nie w obrębie własnego gospodarstwa, to przynajmniej wsi. Niemniej jednak zawsze istniało spore zapotrzebowanie na niektóre wyroby, zbyt trudne lub pracochłonne do wykonania we własnym zakresie. Ich produkcją zajmowali się wyspecjalizowani rzemieślnicy wiejscy lub małomiasteczkowi kowale, garncarze, olejarze, folusznicy, młynarze - cieszący się na ogół znacznym poważaniem w swoim środowisku. W ciągu ostatniego wieku ich warsztaty, nie mogąc sprostać konkurencji tańszych wyrobów fabrycznych, w większości zniknęły - zachowały się jedynie te, które przeniesiono do skansenów, lub te, które dostosowały się do współczesności, modernizując wyposażenie i przestawiając się na inną produkcję, np. pamiątkarską. Stąd unikatowa wartość prezentowanych w krakowskim Muzeum Etnograficznym warsztatów - folusza i olejami - przeniesionych wprost z terenu i wiernie tu odtworzonych. Tylko piec garncarski jest modelem - naturalnej wielkości - wykonanym specjalnie dla celów wystawowych, zgodnie jednak z koncepcją Tadeusza Seweryna przez prawdziwych małomiasteczkowych garncarzy92. Umieszczono go w niewielkim pomieszczeniu na końcu korytarza, w dawnym więzieniu "na dnie" wieży ratuszowej93, i podświetlono czerwonym światłem, imitującym żar ognia, w którym - w temperaturze dochodzącej do 800 stopni Celsjusza-wypalano wypełniające go szczelnie naczynia z surowej gliny. Podobne garnki czekają obok na stole, a już gotowe tworzą barwną galerię przed warsztatem, prezentując wielką różnorodność form i zdobień ceramiki z ośrodków garncarskich z całej Polski. Pokazano tu również dwa przykłady koła garncarskiego - narzędzia niezbędnego w pracy garncarza, który przy jego pomocy jednym delikatnym dotknięciem wyczarowuje wszelakiego rodzaju i kształtu naczynia - garnki, dzbanki, wazony, misy i talerze. Nieco dalej wąski korytarzyk prowadzi do olejami (fot. 4), autentycznego warsztatu, przeniesionego z Ochotnicy Dolnej i zrekonstruowanego na miejscu przez wspomnianych już cieśli z tejże miejscowości. Z rozdrobnionych i prażonych nasion, przede wszystkim lnu, wyciskano tu olej, używany do celów technicznych i leczniczych, a także zamiast tłuszczów zwierzęcych podczas rygorystycznie niegdyś przestrzeganych postów. Była to produkcja sezonowa, związana głównie z okresami adwentu i wielkiego postu94. W głębi niewielkiego, mrocznego pomieszczenia znajduje się archaiczna prasa klinowa, zbudowana z potężnych kłód jodłowych, tuż zaś przy wejściu cztery stępy nożne, na których mogło pracować jednocześnie kilku ludzi. Wprawiali oni w ruch - przez rytmiczne nadeptywanie ich końców - okute grubą bla- 92 93 94 T. Seweryn, Izby wiejskie i warsztaty przemysłu ludowego ..., s. 3 ł. Tamże, s. 3 I. J. Górak, Prasy do wyciskania oleju, w: Z zagadnień kultury ludowej, Lublin 1981, s. 12. �Muzeum Etnograficzne w Krakowie - wierność tradycji 107 chą bukowe stępory, te zaś, opadając raz po raz w zagłębienia stęp, tłukły na miazgę oczyszczone z łusek siemię lnu. Uzyskaną w ten sposób mączkę mieszano w płytkim korycie z gorącą wodą, ugniatano i w odmierzonych porcjach prażono w kociołku. Odparowany z wody i jeszcze gorący miąższ zawijano w dwa pełniące rolę filtra płaty, jeden utkany z owczej wełny, drugi z krowiego lub koziego włosia. Zawiniątko umieszczano następnie w zagłębieniu lisicy, czyli poziomej belki, osadzonej trwale między dwiema pionowymi kłodami prasy, i przykrywano drewnianym czopem, na który nasuwano drugą belkę, tkwiącą luźno w otworach wyciętych w pionowych kłodach. Siłę nacisku zwiększano za pomocą bukowych klinów, wbijanych z obu stron masywnymi, poruszanymi wahadłowo przez olejarza taranami95, z których jeden umocowany jest tu na zwieszonym od powały żelaznym łańcuchu, drugi przymocowany na mieczowanym ramieniu do obrotowego słupa. Wyciśnięty z miąższu olej wyciekał do podstawionego naczynia przez otwory w dnie zagłębienia - uzyskiwano w ten sposób około póhora litra cieczy z l kg nasIOn. Kolejnym warsztatem zrekonstruowanym na parterze jest folusz (fot. 5), przeniesiony z Jaworek koło Szczawnicy. Urządzenia takie, w których folowano, czyli spilśniano tkaninę wełnianą na sukno, stosowano w niektórych rejonach Polski, zwłaszcza w Karpatach, jeszcze do połowy XX wieku. Tu także odtworzono jedynie ciasne, półmroczne wnętrze z wielką stępą, wspartymi o nią czterema ciężkimi młotami i wałem, poruszanym przez - pozostawione już domyślności zwiedzającego - koło wodne na zewnątrz. Obracając się, wał zahaczał sterczącymi z niego ramionami o kliny (rączki) wystające z młotów, które podnosiły się rytmicznie i opadały w zagłębienie stępy, na tkaninę zanurzoną w gorącej wodzie. Gorącą wodę doprowadzano z miedzianego kotła, stojącego na niskim piecu z płaskich kamieni piaskowca (w kącie na wprost wejścia), przy pomocy rynienki, w podobny sposób odprowadzając zabrudzoną ze stępy. Tkanina poddawana była zabiegowi folowania przez osiem do dziesięciu godzin - niekiedy dwukrotnie, gdy chciano uzyskać sukno grubsze i sztywniejsze - a następnie czyszczona i suszona na słońcu96. Dalszy ciąg wystawy stałej to ciągnąca się wzdłuż całego korytarza pierwszego piętra, w wielkiej przeszklonej gablocie, galeria stroju ludowego z wszystkich niemal (poza północnymi) regionów współczesnej Polski, z okresu największego rozkwitu kultury ludowej, a więc z końca XIX i początku XX wieku. Strój odświętny - barwny, efektowny i na ogół bardzo kosztowny, przechowywany troskliwie przez całe życie i często przekazywany z pokolenia na pokolenie był niegdyś oznaką nie tylko zamożności swych właścicieli, ale też ich stanowej i regionalnej przynależności. Dziś niemal już zanikł, w niektórych tylko regio- a 95 96 T. Seweryn, Izby wiejskie i warsztaty przemysiu ludowego T. Seweryn, Izby wiejskie i warsztaty przemysiu ludowego , s. 22-27. , s. 17-21. �Magdalena Dolińska 108 nach przywdziewany jeszcze podczas ważniejszych uroczystości. Jedna z największych i najcenniejszych w Polsce kolekcji, prezentowana tu w układzie regionalnym, przypomina barwność i urodę strojów góralskich, lubelskich, kurpiowskich, opoczyńskich, łowickich, szamotuiskich i innych, przede wszystkim jednak krakowskich, pokazanych w kilku odmianach. W zajmujących niemal całe pierwsze piętro salach wystawowych jedynym nawiązaniem do ekspozycji na parterze jest rekonstrukcja wnętrza małej, wiejskiej kuźni. Nie można do niej wejść, można jedynie przystanąć na progu i przyjrzeć się urządzeniom i narzędziom kowalskim, widocznym w przyćmionym świetle, które dochodzi zza niewielkiego okienka. Jest tu palenisko z miechem, stół z imadłem, stolik z narzędziami do podkuwania koni, ciężki drewniany kloc z kowadłem oraz półki i żerdzie wypełnione licznymi narzędziarni, z których pomocą zręczny kowal umiał wyczarować z nieforemnych kawałków twardego żelaza najróżniejsze przedmioty, często zadziwiające lekkością i wyrafinowaniem ksztahów - zawiasy, okucia, zamki i wykładki do zamków, pierścienie spinające dyszel, kraty, wrzeciądze i inne. Niektóre z tych przedmiotów pokazano na planszy obok wejścia do kuźni, po drugiej jego stronie umieszczając model wozu chłopskiego, a przy nim naturalnej wielkości koło, chomąto i dyszel z bogato zdobionym okuciem kowalskiej roboty. Pozostała część ekspozycji stałej (fot. 6), prezentująca dawne sposoby zdobywania pożywienia (zbieractwo, łowiectwo, tradycyjne rolnictwo i hodowlę) oraz niektóre z ważniejszych w wiejskiej gospodarce rzemiosł (kołodziejstwo, bednarstwo i ciesielstwo, obróbka włókna, tkactwo i farbiarstwo), następnie instrumenty ludowe oraz obrzędy bożonarodzeniowe i wiosenne, wreszcie - na drugim piętrze - polską sztukę ludową, nie odbiega charakterem od innych tego typu ekspozycji, ograniczając się do systematycznego wykładu, ilustrowanego zarówno eksponatami, jak i archiwalnymi fotografiami. * W muzeum etnograficznym wystawa jest opowieścią o człowieku i jego życiu, a jest to opowieść tym bardziej interesująca, im głębiej pozwoli nam wejść w to życie i je zrozumieć. Dlatego tak wielkim wciąż zainteresowaniem cieszą się wywodzące się jeszcze z XIX-wiecznych pomysłów muzea skansenowskie, a także próbujące podobnych realizacji wystawy takie, jak ekspozycja stała krakowskiego Muzeum Etnograficznego. Fascynuje ona zarówno dzieci, jak i dorosłych, opowiadając bowiem o dawnym świecie pozwala wręcz wejść do niemal tych samych wnętrz, w których mieszkali i pracowali żyjący w nim niegdyś ludzie. Eksponat niczego tu nie ilustruje, niczego nie przedstawia, on po prostu jest tym, czym zawsze był - niegdyś częścią życia, w którym brał udział, teraz częścią opowieści o tym życiu. �Muzeum Etnograficzne w Krakowie - wierność tradycji 109 Świętując w 2001 roku jubileusz dziewięćdziesięciolecia istnienia, Muzeum Etnograficzne im. Seweryna Udzieli w Krakowie mogło się jednocześnie poszczycić pięćdziesiątą rocznicą powstania swej wystawy stałej. Ekspozycja ta, bardzo tradycyjna, nawiązująca do XIX-wiecznych wzorów wystawienniczych, niemal teatralna, a zarazem bliska idei skansenowskiej, jest bliska realizacji marzeń twórcy Muzeum, Seweryna Udzieli, który pragnął, by dzięki muzeum wnukowie i prawnukowie mogli się dowiedzieć, ,jak się to ongi żyło w Polsce, (oo.) że nawet w życiu codziennem, nawet w małych chatach wiejskich mieliśmy wiele dobrych i pięknych rzeczy, które przez wieki wytworzył i wykołysał duch narodu"97. Ograniczany brakiem pieniędzy i miejsca, nie doczekał się pełnej realizacji swoich marzeń. Urzeczywistnił je dopiero jego następca, Tadeusz Seweryn, nie tylko wiernie podążając jego śladem, ale i rozbudowując jego pomysły. Stworzył wystawę, która trwając niezmiennie mimo przemijających obok mód, nie tylko nie utraciła nic ze swej atrakcyjności, ale staje się powoli świadectwem przeszłości samego Muzeum i jego wierności własnej tradycji. THE ETHNOGRAPHIC MUSEUM IN CRACOW - FIDELITY TO TRADITION (Summary) Seweryn Udziela Ethnographic Museum in Cracow, one of the oldest and largest Polish ethnographic museums, celebrated its ninetieth anniversary in 2001. The museum was established by Seweryn Udziela (1857-1937), a teacher and school inspector, collector of folk artefacts, who for many years was its director and the only employee. When he died in 1937, the directorship was taken over by Tadeusz Seweryn (1894-1975), Udziela's collaborator for many years, an art historian and a painter, who managed the institution until his retirement in 1965. The museum, initially housed in three rooms of a private flat, later at the Wawel, after the war was moved to the Town Hall ofKazimierz, a former town, where it has been located until today. Existing without any interruption since its establishment, the museum survived two world wars, the change of the political system and never-ending financial difficulties and managed to preserve its collections from destruction. Throughout this time it served the idea that was professed by its founder, Seweryn Udziela. This fidelity to tradition is evidenced by abundant ethnographic collections, both Polish and exotic, often originating in the 19th century, as well as a permanent exhibition on the ground floor, organized by Tadeusz Seweryn in 1951, resembling an open-air museum and following the concept developed by Udziela. This oldest part of the permanent exhibition, never giving in to various changing fashions and fads, lost nothing of its attractiveness and is becoming the testimony to the Museum itself and its fidelity to its own tradition. 97 S. Udziela, Muzeum Etnograficzne w Krakowie, "Lud" ..., s. 323. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7c07e0f3b8dcf8f414ddd996847b2e92.pdf dccb3a550ae714e6899f6714c67dba53 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2549 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2368 Title A name given to the resource Muzeum etnograficzne z dziesięcioletnim wyprzedzeniem / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.1-2, s.54-65 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jaworska, Magdalena Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Muzeum etnograficzne z dziesięcioletnim wyprzedzeniem Magdalena Jaworska „Bowiem jeśli wystawiać, to zawsze i nieuchronnie znaczy proponować pewne szczególne znaczenie tego, co się pokazuje, to oglądać wystawę znaczy tworzyć w podwójnym sensie: interpretacji i zro­ zumienia." E. Veron, M . Lavasseur, Ethnographie de l'exposition Muzea są stałym elementem krajobrazu kulturalnego więk­ szości krajów. Właściwie nie poddaje się w wątpliwość ich funkcji. Główne rozważania skupiają się raczej na metodach wystawienniczych, których tradycyjność przyjmuje się za sym­ ptom kryzysu nie umiejących nadążyć za postępem cywilizacji instytucji. Problem ten dotyczy szczególnie muzeów etnografi­ cznych, które za swe powołanie uznają gromadzenie świadectw kultur archaicznych i prezentują je w podobny sposób. Pojawia­ jące się propozycje zmian i ożywienia tych i innych muzeów odnoszą się prawie wyłącznie do środków technicznych, a nie założeń teoretycznych. Za prawdziwie postępowe muzea uznaje się więc te, które stosują aparaturę audio-wizualną najnowszej generacji. Poza uatrakcyjnieniem wystaw zazwyczaj nie wpływa ona jednak na zmianę ich treści i przesłania. Dlatego uważam za godną podkreślenia działalność Jacquesa Hainarda i jego współpraco­ wników w Muzeum Etnograficznym w Neuchatel, w Szwajcarii romańskiej. Jest to najmniejsze i najstarsze muzeum tego typu w Szwaj­ carii, ale nie z tego słynie. Dawniej rozsławiały je cenne kolekcje, głównie z terenu Afryki i Oceanii, ale od kiedy kilkanaście lat temu dyrektorem został Hainard pierwszeństwo nad promocją i poszerzaniem zbiorów zyskały wystawy czaso­ we. Pojedyncze, organizowane co roku ekspozycje przyciągały od początku zainteresowanie nie tylko specjalistów, ale szero­ kich rzesz widzów, i sytuacja ta do dziś nie uległa zmianie. Muzeum uległo jakby rozdwojeniu, a widoczny j u ż w architek­ turze podział (z dziewiętnastowiecznym pałacykiem sąsiadują dwa nowoczesne budynki) kontynuowany jest we wnętrzu, gdzie tradycyjne, pełne najpiękniejszych eksponatów wystawy stałe zajmują zabytkowe saloniki, a w jednym z budynków, specjalnie na ten cel przeznaczonym, urządzane są wystawy czasowe - oryginalne, kontrowersyjne i nietypowe dla muzeum o takim profilu poprzez swoją aktualność i nowoczesność, nie tyle jednak techniczną, co treściową. Mnie udało się współpracować z tamtejszymi muzealnikami nad dwiema wystawami - Marksem 2000 w 1994 r. i Różnicą w 1995 r. Niektóre z moich obserwacji i wniosków dotyczących rozwiniętej w Neuchatel nowatorskiej koncepcji wystawien­ niczej przedstawię w niniejszym artykule. 1 Od czasu objęcia stanowiska dyrektora przez Jacquesa Hainarda w 1980 r. M E N (powszechnie używany skrót nazwy omawianego Muzeum) przygotował piętnaście dużych wystaw czasowych. Dzielą się one wyraźnie na dwa nurty: muzeologicz-' ny i antropologiczny. Do pierwszego z nich należą: Kolekcjonowanie pasją (1982), Przedmioty preteksty, przedmioty manipulowane (1984), Czas[ utracony, czas odnaleziony (1985) i Salon etnografii (1989), W cyklu tym (uznanym przez Hainarda za zamknięty) omówio­ ne zostały kolejno: motywy i mechanizmy tworzenia kolekcji, znaczenie przedmiotu, status i rola m u z e ó w oraz problemy dotyczące muzeum etnograficznego i przyszłości etnografii, j Największe znaczenie dla rozwoju nowej koncepcji wysta­ wienniczej miała ekspozycja Przedmioty preteksty, przedmioty manipulowane, która zdefiniowała pojęcie przedmiotu, jako tworu, pierwotnie i poza określonym kontekstem bez znaczenia, czekającego na nadanie mu go. Drugi nurt stanowią wystawy problemowe o różnorodnej, uniwersalnej tematyce. W jej wyborze widoczna jest wyraźna ewolucja. Pierwsza wystawa Urodzić się, żyć i umrzeć (1981) dotyczyła tradycyjnego zagadnienia etnograficznego, jakim sa/ obrzędy przejścia, choć omawiała go w nietypowym aspekcie porównawczym ujawniającym podobieństwa między społe­ czeństwami egzotycznymi, a współczesnym społeczeństwem europejskim (szwajcarskim). Kolejne ekspozycje tego nurtu miały j u ż charakter interdys­ cyplinarny, ale w dalszym ciągu porównawczy, a przedmiotem ich zainteresowania było ciało (Ciało rozgrywką, 1983), ból i cierpienie (1986), stosunki między ludźmi a zwierzętami (Zwierzęta i ludzie, 1987), „ p r z o d k o w i e " (Przodkowie są wśród nas, 1988), kobiety (1992). W ostatnich latach wyraźnie zaznacza się tendencja do poruszania tematów coraz bardziej abstrakcyjnych, takich jak dziura (1990), myślenie potoczne (Gdyby 1993), system kapita­ listyczny (Marx 2000,1994), czy różnica, jak i do zarysowywa­ nia przed publicznością pesymistycznych wizji przyszłości. Pesymizm ten nie osłabia jednak ironii ani humoru, które od samego początku towarzyszą muzeograficznym rozważaniom' Hainarda. Rozległe treści wyrażane są za p o m o c ą prowokujących zestawień przedmiotów: egzotycznych i europejskich, cennych i bezwartościowych, występujących w nietypowych konteks­ tach i w oderwaniu od tradycyjnych funkcji i znaczeń. Ekspona­ ty etnograficzne nie stanowią wśród nich grupy dominującej, a wraz ze wzrostem abstrakcyjności tematyki jest ich wręcz coraz mniej. Przedmiotom towarzyszą liczne teksty, reportaże video i cza­ sami tło dźwiękowe, a bardzo ważną rolę spełniają tytuły i bogata scenografia. Od 1984 r. jej autorem jest Jean-Pierre Zaugg, który wykazuje się dużą pomysłowością, wyczuciem kolorów i form oraz zrozumieniem treści i umiejętnością jej zmaterializowania. Oprawy plastyczne Zaugga cechuje nowoczesność, w przeci­ wieństwie do jego poprzednika, który reprezentował styl trady­ cyjny, choć o wysokich wartościach artystycznych, czego dowodem były jego ogromne freski na wystawach Urodzić się, żyć i umrzeć i Ciało rozgrywką. We wszystkich wystawach zawarte są pewne elementy eksperymentalne, ale dwie z nich miały w pełni taki charakter, choć z odmiennych p o w o d ó w . W przypadku ekspozycji Każ­ demu własny krzyż, przygotowanej w 1991 r. (roku obchodów 700. rocznicy powstania Konfederacji) w rekordowym czasie trzech tygodni, wyłącznie z własnych zbiorów; charakter ten wymusiły restrykcje budżetowe, ale ku zaskoczeniu organizato­ rów wystawa ta odniosła sukces. Natomiast Różnica była zamierzonym i przez kilka lat przygotowywanym eksperymen­ tem, mającym na celu konfrontację trzech metod wystawien­ niczych. Do tego eksperymentu przystąpiły trzy muzea: Muzeum Cywilizacji z Quebecu, Muzeum Delfinatu z Grenoble i Muze­ um Etnograficzne z Neuchatel. Najistotniejszym punktem umowy między partnerami był zakaz wszelkiej konsultacji i współpracy naukowej, bardzo nietypowy w epoce Internetu i telekonferencji. Jednak tylko pod tym warunkiem mógł powstać cenny materiał porównawczy. Miał temu również sprzyjać abstrakcyjny temat, zaproponowa­ ny przez Hainarda, a wymagający prawdziwego pomysłu na realizację. Wystawę, złożoną z trzech niezależnych części połączonych wstępem i epilogiem, zainaugurowano w 1995 r. w Neuchatel. W bieżącym roku jest ona udostępniona widzom w Grenoble, a w 1997 r. będzie mogła ją obejrzeć publiczność kanadyjska. W socjologicznej części kanadyjskiej, pośród masywnej oprawy plastycznej, widz odkrywa w półmroku dwanaścioro drzwi uznanych za symbol różnicy między światami przez nie oddzielanymi. W liryczno-poetycznej atmosferze i z bogatym tłem audiowizualnym opowiedziana jest tu historia ludzkiego życia poczynając od narodzin i różnic płciowych, poprzez szkołę, więzienie, klasztor, bank, aż po grób. W klasycznie etnograficznej części francuskiej pokazana jest różnorodność kulturowa Francji na przykładzie budownictwa, pożywienia i dialektów oraz jej kres za czasów Rewolucji Francuskiej; dalej różnorodność kultur świata za pomocą masek, a zakończenie stanowi odpowiedź na pytanie postawioprzez Levi-Straussa: „Czy świat zmierza ku monokul­ turze?". Francuzi twierdzą, że proces unifikacji kulturowej hamują nowe kultury powstające na miejsce ginących. Ilustracją tego zagadnienia są różne nakrycia głowy. Muzeum Etnograficzne z Neuchatel prezentuje filozoficzne Jecie różnicy. W części szwajcarskiej wyróżnić można dwa główne elemen­ ty - oprawę ikonograficzno-tekstową wzdłuż ścian i pośrodku • ^ d siedmiu witryn przypominających kształtem budki telefo­ niczne. Początek stanowi urwany cytat z Księgi Rodzaju umieszczony w Grenoble na progu wejścia wywołuje moment ^wahania u zwiedzających, którzy muszą po nim przejść). | J . za pomocą czternastu ilustracji graficznych przedstawioУ Jest przełom naukowy X V I - X V I I I w. - przejście od myślenia n e u a П e �mitycznego do klasyfikującego (różnicującego). Z jednej strony pokazane są wyobrażenia mityczne: wszechświata (system Ptolemeusza), Ziemi (mapa średniowieczna), człowieka (mikrokosmos) itd., a z drugiej naukowe - system Kopernika, mapa świata po odkryciach Cooka, model anatomiczny Vesaliusa. Poszczególne ilustracje oddzielone są tekstami objaśniającymi witryny w czterech językach (francuskim, angielskim, niemiec­ k i m i włoskim). Witryny na środku symbolizują siedem dni współczesnego stworzenia świata, na co wskazują tytuły (również w czterech językach): Dzień równości, wszyscy skatalogowani, Dzień sukcesu, wszyscy poddani selekcji itd. Przed przystąpieniem do ich oglądania należy przeczytać „instrukcję u ż y c i a " , która objaśnia znaczenie poszczególnych elementów. I tak na dole, w szklanym postumencie, przedstawiona jest utopia w postaci wiązki przedmiotów zgodnie z założeniem, że każda utopia zawiera elementy faszystowskie. Na szybach witryny wyrażona jest norma; w samej witrynie, na niebieskim „ s t a l a g m i c i e " aspekt naukowy, a otaczające go przedmioty, pogrupowane jako: stereotypy, emblematy (zawsze etnograficzne), stygmaty i karykatury, symbolizują myślenie potoczne. Przyglądająca się zaś wszystkiemu z góry postać (podświetlone zdjęcie) stanowi zaprzeczenie utopijnych sloganów. W pierwszej witrynie mowa jest o świadomości grupowej i narodowej: utopią w tej dziedzinie jest hasło: Wszyscy różni, ale równi, a rzeczywistością paszport niemiecki ze wstemplowaną literą „ J " , bogactwo określeń na inne narody - makaro­ niarze, rostbefy; najróżniejsze rejestry (urzędowe, hotelowe, policyjne). Drugi dzień dotyczy szkolnictwa, utopią jest tu sformułowanie: Nobel dla wszystkich, a jej zaprzeczeniem są różnego rodzaju testy i systemy ocen selekcjonujące uczniów. Trzeci dzień odnosi się do formy fizycznej i kanonów piękna, a utopię stanowi slogan Wszyscy piękni. Czwarty sektor po­ święcony jest konsumpcji i utopii głoszącej wspólnotę bogact­ wa. W piątym mowa jest o więzieniu, które „ u z d r a w i a " ; w szóstym o ochronie dziedzictwa kulturowego, z utopijną chęcią zachowania wszystkiego, a w siódmym o rzeczywistości wirtualnej, w której utopią staje się rzeczywistość realna, taka jak puszka sardynek. Zakończenie tej części stanowi fragment z książki Michela Foucaulta, w którym autor przedstawia apokaliptyczną wizję przyszłości społeczeństwa cywilizowane­ go. W epilogu wystawy każde muzeum podsumowuje swoją część eksponatem i tekstem. U Kanadyjczyków są to znowu drzwi, u Francuzów rzeźba przedstawiająca „ d z i k i e g o " , a u Szwajcarów spetryfikowane nożyczki i pojemnik z klejem, oraz tekst o „Couper-coller" ( „ C i ę c i u - w s t a w i a n i u " ) i cytat ze Zbrodni doskonałej Baudrillarda będący charakterystyką rze­ czywistości wirtualnej. Celem ekipy z Neuchatel było z jednej strony uświadomienie widzom, kiedy narodził się system różnicowania i jak definio­ wana jest w nim różnica - pojęta jako narzędzie operacji intelektualnych (pozwalające klasyfikować, hierarchizować, porządkować), a jednocześnie będąca rezultatem tych operacji (właśnie dwuaspektowość tego pojęcia sprawia największą trudność); z drugiej zaś strony do czego nas ten system doprowadził - do społeczeństwa utopii egalitarnych i realnych nierówności, zmierzającego ku apokaliptycznemu rozpłynięciu się w rzeczywistości wirtualnej. Możliwość porównania metod wystawienniczych, j a k ą daje Różnica pozwala stwierdzić, jak daleko od przyjętych kanonów odbiega Muzeum z Neuchatel. Muzeum z Grenoble reprezen­ tuje, moim zdaniem, jeszcze nurt tradycyjny, mający na celu zapoznanie widzów z obcymi kulturami, a właściwie ich historycznym wizerunkiem poprzez przedmioty podzielone geograficznie, funkcjonalnie lub pod względem wykonawczym. Muzeum Cywilizacji zaliczyłabym do nurtu „ a t r a k c y j n e g o " , czyli takiego który zrywa z tradycyjnymi zasadami realizacyj55 �-1 nymi i wprowadza nowe rozwiązania w celu ożywienia wystaw i przyciągnięcia większej liczby widzów. Natomiast wystawy M E N określiłabym jako ,,dyskursywne", ze względu na to, że pobudzają do refleksji, prowokują widzów do relatywizacji wiedzy i systemów myślowych, podejmują walkę z przesądami, ciemnotą i nietolerancją. Jest to, moim zdaniem, metoda najbardziej skomplikowana i dojrzała, łącząca w sobie interdys­ cyplinarność, aktualność, estetykę i dydaktykę. Statystyki wykazują, że liczba osób przychodzących na wystawy czasowe M E N w ciągu siedmiu miesięcy ich trwania waha się od 12 do 23 tys., średnio przez minionych 14 lat było to 18 tys. W pozostałe miesiące stałą ekspozycję Muzeum zwiedza ok. 3 tys. osób. Analizując wysokość frekwencji na wystawach czasowych można zaobserwować pewną prawidłowość. Największym za­ interesowaniem cieszą się wystawy o tematyce, którą na­ zwałabym ogólnoludzką i codzienną jak: ciało, ból, relacje między ludźmi a zwierzętami, kobiety. W trakcie pierwszej z nich prasa komentowała to tak: „Jeszcze w latach poprzednich można było, według frekwencji wyrysować krzywą klimatycz­ ną deszczu naganiającego widzów i słońca odciągającego. W tym roku pogoda nie jest j u ż wyznacznikiem, wykres osiąga szczyty: do dziś, od wernisażu w początkach czerwca sprzedano już 7 tys. biletów [...] T y m sposobem w połowie sierpnia wyniki odpowiadają tym z ubiegłego roku w końcu października." Natomiast wyraźny jest spadek zainteresowania dla wystaw autokrytycznych - omawiających problemy muzealne. Na jednej z nich {Czas stracony, czas odnaleziony) frekwencja sięgnęła dolnego progu - 12 tys., a na pozostałych nie przekroczyła 15 tys. Gdyby chciało się porównać statystyki M E N ze statystykami dużych m u z e ó w sztuki, mających po kilkaset tysięcy widzów w roku, to trudno byłoby dostrzec w nich sukces. A tymczasem są one uznawane za sukces tego najmniejszego* w Szwajcarii muzeum etnograficznego, położonego na uboczu niewielkiego miasta (35 tys. mieszkańców), a mającego swoją stałą publicz­ ność nawet z zagranicy. W skład grupy koncepcyjnej przygotowującej wystawę wchodzi dyrektor, dwóch lub trzech kustoszy, antropolog ekonomiczny współpracujący od lat z Muzeum i praktykanci. Czasami na narady zapraszani są także naukowcy z Instytutu Etnologii miejscowego Uniwersytetu lub z zewnątrz. Otwiera­ nie tylko jednej wystawy w roku pociąga za sobą cykl roczny przygotowań. Tytuł lub temat znany bywa czasami dużo wcześniej, nawet na parę lat, tak jak w przypadku Różnicy albo rodzi się nagle, z obserwacji aktualnej rzeczywistości. Początek pracy stanowi przede wszystkim poznanie i sformułowanie teoretycznego aspektu danego zagadnienia. W tym celu poszczególni człon­ kowie ekipy wyszukują i czytają publikacje naukowe i artykuły prasowe związane z tematem oraz dyskutują o nich na wspól­ nych naradach. Te lektury i dyskusje dają wystawie naukowe podwaliny. Kolejnym etapem, jest wybór problemów, najczęściej w od­ niesieniu do otaczającej nas rzeczywistości i znalezienie pomys­ łu na ich wizualizację. Temu etapowi towarzyszą j u ż regularne narady, co najmniej raz w tygodniu, po kilka godzin, w pełnym gronie. Refleksja nad wybranym tematem dominuje jednak nie tylko te narady, ale również wspólne obiady, kolacje i spotkania towarzyskie. Gdy pomysł zaczyna nabierać kształtów jeden z kustoszy go spisuje, a po kolejnych naradach nanosi wszystkie zmiany i poszerza, rozprowadzając poszczególne wersje w for­ mie wydruku wśród członków grupy. Ostateczną wersję tego dokumentu m o ż n a uznać za scenariusz. Jeżeli projekt nie stwarza większych problemów, następuje podział zadań i każdy szuka potrzebnych materiałów i eks­ ponatów w kraju i za granicą, jeśli jest to konieczne. Do poszukiwań, poza stałymi członkami grupy, zostają też włącze­ 2 56 ni inni pracownicy M E N i czasami studenci. Na poprawność merytoryczną wystawy kładziony jest bardzo duży nacisk i wszystkie zagadnienia z nieznanych dziedzin konsultowane są z fachowcami, a do problemów antropologicznych zbierana jest obszerna dokumentacja. Gdy projekt wystawy jest j u ż w miarę pełny, redagowany jest komunikat dla prasy. Wtedy też dyrektor organizuje spotkanie dla pracowników Muzeum, na które zaprasza również pracow­ ników Instytutu Etnologii i objaśnia ogólne założenia tego projektu. Całą stronę ikonograficzną wystawy opracowuje fotograf ze znalezionych samodzielnie lub przez innych materiałów. On też przygotowuje zgodnie z projektem ekipy zdjęcie na tło plakatu, grafik nakłada na nie napisy, a plastyk nadaje mu ostateczną formę. Plastyk rzadko uczestniczy w zbiorowych naradach. Spotyka się z nim dyrektor i czasami kustosze. Na bazie przekazanych przez nich informacji przygotowuje on pierwszą makietę i dopiero wtedy się j ą wspólnie dyskutuje i zmienia. Wszelkie sugestie plastyka są brane pod uwagę, on wskazuje jakie pomysły dadzą się zrealizować, a jakie nie. Montaż rozpoczyna się na półtora miesiąca przed wernisażem i plastyk ma całkowitą swobodę realizacji, bo podczas wieloletniej współpracy z M E N zdobył sobie pełne zaufanie i uznanie, nie tylko artyzmem swoich scenografii, ale również umiejętnością nadrabiania nimi niedostatków i luk w scenariuszu. Kieruje on pięcio- lub sześcioosobowym zespołem złożonym również z plastyków, mających własne pracownie lub stanowiska, ale na ten czas porzucających je dla samej przyjemności współpracy przy tworzeniu wystawy. Napływające z zewnątrz eksponaty są ubezpieczane i trafiają bezpośrednio na salę wystawową. W y b ó r przedmiotów z włas­ nych kolekcji odbywa się w ten sposób, że wszyscy udają się do magazynu, gdzie odnajdywane są eksponaty wcześniej wytypo­ wane, często tzw. ulubione, czyli mające j u ż za sobą wiele wystaw, a pozostałe dobierane są na zasadzie wolnych skojarzeń z tematem lub problemem, który trzeba zilustrować. Wtedy też dokonywane są zakupy przedmiotów codziennych, inne zaś wykonuje się na miejscu lub zamawia. Wszystkie te przedmioty znajdą po wystawie stałe miejsce w magazynie zbiorów. Ostatnim etapem przygotowań jest redakcja tytułów i teks­ tów. Są one przygotowywane wspólnie lub przez jednego z kustoszy, a najważniejsza jest ich późniejsza wielokrotna korekta, bo błędy wykryte przez widzów i poprawione, czasami na czerwono, uznawane są za największy wstyd. Praca trwa praktycznie do ostatniej chwili przed wernisażem, również w święta i nocą, a miłym zwyczajem są wspólne kolacje w Muzeum przez kilka ostatnich wieczorów przed otwarciem. Inwentaryzacja witryn odbywa się j u ż po wernisażu. Równocześnie z samą ekspozycją przygotowywana jest publikacja. Komitet redakcyjny, który jest również trzonem grupy koncepcyjnej, najpierw zamawia artykuły, potem jt-' koryguje, następnie przekazuje informatykowi dla nadania int ostatecznej formy i na zakończenie wysyła do drukarni. Recenzje z wystaw ukazują się we wszystkich większych szwajcarskich gazetach. Co roku piszą je na ogół ci sami dziennikarze i zazwyczaj, poza nielicznymi wyjątkami, są one pozytywne. Przez wiele lat pewna duża gazeta genewska poświęcała cały numer weekendowego suplementu każdej wystawie w M E N . Również w miesięcznikach, zwykle jesienią pojawiają się duże, ilustrowane reportaże, przybliżające nie-tylko tematykę ekspozycji, ale i teorię Hainarda. Innym źródłem ocen ekspozycji są „złote k s i ę g i " . Nie można oczywiście uważać zawartych w nich opinii za reprezentatywne, bo wpisuje się niewielu widzów i stosunkowo rzadko wyrażaj* oni głębsze myśli. Najczęściej są to pochwały w rodzaju: „Bardzo ładna wystawa" albo wpisy dla żartu. Podczas gdy te drugie nie mają prawie żadnego znaczenia, pierwsze są jedna* �dowodem zadowolenia, a ich przewagę należy uznać za nietypo­ wą i znaczącą, skoro zdaniem Catherine Camboulives: „Lektura złotej księgi ujawnia zawsze większą ilość zarzutów, człowiek bowiem ma taką naturę, że będzie drugiemu chętniej deklarował swoją wrogość niż m i ł o ś ć . ' ' Dla twórców jednak najcenniejsze i najbardziej interesujące są konstruktywne krytyki i pochwały dowodzące zrozumienia sensu lub wzbudzonej refleksji. Prze­ glądając księgi zauważyłam wyraźną ewolucję ich zawartości. Księgi sprzed wielu lat pełne są niewiele wnoszących wpisów i rysunków, dopiero w ostatnich latach stają się one bogatsze w treść i przemyślenia. Zwiedzający, z którymi rozmawiałam bezpośrednio oraz widzowie pokazów slajdów także wyrażali swoje zdanie na temat wystaw. Zarówno w recenzjach i wpisach, jak i wypowie­ dziach powtarzały się pewne stałe pochwały i zarzuty, bo: ...ta linia metodyczna ma swoich entuzjastycznych zwolen­ ników, przede wszystkim w szeregach nowej szkoły, i gorą­ cych przeciwników, a jedni i drudzy rekrutują się zarówno spośród widzów, jak i ze środowisk etnograficznych. Najczęściej chwalono Muzeum za: - głęboki sens wystaw i skłanianie widza do refleksji: Wystawa pasjonująca, która zastanawia i niepokoi. Nie­ słychanie pożyteczna! Po każdej wystawie próbujemy się zastanowić i zmienić. Temat po temacie, MEN zawsze wart jest podróży i wraca­ jąc nie jestem już naprawdę taki sam, jak jadąc. - oryginalność wykorzystania wieloznaczności przedmiotów, zwłaszcza w zestawieniu cennych eksponatów z bezwartoś­ ciowymi; egzotycznych z europejskimi: Wystawienie dzieł sztuki i przedmiotów stanowiących część naszego życia codziennego jest bardzo udane. - autokrytycyzm i pobudzanie do niego oraz do relatywizacji sądów: Wystawiając równocześnie przedmioty, które nas otaczają, a nie tylko piękne przedmioty dalekich ludów, Muzeum Etnograficzne chce nas zmusić do refleksji nad samymi sobą. Koniec szukania słomki w oku drugiego i niewidzenia belki we własnym. Zasługą etnologów było pokazanie, że prymitywi nie są wcale tak prymitywni. Gdy analizują oni [etnolodzy] nasze społeczeństwo, metodami innymi niż socjologia, dokonują tej samej operacji, tyle że niebezpośrednio. Rzucają oni od zewnątrz spojrzenie wolne od wszelkiej chęci przypodoba­ nia się i ukazują tradycje i zwyczaje, obrzędy i zachowania, często irracjonalne, które wydawały się być zarezerwowa­ ne dla dzikich. Szwajcaria jest ziemią obfitującą w muzea. Jest to bogact­ wo szczególnie cenne. Ale jest również niesłychanie ważne i pasjonujące, że jedno z nich [muzeów] poddaje się - i to przy wysokiej jakości analizie i oprawie - rentgenowi samej instytucji. - humor i ironię nie kolidujące z naukowym ujęciem: Zazwyczaj dobrzy w ironii, tym razem przeszliście siebie. Inteligentny i prowokacyjny humor przejawia się w pomie­ szaniu prawdziwych i fałszywych mitów i symboli... Jak zwykle również, naukowe podstawy nie wykluczają odważnych metafor, humoru i zamierzonego prowokacyj­ nego tonu... - wspaniałą oprawę plastyczną: Estetyzm nie jest obcy przyjemności, którą się odczuwa. Wszystko zostało przemyślane w najmniejszych szczegó­ łach, aby tworzyć atmosferę, klimat. I Paul Valdry nie napisałby już dziś, jak w roku 1934: Nie lubię zbytnio muzeów; wiele jest godnych uznania, ale prawie nie ma zachwycających. Przy swojej ogromnej gościnności Jac­ ques Hainard wie, że potrawy lepiej smakują, gdy stół jest pięknie nakryty. - artyzm połączenia treści i formy: 3 4 Jesteśmy szczęśliwi, że mogliśmy uczestniczyć w narodzi­ nach dzieła sztuki. Wystawa jak dzieło Sztuki, jesteśmy szczęśliwi ze spotkania Duchamp'ow muzeografii. - prowokacyjność: Kontynuujcie sprzedawanie nam waszych prowokacyjnych pomysłów, uwielbiamy to! - aktualność lub wręcz profetyzm: Wspaniała wystawa! Za 10 lat powie się, że była prorocza. Paradoksem jest, żeby muzeum etnograficzne miało 10 lat wyprzedzenia. Poruszacie problemy ważne dla ludzkości. A najlepszym wyrazem uznania jest stworzenie przez dzien­ nikarzy przymiotnika „ h a i n a r d o w s k i " , powiedzenie „hainardowski s t y l " , pojawianie się wystaw M E N na liście dziesięciu najlepszych wystaw Europy roku 1989, 1990 i 1991 w pewnym genewskim piśmie, a w 1990 r. również wśród najlepszych szwajcarskich wystaw lata w ocenie prasy niemieckojęzycznej - co godne jest podkreślenia, bo istnieje rodzaj rywalizacji, również w dziedzinie kultury, między częścią francuską i nie­ miecką Szwajcarii. Zarzuty natomiast podzielić można na dwie grupy - nie podważających wartości wystawy i negujących ją. W pierwszej grupie podkreślane są następujące wady: , - brak tłumaczeń tekstów na inne języki (od 1994 r. twórcy próbują sprostać tym wymaganiom): Gdybyście myśleli o innych, dalibyście tłumaczenia po niemiecku - trudno zrozumieć. - zbyt duża ilość tekstów, a mała ładnych przedmiotów: Zły tytuł... dobry pomysł. O wiele za dużo tekstów do czytania i teksty zbyt skomplikowane. Zbyt mało przed­ miotów do obejrzenia. Prawdą jest, że w ostatecznym rozrachunku wystawa neuchdtełska daje więcej do myślenia, niż do oglądania. - niewielki związek z etnografią lub jego brak, a używanie przedmiotów etnograficznych jakby na usprawiedliwienie, a nie jako elementów opowieści: Mam wątpliwości, czy chodzi tu o etnografię sensu stricto, ale mimo to miałem dużo przyjemności. (Zarzut ten nie pojawia się w prasie, która mimo rosnącej abstrakcyjności i interdyscyplinarności wystaw wciąż stara się doszukiwać w nich aspektów etnograficznych lub etnologicznych): Z drugiej strony proponowane wystawy (...) są bardziej etnologiczne niż etnograficzne: nie zdają opisowego spra­ wozdania o jakiejś dalekiej kulturze egzotycznej, ale stosują etnologię porównawczą. - krytyka bez propozycji rozwiązań, m n ó s t w o pytań bez odpowiedzi, - dominujący pesymizm bez jakiejkolwiek nadziei: Wspaniała analiza społeczeństwa. Okropnie brakuje za­ kończenia z oknami lub promieniami światła... i odpowiedź na ten wpis innego zwiedzającego: Na poprzedniej stronie ta pani chciałaby zobaczyć promie­ nie światła. Niestety nie jest waszą rolą dawanie od­ powiedzi. - elitarność przesłania: A gdyby uczyniono mały wysiłek, aby zwracać się do wszystkich, a nie pozostawać w elitarnej i upewniającej tajemniczości. To są wystawy dla wąskiego grona osób, o pewnym zasobie wiedzy i wykształceniu. Zwykły człowiek z ulicy nic z tego nie zrozumie, a przecież chodzi o zwracanie się do jak najszerszej publiczności. - powtarzanie co roku tego samego: Dla mnie Hainard robi co roku to samo. Podobne eks­ ponaty, w podobnych konfiguracjach, zawsze to samo zestawianie przedmiotów codziennych i artystycznych, 57 �zwykle pesymistyczne przesłania dotyczące naszej codzien­ ności. Nie mówię, że te wystawy są złe, ale nie widać postępu, rozwoju. Nie mam potrzeby chodzenia co roku [do Muzeum], bo to jest prawie to samo. i odpowiedź na to: Mówić coś takiego, to znaczy w ogóle nie rozumieć wystawy i co gorsza nie umieć jej obejrzeć. Przecież to jest po prostu ta sama metoda i dobrze, że oni mają taką własną, specyficzną metodę, ale co roku poruszany jest inny, bardzo aktualny problem, a te same przedmioty pojawiają się w innych kontekstach. - h e r m e t y c z n o ś ć przesłania adresowanego wyłącznie do Szwaj­ carów lub społeczeństw zachodnich (często zarzut z którym się spotykałam, pokazując slajdy w Polsce). Do drugiej grupy należą zarzuty: - całkowitej nieczytelności wystawy, której nie można zro­ zumieć bez komentarza ustnego, ponieważ przeintelektualizowane teksty niczego nie wyjaśniają: Niezrozumiała wystawa czasowa. Jaki cel? Do kogo jest adresowana? Dlaczego wyjaśnienia są niejasne i nie­ zrozumiałe. - braku walorów estetycznych i pokazywania rzeczy codzien­ nych, dla zobaczenia których nie trzeba iść do muzeum: ...jako taki prosty, zwyczajny oglądacz rzeczy [—]ja bym chciał powiedzieć, że ja nie doznaję przyjemności intelek­ tualnej, ani estetycznej tym bardziej, kiedy w muzeum mi się pokazuje puszki po Coca-coli czy inne tego typu rzeczy. [...] Proporcja pomiędzy tym, na co tam można popatrzeć, a o czym trzeba tylko i wyłącznie myśleć, no mój Boże, rzut oka, ale nuda. Wyznajmy to: trzeba mieć upodobania nieco masochistycz­ ne, aby zwiedzać wystawy Jacquesa Hainarda [...]. Wierzy­ cie w to, że zobaczycie piękne przedmioty i to was nieco uspokaja. Nic z tego! [...] Już w latach poprzednich wielu zwiedzających przeżyło szok, widząc w witrynie muzealnej przedmioty tak pospolite, jak Tampaxy czy puszki Coli. Poza wymienionymi uwagami częste są też oceny konkretnego przesłania danej wystawy, jak na przykład: Przyjechaliśmy z Berlina specjalnie by zobaczyć,,Marksa 2000" i wracamy zafascynowani. Wspaniały przyczynek do refleksji nad sytuacją społeczeństw końca tego wieku. Sugestia: powinniście pokazać „Marksa 2000" w innych miejscach, np. w Niemczech. Jeszcze przed obejrzeniem tego nie byłam dumna z bycia Szwajcarką, ale teraz, po zobaczeniu tego, co zobaczyłam mówię, że miałam rację myśląc, jak myślałam!!! Dziękuję za pokazanie mi, że nie jestem jedyną, która złe się czuje w tej ojczyźnie nieco zbyt czystej. Wystawa zmuszająca do zastanowienia, którą każdy muzeolog powinien zobaczyć, a następnie przemyśleć... Que­ bec. Na wystawy czasowe przychodzi też wiele grup szkolnych. Rzadko zamawiają przewodnika i najczęściej zwiedzają wraz z nauczycielami. Czasami powstają później wypracowania na ten temat i właśnie teczka takich prac przesłana została do M E N po wystawie Marx 2000. Jej lektura ujawnia, że praktykowana przez Hainarda metoda wystawiennicza ma swoich zwolen­ ników wśród dzieci w wieku 15 lat i że niektóre z nich nie tylko rozumieją przesłanie uznawane przez dorosłych za zbyt skom­ plikowane, ale mają również ciekawe propozycje interpretacyj­ ne. Oto kilka cytatów: Г mnie nudzi. Wyznaję, że po raz pierwszy byłem w muzeum etnograficznym i nie żałuję dziś, że tam poszedłem. Nie zwiedzam prawie nigdy muzeów, poza najważniejszymi i najbliższymi domu, jak na przykład muzeum samochodów Peugeot w Sochaux. 1 był to pierwszy raz, kiedy zwiedzałem muzeum etnograficzne i strasznie mi się podobało, może dlatego, że bardzo łubie etnografię. Każda ekspozycja jest też ewenementem muzeologicznym uważnie obserwowanym przez środowisko, a później często przywoływanym w artykułach i analizach. Efektem tego zainte­ resowania było zaproszenie M E N w 1994 r. na Między­ narodowy Salon M u z e ó w w Paryżu. Niestety, ze względów finansowych i organizacyjnych M E N nie skorzystał z tego zaproszenia. Za najcenniejszy jednak dowód szerokiego zasięgu wystaw, ich znaczenia i aktualności uznałabym odwołania do nich w prasie codziennej, dla zilustrowania bieżących problemów. Jest to udane spełnienie roli, j a k ą M E N sobie wyznacza. Rozgłos zdobywają nie tylko same wystawy, ale i niektóre publikacje i m towarzyszące. Dzięki bardzo luźnemu związkowi z ekspozycjami i wysokiej jakości tekstom zyskują one samo­ dzielną pozycję na rynku wydawniczym, a czasami stają się również wydarzeniami. W artykułach prasowych, obok recenzji z wystaw zamieszczane są też często wzmianki o publikacjach lub ich recenzje. Wystawy M E N realizowane są według modelu uznanego przez Dunkana Camerona za najlepszy w systemie komunikacji muzealnej. Jego zdaniem bowiem: „Idealny model to taki, w którym dyrektor lub specjalista odpowiedzialny za całą zawartość wystawy jest jednocześnie jej realizatorem. [...] Realizator najpierw formułuje przesłanie, a później wybiera artefakty [...], które według niego są w stanie skutecznie je wyrazić. T y m wyborem realizator potwierdza, że w danych artefaktach zawarty jest niewerbalny kod odpowiadający zamie­ rzonemu przez niego k o m u n i k a t o w i . " kazania określonej treści, a inne wcale nie tłumaczą się w danym kontekście. W efekcie wybrane według bardzo subiektywnych kryteriów, przedmioty-metafory trzeba wspomagać licznymi tekstami. Niektóre przedmioty, tak zwane „ u l u b i o n e " , wy­ stawiane są wielokrotnie, ale co najciekawsze, za każdym razem w innym aspekcie znaczeniowym. M i m o wielu trudności ostateczny rezultat jest zazwyczaj w M E N udany i różnica między scenariuszem, a gotową wystawą pozostaje sekretem twórców. Moment ustawienia przedmiotów na sali jest jednak dla wszystkich najcięższą próbą i wyzwaniem dla plastyka, który swoją oprawą ma zarówno wzmocnić, jak i uzupełnić komunikat. Doświadczeni członkowie grupy koncepcyjnej przyzwyczajeni są j u ż do rozczarowań związanych z wizualizacją i raczej cieszą się z tego, co zostało zrealizowane, niż martwią odrzuceniem niektórych pomysłów. Mnie jednak trudno było pogodzić się z faktem, że początkowo bardzo bogaty komunikat znacznie ubożał w trak­ cie przekładu na język przedmiotów i to nie tylko z powodu braku eksponatów, ale też czasu potrzebnego na ich wypożycze­ nie lub znalezienie innego rozwiązania. Inna rozbieżność między fazą wstępną, a końcową polega na stopniu udokumentowania materiału. W czasie przygotowań, zbiera się ogromną ilość dokumentacji do poszczególnych zagadnień, a na wystawę nie trafiają czasami nawet podstawowe informacje w niej zawarte, ponieważ przedmiot, schemat czy ilustracja występują w kontekście nie odwołującym się do ich pierwotnej funkcji. Celem tej pracy jest więc głównie popraw­ ność merytoryczna wystawy, a nie przekazanie wiedzy publicz­ ności. Jako przykład m o ż n a przywołać wystawę Dziura, na której w ogóle nie było żadnych objaśnień, a widz dysponował tylko spisami eksponatów i „instrukcją u ż y c i a " z tekstami wprowadzającymi go raczej w nastrój, niż wyjaśniającymi. Zgodnie z teorią komunikacji wystawa jest trudnym i mimo swej trójwymiarowości poważnie ograniczonym środkiem prze­ kazu. W M E N trudności te zwiększa jeszcze rozległy i skom­ Pisząc o zaletach tego modelu Cameron ma przede wszystkim plikowany komunikat oraz założenie twórców, że jego odbiorca na myśli spójność przesłania, w powstawanie którego nie jest nieznany. Prowadzi ono do odrzucenia wszelkich hipotez ingeruje nikt poza samym twórcą. W M E N , jak j u ż o tym: dotyczących inteligencji „ p r z e c i ę t n e g o " widza, poziomu jego wspominałam, koncepcja wypracowywana jest przez grupę, wykształcenia czy chęci do czytania, a tym samym do zaniecha­ która jest właśnie twórcą i realizatorem. Taka grupowa or­ nia działań mających na celu uproszczenie przesłania w celu ganizacja ma przewagę nad pojedynczym autorem, któremu jego łatwiejszego odbioru. trudno nabrać dystansu do własnego dzieła. Zaletą pracy Widz, wchodząc na wystawę M E N nie może więc pozo­ zbiorowej są wątpliwości i krytyka ze strony poszczególnych członków ekipy, co umożliwia usunięcie wielu nieścisłości czy rozbieżności od razu w fazie wstępnej. Tak więc tę faze. przygotowań komunikatu w M E N można uznać, w odwołaniudo Camerona za wzorcową. Jej rezultatem jest sformułowani werbalnie przesłanie będące odbiciem rozległego, interdyscypt linarnego, a właściwie w szerokim znaczeniu antropologie* nego, wartościującego spojrzenia na konkretny aspekt aktualna rzeczywistości. 5 Gdy przychodzi jednak do wyrażenia założonych treśol językiem muzeograficznym, a zatem przede wszystkim przedl miotowym, pojawiają się, omówione w poprzednim rozdziale! problemy właściwe temu językowi. W przeciwieństwie b o w i e i ł do skonwencjonalizowanego języka werbalnego i sugestyAW nego języka obrazów opierającego się na analogiach, podobieól stwach i reprezentacjach, język przedmiotowy nie posiadł sprecyzowanego kodu, a jego metonimiczny charakter stwarzi poważne trudności i nadawcom i odbiorcom. „ N a p r a w o ! wątpię, czy istnieje inne narzędzie komunikowania równi! trudne w użytkowaniu i które znałoby się mniej, niż to. M o ż l dlatego pozbawiliśmy publiczność kontaktu z przedmiotem j - sugeruje Cameron. Przy próbach przełożenia pomysłów n | formę wizualną okazuje się, że nie każdą myśl uda siej zmaterializować, bo brakuje eksponatów niezbędnych dla prze- stawać biernym, kontemplować, poddawać się nastrojowi. Staje on przed zadaniem odczytania złożonej treści, jako że w prze­ ciwnym razie nic z tej wizyty nie wyniesie. Muzeograficzne komunikaty M E N określiłabym więc jako nakazujące. Po pierwsze właśnie dlatego, że ich twórcy przyznają sobie instytucjonalne prawo nie tyle zmuszania do przyswojenia wiedzy, ile pobudzania do refleksji, do relatywi­ zacji światopoglądu, do autokrytyki. Po drugie dlatego, że sposób oglądania wystawy jest z góry określony przez jej przestrzenne rozplanowanie i logiczny układ następujących po sobie części i sektorów, mający swój początek i finał. One to wyznaczają jeden możliwy kierunek zwiedzania. Teoretycznie „ n a k a z " ten mógłby być ułatwieniem. Należy jednak pamiętać, że to, co dla twórców jest przestrzenią syntetyczną, dla widzów może mieć charakter labiryntu, a przy tak skomplikowanym przesłaniu cała treść zostanie zaburzona przez nieodpowiednią kolejność oglądania witryn, nienumerowanych przecież, a jedynie połączonych owym związkiem logicznym, dla zrozumienia którego trzeba najpierw odkryć kod. W porównaniu z innymi typami k o d ó w spotykanych w muzeach, ten jest szczególnie trudny zarówno ze względu na naukowość, jak i na bardzo daleko posuniętą subiektywizację. 8 9 Najważniejszymi znakami na wystawach M E N są przed­ mioty, a właściwie ich wzajemne relacje. Eksponaty egzotyczne i współczesne, cenne i bezwartościowe nie są przeznaczone do odczytania wprost - w odniesieniu do ich pierwotnej funkcji, czy wyglądu. Wystawiane najczęściej w kontekstach abstrak­ cyjnych, skojarzeniowych nabierają znaczenia tylko w bezpo­ średnim związku z innymi elementami danego sektora, czy części. W miarę obserwowalnego ostatnio wzrostu abstrakcyjności wystaw, zupełnie przestają się liczyć szczegóły (pojedyn­ cze przedmioty), będące tylko instrumentem do sformułowania ogólnego, ponadprzedmiotowego sensu. On jest istotą wystawy, ale nie wyklucza odbioru na innych (dostępniejszych, ale przez to treściowo uboższych) poziomach semiotycznych, poza pod­ stawowym, stojącym w sprzeczności z założeniami muzeograficznymi. Lektura na tym poziomie prowadzi do całkowitego nie­ zrozumienia poruszonego problemu i do rozczarowania albo wręcz oburzenia. Przykładem może być wpis do „złotej k s i ę g i " z Salonu etnografii: „Wystawa pretensjonalna, język niezrozu­ miały, żadnych informacji, co do pochodzenia przedmiotów 6 7 Moim zdaniem ta wystawa była bardzo dobrze przygotowa­ na, a podział sal godny uznania. Etnografowie są bardzo zdolni, bo zazwyczaj, szczerze mówiąc, zwiedzanie muzeum 58 • 1. Fasada północna Muzeum Etnograficznego w Neuchatel; il. 2. Gabinet generała de Meuron; il. 3. Wystawa „Różnice", część szwajcarska 59 �- niczego się nie dowiedziałem - P a r y ż ' ' , podczas gdy celem tej ekspozycji było właśnie uświadomienie widzom roli muzeów etnograficznych, metodą zaprzeczenia (w postaci pozbawienia eksponatów wszelkich podpisów). Uproszczona interpretacja zdominowała też recenzję zurychskiej dziennikarki, która o wystawie Kobiety napisała: „ W y o b ­ rażenie kobiety, jakie ma zdominowane przez mężczyzn społe­ czeństwo zostało bezmyślnie powielone. Rola kobiety oscyluje między matką i przedmiotem seksu, między czarownicą i robot­ nicą. Kobieta jest na tej wystawie przedmiotem." A przecież twórcom chodziło o pokazanie, że taki obraz kobiety, stereo­ typowo przeciwstawianej mężczyźnie, jest wytworem kulturo­ w y m narzucanym przez społeczeństwo. 1 0 Oprócz przedmiotów nośnikami treści są, bardziej uzupeł­ niające niż objaśniające - t e k s t y (często świetnie dobrane cytaty), którym jednak zwykle zarzuca się zbyt dużą nauko­ wość; wieloznaczne, czasami prowokacyjne t y t u ł y i p o d ­ p i s y opierające się na grze słów i skojarzeń, w których drugorzędne miejsce zajmują informacje o przedmiocie, a także o p r a w a p l a s t y c z n a , uwydatniająca podziały semantycz­ ne. Kunsztowna zazwyczaj scenografia, mimo odwołań do real­ nej rzeczywistości, nie próbuje jej naśladować. Tylko na pierwszej wystawie pojawiła się klasyczna diorama ślubu w Afganistanie. W kolejnych przesięwzięciach realistyczne elementy, j a k na przykład pomieszczenia domowe (Dziura, Gdyby...) czy ulica (Marx 2000) były j u ż przetworzone zgodnie z wymogami treści. Charakterystyczna dla ekspozycji M E N jest więc nie odtwórczość, lecz twórczość. Przedstawiają one bowiem przerysowa­ ny, często karykaturalny i ironiczny, ale nie pozbawiony humoru wizerunek otaczającego nas świata i nas samych oraz jego futurystyczne i pesymistyczne wizje. Właśnie taka forma, nie dająca podstaw do odbioru na poziomie podstawowym powinna je przed nim uchronić, ale nie zawsze spełnia ona taką rolę. Publiczność przyzwyczajona do tradycyjnego wystawien­ nictwa spodziewa się zobaczyć w muzeum przedmioty orygina­ lne, dowiedzieć się rzeczy prawdziwych. Traktuje ona muzeum jako poważną i wiarygodną instytucję i przyjmuje czasami wprost humorystyczne pomysły muzealników. Przykładem może być wystawa Salon etnografii, na której oferowane były usługi „ e t n o " w rodzaju zastąpienia bulgotania w rurach muzyką rogów alpejskich lub prowadzenia badań terenowycl M E N poruszając aktualne problemy społeczne zajmuje pododla etnologa gabinetowego. M E N w czasie trwania w y s t a w i n ą pozycję, jak sztuka współczesna, dając wyraz swoim otrzymał na nie kilka zamówień wraz z czekami. hiepokojom i przedstawiając spojrzenie krytyczne. Języka M E N trzeba się nauczyć, tak jak każdego specyficz Dowodem na to, że wystawy M E N można nie tylko porównego kodu, w czym pomocna jest jego niezmienność (czasamnywać z dziełami sztuki współczesnej, ale określać tym miaokreślana wręcz jako monotonia). I tak jak przy nauce j ę z y k i e m , mogą być poświęcone i m długie artykuły w magazynach werbalnego, nie wystarczy rozumieć, trzeba jeszcze opanowafcztuki. Zjawisko to analizuje Jean-Baptiste Bosshard we własużycie praktyczne. W omawianym przypadku umiejętność tiiym dziele sztuki eksponowanym wiosną 1995 r. na wystawie służyć będzie skonstruowaniu własnego scenariusza, własneplenerowej w Mótier (kanton Neuchatel). Było ono zatytułowaopowieści na „ z a d a n y " temat. he: Muzeum awangardy, dzieło sztuki na temat Muzeum EtnoSądząc po wpisach do „złotej k s i ę g i " , deklarujących re.gu\m-graficzne go w Neuchatel i składało się z powielonego, dwuność wizyt i dość pełne zrozumienie oraz po statystykach stronicowego artykułu udostępnionego widzom w pojemniku do Muzeum „ w y c h o w a ł o " j u ż sobie część publiczności. Właśnieulicznej sprzedaży gazet. W artykule tym autor napisał: „Pojatym faktem tłumaczyłabym ciekawe zjawisko wzrostu liczb) wianie się w magazynach sztuki artykułów o wystawach wpisów do „złotej k s i ę g i " , coraz częściej wyrażających osobis-etnograficznych jest wydarzeniem niezwykłym i świadczy te odczucia i refleksje. Innym tego powodem jest, moinśo zainteresowaniu, jakie wystawy Muzeum Etnograficznego zdaniem, narastające ukierunkowanie tematyki na „palące"^Neuchatel budzą w środowisku sztuki w s p ó ł c z e s n e j " . Uzasaproblemy. Dzięki temu widzowie czują się naprawdę adresatami dnił też to zjawisko faktem, że: „Artyści i etnolodzy wydają się, komunikatu i mają potrzebę ustosunkowania się do niego. w obecnych warunkach, podzielać te same niepokoje i uprawiać Wystawy M E N mają charakter naukowy a zatem są środkiem ten sam rodzaj działalności", masowego przekazu. Dostęp do nich nie jest niczym ograniczo- Dzieła sztuki współczesnej można odbierać w różny sposób, ny, a stopień zrozumienia zależy od widza i jego zaaw ale w większości przypadków potrzebna jest do tego wyobraźgażowania. Często pojawiają się wprawdzie zarzuty, że icb nia. Jak pisze Świecimski: „Dostrzeżenie formy w rozumieniu adresatem jest wąska grupa intelektualistów i specjalistów, ale artystycznym uwarunkowane jest specjalnym nastawieniem moim zdaniem nie są one słuszne. Jak j u ż wspomniałam, twórcy, percepcyjnym i odpowiednim stopniem sprawności percepcyjnie zwracają się do żadnej określonej publiczności, a stopiell n e j . ' " zrozumienia przesłania zależy bardziej od wyobraźni, niż Drogę oddziaływania na wyobraźnię i wrażliwość wybrał też wykształcenia. Potwierdza to wyznanie jednego z etnologów, MEN. W określonych okolicznościach odnosi ono lepsze blisko związanego z M E N , który po pierwszej wizycie oceni) rezultaty niż bezpośrednie oddziaływanie na świadomość, Marx 2000 jako wystawę zupełnie nieczytelną, a gdy został a właśnie takim przypadkiem jest dążenie do wskazania oprowadzony przez jednego z kustoszy uznał j ą za fascynująca widzowi negatywnych zjawisk i procesów zachodzących w otai przy każdym kolejnym, j u ż samodzielnym oglądaniu odkrywał czającej go rzeczywistości i pobudzenie go do refleksji nad tymi w niej nowe znaczenia. zagadnieniami. 3 Słuszne natomiast jest stwierdzenie, że ekspozycje M E N ц. w pewien sposób lokalnym środkiem przekazu, bo wyrażaj}; wyłącznie kapitalistyczny światopogląd, odwołują się przede wszystkim do kultury francuskojęzycznej i poruszają wiele zagadnień specyficznie szwajcarskich, co znalazło swoje ukon>: nowanie w Jeśli adresowanym głównie do Szwajcarów. Bardzo istotnym nośnikiem treści są też plakaty M E N . Nie ma konkretnej zasady formalnej ich przygotowania, ale twórcy' kładą największy nacisk na intrygujące zestawienie elementów, bo od wzbudzonego w ten sposób zainteresowania w dużej mierze zależy sukces. j ; Będący istotą wystaw M E N ogólny, ponadprzedmiotow* sens sprawia, że one same stają się znakiem, a artyzm połączenie treści i formy nasuwa porównanie z dziełami sztuki współczes^ nej Na ile jest ono zasadne, spróbuję wykazać. Swiecimski twierdzi, że: „Zgodnie z pojęciowością obowiqg żującą w wielu współczesnych kierunkach sztuki, forma jest tym komponentem utworu plastycznego, bez którego istnienie tego utworu jest w ogóle niemożliwe [...] forma jest momentem decydującym o artystycznej kwalifikacji u t w o r u . " Jeśli chodzi o scenografie M E N mają one niezaprzeczalne walory artystyczne przejawiające się w doborze kolorów i form, pomysłowych rozwiązaniach przestrzennych. Oprócz tego współtworzą one znaczenie i bez nich wystawy by nie zaistniały. Innym aspektem zbliżającym je do sztuki współczesnej jest uwolnienie się od odtwórczości na rzecz przetwarzania i kreacji. Podobieństwo to widoczne jest jednak nie tylko pod względem formalnym, ale również treściowym. ; 11 II. 4. Muzeum Etnograficzne w Neuchatel. Fragment stałej ekspozy­ cji - biżuteria Tuaregów 60 Zdaniem Petera Althausa, dyrektora i reformatora Kunsthalle w Bazylei: „sztuka jest systemem kontroli, bo artysta wyraża sytuację danego społeczeństwa lub jednostki w tym społeczeń­ stwie. [Uważa on] artystę za sejsmograf sytuacji społecznej. [...) Sztuka jest zawsze m o w ą i środkiem ekspresji." 1 2 i Można nawet powiedzieć, że jest to jedyna skuteczna droga, bo zdaniem Michela Thevoza, próbując przekazać, w dziele sztuki współczesnej lub w innej formie, treści niezgodne powszechnym przekonaniem, „Chcąc wpłynąć na widza wprost, wywoła się jego opór; chcąc przeciwnie przełamać tę barierę metodą podstępu, jeśli można tak powiedzieć, faworyzuJ aspekt estetyczny, który uczyni materiał atrakcyjnym, uniemożliwi mu się wszelkie uświadomienie [wywołując jedyme emocje estetyczne]" . Muzeograficzna metoda stosowana M E N , łącząca estetyzm z głębokim przesłaniem, jest więc odbiegającym od tradycyjnego dydaktyzmu, w rozumieniu z a c l 4 w przekazywania wiedzy naukowej na poziomie podstawowym, sposobem realizacji podobnych celów - pouczenia. Pouczenie nie następuje jednak przez narzucanie określonej koncepcji widzowi, lecz przez sugestię, której poddaje się on nieświadomie. „Według Andre Gide'a, «najlepsza edukacja to taka, która sprzeciwia się nam s a m y m » , to znaczy, że uczymy się przez kontrasty i porównania, a nie przez powtórzenia i potwier­ dzenia." Dlatego też uważam, że jedną z możliwych interpretacji omawianych wystaw jest uznanie ich za specyficzny typ dzieł sztuki współczesnej o ukrytych i przez to skutecznych treściach dydaktycznych. Obejmując stanowisko dyrektora M E N Jacques Hainard nie miał jeszcze dużego dorobku muzealniczego, bo jego doświad­ czenie w tej dziedzinie stanowiła tylko dwuletnia praca w Schweizerisches Museum fiir Volkskunde w Bazylei i współ­ praca z M E N na stanowisku wykładowcy w Instytucie Etnolo­ gu. I wydaje się, że właśnie dominująca w jego wcześniejszej karierze zawodowej działalność naukowa stała się źródłem krytycznego podejścia do nowej funkcji i samej instytucji muzealnej. t 0 Już w pierwszych wystawach zauważyć można pewne specy­ ficzne tendencje muzeograficzne i tematyczne, które w roz­ winiętej formie podbudowanej przemyśleniami o ogólniejszym charakterze złożyły się na jego teorię muzeum i wystawiennict­ wa. Teoria ta kształtowała się przez wiele lat, ulegając pewnym poszerzeniom i modyfikacjom. Jej zaczątek stanowiła deklaracja Hainarda u progu objęcia funkcji, według której M E N miał odtąd skupiać swoją uwagę nie tylko na społeczeństwach pozaeuropejskich, ale również na społeczeństwach Zachodu, a metodą analizy miało być stawia­ nie pytań i próby odpowiedzi na nie. Dalsze rozważania nad rolą muzeum i jego dyrektora doprowadziły do wniosków, że muzeum powinno prezentować krytyczne spojrzenie na rzeczy­ wistość, a kustosz powinien „obserować swoją o b s e r w a c j ę " , czyli zachowywać dystans do samego siebie. Nie powinien też niczego narzucać, ani udowadniać publiczności, lecz poprzez wystawy rozmawiać z nią, wspólnie z nią się zastanawiać nad społeczeństwami ludzkimi i próbować określić mechanizmy nimi rządzące drogą analogii. Muzeum musi być bowiem miejscem, w którym widz uczy się rozumienia różnic, odmien­ ności i tolerancji. Momentem przełomowym w formułowaniu tej teorii był rok 1984 i wystawa Przedmioty preteksty, przedmioty manipulowa­ ne. Wtedy właśnie Hainard zanegował wszelkie treści tkwiące w przedmiocie twierdząc, że: „Przedmiot nie wyraża absolutnie żadnej prawdy o n i c z y m " i uznawanie go za jakiekolwiek świadectwo jest nieuzasadnione. Jego zdaniem przedmioty, początkowo wielofunkcyjne, później polisemiczne, nie mają znaczenia poza określonym kontekstem, a kontekst ten tworzo­ ny jest przez muzealników, widzów, użytkowników, sprzedaw­ ców. Tak więc przedmioty są ciągle manipulowane, a trwałość i istota nadanego i m znaczenia jest kwestią władzy. Muzealnik zaś, realizując wystawę „wyrównuje swoje rachunki" z przed­ miotami i wykorzystuje je do tworzenia pamięci przeszłości, obrazu teraźniejszości albo wizji przyszłości. Rolą widza jest natomiast „ s t w o r z e n i e " własnej wystawy na bazie zaprezen­ towanych propozycji, nadanie własnych znaczeń w odniesieniu do swojego otoczenia, życia, światopoglądu. Celem negacji przedmiotów, jako wartości, jest pobudzenie widza do relatywi­ zacji swojej wiedzy. 16 Inspirację do Przedmiotów pretekstów, przedmiotów manipu­ lowanych Hainard czerpał z twórczości Marcela Duchampa, a zwłaszcza z jego „ready mades" oraz z surrealizmu i do tych dwóch nurtów artystycznych nadal najczęściej się odwołuje w swojej muzeologii i muzeografii, choć wiele miejsca i uwagi poświęca też sztuce współczesnej. Inną bardzo ważną inspiracją stał się dla Hainarda artykuł Michela Thevoza w publikacji towarzyszącej wzmiankowanej wystawie. Autor wyjaśnia w nim: „Wystawiać, to znaczy, lub powinno znaczyć, walczyć z niewiedzą, a przede wszystkim z jej najtrwalszą formą: uprzedzeniami, przesądami i stereotypami kulturowymi. W y ­ stawiać, to przewidywać i podejmować ryzyko zaburzenia - w sensie etymologicznym: zachwiania harmonii, pewności i konsensusu właściwych instytucji publicznej." 17 Z przejętym od Thevoza rozumieniem wystawiennictwa wiązał się wybór linii tematycznej - dotyczącej aktualnych problemów politycznych, ekonomicznych i kulturalnych. To z kolei pociągało za sobą konieczność gromadzenia rodzimych przedmiotów współczesnych. Dla jej uzasadnienia Hainard odwołał się do uniwersalistycznej koncepcji dziedzictwa kul­ turowego, uznającej wszystko (to, co stworzył człowiek i natu­ ra) za godne zachowania dla następnych pokoleń, a w obliczu postępującej destrukcji może jeszcze dla obecnie żyjących. Dostosowując tę koncepcję do swoich potrzeb Hainard przyjął, że każdy przedmiot może być eksponatem muzealnym, bo każdy wart jest zachowania. 61 �Odejście od rozważań nad przeszłością, wprowadzenie zaga­ dnień aktualnych i kontrowersyjnych oraz prowokujących zestawień przedmiotów miało przeciwdziałać nawykowi bier­ nej kontemplacji u widzów, na rzecz refleksji, prób zro­ zumienia. Przed muzeum stanęło zadanie bycia świadomością teraźniej­ szości, podsumowaniem społeczeństwa w danym czasie, a także otwarciem na przyszłość. W 1986 r. Hainard w artykule-manifeście zatytułowanym: Pour une musiologie de la rupture nazwał swoją teorię i przedstawił jej główne założenia: „ W obliczu muzeów-cmentarzy, jak przywrócić znaczenie, zdynamizować i wykorzystać przestrzeń muzealną? Stosując zasady muzeologii zerwania. Opowiadać historię mającą po­ czątek i koniec, burzyć harmonię, pobudzać do krytycyzmu, prowokować emocje zrozumieniem i odkryciem nowego sensu to, moim zdaniem, kilka parametrów definiujących, czym jest wystawiennictwo. Od tego momentu przedmiot cenny lub banalny może być inaczej odczytany, w sposób który przywróci mu sens wpisując go w inną rzeczywistość, niż ta przeciw­ stawiająca piękno brzydocie, i sztukę temu, co nią nie jest. Stosowanie takiej muzeologii pozwala zerwać z szablonami naszej kultury w celu zwrócenia uwagi na pospolitość i powsze­ dniość, tak bogate w treści. Muzeologia zerwania daje wszyst­ kim tym, którzy oglądają przedmioty możliwość wykorzystania swojej wiedzy oraz jej relatywizacji" . W tym samym artykule Hainard podkreślił, że nie może zaliczyć się do nurtu nowej muzeologii, bo publiczność nie uczestniczy w zarządzaniu M E N , ani w definiowaniu polityki kulturalnej tej instytucji. Mianem muzeologii tradycyjnej określił tę, która prezentuje przedmioty rzadkie i cenne. Ich kontemplacyjny odbiór, jego zdaniem, nie wymaga wiedzy albo potwierdza to, co widz j u ż wie. Taki typ odbioru jest bardziej demokratyczny, niż aktywny udział w refleksji, ale tylko pozornie. Aby poza odczuciami estetycznymi wynieść coś z tego typu wystawy, potrzebny jest już bowiem pewien poziom wiedzy. Za dużo jednak gorsze od wystaw waloryzujących uważa Hainard wystawy o ambicjach odtwórczych. Próby przed­ stawiania społeczeństw żyjących za pomocą martwych przed­ miotów, którym żadna wystawa nie może przywrócić życia, są według niego oszustwem. Nazwę „muzeologia zerwania" Hainard wyjaśnia też, w in­ nych artykułach, zerwaniem więzi łączącej widza z przed­ miotem muzealnym, desakralizacją jego stosunku do eksponatu na korzyść dystansu krytycznego i refleksyjnego. Ujmując jeszcze inaczej, zakłada ona zerwanie z przyjemnością kontem­ placji piękna przedmiotu, aby wywołać inną, wznioślejszą - zrozumienie. Zrozumienie wymaga jednak wysiłku. Cechą nie tylko wystawiennictwa, ale kultury w ogóle jest elitarność, bo każdy musi uczynić pewien wysiłek, aby w niej uczestniczyć. Do dyrektora muzeum należy dostarczenie w jak najbardziej demokratyczny sposób, kluczy do zrozumienia, ale aktywność ze strony publiczności jest konieczna. Wystawa, będąc elitarną jest również demokratyczna dlatego, że szanuje widza, który z biernego zwolennika staje się aktywnym uczestnikiem , z konsumenta przekształca się w interlokutora. O sobie i o swojej pracy Hainard mówi, zapożyczając wyrażenie od Jeana Claira, że jest dyrektorem, który nie tylko przechowuje, ale i patrzy. M a ambicje zastanawiania się nad tym co robi, bo podstawowym zadaniem osoby zarządzającej muzeum jest wiedzieć, co się robi i dlaczego. Refleksje nad własną pracą doprowadziły go do stwierdzenia, że łączy w sobie dwie funkcje. Z jednej strony tradycyjnego muzealnika, który przechowuje zbiory, dba o nie, poszerza kolekcje, publikuje katalogi, a z drugiej muzealnika nowoczesnego, realizującego poprzez wystawy założenia nowej koncepcji muzeologicznej 18 19 20 21 22 62 i przede wszystkim mówiącego prawdę. przestać się zasłaniać relatywizmem kulturowym, nie akcep­ Narzędziami metodologicznymi przez niego stosowanymi są: tować wszystkiego i zająć w końcu jakąś pozycję wobec ironia, humor, ośmieszanie, bo tylko one są w stanie stworzyć rzeczywistości. Subiektywizm badacza jest, zdaniem Hainarda, dystans względem przedmiotu studiowanego lub wystawiane­ najważniejszy i należy walczyć o etnologię krytyczną, wyjaś­ niającą współczesność. Antropologia, jako nauka o człowieku go. Najnowszym podsumowaniem teorii Hainarda jest tekst przez duże „ C " nie jest według niego przyszłościowa. Trzeba zatytułowany: Wystawiać, a przygotowany przez niego i jego więc pozostać przy nazwie „ e t n o l o g i a " i poszerzyć zasięg jej zainteresowań do całokształtu stosunków międzyludzkich. współpracowników na wystawę Różnica: Swoją wizję m u z e ó w etnograficznych Hainard zaprezen­ „Wystawiać, to burzyć harmonię. tował na konferencji I C O M - u w Quebecu w 1992 г.: „Wszystko Wystawiać, to zakłócać komfort intelektualny widza. Wystawiać, to budzić emocje, złość, chęć dowiedzenia się jest dobre, żeby tylko był w tym sens. [...] Nie znoszę wystaw ugruntowujących nacjonalizm, które idealizują podziały świa­ więcej. Wystawiać, to używać języka specyficznego dla muzeum, domościowe i regionalizmy. Lubię wystawy, które relatywizują przekonania i wiedzę, które uczą widzów skromności dając i m a złożonego z przedmiotów, tekstów i ikonografii. Wystawiać, to podporządkować przedmioty teorii, przesłaniu do zrozumienia, jak złożone są problemy. [...] to jest prawdziwa praca «dekonstrukcyjna», której powinny dokonywać muzea lub opowieści, a nie odwrotnie. Wystawiać, to sugerować istotę rzeczy poprzez dystans etnograficzne." Obie o m ó w i o n e powyżej koncepcje - muzeologiczną i etnokrytyczny naznaczony ironią, humorem i ośmieszaniem. Wystawiać, to walczyć z uprzedzeniami, stereotypami i głu­ logiczną cechuje daleko posunięty radykalizm. Jednak nie bezpośrednio dzięki niemu, ale dzięki konsekwentnemu przeło­ potą. Wystawiać, to intensywnie przeżywać wspólne doświad­ żeniu teorii na praktykę Hainard zdobył sobie szerokie uzna­ nie w środowisku specjalistów. Przez wielu z nich jego czenie" . Poza założeniami teoretycznymi, pojawia się w tym manifeś­ działalność i jego „muzeologia zerwania" uznawane są za cie również założenie praktyczne dotyczące języka muzeo- nowatorskie. Tymczasem przy bliższej analizie można zauważyć w nich graficznego. Rozwijając swoją koncepcję Hainard twierdzi, że wszystkie elementy tego języka są równorzędne: przedmioty są wiele zapożyczeń z różnych artystycznych i naukowych źródeł. elementami scenografii, a scenografia jest przedmiotem, teksty Znaczna część założeń, głównie tych dotyczących roli, jaką ma zaś uzupełniają całość. Bardzo ważną cechą scenografii jest do spełnienia muzeum, jest też bardzo zbliżona do „nowej estetyzm, stanowiący przeciwwagę dla prowokujących zesta­ muzeologii", i podkreślany przez Hainarda fakt, że społeczność wień przedmiotów łamiących zasadę ich przynależności do nie uczestniczy w pracy jego muzeum, nie jest rozbieżnością aż określonych, tradycyjnych kategorii: pięknych i brzydkich, tak istotną, zwłaszcza że „ n o w a muzeologia" zaleca dwa starych i nowych, godnych uwagi i banalnych. Poza tym bez sposoby wychodzenia do widza: wspólnotowy (w którym oprawy estetycznej opowiadana na wystawie historia byłaby najważniejszy jest ten udział, a formą preferowaną są amerykań­ skie muzea wspólnotowe i francuskie ekomuzea) albo właśnie niepełna i zbyt trudna do zrozumienia. Dawniej Hainard dopuszczał również wykorzystanie technik mediatyczny (w którym kładzie się największy nacisk na audiowizualnych i uznawał je za jedyny możliwy sposób muzeografię). Prawdziwa wartość tej koncepcji polega jednak na nowym uchwycenia teraźniejszości w jej dynamizmie. Ostatnio, w kon­ frontacji z nowoczesnym Muzeum Cywilizacji z Qucbecu na rozumieniu przedmiotu w ogóle, a muzealnego w szczególności wystawie Różnica, zmienił jednak stanowisko głosząc, że są one oraz na praktycznej realizacji tego nowego spojrzenia. Sfor­ zbędnym dodatkowym komentarzem w muzeum, które ma inne, mułowanie Hainarda, że „przedmiot nie wyraża żadnej prawdy sobie właściwe środki wyrazu. 0 niczym" jest najczęściej przywoływanym w publikacjach O swoich wystawach Hainard m ó w i , że są spontaniczną muzeologicznych elementem jego teorii. kreacją opartą na solidnych podstawach teoretycznych, które Liczne odwołania w literaturze dotyczącej współczesnego gwarantują i m poprawność merytoryczną. muzealnictwa świadczą, że teoria i praktyka Hainarda znane są Zarzuty dotyczące skomplikowanej treści odpiera twierdząc, dość szeroko w kręgach muzeologów, choć może nie wszędzie że jej uproszczenie byłoby niemożliwe bez obniżenia wartośti znajdują zwolenników. Największym uznaniem cieszą się one intelektualnej, a poza tym jego zdaniem mówienie, że nic sienie wśród specjalistów francuskich, zwłaszcza z nurtu „nowej rozumie, jest rodzajem pozy maskującej niechęć do wysiłku. muzeologii". Przez nich Hainard uznawany jest nie tylko za Natomiast na krytykę równouprawnienia przedmiotów pięk­ kontynuatora tego nurtu, ale za kogoś, kto w swojej działalności nych i brzydkich odpowiada, że sam też woli rzeźbę Baule od posunął się dalej, wyprzedził go. puszki konserw, ale trzeba wiedzieć co się obserwuje i jakiego Uznanie to jest w pełni uzasadnione, bo Hainard, jako jeden świadectwa kulturowego chce się dostarczyć. z nielicznych muzeologów, wznosi się w swej interpretacji Najważniejszym odstępstwem od pierwotnych założeń w sys­ przedmiotu ponad zagadnienia związane bezpośrednio z muze­ tematycznie kształtowanym stanowisku jest rezygnacja z od­ um i jego funkcjonowaniem. Jego teorię przedmiotu cechuje powiadania na pytania. W wystawach Hainard stosuje przyjętJ uniwersalizm, na który stać niewielu specjalistów z tej dziedzi­ na samym początku metodę stawiania pytań, ale nie próbuje na ny. Dopiero dalszą konsekwencją ogólnych twierdzeń są założe­ nie odpowiadać zakładając, że muzeum nie jest uprawnione do nia dotyczące roli i zadań muzeum. dawania odpowiedzi, rozwiązywania problemów. Ono może Duże znaczenie ma też fakt, że Hainard jest zarazem tylko ostrzegać, wzbudzać niepokój, przewidywać, ale brak m» teoretykiem i praktykiem. Dzięki temu jego krytyka instytucji podstaw teoretycznych i możliwości aby proponować konstruk­ muzealnej i pracy muzealników jest w pełni uprawniona tywne rozstrzygnięcia. konstruktywna, a jednocześnie zaskakująca. Niewielu bowiem Z racji zajmowanego stanowiska i zainteresowań Hainard specjalistów zdaje sobie również sprawę, że: „ m u z e u m jest nie często odnosi swoją teorię muzeologiczną do m u z e ó w etnogra­ tylko instytucją kulturalną, ale równocześnie i de facto artefak­ tem swojej własnej kultury' ' , a tak je właśnie traktuje Hainard, ficznych i do własnej koncepcji etnologii. g o dowodem jest połączenie przez niego tradycyjnego Nauka ta powinna, według niego, przyczyniać się do zmniej­ szenia rasizmu, głupoty i złośliwości ludzkiej. Powinna też zdać muzeum o specjalizacji afrykanistycznej i bardzo cennych sobie sprawę, że nie istnieje obiektywizm ani neutralność, elekcjach, z nowatorskim i kontrowersyjnym muzeum współ­ 2 4 23 1 2 5 c z e czesności gromadzącym przedmioty banalne i brzydkie. Jak każdy autor przedsięwzięć awangardowych Hainard, oprócz wielu zwolenników ma też przeciwników, reprezen­ tujących zwłaszcza muzeologię tradycyjną. Ich zdaniem tego typu wystawiennictwo można utożsamiać z kryzysem muzeum etnograficznego i muzeów w ogóle. Główne zarzuty dotyczą faktu, że nie zapoznaje ono widzów z obcymi kulturami, nie daje też możliwości podziwiania obiektów sztuki egzotycznej. Podobnie nie przedstawia wize­ runku rodzimej kultury ludowej. Czy można jednak mówić o kryzysie czegoś, co się nie sprawdziło, co okazało się przegraną? Przecież tak naprawdę tradycyjne muzea etnograficzne wcale nie realizują zadań, które są im przypisywane. Przede wszystkim tworzone przez nie wizerunki kultur są nieprawdziwe, oparte na idealizacji, kulcie egzotyki i przeszłości. Przedstawiana przez nie rzeczywistość albo j u ż nie istnieje, albo nigdy nie istniała. Należy sobie zdać sprawę, że o doborze eksponatów decyduje kustosz, który wybiera je według subiektywnych kryteriów, nie dysponując częstokroć wystarczającym materiałem. W ten sposób powstaje „utopijny ś w i a t " , który nie może być źródłem prawdziwej wiedzy. Nie dostarczają również tej wiedzy wystawy waloryzu­ jące. Podziwiając bowiem dzieła sztuki egzotycznej, posługuje­ my się europejskimi kanonami piękna i wartości, czyli utwier­ dzamy w tym, co wiemy, nie dowiadując się niczego nowego. Porażkę tradycyjnych muzeów etnograficznych potwierdzają statystyki. Dowodzą one, że współcześnie muzea te nie od­ powiadają oczekiwaniom społecznym i kojarzą się tak, jak wiele innych typów muzeów, z martwotą, kurzem i ciszą. M E N jawnie zrywa z metodami odtwórczymi i waloryzujący­ mi tradycyjnych muzeów etnograficznych, ale wobec przed­ stawionej powyżej ich niedoskonałości nie m o ż n a nazywać tego zerwania kryzysem. To prawda, że zmiana ta może być „ b o l e ś n i e " odczuwana przez widzów, którzy przychodzili do muzeum etnograficznego (ale czy często?), aby oderwać się od stresującej codzienności, pomarzyć o dalekich, nieskażonych cywilizacją kulturach, utwierdzić się w przekonaniu, że takie jeszcze istnieją, po­ dziwiać piękno ich wytworów i upewnić się o ciągłości historycznej, która dzięki muzeom zostanie zachowana. Czy szukanie pocieszenia, uspokojenia w idealizacji i mistyfikacji nie było jednak oszukiwaniem siebie i byciem oszukiwanym przez muzeum? Dlatego też działalność M E N sama nie będąca kryzysem, jest symptomem kryzysu m u z e ó w etnograficznych, może nawet większości muzeów mieniących się naukowymi, a unikających wszelkiej analizy problemowej. Trudno jednak przyznać rację Stanislasowi Adoteviemu, gdy twierdzi, że: „Istnienie na świecie muzeów żyjących, otwartych na postęp, niczego nie zmienia. Przeciwnie, pojawienie się tych muzeów, zrywających z tradycyjną muzeologia dowodzi, że instytucja ta jest skazana i to skazana właśnie dlatego, że jest kontestowana przez większość, to znaczy przez nowe pokole­ nie." Ten wniosek wydaje się być za daleko posunięty, bo jego autor neguje wszelką zasadność reform. Oczywiście pojawienie się nowych rozwiązań na polu muzealnym dowodzi, że dawne metody się przeżyły, ale dowodzi też jednocześnie, że instytucja muzealna jest społeczeństwu potrzebna. W przeciwnym razie próbowałoby ono raczej ją zlikwidować, niż reformować. M o i m zdaniem utożsamianie wystaw i metod M E N z jakimkolwiek kryzysem jest nieuzasadnione, co potwierdza jego sukces. Nie należy jednak mylić samego kryzysu z jego symptomami, ataki właśnie błąd popełniają chyba przeciwnicy M E N . Wystawy M E N , zgodnie z założeniem twórców, mają bo­ wiem świadczyć o ogólnym kryzysie społeczeństwa zachod­ niego, jego wartości estetycznych, ideałów, ustroju, ale właśnie 26 2 7 63 �uświadamiając ten kryzys publiczności chcą mu przeciwdzia­ łać. W podobny sposób, całą swą działalnością M E N próbuje przeciwdziałać kryzysowi muzeów, szczególnie etnograficz­ nych; próbuje udowodnić, że mają one ważną rolę do spełnienia we współczesnym społeczeństwie i konieczne jest ich za­ chowanie, bo one pomagają żyć. W obliczu piętnastoletniej j u ż działalności reformatorskiej Jacquesa Hainarda w Muzeum Etnograficznym w Neuchatel i wobec jego sukcesu zarówno wśród widzów, mediów, jak i specjalistów, brak jakichkolwiek prób naśladownictwa na gruncie innych muzeów nasuwa kilka wniosków. Po pierwsze, mimo uniwersalizmu teorii muzeologicznej wznoszącej się do rozważań ponadmuzealnych, metoda jej praktycznej realizacji jest bardzo osobista. Przez metodę „oso­ b i s t ą " rozumiem jej bliski związek, a właściwie uzależnienie od pewnych cech osobowości Hainarda, a mianowicie: nonkonformizmu graniczącego z nonszalancją, krytycyzmu połączonego z wnikliwością, umiejętności autokrytyki, interdyscyplinarnych i bardzo szerokich zainteresowań, umiejętności doboru współ­ pracowników oraz elokwencji i dowcipu. Dzięki nonkonformizmowi i krytycyzmowi wystawy Hainar­ da uświadamiają widzom negatywne zjawiska zachodzące w społeczeństwie, którego są obywatelami, w ich kulturze, w nich samych i w ten sposób stają się narzędziem walki z przesądami, stereotypami, uprzedzeniami, sloganami. Autokrytycyzm natomiast prowadząc z jednej strony do głębokiej analizy sytuacji muzeów i ich wad, z drugiej strony uprawnia do krytyki innych dziedzin. Widzowie cenią samo­ krytykę, bo daje im ona poczucie, że twórcy wystawy nie wywyższają się, nie występują ze stanowiska nauczycieli społecznych, lecz sami siebie traktują również jako przedmiot obserwacji. Wnikliwość tej obserwacji oraz rozległe zainteresowania prowadzą do ciekawych i szerokich ujęć problemów, do odkrywania pewnych procesów, w których na co dzień widzo­ wie uczestniczą nieświadomie, do umiejętnego łączenia w ca­ łość treściową wielu dziedzin nauki i kultury. Odpowiedni dobór współpracowników, o dużej wiedzy, pomysłowości i podobnym spojrzeniu na rzeczywistość umoż­ liwia pracę grupową gwarantującą wysoką jakość merytoryczną i scenograficzną wystaw. Poza członkami grupy koncepcyjnej, mającymi ogromny wkład w każdą wystawę, czasami wręcz dominujący nad wkładem Hainarda, który jest wtedy głównie ostateczną instancją zatwierdzającą, niezwykle istotny jest udział plastyka. Hainardowi udało się nawiązać współpracę z Jean-Pierre Zauggiem, artystą o ogromnej wyobraźni i wy­ czuciu przestrzeni, a także, co odgrywa najważniejszą rolę - zrozumieniu treści, które wystawy mają przekazywać. Dzięki temu jego realizacje stają się prawdziwymi dziełami sztuki współczesnej, w których artyzm formy współgra z przesłaniem i czyni je bardziej przejrzystym. Ostatnimi dwiema cechami, które leżą u podstaw indywidua­ lizacji metody Hainarda jest jego elokwencja i dowcip. Sam dowcip, ironia i humor dodają wartości i atrakcyjności wy­ stawom, natomiast połączenie ich z elokwencją służy obronie stanowiska i reklamie. W ten sposób Hainard odpiera wszelkie zarzuty i pretensje, zdobywa zwolenników wśród widzów i dziennikarzy. Nie trzeba podkreślać, że poparcie wyspe­ cjalizowanych w dziedzinie muzealnej dziennikarzy i przychyl­ ne recenzje są elementem sukcesu. Po drugie, poza osobistym charakterem metoda M E N jest też w pewnej mierze uwarunkowana lokalnie. Mam tu na myśli przychylność władz, z jaką się od początku spotkała. Należy bowiem zdać sobie sprawę, że: „Nie brakuje nam argumentów, aby dyskutować o nowych metodach antykoncepcyjnych, fluo- 64 ryzacji wody, dzieciach z probówek czy eksploracji przestrzeni, ale nigdy nie pomyśleliśmy o tym, żeby wsadzić do więzienia naukowców, twórców rzeczy, nad którymi gotowi jesteśmy dyskutować i którym się przeciwstawiamy. Inaczej dzieje się na polu sztuki i nauk humanistycznych. Artysta lub myśliciel, który krytykuje nasze społeczeństwo, który wstrząsa naszą wraż­ liwością i burzy nasze wartości jest od samego początku postrzegany jako wróg społeczny, i to jeszcze zanim mamy czas zapoznać się i osądzić jego prace i teorie." Swoboda wyrażania tak kontrowersyjnych treści przez M E N dziwi nawet niektórych widzów: „Jest to zaskakujące, żeby w spokojnym kantonie Neuchatel miano odwagę przypominać dzieło Marksa i zastanawiać się nad niepokojącą przyszłością, którą zarysował przed nami Aldous Huxley i która wydaje się majaczyć na horyzoncie." Krytyczne spojrzenie na społeczeństwo, kulturę, politykę, system ustrojowy, zwłaszcza wyrażane przez środki masowego przekazu nie może liczyć na poparcie władz nawet w systemach nazywanych liberalnymi. Przypadek „ u t r w a l e n i a " takiego przesłania na trwającej kilka miesięcy wystawie jest szczegól­ ny, a tymczasem: „Jacques Hainard chętnie potwierdza, że! zawsze znajdował dyskretne, jak i skuteczne wsparcie [ze strony dyrektora Departamentu do Spraw Kultury], przede wszystkim, gdy prosił o zwiększenie budżetu, i dzięki temu jego muzeum jest dużo lepiej dotowane, niż i n n e . " „Nie jesteśmy zbyt bogaci, ale przez dziewięć lat sprawo­ wania funkcji dyrektora tego muzeum, nigdy nie miałem kłopotów, korzystając z pełnej swobody. Przez tych dziewięć lat robiliśmy, co chcieliśmy; robiliśmy wystawy bardzo krytyczne, publikowaliśmy teksty, w których posuwaliśmy się bardzo daleko, analizując na przykład nasze stosunki z władzami politycznymi. Stanowi to dowód dojrzałości ze strony władz Neuchatel." Po trzecie, metoda Hainarda nie jest sposobem na ożywienie muzeum, etnograficznego lub innego. W przeciwieństwie do muzeografti „atrakcyjnych" różnego typu, metoda ta nie ogranicza się do powierzchownych zmian scenograficznych mających na celu przyciągnięcie większej ilości widzów i do­ starczenie im rozrywki. U jej podstaw leży radykalna zmiana stosunku muzealnika do samego siebie, do przedmiotu, do instytucji muzealnej i dowidza. Przedmiot-świadek, przedmiot-pamiątka, przedmiot mó­ wiący sam za siebie staje się teraz, w rękach twórcy wystawy, pozbawionym samodzielnego znaczenia elementem, który na­ bierze dowolnego, zamierzonego sensu dopiero w wybranym kontekście. Muzealnik nie jest j u ż więc osobą wyłącznie gromadzącą, opisującą i udostępniającą widzom przedmioty do kontemp-' lacji. M a też patrzeć, obserwować, poszukiwać głębszych treści, analogii, znaczeń, analizować w sposób naukowy zjawiska,' a swoje spostrzeżenia wyrażać w wystawach-opowieściach. ' Samo muzeum przestaje być instytucją uprawiającą kult przeszłości w wąskim zakresie dziedziny, której jest podporząd­ kowane, na rzecz interdyscyplinarnego przedstawiania współ­ czesności i dyskretnego dydaktyzmu mającego na celu nie przekazanie konkretnej wiedzy, lecz uświadomienie i pobudze­ nie do refleksji. Natomiast widz, z konsumenta zmienia się w interlokutora i uczestnika, zdolnego do wysiłku intelektualnego, do czytania, do własnej interpretacji, a także do ewentualnej zmiany swojego światopoglądu. Uświadomienie sobie nowego statusu widza-odbiorcy przez muzealnika - nadawcę komunikatu, jest tak samo konieczne, jak samouświadomienie widza. Ono może jednak nastąpić dopiero jako rezultat działalności muzealnika. Czy wobec tego metoda Hainarda jest zjawiskiem jedno­ stkowym i niepowtarzalnym? 2 8 2 9 Wydaje mi się, że w obecnych warunkach jest i będzie to jeszcze przez dłuższy czas zjawisko jednostkowe. Niewielu bowiem muzealników łączy w sobie takie cechy, jak Hainard i jego współpracownicy, wyjątkowe jest również podejście władz Neuchatel, a przy dominującym jeszcze w dziedzinie muzealnej stanowisku konserwatywnym proponowane przez Hainarda zmiany są prawie niewyobrażalne. Niechęć do reform wymagających dużego nakładu pracy, ukrywana jest pod twierdzeniem, że nie mogą one iść w kierun­ ku elitarności, wymagania od widza wysiłku oraz w kierunku krytycyzmu i pesymizmu, bo widz ma ich dosyć na co dzień, a do muzeum nie przychodzi robić „rachunku sumienia", lecz dla odprężenia. Tego rodzaju hipotezy, nie podbudowane żadnymi doświad­ czeniami praktycznymi, a zakładające z góry niepowodzenie stanowią tarczę ochronną muzealników tradycyjnych, którzy jednak nie m o g ą się poszczycić sukcesem własnych metod. Sukces M E N dowodzi bezpodstawności tych hipotez. Wszystkie muzea, chcąc przetrwać, będą musiały z czasem poddać się przekształceniom. „Nie jest już możliwe zachowanie muzeów będących jednocześnie gettami kilku dzieł sztuki i rzadkich eksponatów i atrakcjami turystycznymi, pozostający­ mi na marginesie problemów współczesności. Muzeum może po raz kolejny pozbawić życia dziedzictwo kulturowe, nad którym ma pieczę, albo przyczynić się do ożywienia naszych k u l t u r . " Gdy proces przemian przybierze szerszy wymiar, metoda Hainarda, moim zdaniem, jeżeli nie w pełnej, to w zmodyfikowanej formie, znajdzie swoich naśladowców. Jej dodatkowa wartość polega bowiem na poszerzaniu pola zainte­ resowań nie tylko samego muzeum, ale i dziedziny, której ono podlega. W tym konkretnym przypadku jest to etnologia, ale to samo dotyczy historii naturalnej, historii, nawet archeologii i innych gałęzi nauk. " B o w i e m muzeum nie jest i nie może być instytucją zamkniętą. Zakorzenione w 'realności', otwarte dla publiczno­ ści, odpowiadające głównym aspiracjom 'nowoczesnego czło­ wieka', będące czynnikiem udziału jednostki w rozwoju ogółu, jest ono w stanie, jeśli akceptuje swoją przemianę, rozwijać się bez ograniczeń. Dla niektórych takie muzeum nie będzie j u ż muzeum: bezpodstawna obawa, bo lepiej zniknąć adaptując się niż zamykać się z dumnym nieprzejednaniem w najwspanialszym z mauzoleów." 32 3 3 PRZYPISY 30 31 1 Szersze opracowanie tego zagadnienia stanowi moja praca magis­ terska pt.: Nowatorska koncepcja wystawiennicza Jacquesa Hainarda realizowana w Muzeum Etnograficznym w Neuchatel w Szwajcarii napisana w Katedrze Etnologii i Antropologii Kulturowej UW pod kierunkiem dr hab. Lecha Mroza. „Feuille d'avis de Neuchatel", Neuchatel 16.08.1983 Camboulives С , Livres d'or, perles de culture,„Musóes: collec­ tions publiques de France", nr 205: decembre 1994 Wszystkie cytaty, w moim tłumaczeniu, pochodzą z artykułów prasowych, złotych ksiąg i rozmów ze zwiedzającymi. Cameron D., Un point de vue: le musie considers comme systime de communication [...] (1968), [w]: Vagues, une anthologie de la nouvelle musiologie, red. A. Desvallees, Macon 1992 t. I , s. 263 Jeden z aspektów metonimii, to reprezentowanie całości przez część. W języku przedmiotowym pojedyncze eksponaty mają przed­ stawiać określoną rzeczywistość pozamuzealną w jej całokształcie. Wystawa jest pełnym znaczenia aktem separacji przedmiotów z real­ nego świata w celu jego odtworzenia, a w praktyce powstaje rzeczywis­ tość nierealna, utopijna. Patrz: Veron E., Lavasseur M., Ethnographie de l'exposition. Centre G. Pompidou, (Paris) 1983, s. 32 i Davallon J., Gestes de mise en exposition,[vj]: Claquemurer pour ainsi dire, tout I'univers, Centre G. Pompidou (Paris) 1986, s. 241-266 Cameron D., Problimes de langage en interpretation musiale ( W l ) , (w:) Vagues..., op. cit., t. I , s. 273 W zależności od sposobu zwracania się do publiczności komunika­ ty muzealne można podzielić na trzy rodzaje: - informujące - czyli takie, których autor występuje z pozycji posiadacza wiedzy, a odbiorca może ją przyjąć (lub nie), - nakazujące, których nadawca ma instytucjonalną władzę zmuszania odbiorcy do wykonania czegoś, a ten zobowiązany jest podporządkować si? temu (lub nie), -pośrednio nakazujące, przez które nadawca realizuje również cel jak yżej, ale pośrednio, dzięki takiemu uprzedniemu oddziaływaniu na odbiorcę (zauroczeniu go), że ten sam mu ową władzę przyznaje, atrz: Ciel, une expo! Approche de l'exposition scientifique, „Cahier Expo Media" 3, Centre G. Pompidou (Paris) 1987, s. 48-50 Patrz: Davallon J., Gestes de mise en exposition, [w]: Claquemuop. cit., Centre G. Pompidou (Paris) 1986, s. 249-253 Lehrer U., „Tages Anzeiger", Zurich 12.06.1992 и л owiecimski J., Ekspozycja muzealna jako utwór architektoniczno•Plastyczny, Kraków 1976, s. 111 Althaus P., Le musie ouvert, une expirience pilote (1971), (w:) 4ues..., op. cit., . I , s. 425 2 3 4 5 6 7 w v 13 Świecimski J., s. 114 Thevoz M., Esthitique et/ou anesthisie musiographique,[v/]: Objets pritextes, objets manipulis, Musće d'ethnographie Neuchatel 1984, s. 179 Postman N., Pour un ilargissement de la notion de musie (1989), w: Vagues, t. I I , s. 425 Objets pritextes, objets manipulis, Musće d'ethnographie Neucha­ tel 1984, s. 189 Thevoz M., op. cit., s. 167. Etymologią słowa „exposer" jest „exposer" równoznaczne z „mettre hors de" - burzyć, zmieniać. Hainard J., Pour une musiologie de la rupture, [w:] Nos monu­ ments d'art et d'histoire, „Musćes-Museologie", nr 3: Berne 1986, s. 273-278 " Nurt muzeologiczny rozwijający się we Francji od początku lat 80., którego głównym postulatem jest uczestnictwo muzeum w życiu miejscowej społeczności, zainteresowanie jej problemami i odzwier­ ciedlenie ich na interdyscyplinarnych wystawach. Patrz: Hainard J., Objets en dirive pour „Le Salon de l ethnograp­ hie", [w]: Le Salon de i'ethnographie, Musee d'ethnographie Neuchatel 1989, s. 25 Tamże, s. 29 „[...] le conservateur d'aujourd'hui ne garde plus seulement, il regarde". Claire J., Paradoxe sur le conservateur, Caen 1988, za: Hainard, Objets en dirive pour „Le Salon de l'ethnographie", [w:] op. cit. La diffirence, Texpo 2, Musee d'ethnographie Neuchatel 1995, s. 13 Vagues, t. I I , s. 26 Cameron D., Les parquets de marbre sont trop froids pour les petits pieds nus (1992), [w:] Vagues..., op. cit., t. I I , s. 54 Patrz Davallon J., Gestes de mise en exposition, [w:] op. cit., s. 247-248 Adotevi S., Le musie inversion de la vie (1971), [w:] Vagues..., op. cit., t. I , s. 123 Cameron D., Le musie: un tempie ou un forum (1971), w: Vagues, t. I, s. 91 Złota Księga, Marx 2000, 1995 Rebetez A., „Feuille d'avis de Neuchatel", 3/4. 01. 1987 Hugh P., „Voir", nr 63: octobre 1989 de Varine H., Le musie peut tuer ou ... faire vivre (1979), [w:] Vagues..., op. cit., t. I I , s. 73 de Varine H., Le musie au service de 1'homme et du diveloppement (1969), [w:] Vagues..., op. cit., t. I , s. 67 14 15 16 17 18 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 t 65 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fdc5d9a798467a0f51ea31dd7445f637.pdf 7344131caff47c59b7af466a88fa6ce7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6151 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource muzea - zbiory Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5737 Title A name given to the resource Muzeum lalek w Pilźnie - miniaturowy skansen/LUD 2009 t.93 Description An account of the resource LUD 2009 t.93 s.269-272 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bartosz, Adam Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 93, 2009 ADAM BARTOSZ Muzeum Okręgowe Tarnów MUZEUM LALEK W PILŹNIE — MINIATUROWY SKANSEN Miniatury, modele, miniaturowe budowle, to formy prezentacji rozmaitych zjawisk cieszące się zawsze znacznym zainteresowaniem. W ostatnich latach notuje się w Polsce kilka inicjatyw budowy takich miniaturowych zespołów budowli. Muzeum Lalek w Pilźnie (w województwie podkarpackim), które tu przedstawiam, wyrosło z potrzeby zaspokojenia takich właśnie zainteresowań. Jest to przykład inicjatywy prywatnej, której — dodajmy — owocem jest znacz­ ny sukces finansowy jej twórców, a co najistotniejsze, dającej im ogromną oso­ bistą satysfakcję. Zaczęło się w 1981 roku od małej, prowincjonalnej Pracowni Artystycznej „Kasia”, produkującej lalki, którą prowadziła Zofia Bohaczyk, z zawodu nauczy­ cielka. Z czasem zainteresowanie lalkami sprawiło, iż obok produkcji pojawiła się, rosnąca w ilość, kolekcja lalek z różnych regionów świata, także lalek zabyt­ kowych. Kolekcja ta w pewnym momencie zainspirowała właścicielkę wytwórni do utworzenia wystawy oraz udostępnienia jej publiczności, wraz z możliwością obejrzenia cyklu produkcji lalek. A jest to produkcja fascynująca. Kilkoro zatrud­ nionych tu ludzi modeluje z wielką pieczołowitością porcelanowe twarzyczki la­ lek i ich korpusy, inni szyją miniaturowe stroje i wykonują różnorakie akcesoria, w które postacie są wyposażone. Zbudowano specjalny piec do wypalania porce­ lanowych elementów lalek, pracownia wyposażona jest w precyzyjne urządzenia do wykonywania drobnych elementów strojów i innych drobiazgów. Produkuje się tu lalki regionalne, historyczne, a także fantastyczno-bajkowe. Muzeum Lalek zostało powołane w 1998 roku przez Zofię i Włodzimierza Bohaczyków, właścicieli wytwórni. Zainteresowanie zwiedzających tym lalkowo-bajkowym muzeum rychło przerosło pierwotne oczekiwania właścicieli, któ­ rzy z czasem poczęli na małej przestrzeni poddasza organizować wystawy tema­ tyczne. Głównymi zwiedzającymi były oczywiście dzieci z okolicznych szkół, prowadzone tu w ramach planowych wycieczek poznawczych. Rozbudowując ideę muzeum, Bohaczykowie zakupili spory kawał gruntu tuż pod Pilznem we wsi Lipiny, wraz z niewykończonym budynkiem mieszkalnym. �Adam Bartosz 270 W ciągu kilku lat stworzyli tu spory kompleks kulturalno-edukacyjny, ze sty­ lową restauracją („U Wiedźmy”) i miniaturowymi zabudowaniami tworzącymi bajkowy, ale też i edukacyjny zespół historyczny. W 2003 roku Muzeum Lalek w Pilźnie (taka jest jego oficjalna nazwa) uzyskało statut, nadal prosperując jako prywatne przedsięwzięcie gospodarcze. Zwiedzanie muzeum miniaturowej architektury rozpoczyna się od modelu zamku, który poznajemy przeciskając się jego wąskimi korytarzykami. U stóp zamku stoją bajkowe domki z postaciami z rozpoznawalnych bajek. Jest to pierwsza część ekspozycji miniaturowych budowli, która w pierwotnym zamy­ śle stanowić miała taką właśnie baśniową wioskę. Domki w tej części, które nie wzorują się na jakimś konkretnym typie regionalnym, są wysokości około metra. Na tyle duże, że zdarzyło się, iż jakiś przedszkolak wcisnął się kiedyś przez drzwi do jednej z chat tak niefortunnie, że trzeba było domek rozebrać, by wydobyć przestraszone dziecko. Po tym doświadczeniu drzwi domków zostały zamknięte na stałe. Najważniejszą częścią całego kompleksu muzealno-dydaktycznego jest zbu­ dowana w następnym etapie wioska, nazwana Lipce Lipieńskie. Lipiny to nazwa wsi, na której terenie znajduje się ta filia muzeum, a miniaturowa wioska nawią­ zywać ma do Lipiec reymontowskich. Natchnieniem do tego była jedna z wy­ staw, którą wcześniej przygotowała Zofia Bohaczyk. Otóż w nowo pozyskanym budynku, mieszczącym na parterze restaurację, utworzyła (na piętrze) sale wy­ staw zmiennych. Z ogromnym wysiłkiem przygotowała w kolejnych latach kilka wystaw lalek w oparciu o znane dzieła literackie. Właśnie Chłopi Reymonta były inspiracją do pierwszej z nich. W kilku scenach twórczyni wystawy opowiedzia­ ła historię opisaną w tomach powieści: „Kapusta”, „Karczma”, „Śmierć Kuby”, „Swaty”, „Wesele Boryny”, „Wykopki”. Wystawa ta była później prezentowana w tarnowskim Muzeum Etnograficznym1, a następnie w wielu innych miejscach. Kolejnym tematem wystawy był Pan Tadeusz, ze wspaniale rozbudowanymi sce­ nami tej narodowej epopei. Były to między innymi: „Polowanie”, „Zaloty” i ro­ biąca największe wrażenie „Uczta” z dziesiątkami elementów drobnej zastawy stołowej. Kolejne prezentowane tematy wystaw to: „Poczet królów polskich”, „Cztery pory roku”, „Kobiety polskie”, „Co tam panie w polityce”, „Jan Paweł II” (sceny z życia papieża), „Bajki La Fontaine’a” oraz „Bajki braci Grimm” (czer­ wiec 2007 roku). Do miniaturowej wioski Lipce Lipieńskie, której budowę rozpoczęto przed dziewięcioma laty, wchodzi się przez mostek obok stawu. Wioska zabudowana jest modelami, które wykonano w skali zbliżonej do 1:4, toteż domy mają spo­ ro ponad metr wysokości. Wiejska, kamienista droga prowadzi widza do chaty Boryny, naprzeciw niego mieszka powieściowa Kozłowa, nieco dalej Wójt, a za jego chatą widać obracające się koło wodne rozłożystego młyna z przybudowa-* Na wernisażu gościła filmowa Jagna, Emilia Krakowska. �Muzeum lalek w Pilźnie — miniaturowy skansen 271 nym domem młynarza. Droga dochodzi do centrum wsi, gdzie stoi wioskowa studnia, kapliczka i kuźnia. Wioskowy plac zamyka kościół. Obok niego stoją ubogie domki biedoty wiejskiej, natomiast za kościołem na maleńkich mogiłach pochylają się drewniane krzyże — to wioskowy cmentarz. Kościół jest budowlą na tyle wysoką, że można do niego wejść, mijając siedzącego przed wejściem żebraka. Czasem siedzi on przy bramie do cmentarza. W kościele widzieć można spowiadającego w konfesjonale księdza i klęczącego za kratką grzesznika. Inne postacie (z zachowaniem skali 1:4, figurki mająpo ok. 40-45 cm) powożą końmi, orzą pole, podkuwają konia, wyglądają z chat. Tuż obok kościoła stoją plebania i dom organisty, a nieopodal oczywiście karczma żydowska. Widać w niej tłumek pijących chłopów. Droga skręca od kapliczki w prawo, do dworu obrośniętego dzikim winem. Państwo, siedząc na ganku, spoglądają na drogę. W dworskim sadzie widać pasiekę, a obok dworu czworaki i stajnie. Nieopodal napotykamy dom kowala, dalej gospodarstwo Sołtysa, a za nim w chacie przy stawie „miesz­ ka” powieściowa Jagna z matką. Modele budowli nie nawiązują do konkretnych typów regionalnych. Projektowane były przez właścicielkę muzeum, która in­ spirowała się ilustracjami przewodników skansenowskich, starając się wybierać wzory z Polski południowej. Dla uatrakcyjnienia wyglądu wioski łączyła niekie­ dy w jednej budowli elementy dwóch różnych typów domów. Inne budynki (np. dom Wójta) zaprojektowała, posługując się opisem powieściowym. Całość robi jednak wrażenie w miarę jednolitego zespołu budownictwa, który można śmiało określić jako ilustrację polskiej wsi. W roku 2008 wzniesiono ostatnie sektory tego miniaturowego skansenu, szczególnie interesujące, o których w pierwotnym planie zupełnie nie pomy­ ślano. Pierwszym z nich jest, zbudowana przez zimę, synagoga. Kiedy wiosną 2007 roku odwiedziłem to lalkowe muzeum skansenowskie z prof. Jonathanem Webberem, judaistą, którego przodkowie wywodzą się z pobliskiego Brzostka, a który jest znanym badaczem historii Żydów galicyjskich, zachwycił się zwie­ dzanym muzeum. Westchnął wówczas: „A gdzie synagoga?”. Właścicielka w lot ujrzała szansę wzbogacenia swej ekspozycji o element tak istotny dla historii regionu, a równocześnie egzotyczny, o którym wcześniej sama nie pomyślała. Po konsultacjach ze mną wybrała jako model synagogę w Bobowej, jedną z nie­ licznych ocalałych w tym regionie i zachowaną niemal w nienaruszonym stanie. Jej uroczysta rekonsekracja po remoncie odbyła się w 2003 roku (Bartosz 2004). W miniaturowym skansenie stanęła więc murowana synagoga z drewnianym przedsionkiem, ze wspaniale odtworzonym wnętrzem, w którym zachwyca barw­ na oprawa szafy ołtarzowej, niemal wiernie odwzorowanej z oryginału w Bobo­ wej. Na bimie kilku chasydów pochyla się nad miniaturowym zwojem Tory, inni posiadująna ławach pod ścianami. Obok zaś stanął dom cadyka (Bartosz 2006; Majcher 2008), za którym rozłożył się żydowski cmentarz z charakterystycznymi nagrobkami — macewami. Widoczne są na nich nagrobne symbole i teksty sko­ piowane z prawdziwych macew. �Adam Bartosz 272 Na uroczyste otwarcie modelu synagogi, 8 kwietnia 2008 roku, poproszono rabina Michaela Schudricha. Dokonał on symbolicznego przybicia na odrzwiach budyneczku maleńkiej mezuzy, po czym gromadka gości wślizgnęła się do jego wnętrza. Jakież było zdziwienie rabina Schudricha, gdy poproszony przeze mnie, aby odczytał fragment Tory, widoczny spod pochylonych głów modlących się miniaturowych chasydów — stwierdził, że właśnie ten fragment został zazna­ czony, który będzie czytany w najbliższą sobotę. Co rabin uznał za doskonałą wróżbę dla muzealnego przedsięwzięcia. Ostatnim (na razie?) pomysłem właścicielki i autorki tego miniaturowego skansenu jest cygańskie obozowisko, które rozłożyło się późnym latem „pod la­ sem”. Kilka wozów, wzorowanych na muzealnej kolekcji cyganologicznej z Mu­ zeum Etnograficznego w Tarnowie, stanęło na skraju zagajnika, nieopodal stawu. Gromady Cyganów zajmują się codziennymi czynnościami, kobiety gotują, do­ glądają dzieci, mężczyźni oporządzają konie, łowią ryby, wre obozowe życie2. Muzeum lalek w Lipinach to przykład realizacji rodzinnej pasji. Pani Zofia Bohaczyk, tak jak mąż Włodzimierz, który zarządza całością (pani Zofia jest głównie autorką i inicjatorką pomysłów) — są pedagogami. Każda z wystaw, które się tu realizuje, ściśle wpasowana jest w program edukacji szkolnej. Rów­ nież zwiedzanie modelu wioski odbywa się z przewodnikiem, który z dziećmi re­ alizuje dobrze opracowaną lekcję. Klientami tego muzealnego przedsiębiorstwa są oczywiście grupy szkolne. Sporą kategorię zwiedzających stanowią jednak całe rodziny z dziećmi. Ten miniaturowy skansen funkcjonuje cały rok, codzien­ nie wystawia się rankiem kilkadziesiąt figurek i sprzętów, których zestawy zmie­ niają się zależnie od pór roku, a miniaturowe ogródki uprawiane są starannie, dostarczając plonów „mieszkańcom” Lipiec Lipińskich. Dzięki ogromnemu wysiłkowi właścicieli muzeum placówkę tę odwiedza rocznie około 40 tys. osób. BIBLIOGRAFIA Bartosz A. 2004 2006 Majcher K. 2008 Synagoga bobowska odżyła, „Spotkania z Zabytkami” 10, s. 28-29. M oje spotkania z chasydami, w: M. Galas (red.), Światło i słońce. Studia z dziejów chasydyzmu, Kraków: Austeria, s. 191-213. Bobowa. Historia, ludzie, zabytki, Warszawa: Przedsiębiorstwo W ydawni­ cze „Rzeczpospolita” . 2 Warto wspomnieć, że pierwszym muzeum skansenowskim w Polsce, w którym eksponuje się kul­ turę Cyganów/Romów, jest Sądecki Park Etnograficzny. Zbudowano tu sektor budownictwa Cyganów karpackich. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/59707e0f3f87bf708d01eb190cac813c.pdf 853c524d7057c218fedcf3255057e286 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3080 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2884 Title A name given to the resource Muzyka greckich cieni / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4, s.452-454 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czaja, Dariusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Dariusz Czaja • MUZYKA GRECKICH CIENI DARIUSZ CZAJA Muzyka greckich cieni 1. Wedle starego dobrego banału, starożytni Grecy wiedzieli o sobie bardzo dużo, z jednym wszakże wyjąt­ kiem: że mianowicie są Starożytnymi Grekami. A prze­ cież, zanim zastygli w szacowny monument, zanim za­ mienili się w stateczny rozdział historii powszechnej, byli, choć trudno czasem w to uwierzyć, żywymi ludź­ mi: jedli, popijali, śpiewali, tańczyli, uprawiali miłość, modlili się. Wytrwale zgłębiali sekrety namiętności i tajemnicę pojedynczej egzystencji, starali się opisać sens różnicy między światem śmiertelnych a bogami, którzy byli dmbrotoi, nieśmiertelni. T o więc my, dzisiej­ si, żyjący, rozprawiamy o nich, martwych, o ich staro­ żytnej starożytności. O n i zaś, zostawiwszy nam swoje kamienie, teksty i inskrypcje, taktownie milczą. Stali się, jak to z nie zawsze uświadamianą dwuznacznością powiadamy: p r z e d m i o t e m naszych studiów. Doj­ mujący brak symetrii. Ale chociaż prawdą jest, że to my ich czytamy czy nie jest też tak że w jakiś sposób oni również czytają nas? Czy nie jest trafna teza że co prawda to żywi studiują martwych ale że ci ostatni przynoszą nam lustto w którym możemy się przejrzeć? Bywa że to my jesteśmy materią ich dzieł O dawnych Grekach wiemy coraz więcej, półki zawie­ rające studia i rozprawy o greckim antyku wciąż wydłu­ żają się. Wiele zagadek rozwiązano, teksty uznane nie­ gdyś za nieme, zaczęły mówić. Z poznawczego punktu wi­ dzenia pozostaje wszakże jeden fundamentalny dylemat, którego nie rozwiążą najbardziej wyrafinowane techniki badawcze. Nie wiemy i nie dowiemy się już (przynajmniej w tym życiu), jak mówili starożytni Grecy, jak śpiewali, jak brzmiały ich instrumenty. Zostały nam po nich tylko teksty, tzeźby i architektura. Fonię wyłączono na amen. Tajemnicę żywego głosu i dźwięku zabrali ze sobą do gro­ bu. I żadne narzędzia archeologiczne nie sprawią, że wy­ kopany trup starożytnego Greka przemówi do nas, że „da głos". Kości nie potrafią śpiewać. • - 2. • jeśli uprzytomnić sobie ten oczywisty fakt, można zrozumieć skalę trudności, z jakimi przyszło się zmie­ rzyć Maciejowi Rychłemu, prawdziwemu sprawcy pły­ ty Metamorfozy. Musie of Ancient Greece. Musiał on, 452 mając za współtwórców aktorów „Gardzienic", nie tyl­ ko rekonstruować i uzupełniać okruchy istniejących muzycznych zapisów (a czasem także dopisywać nową „grecką" muzykę), przede wszystkim musiał mieć prze- i konującą w i z j ę całościowego brzmienia, musiał usły­ szeć tę muzykę w sobie tak, by przemienić ją w rilkeański „słyszalny krajobraz". Mówiąc krótko: trzeba było mieć pomysł jak ożywić trupa, jak, najzupełniej do­ słownie, ucieleśnić go, a więc zaopatrzyć go w gardło, język i usta, by mógł śpiewać, dodać sprawne ręce, by mogły zabrzmieć harfy, flety i bębny. Słuchając kilka­ krotnie Metamorfoz nie mam wątpliwości, że wielce ry­ zykowny u swych początków pomysł powiódł się. Zda­ rzył się cud. T r u p ożył. N a płycie śpiewa, krzyczy, szep­ cze, dyszy, potrąca struny harfy, bębni, wydobywa dźwięki z fletu. Ta muzyka oddycha Grecją. Są na tej płycie obecne dwa bieguny starogreckiej muzyki. Jest i apolliński spokój, muzyka przeniknięta miarą, przemieniająca rzeczywistość w kosmiczny ład i dionizyjska furia, wypływająca gdzieś z ciemnych, bez-rozumnych źródeł psyche. Najciekawsze, obdarzone naj­ większą energią wydały m i się te rekonstrukcje i orygi­ nalne kompozycje Rychłego, w których do głosu docho­ dzi żywioł dionizyjski. A więc te miejsca, w których opuszczamy podręcznik z wizją Grecji harmonijnej, ja­ snej i słonecznej, a wstępujemy w świat chaosu, dzikiego szaleństwa i frenetycznego uniesienia. Może w tych utworach najbardziej słychać odległy idiom muzyczny greckiego antyku. T o w sekundowych i trytonowych tarciach, to w obsesyjnej nieparzystej rytmice mieści się niedyskursywna wiedza o tym, czym mogła być grecka mania. T o w tych, obco brzmiących dla dzisiejszego ucha skalach, lepiej zaczynamy rozumieć spazm, szaleństwo gniew śmiech i rozpacz bohaterów tragicznych Złorze­ czenia Medei czy skargę Orestesa Słuchając finałowego Euoi Bakchai łatwiej pojąć co miał na myśli Nietzsche pisząc o żywiole dionizyjskim Śpiewając i tańcząc uka­ zuje się człowiek jako członek wyższej wspólnoty — od­ uczył sie chodzić i mówić i zaraz wzięci tańcząc w nowie trze" (Narodziny tragedii z ducha muzyki) - N o dobrze, ale skąd wiemy, że to, co słychać na pły­ cie jest z ducha greckiego poczęte? Co pozwala twier­ dzić, że oto słychać grecką muzykę w formie, w jakiej mogła ona brzmieć niegdyś? Profesor Jerzy Danielewicz, jeden z konsultantów uczestniczących żywo przy po­ wstawaniu Metamorfoz pisze w książeczce dołączonej do płyty: „Oto spełnia się marzenie miłośników starożytno­ ści: usłyszenia pokaźnej liczby fragmentów muzyki staro­ greckiej w jej autentycznym i pełnym (choć z konieczno­ ści częściowo odtworzonym) brzmieniu (...)". Trudno nie mieć wątpliwości, kiedy czyta się o owym „auten­ tycznym brzmieniu"... K t o i kiedy słyszał autentyczne �Dariusz Czaja • MUZYKA GRECKICH CIENI d- wykonanie antycznej greckiej muzyki i co by to miało znaczyć? Czy zatem mówienie o w r a ż e n i u autentycz­ ności jest pozbawione sensu? Sprawa zdaje się nieco bar­ dziej skomplikowana. Konieczny będzie krótki ekskurs w obszar wykonawstwa muzyki dawnej. w źle zrozumianą wierność wobec dzieła. Także sam Monteverdi tego nie chce, jest przecież muzykiem z k r w i i kości, jest Włochem. Proszę więc wyzbyć się obaw przed vibrato, przed ożywieniem, przed subiek­ tywnością, przed gorącym, śródziemnomorskim powie­ trzem, natomiast l ę k a ć się bardzo chłodu, puryzmu, «historyzmu». Musimy zrozumieć prawdziwe intencje muzyczne Monteverdiego i umieć oddać j e w posta­ c i żywej m u z y k i . Jako muzycy musimy próbować zo­ baczyć na nowo to, co w Monteverdim było i na za­ wsze pozostanie aktualne, ożywić to z powrotem, odtworzyć zgodnie z naszym sposobem odczuwadwudziestowieczną mentalnością (...)" (Dialog podkr. D C ) . Wiedza? Jak najbar­ Mam w swojej płytotece pięć różnych nagrań Vespro delia Beata Vergine Claudio Monteverdiego. Co jakiś czas słucham, porównuję. Z braku miejsca, w ich opi­ sie pozostańmy na poziomie przymiotników. Parrott gtzeczny, nie nachalny, Christie - precyzyjny i eleganc­ ki, Jacobs - muzykalny, finezyjny, Savall - soczysty, wyrównany, znakomicie brzmiący, Harnoncourt - żar­ liwy, liryczny, drapieżny, monumentalny, ekstatyczny. Które z nagrań jest „najlepsze"? W którym Montever­ di brzmi „najprawdziwiej"? W którym muzyka najbar¬ dziej przemawia do serca i wyobraźni? Nigdy nie mia­ łem wątpliwości: nagranie Harnoncourta z Concentus Musicus nie ma sobie równych. Czy inne są złe? Wolne żarty! Każde ze wspomnianych nagrań ma swoje nieza­ przeczalne zalety (są wcale liczni i nieprzejednani entu­ zjaści wykonania Savalla, a istnieją przecież jeszcze na­ grania Junghanela, Berniusa czy Rademanna), ale tyl­ ko słuchając Harnoncourta odnoszę wrażenie że słyszę prawdziwego" Monteverdiego że głębia i geniusz tej muzyki dopiero w nagraniu austriackiego dyrygenta objawiają się w pełni K t o usłyszał raz Gloria Patris z tej płyty ten już zawsze będzie wiedział co znaczy werty kalny wymiar muzyki Rekonstrukcja i wykonanie Har noncourtanie należą (tylko) do faktów z dziedziny m u dziej. A l e bez uwewnętrznienia tej muzyki, bez nasyce­ nia jej własnymi emocjami, do grania zostają tylko nu­ ty. Efektem jest solenna i nudna jak flaki z olejem mu­ zykologiczna poprawność. 4. Powróćmy zatem do nagrania Metamorfoz. Czy mu­ zyka tam pomieszczona, to „prawdziwe" dźwięki staro­ żytnej Grecji? Czy tak właśnie ona brzmiała? Czy tak ją wykonywano? Kwestie nierozstrzygalne z powodów wskazanych wyżej. Skądinąd sam Maciej Rychły nie ma złudzeń: „Nie uważam mojej pracy za rekonstruk­ cję. Rekonstrukcja jest t u po prostu niemożliwa. Nie twierdzę, że tak brzmiała muzyka antyku". Powiedzmy przy tym, że kompozytor-rekonstruktot miał t u o wiele trudniejsze zadanie, niż muzykolog-wykonawca muzyki dawnej dysponujący często pełną, bądź prawie pełną partyturą utworu, nierzadko też mający dostęp do trak­ tatów muzykologicznych z epoki. Tutaj z paru nut, z domysłów i domniemań, została wyczarowana ż y w a muzyczna rzeczywistość. Może więc zamiast zO" bowiązującego pojęcia rekonstrukcji, lepiej byłoby uży­ wać w t y m przypadku pojęcia i n s p i r a c j i , tym bar­ dziej że w jego etymologii pobrzmiewa niejasno tak ważna dla twórców gardzienickiego nagrania idea przywracania życia ożywiania re-animacji (łac inspl rare — dąć w coś nadymać natchnąć) rłr\ nnflimat-nlnoii TY\ J n ym i znac zn i e ' wiecei ę j n iz' nodb p udo wana m uzyk o l ogez racjami „gra na autentycznych instrumentach, w zgo• z praIn/k • kusprawie : d zie ty ą wyk onawczą epo k i" . A le ja Gliwic racjonalnieswoją tezę. Uczywiscie, można by znaleźć naprędce kilka argumentów, ogromna tempe¬ ratura nagrania wynikająca z rejestracji Iwe, wspaniale wygrana przestrzenność chorow, świetnie brzmiąca sekcja dęta, eteryczne głosy i olzer Knabenchor, oszala­ ły Kurt bąuiluz, i t d itd. A l e czy te argumenty mają moc zniewalającą. Uczywiscie, nie. Jak zawsze w tego typu rozważaniach, argumentem ostatecznym i rozsttzygającym pozostaje, bo pozostać musi: podbudowa­ na wiedzą intuicja. Myślę jednak, że tym, co najbardziej zniewalające w rejestracji Vespro przez Harnoncourta jest - trudno tego nie usłyszeć - jego emocjonalny, niezwykle osobi­ sty stosunek do arcydzieła Monteverdiego. Nic z muzy­ kologicznej pedanterii, raczej akcent na walory ekspre­ syjne i żywość przekazu. W uwagach na temat wyko­ nawstwa muzyki Monteverdiego pisał Harnoncourt: „Oczywiście pragniemy posiąść znajomość ówczesnej praktyki wykonawczej, poznać warunki, w jakich wy­ konywane były utwory Monteverdiego, ale nie chcemy popaść w fałszywy puryzm., w fałszywy obiektywizm, Kompozytot nie twierdzi, że zdeszyfrował muzykę greckiej starożytności. Nie udaje Greka. Zaprasza ra­ czej słuchacza do imaginacyjnej podróży w świat grec­ kiej fonosfery przefiltrowanej przez wrażliwość współ­ czesnego muzyka. Słuchając płyty obcujemy tedy z „muzykologią światów możliwych", wobec których najbardziej stosowna wydaje się kategoria prawdopo­ dobieństwa, a nie prawdy czy autentyczności. Ważne jest co innego. Niezależnie od opinii fachow­ ców, którzy - nie da się wykluczyć - zaczną precyzyjnie odmierzać linijką odległość jaka dzieli muzykę Meta­ morfoz od domniemanej Prawdy Historycznej, ten mu­ zyczny projekt jest przekonujący. Ta muzyka pulsuje, 453 �Dariusz Czaja • MUZYKA GRECKICH CIENI Metamorfozy. Fot. Zbigniew Bielawka tętni, ściera się w dysonansowych współbrzmieniach. Naprawdę żyje. Nie dysponujemy, jak dotąd, wehikułem czasu. Nie dowiemy się już jak rzeczywiście btzmiała muzyka Monteverdiego, muzyka średniowieczna, a tym bar­ dziej muzyka starogrecka. W naszym odniesieniu do minionych tradycji duchowych zawsze będziemy skaza­ n i na niebezpieczeństwa dwóch skrajnych postaw, za­ wsze będziemy musieli dryfować między naiwnością kustosza-archiwisty, wierzącego, że możliwe jest niekonfliktowe ustalenie „jak to było naprawdę" a swawo­ lą badacza-prezentysty, który nie licząc się zupełnie z oporem materii, wpisuje w historyczny przekaz głów¬ nie własne projekcje. Co lepsze? Jeszcze raz Harnoncourt: „Z dwojga złego lepsze są już wykonania historycz­ nie całkiem fałszywe, ale żywe muzycznie" (Muzyk mową dźwięków). W miejsce archiwalnej martwoty, w miejsce złudy autentyzmu, hermeneutyczne z ducha, twórcze p t z y s w o j e n i e . D o takiego właśnie mode­ lu czytania znaków przeszłości bez wątpienia należą gardzienickie Metamorfozy. ' „Lękać się chłodu...", przestrzegał Harnoncourt. Co jak co, ale zmora zimnej muzykologicznej poprawności i pedantycznego historyzmu temu nagraniu nie grozi, j � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3fa046a45a41fe8df47b97610937213b.pdf d3ca616bd8a59d65387c5c0200006b01 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2004 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Subject The topic of the resource sanktuaria Żmudź - muzyka sakralna Kalwaria Zebrzydowska - muzyka sakralna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1859 Title A name given to the resource Muzyka Kalwarii Żmudzkiej w Gordach(Samogitia) i Kalwarii Zebrzydowskiej : zbiezności i różnice / LUD 2001 t.85 Description An account of the resource LUD 2001 t.85, s.83-106 Creator An entity primarily responsible for making the resource Motuzas, Alfonsas Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 85, 2001 ALFONSAS MOTUZAS Uniwersytet Vytautas Magnus Kowno MUZYKA KALWARII ŻMUDZKIEJ W GORDACH (SAMOGITIA) I KALWARII ZEBRZYDOWSKIEJ: ZBIEŻNOŚCI I RÓŻNICE Litwę tworzą cztery regiony etnograficzne: Dzukia, Sudowia, Auksztota oraz Żmudź. Jedną z bardziej rozpowszechnionych form i miejsc modlitwy na Litwie są kalwarie albo Nowe Jeruzalem. Jak podają źródła historyczne, było ich na Litwie siedem: 7 stacji na zamkniętym dziedzińcu klasztoru Bernardynów w Wilnie, 19 stacji Kalwarii Żmudzkiej w Gordach, 35 stacji Kalwarii w Wilnie-Werkach (Verkiai), 14 stacji Kalwarii w Berżorach, 7, 14 i 19 stacji Kalwarii typowych dla klasztoru bernardyńskiego w miasteczku Citowiany (Tytuvenai), 19 stacji Kalwarii typowych dla miejscowości Masiady (Mosedis), Droga Krzyżowa z 35 stacjami Kalwarii w Wepriach (Vepriai). Na Litwie kalwarie z Drogą Krzyżową pojawiły się w okresie poreformacyjnym, kiedy ta forma kultu Męki Chrystusowej dotarła do Polski. W Królestwie Polskim oraz w Wielkim Księstwie Litewskim o modlitwie Drogi Krzyżowej w źródłach pisanych pod koniec XVI wieku pierwszy wspomniał Mikołaj Krzysztof Radziwiłł, zwany "Sierotką". W listach z 1582-84 roku opisał on swoją podróż do Jerozolimy oraz tamtejsze obrzędy Drogi Krzyżowej I. Najprawdopodobniej ten materiał opisowy M. K. Radziwiłła przyczynił się do utworzenia naj starszej w Polsce Kalwarii. W latach 1600-17 na krakowskich wzgórzach Żarek wojewoda Mikołaj Zebrzydowski ze swymi krewnymi założył Kalwarię Zebrzydowską z Drogą Krzyżową składającą się z 50 stacji i powierzył ją opiece miejscowych bernardynów2• Modlitwy przy tych stacjach Kalwarii zaczęto odprawiać już w 1608 roku, kiedy rozpoczęto tam świętować obchody Wywyższenia Św. Krzyża. Miejscowy bernardyn Marian Postekalski w 1611 roku pierwszy opisał tradycję obrzędów modlitewnych Kalwarii Zebrzydowskiej w pracy Viarum Redemp/ionis nos/rae in agro Zebrzydovicensi dis/inc/arum rememora/io. Cracoviae anno 1611 in off. Początkowo praca ta pojawiła się w języku łacińskim, a nieco później - po polsku. Sam autor zaznacza, że hymny, antyfony i modlitwy zaczerpnął z tradycji jerozolimskiej. Później wspo- I M. K. Radziwiłł "Sierotka", Podróż do Ziemi Świętej, Syrii i Egiptu (1582-84), oprac. L. KukuIski, Warszawa 1962. l Droga Krzyżowa. Dzieje nabożeństwa iantologia współczesnych tekstów, oprac. ks. 1. Kopeć ep, Poznań 1987, s. 53-56. �84 mniana praca została przez poetę Abrahama przetłumaczona na język polski Pamiątka krwawej ofiary Pana Zbawiciela Naszego Jezusa Chrystusa wedle miejsc Hierozolimskich nad Zebrzydowicami wykonterfektowanych. W roku 1611 podobną pracę wydał ksiądz Stanisław Grochowski Himny o Męce Pańskiey do obrządków Kalwariey Zebrzydowskiey y do temecznego nabożeństwa należące3. Pierwszymi pieśniami, które zabrzmiały na Drogach Krzyżowych Kalwarii, były łacińskie psalmy i hymny. Śpiewali je mnisi i pielgrzymi, znający powszechny język Kościoła. Pierwszą procesję do Kalwarii Zebrzydowskiej zorganizowano, wzorując się na autentycznych obrzędach Jerozolimskich w 1611 roku. Odtąd stały się one rytuałem, którego po dzień dzisiejszy przestrzega się w Kalwarii. Jednak było oczywiste, że łaciński obrządek, pieśni i modlitwy zrozumie tylko nie liczna grupka duchowieństwa i osób znających język liturgiczny. Dlatego też miejscowi bernardyni, którzy już od dawna w kościołach rozpowszechniali pieśni polskie, także w Kalwarii Zebrzydowskiej w roku 1611 i 1616 zaczęli modlić się i śpiewać teksty psalmów po polsku4• Dla rozwoju popularności kultu Dróg Męki Chrystusowej przyczyniły się także w 1613 roku na tej samej Drodze Krzyżowej wprowadzone dróżki Męki Przenajświętszej Maryi Panny. Oficjalne nabożeństwa i procesja z modłami oraz muzyką miały miejsce podczas świąt Odnalezienia i Podwyższenia Św. Krzyża, a także w piątki Wielkiego Postu. To bardzo wyraźnie ilustruje, jak Polacy w swej ojczyźnie rozpowszechniali kult Męki Chrystusa i Maryi w języku narodowym. Od 1617 roku syn Mikołaja Zebrzydowskiego, Jan, stawiając kaplicę ze schodami Chrystusowej Męki, rozpowszechnił w Kalwarii kult świętych schodów5• Na Polakach wzorowali się także bernardyni wileńscy, którzy w latach 1607-1610 w swym opactwie założyli Drogę Krzyżową składającą się z siedmiu stacji. Na Litwie za prekursora fonny nabożeństwa kultu nawiązującego do Drogi Krzyżowej Kalwarii uważany jest biskup żmudzki Jerzy Tyszkiewicz, który w 1637 roku, po powrocie z Krakowa, wzniósł w Kalwarii Żmudzkiej w Gordach Drogę Krzyżową składającą się z 19 stacji i oddał ją w pieczę miejscowym mnichom dominikańskim, których także on sam tutaj zaprosił. Po założeniu słynnej Kalwarii na Żmudzi, biskup żmudzki Jerzy Tyszkiewicz polecił jednemu z księży napisanie modlitw i pieśni przeznaczonych do odprawiania w tymże świętym miejscu6• Autor niniejszego artykułu przeprowadził badania i podsumował je w artykułach: Pochodzenie pieśni w Kalwarii Żmudzkiej w Gordach (tłumaczenie), oraz Pieśni procesji i obrzędów pogrzebowych w Kalwarii Żmudzkiej w Gor- ) Tamże, s. 51. • A. Chadam, Śpiewnik Kalwaryjski, Kalwaria Zebrzydowska 1984, s. 31. l Droga Krzyżowa, jw., s. 50-53. • M. Wolonczewski, Żemaitjiu wiskupiste, t. II., Wilniuj 1848, s. 42. �85 dach: ich zbieżności i różnice (tłumaczenie), udowodnił, że z wyjątkiem trzech pieśni Zakończenia, które ukazały się dopiero w XIX wieku, modlitwy te oraz pieśni i ich muzyka nie były specjalnie przeznaczone dla Kalwarii Żmudzkiej w Gordach. Uwzględniając ich treść i odległości pomiędzy stacjami, można przypuszczać, iż były one zebrane i złożone w jedną całość z różnych śpiewników i modlitewników wydanych wówczas w Europie i miały służyć jako przewodnik w obchodzeniu Kalwarii Żmudzkiej w Gordach7• Przyjrzawszy się materiałowi opisowemu dotyczącemu Dróg Krzyżowych Kalwarii Żmudzkiej i Zebrzydowskiej, zauważymy, że miejscowości te łączy bardzo podobny do jerozolimskiego krajobraz. Tutaj krzyżują się drogi polityczne, religijne, ekonomiczne, przeważają wyżyny, jeziora, rzeczki, źródła i lasy. Ale w odróżnieniu od Kalwarii Zebrzydowskiej, w Kalwarii Żmudzkiej nie było nabożeństw obchodzenia ścieżek Męki Najświętszej Maryi Panny ani kaplicy ze świętymi schodami. Polscy naukowcy twierdzą, iż śpiewy i modły charakterystyczne dla Kalwarii, które wzbogacone są o melodię i pomagają przy rozmyślaniu nad Męką Chrystusa, są typowo polskie. W innych krajach ich po prostu nie ma i dlatego jest to wyraz nabożeństwa absolutnie polskiego pochodzenia, w którym myśl modlitw podkreśla melodia śpiewów. Do tych pieśni i modłów należą: a) modlitwy z tekstem-refleksją nad każdą stacją; b) części śpiewów wstępu i zakończenia, jak "Wielbimy Ciebie, Jezu Chryste Panie" (łac. Adoramus te Christe et benedicimus tibi); c) aklamacje-odpowiedzi, jak np. "Panie, zmiłuj się nad nami" (łac. miserere nobis)8. Poruszając ten temat, pojawia się pytanie: co łączy i różni muzykę Drogi Krzyżowej w Kalwarii Żmudzkiej w Gordach i Kalwarii Zebrzydowskiej? Opierając się na naj starszych i naj nowszych śpiewnikach, dokonałem szczegółowej analizy ciągu chronologicznego modlitw i śpiewów Kalwarii Żmudzkiej w Gordach oraz zebrałem materiał nototeczny w czasie ekspedycji, przestudiowałem zbiór analogicznych modlitw i pieśni Kalwarii Zebrzydowskiej oraz innych, znajdujących się w polskich modlitewnikach i śpiewnikach; przeprowadzi wszy analizę porównawczą muzyki modlitw i pieśni fenomenu Kalwarii Drogi Krzyżowej w Gordach, spróbowałem odnaleźć punkty styczne z litewskim etnosem - pieśniami ludowymi, oraz starałem się przedstawić podobieństwa i różnice instrumentów muzycznych polskiej i litewskiej kultury religijnej. Niniejszy tekst (materiały były zbierane przez ponad dziesięć lat) zupełnie inaczej przedstawia historię Drogi Krzyżowej kalwarii w Polsce i na Litwie. Spoglądając na te obrzędy modlitewne w aspekcie etnomuzykologicznym, po- 7 M A. Motuzas, temaićil/ Kalvarijos Kalnai ir Kryźiaus kelias, Kretinga 1993, s. 3. R. Rak, Śpiewy w czasie Drogi Krzyżowej, w: Droga Krzyżowa, jw., s. 439. �86 winniśmy je porównać z obrzędami sąsiednich krajów, gdzie ta tradycja była żywa i być może stamtąd się wywodzi. We współczesnej etnomuzykologii w Polsce i na Litwie niniejsze badanie jest pod tym względem nowe i oryginalne. Temat ten częściowo już rozpatrywałem w swych pracach wcześniejszych: Instrumenty narodowe i górskie pieśni w Kalwarii Żmudzkiej; Góry Kalwarii Żmudzkiej. Pieśni pogrzebowe; Góry Kalwarii Żmudzkiej i Droga Krzyżowa; Pochodzenie pieśni w Górach Kalwarii Żmudzkiej; Pochodzenie nabożeństw Drogi Krzyżowej i pogrzebowych obrzędów śpiewanych Kalwarii Żmudzkiej w Górach: ich podobieństwa i różnice. Także wiele materiałów notograficznych zebrał w latach 1995-1997, podczas ekspedycji na Żmudzi, Instytut Studiów Religijnych Św. Antoniego przy fakultecie teologii katolickiej Uniwersytetu Vytautas Magnus. W artykule tym nawiązuję do naj nowszych prac opublikowanych w Polsce na ten temat: monografii-antologii Droga Krzyżowa ks. 1. Kopcia CP, antologii ks. A. Chadama OFM Śpiewnik Kalwaryjski oraz polskich śpiewników i modlitewników liturgicznych jak Śpiewnik Liturgiczny oraz Śpiewnik Kościelny. Modlitwy Modlitwy Kalwarii Żmudzkiej w Gordach składają się z aklamacji "Kłaniam się Tobie"; odpowiedzi "Zmiłuj się nad nami, Boże" albo "Zmiłuj się nad zmarłymi, Boże" oraz "Amen". Inna modlitwa to nawoływanie lub inwokacja - "Módlmy się". Jak podają źródła historyczne Kościoła, po raz pierwszy te formy modlitwy i rozmyślania w litewskich źródłach pisanych pojawiły się w modlitewniku Droga Krzyżowe Pana Jezusowe, które w dzień męki swoiey dla zbawienia naszego odprawił, napisanym w języku polskim, wydanym w 1634 roku w Wilnie i przeznaczonym dla działającego w Wilnie bractwa św. Józefa z Arymatei i św. Nikodema, które praktykowało Drogę Męki Chrystusowej i troszczyło się o chrześcijańskie grzebanie zmarłycW Wraz z upływem czasu ta praktyka liturgiczna wrosła w nawyki modlitewne ludu i była stosowana podczas grzebania zmarłych oraz obchodzenia Drogi Krzyżowej nie tylko na ziemiach wileńskich, lecz także na Żmudzi. Oznacza to, że ta część obrzędów Drogi Krzyżowej i zwyczajów pogrzebowych przywędrowała na Litwę z Polski. W polskiej kulturze kościelnej modlitwy te razem z ich melodiami znane są już na przełomie XV-XVI wieku1o• 9 lO Dmga Krzyżowa,jw., R. Rak,jw., s. 439. s. 31-32. �87 Teraz przyjrzyjmy sil( polskiej i litewskiej linii melodycznej tych modlitw: aklamacji i odpowiedzi "Kłaniam sil( Tobie"; "Zmiłuj sil( nad nami, Boże" albo "Zmiłuj sil( nad zmarłymi, Boże", "Amen", oraz modlitwy "Módlmy się'. Wariant polski": -~:##-#. oj: -. ·.-c·-----o •• . .: . _'0" ,., "'",' -- ~ - .•~- ···::1- J----.-.-:::.:~.: ..: ... ---- _o: J-::_---=:::-.-::::'_:::_-=jl ... -.-.- ...--.... -J.. -----J--.-.-.-.-.-J.----- -·1--.-:J:-:.-::::'-:--:J-.--:::':'::~-'::-::~. -..---- ----.-----.------ --d:-.-..--;;J-------.:'--" -----' "- __ •• "'0_' ", •.••...•• ._,.. '. •..••.•.•• ,., __ •• ' ••••• ..•...... _'.'_ •. _._ ,",_ •• ••••.. •• ",. ',".'_." 0.0 _. __ .••.•.• •••• •.••• __ ••.• _ •. ,_ •• • ••••• . •• __ ...• '''' ""' ••••• _"0_0_' """""'~'. .,. _ •••••.•••• ••• __ • __ _ •••••• --_""0 ." •••. __ .. _. ." •..••••••• _. ~-:###.:t-F~¥--:-r:.;It-~::=~=0r~:~-~~I~rH0I/--~~~-=:fEt~~f~i~~f-:::--: -j •.-..:JtJ~j- j(~:J:iT;J:~~:~~:-J:;-~f4~:.d#E~~:~f~-~ "---" -----' ~#i#-J Wariant żmudzki'2: -~-'K-8~)::-·-=-.•·:::::·:-~:::-;::-:;-::::-:u~:--:·:-r=::~:-:~:: __It~~~::::~~=-~~~:::f~~~~ - ::~-b ~----:~·----r-.-- -.-L:::f?~::~-I:\~: ::::I=-~--~:~:-~::~--~~~f·----;??d::::::~':'I=.-.-~-: =~~:: •.:~:;;n =:S'. _... _-_-~__: -.~.....~~~ _ ~_._~:::~:....... :-·.=:~t.==-~£__ __.:.~~:-_!.:- £__ U •• ' '.' - .. -.: ..• " o" ._ ••• '.~ _.:-:-:: :~.·~·.-:---~:~-::-:-::t:E~~:jH~~~8=)=~:ff·:.=:::·~~~~~:-~~?~~~~~ --::r-~~-· -_::: ____:_~=:-'--·~·:r~j· ~:---':··:[l--~~l·-~--:---=-':~J.---~ :~?~0.'-: ::.::--~::_~_-~ __~~~._=._.~=--~_~= ~=._-~:~::'..__ -~-~:==_-=-.= _.. _~ _ ~_ .= =-- __ ~.l-~.---;---·~-·rt:\~::: '~.. II 12 ~tJ·· ~~-'-' .._-~ :_~_ Śpiewnik Liturgiczny, Lublin 1991, s. 279. A. Motuzas,jw., s. 16. ::---'-----.(;j' �88 ~:~.•~ ...~....·•·~· •....·ł~-:Ir: -.·-· .• l-t ~I ~.~~c~:::E{~ ~łi ... ]1.·· -. ~p.::: ••:-:- -::·:r· - .....·=·:-~h/.::8:.)...:.:•.=-=:...=..·.••.•. : .•·.:.:: _. ......_ - __ o ••• _. .... t:\ •• - __ ._---- •• ••••••••• ~ ••• 0 • ••• __ •• [ ••• •• \., _ •• ••• •• _. •••••••••• __ ._. ••••• • •••••• .. - • ••• m _. _ .::.: .•.. : ..... ••••••••• • ~. ••• , •• •••• __ •••• _ •• • __ ••• __ •• ~ ~_.:j· ._._. ··-:-:-::·~·:·=.-.==:::·R·:·:::::::-=:...• __ " ,._"' • •••••••• _ _........... •• , •• _. .. • •••• o .• Melodyka wariantu żmudzkiego konstruowana jest w oparciu o swobodną i spokojną recytację. Zachowuje ona strukturę psalmodii gregoriańskiej, lecz w każdej zwrotce pojawiają się wyraźne elementy rytmiczne i melodyczne. Opracowanie wariacyjne nadaje melodii chorałowej cechy stylu ludowego. Polscy naukowcy twierdzą, że podobny stosunek chorału gregoriańskiego i melosu pieśni ludowych jest także obecny w modlitwach i pieśniach polskich13• Odpowiedzi w Polsce śpiewane są na dwie melodie. Pierwsza z nich opiera się na intonacjach śpiewu ludowego, druga jest autorstwa kompozytora Karola Hoppesal4. Oprócz wspomnianych modlitw Kalwarii Drogi Krzyżowej są także iIUlemodlitwy, jak choćby pacierz: "Ojcze nasz"; "Zdrowaś Mario" oraz "Chwała Ojcu". Historycy, piszący o chrzcie Litwy w 1387 roku w Wilnie i w 1413 roku na Żmudzi, twierdzą, że Witold i Jagiełło "niczym dwaj apostołowie uczyli ludzi i po żmudzku mówili pacierze"'5. Po śmierci Jagiełły (31 lipca 1434) jego kapelan Mikołaj Kozłowski w Bazylei odprawił nabożeństwo żałobne i wygłosił kazanie, w którym w skład zasług Jagiełły wliczył także to, że on "na tyle poświęcił się dla zbawienia Litwinów, iż sam ich uczył Wyznania Wiary Apostolskiej (<<Wierzęw Boga Ojca») i modlitwy Pańskiej (<<Ojczenasz»), oraz prze- Il W. Bartkowski, Polskie śpiewy relijne w żywej tradycji. Style i formy, Kraków 1987, s. 121. 14 R. Rak,jw., s. 439. IS M. Wolonczewski,jw., s. 37. �89 tłumaczył je z języka naszego (polskiego) na ich (litewski), by łatwiej mogli je pojąć i zapamiętać"16. Jak widzimy, wśród tych dwóch pacierzy, których nauczano chrzczonych Litwinów, nie wspomina się o "Zdrowaś Mario". Pierwsza wiarygodna wiadomość o tej modlitwie sięga roku 1430. W Wilnie tego roku, gdy zmarł Witold, przy kościele św. Jana było założone bractwo, członkowie którego w dni świąteczne śpiewali w kościele dziesiątkę "Ojcze nasz" i "Zdrowaś Mario". To znaczy, że modlitwa ta była ceniona na równi z "Ojcze nasz", a jej śpiewanie czy głośne odmawianie w miejscu publicznym miało innym pomóc w nauczeniu się jej. Należałoby zatem sądzić, iż dzięki ustnej tradycji rozprzestrzeniała się (z Polski) ona po Litwie, aż dotarła na Żmudź wraz z jej chrztem. Inna przez nas wspomniana modlitwa to "Chwała Bogu Ojcu" lub mała doksologia, poświęcona chwale Trójcy Najświętszej. Od kiedy modlitwa ta jest znana na Litwie, a szczególnie na Żmudzi? Obecnie brakuje jeszcze materiałów, by odpowiedzieć na to pytanie, lecz należy przypuszczać, że przywędrowała ona na Litwę z Polski wraz z pierwszymi franciszkanami i dominikanami. Z biegiem czasu porządek ten przyjął się we wszystkich kościołach na Litwie i dlatego razem z chrześcijaństwem dotarł na Żmudź. Jest oczywiste, że wszystkie te modlitwy były znane znacznie wcześniej, aniżeli założono Kalwarię Żmudzką w Gordach i sporządzono modlitewnik-śpiewnik do obchodzenia w niej Drogi Krzyżowej. Badania ujawniły, że modlitwy Drogi Krzyżowej Kalwarii Żmudzkiej w Gordach i Kalwarii Zebrzydowskiej nie są specjalnie dla nich przeznaczonymi utworami autorskimi, lecz są starą formą nabożeństw Kościoła katolickiego, która przywędrowała z Zachodu w pierwszych wiekach chrześcijaństwa. Pieśni Źródła historyczne podają, że w średniowieczu w krajach Europy Zachodniej rozwijała się muzyka obrzędowa prostego ludu (modlitwy i pieśni), przeznaczona dla kultu Męki Chrystusowej, chociaż wzmianki o pojęciu sztuki w Kościele są znacznie wcześniej sze wzmianki. Po raz pierwszy uczynił to synod w Arras z roku 1025: "Umiejący czytać poprzez sztukę (malarstwo i muzykę) dostrzega to wszystko, czego nie może dowiedzieć się z Pisma Świętego"I? W Polsce około I połowy XVI wieku po raz pierwszy zaczęto śpiewać pieśni podczas procesji, idąc z jednego kościoła do drugiego. Były one przezna- I. Monumenta medii aevi historica (1891), Cracoviae, w: Archivum Secretum Vaticanum, Nunz. Di Warsavia. 171. Le Goff, Kultura średniowiecznej Europy, Warszawa 1970, s. 345. �90 czone do śpiewania w okresie Wielkiego Postul8• W XVI-XVII wieku nabożeństwa Drogi Krzyżowej w Królestwie Polskim oraz w Księstwie Litewskim wprowadzały różne klasztory zakonne oraz bractwa. Jednymi z pierwszych były: Krakowskie Bractwo Męki Chrystusowej utworzone w 1595 roku przy kościele św. Franciszkal9 oraz działające w Wilnie w 1634 roku Bractwo św. Józefa z Arymatei20. Krakowskie Bractwo Męki Chrystusowej praktykowało nabożeństwo Drogi Krzyżowej, opierając się na listach M. K. Radziwiłła "Sierotki", które dotarły do Krakowa około 1607 roku21. Te bractwa razem z bernardyńskimi zakonnikami prowadziły procesje z kościoła do kościoła, śpiewając pieśni pokutne, litanie i psalmy22. Bernardyn z Kalwarii Zebrzydowskiej dla wzbudzenia większej pobożności w tej miejscowości w 1791 roku wydał książeczkę modlitewną Uwagi stosowne. W 1831 roku modlitewnik ten został przez księdza Jonasa Mikasa przerobiony i przystosowany do obchodzenia Kalwarii z modlitwą za zmarłych. Dopiero od 1831 roku w Drodze Krzyżowej Kalwarii Zebrzydowskiej przyjmują się i zakorzeniają zwyczaje obrzędowe charakterystyczne dla tej miejscowości23. Dążąc do bardziej szczegółowego przedstawienia postawionego wyżej problemu, będę posługiwał się swym już opublikowanym artykułem Pieśni procesji i obrzędów pogrzebowych w Kalwarii Żmudzkiej w Gordach: ich zbieżności i różnice, w którym opisałem pochodzenie pieśni Kalwarii Żmudzkiej w Gordach, oraz śpiewnikiem ks. A. Chadama Śpiewnik kalwaryjski, przeznaczonym do obchodzenia Drogi Krzyżowej Kalwarii Zebrzydowskiej. Pierwszą, inaczej wstępną pieśnią, jest Rozmyślajmy dziś wierni chrześcijanie. Autorstwo jej przypisywane jest jezuicie Jakubowi Wujkowi w XVI wieku, a melodia pojawiła się po raz pierwszy w 1587 roku24• Pieśń Rozmyślajmy dziś wierni chrześcijanie jest zaliczana do pieśni pokutnych i błagalnych śpiewanych w okresie Wielkiego Postu. " M. Bobowski, Polskie pieśni katolickie od najdawniejszych czasów do końca XVI wieku, Kraków 1893, s. 254-262. 19 K. Rosenbeiger, Dzieje Kościola 00. Franciszkanów w Krakowie w wiekach średnich, "Biblioteka Krakowska" 1979, s. 82. 20 Droga Krzyżowa. jw., s. 31. 21 S. Grochowski, Hierozolimska processia w kościele chwalebnego Grobu Pana Jezusowego zwyczajna, Kraków 1607, s. 42. 22 Droga Krzyżowa,jw., s. 41-42. 23 A. Chadam,jw., s. 18. 24 A. Motuzas, temaićill Kalvarijos Kryźiaus kelill apvaikśćiojimo ir per śermenll apeigas giedamll Ka/nll ki/me: sąsajos ir skirtumai, w: 7iltai. Klaipooos universitetas, 1998, nr 2-3 (4-5), s.73. �91 Wariant żmudzki pieśni25: J=112 ~~CJ .~~fJ •. ~~.J :··.•• r..····~·J·-~l~~t~~E~:t~~(]~?~=:~=i=:~-t~~; ..~j:.:....:.:.J: ... J ~ ······c:: - •• - _, .-_. ,, • - •• . ._._---- _. •• __ • - -- •••• _ 0 ---'._-----,-- ••• 0 · -, .. _ _. f':\ ·····-~:l··.:..~·~-~::::·::::J·:~:=:::·:ll:.:..::.:--·-::=:==.:::::::..=:=::_==--=-=::.~:=~:.~.:.-:.:=::_:. •• ••.••.. ••• _ •• _ ••• ,' " __ _------- --- .• -------- ,' _ •• •.. ----_ .. __ _--_ ..• ---- ••••• __ _. ."_ _ __ •••••••• •• • __ _•. _,._. _._--------_. • • __ __ , __ ~ __ ._------_ ~ •• ." ._. __ •••. ~ •• ._._. ----------------------,-------_ _. __ ._ • __ • -.-_.'. Wariant z Kalwarii Zebrzydowskiej26 : Po porównaniu polskiej i litewskiej melodii łatwo można zauważyć, że są to rodzaje tej samej melodii, różniące się pomiędzy sobą tylko nieznacznymi melodycznymi niuansami. Czyli można twierdzić, iż pieśń ta wywodzi się z polskiej kultury. Inną pieśń, również reprezentującą pieśni wielkopostne - Ojcze, Boże wszechmogący, datuje się na XVI wiek i wywodzi także z polskiej tradycji franciszkańskiej. 25 26 A. Motuzas,jw., s. 73. A. Chadam,jw., s. 516. �92 Wariant żmudzkF7: ~~¥=ff=t~s:Jr--~=-=I~f=it=¥Fr. ···i~l ~lrqj~=:¥·=~r--~~-r1l1ll~¥.•·•·.~I ~ ..•··- ••~rJ~.=i< •••·=.~··=.rj·•.•..•.J~•••. ~•• -•·j----:]~J-: ••• J ••=•:• J_ ••.~--~ll .- --- ······r=.7---f ~ ·rrr---Ef---r-- ~~fGr}Pf~c.;~r···r=fr·~=f.1~1 Polski wariant z Kalwarii Zebrzydowskiej28: Porównując polski i żmudzki wariant, widzimy, że wyłącznie dla żmudzkiej melodii charakterystyczna jest tonacja durowa, natomiast dla polskiej - diatoniczna skala dorycka, wyróżniająca się podwyższonym stopniem VI zestrojenia (seksta doryczna), który nadaje harmonii pogodniejszy, minorowy charakter. Dlatego polska melodia ma nutkę żałobną, w odróżnieniu od majorycznie brzmiącej żmudzkiej melodii tej pieśni. Dokładniej spojrzawszy, zauważymy także, iż w żmudzkiej melodii synkopy kształtują specyficzny rytmiczno-metryczny model pieśni. Synkopa przydaje melodii pewnej chropowatości, podkreśla impulsywny ruch i jego rytm, podkreśla kulminację melodii i nasila podniosły nastrój. Podsumowując, można stwierdzić, że melodie pieśni Ojcze, 27 A. Motuzas,jw., s. 73. 28 A. Chadam,jw., s. 176. �93 Boże wszechmogący są swoiście autentyczne i każda z nich reprezentuje swój kraj. Inna pieśń Zdrowaś Maryja jest zarazem i modlitwą. Omówiliśmy już ją, analizując modlitwy. Wariant litewski melodiF9: .~ ..'J-~-J--'-'--j'--"'--'-""--"-' -'-"'~---'---'~----=l ~- dI-:£:::-=-.C::if- ::.f'=~~ ~f!.~~f.:...:-:=t'~ -:"E.=. ':f::...-==E::=l-=--= - ..._-. ------.---.-- ··r-·----·----F=-·----I=·-·--=f~--l==.:....- - ····--·~==F=:~=f -:.,----====:3 _l:~bi--t..' -:J:.~..•'.'.-f':j.:~---~.:~~):.. '::::=1::=+::-:'::. :i':::~~:I.P::-_.:.p::==E:.:=:=p-::-::-=11 -.~.- .£1- .. F' .-":::.r·F···· -f:·:··:·::;.I:: ··::]:-:·f··::·r::'::T:::·:: ::t:':'-·:=·F:::_.:::~EF~'-:··::F·:·:':':::::] .:.~bb~·~.·:·r·.f::_:f: ·(~tf:::.::2~~r2tt=}f~~i~~rJ~·::W~~ Wariant polskiJo: :-~;~-~~t::.~-~f:~\:~~:~I~~~=:~ ~:b' ··jJ:····:·:.-.J!~..•~:(:~)::---:.:.~f:::~~:~:: .. :~I~:~~;~:~~:~~4~)~~:~==~=-WJJf~~~ ~~b...:j~~~_-_1:~~ .. 29 30 A. Motuzas,jw., s. 74. J. Siedlecki, Śpiewnik Kościelny, Kraków 1994, s. 748. �94 Przyglądając się melodiom tej pieśni widzimy, że żmudzka melodia niejako zachowuje strukturę i formę hymnu, pozostaje również linia melodyczna. Jednak melizmatyka, ekspresyjny śpiew, swobodne oddychanie, zwolnienie i przyśpieszenie tempa zamieniają hymn w swoistą piosenkę ludową. Z chorału gregoriańskiego pozostaje tylko struktura i linia melodyczna. Natomiast rytm i równa melodyka polskiej melodii wskazują, że jest ona przystosowana do śpiewania w kościele, a nie podczas wyprawy czy marszu. Po dokładniejszej obserwacji widać, że linie melodyczne są takie same, lecz jednocześnie różne (ze względu na charakter muzyki). Pieśń Jezusa Judasz sprzedał wywodzi się z kręgu franciszkańskiego, na Żmudź przywędrowała ona z Polski przez Wilno, Kowno, Kretyngę, oraz bernardyńskie Telsze. Wariant melodii żmudzkiejl': ~... .~. . .r'· ··f· ~ -r--·"·"·-···~ -·j···r· . -~~-·'I··f·'············r·_ ~.······d ..... .::~::.::l· ._._' : .. , .. ..::.. :.....::.-.=-:::::.::=~-.-J:- :,-:'.:.-.::..--.-:~' ..,-:.' . .- ..... :.--::..-:.:.-.-.. .--.-- .-.----.- :.:.- .-.-:::::.-.-:::.-: ..: : :'-::'-:-'-.: - --._- _.. .--- - ---_ - ~ .. - _ _--_ •••••• ••. _ ,-- ._ •• - -_.. .____ _ ••••.••• •• ._--- • __ ._ ._ ••••• _--- --------~-- •• .' ._- - •• __ --• -- , __ •••••• __ __ 'o _ ••. __ - • •• - _ o •••• ••. __ __ •.• •• __ ~. ._ _ •• ,. r ':' ...••.....-:::----.: .. :::.::::-.: .:::.:: :: •.•-. . .-:: .....•.:•••...:' ..- :: :'- ' ' : .. : :.-'..::.: r .. ,-r .::..::...:.....j ~. ~~ "-"f ·::I·d:: r····.... :.::'..-:':'-~I'':fJ··---~: :.:....~-···:·1:···-::·:.--:::::_:·-· "'-"b: :J...-.--.._:: ..:~:. ---- Wariant Kalwarii Zebrzydowskiejl2 : 'J'.=-.:~.--::-:~·1·::iJ:-'-':.'::~:=-::~=::·=-~'-=·:.:-.a==:~='-=3 l' ··t··-····---\····· -'~=J ···~···I··l ~ ~. ··p~C:~ ..~:. ..-::: •.~i.-~~-----:::.-.:•.' •.::-=:::'-'.- ." -- .. - --.------_.-._----------------- :)1 ~.b.~ ... li J2 . J _ _ .•... j . ._. . A. Motuzas, jW., s. 74. A. Chadam,jw., s. 501. -------_.- . __ - ... ------_ ...... __ ···I·····j····· ······.··W·· . ". _.- -, ~ .. _ .. ...__ .. _ ... - -.--- ..-.----------------_. ---_.------"_.--- ····1 , ... �95 Widzimy, że melodie tej pieśni pod względem miarowej, wyraźnej rytmiki są zbliżone, co wpływa na ich specyfikę (przeznaczone do wykonywania w marszu). Dominującą cechą charakterystyczną melodyki żmudzkiej jest przygotowany przez sekundę skok kwarty z drugiego stopnia harmonii na piąty, co jest bardzo podobne do litewskiej piosenki ludowej Gysta gaideliai ry/iuoja. A oto jej melodia33; .. , ._.__... -_ '-'-----f----._--------] . ---- --- -O----··::-D·::~::::-:D-···-~~~~-~::-::-~--=-..:.:._-._.~::.----- -'D--'.. ------. •• ..--. .-- _... -_ •• - - - • -, • --- --_... ..-- ----- ,---.-- -- -- o _ .. _-- ".-_. •• • - •••• __ • - Jj--_ ... '---1'-·-"'---" '--"-_··_'·_---'·_·· __ ·"---1"·---. :.:.::~= -_ ..-..--_.... __.. ---~'. ] . - . -.:: ~.: --~:"-'_-:-._-.::-..::::.... :_-::-J~::_.::::.._-_::._.=~.::_.. :.:..._ ._...._..::-:'. ._.. __ ••• •. __ •• .0'0- • ,_. ._ •• " ._ •• _. •• • __ •• _ •• _ ..••• _ •• _"_ • __ • ._., ••• , ._. '.,. .. - ------~. --ł~:'·-.~_._-----_._--_._..-V~---_·~--t-:----_·_---..-- Kolejna poddana badaniu pieśń to słynna sentencja - Stabet Mater do lorosa. Pieśń ta trafiła na Litwę przez Polskę jako Stała Matka Boleściwa z mnóstwem wariantów melodii. W śpiewnikach wchodzi ona w skład "Pieśni na Wielki Post", jednak nie ma jej w śpiewniku z Kalwarii Zebrzydowskiej. JJ A. Motuzas, temaićilł 1997, nr 2, s. 51. Kalvarijos Kalnlł giesmilł ki/me, w: TIltai, Klaipedos universitetas, �96 Do zbadania przedstawiamy żmudzki wariant melodii tej pieśni34: Wariant polskj35: Malowniczości obu pieśni przydaje falująca linia melodyczna. Dla żmudzkiej linii melodycznej pieśni charakterystyczne jest podnoszenie się o kwartę w górę, opuszczenie się i znów zgrabnymi falami lekko wznosząca się linia. Polska melodia jest sekwencyjnego typu, znacznie spokojniejsza, mniej w niej napięcia. To dwie różniące się charakterem, lecz zbliżone tonalnie i formalnie melodie. Pieśń O duszo wszelka nabożna Kalwarii Żmudzkiej w Gordachjest odzwierciedleniem polskiej kultury religijnej na Litwie. Zalicza się ją do pieśni wielkopostnych. 34Tenże, Źemaićil/ Kalvarijos Kryźiaus ..., jw .. s. 74. Siedlecki,jw. S., 142. 35 J. �97 Wariant żmudzki pieśnP6 : _~ 1 ~ ----~------1t----j---------J-------------~~----§F--------=- -- --~------- -.:.~: ::---J---:-::~:--~::: ~:.-:::-~--::: --::.:::-::. -e---:- ", . - •. - __. _... o.. ••• 0> _ •. .. ._" ,...... 0_._ . ._.•....• ' .,_, .•' •• _ ••• •••• ___ , .__ _ __ .__....__ ..."._ ...,.. __ '_"_0 :=:=::::::--:~::.-=:~-:::'::-::f--'::-:~~-::::::.::=--------=:::::- ..~----::-::-.-~_ "." _ __. ,.•• ,•.• ~_. .•.. _.. _. __._____ .. ...._,~ ••. __ • ••,_".' __ . ., •••• ' ••. --------:I---:l-::--------------l--------J::..-~-- -o:\, -C-~------iiE.--------------- ---:,;._~ .... ----- •. _~_ •• _ ••.• , __ ••• ~3g~.--~. _-:= __ _-- -~:::.f~-----:--:=f~-==f::~:=.--·-·- -.::.-.:: --=-- -::-: -.::~ ~ Wariant polski3? : lłcj------------j-----'!'--~~~--~----~~-~rgł)~---·:.----=--F--.-.--::::. -----. --._~::--=t=------=-- ==. ~ -: ._._----_. -'--' -- _ ------ :::: ----.--- :-::--:--F--::: ~ -- ._ •• ---_.- _. ._. __ ,_,. o •• •• __ __ __ .. ._". __ .__ _-_._------- - _. __ •• Po przeanalizowaniu melodii, widzimy, że pieśń żmudzka rozpoczyna się i kończy drugim stopniem, jednak zamiast zwykle charakterystycznej w pieśniach występującej tonacji minorowej jest tonacja majorowa, natomiast polska pieśń - pierwszym stopniem. Są to więc dwie różne melodie, odzwierciedlające meliczne utwory danego kraju. 36 37 A. Motuzas,jw. A. Chadam,jw., 75. s. 175. S., �98 Inna pieśń - Któryś za nas cierpiał rany jest pieśnią wielkopostną, która w XVI wieku była przetłumaczona z języka polskiego i śpiewana w bernardyńskich kościołach Litwy38. Żmudzka melodia tej pieśni39: lF'c =-J=~---=;J=~=c=I j:~---r~~FT------~--~~~-t--r-~--=I=r-==-I--==U :Jc~~-.J==± -~ff!~--------__--~-.:__ .~~.--=~_: --~~...-==~_:::-==~_:: ~-~----..------- ..~.-::===:::==--..:: ·--··~--··-·----~----~--F-------·--------~ ~r·····--_-------..----1~-----.---------~::-::--- =:-::==_::=---:_::::~-:_-=:::_:::--=:-:::=~-~-::-:~~o::: - - __ o __ •• ~ __ •• •• • __ ••••• ----- --_._---- ----------_._-----~_._-_. ---------~---_.- ----------- ~------• .~ • • ~_. - ------ --..--------------.--------------r------------ ------ i:...-.-;.1-..:. ..._-_.-.---_---...-..-....J_ -.---.-·--------·-1'-- - :-:~=:-.- -~- :---.---.=. t------J..·:--···--··.-E.~·-_.-...--~-- --- .. -~ ..--.. --::31 ~~~--:-:r:::::::=~=:::~::{::-~:::::-=:==:: =::-~~::-=:---=r=---=:~I= -- -:~=~:= :=='::-"':~:=:~3 .-~- ..-.-·f--- =~:: -.--.---.-r=-... -4_--.-. --~--.-.-. --~-- ~-=::--..---------F·::'-..:----~. ~-----::ł~---------~--------. ~-...----.----=] :-~-==~iJ=--~~-::=:: =::::~====-3--:- ..:: -:::~~==-=:---=.-3 - • __ • __ • •. _ •.• •••••• _ •.• r .••• 0. _~ ._. • • •• • •••• _ ._, __ ~ __ ._ •• •. ~'. _ =---==F-~-=: :-3='-::=::-':::-=:-==:;i~~ t:\ ::::1~:~-:::::::----~--..::----- - ----.--. ~---.----~-,.----_ ..,--.--.~-----,._ ..=-=ł=~~-----._e= :==t.I .-._~------------...-.-----~----.------.-.-. - .-.-.--------r-----·-------------·-·--·-~~ Polskie melodie pieśni Któryś za nas cierpiał rany40, I melodia: 38 Joanes de Komorowa, Memoriale Ordinis Fratrum Minorum, w: Monumenta Poloniae, t. V, Warszawa 1961, s. 258. 39 A. Motuzas,jw., s. 75. 401. Siedlecki,jw., s. 124. �99 II melodia: Cechą dominującą w melodyce żmudzkiej jest przygotowany przez sekundę skok kwarty z drugiego stopnia skali na stopień piąty. Uważa się, że praktykując te modlitwy, powstała "Litania do Wszystkich Świętych", według wzoru której powstały późniejsze, obecnie znane litanie. W Rzymie tę litanię śpiewali pielgrzymi w czasie procesji. Tak działo się w Wigilię Świąt Wielkanocnych, podczas obrzędów chrztu, święceń diakonów i księży, obrzędów poświęcenia kościoła, oraz podczas uroczystych ślubów zakonnych41 • ~apież Pius V (1566-1572) ustalił ostatni jej wariant i wskazał, kiedy należy ją śpiewać42• Można sądzić, że na Litwie była ona znana już w pierwszych stuleciach chrześcijaństwa, a ta tradycja nabożeństwa przywędrowała wraz z jednym z działających w Polsce zakonów. Tego mogli dokonać franciszkanie i dominikanie, którzy na Litwie propagowali szczególnie kult świętych. Melodia Litanii do Wszystkich Świętych w Kalwarii w Gordach43: Polska melodia44: A. Motuzas, 2emaićilłKalvarijos Kalnlł giesmi/ł. .. ,jw., s. 54. Lexikonfiir Theologie und Kirche, Bd. 1. Verlag Herder, Freiburg 1957, s. 350. 43 A. Motuzas, 2emaićill Kalvarijos Kryźiaus kelilJ...,jw., s. 77. 441. Siedlecki,jw., s. SIO. 41 42 �100 Obie są zaliczane do melodii starych, które przeszły z tradycji śpiewów chorału gregoriańskiego. Cechują się one szczególną strukturą metrorytmiczną· Rytm żmudzkiej melodii jest swobodny, ponieważ regulowany jest on według tempa procesji i charakteru wykonania. Dla rytmu polskiej melodii charakterystyczne są stałe złożone wzory rytmiczne. Jest tutaj obecne swobodne połączenie ze swoistą figurą rytmiczną. Wzór metrum i rytmu melodyki polskiej nie występuje w melodyce litewskiej. Po przyjrzeniu się tekstom modlitw i pieśni Drogi Krzyżowej Kalwarii Żmudzkiej w Gordach i Kalwarii Zebrzydowskiej widzimy, że wszystkie one są polskiego pochodzenia. Wszystkie te modlitwy i pieśni (z wyjątkiem kilku) zanim stały się pieśniami kalwaryjskimi, były związane z jakimś konkretnym okresem kalendarzowym Kościoła katolickiego. Większość z nich śpiewano podczas Wielkiego Postu i Wigilii Świąt Wielkanocnych, co potwierdza postawioną tezę, że wspomniane modlitwy i pieśni nie powstały specjalnie dla Drogi Krzyżowej Kalwarii Żmudzkiej w Gordach i Kalwarii Zebrzydowskiej, lecz zostały zaczerpnięte z różnych modlitewników oraz śpiewników i przystosowane lub po prostu przeniesione do tradycji nabożeństw Drogi Krzyżowej. Zauważamy, że spośród wspomnianych ośmiu pieśni Drogi Krzyżowej Kalwarii Żmudzkiej w Gordach i Kalwarii Zebrzydowskiej pięć z nich łączy wspólny tekst: Rozmyślajmy dziś wierni chrześcijanie, Ojcze. Boże wszechmogący, Zdrowaś Maryja, Jezusa Judasz sprzedał, O duszo wszelka nabożna. Pozostałe trzy pieśni (Stała Matka Boleściwa, Któryś za nas cierpiał rany oraz Litania do Wszystkich Świętych) są spotykane tylko w Kalwarii Żmudzkiej w Gordach i nie ma ich w Kalwarii Zebrzydowskiej, znajdujemy je jednak w polskich śpiewnikach liturgicznych. Po przeanalizowaniu linii melodycznych tych modlitw i pieśni widzimy, że obie Kalwarie łączy tylko jedna melodia. Jest to melodia pieśni: Rozmyślajmy dziś wierni chrześcijanie. Melodie pozostałych pieśni oraz Litanii do Wszystkich Świętych (Litania na nabożeństwa błagalne) są swoiście autentyczne i każda z nich reprezentuje własny kraj. Potwierdza to wysuniętą w pracy hipotezę, że tylko niewielka część melodii pieśni Kalwarii Żmudzkiej w Gordach została zapożyczona od Polaków. Większa ich część nie jest dziełem kompozytorów czy znawców muzyki, lecz ma charakter "ludowy", o swoistym, żmudzkim charakterze, z motywami wziętymi z piosenek ludowych. Muzyka instrumentalna Konkretne obrzędy oraz zwyczaje religijne, szczególnie podczas odpustów, zawsze są związane z dźwiękowym ich wyrażaniem, tj. pieśniami i muzyką instrumentalną. Zawojowały one wszystko: kościoły, kaplice, Drogi Męki Pańskiej, wzgórza i lasy. W Kalwarii Zebrzydowskiej już od 1630 roku przy ob- �101 dchodzeniu Dróg Krzyżowych pątnikom wtórowała kapela muzyczna, natomiast porządku procesji doglądał oddział wojskowy, który przy kaplicach za pomocą dział dawał sygnały. W 1846 roku w Kalwarii Zebrzydowskiej zwiększyła się liczba kapel. Opiekę nad nimi sprawowało wyższej rangi duchowieństwo, zaś od 1939 roku założone tam Seminarium Duchowne45. Analizując muzykę instrumentalną Kalwarii Zebrzydowskiej, staje się jasne, że ona także przywędrowała na Litwę z Polski. W 1525 roku bernardyni wileńscy pierwsi zaczęli prowadzić procesje z katedry (lub któregoś innego kościoła w mieście) do kościoła bernardyńskiego, przy wtórze instrumentów muzycznych. Później to najpopularniejsze święto zaczęli organizować również jezuici. O szczególnej popularności tych procesji mówi także fakt, że w 1614 roku jezuita wileński W. Bartoszewski wydał nawet oddzielną publikację, podobną do scenariusza, przeznaczoną na te święta. W publikacji przedstawiona jest wielka różnorodność instrumentów: puzony, kornety, bombardy, cytry, lutnie, przenośne organki, miedziane bębny46. Kościół za pomocą muzyki dążył do wzbudzenia u ludzi silniejszych uczuć religijnych. O tej tendencji świadczy przewaga dętych instrumentów muzycznych, powodujących silniejsze efekty i swoistą egzotykę. Poszukiwano także innych efektów dźwiękowych, zwracając uwagę na umiejscowienie kapel. Zwołujący trąbił ze schodów ratusza, a później przy każdej bramie murów miasta. Poszczególne cechy rzemieślnicze i bractwa kościelne posiadały własnych trębaczy i grających na bębnach. Wszyscy uczestniczyli w uroczystościach miejskich, uroczystych procesjach Drogi Krzyżowej oraz pogrzebach itp. Głośne dźwięki trąbek i bębnów były tolerowane przez prefektów różnych kongregacji; nawet nakazywano grać na tych instrumentach. Zastosowanie głośnych, efektownych dętych instrumentów muzycznych nie było dziełem przypadku czy zachcianką jezuitów. Było to znakiem ówczesnej epoki. Mieszczanie za pomocą trąbki byli wzywani do wysłuchania postanowień, przepisów wydanych przez magistra czy wyroków sądowych. Na przykład wykonawców kapeli rozdzielano i rozsyłano na wzgórza czy inne wzniesienia, natomiast kapela Wileńskiej Akademii w czasie największych świąt grała najczęściej we wznoszącej się nad Starówką dzwonnicy kościoła św. Jana47. To wskazuje, iż tradycja ta poszczególnym zakonom nie była obca i mogła wywodzić się z biblijnych źródeł. Pierwsze źródła pisane świadczą, że w Kalwarii Żmudzkiej w Gordach już w1644 roku podczas procesji brzmiały instrumenty muzyczne48. A. Chadam,jw., s. 23-24. W. Bartoszewski, Pobudka na obchodzenie nabożne (...), Wilno 1614, s. 614. 47 A. Motuzas, temaićil{ Kalvarijos Kryźiaus kelil{...,jw., s. 66. 4" A. Motuzas, Liaudies muzikos instrumentai temaićil{ Kalvarijos Kalnl{ giesmese, w: Liaudies kultura, 1991, nr 3, s. 28. 4S 46 �102 W książce jezuickiej Annuae Literra S. Iesu z 1618 roku znajdujemy wzmiankę, że "Ochrzczeni Żmudzini, stawszy się chrześcijanami, przejęli przez wajdelotów stosowane instrumenty muzyczne: gęśle, cymbały, trąbki i trąby drewniane. W czasie pierwszych procesji podczas nabożeństw grali gęślarze i trębacze''49. Wąska amplituda melodyczna pieśni w Kalwarii Żmudzkiej w Gordach oraz prymitywne możliwości techniczne litewskich ludowych instrumentów muzycznych, których naturalny ciąg dźwiękowy nie przewyższa ambitusu, pozwoliły ładnie wzajemnie współbrzmieć. Za pomocą muzyki wspomnianych instrumentów starano się wzbogacić i urozmaicić także inne uroczystości. Opis jednej z takich uroczystości jest znany z Kolegium Jezuickiego w Paszauszach. Mówi się tam o tym, że w 1728 roku podczas uroczystych procesji uczestniczyła orkiestra z czterema parami bębnów. Wśród grających instrumentów muzycznych w czasie procesji wymienia się klarnety (litus)50. Trudno określić, co w tym okresie oznaczała wspomniana nazwa instrumentu muzycznego "litus". Mógł to być nie klarnet, lecz podobny do niego wojskowy czy sygnalizujący myśliwski instrument dęty, przypominający róg51. Bardzo możliwe jest zastosowanie takiego dziwacznego instrumentu, ponieważ w tym okresie litewscy bojarzy, szlachta, wzorując się na polskiej szlachcie, zaczęła zakładać kapele wojskowe, inaczej nazywane janczarskimi (myśliwskimi), które charakteryzowała niezwykłość, egzotyczność. Często nawet ubiór i instrumenty takich muzykantów odzwierciedlały cechy kultury ludowej. To wskazuje, że już pod koniec XVIII i na początku XIX wieku dawne instrumenty muzyczne regionu żmudzkiego wymieniane były przez miedziane dęte instrumenty muzyczne, które stanowiły podstawę pierwszych tworzących się orkiestr trębaczy i kapeli: "Wchodzący do miasteczka (Kalwarii Żmudzkiej w Gordach - uwaga autora) młodzieńcy grali na liściach paproci, bili w bębny, dęli w trąby i strzelali ze strzelb, starcy wraz z kobietami śpiewali i pokrzykiwali, ponieważ im głośniej i hałaśliwiej która gromada do miasteczka weszła, tym większy szacunek zyskiwała"52. tym, iż w Żmudzkiej Kalwarii w Gordach brzmią instrumenty muzyczne podczas Drogi Krzyżowej na dworze oraz w tamtejszym kościele, świadczą również po polsku napisane źródła historyczne: "Grzmią trąby, bębny, i organ w kościele Żmudzi ..."53. Przedstawione informacje o używaniu instrumentów muzycznych podczas procesji drogi Krzyżowej w kościele i na dworze w Kalwarii Żmudzkiej w Gor- ° 49 A. Matuzas, ŹemaiCiIl Ka/varijos Kryziaus ... , s. 64. so Tamże, s. 67. SI S2 S] C. Sachs, Historia instrumentów muzycznych. Warszawa 1975, s. 304-305. A. Matuzas,jw., s. 64. Festyna Wie/kie Ka/waryi na Żmudzi. Opoviadnies Karoliny Proniewskiej, Wilno 1856, s. 15. �103 dach pozwalają potwierdzić założenie, iż wtórowanie pieśniom za pomocą instrumentów w kulturze żmudzkiej jest odzwierciedleniem kultury polskiej. Przeprowadzone badanie wykazało, że tradycja chrześcijaństwa, która przywędrowała z Polski razem z wtórującą pieśniom muzyką instrumentalną, nie była obca Żmudzi z okresu przedchrześcijańskiego, ponieważ istniała już w pogańskiej kulturze religijnej. W odróżnieniu od innych biskupstw na Litwie, hierarchowie biskupstwa żmudzkiego nie byli kategorycznie uprzedzeni do żmudzkich instrumentów sprzed okresu chrześcijańskiego, które powoli zaczęły ustępować miejsce akademickiemu instrumentarium miedzianych trąb. Nie udało się odnaleźć materiałów o polskich ludowych instrumentach muzycznych występujących w muzycznej kulturze Kalwarii Zebrzydowskiej. Wnioski Uogólniając spostrzeżenia poczynione podczas badań, można wysunąć wnioski, które przedstawiają wzajemne podobieństwa i różnice Kalwarii Żmudzkiej w Gordach oraz Kalwarii Zebrzydowskiej. Podobieństwa: l. Praktyka muzykowania podczas Drogi Krzyżowej w Kalwarii Żmudzkiej w Gardach przywędrowała na Litwę z Polski. 2. Po przeanalizowaniu wspólnych dla Kalwarii Żmudzkiej w Gordach i Kalwarii Zebrzydowskiej modlitw i pieśni widzimy, że wszystkie teksty literackie posiadają konkretnych autorów, tj. są napisane przez jezuitów, dominikanów i oczywiście, najczęściej przez zakony franciszkańskie, ponieważ one chroniły Drogę Męki Chrystusowej w Jerozolimie i były twórcami oraz wielbicielami kultu Męki. Wspólne są modlitwy z tych obrzędów: "Ojcze nasz"; "Zdrowaś Mario" oraz "Chwała Ojcu", aklamacje i odpowiedzi. 3. Linie melodyczne aklamacji i odpowiedzi "Kłaniam się Tobie"; "Zmiłuj się nad nami, Boże", lub "Zmiłuj się nad zmarłymi, Boże" i "Amen", oraz modlitwy "Módlmy się", pieśni Zdrowaś, Maryja i Litanii do Wszystkich Świętych są pokrewne łacińskiemu gregoriańskiemu stylowi muzyki kościelnej. 4. Teksty następujących pieśni są wspólne dla Kalwarii Żmudzkiej w Gordach i Kalwarii Zebrzydowskiej: Rozmyślajmy dziś wierni chrześcijanie, Ojcze, Boże wszechmogący, Zdrowaś, Maryja, Jezusa Judasz sprzedał i O duszo wszelka nabożna. 5. Teksty pieśni Stała Matka Boleściwa, Któryś za nas cierpiał rany, oraz Litania do Wszystkich Świętych są wspólne z polskimi śpiewnikami liturgicznymi. 6. Wspólną melodię z polskimi ma pieśń: Rozmyślajmy dziś wierni chrześcijanie. �104 7. Miedziane dęte instrumenty brzmiące w Kalwarii Żmudzkiej w Gordach są odzwierciedleniem polskiej kultury religijnej. 8. Jednym z podstawowych wspólnych cech tych pieśni jest to, że wszystkie one spełniają następujące kryteria ludowości, mianowicie: ustna forma przekazu, anonimowość, warianty, związek z obrzędami i kultem, który wpłynął na ich długowieczność. Badanie także wykazało, że wszystkie pieśni, z wyjątkiem Zdrowaś, Maryja, zanim stały się pieśniami kalwaryjskimi, najpierw były związane z konkretnym okresem kalendarzowym Kościoła katolickiego (większość z nich z Wielkim Postem i Wigilią Świąt Wielkanocnych). To także potwierdza wysuniętą przez nas tezę, że pieśni te nie powstały specjalnie dla Kalwarii Żmudzkiej w Gordach, lecz zaczerpnięte zostały z różnych polskich śpiewników, przeznaczonych do wykonywania w okresie Wielkiego Postu, i zostały przystosowane do obrzędów obchodzenia Kalwarii Drogi Krzyżowej. Różnice: 1. Kalwaria Żmudzka w Gordach od początku swego istnienia była pod pieczą dominikanów, natomiast Kalwaria Zebrzydowska - bernardynów. 2. Ważne miejsce w Kalwarii Żmudzkiej w Gordach zajmują instrumenty ludowe. Pieśń Jezusa Judasz sprzedał śpiewana w Gordach posiada motywy litewskiej ludowej piosenki Gysta gaideliai. 3. Melodie pieśni Ojcze, Boże wszechmogący, Zdrowaś, Maryja, Jezusa Judasz sprzedał, Stała Matka Boleściwa, O duszo wszelka nabożna, Któryś za nas cierpiał rany, Litania do Wszystkich Świętych (Litania na nabożeństwa błagalne) Kalwarii Żmudzkiej w Gordach i Kalwarii Zebrzydowskiej są swoiście autentyczne i każda z nich reprezentuje swój kraj. 4. Pieśni Kalwarii Żmudzkiej w Gordach nie były specjalnie tworzone, lecz przystosowane do tradycji obchodzenia 19 stacji kaplicznych, w Kalwarii Zebrzydowskiej do tradycji obchodzenia 50 stacji kaplicznych. To potwierdza wysuniętą w pracy hipotezę, że tylko niewielka część melodii pieśni śpiewanych w Kalwarii Żmudzkiej w Gordach jest zapożyczona od Polaków. Większa ich część jest "ludowa", ze swoistymi, typowo żmudzkimi motywami piosenek ludowych. Pieśni są typowe dla kultury polskiej. Najprawdopodobniej wpływ na to mieli działający w Polsce franciszkanie i dominikanie, którzy dla tych obrzędów obchodzenia stacji postawili następujące wymagania, "by było więcej pieśni, aniżeli ciszy". Dlatego praktyka tych nabożeństw była realizowana tylko razem z pieśniami. Jak wskazuje badanie, zarówno w Kalwarii Żmudzkiej w Gordach, jak i w Kalwarii Zebrzydowskiej większość melodii pieśni została skomponowana przez anonimowych twórców ludowych. Są to autentyczne religijne, związane z pewnym okresem utwory ludowe, stanowiące wyraz osobistych przeżyć. Pieśni i melodyka w Kalwarii Żmudzkiej w Gordach oraz w Kalwarii Zebrzydow- �105 skiej są starsze niż same Kalwarie. Zupełnie nic nie wiemy o większości autorów melodii tych pieśni i naj prawdopodobniej nigdy się nie dowiemy. Praca ta wskazuje, jak bogata i malownicza była gama melodyczna pieśni Kalwarii Żmudzkiej w Gordach oraz Kalwarii Zebrzydowskiej. Młodsze pokolenie powinno zrozumieć, co kiedyś pojęli stojący przy źródłach Kalwarii, że oni również powinni stare pieśni chronić, kultywować i przekazywać następnym pokoleniom nie tylko poprzez ustny przekaz, jak to czynili nasi dziadowie i ojcowie, ale także poprzez badania i różnorodne formy ich propagowania. Alfonsas Motuzas THE MUSIC OF THE SAMOGITIAN CALVARY AND ZEBRZYDOWSKA CALVARY. SIMILARITIES AND DIFFERENCES (Summary) The article aims to reveal the connections and differences in the music of Samogitian Calvary and that of Zebrzydowska Calvary, on the basis of published Catholic religious ethnomusical materials collected during various expeditions. The objects of the research are: l) Samogitian Calvary prayers, songs, and the musical instruments used in the rituals, 2) Zebrzydowska Calvary prayers, religious songs and the rituals. Casting ethnomusicologicallight on the piety rituals we must compare them with the rituals existing in the neighbouring countries, where the tradition was alive or perhaps it could have originated from there. This is why present day research is new and original in the European religious ethnomusicology. This article is like a mirror, showing the richness and colourfulness of the melodical scale of the religious songs of Samogitian and Zebrzydowska Calvaries. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5baf9f5856ea8934a76959fe51de026c.pdf ce30968d97a2ebd120a71b6777ab5e43 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1745 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1615 Title A name given to the resource Muzyka Oskara Kolberga / ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48, s.37-56 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dąbrowski, Grzegorz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L V I I I : 2004, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 GRZEGORZ DĄBROWSKI Katedra E t n o l o g i i U n i w e r s y t e t u W r o c ł a w s k i e g o , W r o c ł a w MUZYKA OSKARA KOLBERGA I 1 2 W dniach 6 i 14 maja 1881 r. w warszawskiej sali Resursy Obywatelskiej , głównie z inicjatywy Bogumiła Hoffa (Górski 1974, s. 138-139) oraz Zygmunta Glogera , odbyły się dwa koncerty. Zapewne nie jest bez znaczenia fakt, że planowano urządzić tylko jeden - jak to m.in. określił ówczesny dyrektor Opery Warszawskiej, Adam Münchheimer - „koncert historyczny" . Niemniej, jak donosił Ludwik Jenike, koncert z 6 maja 1881 r. „[...] powiódł się świetnie. Sala była pełna i całe zebranie miało charakter jakby jakiejś uroczystości patrio­ tycznej" . W tych okolicznościach, „[...] na ogólne żądanie publiczności i prasy warszawskiej" wydarzenie zostało powtórzone, a „Rezultat jeszcze świetniejszy od pierwszego koncertu. Sala przepełniona" . W programie obu koncertów w sposób przekrojowy zaprezentowano muzykę polską, od Bogurodzicy po dzieła dziewiętnastowiecznych kompozytorów . Wy­ konano następujące utwory: Bogurodzicę, hymn z X wieku, Powszechną spowiedź 3 4 5 6 7 8 9 10 1 D z i e ł a Wszystkie Oskara Kolberga, t. 65, s. 418. 2 T a m ż e , s. 484. 3 Z y g m u n t Gloger z n a c z ą c o p r z y c z y n i ł s i ę do ostatecznego efektu tego p r z e d s i ę w z i ę c i a po­ przez swoje publikacje w prasie warszawskiej, a p e l u j ą c e p u b l i c z n o ś ć w a r s z a w s k ą do p r z y b y c i a na te imprezy. Taki apel z a m i e ś c i ł m . i n . w „ T y g o d n i k u I l u s t r o w a n y m " nr 273 z 19 I I I 1881 r. ( D W O K , t. 65, s. 457). 4 L i s t A d a m a M ü n c h h e i m e r a do Oskara Kolberga, Warszawa, 20 V 1881 ( D W O K , t. 65, s. 500); Sprawozdania z koncertu o p u b l i k o w a ł a prawie cała prasa warszawska, np. „ G a z e t a Polska" w nr 93 i 101, „ G a z e t a Warszawska" nr 106, „ E c h o M u z y c z n e " nr 10 w dziale Zamiast „ K ł o s y " nr 828 w Pokłosiu, Kromki, „ T y g o d n i k Ilustrowany" w nr 281 i 282 ( D W O K , t. 65, s. 485). 5 W liście do Oskara Kolberga, Warszawa, 9 V 1881 ( D W O K , t. 65, s. 486). 6 D n i a 6 maja 1881 r. w sali Resursy Obywatelskiej „[...] z g r o m a d z i ł o s i ę w i ę c e j s ł u c h a ­ c z ó w a n i ż e l i m o ż n a b y ł o p r z y p u s z c z a ć " ( G ó r s k i 1974, s. 140, cyt. za: В . , Koncert historyczny, „ K u r i e r W a r s z a w s k i " 1881, nr 102). 7 Tak w liście - adresowanym z Warszawy, z dnia 9 V 1881 r. - do Oskara Kolberga p i s a ł L u d w i k Jenike ( D W O K , t. 65, s. 486). 8 9 1 0 L i s t B o g u m i ł a Hoffa do Oskara Kolberga, Warszawa, 15 V 1881 r. ( D W O K , t. 65, s. 496). Tamże. W d u ż e j mierze do artystycznego sukcesu o w y c h imprez p r z y c z y n i ł s i ę autor ostatecznej wersji programu, M ü n c h h e i m e r , j a k i c i e s z ą c y się w o w y m czasie d u ż y m uznaniem p u b l i c z n o ś c i i k r y t y k ó w w y k o n a w c y , k t ó r y c h dyrektor Opery Warszawskiej p o w o ł a ł dla okraszenia „ k o n c e r t u historycznego" ( G ó r s k i 1974, s. 141). �38 GRZEGORZ D Ą B R O W S K I Wacława z Szamotuł (1529-1672), ze słowami Andrzeja Trzycieskiego, Vpsalm Mikołaja Gomułki, Sanctus z Missa paschalis ks. Grzegorza Gorczyckiego (1650-1734), arię i poloneza z Nędzy uszczęśliwionej Macieja Kamieńskiego, kawatinę z Cudu mniemanego Jana Stefaniego, duet z Leszka Białego Józefa Elsnera, ariettę z Czaromyska i pieśń Wandy z Zamku na Czorsztynie Karola Kurpińskiego. W części I I wykonano Balladę op. 52 Fryderyka Chopina, pierw­ szą i ostatnią część Kwintetu smyczkowego op. 20 Ignacego F. Dobrzyńskiego, dwie pieśni Stanisława Moniuszki: Anioł dziecina do słów Maszewskiego i Kukułka do słów Jana Czeczota. W tym towarzystwie na zakończenie pojawił się polonez z Króla pasterzy Oskara Kolberga (DWOK, t. 65, s. 465). Kompozytor muzyki, która została wykonana w finalnej części obu koncer­ tów, był głównym beneficjantem tych swoistych „uroczystości patriotycznych". Wypada jednak zaznaczyć, że celem koncertów nie było uczczenie twórczości kompozytorskiej Oskara Kolberga - jakkolwiek można spojrzeć na to i z tej perspektywy. Ich przeznaczeniem było przede wszystkim zebranie funduszu na rzecz wydawanych przez Kolberga prac etnograficznych , a przy okazji miało być to także „hołdem" i „symbolem" „podziękowania" dla niego za „mozolną pracę całego żywota na polu narodowym" , „[...] przejawem zbiorowego, społecznego uznania dla wysiłków i badań wysoko już wówczas cenionego ludoznawcy ze strony środowiska, które, jak dotąd , nie przychodziło z realną pomocą w urzeczywistnianiu jego zamierzeń i planów" (Górski 1974, s. 142). W liście do Oskara Kolberga Münchheimer napisał: „«Victoria!» Udało nam się z koncertem historycznym; oba koncerty przyniosły netto 2036 rubli 92 ko­ piejki według obrachunku [ . . . ] " . Według obliczeń Kolberga kwota ta miała pokryć wydanie dwóch tomów Pokucia (Górski 1974, s. 141; zob. też: DWOK, t. 65, s. 488). 11 12 13 14 15 16 II Na początku lat sześćdziesiątych X X w. Julian Krzyżanowski napisał, iż „[...] o Kolbergu-kompozytorze wie tylko zawodowy historyk nauki w Polsce" (Krzyżanowski 1961, s. XXI). Tymczasem, „Oskar Henryk Kolberg rozpoczął swoje studia muzyczne od prywatnych lekcji gry fortepianowej, pobieranych 11 Poloneza w y k o n a n o c h ó r a l n i e . Ż a d n e inne kompozycje Kolberga nie p o j a w i ł y s i ę podczas obu k o n c e r t ó w ( D W O K , t. 65, s. 420). 1 2 W warszawskiej prasie pisano, że d z i e ł o ż y c i a Kolberga stanowi c h l u b ę n a r o d o w ą , „[...] g d y ż r ó w n i e w y c z e r p u j ą c e g o i obszernego nie ma w żadnej m o ż e literaturze europejskiej" ( G ó r s k i 1974, s. 138-139, cyt. za: Koncert 1 3 historyczny muzyki polskiej, „ K u r i e r Warszawski" 1881, nr 99). Tak w liście - adresowanym z J e ż e w a , 22 I 1881 r. - do Oskara Kolberga p i s a ł Z y g m u n t Gloger ( D W O K , t. 65, s. 457). 1 4 Ten rodzaj publicznej pomocy dla Kolberga m i a ł miejsce dopiero w n i e s p e ł n a d z i e s i ę ć lat przed jego ś m i e r c i ą . 1 5 1 6 L i s t adresowany z Warszawy, z dnia 20 V 188 l r . ( D W O K , t. 65, s. 500). Tamże. �39 M U Z Y K A OSKARA KOLBERGA w Warszawie u pedagoga [Franciszka - G.D.] Vettera, Łużyczanina z pochodze­ nia. W 1830 r. widzimy go wśród uczniów J. Elsnera , a w latach 1831-1834 nazwisko jego figuruje na liście uczniów I . F. Dobrzyńskiego. Dalsze studia pia­ nistyczne i teoretyczne odbywa w Berlinie , w latach 1834-1836, u renomowa­ nych muzyków-pedagogów, jak [Christian Friedrich Johann - G.D.] Girschner i [Karl Friedrich - G.D.] Rungenhagen. Do Warszawy wraca Kolberg ze stem­ plem studiów zagranicznych jako nauczyciel gry fortepianowej i kompozytor' (Sobieski 1961, s. XLII). Po powrocie z Berlina Kolberg staje do egzaminu przed swoim dawnym nauczycielem, Józefem Elsnerem, który wystawia mu bardzo dobrą opinię „[...] jako fortepianiście, generalbasiście i kompozytorowi muzyki, wskutek czego ma prawo być policzonym i liczę go do rzędu znakomitszych artystów miasta Warszawy" (Górski 1974, s. 27). Jak słusznie zauważył Krzyżanowski, Kolberg jest mało znany jako kompo­ zytor. Przybliżając pokrótce tę postać należałoby przypomnieć, iż Kolberg, „[...] dzięki hartowi ducha, nieustępliwości, benedyktyńskiej pracowitości [...]" (tamże, s. 146) i wielu innym staraniom, za życia opublikował 33 tomy dzieł etnograficz­ nych (tamże).Tuż przed śmiercią miał powiedzieć: „[...] umieram, Bogu dzięki, z tą pociechą, że według sił moich zrobiłem za życia co mogłem, że nikt mię za próżniaka nie ma i mieć nie będzie, a to, co po sobie zostawiam, przyda się ludziom na długo" (Kopernicki 1890, s. 511). Nie pomylił się. Jeszcze w 1889 r. Jan Karłowicz uznał, że „[...] wszystko, co Kolberg zapisywał, jest czystym złotem etnograficznym" (Karłowicz 1889, s. 472). U schyłku XIX stulecia, opinii utrzymanych w podobnym duchu było znacznie więcej . Nie zabrakło też działań, które należałoby potraktować, jako akty uznania dla pracy Kolberga . Od chwili śmierci Kolberga owo „etnograficzne złoto" leżało jednak nie ob­ rabiane jako surowiec przez prawie siedemdziesiąt lat, aż wreszcie znalazło swo­ ich jubilerów. Ponownie wydano te prace, które Kolberg opublikował za życia, 17 18 19 20 21 1 7 Z d a n i e m H e n r y k a Syski, J ó z e f Elsner b y ł ó w c z e s n ą „ z n a k o m i t o ś c i ą p e d a g o g i c z n ą i k o m ­ p o z y t o r s k ą " . D o jego u c z n i ó w n a l e ż a ł m . i n . Fryderyk Chopin (Syska 1985, s. 11). 1 8 R o z p o c z ę c i e tych s t u d i ó w m o ż l i w e było dzięki mecenatowi p r z e m y s ł o w c a Samuela Freankela, k t ó r y z d e c y d o w a ł się na ten krok po z a s i ę g n i ę c i u rad u „ l u d z i m ą d r y c h i u c z y n n y c h " oraz przeprowadzeniu z m ł o d y m K o l b e r g i e m k i l k u „ z a s a d n i c z y c h r o z m ó w " (Syska 1985, s. 12). 1 9 2 0 Cyt. za: Z a w i l i ń s k i 1914. H . Biegeleisen n a p i s a ł o Kolbergu, że „[...] z d o ł a ł z e b r a ć i u p o r z ą d k o w a ć prawdziwe skar­ by ludoznawstwa, k t ó r e m o g ł y b y p r z y n i e ś ć zaszczyt nie jednostce, lecz c a ł y m instytucjom n a u k o w y m : d o k o n a ł d z i e ł a , k t ó r e raczej w y g l ą d a na rezultat pracy instytucji a nie j e d n o s t k i " (Biegeleisen 1890, s. 293). 2 1 W dniu 31 maja 1889 г., w sali Towarzystwa Strzeleckiego w K r a k o w i e , z i n i c j a t y w y grona p r z y j a c i ó ł K o l b e r g a i k r a k o w s k i c h sfer intelektualnych, o d b y ł a się u r o c z y s t o ś ć 50-lecia j e g o pracy. „ U d z i a ł w niej w z i ę l i m . i n . prezes A k a d e m i i U m i e j ę t n o ś c i , dr J ó z e f Majer, malarze tej klasy, co Jan Matejko i Juliusz Kossak, literaci, j a k np. M i c h a ł B a ł u c k i i Z y g m u n t Sarnecki. [...] Po c z ę ś c i oficjalnej o d b y ł s i ę koncert, na k t ó r e g o program z ł o ż y ł y s i ę u t w o r y F. Chopina, S. M o n i u s z k i , J. Galla, R M a s z y ń s k i e g o , O. Kolberga, T. Lenartowicza itp. W y k o n a w c a m i b y l i : orkiestra 13 p u ł k u pod k i e r u n k i e m W. Ż e l e ń s k i e g o , R. A n d r z e j e w i c z ó w n a ( ś p i e w ) , W. Siemaszkowa (recytacje), prof. F. B y l i c k i (fortepian) oraz c h ó r - grono w i e ś n i a k ó w i w i e ś n i a c z e k " ( G ó r s k i 1974, s. 147-148). �40 GRZEGORZ D Ą B R O W S K I 22 co ważniejsze, zaczęto opracowywać pozostawione przez niego „teki" , szacu­ jąc, że Dzieła Wszystkie Oskara Kolberga będą liczyć 66 tomów (Gajek 1961, s. XVI). Jak wiadomo, liczba tych tomów wyniosła 69 (nie licząc suplementów, aneksów, indeksów i biografii Kolberga). Scalenia w odrębne (i równie opasłe, jak te etnograficzne) woluminy doczekały się m.in. pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym, fortepianowe kompozycje, jak też utwory sceniczne - muzyka Kolberga, która o ile była publikowana w X I X w. (nie w każdym przypadku), o tyle na ówczesny rynek wydawniczy trafiała w roz­ proszeniu (umieszczano ją w periodykach bądź wychodziła większymi partiami w tzw. „poszytach", albo nie była publikowana wcale). Kim był Kolberg? Kompozytorem, czy etnografem? A może kompozytorem i etnografem? Wracając do warszawskich koncertów z 6 i 14 maja 1881 г., mając przy tym na uwadze fakt, że ich głównym przeznaczeniem było zebranie funduszu na dalsze wydawnictwa Kolberga, warto postawić kolejne pytanie: co bardziej mogło ucieszyć osobę będącą zarazem dyplomowanym kompozytorem i etno­ grafem z zawodu - wykonanie fragmentu kompozycji życia (polonez z Króla pasterzy), czy dofinansowanie kolejnych tomów etnograficznego „dzieła życia"? Czytając korespondencję Kolberga można odnieść wrażenie, iż nie przywiązy­ wał on zbyt wielkiej wagi do tego, aby jego utwory zostały odtworzone podczas wspomnianych koncertów. Ilustracją do tej opinii niech będzie reakcja Kolberga na listownie przesłaną propozycję Bogumiła Hoffa. Jak napisał Hoff: „Gdyby nam się udało urządzić wspomniany koncert na korzyść Twego wydawnictwa (Lud itd.), byłoby bardzo pożądanym, abyśmy mogli wykonać jak najwięcej Twoich kompo­ zycji czy to na solowe głosy lub chóry, czy na fortepian lub na orkiestrę, może i do deklamacji. Chciej zatem wymienić kilka Twoich kompozycji stosownych na ten cel. Również bądź łaskaw wskazać, gdzie je dostać można, a w razie potrzeby przysłać nam w manuskrypcie" . W liście do Jana Kleczyńskiego Kolberg pisze: „Pan Hoff sądzi, że w takim razie najstosowniej by było wykonać jak największą liczbę moich własnych kompozycji. Ja zaś co do tego punktu jestem innego zda­ nia; wyszedłszy bowiem od dawna ze sfery kompozytorskiej, by się w inną prze­ rzucić, nie mam dostatecznego repertuaru na zapełnienie wieczoru czy poranku; zresztą jednostajność znudziłaby słuchaczy Więc proponowałbym, aby program obejmował parę większych utworów Szopena, a obok nich po kawałku Moniuszki, Dobrzyńskiego, Krzyżanowskiego, Kleczyńskiego i Miinchheimera, moich zaś parę tylko kawałków, np. arię z Króla pasterzy i parę Mazurków lub Obertasów" . Samemu Hoffowi tak Kolberg odpowiedział: „Co do kompozycji moich, jakie by się do koncertu użyć dały, to tych stosunkowo jest niewiele. Lepiej będzie zapełnić 23 24 25 2 2 „ O s k a r K o l b e r g , s p o r z ą d z a j ą c swój testament, spisał i o p i s a ł z a w a r t o ś ć w s z y s t k i c h tek, o k r e ś l a j ą c ich ilość na 4 2 " (Gajek 1961, s. X I V ) . 2 3 M a r i a n Sobieski m ó w i п р . o K o l b e r g u - k o m p o z y t o r z e i K o l b e r g u - f o l k l o r y ś c i e , tyle t y l k o , że o k r e ś l e n i e „ k o m p o z y t o r " odnosi do wczesnego okresu t w ó r c z e j a k t y w n o ś c i K o l b e r g a , z a ś „ f o l k l o r y s t a " - do okresu po 1857 roku (Sobieski 1961). 2 4 B o g u m i ł H o f f do Oskara Kolberga, Warszawa, 10 X I 1880 r. ( D W O K , t. 65, s. 418). 2 5 Oskar K o l b e r g do Jana K l e c z y ń s k i e g o , bm., 25 X I 1880 r. ( D W O K , t. 65, s. 422). �41 M U Z Y K A OSKARA KOLBERGA program kompozycjami innych autorów. Z moich rzeczy przesłałbym na ten cel parę kawałków z Króla pasterzy (jeżeli ich nie masz u siebie) i parę Mazurków i Obertasów - i na tym koniec" . Porównując repertuarowe propozycje Kolberga odnośnie jego kompozycji z tym, co zostało wykonane podczas wspomnianych koncertów, zaryzykowałbym twierdzeniem, że odpowiedzialny za muzyczny program owych uroczystości, Münchheimer, głównie z grzeczności zaplanował chóralne wykonanie poloneza z utworu Kolberga pt. Król pasterzy . Z drugiej strony nie można wykluczyć i tego, że Münchheimer zastosował się do uwag Kolberga, który w liście skie­ rowanym do dyrektora Opery Warszawskiej twierdził, iż jego kompozycje „[...] ani liczbą, ani objętością, ani wybitną cechą, do zapełnienia całego wieczoru czy poranku wcale się nie nadają" . O ile Münchheimer mógł nie dowiedzieć się od Hoffa, czy Kleczyńskiego, o sugestiach Kolberga, o tyle faktem jest, że podczas warszawskich koncertów nie wykonano żadnego Mazura, jak też nie zabrzmiał jakikolwiek Obertas - utwór Kolberga, na którym mogłoby ewentualnie zależeć kompozytorowi (zamiast arii z Króla pasterzy zabrzmiał polonez). Można przypuszczać, że dla Kolberga problem dotyczący wykonania jego utworów nie istniał, gdyż mogło mu przede wszystkim zależeć na efekcie koncertów - funduszu na kolejne wyda­ wane przez niego dzieła etnograficzne. Na podstawie przedstawionych wcześniej listownych wypowiedzi Kolberga można również sądzić, iż ludoznawca dawno zrezygnował z aspiracji kompozytorskich, zaś jego stosunek do własnej muzyki był mniej afektywny niźli względem kontynuowanych przedsięwzięć etnogra­ ficznych. Z jego wypowiedzi przebija wszakże skromność, pokora względem siebie i własnej twórczości muzycznej, nie mówiąc już o pewnej rezygnacji . 26 11 28 29 III Około trzydziestoletni Kolberg - zbieracz melodii ludowych i kompozytor inspirujący się muzyką ludu - nie miał w sobie aż tyle pokory, rezygnacji i dystan­ su wobec własnej muzyki, co Kolberg prawie siedemdziesięcioletni. W pocho­ dzącym prawdopodobnie z początku lat czterdziestych XIX w. liście do Antoniego Woykowskiego , wydawcy poznańskiego, starając się opublikować własne kompozycje albo opracowane przez siebie „pieśni ludu", Kolberg napisał: „Towa­ rzyszenie fortepianu może czasami znajdziesz przytrudne lub zanadto wyro­ bione; przyznaj jednak sam, czy godziło się dla większej lub mniejszej trudności 30 2 6 Oskar K o l b e r g do B o g u m i ł a Hoffa, M o d l n i c a , 30 X I 1880 r. ( D W O K , t. 65, s. 425). 2 7 W liście do Oskara Kolberga, w y s ł a n y m z Warszawy 2 I I 1 8 8 1 г., przedstawiwszy repertuaro­ we propozycje d o d a ł : „[...] i j a k i u t w ó r Szanownego Pana na z a k o ń c z e n i e " ( D W O K , t. 65, s. 464). 2 8 Oskar K o l b e r g do A d a m a M ü n c h h e i m e r a , M o d l n i c a , 21 I 1881 r. ( D W O K , t. 65, s. 456). 2 9 Jak p i s a ł J ó z e f Gajek: „ I d ą c po l i n i i z a w ę ż e ń i p o g ł ę b i e ń , m i e r z ą c « z a m i a r y na siły» Oskar K o l b e r g , j u ż po p i ę ć d z i e s i ą t y m r o k u ż y c i a [stopniowo r e z y g n o w a ł - G.D., zamiast r e z y g n u j ą c - J.G.] z aspiracji k o m p o z y t o r s k i c h [ . . . ] " (Gajek 1961, s. V I I I ) . 3 0 N i e z a c h o w a ł y się informacje o d n o ś n i e daty i miejsca wydania listu ( D W O K , t. 64, s. 5-6). �42 GRZEGORZ DĄBROWSKI w wykonaniu poświęcać własne wrażenie i pochlebiać, że tak powiem, tłumowi; niechaj się grać uczą! Wszakże ja nie dla dzieci piszę!" . Po przestudiowaniu zachowanej po Kolbergu korespondencji pragnę zapew­ nić, że - poza tą jedną - tego typu wypowiedzi próżno szukać w tomach 64-66 Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga. Co więcej, przełom w postawie Kolberga odnośnie publikowanej przez niego muzyki nastąpił bardzo prędko. Mniej wię­ cej z tego samego okresu, co wcześniej cytowany, pochodzi inny - adresowany do Jana Konstantego Żupańskiego z Poznania - list Kolberga, w którym przyszłemu wydawcy swego pierwszego kompozytorsko-etnograficznego dzieła Kolberg oznajmia: „Powziąłem wiadomość od brata mego, który niedawno wrócił z zagranicy, że Pan nie możesz drukować Pieśni ludu moich z przyczyny wielkiej ich trudności w wykonaniu, kiedy właśnie cechą pieśni ludu powinna być prostota. Zgadzam się na to zupełnie i chętnie odmienię; a chociaż mam te same pieśni u siebie, [...] w rękopisie, który Pan posiadasz, porobiłem zmiany i niejedną umieściłem nutę, która dla charakterystyki pieśni była potrzebną" . Uwaga ta dotyczy przygotowywanych przez Kolberga materiałów, z jakich powstało jego pierwsze znaczące dzieło, mianowicie Pieśni ludu polskiego. Nie od razu ukazało się ono w jednym woluminie . Pierwszy zeszyt („poszyt") wspomnianego dzieła ukazał się w 1842 roku. Żupański od 1842 do 1845 r. wy­ dał tylko 5 zeszytów Pieśni..., w których łącznie znalazło się 125 utworów (Górski 1974, s. 47). Kontynuacji wydawniczej tego rozproszonego dzieła po­ djęła się redakcja leszczyńskiego czasopisma „Przyjaciel Ludu" (kolejne pieśni wychodziły w latach 1846-1847) (Pawlak 1986, s. V). W ramach anonsu do mających się wkrótce ukazać Pieśni ludu polskiego, tak pisano w „Tygodniku Literackim": „Pan Oskar Kolberg zamierza wkrótce wydać zbiór pieśni ludu polskiego zebranych i rozwiniętych przez niego. Już przed kilku laty podczas pobytu jego w Poznaniu mieliśmy przyjemność słyszenia kilku z nich; już wówczas zaczarowały nasz umysł te pełne świeżości, jędrności, to znów tęsknoty lub smutku pieśni kochanego naszego ludu. Te piękne, jasne, niewinne melodie otoczył pan Kolberg blaskiem pięknej instrumentacji; towa­ rzyszenie fortepianu okazuje równie głęboką znajomość teoretyczną muzyki, jak pojęcie poetycznego ducha piosenki każdej" (Doniesienia Literackie 1842, s. 112). Sam Kolberg natomiast, pisząc krótki wstęp do swego dzieła, zamieścił m.in. takie uwagi: „Wiernie ją schwycić [melodię, która - jego zdaniem - jest duszą pieśni gminnej - G.D.] i oddać w zupełności, ozdobić i ubrać w przegiywki, przystroić w harmonią było zadaniem pracy mojej przy zbieraniu melodii, jako i tekstu samychże pieśni" (Kolberg 1986, s. 1). Nie omieszkał również zazna­ czyć: „Muzyk bowiem, który by chciał poznać i korzystać z upowszechnionych u nas melodii, znajdzie tu zbiór bogatych, surowych, rodzimych, ale czerstwych, 31 32 33 3 1 D W O K , t. 64, s. 5-6. 3 2 Oskar K o l b e r g do Jana Konstantego Ż u p a ń s k i e g o , bm. i d. ( D W O K , t. 64, s. 7). 3 3 Z w a r t y tom z a w i e r a j ą c y c a ł o ś ć Pieśni ( D W O K , t. 67, cz. I ) . luciu polskiego u k a z a ł się dopiero w 1986 roku �M U Z Y K A OSKARA KOLBERGA 43 silnych i pięknych piosnek, a geniusz znajdzie obfity materiał do podsycania i rozwijania własnych pomysłów" (tamże, s. 2). Recenzenci, na ogół, przyjęli zbiór Kolbergowski z dużym uznaniem. Podkre­ ślano głównie fakt, że wreszcie pokazano polską pieśń ludową w pełnej szacie muzycznej (Sobieski 1961, s. XLVII-XLVIII). Nie zabrakło jednak i słów ostrej krytyki. Próbując oddać nastroje odbiorców, głównie krytyków, odnośnie Pieśni..., warto przedstawić treść niektórych z ocalałych zapisów wypowiedzi współ­ czesnych Kolbergowi osób. Jeden z liczących się w owym czasie krytyków mu­ zycznych, Marcel Antoni Szulc, stwierdził: „Każdy prawie numer jak najlepiej opracowany, towarzyszenie proste, łatwe, ale zawsze melodii odpowiednie, a nie­ kiedy nawet artystyczne; położenie głosu wygodne; przegrywki przyłączone nie są czczymi dodatkami, lecz zupełnie w duchu pieśni ułożone" (Szulc 1842, s. 336). Inny z recenzentów, Józef Sikorski, choć był przychylny Kolbergowi, zaznaczył, że tego rodzaju publikację należy określać miarą amatorskiego zapotrzebowania (Sobieski 1961, s. XLVIII). Innymi słowy - dobre, ale dla amatorów. Zdecydowanie gorzej wypadły Pieśni... Kolberga w ocenie Karola Libelta, który w następujący sposób ocenił jego pracę: „Niechby autor tylko zawsze miał na uwadze, że idzie tu o to tylko, aby śpiew ludu jak najwierniej był oddany, że zatem wszelkie zdobywanie się na sztukę, wszelkie dodatki na koszt wierności i prostoty w oddaniu melodii ludowej nie są na swoim miejscu, przegrywki wy­ dają się nam niestosowne, końcówki melodii zakrawają czasem na coś obcego [...]" (Górski 1 974, s. 50-51). W podobnym duchu skwitował dzieło Kolberga Fryderyk Chopin. Tak napi­ sał on w liście do swojej rodziny: „[...] dobre chęci, za wąskie plecy. Często podobne rzeczy widząc myślę, że lepiej nic, bo mozół ten tylko skrzywia i trud­ niejszą robi pracę geniuszowi, który kiedyś tam prawdę odwikła. A aż do czasu owego wszystkie te piękności zostaną z przyprawionymi nosami, różowane, z poobcinanymi nogami i albo na szczudłach i pośmiewiskiem będą tym, co lek­ ko na nie spojrzą" (Sydow 1955, s. 193). Chopin ewidentnie krytykuje Kolberga za to, że okrasił melodie ludowe dodatkami, które, po pierwsze, nie są - jego zdaniem - najgenialniejsze, po drugie, zniekształcają tylko istotę pieśni ludo­ wej, utrudniając prawdziwym artystom dotarcie do tejże istoty. Zważywszy na fakt, że Kolberg znał Chopina osobiście (jego brat Wilhelm przyjaźnił się z Chopinem) (Górski 1974, s. 21), jak też uwzględniwszy wielką fascynację Kolberga muzyką tego najwybitniejszego polskiego pianisty z okresu romantyz­ mu, można zakładać, iż tego typu uwaga, jeśli dotarła do Kolberga, mogła go bardzo zaboleć. Piszę tu w trybie przypuszczającym, nie wiadomo bowiem, czy Kolberg dowiedział się kiedykolwiek o krytyce, jaką Chopin wysunął pod adresem jego twórczości (tamże, s. 52). Nie od razu Kolberg wziął do siebie słowa krytyków. Do roku 1849 opublikował jeszcze kilka tytułów, w których zamieścił okraszone przez siebie fortepianową 34 35 Cyt. za: Sikorski 1856. Cyt. za: L i b e l t 1851, s. 2 3 3 - 2 3 4 . �44 GRZEGORZ D Ą B R O W S K I 36 harmonią pieśni ludowe . Przełom nastąpił w roku 1857, kiedy ukazały się wyda­ ne przez Kolberga Pieśni ludu polskiego. W przedmowie do tego dzieła Kolberg napisał: „Oddaję nutę w nieskażonej prostocie (tj. o ile skażenie nie pochodzi z winy śpiewających) tak jak wybiegła z ust ludu, bez żadnego przystroju harmo­ nijnego, bo mam przekonanie, że najdzielniejszą jest w samorodnej, niczem nie zmąconej czystości jak ją natura natchnęła" (Kolberg 1961, s. V - V I ) . Jak wiado­ mo, Pieśni... z 1857 roku Kolberg włączył później do wydawanej przez siebie do końca życia serii Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce. Co znamienne, poza jednym wyjąt­ kiem , od 1857 r. w seriach Kolbergowskich już nigdy nie pojawił się akompania­ ment fortepianowy (Sobieski 1961, s. LII). Pieśni ludu polskiego z 1857 r. po­ niekąd zamknęły i zarazem otworzyły istotny etap w ewolucji Kolberga jako melografa . Zjednej strony skończyło się ukwiecanie harmonią pieśni ludowych, z drugiej, przed Kolbergiem pojawiły się nowe perspektywy, uznano go bowiem za wybitnego specjalistę i wiele sobie po nim obiecywano (Górski 1974, s. 68-69). Warto na marginesie podkreślić, że etap ten został zainicjowany dziełem, które nosiło ten sam tytuł , co pierwsza większa publikacja Kolberga z lat 1842-1847. Przybliżanie wszystkim zainteresowanym informacji dotyczących, mówiąc krótko, ludu polskiego (choć nie tylko), chociaż uznane za najważniejszą, było tylko jedną z płaszczyzn aktywności twórczej Kolberga. Zaraz po ukazaniu się Pieśni... II, warszawianie mieli okazję zapoznać się z innego rodzaju twór­ czością ludoznawcy. Drugiego marca 1859 r. Teatr Wielki w Warszawie wystąpił z premierą utwo­ ru scenicznego Kolberga pt. Król pasterzy (Górski 1974, s. 66). Libretto do tej opery napisał Teofil Lenartowicz. Inspiracją był pewien kujawski zwyczaj wio­ senny, którego opisu dokonał Łukasz Gołębiowski (Syska 1985, s. 29). Król pasterzy, łącznie z premierą, w 1859 r. pojawił się na stołecznej scenie siedem razy. Niemniej uznanie krytyki nie poszło w parze z sukcesem scenicz­ nym (Górski 1974, s. 66). Osobą, która wysunęła najostrzejsze zarzuty pod adre­ sem Kolberga był biograf Chopina, Maurycy Karasowski. O ile dostrzegł on w Królu... kilka „udanych" i „ładnych melodii", o tyle więcej miał do powiedze­ nia na temat tego, co w kompozycji Kolberga nie było - jego zdaniem - dobre. „Gorzej jeszcze z instrumentacją- pisał Karasowski - instrumenta szczególniej dęte, włącza się bez planu, krzyżują śpiew główny narażając nieraz i zacierając 37 38 39 3 6 Pieśni W r. 1847 w c z a s o p i ś m i e „ D z w o n L i t e r a c k i " , K o l b e r g o p u b l i k o w a ł Pieśni czeskie ludu obrzędowe. i słowackie. litewskie W n a s t ę p n y m r o k u , w „ A l b u m i e L i t e r a c k i m " , u k a z a ł y się W latach 1947-1849 „ B i b l i o t e k a Warszawska" d r u k o w a ł a Pieśni ludu oraz Pieśni weselne (Pawlak 1986, s. V ) . 3 7 Pieśni ludu do śpiewu, k t ó r e w y d a ł A . D z w o n k o w s k i w Warszawie 1862 r. (Pawlak 1986, s. V ) . 3 8 O k r e ś l e n i a tego u ż y ł m . i n . L u d w i k K u b a , n a z y w a j ą c K o l b e r g a „ n a j w i ę k s z y m melografem ś w i a t a " ( G ó r s k i 1974, s. 44). 3 9 Z tego t e ż w z g l ę d u , o ile w dalszej c z ę ś c i tego a r t y k u ł u b ę d ą p o j a w i a ć się odniesienia do tych pozycji, b ę d ę s t o s o w a ł n a s t ę p u j ą c y zapis: Pieśni... 7 ( 1 8 4 2 - 1 8 4 7 ) oraz Pieśni... /7(1857). �45 M U Z Y K A OSKARA KOLBERGA jego deseń melodyjny; widocznie kompozytor nie wiedział stanowczo, co z nimi zrobić. Jako niewprawny kolorysta, zamiast cieni i światła, rozmazał to wszystko razem, nie uwydatniwszy żadnego szczegółu; brak kontrastów, brak rozmaitości, stąd jednostajność rozlana w całym tym obrazku, odejmuje mu urok, jaki nie­ chybnie by posiadł, gdyby wprawniej i artystyczniej był odmalowany. W pewnych nawet miejscach instrumenta, snujące się bez potrzeby i potrącając w swej niby melodyjnej drodze o główną myśl śpiewu, stają się powodem niepoprawności w harmonii, a nawet jej logiczność na szwank narażają" (Górski 1974, s. 67). Jak zapewnia Górski, opinia Karasowskiego nie była odosobniona (tamże, s. 68) . Niepochlebne opinie krytyków na temat Króla pasterzy skłoniły Kolberga ku temu, by już do końca życia niemal bez reszty poświęcić się etnografii. Jest wielce prawdopodobne, że następująca w tym samym czasie powolna rezygnacja Kolber­ ga na polu kompozycji nie była dla niego przyjemnym doświadczeniem. Zyskując uznanie jako ludoznawca, mógł tylko marzyć o podobnej estymie ze strony od­ biorców, jeśli chodzi o jego twórczość kompozytorską (Górski 1974, s. 68-69) . Jakkolwiek Król pasterzy był jedną z ostatnich prób Kolberga, by pokazać się światu jako kompozytor, nie było to jego pierwsze tego typu staranie. Równo­ legle z dokonaniami na polu etnografii (publikacja pieśni ludowych z akom­ paniamentem fortepianu), Kolberg realizował swe zapędy kompozytorskie. O ile jego kompozycje były publikowane od 1836 do 1889 roku, o tyle w latach 1848-1859 nastąpił najbardziej intensywny okres jego twórczości. Wówczas powstało najwięcej jego utworów - zarówno fortepianowych , jak i bardziej roz­ budowanych form (nie wszystkie z nich doczekały się publikacji, Kolberg wyda­ wał je bowiem własnym sumptem). Zdaniem Danuty Idaszak, większość utworów fortepianowych Kolberga należałoby zaliczyć do grupy miniatur salonowych, które są architektonicznie nieskomplikowane i przeznaczone dla szerokiego krę­ gu odbiorców (Idaszak 1995, s. V). Odnośnie większych form, należałoby tu wspomnieć o dziełach dramatycznych, czyli wielokrotnie przypominanym w tym tekście Królu pasterzy, jak też o takich utworach, jak Janko spod Ojcowa Jana Kantego Gregorowicza i Wiesław Seweryny Duchińskiej-Pruszakowej (Górski 1974, s. 65). Dodać wypada, że Kolberg w swych kompozycjach wzorował się na muzyce ludowej, przy czym rzadko cytował dosłownie melodie zasłyszane od skrzypków, czy od śpiewaków wiejskich. Niektóre z jego kompozycji nawiązują także do utworów Chopina (Idaszak 1995, s. XV). Wiele z kompozycji Kolberga zostało wręcz „sponiewieranych" przez kry­ tykę. Jego twórczość określano niekiedy mianem „tandety", wytykając mu przy 40 41 42 43 4 0 Cyt. za: Karasowski 1859. 4 1 N a marginesie m o ż n a d o d a ć , ż e Kolberg p r z y z n a ł r a c j ę Karasowskiemu: „[...] co do i n - strumentacji ma r a c j ę , i dlatego lepiej się to wydaje przy fortepianie" ( G ó r s k i 1974, s. 68, cyt. za: Zawilmski 1914). 4 2 Po roku 1859 K o l b e r g prawie wcale nie k o m p o n o w a ł ( G ó r s k i 1974, s. 6 8 - 6 9 ) . 4 3 „ K o l b e r g k o m p o n o w a ł g ł ó w n i e u t w o r y taneczne, takie j a k : k u j a w i a k i , mazury i m a z u r k i , polonezy, walce, p o l k i , kontredanse. W ś r ó d form nietanecznych m o ż n a w y m i e n i ć etiudy, marsze, fantazja, sonata, w a r i a c j e " (Idaszak 1995, s. X V ) . �46 GRZEGORZ D Ą B R O W S K I 44 tym brak „polotu" . Zdarzało się jednak i tak, że schlebiano Kolbergowi, jako kompozytorowi, acz głosy uznania bardziej pochodziły od odbiorców jego kompozycji , niźli krytyków. Z życzliwością przyjmowano np. niektóre jego Kujawiaki. Współcześni Kolberga najwyżej ocenili liczne jego Mazury i Obertasy, zwłaszcza te, które cechowała prostota (Górski 1974, s. 62-65). Jeśli chodzi o Mazury, to cechą większości z nich było to, że bardziej nadawały się do słuchania, niż do tańczenia (Idaszak 1995, s. XVI). Zatem na kanwie kompozycji Kolberg, obok wielu przykrości, spotykał się także z pozytywną oceną. Niemniej w X I X wieku zapotrzebowanie na etno­ graficzne publikacje Kolberga okazało się być większe, niźli na jego twórczość kompozytorską. Toteż po sukcesie Pieśni ludu polskiego II i porażce (z perspek­ tywy ówczesnej krytyki) Króla pasterzy Kolberg miał rzekomo porzucić świat sztuki dla świata nauki - „[...] w tej nowej dziedzinie miał powetować zawody, których doznał w pierwszej" (Krzyżanowski 1961, s. X X I - X X I I ) . 45 IV Zdaniem Mariana Sobieskiego, Kolbergowi „[...] zabrakło talentu, by ode­ grać większą rolę na estradach kraju czy stolicy" (Sobieski 1961, s. XLIV). Nie osiągnął sławy wielkiego i uznanego (przez krytykę) kompozytora, natomiast całkiem dobrze wpisał się w dosyć istotny nurt, jakim była tzw. „muzyka domo­ wa". W kraju pod zaborami zapotrzebowanie na niezbyt skomplikowaną twór­ czość muzyczną, najlepiej nawiązującą do rodzimych tradycji, było duże - zwłaszcza po 1830 roku (tamże, s. X L I I - X L I I I ) . O ile krytycy muzyczni wyty­ kali Kolbergowi prostotę, o tyle jemu współcześni, oddający się „domowemu muzykowaniu", raczej z aprobatą przyjmowali jego propozycje pieśni ludowych, ubranych w skromny, fortepianowy akompaniament. Podobnie było z odbiorem samodzielnych kompozycji Kolberga (co najwyżej inspirowanych folklorem muzycznym mieszkańców wsi). Należy tu przypomnieć, że wśród odbiorców (oprócz krytyków) najwyżej ceniono właśnie te „proste" utwory, które nawet nie bardzo wprawieni pianiści mogli odgrywać w domowych salonach. Chciałbym w tym miejscu zauważyć, że najprawdopodobniej w związku z za­ potrzebowaniem na „muzykę domową" Kolberg w większości swoich kompozycji skupił się bardziej na owej „prostocie", niźli uległ własnym fantazjom muzycz­ nym. Zapewne stać go było na więcej ekspresji twórczej. Był wszakże „policzonym [...] do rzędu znakomitszych artystów miasta Warszawy", kompozytorem, który odebrał staranne wykształcenie (jego nauczycielem był m.in. człowiek, który w arkana gry fortepianowej wprowadzał Fryderyka Chopina). Warto też przypomnieć, że „prostota" opracowania np. Pieśni ludu polskiego I w większym stopniu mogła być efektem wydawniczej kalkulacji Żupańskiego, 4 4 Informacje te p o c h o d z ą z zamieszczonych w t. 69 D W O K f r a g m e n t ó w d z i e w i ę t n a s t o w i e c z ­ nych o p i n i i na temat k o m p o z y c j i Kolberga ( D W O K , t. 69, s. 7 1 6 - 7 1 7 ) . Bardzo c z ę s t o Kolberg k o m p o n o w a ł z przeznaczeniem dla konkretnego adresata. Wiele swych u t w o r ó w d e d y k o w a ł osobom z k r ę g u rodziny, przyjaciół i znajomych (Idaszak 1995, s. X I V ) . 4 5 �47 M U Z Y K A OSKARA KOLBERGA niż pierwotnym zamierzeniem Kolberga („Powziąłem wiadomość od brata mego [...], że Pan nie możesz drukować Pieśni ludu moich z przyczyny wielkiej ich trudności w wykonaniu, kiedy właśnie cechą pieśni ludu powinna być prostota. Zgadzam się na to zupełnie i chętnie odmienię"). Podobny rodzaj uległości Kolberga wobec wydawców (zapotrzebowania od­ biorców), można zaobserwować również przy okazji jego starań o publikację własnych kompozycji. W początkowym okresie swojej twórczości fortepiano­ wej tak pisał do wydawcy: „Przy moich codziennych kłopotach i pracy, wierzaj mi Pan, ile by mi pociechy przyniosło, gdyby przynajmniej moje usiłowania w kompozycji nie były daremnymi; w miarę jak by mi się to powodziło, starał­ bym się coraz bardziej trafiać w gust, bowiem mam mocne przekonanie, żc moja nadzieja nie zawiedzie mnie" . Być może ta chęć „trafiania w gust" wpłynęła mocno na oblicze kompozycji Kolberga. Znamienne, że Król pasterzy, zanim znalazł się na dużej scenie, gościł w warszawskich salonach, co miało miejsce już w 1853 roku. Informuje o tym Karol Kucz: „[...] jednym z znaczniejszych był wieczór w domu znanego muzy­ ka P Żylińskiego, gdzie zebrani Amatorowie i Amatorki wykonali pod przewod­ nictwem P. Kolberga dwie opery własnego jego utworu, to jest Król pasterzy i Powrót Janka. Z tych pierwsza na samych ludowych motywach oparta, odz­ nacza się nadzwyczajną melodią i znaczną liczbą wzniosłych ustępów, i godną byłaby publicznego przedstawienia" (Górski 1974, s. 65-66). Dla uzupełnienia warto też przybliżyć opinię Józefa Sikorskiego, który po premierze Króla... w Operze Warszawskiej (2 marzec 1859 r.) miał stwierdzić, że zaletą tego utworu jest „mała forma, lekkość treści i niewielka obsada". Jego zdaniem miał to być „wymarzony kąsek" dla zespołów amatorskich, będących podstawą funkcjono­ wania różnych salonów literackich (Syska 1985, s. 30). Czy Kolberg był kompozytorem dla amatorów? A może warto byłoby to pytanie sformułować nieco inaczej: Dlaczego Kolberg nic „trafiał w gusta" krytyków muzycznych? Próbując znaleźć odpowiedź, można by w pierwszej kolejności zauważyć, że Kolberg mógł stać się ofiarą mechanizmów napędza­ nych przez dziewiętnastowieczną konwencję kulturową. Po raz kolejny pozwolę sobie powtórzyć kulisy starań Kolberga o wydanie Pieśni ludu polskiego I , jak też niektóre z wypowiedzi, już to pojawiających się przed, już to po wydaniu Pieśni... I: Kolberg w liście do Żupańskiego - „Pan nie możesz drukować Pieśni ludu moich z przyczyny wielkiej ich trudności w wykonaniu , kiedy właśnie cechą pieśni ludu powinna być prostota; Zgadzam się na to zupełnie i chętnie odmienię"; anons Pieśni... /, w którym autor zdaje relację z imprezy, podczas której osobiście słyszał zapowiadane pieśni w wykonaniu Kolberga: „Te piękne, jasne, niewinne melodie otoczył pan Kolberg blaskiem pięknej instrumentacji; 46 47 r 48 4 0 Oskar K o l b e r g do Jana Konstantego Ż u p a ń s k i e g o , bm., i d. ( D W O K , t. 64, s. 8). W to­ mie 64 D W O K list ten z o s t a ł umieszczony obok korespondencji Kolberga p o c h o d z ą c y c h z czwar­ tej dekady X I X w. 4 7 Cyt. za: K u c z 1965, s. 4 1 . 4 8 Wszelkie pogrubienia - G.D. �48 GRZEGORZ DĄBROWSKI towarzyszenie fortepianu okazuje równie głęboką znajomość teoretyczną muzyki, jak pojęcie poetycznego ducha piosenki każdej"; przychylna recenzja Szulca po ukazaniu się Pieśni... 1 - „Każdy prawie numer jak najlepiej opraco­ wany, towarzyszenie proste, łatwe, ale zawsze melodii odpowiednie"; uwaga Sikorskiego, że tego rodzaju publikacje należałoby określać „miarą amator­ skiego zapotrzebowania"; wreszcie opinia Chopina: „dobre chęci, za wąskie plecy". Po zestawieniu powyższych wypowiedzi można odnieść wrażenie, że autorem aranżacji fortepianowych do Pieśni... I był nie-Kolberg (dziewiętnasto­ wieczna konwencja kulturowa) albo Kolberg nie taki, jakim by chciał być. W efekcie, to Kolberg (ten prawdziwy), opracowując melodie ludowe, zamiesz­ czał „towarzyszenie [fortepianu] proste, łatwe", wreszcie to Kolberg został okreś­ lony przez Chopina, jako ten, który ma „za wąskie plecy". Być może mylę się sądząc, iż ocena Kolberga (tak w X I X wieku, jak współ­ cześnie) jako kompozytora-muzyka (w tym przypadku aranżera „pieśni ludu polskiego") jest zafałszowana przez liczne czynniki. Niemniej odczułem po­ trzebę „zrozumienia" tego problemu, między innymi dlatego, że przykładowo taka wypowiedź (zawarta w przedmowie do wydania 67 tomu, cz. I DWOK, Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym), jak „Opracowanie jest proste i nie świadczy o zbyt wielkim kunszcie twórczym Kolberga" (Pawlak 1986, s. VIII) zbyt mocno, w moim przekonaniu, kłóci się z informacjami o tym, jakie szkoły pokończył Kolberg-kompozytor i jakich nauczycieli - kom­ pozytorów spotkał na etapie swojej edukacji muzycznej (przypominam o uzna­ niu, jakim obdarzył Kolberga-kompozytora J. Elsner). Jest jednak faktem, że Kolberg, po wielu latach publikowania muzyki dla „amatorów" oraz po zapoznaniu się z licznymi głosami krytyki pod własnym adresem, zrezygnował z aspiracji kompozytorskich (nie do końca), nabrał dy­ stansu wobec własnej twórczości muzycznej i bez reszty poświęcił się etnografii (za co za życia otrzymał słowa uznania od różnych osób i instytucji). Moim zdaniem nie jest do końca prawdą, iż autor Króla pasterzy wyłącz­ nie adresował swe kompozycje do amatorów. Niektóre z jego utworów forte­ pianowych wydają się być zanadto rozbudowane, jak dla salonowych pianistów. Wśród kompozycji Kolberga są też i takie, których nigdy nie udało mu się opublikować . Czy były za trudne albo „złe"? Jedno jest pewne, człowiek, który chciał parać się kompozycją w czasie, kiedy raczej wzmacniano, niż kruszono fundamenty pod piedestałem Chopina, nie miał łatwego zadania. Z dru­ giej strony, być może, rację miał cytowany wcześniej Sobieski - Kolbergowi „zabrakło talentu". 49 50 4 9 M o i m zdaniem autor tej w y p o w i e d z i p o p e ł n i a taki sam b ł ą d , j a k dziewiętnastowieczni krytycy, k o m e n t u j ą c w ten s p o s ó b c o ś , co zanim ujrzało ś w i a t ł o dzienne p r z e s z ł o przez k o r e k t ę w w y d a w n i c t w i e , ż e b y nie p o w i e d z i e ć : z o s t a ł o wydane pod t a k i m w a r u n k i e m , a ż e b y nie b y ł o za trudne ( „ c e c h ą p i e ś n i ludu powinna b y ć prostota"). 5 0 K o l b e r g o w i , w stosunku do tego, co s k o m p o n o w a ł , n i e w i e l e u d a ł o s i ę o p u b l i k o w a ć (Sobieski 1961, s. X L I I I ) . �M U Z Y K A OSKARA KOLBERGA 49 V W nocie edytorskiej do 69 tomu Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga, Danuta Idaszak napisała: „Rękopisy kompozycji Kolberga zawierają szereg niezgod­ ności z zasadami harmonii i ortografii muzycznej" (Idaszak 1995a, s. XIX). Czy fakt ten wyjaśnia kompozytorskie niepowodzenia Kolberga i niezbicie pozwala sądzić, że jako kompozytorowi zabrakło mu talentu? Moim zdaniem wcale nie musi to być prawdą. O ile stosowanie się do obowiązujących w danym okresie historycznym (danej konwencji kulturowej) zasad „ortografii muzycz­ nej" wydaje się być ważne, gdyż pozwala na to, aby każdy muzyk wychowany w tej samej konwencji odegrał dany utwór zgodnie z zamierzeniami kom­ pozytora, o tyle - odnośnie „niezgodności z zasadami harmonii" - chciałbym tutaj zauważyć, że do innych zasad harmonii stosowali się np. Jan Sebastian Bach, Arnold Schonberg, Igor Strawiński, Edgar Várese, Olivier Messiaen, Iannis Xenakis czy Karlheinz Stockhausen. Moim zdaniem, oceniając twórczość mu­ zyczną Kolberga, należałoby raczej zastosować kryterium oparte na opozycji między tym, co „swoje", a tym, co „obce", zamiast wytykać mu wspominane już „niezgodności z zasadami harmonii". Wszakże zasady te nie są czymś „objawio­ nym", „stałym" i niezmiennie obowiązującym, tylko wciąż podlegają procesom konwencjonalizacji (np. we współczesnej muzyce poważnej dysonans już dawno przestał być uważany za fałsz). Przykładem tego, że zarzuty wobec Kolberga mogły wynikać z obowiązu­ jącej w XIX w. konwencji muzycznej może być krytyka Libelta pod adresem Pieśni ludu polskiego I . Wspomniany krytyk, zarzucając Kolbergowi, iż ten niepotrzebnie wzbogacił melodie ludowe harmonią, dodał również: „[...] bas za sztuczny i mało zbliżony do tonów, które w kompozycjach Chopina, właśnie w basie tak silnie uderzają" (Górski 1974, s. 50-51). Chciałbym także w tym miejscu przypomnieć fragment wcześniej cytowanej opinii Karasowskiego (być może nie bez znaczenia jest fakt, że był on biografem Chopina), która dotyczy harmonii zastosowanej przez Kolberga w Królu pasterzy: „W pewnych nawet miejscach instrumenta, snujące się bez potrzeby i potrącając w swej niby melo­ dyjnej drodze o główną myśl śpiewu, stają się powodem niepoprawności w har­ monii, a nawet jej logiczność na szwank narażają". Zakładając, że twórczość muzyczna polskiego ludoznawcy (jego opracowa­ nia pieśni ludowych, jak i autorskie kompozycje) mogła zostać niezrozumiana przez jemu współczesnych, chciałbym zwrócić uwagę na motywy, jakie towa­ rzyszyły Kolbergowi - absolwentowi-kompozytorowi - przy okazji wkraczania w arkana sztuki muzycznej. Jak zauważa jeden z jego biografów, młody Kolberg, „[...] znajdujący się pod wpływem muzyki Fryderyka Chopina, nie wyobrażał sobie twórczości kompozytorskiej bez odwoływania się do źródeł ludowych, bez przetwarzania i nawiązywania do melodii ludowych. Sądził, że nieodzownym warunkiem jego pracy kompozytorskiej będzie zapoznanie się z muzyką ludową, 51 5 1 Cyt. za: L i b e l t 1851, s. 2 3 3 - 2 3 4 . �50 GRZEGORZ D Ą B R O W S K I o której nie dawały dostatecznego wyobrażenia ówczesne publikacje z tego za­ kresu (np. zbiory pieśni)" (Górski 1974, s. 32). Najprawdopodobniej z tego też względu, co najmniej od końca lat trzy­ dziestych X I X w., Kolberg rozpoczął swe „etnograficzne wędrówki po kraju", podczas których notował melodie wykonywane przez wiejskich muzykantów (Idaszak 1995, s. V). Niektóre z nich „przystrajał" w akompaniament i przygoto­ wywał do publikacji, jako pieśni ludu, inne traktował (w zgodzie z wcześniejszy­ mi zamierzeniami i „duchem" muzyki Chopina), jako inspirację do swych autor­ skich kompozycji. Zwłaszcza w tym drugim nurcie twórczości udało mu się „dość wiernie naśladować cechy ludowej muzyki", dzięki czemu jego utwory „[...] utrzymane są w nieco innej konwencji stylistycznej niż dzieła kompozytorów polskich jemu współczesnych" (tamże, s. X I V - X V ) . Zastanawiając się nad przyczynami kompozytorskich niepowodzeń Kolberga chciałbym odwołać się raz jeszcze do cytatu, tym razem, będącego fragmen­ tem wypowiedzi samego Kolberga, który - dzieląc się z odbiorcami Pieśni... I - stwierdził: „Rozpoznawszy i przejąwszy się duchem, jaki w takowych [pieś­ niach i melodiach ludowych - G.D.] panuje, po mozolnym ich zbieraniu w róż­ nych częściach kraju naszego i przełamaniu rozlicznych przeszkód, jakie się co krok nasuwały, śmiało oddaję współziomkom snop ten z pola naszej muzyki zebrany" (Kolberg 1986, s. 2). Zatem, słysząc i notując muzykę ludową w „róż­ nych częściach kraju", Kolberg „rozpoznał" jej ducha, co można by sparafrazo­ wać w następujący sposób: Kolberg, osoba z „klasycznym" - jak na owe czasy - wykształceniem muzycznym albo osoba znająca „klasyczny" język muzyczny, wskutek zaangażowanych „etnograficznych wędrówek po kraju", „przejąwszy się" językiem muzycznym ludu, zrozumiał go, nauczył się go rozpoznawać, także notować - nauczył się tego języka (muzycznego). Można w związku z tym zauważyć, że Kolberg, jeśli chodzi o język muzyczny, był „dwujęzyczny". Jak wiadomo z wcześniejszej części mego wywodu, fakt, że Kolberg poznał język muzyczny ludu i nauczył się go notować (od 1857 r. zaczął go także publi­ kować w „nieskażonej formie"), został doceniony. Chciałbym jednak zaznaczyć, że ostatecznie umiejętność tę doceniono o tyle, o ile Kolberg, publikując melodie ludowe, nic od siebie nie dodawał, tylko przedstawiał muzykę ludową taką, jaką była w wyobrażeniach jemu współczesnych - „prostą" („cechą pieśni ludu po­ winna być prostota"; „wszelkie dodatki na koszt wierności i prostoty w oddaniu melodii ludowej nie sana swoim miejscu"). Podkreślenia wymaga również i to, że „dwujęzyczny" Kolberg, pragnąc w swych kompozycjach (czy też wcześniej­ szych próbach przedstawienia muzyki ludu - zanim np. Żupański nie kazał mu jej upraszczać) podzielić się z odbiorcami osobliwością języka muzycznego ludu, nie „trafił w ich gusta" (przynajmniej krytyków), ponieważ „obcy" język 52 5 2 M o ż n a d o d a ć , że w przypadku muzycznej t w ó r c z o ś c i Kolberga „ Z w i ą z k i z m u z y k ą ludo­ w ą w y r a ż a j ą się w u k s z t a ł t o w a n i u formy muzycznej, stosowaniu l u d o w y c h w z o r ó w rytmicznych, stosowaniu burdonu w akompaniamencie, falującej l i n i i melodycznej, w l i d y z m a c h , ozdobnikach, nieregularnych akcentach" (Idaszak 1995, s. X V I I ) . licznych �51 M U Z Y K A OSKARA KOLBERGA muzyczny nie przystawał do „swojego" - „klasycznego" - języka muzycznego („przegrywki wydają się nam niestosowne, końcówki melodii zakrawają czasem na coś obcego"; „bas za sztuczny i mało zbliżony do tonów, które w kompozy­ cjach Chopina, właśnie w basie tak silnie uderzają" ). Sugerując wcześniej, że odpowiedzi odnośnie „niepowodzeń" (niedocenienia Kolberga jako kompozytora) na gruncie kompozycji należałoby szukać za pomocą narzędzia, jakim jest kryterium „swoje" / „klasyczne" - „obce" / „ludo­ we", chciałbym postawić dwa pytania (moja odpowiedź na nie, implicite, została przed chwilą przedstawiona): Czy dostrzeżenie przez Karasowskiego „nieprawi­ dłowości w harmonii" w partyturze Króla pasterzy nie było przypadkiem wyni­ kiem tego, że krytyk nie znał tak dobrze jak Kolberg języka muzycznego ludu? Czy dzisiaj, kiedy idee relatywizmu kulturowego nie są w humanistyce niczym nowym, można z całą pewnością twierdzić, że „Rękopisy kompozycji Kolberga zawierają szereg niezgodności z zasadami harmonii"? 33 54 VI W przedmowie do Pieśni ludu polskiego z 1857 roku Kolberg napisał: „Skrzy­ pek wiejski grajkiem lub wesołkiem zwany (zwołując innych do powszech­ nej zabawy), coraz to bardziej sam się przy grze zapala; przychyla głowę ku skrzypcom i nadstawia im ucha jakoby wysłuchiwał z głębi (najczęściej bardzo niedokładnie zbudowanego) narzędzia wydobywających się tonów, które nieraz niby w krzyki, piski lub skargi przechodzą; gdy tak gra mówią, że rżnie od ucha. Z przytoczonych tu melodyj tanecznych gra on jedną po kilkanaście razy w kół­ ko, pstrząc ją gdzieniegdzie dodatkami, nim wpadnie na drugą, którą tak samo obrabia. A nie zamieniłby jej na żadne modne kontredanse, polki, walce i ma­ zury których nie rozumie, chybaby je na swoje (jak to mówią) kopyto przerobił" (Kolberg 1961, s. IX). Sugerując się tą wypowiedzią, jak też mając na uwadze to, co stało się do­ tychczasowym efektem mojej analizy w tym artykule, chciałbym stwierdzić, że - być może - dziewiętnastowieczni odbiorcy po prostu „nie rozumieli" (nie doce­ nili) kompozycji Kolberga, bowiem ten muzykę ludową „na swoje kopyto prze­ robił". Ponadto, Kolberg, doceniony za prace etnograficzne (roszczący wielkie nadzieje) i krytykowany za kompozycje, zrezygnował z artystycznych aspira­ cji, natomiast poświęcił się działalności ludoznawczej - niczym skrzypek wiej­ ski, który zamiast do skrzypiec, ucho przystawił do pieśni ludu i wsłuchawszy 55 - 3 5 4 A m o ż e K o l b e r g wierniej o d d a ł istotą basu ludowego, niż Chopin? N a marginesie, n a w i ą z u j ą c do tego, że - zdaniem Idaszak - obok „ n i e z g o d n o ś c i z zasada­ m i h a r m o n i i " w r ę k o p i s a c h Kolberga p o j a w i a j ą się t a k ż e „ n i e z g o d n o ś c i z zasadami ortografii m u z y c z n e j " , c h c i a ł b y m d o d a ć , ż e , b y ć m o ż e , osoba taka j a k Kolberg - „ d w u j ę z y c z n a " - stoso­ w a ł a inny system z n a k ó w , c h o c i a ż b y po to, by „ d u c h a " m u z y k i ludowej p r z e t r a n s p o n o w a ć na „ d u c h a " m u z y k i , jaka m i e ś c i ł a się d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n e j konwencji 5 5 muzycznej. W p r z e c i w i e ń s t w i e do d z i a ł a l n o ś c i artystycznej, etnograficzne poczynania Kolberga spo­ tkały się z przychylnym i ż y w y m o d d ź w i ę k i e m s p o ł e c z n y m ( G ó r s k i 1974, s. 68). �52 GRZEGORZ DĄBROWSKI się w jej głębię, zapalił się do spisywania oraz publikowania kolejnych melodii (bez akompaniamentu - solo). „Rżnąc od ucha", chociażby w Pieśniach ludu polskiego II, Kolberg w przy­ padku wielu pieśni zamieszczał „po kilkanaście" ich wariantów. Znamienne, że np. w Pieśniach ludu polskiego z lat 1842-1847 partie melodyczne drugiej i kolejnej zwrotki rzadko stanowiły wariant pierwszej (Pawlak 1986, s. VIII). W związku z tym można zauważyć pewną opozycję: Kolberg, aspirujący do tego, by zostać kompozytorem, zwykle nie stosował wariantów - Kolberg ludoznawca stosujący jednogłosowy zapis melodii, bardzo chętnie uciekał się do zamieszcza­ nia wariantów. O ile krytycy chwalący jego dzieło (Pieśni... z 1857 r.) uważali, że tego ro­ dzaju zabiegi (warianty) nie są potrzebne - przynajmniej nie w tak dużym stop­ niu (Górski 1974, s. 87), o tyle Kolberg chciał w ten sposób ukazać pieśń w jej różnorodności. Ze swej strony pragnę zauważyć, że zamieszczane przez Kolberga kolejne warianty tej samej pieśni nie tylko ukazują jej różnorodne formy, ale także pozwalają na to, że dana pieśń, zagrana ciągiem - wariant po wariancie - nie jest banalną i prostą melodią. W wielu wypadkach jest ona zróżnicowaną melodycznie, harmonicznie i rytmicznie miniaturą muzyczną (żeby nie powiedzieć kompozycyj­ ną) - wszakże to Kolberg decydował o tym, jakie warianty (i pieśni) zamieszczać. Jak zaznaczył w przedmowie do Pieśni... z 1857 г.: „[...] nie omieszkałem wcielić do mego zbioru i tego, co inni skrzętni badacze różnemi czasy nagromadzili, o ile mi się tylko właściwa melodya nawinęła" (Kolberg 1961, s. XI). Skończywszy pracę nad Pieśniami... II, w liście do Józefa Ignacego Kraszewskiego, oznajmił: „Co do muzyki, tu już rządziłem się jak we własnym domu" . Moje uwagi, iż Kolberg (po 1857 roku), wydając swoje dzieła etnograficzne, nie przestał być kompozytorem są raczej swego rodzaju prowokacją, służącą szu­ kaniu różnych tropów w twórczości Kolberga. Warto jednak wspomnieć, że ów ludoznawca stosował także i inne, obok wymienionych, „zabiegi edytorskie". Konsekwentnie, we wszystkich pracach etnograficznych (po 1857 roku), prakty­ kował np. uproszczony zapis nutowy - podawał tylko jedną linię melodyczną. Nie podejrzewam, że tego rodzaju konsekwencja jest czymś więcej (np. świado­ mym kreowaniem muzyki) niźli tylko dbałością o to, ażeby jak najrzetelniej przedstawić „nutę" ludową. Wspominam jednak o tym, gdyż problem „braku współbrzmień" w etnograficznych pracach Kolberga można potraktować jako ważny czynnik zniekształcający obraz opisywanej przez niego rzeczywistości. Rzecz dotyczy bowiem tego, iż kapele ludowe częstokroć składają się (składały) z kilku muzyków (np. skrzypek, basista i „bębniarz"). Kolberg natomiast, zwłasz­ cza podając „nutę" taneczną (często samą melodię bez tekstu słownego), zapisy­ wał tylko głos jednego z instrumentów (melodię główną). Zdaniem Sobieskiego, 56 5 6 L i s t adresowany z Warszawy, z dnia 6 V I 1857 r. ( D W O K , t. 64, s. 73). W l i ś c i e do Fryde­ ryka Salomona Kraussa, adresowanym z K r a k o w a w dniu 10 X I I 1886 г., K o l b e r g n a p i s a ł , że w y d a j ą c Pieśni... I „[...] ani m y ś l a ł z o s t a ć etnografem, i t y l k o dla c e l ó w l u d o w o - m u z y c z n y c h [ . . . ] " je o g ł o s i ł ( D W O K , t. 66, s. 392). �53 M U Z Y K A OSKARA KOLBERGA na decyzji Kolberga - by nie zapisywać współbrzmień - mógł m.in. zaważyć „[...] wzgląd na ogromną czasochłonność tego rodzaju zapisu" (Sobieski 1961, s. L I V ) . Sądzą, że jest to dobre uzasadnienie przedstawionego stanu rzeczy. Z drugiej jednak strony korci mnie, ażeby stwierdzić, iż jednogłosowy zapis (z wariantami) melodii jest po prostu konsekwencją - poniekąd nagięciem się do postulatów krytyków - przyjętego przez Kolberga stylu publikowania muzyki ludu, a może, używając współczesnych pojęć muzycznych, konsekwencją minimalistycznej kompozycji inspirowanej muzyką ludu. Odważam się tak mniemać (niezobowiązująco), gdyż, jeśli chodzi o warstwę muzyczną, w dziełach etno­ graficznych Kolberga jest znacznie więcej zafałszowanych elementów. Co więcej, powstałych na skutek ingerencji Kolberga. O ile autor Pieśni... z 1857 r. w przed­ mowie zapewniał: „Oddaję nutę w nieskażonej prostocie", o tyle zaznaczył rów­ nież, iż „Głos wieśniaków naszych z natury dźwięczny jest i donośny; lecz u wielu z nich nadużycie trunku i ciężka praca fizyczna pozostawiły w miejscu jego tylko chrypliwą artykulacyą tonów do niewiedzieć jakiej gamy należących, które jedynie jaki taki rytm i pewien mimowolny a szczęśliwy instynkt śpiewaka ze sobą wiąże. Oczyścić pieśń przy spisywaniu jej z takich fałszów i pleśni po bacznem w nią wsłuchaniu się, było rzeczą mego sądu i sumienia" (Kolberg 1961, s. VIII). Zapewne sprawą sumienia było także weryfikowanie, czy nadsyłane przez licznych korespondentów melodie są autentyczne . Z pewnością, jak mógł mniemać Kolberg, pomocna była tutaj znajomość języka muzycznego mieszkań­ ców wsi. Bywało bowiem tak, że ci współpracownicy Kolberga, którzy nie znali nut, „w pamięci je chowali" i czekali na stosowną okazję, by przedstawić ludo­ znawcy zebrane wśród ludu melodie . Zdarzało się także, iż korespondenci nie do końca pewni byli rzetelności sporządzonych przez siebie zapisów nutowych z pieśniami ludu (czy rzeczywiście były to „autentyczne" pieśni ludu) , na co Kolberg odpowiadał: „Zresztą prawda wyziera z samej melodii, a tę znawca roz­ poznać i odróżnić od innych umie" . Przedstawione tu uwagi pojawiły się przy okazji szukania przeze mnie róż­ nych tropów w twórczości Kolberga. Chcąc uzasadnić, dlaczego w ten, a me w inny sposób starałem się spojrzeć na tę postać, po raz kolejny ucieknę się do przedstawienia opinii i spostrzeżeń różnych osób. Dając pierwszeństwo zabrania głosu Kolbergowi, pozwolę sobie przybli­ żyć fragment jego listu do Fryderyka Salomona Krausa: „[...] muzyka stanowi 57 58 59 60 5 7 A n g a ż u j ą c się w p r a c ę nad Ludem..., K o l b e r g w c i ą g n ą ł do w s p ó ł p r a c y wiele o s ó b , k t ó r e z a j m o w a ł y s i ę zbieraniem dla niego s z c z e g ó ł ó w etnograficznych ( G ó r s k i 1974, s. 101). 5 8 Zob. L i s t Jana Ż u r k o w s k i c g o do Oskara Kolberga, K o ń s k i e , 18 V I I I , 1860 r. ( D W O K , t. 64, s. 93). 5 9 Zob. L i s t H e n r y k a Szopowicza do Oskara Kolberga, J a r m o l i ń c e , 10 V 1870 r. ( D W O K , t. 64, s. 356). 6 0 W t y m samym liście Kolberg zapewnia swojego korespondenta, że „ P r z y wydawnictwie, do k t ó r e g o w z i ą ć się zamierzam w p r z y s z ł o ś c i , nie omieszkam z nich s k o r z y s t a ć [z tych m e l o d i i - G . D . ] " - L i s t Oskara Kolberga do Henryka Szopowicza, bm, 18 V I 1870 r. ( D W O K , t. 64, s. 2 6 0 - 2 6 1 ) . �54 GRZEGORZ D Ą B R O W S K I [w seriach Lud-u - G.D.] jeden z głównych przedmiotów moich badań [...] nakazuje mi to już moja muzykalna natura, która mnie do tej sztuki ciągnęła, jak szewca do kopyta, a której się podobno już do końca życia pozbyć nie będę mógł ". Biorąc pod uwagę tylko etnograficzną twórczość Kolberga, warto byłoby zaznaczyć, że - zdaniem Górskiego - „Żaden ze składników folkloru nie został przez Kolberga uwzględniony w Ludzie... w tak szerokim zakresie, jak pieśń ludowa" (Górski 1974, s. 193). Jak podliczył Krzyżanowski: „[...] licz­ ba pieśni sięga dwunastu tysięcy, bajki nie dochodzą tysiąca, przysłowia trzech tysięcy" (Krzyżanowski 1961, s. XXVII). O ile nie wszystkie pieśni zostały przez Kolberga opublikowane z melodią, o tyle - włączając w to tańce - liczba melodii prawie nie ustępuje pieśniom. Według Sobieskiego, rezultatem etnograficznych publikacji Kolberga od 1857 roku jest około 10 000 melodii (Sobieski 1961, s. LII). Trudno dziwić się tym statystykom, skoro dla Kolberga to właśnie „nuta" stanowiła istotę pieśni. Uważał on, że bez niej „tekst jest jakoby ciało bez duszy" (Kolberg 1847, s. 188). Dla niego melodia była „duszą pieśni gminnej" (Kolberg 1986, s. 1), bowiem, jak pisał: „w niej poznasz myśl i serce jak w zwierciadle, ona znamionuje ducha każdego pokolenia" (tamże). 61 VII Kończąc ten artykuł, zamiast podsumowania chciałbym zauważyć, że poja­ wiło się w nim bardzo dużo pytań. Na większość z nich starałem się udzielić odpowiedzi - w wielu jednak wypadkach tylko implicite. Chcąc jednak pod­ sumować twórczość (muzyczną) Kolberga, pragnę zaznaczyć, że był on nie tylko kompozytorem i etnografem (a może tylko kompozytorem inspirującym się muzyką ludu). Z pewnej perspektywy można bowiem stwierdzić, iż odegrał on przede wszystkim rolę mediatora - między wsią a miastem, między języ­ kiem muzycznym wsi a „klasycznym" językiem muzycznym jego epoki. Jak to zwykle bywa, wszystko, co ma charakter mediacyjny nie jest jednoznacznie określone. Być może z tego właśnie względu postać Kolberga budzi tyle emocji (przynajmniej w moim odczuciu). Aby nic mnożyć już więcej wątpliwości, pragnę jedynie dodać, że Oskar Kolberg, jak na mediatora przystało, w oczach potomnych stał się zasłużo­ nym, acz nie wolnym od błędów, ludoznawcą - autorem nośników informacji na temat sporego skrawka dziewiętnastowiecznej rzeczywistości. I chyba też, czego zapewne bardzo pragnął, inspiracją dla artystów, czego nie będę tu starał się udowadniać, gdyż problem ten wymaga odrębnego potraktowania. Zaświadczę jedynie, iż niejeden z kompozytorów, czy zespołów muzycznych, już to folklo­ rystycznych, a już tzw. folkowych, repertuar swój budował i buduje opierając się na „muzyce" Oskara Kolberga. 6 1 Oskar K o l b e r g do Fryderyka Salomona Kraussa, K r a k ó w , 10 X I I 1886 r. ( D W O K , t. 66, s. 392). �55 M U Z Y K A OSKARA KOLBERGA LITERATURA Biegeleisen H . 1890, Oskar K o l b e r g , Prawda, Doniesienia Literackie G aj e k J. 1961, „Dzieła Górski 1842, Tygodnik wszystkie" R. 1974, Oskar Kolberg, Oskara nr 24 i 25, s. 2 9 2 - 2 9 3 . Literacki, Kolberga zarys życia nr 14, s. 112. ( D W O K , t. 1), s. V I I - X V I I I . i działalności, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa. Idaszak D . 1995, T w ó r c z o ś ć fortepianowa Oskara Kolberga, [ w : ] Oskar Kolberg, fortepianowe - Kompozycje ( D W O K , t. 69), s. V - X V I I . 1995a, N o t a edytorska, [ w : ] Oskar Kolberg, Kompozycje fortepianowe ( D W O K , t. 69), s. X V I I I - X I X . Karasowski M . 1859, P r z e g l ą d muzyczny. Koncerta: K r ó l pasterzy - M a ł ż e ń s t w o przy la­ tarniach, Kronika Karłowicz Kolberg Wiadomości Krajowych i Zagranicznych, nr 8 1 . J. 1889, Oskar Kolberg, Wisła, t. 3, s. 474. O. 1847, P i e ś n i ludu weselne (z m u z y k ą ) , Biblioteka Warszawska, t. 2, s. 188-206, 649-661. - 1961, P i e ś n i ludu polskiego - przedmowa ( D W O K , t. 1), s. V - X I . - 1986, P i e ś n i ludu polskiego - przedmowa ( D W O K , t. 67, cz. I ) , s. Korespondencja Oskara Kolberga cz. I ( D W O K , t. 64). Korespondencja Oskara Kolberga cz. I I ( D W O K , t. 65). Korespondencja Oskara Kolberga cz. I I I ( D W O K , t. 66). Kopernicki I . 1890, Ś m i e r ć O. Kolberga, Wisła, t. 4, s. 509-513. Krzyżanowski 1-2. J. 1961, Dorobek Oskara Kolberga w dziedzinie literatury ludowej ( D W O K , t. 1), s. X I X - X L I . Kucz K . 1965, Pamiętniki Libelt K . 1851, Pisma miasta Warszawy z roku 1853, pomniejsze, Warszawa. t. 5, P o z n a ń . 1 Pawlak A . 1986, „ P i e ś n i i melodie ludowe w opracowaniu f o r t e p i a n o w y m ' Oskara Kolberga ( D W O K , t. 67, cz. I ) , s. V - X V I I I . Sikorski J. 1856, „ P i e ś n i ludu p o l s k i e g o " przez Oskara K o l b e r g a , Gazeta Codzienna, nr 219 i 297. Sobieski M . 1961, Oskar Kolberg j a k o kompozytor i folklorysta m u z y c z n y ( D W O K , t. 1), s. X L I I - L V I . Sydow B . ( z e b r a ł i o p r a c o w a ł ) 1955, Korespondencja Ftydeiyka Chopina, t. 2, P a ń s t w o w y Instytut W y d a w n i c z y , P o z n a ń . Syska H. 1985, Rzecz o Kolbergu, Towarzystwo P r z y j a c i ó ł O s t r o ł ę k i , M a z o w i e c k i Ośrodek Szulc M . A . 1842, P i e ś n i ludu polskiego. Z e b r a ł i r o z w i n ą ł Oskar Kolberg. O d d z i a ł L , Tygodnik Badań Naukowych, Ostrołęka. Literacki, Zawiliński nr 42. R. 1914, P a m i ę c i Kolberga w s e t n ą r o c z n i c ę jego urodzin ( 1 8 1 4 - 1 9 1 4 ) , Czas, nr 54. GRZEGORZ DĄBROWSKI T H E M U S I C OF O S K A R KOLBERG S u m m ary The m a i n achievement o f Oskar Kolberg, the eminent Polish ethnographer and folklorist, was his v o l u m i n o u s ethnographic w o r k . That is h o w he was perceived - as an outstanding author o f ethnography. H i s education, however, was musical. He was also a composer. �56 GRZEGORZ DĄBROWSKI That is w h y the author o f the article tries to answer the question about the connection between Oskar K o l b e r g ' s education and the fact that in the " c r o p " o f Polish f o l k culture "harvested" by h i m , songs and melodies predominate other items. Search for this plot in the life and research activities o f Oskar K o l b e r g seems interesting, the more so, because he never found approval as a composer. Having made some, not very successful, attempts o f "meeting die taste" o f his contemporaries he eventually concentrated on ethnography th and that brought h i m great fame and esteem in the 19 century Poland and in many other coun­ tries as w e l l . W h y d i d n ' t he gain popularity as a composer? To what extent can and should his ethnographic w o r k be defined as a k i n d o f artistic creativity? These arc the questions the author asks in the article. He admits that no direct answer is possible to be given now. He s i m p l y presents and juxtaposes particular facts from K o l b e r g ' s life. This may not only suggest certain answers but also allows for th the analysis o f the mechanisms o f the 19 century cultural convention. The latter could be one o f the clues to understanding the musical and ethnographic production o f Oskar K o l b e r g . Translated by Anna Kuczyńska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cb31848150585ad6b16d6a01c8d2409a.pdf 824e46b4c453611fdcef3d72af0cacaf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2428 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2254 Title A name given to the resource Muzykanci / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.2, s.56-64 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bieńkowski, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Muzykanci z Andrzejem Bieńkowskim rozmawia Aleksander Jackowski Andrzej Bieńkowski jest kierownikiem Pracowni, profeso­ rem w Warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych. W twórczo­ ści malarskiej podejmuje często tematykę wiejską, pozos­ tając w kręgu szeroko pojętego realizmu. Zainteresowania wsią widoczne są także w dokumentacji fotograficznej, przede wszystkim postaci wiejskich muzykantów. Właśnie muzyka jest drugą, a kto wie, czy nie pierwszą pasją Andrzeja Bieńkowskiego. Badania terenowe, które prowa­ dzi od kilkunastu lat, zaowocowały m.in. nagraniami, które Polskie Radio prezentuje w stałym, cyklicznym programie Muzyka odnaleziona. Bieńkowski posługuje się także techniką wideo, i zarejes­ trowane przez niego ,,seanse" są jedynym już niepo­ wtarzalnym dokumentem pokazującym technikę gry, ma­ niery wykonawcze, sposób zachowania; napięcie emoc­ jonalne wiejskich artystów - muzykantów. Najpierw zetknąłem się z nagraniami wideo na wystawie Andrzeja Bieńkowskiego Muzykanci. Później, zafascynowa­ ny tym, co widziałem, postanowiłem poznać autora wy­ stawy. Zabrałem mu wiele czasu, a na domiar złego odtąd co roku sprowadzałem do jego pracowni grupę studentów etnologii, aby zrozumieli czym była twórczość wiejskich artystów, czy ekspresja gry, zapamiętanie się w niej. Chciałem, aby zobaczyli, czym była dla wiejskich artystów muzyka, tak silnie zakorzeniona w ich duchowości. Trudno te wrażenia przekazać czytelnikowi. Można jednak przy­ bliżyć mu postać zbieracza, przekazać choć cząstkę tego, co ma on do powiedzenia o swojej pracy i ludziach, z którymi się zetknął. A.J. Znalem Pana Ojca, Panie Andrzeju. To był człowiek z charakterem, pasją. Nie wielu socjologów tak znało i rozu­ miało problemy wsi, jak on. Łączyło nas jednak coś innego - widzieliśmy w nowym ustroju, po wojnie, szansę dla kraju. Wierzyliśmy, każdy zresztą inaczej, że socjalizm może mieć ,,ludzką twarz". Może nawet najbardziej ludzką. Kiedy okaza­ ło się, że jest to utopia, odeszliśmy. Ja - nieco wcześniej, zająłem się sztuką. On - rasowy polityk, nie stroniący od demagogii (pchał go ku niej temperament) opowiedział się po stronie opozycji, walcząc, pisząc, narażając się. Twardy, kanciasty, było w nim coś z robociarza, chłopa. A.B. Bo i pochodził ze wsi. Wychował się na wsi. Pewnie jego opowieści wpłynęły w jakiś tam sposób na moje zainteresowania wsią, ale o tym, że zacząłem zajmować się muzyką i malować wieś zadecydowały raczaj wrażenia z wakacji, z kontaktów, a nawet przyjaźni, wówczas zawar­ tych. To się budziło, jakby w sposób naturalny, co roku zacząłem spędzać letnie miesiące na wsi, w Radomskiem. Zacząłem malować wieś, i zorientowałem się, że jest jeszcze bardzo wielu muzykantów, o których nikt nie wiedział, nie nagrywał ich. Nie interesowano się nimi, ani muzea, ani wieś, ani domy kultury, nie wysyłano ich na Festiwal do Kazimie­ rza. Wtedy też, był to schyłek lat 70-tych. rok 1978, a może już 1979, natrafiłem na Józefa Kędzierskiego. Wielkie wrażenie wywarła na mnie osobowość tego człowieka, niezwykła, proszę mi wierzyć. To znakomity skrzypek, ani wcześniej, ani później nie spotkałem podobnego fenomenu muzycznego. Jego opowieści, barwnie i plastycznie oddające klimat epoki, 56 II. 1. Autor filmuje o p o c z y ń s k ą kapelę Jana Roga, 1985; il. 2. Obraz Andrzeja Bieńkowskiego Józef Kusiak z muzykantami, acrl/pł., 130x 100 cm. 1987 �w której żył, pobudzały moją wyobraźnię. To on otworzył mi oczy na etos muzykanta, na jego pozycję w społeczności wiejskiej, i na całą, nazwijmy to - subkulturę muzykancką. To właśnie stało się zaczynem moich zainteresowań i badań. A potem już wszystko samo się potoczyło, normalne bada­ nia, dokumentacje, a z nich audycje radiowe. Te dopiero po kilku latach, jako że działo się to w okresie stanu wojennego, bojkotu radia i telewizji. Nie przerywałem jednak dalszych badań. W 1985 roku zacząłem posługiwać się techniką wideo. Dla moich celów była to niezbędna technika, dopiero na filmie widać to wszystko, co towarzyszy samej grze. Pomogło w tym Panu Ministerstwo Kultury, Radio, Telewi­ zja? Ależ skąd! Pracowałem bez żadnej oficjalnej pomocy. Prywatnie. Był to ostatni moment, w którym dało się jeszcze utrwalić zachowania ludzi, niepowtarzalną osobowość, bar­ dzo już starych muzykantów, ich sposób gry, muzykę. Czym było muzykowanie dla tych ludzi? Wiele razy zadawałem sobie to pytanie. Sądzę, że trzeba przede wszystkim sięgnąć do sytuacji, w których ta muzyka była wykonywana. Do jej - nazwijmy to tak - tła. W odróż­ nieniu od miejskiego zgiełku, hałasów, nieustannego ob­ cowania z mniej, czy bardziej zorganizowanymi dźwiękami - wieś, to był świat ciszy. Świat dźwięków przyrody, naturalnych, cichych. I druga sprawa: Nieustanna praca, ciężka, wyczerpująca, przez cały tydzień. Tłumienie ekspresji, tych potrzeb, które człowiek odczuwał, ale mógł zrealizować tylko w krótkim czasie odpoczynku, zabawy. Dlatego muzyka była tak wielkim świętem, tak silnym przeżyciem. Nie bez powodu wszyscy muzykanci, z którymi się zetknąłem, mówią, że reakcją na ich grę był płacz albo krzyk ludzi. Niektórzy muzykanci wręcz specjalizowali się w tym, żeby grać „do płaczu". Starzy wykonawcy, opowiadali o swych poprzednikach i kolegach - o! ten to potrafił tak zagrać, że nagle, patrzysz, wszyscy płaczą, a w pewnej chwili gra inaczej i nastrój od razu się zmienia, wszyscy się śmieją. Dzisiaj tego się już nie obserwuje, choć też bywają sytuacje, w których reakcje na muzykę są podobne. Nagrywałem kapelę w domu, nagle otworzyły się drzwi i wszedł jakiś podpity starszy człowiek. Stanął jak wryty, nie spodziewał się tego, że tu grają, zatkało go zupełnie, łzy pociekły mu po twarzy, zdjął czapkę i rzucił na ziemię, krzycząc - ach wy moje kaplisty kochane, ach, wy moje kaplisty! Świadczy to o wielkiej potrzebie piękna, takiego, z jakim się ludzie kulturowo identyfikują. Przeżywają je, ale nikt nie nazwie tego przeżyciem estetycznym, przeżyciem piękna. Bo też nie patrzą na tę muzykę z zewnątrz, lecz przeżywają głęboko, właśnie identyfikując się z nią. Kojarzy się im z tak ważnymi w życiu wydarzeniami, jak wesele. To wesele jednoczy ludzi w poczuciu wspólnej tradycji. Ciągłości tej tradycji. Wesele bowiem, to nie tylko zabawa, jak się nieraz sądzi, lecz przede wszystkim inny wymiar życia duchowego, właśnie wejście w sferę tradycji, sferę zachowań symbolicz­ nych, integrujących pokolenia starsze i młodsze. Tak samo było z hierarchią wartości muzycznej, z przeżywaniem jej. Ta hierarchia była taka sama dla starych i młodych. Ale to się dzisiaj zmieniło, wspólnota przeżycia została zniszczona. Zupełnie co innego podoba się młodym ludziom, nastąpiło rozerwanie wspólnoty kulturowej, która integrowała społe­ czność chłopską. Dawniej takimi łącznikami, czy spoiwami hyla właśnie muzyka, obrzęd, no i religia. Ale ta wy­ stępowała na innym poziomie, nie identyfikując - jak "zyka regionu. Zajął się Pan dokumentacją kapel dosłownie w ostatnim Momencie. Zdolal Pan jednak dotrzeć do ludzi, którzy zaynali muzykować na początku wieku, a nawet wcześniej, pętając, jak się to czyniło za ojców, dziadów. Czy istnieje m cz ciągłość między tym, co grali, a muzyką, którą zapisywał Kolberg? Tak, w muzyce tak, choć już nie w obyczaju. Tam zmiany wydają się większe. W muzyce natomiast bezpośrednia tradycja przetrwała mniej więcej do ostatniej wojny. Mówię, rzecz jasna, o wsiach Polski centralnej, gdzie indziej inaczej to wyglądało. Co wpłynęło na ten proces zmian? Przede wszystkim fakt, iż wieś zaczęła widzieć wzorce zachowań poza swoim środowiskiem. Wiąże się to z czyn­ nikami ekonomicznymi, z przemieszczeniami ludności w cza­ sie wojny i po niej, z większą łatwością poruszania się, z elektryfikacją wsi, a co za tym idzie inwazją muzyki „miejskiej". To są sprawy oczywiste, wspomnę więc o mniej znanych faktach. Otóż akordeon pojawił się we wsiach podradomskich pod koniec lat trzydziestych. Na dobre zadomowił się wśród muzyków w czasie okupacji. Instru­ menty kupowano od Niemców, były stosunkowo tanie, znacznie tańsze od harmonii. No, i zaczęły harmonię wypie­ rać. Zmienił się też stosunek muzyków do tradycyjnego reper­ tuaru. Widać w tym wyraźną ambiwalencję, z jednej strony przywiązanie do muzyki, w której się wychowało, z którą się utożsamiało, z drugiej zaś kompleks niższości wobec kapel miejskich, muzyków znających nuty, grających z nut. W innych częściach kraju proces odchodzenia od własnej tradycji mógł być szybszy, na obszarze, o jakim mówię, hamowała go bieda, wolniejsze tempo migracji, otwierania się na miasto. Gwałtowne przemiany w muzyce ludowej zaczęły się w połowie lat sześćdziesiątych, w wyniku elekt­ ryfikacji wsi i rozpowszechnienia radia, a potem także telewizji. Nowe wzorce kulturowe, nowa muzyka, szczegól­ nie tzw. młodzieżowa, spowodowały odrzucenie przez młode pokolenie tradycyjnej muzyki ludowej. Pierwszą ofiarą tych zmian stal się repertuar kapel grających na zabawach. Coraz rzadziej wykonywano na nich polki, mazurki, oberki, na rzecz „przebojów", aby w końcu lat siedemdziesiątych całkowicie wyeliminować z zabaw dawny wiejski repertuar. Nieco wolniej, i nie tak radykalnie, ale też zmieniał się repertuar kapel grających na weselach. To zresztą zro­ zumiałe, że w czasie wesela bardziej kultywuje się dawne obyczaje, a więc towarzyszącą obrzędom muzykę. Proces zmian cywilizacyjnych został przyspieszony roz­ porządzeniami administracji, zakazem urządzania zabaw wiejskich bez zezwolenia, i nakazem weryfikacji ludowych muzykantów. To już nie wystarczyło, że sami ludzie decydowali, których muzykantów chcą zaprosić, by im grali? Nie wystarczyło. Kazano muzykantom, nawet starym, wybitnym mistrzom przejść, upokarzający ich i stresujący proceder weryfikacji. Następną cenzurą było wprowadzenie stanu wojennego. Zakaz zbierania się, zabaw. Wtedy starzy muzykanci zaczęli wyzbywać się swoich instrumentów. Doszło do tego. że aby przeprowadzić sesję nagraniową, sam muszę wieść do nich skrzypce, basy. To musiała być tragedia dla wielu starych muzykantów, trochę jak śmierć za życia, rezygnacja z tego, co się kochało. Właśnie, o to chciałbym również Pana zapytać, jak zaczynali? Jak się ta ich rzeczywistość miała do stereotypu Sienkiewiczo­ wskiego Janka Muzykanta? Zaskoczę Pana. Ten stereotyp jest prawdziwy. Czytając nowelkę czułem się zażenowany łzawością, sentymentalnością, wydało mi się to opowiadanie wymyślone. Okazało się jednak, gdy poznawałem historie ludzi, skrzypków, że ich emocje były bliskie tym, które opisał Sienkiewicz. Szaleństwo emocji. Potrzeba grania była u tych młodych ludzi ogrom­ na. Mówię oczywiście o skrzypkach. Musieli, aby zostać muzykantami, pokonywać niewiarygodne przeszkody. 57 �A jak się uczyli? Podpatrywali innych grajków, pobierali lekcje u najbardziej cenionych, czy też sami dochodzili do muzykowania? Różnie było. Trudno te sprawy rozszyfrować, ponieważ wielu muzykantów nie chciało się przyznać, że ktoś ich nauczył. Dopiero później, z innych źródeł dowiadywałem się o tym. Znam ludzi dumnych z tego, że chodzili za młodu do jakiegoś znanego muzykanta. Wielu opowiada, że płacili za każdego wyuczonego oberka, najczęściej zbożem ahbo jaja­ mi. Znam też kogoś, kto służył u doskonałego skrzypka, pracował jako parobek, tym właśnie płacąc za naukę. Zauważyłem na ścianach Pana mieszkania drzewa genealo­ giczne muzykantów, ich rodów, klanów... To prawda, w wielu rodzinach istniały takie rodzinne tradycje. Proszę pamiętać, że wsie były ubogie, walka o byt ciężka, a muzykatnowi powodziło się nieźle, jak na stosunki wiejskie. Dlatego też niechętnie uczyli innych, z obawy przed konkurencją. Kim byli ci muzykanci, rolnikami? Przeważnie. Mniej czy bardziej zamożni, ale skoro już decydowali się na muzykowanie - żyli wyłącznie z muzyki. Z takimi ludźmi zetknąłem się na samym początku moich badań. To byli wielcy artyści, no i przyszła bieda, kiedy się skończyły ich czasy. Stali się wiejskimi pariasami, nie mieli przecież żadnych możliwości zarobkowania. Ale w przeszłości, mógłbym to pokazać na tym drzewie genealogicznym, muzykanci byli średnio zamożni, a nie oszukujmy się, w rzeczywistości była to w porównaniu z miastem, bieda. Byli gdzieś w środku hierarchii zamożno­ ści. Nie bardzo biedni i nie bogaci. Ciekawi mnie, jak społeczność wiejska reagowała i reaguje na muzykę skrzypków i kapel, najbardziej przez Pana cenio­ nych? Jak? Źle. Przecież to wynika ze zmiany upodobań. Ale na początku o tym nie wiedziałem, czy nie chciałem wiedzieć, dwa razy zarekomendowałem najlepszych, moim zdaniem, muzykantów na Festiwal do Kazimierza. Chciałem, aby ich usłyszała „cała Polska", aby mieli satysfakcję. Mieli? Skądże! W Kazimierzu ich doceniono, za to, gdy wrócili, z początku łatwego życia nie mieli. Naruszyli miejscową, niepodważalną hierarchię. Tam byli pierwsi, tu ostatni. W hierarchii miejscowej występują trzy podstawowe grupy - elitę stanowią muzykanci weselni, świetni profesjonaliści, potem - grajkowie, na zabawach, pozbawieni inwencji, ale trzymający rytm. No i trzecia, najniższa grupa, to właśnie ci, grający dla siebie, źle oceniani przez miejscowych, a budzący zachwyt specjalistów, etnomuzykologów. Ci pierwsi, to byli zawodowcy, znakomicie czujący, czego od nich oczekują goście weselni, ludzie o niespożytej sile i energii. Nie wiem, czy w ogóle mieli czas pracować na roli, bo i kiedy? Przed wojną zaliczali dwa wesela w ciągu tygodnia, a każde trwało przecież dwa do trzech dni. No i dodajmy te noce, w czasie których także grano. Niewyob­ rażalny wysiłek. Ale też i zarobki były spore, każdy muzy­ kant mógł bowiem zarobić na weselu, nie licząc marszówki, od czternastu do dwudziestu złotych. Najlepsi dochodzili, na bogatszych weselach, do trzydziestu złotych plus marszówka... Za przymaszerowanie na wesele, czyli tak jak się płaci rzemieślnikom ,,za dojście"? Nie, marszówka jest wtedy, kiedy kapela gra marsza na powitanie gości weselnych, a oni dają wtedy muzykantom pieniądze, które ci, dzielą następnie między sobą. Różnica w ocenach, o której Pan mówił, występuje, jak sądzę, wszędzie. To samo obserwuję, np. na wystawach rzeźby ludowej. Tam, gdzie nie rzuci się w oczy mistrzostwo technicz­ ne, precyzja koronek, zdobin pisanek, różnica w ocenach między publicznością wystaw pokonkursowych a fachowcami jest ogromna. Mniejsza tam, gdzie kryteria są zbieżne. Ale a propos kryteriów. Bralem kiedyś udział w jury konkursu ,, muzyk" góralskich. Obok mnie siedzieli: po jednej stronie znakomita skrzypaczka - Irena Dubińska, po drugiej - ktoś z kapeli Maśniaków, bodajże prymista, człowiek mądry i z poczuciem humoru. Zapytał, czy może zobaczyć, jak my ,,z miasta" punktujemy. Okazało się, że oceny moje i Ireny Dubińskiej były identyczne, ale najwyżej cenione kapek u Maśniaka miały niskie noty. Uśmiechnął się i powiedział, wy słuchacie uszami, a my nogami... Świetnie powiedziane. Właśnie do tego sprowadza się różnica ocen. Fachowcy, ludzie wrażliwi na wartości artys­ tyczne, muzyczne zwracają uwagę na inwencję melodyczną i harmoniczną, na wariantowość, ekspresję, podczas gdy miejscowa publiczność oczekuje muzyki do tańca, użyt- II. 3. Władysław Koperkiewicz (skrzypce). Piotr Więcek (basy 3 strunowe), Józef Mastalerek (baraban) pozują do zdjęcia po nagraniach. O p o c z y ń s k i e . 1984. �lcowej, takiej, aby nogi dobrze chodziły. Tak więc dwaj laureaci z Kazimierza, Józef Kasiak i Tadeusz Jedynak, którzy tam otrzymali najwyższą nagrodę - Złote Baszty, najniżej są oceniani w hierarchii wiejskiej. Właśnie dlatego, że „cholera, nawet potańcować nie można, człowiek sobie nogi podcina, rwą takt, nie trzymają go po prostu". Przejdźmy teraz do Pana doświadczeń zebranych w czasie nagrań. Na wideo widziałem sytuacje aranżowane wręcz studyjnie, to prawda, zachwycające, gdy muzycy, zasłuchani, dają się porwać nurtowi muzyki, ale nie są to sytuacje właściwe. Nie wiem, czy w Radomskiem mógł je Pan jeszcze obserwować? Autentycznych, weselnych kilkakrotnie. Ale również uda­ ło mi się sprowokować sytuacje niezwykłe, także w obecności ludzi, którzy słysząc dźwięki muzyki, weszli do domu, w którym nagrywaliśmy. Jednak muzycy na weselu grają w większym, innym napięciu, dają z siebie - podniecani hałasem i ruchem - wszystko, pot ich zlewa, a oni grają, po prostu są w muzycznym transie. Zauważyłem jednak różnicę między temperaturą nagrań, prowadzonych w pustej izbie, i w obecności ludzi. Ale pod tym względem dużo się zmieniło ostatnio. Przed siedmioma, ośmioma laty nagrania traktowano jako wielkie wydarzenie, cieszono się, że „nasi" muzykanci grają. Ludzie przychodzili, przecież nie dla mnie. ale aby posłuchać, a teraz pies z kulawą nogą nie przychodzi. Przecież wiedzą, co, u kogo się dzieje, widzą samochód, jak niesiemy aparaturę, kamerę, słyszą muzykę, ale nie przychodzą. Nawet z cieka­ wości. To świadczy o ogromnej degradacji dawnej muzyki w opinii wiejskiej. Obserwuję to od, mniej więcej, pięciu lat. Ciekawe jednak, że nawet pozbawieni naturalnego „tła", jakim jest miejscowa publiczność, wszyscy zachowują się tak. jakby na nich patrzono, popisują się, wpadają w trans, przeżywają grany utwór, dochodźcie wręcz do stanu ekstazy. To wynika zarówno z nawyków, rutyny zachowań, chęci sprzedania numeru, jak też i autentycznego „naładowania", które musiało znaleźć ujście nie tylko w samej grze, ale i w zachowaniu. Przecież to profesjonaliści, wielu z nich ogrywało kilkaset wesel. Doskonale wiedzieli jak kształ­ tować nastroje ludzi, od tego zależało czy będą wynajęci na następne wesela. Konkurencja była duża. kapel tyle. że tylko przebierać. Zachowania, cały ten teatr gestów, mimiki stanowił uzupełnienie gry. Nie wyklucza to zresztą auten­ tycznej potrzeby ekspresji, wynikającej z wewnętrznego napięcia, zasłuchania się w muzyce, przeżywania jej... Jak to widziałem w nagraniu Józefa Kędzierskiego... To przypadek skrajny. Wyjątkowy. Kędzierski, którego namówiłem do tego, by wziął po latach skrzypce do ręki, przeżywał swoje muzykowanie bez żadnych gierek „pod publiczność". Ale większość rejestrowanych przeze mnie muzykantów w czasie nagrania, zwłaszcza wideo, powtarza­ ła swoje normalne, dawne zachowania. Przed paroma laty tak o tym napisałem - pozwoli Pan, że zacytuję. Zaraz... o tu, mamy ten artykuł. „Przeglądając ponad 120-godzinne archiwum moich rejes­ tracji wideo zacząłem zauważać pewne prawidłowości w za­ chowaniach muzykantów, z których będąc zajęty filmo­ waniem nie zdawałem sobie sprawy. W czasie najbardziej udanych sesji nagraniowych, kiedy muzykanci czuli się swobodnie, a obecność licznych mieszkańców wsi działała na nich stymulująco, można zaobserwować szczególny typ zachowań instrumentalistów i śpiewaków. Można te za­ chowania podzielić na dwie zasadnicze grupy: zachowania imponujące i zachowania zastępcze. Omówię je w dużym skrócie, mimo iż są one bardzo istotne dla rejestracji wideo. Zachowania imponujące śpiewaków zależne są od tego, czy śpiewak jest członkiem grającej kapeli (np. typowe śpiewanie od bębna czy basów), czy też jest jednym z gości, np. weselnych. Klasycznym przykładem zachowania im­ ponującego śpiewaka jest bębnista i śpiewak ze wsi Brogowo w radomskim - Jan Sadowski. Jedną z najbardziej ekspresyjnych i podniecających słu­ chaczy sytuacją jest ta, kiedy śpiewak z pozorną łatwością, wręcz nonszalancją, pokonuje najtrudniejsze partie wokalne, zaś zachowanie jego służy temu, aby to podkreślić. Tak np. przed zaśpiewaniem przyśpiewki, muzykant odwraca się w bok, czasem nawet zamienia z kimś kilka słów, udaje, że nie ma zamiaru śpiewać, po to, aby w momencie kiedy przychodzi pora śpiewu - sprężyć się i błyskawicznie od­ wrócić do skrzypka wyrzucając gwałtownie słowa przyśpie­ wki, po czym natychmiast powraca do swego rzekomego braku zainteresowania. Dodam, że wszystko to robi (także śpiewa) z papierosem w ustach! Zachowania zastępcze śpiewaków możemy na ogół zaob­ serwować, kiedy śpiewak nie należy do kapeli i jego za­ li. 4. Kapela braci Mocarskich: Stanisław (skrzypce). Tomasz'(basy 4 strunowe) oraz Apolinary Bukarewicz (bębenek). Radomskie. 1984. 59 �П. 5. Józef Kędzierski, R d z u c h ó w , 1983; il. 6. Kędzierski po nagraniu, 1986. chowanie ma nie tylko dodać mu animuszu, ale jednocześnie jakby włączyć go w grupę grającą. Jan Nowak ze wsi Wygnanów Radomskie, stojąc przed kapelą w czasie śpiewu udaje, że gra na niewidzialnych skrzypkach, smyczkując do rytmu niewidzialnym smyczkiem, a np. Jan Łoś z Łęgonic, śpiewając naśladuje grę na niewidzialnej harmonii, lekko przykucnięty (typowa pozycja harmonisty) przebierając pal­ cami po żebrach. Podobne zachowania możemy też zaobser­ wować u skrzypków, harmonistów i akordeonistów, bębnistów i saksofonistów." Te zachowania opis oddaje tylko w przybliżeniu. Rejest­ rować je może tylko kamera wideo, właściwie ustawiona, zdolna uchwycić to, co najważniejsze w tym muzycznym spektaklu. A jest to spektakl, o czym się nie wie, czy nie pamięta, mając do czynienia tylko z muzycznym nagraniem, oto np. jedna z efektownych sytuacji z kręgu „postawy imponującej". Skrzypek w ferworze muzykowania zaczyna grać na skrzypcach pionowo ustawionych na ramieniu, potrząsa nimi, kuca, podskakuje, kładzie się na plecy, klęka itd. (Nawiasem mówiąc podobnie zachowują się muzycy z zespołów rockowych.) Technika video pozwala nam na rejestrację tych niezwykle ekspresyjnych, ginących przecież zachowań, rejestrację całego rytuału gry i wzajemnych relacji pomiędzy muzykantami a społecznością wiejską. To wszystko uciekało nam przy rejestracji jedynie mag­ netofonowej. Dlatego tak ważne są dla naszej kultury Pana nagrania wideo. Byłem wręcz zaszokowany, obserwując - a nie tylko słysząc - to muzykowanie. Kucanie, podskakiwanie do góry, granie na skrzypcach pionowo... Bębniści też starali się jak najbardziej pokazać, a szykow­ nie wyglądać znaczyło trzymać jak najwyżej bęben nad głową. To niebywale męczące, gdy się tak gra wiele godzin. Do tego dochodziły różne sposoby wydobywania dźwięku. Chcieli przez to wszystko pokazać - proszę, spójrzcie, nie tylko potrafię bębnić, ale i w trudnych warunkach. Do tego dochodził śpiew, śpiewano bowiem zawsze od bębna, albo od basów. Skrzypek nie był w stanie śpiewać w trakcie gry. Najlepsi, grając na bębnie stosowali również różne sposoby techniczne, wysoko cenione przez gości weselnych czy uczes­ tników zabaw, np. bębnienie z buczkiem. Polegało to na tym, że kalafonią smarowało się skórę, a grający pocierał ją 60 palcem w taki sposób, że powstawało dziwne drżenie, jak bardzo przyspieszony werbel, a kończyło ten popis uderzę pałeczki. Wejście w rytm było także bardzo trudne. Ta tak zwane tarabanienie, czyli poruszanie pałeczkami w le i w prawo, z taką szybkością, że sprawiało wrażenie wer' a nie bębenka. Na takie tricki mogli sobie pozwolić jedn tylko najlepsi. A jak godzono na wesele kapele? Czy grały stale w | samym składzie? To zależało od regionu. W tym, którym ja się zajął kajockim, kapel właściwie nie było, godzono tylko skrzyp a ten dobierał sobie grających na basie i bębnie. Tu doda że często goście po kolei sami basowali albo bębnili. Zdarzało się nawet na weselach u bogatszych gospodarzy, gdzie zarobek bywał większy, a udział liczący się, że skrzypek dobierał sobie tylko bębnistę, natomiast basowali goście weselni. Świadczy to najlepiej o „wtopieniu" muzyki w tę lokalną społeczność. Przecież umieli bębnić niemal wszyscy goście weselni, oczywiście mężczyźni. Dopiero pojawienie się harmonii zmieniło w dramatyczny sposób ten stan rzeczy. Kiedy to nastąpiło? Jak i w innych regionach, w drugiej połowie lat dwudzies­ tych. Skąd się wzięła w tym regionie harmonia? Mogę dokładnie na to odpowiedzieć, nagrywałem bowiem pierwszych harmonistów. Tak więc Jan Michalski przywiózł instrument z Warszawy. Pracował tam z ojcem jako murarz, słyszał grających na harmonii, spodobała mu się, kupił wi na Kercelaku harmonię i przywiózł do rodzinnej v. W okolicy był już harmonista, który trzy lata wcześniej ku sobie instrument, ale nie chciał uczyć Michalskiego. Do ro, kiedy ten sam opanował technikę gry, zaczęli się niać „kawałkami". Rewelacją dla wsi stał się walczyk „Na Gnojnej", s niowo coraz więcej melodii przychodziło „z miasta", tychczas bowiem melodie piosenek, tańców przekazywa z pokolenia na pokolenie. Ogromną rolę odgrywały matki, to podkreśla wielu m" kantów. Śpiewały bowiem na co dzień kobiety. Przy pra w polu, w gospodarstwie. Kajocy... �Przepraszam, już drugi raz używa Pan tego określenia, a ja - wstyd się przyznać - nie znam takiego regionu. Bo to też nie region, a specyficzny mikroregion. Przyjąłem to określenie, ponieważ wyróżnia obszar muzycznie. Jest to. oczywiście, sprawa umowna, ale ja obserwuję wyraźną granicę, np. między Lesiakami a Kajókami. Nie w podziale administracyjnym, ekonomice, obrzędach czy leksyce, ale właśnie w typie muzykowania. Ta granica przechodzi czasem przez środek wsi, połowa - od lasu - to Lesiacy, druga - Kajocy i muzyka polna. Muzyka wyznacza granicę, co się łączy z oceną tych „innych". Słyszałem wielokrotnie, to muzyka kajocka. Była to nazwa pogardliwa, Lesiacy często się nią posługiwali, właśnie mówiąc o muzyce. Kajocy - nazwa pochodzi od spódnic kobiecych, takich z usztyw­ niającym drutem, cajgowych portek. Lesiacy uważali, że oni chodzą normalnie ubrani, w bryczesach, a tamci - w caj­ gowych portkach, zacofani. Za nazwanie kogoś Kajokiem można było oberwać, dlatego w terenie nigdy tego określenia nie używam. Takich mikroregionów muzycznych było, oczywiście, wię­ cej. Przykładowo - w ramach regionów opoczyńskiego czy rawskiego mogę wyróżnić kilka takich ośrodków, które nic nie mają ze sobą wspólnego muzycznie, inne są w nich repertuary melodii, maniery wykonawcze. Będą to, np. Rdzuchów, w opoczyńskim wieś Kraśnica i Buczek, w raws­ kim Rzeczyca, Cielądz. Próbowałem dociec, jak to się dzieje, reguła jest podobna. Jakiś wybitny muzyk, który tam dominował, a inni byli jego uczniami lub naśladowcami. W Rzeczycy był więc Walasek, u moich Kajoków - Józef Kędzierski. Ten sam mechanizm kształtowania się ośrodków zauważy­ łem w powojennej rzeźbie ludowej - Zawidz, Łęczyca, Łuków, Paszyn... ... a w muzyce współczesnej, szkoła Darmstadtska czy Johna Cage'a. Wspomniał Pan o roli Józefa Kędzierskiego. Proszę coś o nim powiedzieć, o nagraniach z nim. Kiedy go spotkałem, miałjuż poważne kłopoty z pamięcią, mimo to zarejestrowałem kilkadziesiąt oberków, które wy­ konywał, oberków, choć można wśród nich wyróżnić mazu­ rki, ale tam, u Kajoków, określa się wszystkie jako oberki. Powiedziałem, że miał złą pamięć. Ale w trakcie nagrań przywracał mu ją jego dobry druh, basista Stefan Kędzierski. Śpiewał i poddawał tematy, wtedy stary skrzypek przypom­ niał sobie melodię i grał. Ale jak. Za każdym razem inaczej, rozbudowując motyw, improwizując. Ten sam oberek, czte­ rokrotnie nagrany, za każdym razem brzmiał jak zupełnie inny utwór. Powtarzał temat, ale zawsze przetwarzał go, improwizując, i to nie w formie jakiegoś warianciku, lecz tworząc zupełnie coś nowego. Z inną ekspresją. Przypomina to muzykowanie dżezmenów, improwizacje na temat stan­ dardów. Ale oni muzykowali wspólnie, natomiast Kędzier­ ski narzucał swoją wolę, swój styl gry. Innego nie uznawał. Dotyczyło to rozłożenia akcentów, tryla, który uważał za niepotrzebny itd. Dlatego nie akceptował wielu wybitnych skrzypków, swoich uczniów. Zupełnie go nie obchodziło, co grają inni skrzypkowie w odleglejszych wsiach. Być może w takiej postawie można dostrzec wyraz obawy przed konfrontacją z inną wielkością. Właśnie taka izolacja i postawa przyczyniły się do zarysowa­ nia ostrej granicy między obu naszymi mikroregionami. Jakiego przedziału czasowego dotyczą Pana nagrania? I co Pan nagrywał, tylko dawny repertuar czy i z lat przełomu? j Najstarsi muzycy, których mogłem nagrać, urodzili się jeszcze w ubiegłym stuleciu. Józef Biriczyk, z 1898 roku, zaczął grać na zabawach jako siedmioletni chłopak, więc można w tym przypadku mówić o przekazie dawnej tradycji * sposób bezpośredni. Przeważnie jednak dokumentowałem mdzi urodzonych w przededniu pierwszej wojny światowej 6 i początku dwudziestolecia. W tamtym okresie rozwinęli się w pełni, ponieważ nim taki chłopak zaczął grać na weselu, musiał nieźle wyuczyć się na zabawach. Najmłodsi skrzypkowie to generacja urodzonych około trzydziestego roku. Przemiana w estetyce, w muzyce zastała ich jeszcze w sile wieku. To nie była sprawa zmiany repertuaru, po prostu w krótkim czasie stali się wsi niepotrze­ bni. Najpierw na zabawach, później - także na weselach. Właśnie dla nich ta nowa sytuacja okazała się dramatem, przecież byli jeszcze w sile wieku, u szczytu możliwości twórczych. I już niepotrzebni. Przeżywali to bardzo silnie. Z goryczą mówią o tej nowej, dzikiej muzyce, „indiańskiej" czy „murzyńskiej". Wielu z nich, z tej goryczy, rozpaczy poniszczyło swoje instrumenty. Nawet nie sprzedali, ale zniszczyli. Wyzbywali się instrumentów starzy, którzy już nie mogli grać, a także drenowały teren muzea, np. w Szydłowcu. Rozumiem ich potrzebę skompletowania zbiorów, ale widzę też drugą stronę takiej działalności - przyspieszenie sytuacji, wyczyszczenie terenu, a co za tym idzie uniemożliwienie kontynuowania tradycyjnej gry. To nie lukie proste. Zawsze jest coś za coś. Proces zaniku zdaje się nieodwracalny, prawda, że drenaż go przyspieszy!. ale też uratowano przed zniszczeniem czy sprzedażą przypad­ kowym ludziom instrumentów, a także strojów, tkanin, chust, koronek. Te drenowała Cepelia, ,,Mazowsze", ,,Śląsk", no i muzea. Jednocześnie Pan, i jemu podobni, staraliście się pod­ trzymywać tradycje lokalne, powstało Stowarzyszenie Twór­ ców Ludowych, organizuje się konkursy. Przyzna Pan, że te dwie tendencje nie są spójne - ożywiać, podtrzymywać tradycje i wykupywać autentyki, czy w przypadku muzyki - instrumenty. Otóż ja poczytuję sobie za zasługę nie to, że uchroniłem ileś tam instrumentów od zniszczenia, dzięki czemu udało się dokonać nagrań i przywrócić, choćby częściowo, szacunek dla tej muzyki i tych ludzi. Cieszy mnie ogromnie fakt, że pod wpływem nagrań i audycji w radiu, niektórzy ludzie na wsi kupili sobie nawet skrzypce. Zdarza się nieraz, że gdy idą jako goście na wesele, biorą ze sobą skrzypce i potem jak się kapela popije albo jest przerwa, to grają i śpiewają. Czy to jakoś rzutuje na stosunek do muzykantów, których Pan nagrywa? 61 �11. 7. Grają Wojciech Kępa i Adam kacprzyk. Żadlowicc. 1988 Niewątpliwie. Przykładem niech będą ci wysłani przeze mnie skrzypkowie do Kazimierza. Przedtem traktowano ich jak ostatnie popychle, jeden z nich wstydził się wręcz grać przy ludziach, ponieważ śmiali się z niego, chodził więc za stodołę i tam grał. Inni muzykanci traktowali go pogard­ liwie. Ale po Kazimierzu, po kilku latach, akcje jego poszły w górę, zwłaszcza po tym, jak usłyszano go w radio i zobaczono, że przywiózł z tego Kazimierza jakieś pieniądze, nagrodę. Lepsza atmosfera powstała wokół nich, ale nie wobec ich muzyki. A czy taki wyjazd na festiwal, jak do Kazimierza, nie wpływa na samych muzyków. Kontakty z innymi, sam fakt słuchania innych wykonań, melodii... Słuchanie raczej nie odgrywa tu istotnej roli, choć nie można wykluczyć i tego czynnika, ale chyba ważniejsze są pouczenia, z najlepszych zresztą płynące intencji. Laureat z Kazimierza, nieżyjący już skrzypek Władysław Cieślik, opowiadał, że po tym jak go wytypowano na wyjazd, przyszedł do niego instruktor, pan magister, i kazał mu grać tak, jak on uważał, że będzie dobrze. Cieślik z rozgorycze­ niem o tym mówił: „panie, kazał mi grać wolno, tak ja nie grałem i tak ozdabiać, jak ja nigdy nie ozdabiałem, nie obchodziło go. że mi się to po prostu nie podoba, bo tak nigdy nie grywałem". Ale instruktora posłuchał. Dlaczego? Proszę Pana, muzykant wiejski, oczywiście dobry, zagra wszystko, co gość sobie zażyczy. O tym nie zapominajmy. I ci muzykanci nie sprzeniewierzają się sobie, stosując się do instrukcji etnografów, ponieważ to jest zgodne z ich etyką zawodową. Ale po co to robić? Na ile wiarygodny jest obraz rzeczywistości w nagraniach robionych przez Pana, na ile można uznać je za wierny przekaz tego, co się działo i dzieje? Bardzo trudne pytanie. Ciągle muszę je sobie zadawać. Może zacznę odpowiedź od omówienia grup muzykantów, z którymi miałem do czynienia. Otóż do pierwszej, najwyż­ szej, należeli skrzypkowie najdrożej opłacani, rzeczywiście najlepsi, oni to obgrywali wesela, zamawiało się ich nawet na pół roku naprzód. Tych jest najmniej. Wykańczał ich morderczy tryb życia, napięcie, wódka, papierosy, nieprze­ spane noce. Nie dożywali długiego wieku. Ci, którzy zostali, mieli już swoje szczytowe osiągnięcia za sobą i wcale nie byli skorzy do nagrań. Drugą grupę tworzyli muzycy o średnim poziomie, ponie­ waż jednak potrzeba muzyki była duża, zarabiali, obsługując 62 chrzciny, no i zabawy, tylko sporadycznie grali na weselach. Otóż właśnie oni najczęściej są obecnie nagrywani, oni uczestniczą w festiwalach, konkursach. Przedtem niedowar­ tościowani, zdominowani przez mistrzów, pozostawali na drugim planie, teraz zaś mają swój czas odwetu, ich się widzi, oni są aktywni. No i trzecia grupa, najsłabszych. Ci już w ogóle nie trafiali na wesela, zapraszano ich na zabawy, grywali w domu dla siebie, sąsiadów. Pierwszych można uznać za profesjonalistów, ci ostatni, to jak byśmy powiedzieli - amatorzy. Zafałszowa ' obrazu rzeczywistego wynika więc z tego powodu, że na­ grywamy przeważnie tych z drugiej i trzeciej grupy, c. wypacza przecież obraz. Ich repertuar był co prawda taki sam, ten sam, tyle że uboższy. Czym młodszy muzykant, tym mniejszy miał repertuar, ale nie tylko tym się różnił mistrzów. Słuchając słabszych skrzypków nie możemy mi' pojęcia o manierze wykonawczej i sposobach interpretacyj nych. Druga sprawa, łatwiej nagrać repertuar weselny, mazur " oberki, polki, niż to, co wykonywano na zabawach. Ok 1950 r. zaczęły występować zasadnicze różnice repertuaro pomiędzy weselami a zabawami. O ile weselny repertuar obwarowany tradycją, obrzędem zachował się dłużej, o tyl zabawowy podlegał szybkim zmianom. W dwudziestoleci wchodzą walce, fokstroty, później modne przeboje, slow-foksy, zmieniło się też instrumentarium, wszedł „dżaz , w latach pięćdziesiątych, by zniknąć po dziesięciu latach rzecz perkusji. Ten dżez przyszedł z miast, wsi położony bliżej miast. Był to prosty zestaw perkusyjny, czyli bę z pedałem, piórnik i werbel, czyli czynel. Ale etnografowie nie dokumentowali tych z m i a n , tego, co się działo na ich oczach. To niestety znamienne dla etnografów-dokumentalistóWT w pogoni za ,,czystym", nie zafałszowanym obrazem przesil ści, pomijali wszystko, co się z nim nie zgadzało, kiedyś na zapytany znienacka - kto to jest etnograf? odpowiedziałem namysłu - człowiek, który zawsze się spóźnia. Właśnie, chociażby ten problem akordeonu. Ale chcia poruszyć jeszcze jedną trudność, którą się ma, chcąc twarzać dawniejszy repertuar. Trzeba go rejestrować w kim składzie, w jakim był grany, a to jest trudne, często niemożliwe, każda licząca się kapela przed wojną nv mieć instrument dęty, trąbkę, rzadziej klarnet. Tymcza - 1 �П. 8. Józef Trzeciak (skrzypek) z ż o n ą Natalią. Bębenek zrobiony z Tory, tj. z „ ż y d o w s k i c h pacierzy". Radomskie, 1987. wiatach pięćdziesiątych - sześćdziesiątych tradycyjny reper­ tuar wykonywały już kapele w składzie: harmonia, skrzypce, trąbka lub saksofon i dżaz. Prawie nie ma nagrań z trąbką, a także saksofonem, tak modnym tuż po wojnie. Tylko raz udało mi się nagrać kapelę w pełnym dawnym składzie, z trąbką. To, co słyszymy, nie jest już autentykiem, nieraz daje się w takim wykonaniu dostrzec odbite echo już teraz słysza­ nych wykonań. Choćby w radiu. A to światło odbite przez masmedia, przefiltrowane przez instytucje kulturalne, domy kultury. Natomiast wierne są rzeczywistości dwa nagrania, które zrobiłem kilka lat temu. Jedno, to rejestracja filmowa zabawy weselnej, druga - współczesne, autentyczne oczepi­ ny. Byłem zdumiony, kiedy udało mi się je zarejestrować na wideo, w Radomskiem. Grały dwie kapele, jedna w remizie strażackiej, o jakieś sto metrów od domu weselnego, druga w nim. Ta w remizie występowała w składzie: dwie gitary, organy elektryczne i perkusja, natomiast w domu grała dla gości i do oczepin kapela złożona ze skrzypiec i perkusji. Skrzypce już z elektrycznym wzmacniaczem, a do tego dyskotekowe mrugacze, które się zapalały w trakcie gry. Repertuar tradycyjny oraz przeboje! Przy czym oczepiny, wyjątkowo dobrze odśpiewane, na zrębach starej obrzędo­ wości, lecz już z inną treścią jej nadaną. Kuplety starszej druhny były ułożone zawczasu, to prawda, ale tak jest obecnie. Oczepiny nie sprowadzają się teraz do zdjęcia czepca, są jakby pretekstem do składania prezentów lub Pieniędzy dla młodych na nową drogę życia. A nie są to tylko symboliczne dary, stawki są z góry wiadome gościom. Wśród darów znalazł się telewizor, mikser, inne przedmioty po­ trzebne młodym, a kosztowne. Pary przychodzące na wesele bez darów wręczały pieniądze „na czepek". Wówczas było to °koło 10.000 zł, czyli tak jak obecnie dwieście tysięcy, czy Więcej. Wszystkie dary od razu komentowały druhny dow­ cipnymi komentarzami, odśpiewanymi na rzecz telewizora, laksera czy odkurzacza. Oczywiście były to śpiewki im­ prowizowane. Niezwykłe to nagranie. Nie wiem, czy teraz dałoby się coś takiego zrobić. Współczesne wesela muszą odpowiadać wymogom młoziezy. Upodobaniom dziś występującym. Panna młoda Przygotowuje ucztą weselną, natomiast pan młody zgadza Pelę, ustala rodzaj repertuaru, no i oczywiście odpowiada wódkę na weselu. A o tym, jaki dziś dominuje repertuar a świadczą nagrywane i sprzedawane na targach kasety. W Radomskiem najbardziej popularny jest zespół Marka Strzeszkowskiego, układa słowa wraz z zespołem, gra prze­ boje dyskotekowe. To jest współczesny folklor, dominujący. Jak i gdzie sprzedawane są te kasety? W różnych miejscach, nawet w Warszawie, na Ursynowie widziałem je na bazarze, ale najczęściej pojawiają się na targach. Był pan ostatnio na wsi, na targu? W Suwałkach i Sejnach. Ale tam dominują już ciuchy i ..technika"przywożona z zagranicy. Jestem stały gościem, wielbicielem targów. Maluję je, ludzi, sytuacje. Otóż, gdzieś w środku 1990 roku przeszły one niewiarygodną metamorfozę, zniknęły kury, jajka, przetaki, pojawiły się zaś taśmy wideo, ciuchy z Turcji, elektronika z Hongkongu, „Ruskie", no i właśnie kasety. Wydają je mniej, czy bardziej legalne wytwórnie i sprzedają w całym kraju. Kiedy mówimy o targach, jarmarkach, chciałbym zapytać także o dziadów, to była przecież cala instytucja, zwłaszcza w erze przedelektronicznej. Oczywiście! Były to czasy, gdy opowieści, ballady dziado­ wskie stanowiły ważne ważne źródło informacji. One kształ­ towały wyobraźnię, sposób widzenia świata. Tego orbis exterior. Opowiem Panu zabawną historyjkę. Radomskie Ulaski Grzmiąckie, rok 1945. Wieś zapadła, dopiero w 1973 r. zelektryfikowana. Do sąsiada mojego, rolnika przyszedł wędrowny dziad. Z kosturem, płaszczem, takim jaki powinien być, z wszytymi woreczkami na kaszę, no i ten dziad siada, częstują go jadłem, stawiają wódkę, umawiają się za ile kieliszków odmówi odpowiednią ilość zdrowasiek, zaśpiewa pieśni nabożne, pomodli się za ich zdrowie, a na końcu proszą, by opowiedział, co się dzieje na świecie. No i dziad zaczyna, tu jakiś cud się zdarzył, figura Matki Bożej krwawymi łzami zapłakała, tam znów zbrodnia straszliwa, jakaś wdowa i sierota pokrzywdzone przez los, no - a na świecie - powiada, zdarzyło się to, że Amerykany rzuciły taką bombę, co całe miasto zburzyła. Tak to wieś mazowiecka za sprawą dziadów wchodziła w świadomość wieku atomowego! Niedaleko od Ulasek znajdowała się wieś Zielonka, wieś dziadowska. Mieszkały tam tylko dziady, takie z dziada pradziada. Nie prowadzili gospodarki, czasem coś hodowali, krówkę, świnki, zjeżdżali do wsi na zimę, od wiosny do późnej jesieni wędrowali po kraju żebrząc. A raczej - dziadu- 63 �jąc. W latach okupacji zaczęły się dla nich złe dni. Niemcy tępili ich zaciekle, jako roznosicieli informacji, niezależnych łączników. A później za to samo prześladowała ich bezpieka, po czterdziestym piątym roku. Aresztowano ich, zabraniano chodzenia po wsiach, ale kto dziada upilnuje? Potem ich rymowane teksty, w tajemnicy przepisywano, czytano, przekazywano dalej. O czym były te dziadowskie teksty? O cudach, oczywiście, o zbrodniach, niezwykłych wydarzeniach, o zamordowaniu księdza Popiełuszki, o tym, co bulwersowało ludzi, o czym dziennik telewizyjny nie podawał, a jeśli już - to inaczej. W dzienniku informacja informację goni, a teksty dziadów opowiadały tak, że potem człowiek długo tę opowieść pamiętał. Dziadów już dawno nie ma, ale pozostałością po ich kulturze są Proroctwa Sybilli. Zauważyłem to jak byłem świadkiem wejścia pierwszych telewizorów do chłopskiego życia. Ogromna część informacji w ogóle nie była odbierana, odczytywana. Wieś i dzisiaj nie pojmuje uogólnień, duża część informacji z dzienników w ogóle nie dociera do świadomości ludzi. Obserwując to zacząłem, rozbawi to Pana, rozumieć sens greckich tragedii, sens zasady jedności - czasu, miejsca, akcji. To,co widziałem świadczyło właśnie o tym, że rozbicie tej jedni czyniło informację nieczytelną. Dopiero ludzie musieli się uczyć języka masmediów. Nie rozumieli na przykład, jak to jest, ktoś wychodzi i już jest pokazany na ulicy albo coś się dzieje kilka dni później. Zrozumiałe, łatwe w odbiorze były II. 9. Józef Kasiak (skrzypce) i Tadeusz Tarnowski (bębenek). Radomskie, 1986; il. 10. Kapela braci M ę t ó w gra przed domem na powitanie gości imieninowych. 1987 tylko rzeczy, które się działy w tym samym miejscu i czasie których akcja toczyła się w jednym planie. Przed kilku laty opowiadał u nas w Instytucie semiotyk z Dorpatu, Cywian, że w podobny sposób publiczność reagowa­ ła na pierwsze filmy. Pociąg przelatywał przez ekran, no i co? Co się z nim stało? Gdzie zniknął? Na zakończenie naszej rozmowy, w której tak nieprzy­ zwoicie wyeksploatowałem Pana, chciałbym zapytać, czy zetknął się Pan z czarami, z magią, zabiegami odczyniania bądź rzucania uroków. Owszem, ale były to sytuacje drażliwe, w które zostawałem wplątany przypadkowo - ktoś przybiega, prosi mego muzy­ kanta o pomoc w odczynieniu uroku. Czuję się niezręcznie intruzem, on - wyraźnie zawstydzony. Tylko raz zetknąłem się z sytuacją, charakterystyczną dla efektu - jak to nazwać - komercjalizacji? Otóż pewien muzyk, po latach przyjaź­ nienia się, powiedział mi przy wódce, zawstydzony, o tym, czego był świadkiem. Pozwolił mi nawet po naleganiach, sfilmować tę opowieść, ale z zażenowaniem, prosząc o dys­ krecję. Minęło kilka lat, pan ten otarł się o różne festiwale... no i zaczął sprzedawać tę swoją opowieść jak towar. Mam sporo zarejestrowanych opowieści na temat czarów, także tych związanych z subkulturą muzyczną. Takich, w których chodziło o zniszczenie konkurencji. Żeby struna pękła? Tak, żeby struna pękła, żeby się rozsypały skrzypce, nawet żeby zabić. Mam kilka dramatycznych relacji dotyczących takich zdarzeń. A nie sądzi Pan, że tego rodzaju, jeśli już nie zabiegi, to intencje, mogą mieć także uczestnicy konkursów, choćby Wieniawskiego czy Chopinowskiego? Nie zdziwiłbym się... Zresztą wielu miało różne maskotki. „ M o i " muzycy kładli na przykład pod duszę skrzypiec wysuszone skrzydełko nietoperza, żeby skrzypce szaleńczo brzmiały. Oczywiście także zabiegali o zniszczenie kon­ kurenta. Słyszałem od kilku muzykantów opowieści o karach za nieprzestrzeganie postu, granie wówczas, gdy nie należy. Otrzymywali ostrzeżenia, na przykład, od dwunastej w nocy post, a skrzypek mówi, no, pograjmy jeszcze piętnaście minut. W tym momencie drzwi się otwierają, wchodzi czarny pies i patrzy... Wiele opowieści dotyczy bluźnierstw wobec wiary katolickiej - i kar poniesionych. Bluźnierstwa były przy tym róże, np. wdrapanie się w nocy, tyłem, na krzyż przy rozstajnych drogach. Odczyniano też uroki profanując zwłoki Żydów. Mam kilka relacji o tym, jak dzień po pogrzebie wykopywa­ no w nocy na kirkucie zwłoki, obcinano łopatą głowę i zakopywano ją pod progiem muzykanta. Straszne. Ale pocieszam się, że to tylko opowieść. Niestety, chyba prawdziwa. Ten, który mi to relacjono­ wał, twierdził, że towarzyszyły temu zakopywaniu pod progiem domu jego ojca grzmoty, gwizdy, głosy. Czyli normalny sztafaż filmów o wampirach Panie Andrzeju, jesetm pełen podziwu dla tego, co Pan zrobił. Cieszę się, że poza Panem, poza instytucjami oficjal­ nymi jest więcej osób, które z pasją i uporem rejestrują co się jeszcze da ze świata autentycznej kultury ludowej. Jeżdżą na Huculszczyznę, śladami Vincenza, tam, gdzie jeszcze można mówić o jedni: człowieka, kosmosu, przyrody, Boga; gdzie pieśń wyraża człowieka, a on wyraża się w pieśni, muzyce. Widziałem niedawno filmy takie, nakręcone przez Zespół Teatru Wiejskiego w Węgajtach, a także przez Fundację Pogranicza - w Sejnach. Istnieje Maciej Rychły, Orkiestra pod wezwaniem Świętego Mikołaja i inni, których nie wspo­ mnę, którzy ratują - w ostatniej już chwili - pamięć starowieku. Ratują przed zapomnieniem, nicością. Bardzo Panu dziękuję za rozmowę. 64 i J j � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/76b82d73240f50938bd2032d022f42ef.pdf f1414d2a4b1262a0477cfa83d363c306 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2429 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2255 Title A name given to the resource Muzykanci radomscy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.2, s.65-66 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bieńkowski, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Muzykanci radomscy Andrzej Bieńkowski Badania nad muzyką ludową i obyczajami muzykantów prowadzę od 1979 roku. Obejmują one regiony: Radomski, Opoczyński, Rawski, Grójecki, Skierniewicki i okazjonalnie Łowicki. Ogółem dotarłem do 608 instrumentalistów ludo­ wych z tych regionów. Kolekcja moja liczy obecnie 200 godzin muzyki instrumentalnej, 170 godzin rejestracji wideo, 15 godzin relacji o czarach muzykantów i ich obyczajach oraz ponad 5 tysięcy fotografii. Filmy i nagrania robione są z reguły w domach muzykantów. Na terenie ziemi radomskiej dotarłem do 141 skrzypków oraz ponad 100 harmonistów i akordeonistów. Do tej pory udało mi się zarejestrować na taśmie magnetofonowej lub wideo 90 skrzypków i 50 harmonistów z Radomskiego. Pierwotnym motywem moich badań był brak głębszego zainteresowania muzyką i losami tej licznej rzeszy muzykan­ tów, którzy w większości nie grają już od wielu lat... Składy kapel weselnych z Radomskiego ulegały w tym stuleciu zasadniczym zmianom, tak więc początek stulecia to przede wszystkim skrzypce z bębenkiem jednostronnym. Basy 4-strunowe tu występujące brano na bogatsze - liczniej­ sze wesela. Skrzypek był godzony na wesele sam i zabierał ze sobą „statki", czyli skrzypce, basy i bębenek. W czasie wesela skrzypkowi bębnili i basowali przygodni goście weselni. Czasem na bardziej prestiżowe wesela skrzypek dobierał sobie bębnistę, a basowali weselnicy (informacja - Józef Kędzierski, Walenty Mirecki). Bębenki jednostronne były średnicy około 40 cm, miały „cykotki", czyli blaszki, najczęściej z mosiądzu. Skóra na nich była z psa lub z „porzuconego" (poronionego) cielaka W czasie I I wojny światowej dość rozpowszechniony byl obyczaj pokrywania bębnów skórą z Tory, pochodzącej ze zdemolowanych synagog. Bębenki takie, często zachowane do dziś, w tym czasie nie były zabierane na wesela, ale bębniono na nich chodząc „po dyngusie" albo na skromniej­ szych pograjkach. Basy można było kupić na targu w Rado­ miu; część z nich była fabrycznej roboty, np. basy Józefa Zawiślaka albo robione przez wiejskich lutników - często muzykantów, np. Władysława Dembowskiego i Jana Kózkę - basy takie zamwiano bezpośrednio u wykonawcy. Har­ monie pojawiły się po I wojnie światowej, początkowo były to tzw. „półtonówki" - 12-basowe, 2-rzędowe. Trafiały się też tzw. dziesiątki - 2-basowe, używane raczej do nauki gry (informacja - Jan Michalski). Półtonówki dość szybko zostały wyparte przez bardziej nowoczesne i łatwiejsze w grze harmonie 3-rzędowe 24-basowe. Najczęściej jeszcze spotyka­ ne instrumenty tego rodzaju pochodzą z wytwórni Meyera. Leonarda, Paulusa. Do rzadziej spotykanych należą har­ monie Fijałkowskiego, Kwiatka, Rutkowskiego, Wełny. Królaka, Seipelta. W północnej części Radomskiego istniały dwie małe wytwórnie harmonii: Fijałkowskiego - ucznia Meyera, w gminie Mogielnica i Kwatka - ucznia Fijałkows­ kiego, w gminie Radzanów. Udało mi się dotrzeć do kilku pierwszych harmonistów tego regionu: Józefa Zawiślaka 7 gmina Potworów, Jana Michalskiego - gm. Klwów i Władysława Gajdy - gm. Radzanów. Są oni bezcennym źródłem informacji o zmianach, jakie zaszły w muzyce ludowej i obyczajowości wraz z wprowadzeniem harmonii do kapel weselnych. Wtedy to zmienił się w kapeli bęben, cichy bębenek został zastąpiony większym, głośniejszym barabanem", tj. bębnem dwustronnym z talerzem (zwanym „tacą"), stopniowo zaczynały zanikać również basy 4-stru­ nowe. W wielu kapelach basy zostały zastąpione przez drugie skrzypce, czyli kapela grała w składzie: dwoje skrzypiec bębenek lub baraban (np. kapele Józefa Września, Stefana Kaczmarka, Antoniego Września). Z wesel basy zniknęły ostatecznie w czasie I I wojny światowej (przesiedlenia). 1 Wyjątkiem jest Józef Kędzierski, który grał z basami do końca lat 50-tych. Wielu skrzypków wycofuje się wtedy z aktywnej gry na weselach, nie będąc w stanie lub nie chcąc przystosować się do gry z harmonią (np. Wacław Neska, Walenty Mirecki, Józef Kietla). Jest interesujące, że dla wielu skrzypków gra weselna była tylko epizodem młodości, porzuconym po założeniu rodziny. W latach 30-tych pojawiają się kolejne udoskonalone wersje harmonii 3-rzędowych, 80- lub 120-basowych. Tego typu harmonie spotyka się niekiedy jeszcze teraz na wese­ lach; są to instrumenty: „Radek", „Jędrych", „Lipiński", „Nowicki". Dobre i znane kapele z lat 30-tych występowały najczęściej w składzie: harmonia, skrzypce, kornet i baraban. Pierwsze akordeony pojawiają się w kapelach przez I I wojną. Mówiąc o instrumentalistach okresu międzywojennego trze­ ba wspomnieć o dość powszechnym „ogrywaniu" skrom­ nych, wiejskich zabaw na organkach solo lub z towarzysze­ niem bębenka (np. Franciszek Reguła, Jan Kłosiński). Harmonie pedałowe występują tylko w południowej części woj. radomskiego, są to harmonie firmy: „Meyer" „Rut­ kowski" „Ostrowski". Kolejne zmiany w instrumentarium kapel następują w po­ łowie lat 50-tych, kiedy w „lepszych" kapelach weselnych baraban zostaje zastąpiony przez „dżaz", czyli prosty zestaw perkusyjny (bęben z pedałem, werbel i talerz), a trąbka �П. 11. Stefan Kotlimowski i Władysław Bieńkowski (bębni trzonkiem drewnianej łyżki). Radomskie. 1989 stopniowo zastępowana jest saksofonem tenorowym, coraz częściej pojawiają się też akordeony. Trzeba zaznaczyć, że mówiąc o ewolucji kapel mam na myśli kapele, które nadawały ton życiu muzycznemu wsi i ustalały nowe kryteria estetyczne, bo przecież równolegle z tymi kapelami za­ praszano na wesela kapele w składzie tradycyjnym, tzn. skrzypce z bębenkiem. Oczywiście wraz ze zmianami w składach kapel następo­ wały też zmiany w repertuarze, ale to już osobny problem. Wzmacniacze zaczęły się pojawiać na weselach w końcu lat 60-tych. Kapele grają już wtedy na zewnątrz „domu wesel­ nego", pod plandeką, a na wesela zaprasza się więcej gości. Bardzo szybkie zmiany w kapelach zaczęły zachodzić na przełomie lat 1970-80. Skrzypce zaczynają być już rzadkoś­ cią, a najczęściej spotykane na weselach kapele występują w składzie: akordeon - organy elektryczne, gitara basowa, saksofon i perkusja. Zmiany te zostały przyspieszone przez inwazję w tym okresie popularnej muzyki rockowej „nowej generacji" (kapelę na wesele wybiera i zaprasza pan młody!). Trafiają się jeszcze niekiedy kapele weselne w tradycyjnym składzie, czyli: skrzypce, harmonia lub akordeon, saksofon i „dżaz", ale kapele takie mają coraz mniejsze wzięcie. Chciałbym zasygnalizować jeszcze jeden czynnik, który przyczynia się do szybszego wyeliminowania z życia muzycz­ nego wsi tradycyjnych kapel, ale zacznijmy od wydarzenia, które miało miejsce kilka lat temu na wsi. Jedna z kapel, która zdobyła I miejsce na Festiwalu w Kazimierzu, została zaproszona przez sąsiadów na pograjkę. Skończyło się to tym, że przyjechała milicja, która rozpędziła zabawę, a właś­ cicielowi mieszkania, gdzie się to odbywało wlepiła kole­ gium. Należy przypuszczać, że po takim incydencie nikt więcej kapeli na „pograjkę" nie zaprosi do siebie. Milicja działała zgodnie z przepisami, które zakazywały urządzania nie rejestrowanych zabaw. A chcąc zorganizować zabawę należało złożyć podanie u miejscowych władz i zapłacić podatek. Współczesny muzykant weselny, aby móc legalnie wyko­ nywać swój zawód, powinien po weryfikacjach uzyskać rodzaj „patentu" na wykonywanie zawodu „wiejskiego muzykanta" i płacić z tego tytułu podatki. Poddanie się tej procedurze jest możliwe w wypadku ekspansywnych i zamo­ żnych kapel typu „knajpowego". Natomiast poważnie utru­ dnia organizowanie zabaw ludowych z tradycyjnymi kapela­ mi, których już nikt na wesele nie zaprosi. W Radomskim jest obecnie czynnych zawodowo zaledwie 66 kilku skrzypków (np. Jan Gaca, Jan Borowiecki, Józef Zaraś, Jan Bielski), grają oni po kilka wesel w sezonie i mają stałe zespoły. Drugą grupę stanowią skrzypkowie dorywczo grywający na weselach lub chrzcinach raz lub dwa razy w roku (np. Piotr Gaca. Piotr Strzałkowski, Józef Papis, Wacław Rek, Jan Matysiak). Natomiast znakomita więk­ szość przestała grywać zawodowo przed około 20 laty. Średnia wieku skrzypków wynosi od 60 do 75 lat (stan w 1988 г.). Najmłodsi znani mi skrzypkowie radomscy to: Józef Kmita, Stanisław Lewandowski, Jan Gaca, urodzeni na początku lat 30-tych. Młodszych skrzypków nie udało mi się odnaleźć. Za kilka lat staniemy przed problemem braku skrzypków w tym regionie. Największą satysfakcję sprawia mi kontakt z najtrudniej­ szą do odnalezienia i nagrania grupą skrzypków takich, którzy przestali grać 30—40 lat temu. Tym właśnie muzykan­ tom i rekonstrukcjom ich kapel poświąciłem ostatnie 8 lat pracy. Obok trudności dotarcia do tych artystów, namówie­ nia ich do gry i skompletowania całej kapeli w jej dawnym składzie wielkim problemem był brak instrumentów muzycz­ nych. Wiele lat szukałem w Radomskim basów i bębenka, tropiąc je detektywistycznie, kierując się pogłoskami i plot­ kami etc. Znalazłem basy rozbite w stodole w gminie Potworów i oddałem je do naprawy u wiejskiego lutnika (nawiasem mówiąc pertraktacje o kupno już rozbitych basów zajęły mi kilka lat, bowiem okazało się, że mają one siedmiu sukcesorów). Podobnie było z bębenkiem i baraba­ nem. Jednocześnie gruntownie badałem teren, robiąc do­ kładną ewidencję skrzypków grających z basami, basistów i bębnistów. Starałem się zorientować, kto w okresie aktyw­ ności muzycznej skrzypków był najbardziej znanym i cenio­ nym muzykantem i jakie w tym czasie oberki, polki, mazurki i walce grywał. Okazało się to bardzo pomocne w nagraniach dla stworzenia klimatu wspólnoty zainteresowań, który bardzo pomaga muzykantom w przypomnieniu sobie w za­ kamarkach pamięci tych utworów, które przestały być juz obiegowe w ich wsi. Szczególnie ważne było to w wypadku nagrań Wacława Neski, nie grającego już od 45 lat, i Jana Kietli, Stefana Kaczmarka, nie grających prawie od 30 lat. Do nagrań dochodziło niekiedy po kilku latach pertraktacji i wzajemnym poznaniu się, a warunkiem ich dokonania było dostarczenie kapeli wszystkich instrumentów (np. kapele Walentego Mireckiego, Wacława Neski, Stefana Kaczmar­ ka, Antoniego Września), których już muzykanci od wielu lat nie mieli. Chciałbym zwrócić uwagę na bardzo ciekawy mikroregion �И. 12. Wesele w Nieznamierowicach, 1987. Zdjęcie zrobione w drugi dzień wesela, w czasie przeprowadzania gości z domu do remizy. Grają: Józef Porczek i Jan Gaca (ma skrzypce ze wzmacniaczem własnej roboty. Na pasku powieszony głośnik). muzyczny w Radomskiem, zajmuje on z grubsza obszar między miejscowościami - od południa Skrzyńskiem i Drze­ wicą a Potworowem i Odrzywołem od północy. Muzyka tam grana była nazywana przez muzykantów spoza tego mikro­ regionu muzyką „kajoków" (od noszonych tam tradycyj­ nych „swojej roboty" spodni - w przeciwieństwie do brycze­ sów noszonych już przez wiejskich chłopaków spoza tej strefy (informacja Franciszka Reguły i Wacława Reka). Inna nazwa tej muzyki to muzyka „polna" - inf. Józefa Łudczaka i Józefa Września), w przeciwieństwie do muzyki „Lesiaków" - którą oni grają. Muzykanci grający po „kajocku" często określają swoją muzykę jako „rdzuchowską". Tych kilku niezwykłych skrzypków grających po kajocku, których można odnaleźć w terenie, ma rodowód muzyczny wywo­ dzący się od znanego muzykanckiego rodu Kędzierskich (np. Tadeusz Jedynak i Piotr Gaca są uczniami Jana Bogusza, który z kolei uczył się u Jana Kędzierskiego). Najwspanialszy przedstawiciel muzyki „kajockiej" - skrzypek Józef Kędzierski mówi o swojej grze: „muzyka powinna iść do nieba, musi być tak wyciągana, jak do nieba i tak grana, żeby następnego dnia żaden chłopak nie potrafił zagwizdać mojego obera - bo inaczej jest to łatwizna". Wydaje mi się, że to wyznanie w niezwykle trafny sposób pokazuje najbardziej istotne cechy tej bardzo emocjonalnej muzyki, gdzie oberki zgrupowane w jakby bloki muzyczne były grane po kilka godzin bez przerwy. Wyróżnia tę muzykę niezwykle rozbudowana improwizacja. Oberki takie, o ile grane są poza tym obszarem, nazwyne są „rdzuchowiaka- Problemy dokumentacji wideo Andrzej Bieńkowski Rozpoczynając w 1985 r. dokumentowanie folkloru i życia muzycznego na wsi Polski centralnej na taśmie wideo nie zdawałem sobie sprawy, jak dalece ten nowy i rewolucyjny wręcz środek przekazu zmieni i rozszerzy moje spojrzenie na folklor i jego przemiany, jak pomoże mi zobaczyć zjawiska, które w dotychczasowym badaniu muzyki ludowej łatwo uchodzą uwadze. Możliwość filmowania we wnętrzach wiejs­ kich domów bez specjalnego dodatkowego oświetlenia i ekipy, która normalnie towarzyszy filmowaniu pozwala na stworze­ nie sytuacji, która nie peszy mieszkańców wsi, a jednocześnie działa stymulująco na grę i zachowania jej towarzyszące. Stwarza to doskonałe warunki do odtworzenia bądź stymulo­ wania prawie normalnych sytuacji, w jakich odbywały się wiejskie muzykowania i obrzędy. Aby móc zdokumentować życie muzyczne wsi, niezbędnym Warunkiem jest świadomość sytuacji, w jakiej znajduje się kultura wiejska, a w szczególności ten jej rozdział, którym jest muzyka ludowa. Problem autentyzmu kapel ludowych Jest naturalną skłonnością ludzi zajmujących się muzyką ludową wydobywanie i rejestrowanie tej muzyki, która jest najstarsza, najbardziej archaiczna i w opinii miejskiej uchodzi za najbardziej wartościową. Postawa taka, mimo oczywistych walorów badawczych, rodzi szereg niebezpieczeństw. Dotyczą one repertuaru kapel ludowych, ich składu instrumentalnego i manier wykonawczych. Skrzypkowie ludowi Polski centralnej to w przeważającej większości ludzie urodzeni w przedziale czasowym lat 1915-1930, a więc pokolenie, które zaczęło grać na weselach w latach 1935-1945. W latach tych taneczna muzyka weselna w zasadzie nie odbiegała swym repertuarem od muzyki granej na zabawach i pograjkach. W tym okresie kapele wykonywały utwory zgrupowane w blokach muzycznych, po których następowała przerwa na odpoczynek. W takim bloku muzycznym za­ czynanym i zakańczanym oberkiem grano walce, polki, tanga i fokstroty. Wszystkie te gatunki muzyczne egzystowały na równoprawnych zasadach. Kapele z którymi miałem do czynienia, a które nie otarły się o festiwale, ani o instruktorów z domów kultury, w czasie nagrań grały wszystkie te rodzaje utworów jako muzykę wiejską. Natomiast, kiedy nagrywa się takie same kapele, które już jednak otarły się o „wymagania fachowców", zauważa się, iż próbują one eliminować ze swego repertuaru tanga, walce, 67 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/61863a77f454d11f8a77697559b47f77.pdf a0aa0a615676b925ada08a8468a300a8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6507 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource antropologia kulturowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6079 Title A name given to the resource My Mobile Home / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.67-78 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czaja, Dariusz Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text DARIUSZ 1. With obvious effort two men carry into a train car­ riage a solid, unidentified object. In a moment, the dark shape becomes a recognizable outline of a pi­ ano. A voice speaking off screen declares tha during the concert tour the train became the artist’s home 1. This is said by Piotr Anderszewski, the brilliant Polish pianist, and the frame comes from the documentary film: Piotr Anderszewski. Voyageur intranquille by Bruno Monsaingeon.2 In the contemporary world of piano performers Anderszewski is a truly rare figure, transgressing all rules. Keep in mind that this is a world in which various peculiarities are almost a norm. Anderszewski’s originality, however, possesses a purely mu­ sical dimension. A t the age of forty he has already attained the rank of a classic. Actually, his record­ ings - the majority is phenomenal 3 - and stage ap­ pearances have elevated him to this status but ulti­ mate "canonisation” was performed by Monsaingeon executing a film portrait. After the excellent Enigma with Sviatoslav Richter in the lead role (1998), the innovative portrait of Glenn Gould (The Alchemist, 2002), yet another depiction of the Canadian pianist (Hereafter, 2005), and a meticulous record of Anderszewski’s work on the Beethoven variations (Pi­ otr Anderszewski Plays Diabelli Variations, 2007) the French director attempted to bring us closer to the phenomenon of Anderszewski‘s art in a holistic ap­ proach. Already the very mention of the Polish pianist alongside a list of such significant names is meaning­ ful, showing that Monsaingeon does not bother with just anyone. In his opinion, Anderszewski is absolutely outstanding, a worthy successor of the above-men­ tioned giants of the piano. Since we are dealing with a totally unconventional figure (beyond the norm - the director says upon several occasions) the film about him simply had to be extraordinary. The director’s brief introduction to the concept of the film declares: This would be a “frontier" film, on the borderline between documentary and fiction. It would be set against a back­ drop of a winter journey across Poland, then to Hungary (his two home countries), before traveling to Germany, London, Paris, and finally to Lisbon, where he has recently settled. The chosen means of transport for these meanderings was hardly conventional. Like a modern-day trouba­ dour, Piotr would not travel by airplane or car, but in a private train carriage hired for the purpose, which would be attached to various trains according to an itinerary dic­ tated by places he wished to visit and his concert schedule. To Piotr, the planning of concerts years in advance and the rigid formality of concert halls are constraints that must be overcome in order to restore music’s innate vibrancy and escape the relentless treadmill of a touring musician’s lifestyle. CZAJA My Mobile Home. The Travelling Artist For Zbyszek Benedyktowicz With a piano installed on board his carriage, Piotr would be able to practise, stopping wherever fancy took him, whether a church, or a village square —places associ­ ated with such-and-such a composer. We would unload the equipment required for impromptu recitals to be held at these sites. 4 The initial project proposed by the director was accepted by Anderszewski and to a great extent sub­ sequently realised. For several weeks a train carriage became a home, a living room, a work studio, and a means of transport. The result is an extraordinary road movie in which we become acquainted with numerous aspects of the artist. We can, therefore, extract purely musical elements (repertoire, piano technique, musi­ cal predilections, remarks on music, etc.). We may also follow fragments referring to family motifs or the cultural root from which the artist emerged. Or, by stressing the fact that we are dealing with a film story we might focus solely on the poetics of the film: to reveal the elements out of which it was construed, to observe the editing technique, and to compare it with other films representing the same genre (two most recent examples: Helen Grimaud. Living with Wolves, EMI Classics 2008 and Leif Ove Andsnes. Ballad for Ed­ vard Grieg, EMI Classics 2008). Finally, already while assessing, we can try to answer the question whether the whole undertaking has been successful and the proposed portrait is convincing.5 In the proposed commentary I would like to fol­ low yet another path and to decipher the film slightly differently than the way dictated by the imperative of the genre. To put it as briefly as possible: the point of departure is imposed reality, i.e. an outlined portrait of the artist and thus that, which can to seen (and heard); the subsequent path leads towards discourses more or less obviously inscribed into the film’s mes­ sage. The purpose is to abandon step-by-step concrete images and take a closer look at their reflections, ech­ oes, and associations. To arrive towards amplification understood not only as the expansion (as in the Latin: amplificare) but also as the reinforcement (as in the 67 �D an u sz C zaja • MYMOBILE HOME. THE TRAVELLING ARTIST pregmatic meaning connected with theoretical topog­ raphy, which ean be precisely moasured by applying grogrrphical or cultural parameters; this is also a story about dwelling, winch Martin Heidegger described originrllyand innovatively while oommentinc on the famous refrain from Hölderlin: Fwll o/ it em, feipoetically f e i e d f nedwell upon the emrlh.6 The below presented anrhropological commentary wiSl follow two diverse (but somohow complimentwry) trajectories of understanding the home and dwelling: individual and general, local and universal, literal and mechanical perspectives. By following this pendulum motion we shah nos lose: sighs of anything that is es­ sential on the literal level; quite poesibly, we shall ba capable oS perceiving something also underneath the; n arrative surface. Everything seems ao indicate that Voyageur intrcnquille is a film whose plot takes place here and now. Note: despiie numerous attributes of the present Ir seems to have adisfinctly anedhronic canvas. This feature can be traced on several levels, the first be­ ing the most obvious - the level of things. It would be a good thing to realise that the piano and the train, the two prime objects creating film narration, belong to the nineteenth century and refer to the world and mentality c f that period. More: ehe piano and the train Eire distmguiehmg marks, especially recognisable emblems of the ninetrenth crntury. Intesettingly, tbit film medium itself Is a ninetewnth-century invention. Watchfng this highly contemporary journey of an artisa across Europe only after a certain time do we be­ come aware of its anachronic traitsi It is quite possible that the unhurried, engrossing ncrration is not nemrely a journey in spate bul also io the innermost recesses of time. The vehiclea of this journey are the piano, thr train, nnd Hm. First, the piano. This is a special instrument, but on!y due to its potpntial of expression. Ench piann it sulfices to listen carefully to declarations made by pianists f has ise own personality and some sort of an inner myttery. Thy piano emanates stranre energy. Paradoxically, although it recalls and sometimes icompared to a coSein, it lives! This living, almost spieitual aspect of the instrument wat clevealy noticed and expanded by Ian Gondowicz in his gfoss to The Piaro by !ane Campion. The majority oi reviewers immerstd themselves In the meanders of the protagonist's com­ plicated emotions, eorgeiting somewhat the titular in­ strument, which, after alf so perfectly expressed her personality. No one had taken a closer look at the mythology of the piano. And there is quin a tot lo examine. This is the most mysterious of all instruments, The only th at irrefutably froduces the impressfon of being a living creatura alse. or especially:, when it remaint silent. 'The massive presence of the piano can fe a buwden. In English: amplifier) of particular elements present in title film. I describe the film and tine worlds projected by it. Such an interpretation procedure calls for a tran­ sition from that , which the film tells us to that about which it tells us. In othee wordt: in order to dace ite sense greater importance will lee attached to a whok network of meanings and references buill above the: intention s inscribe d in to the film than to tho se inten­ tions as such. It follows from the above th a tr would like to treat the Monsaingeon (documentary predeminantly as a special “cultutal text”, a film recotd composed of as­ sorted semantic ingredients. In the spirit of tuch an approach I propose the thesit that the documentary ctan be deciphered not sole ly (andnot snmuch) as a portrait of an artist as predominantly a story about him. More exactly: abouc assorted homesa enrooted in actual space and suspended in more subtle space. The r olish and Hungarian home. Th e homes in W at saw, Budapert and Lisbon. The prouesses of leav­ ing and returning home. The saa-rcbi for a home and hommoriented nostalgia. Familiar and foreign spaces. Travelling and roots. Possible worlds - potsible pluces of retidfnce. Licerally: about a traio carriage tempo­ rarily ehanged into a home. And finally, on the last storey of the film tale there is the home composed of sounds, flreting musical constructions creaeing the ethereal but just as real spocw of a home. In si similaa and equally ambiguous smnse the film is interpoetecl by m sani of a story about residing in its most elementary. 68 �D ariusz C zaja • MY MOBILE HOME. THE TRAVELLING ARTIST inspires fear in children and distance amongst adults. It subjugates its users spiritually. It is a demanding creature and cannot bear dampness, cold and uneven temperature. Neglected, it groans ominously and mo­ mentarily becomes out of tune. In a word, it comprises the object of a cult. It accepts offerings in the shape of hours spent on Gradus ad Parnassum and Kunst der Fingerfertigkeit. The piano moulds personality. Not by means of art but via life. Everyone who had a piano carried up to the fifth floor or whose window was stormed by a crane, who toler­ ated complaining neighbours and was forced to share his humble living space will immediately confirm this opinion. The piano enforces a certain style: every day, for hours, one does not chat, listen to the radio, drink tea or smoke, but sits and plays. It is tremendously expensive —pianists claim that one has only a single piano in a lifetime. A costly work of art, it requires servicing as if it were a delicate machine. Even loftiest spirits do not shy from the tuner’s crank and tinkers with the hammer mechanism. Finally, the piano de­ mands strength. In order to set into motion in a chromatic etude the Bosendorfer keyboard or the magnificent Broad wood, portrayed in the film (but even more resistant) one becomes covered in sweat after half a minute. In a word: a strong character is needed to deal with a piano.7 The essayist also aptly indicated the totally non­ contemporary nature of the piano in present-day culture, its affiliation to the lost archipelago of the nineteenth century: The piano, a sacred object of nine­ teenth-century culture, symbolizes it just as the automo­ bile symbolizes the twentieth century. This is a symbol that concentrates the entire gravity of the past century. A period when objects were respected and even worshipped. Hence it is obvious what a defenestration of a piano could have signified for Norwid or how striking the instrument with an axe must have been a sacrilege of sorts in Cam­ pion’s film. A Europeanised version of: "If there is no God than everything is allowed”. First and foremost, this is the reason why the transference of a piano into a wild natural environment must have constituted the summit of extrava­ gant imagination.8 True, the piano not only lives and easily and readily succumbs to personification, but seen from the view­ point of contemporary mentality it appears to be a rec­ ognizable messenger of the world of the past. This is a world of non-extant aristocratic salons, obligatory pi­ ano playing conceived as part of good upbringing, the nineteenth-century novel in which the piano becomes an essential utensil in fictional space. Only an aware­ ness of this distinguished position of the nineteenthcentury piano makes it possible to comprehend the meaning of the sardonic remark made by Emil Cioran about Chopin raising the piano to the statute of tuber­ culosis 9, or to understand the reason why the remains of Giacomo Puccini were laid to rest in a piano stand­ ing in his villa in Torre del Lago.10 More, the piano, it turns out, is such a specific and curious organism that it finds it difficult to establish relations with contexts other than those sanctioned by means of cultural customs (salon or concert hall). For certain reasons (shape? size? “personality”?) it is not suited for other spaces, in particular open ones. Placed in them, it creates a clearly eccentric combina­ tion with the closest surrounding. In this case, the dis­ sonance is based on a contrast between artful/natural, but apparently is not reduced to it. This is probably the reason why such an impact is exerted upon our im­ agination by the phrase from Rimbaud’s Illuminations: Madame * * * set up a piano in the Alps.11 This is also the reason why the famous scene from Un Chien An­ dalou - a piano dragged along a road (and serving as a coffin for a rotting cadaver of a donkey) - leaves such a strong imprint. The same is true of the image of a pi­ ano on a New Zealand beach in Campion’s film. Quite possibly, this is also why from of passable documentary film about Grieg (mentioned above and featuring the Norwegian pianist Andsnes) we so easily recall the scene with the pianist playing on a mountaintop. The Monsaingeon film based on an only slightly less eccen­ tric conception - a piano on a train - adding another chapter to this Surrealistic mythology. In this case, the dissonance attains a high/low form. A valuable, technically and aesthetically sophisticated object, an emblem of high culture has been placed in a popular, commonplace, and universally used mode of trans­ port. Food for thought is provided by the fact that in both cases this symmetry and dissonance, albeit first acting as a source of aesthetic shock, do not cease to fascinate and attract. Leaving the train and addressing people awaiting him at a Poznań train station the pianist admits that he loves moving about by train, his current home. The scene, in the manner of a somewhat comical (flow­ ers, welcoming speeches, cameras) and probably un­ intentional remake of L ’arrivée d’un train en gare de La Ciotat by Louis Lumière, recalls the vehicle in which the pianist travels. Anderszewski obviously likes this form of travelling. He declares that he enjoys the very chance to travel without any responsibility for the voyage; travelling by train is a special form of freedom: everthing takes place in constant motion, with not ef­ fort on the part of the passenger. Nothing depends on the passenger who is incapable of making decisions, and all responsibility is borne by the train driver. A p­ parently, the train tournée was not the pianist’s one­ time extravagance indulged for the sake of the film. Anderszewski reveals a predilection for voyages of this sort. In one of his interviews, he declared: By way of example, last year I hired a Gierek-era private carriage and together with my friends travelled across the whole of Poland, from Cracow to the Hel peninsula, although we actually bypassed Hel since a drunken depot worker forgot 69 �D ariusz C zaja • MY MOBILE HOME. THE TRAVELLING ARTIST Piotr Anderszewski 70 �D ariusz C zaja • MY MOBILE HOME. THE TRAVELLING ARTIST to detach our carriage. For hours we stood in a snowy field. This was an absolutely wonderful experience. Or when we made our way through fog lifting above a side track, to find ourselves in the market square of Zamość....12 A t the same time, we learn what sort of travelling is Anderszewski’s favourite. In this case, the heart of the matter obvi­ ously does not involve ordinary travelling, a thought­ less devouring of space but savouring it. Perhaps one could even say: contemplation of the landscape, if this did not sound so exalted... Film narration follows the rhythm of the train carriage, with stopovers for piano recitals. The role played by the train is particularly interesting. Carrying valuable cargo, it is filmed in assorted ways: in static close settings - on railway stations or in dynamic takes - in the course of the journey. Generally, however, the train is filmed in motion. Changing frames show the way in which it traverses space. There is no need to read the writings of Paul Virile (monographist and diagnostician of contemporary forms of acceleration) to be quite certain that one of the essential aspects of contemporaneity - perhaps the most consciously ex­ perienced - is speed. Terror of speed, rapid changes, all-embracing motion - these are the living and irre­ movable components of daily experience. W hat is the source, then, of the earlier proclaimed anachronic na­ ture of railway transport and the train as such? Every­ thing depends on the point of reference. Characteris­ tically, some 150 years ago the railway was regarded as the avant-garde of progress, preceding its time (recall the enthusiasm radiating from Turner’s brilliant: Rain, Steam and Speed. The Great Western Railway, 1844). More: the railway belonged entirely to the future. The train won the race against the horse carriage. Today, however, compared to the speed attained by an air­ plane or even an automobile the conventional train proves to be relatively slower. The problem, however, does not lie in measurable numbers. In the domain of mentality and collective imagina­ tion - and it is they that are predominantly the ob­ ject of our interest - the train envisaged as a tool for displacement is, and shall remain, a mode of locomo­ tion from the past, regardless of the incidental attain­ ments of TGV. This anachronic feature is discernible particularly when we look at it from the viewpoint of railway mythology: both the one associated with the technological taming of space, when the train symbol­ ised a triumph of ratio over untamed Nature (a motif often accentuated in Westerns), and the one linked with literature, when railway tracks became the arena of existential dramas, to mention the casus of Anna Karenina. After all, already the legend of the Orient Express - the very essence of a train above all others - could serve as convincing proof. The first trip from Paris to Constantinopole was made by this wonderful vehicle (known as the Titanic on tracks) in 1883. In the wake of wartime turmoil, problems with borders, and a gradual reduction of the timetable, the last jour­ ney along the original route took place in 1977. The still preserved legend is a combination of elements referring (probably) to the past: aristocratic loftiness, Parisian chicque, Arabian exotica, the flavour of ad­ venture, not mention the sensational aura of Murder on the Orient Express ... Paradoxically, failed attempts made from time to time to reanimate its fame indicate that the era of the Orient Express has already passed. Although this might seems strange within the con­ text of the explosion of speed, more: the deification of speed in the present-day world, the train with its measured rhythm and relatively low moving remains in the past. Intuition did not deceive Monsaingeon when he decided to place his protagonist in a train carriage. He has our total approval: a contemporary troubadour cannot - and certainly should not - travel in an aeroplane. In its capacity as a nineteenth-century time ma­ chine the train is almost naturally linked with the cin­ ema. Connections between the train and film - a mo­ tif deserving a separate presentation - are discernible from the very beginnings of the cinematic arts. Not by accident was one of first Lumière miniatures the afore­ mentioned L’arrivée d’un train. Theoreticians from that period were well aware that the cinematographer dis­ plays its abilities best when he shows motion. Recom­ mended themes for filming mention first and foremost the train. In the awareness of the spectators those two phenomena appeared simultaneously. In an excel­ lent article about the presence of the train in earliest cinematic accomplishments Yuri Tsivyan cited a frag­ ment from the first issue of “Cine-Phono” from 1907: Luminous pictures were first shown more or less fifteen years ago and the impression they produced were so great that everyone, thinking about this amazing wonder, recalls the time when he first saw a rushing train.13 Does the passenger sitting inside a train carriage not perceive the window showing shifting images as similar to a film screen? The motion pictures offered by the cinema and the moving pictures seen from a train window are distinctly close; this strange isomorphism offers much food for thought. 3. Considered from the construction (and not chron­ ological) perspective Voyageur intranquille is composed of two - not quite matching - parts. The first encom­ passes factographic details from Anderszewski’s life, and the second concerns reflections about the essence of music. They interweave in assorted proportions, from time to time surprising each other. The biographical part places special emphasis on the artist’s Polish and Hungarian origin, with distinct stress on local Polish specificity. This is the weakest 71 �D ariusz C zaja • MY MOBILE HOME. THE TRAVELLING ARTIST link, with the pianist reading off screen an earlier writ­ ten text full of insufferable and exalted clichés about the torn apart and tormented country, “murdered and violated Warsaw”, Slavonic soul in an “ideally cut Pa­ risian suit” (about Chopin’s music). Fortunately, from time to time there appears a counterpoint, as in the excellent scene in which Anderszewski gazes at the distant Palace of Culture and Science and describes it, obviously, as a horrible symbol of Soviet captivity, while an accompanying friend, Maciej Grzybowski (also a pianist), comments in much simpler terms by complaining about the Stalinis phallus and immedi­ ately disarming the martyrological narration.14 All this recalls in places an educational film com­ posed of multi-use building blocks. Looking, however, at the frames not from an evaluating but a descrip­ tive, anthropological viewpoint one might perceive in those weak points or slip-ups something extremely interesting: the long duration of national stereotypes. It becomes clear that the vision of Poland, the Poles, and Polishness both in the story told by the pianist and in the film narration as such possesses all the fea­ tures of a mythological construction. Interestingly, they supplement each other and seen from a basically inner perspective (Anderszewski) Poland matches the martyrological vantage point, with Polish mentality becoming part of the tearful and sentimental Slavonic soul.15 In turn, judging by the excessive snow-filled frames Poland viewed from an external perspective (Monsaingeon) is a land of eternal winter and persist­ ent snowfalls. This film version of Winterreise (with pastoral frames distant from the dramatic ambiance of Schubert’s cycle) is photogenic but from the cognitive point of view it only reinforces old stereotypes. One could have the impression that while portraying Po­ land the director remained true to an image cultivated in seventeenth-century France. It was then that there emerged a vision of Poland encased in permanent cold winters (as in the poem by Philippe Desportes, in which Poland is toujours de neige et de glace couverte), as well as of the constantly inebriated Pole.16 H av­ ing seen the film, the Western public will reaffirm its conviction that there is only a single season in Poland (winter almost predominates in the film17) and that the Poles learn to drink ice-cold vodka (the pianist of­ fers it to his guests in the train carriage) together with mother’s milk ... Fortunately, Anderszewski appears in the film also as a citizen of the world and certainly as a European. His home expands and transgresses far beyond Polish or Hungarian borders. Not by accident does his jour­ ney start on the (just as mythologized) eastern bor­ derlands of the Continent and ends in Lisbon along the ocean coast. The pianist does not forget about his roots but clearly cultivates an everlasting imperative of seeking a home, home-oriented nostalgia, space in which he will be able to truly live without limiting the meaning of this verb to a merely physical dimension. Lisbon, he adds, is a successive, essential step along this path: the greatness of Lisbon is its past, while its decadence and greatness have collapsed. This is the noble feature of the town, where the pianist strolls for hours down its streets, observing everyday, small-scale dramas and the theatre of life. In doing so, he experi­ ences being pierced by the local, strange silence. More, he feels at home, an emotion that grants him inner peace. Anderszewski sees Lisbon as the town of the eternal voyager. This is a truly feminine and maternal town, in the shape of a mother’s belly. Hence the feel­ ing of safety and distance from the great world. This statement contains significant ambivalence, as if a faraway echo of the words uttered by the pianist at the beginning of the film when he mentioned his fear of motionlessness and longing for incessant mo­ tion. Anderszewski is always on the road, in constant motion, but at the same time he searches for a place to settle down. He is a nomad, but a rather strange one with the distinct syndrome of the domiciled person. Interestingly, this intimate confession also contains the earlier mentioned anachronic motif. Anderszewski seems to be not living in the present and he looks back, towards the past. Hence the attention paid to pre-war Warsaw (his birthplace and a town granted particular significance in his private mythology) and the passion for Lisbon, today slightly provincial, whose splendour is already part of a distant past.18 In his metaphorical characteristic of Lisbon Anderszewski animates the feminine, maternal topes. He envisages the town as an expansive home comprehended predominantly as a friendly and secure cosmos (Lisbon - my home! - he could have echoed Fernando Pessoa19, enamoured of his birthplace), with its most perfect personification: the image of a maternal belly. Here, the town-home assumes clearly feminine features. 4. So far, I have used the French title of the film: Voyageur intranquille. Actually, this is the version that ap­ pears most often in promotion material or sales offers. The film, however, and this is noteworthy and signifi­ cant, has titles also in other languages, with the Eng­ lish Unquiet Traveller being semantically close. The German title, although already without the adjective, is similar: Wanderer ohne Ruhe. Only the Polish ver­ sion differs considerably from the one in three W est­ ern languages: Podróżujący fortepian (The Travelling Piano). Agreed, this is not a precise translation of the French original: in Polish the traveller is not someone but something. The pianist has vanished, leaving be­ hind only his instrument. Is this is a translatological lapsus, the carefree work of a translator, or a subconscious exchange? It would 72 �D ariusz C zaja • MY MOBILE HOME. THE TRAVELLING ARTIST You! who assemble in the ranks of Style And fashion stone, penetrate the song's refrain ...21 It is precisely in this poetic attempt at naming the essence of music, despite all the obvious differences, that the poem comes close to Anderszewski’s film narration.22 After all, his commentary contains an in­ tensely Polish motif (one could even say with a certain dose of sarcasm: one with a moving-martyrological twist). Not only does it mention Chopin and his music but - and within the context of Norwid’s text this is even more interesting - it also formulates deeply con­ ceived sentences about the art of playing the piano, pertaining additionally to a question whose verbalisa­ tion remains extremely difficult: the essence of music or perhaps of art in general. The title, however, resonates in the memory of the Polish spectator due to yet another reference. Suffice to take into consideration a fragment of the film in which Anderszewski speaks about the unprecedented wartime destruction (“murder”) of Warsaw. The film illustrates this touching and extremely emotional nar­ ration with documentary photographs of buildings razed to the ground and ruins. Looking at those imag­ es it is simply impossible not to revoke a certain mean­ ingful fragment of Pianist by Władysław Szpilman. Re­ call: at the end of the war the titular artist is taken by surprise in an empty, abandoned house by a German officer and in order to validate his profession is forced to play the piano. The surrealism of this extraordinary scene mingles with the horror of war. 23 Recalling those associations, obvious for the Polish recipient, we start to understand that the documen­ tary’s Polish title is not quite as absurd as it might seem at first. Apparently, by replacing the neutral and bland “traveller” with “’piano” the title resonates well with certain fragments of Polish memory. Another signifi­ cant fact is that both cited works match Anderszewski’s narration with its strongly accentuated martyrological overtone. be difficult to propose an unambiguous answer. A p­ parently, the lexical and thus - this is particularly sig­ nificant! - semantic exchange contains something of great importance. Ascertaining this obvious feature I am concerned not merely with the fact that - if one were to treat comments on the modelling role played by the title seriously - voyageur intranquille produces an entirely different reception of the film among the French spectators than a travelling piano among the Polish audience. In the first case emphasis has been placed on the artist (together with the entire luggage of associations connected with voyages and travelling as well as its literal and metaphorical connotations), while in the second case the title abandons the per­ son and concentrates primarily on the instrument he plays. This circumstance appears, at first glance, to be obvious and does not require in-depth commentaries. A closer look, however, discloses a greater complexity of the issue since it transcends considerably beyond the domain of linguistics and translatological compe­ tence. In other words, I propose the thesis that the Polish version of the title did not appear by accident. More, that it is not semantically innocent but, on the con­ trary, significant. In addition, it carries references to Polish historical memory, predominantly literary. One might have the impression that the past, stored in the language, exerted a strong impact on the author (au­ thors?) of the Polish title. It is, after all, impossible not to discern in the phrase: ’’travelling piano” - in addition, within the context of the art represented by the Polish pianist and Chopin’s music in particular - a shadow of an association with the earlier-mentioned Fortepian Szopena by Norwid. First and foremost: with the most dramatic scene in which the tsarist authorities hurled the instrument from a window of the Zamoyski Palace in 1863, the year of the January insurrection. But this simple observation, albeit slightly enhanc­ ing the reception of the film, does not end similarities between Podróżujący fortepian and Fortepian Szopena. There is a single reservation: we have to liberate the poem from the intrusive patriotic mask added by cus­ tomary school textbook interpretations. Contrary to usual associations, Norwid’s poem remains above all routine simplifications. On the contrary, it represents dense meaning, full of things left unsaid, uncertain­ ties, abruptly broken phrases, and sudden silence. For this reason, its interpretation is extremely capacious.20 Apart from the patriotic stratum, the most legible and easiest to grasp, Norwid’s text is also a poignant reflec­ tion, or perhaps even better: meditation on art and its essence. The point of departure is Chopin’s brilliant music. Here is a brief fragment: 5. Anderszewski without doubt lives within music and for music. Interestingly: his statements about extra-musical themes tend to be gushing but those dealing with music are pure factuality. In the major­ ity of cases he speaks about music using the technical language of an artisan, and it is difficult to treat occa­ sional anecdote-illustration inserts otherwise than in the categories of a joke. What does this mean? As briefly as possible: we are dealing with concentration on music as such, its archi­ tectural essence and not artistic expression. Perform­ ance, as envisaged by the artist, does not consist of an expressive addition to music but organically stems from it. It must do so! In the case of Anderszewski this means laborious, analytical, and archaeological O You! In whom Love's Profile chooses to abide And Art’s Perfection is your name — 73 �D ariusz C zaja • MY MOBILE HOME. THE TRAVELLING ARTIST (i.e. observing the strata) work on a composition. He dissects it into particular individual molecules and re­ arranges them into “a new order” so as to disclose as much as possible of that, which is inside the notes and between them. Yes, la musique avant toute chose... The film contains remarkable scenes making it pos­ sible to observe the manner in which the pianist reads the rough score. Anderszewski plays a certain frag­ ment, singing its main melodic line and, at the same time, commenting a vista its ”conceptual” content. Doing so, he reveals its inner logic and the necessity of concrete sounds. Take the example of the extraordi­ nary Barcarolle by Chopin: the first few opening notes (resembling a dish of pasta), several successive sounds (the song of a drunken gondolier), a slight pause, as if to listen more carefully to the phrase (which despite all remains beautiful), followed by a grimace (in the fash­ ion of a bad French chanson) to arrive at the end line, with Anderszewski commenting on Chopin’s compli­ cated nature. A music object-lesson in a nutshell. anthropological commentary, could appear rather trivial and not at all obvious; it lists assorted places of residence: Warsaw, Budapest, Lyon, Strasbourg, Los Angeles, London, Paris, Lisbon... Transition in space as a form of existence. In the fascinating (but also te­ dious) mobile world in which such transitions are a norm we are all émigrés on the road and in some way not at home. It could be sensible to ask: who is the artist in such a hotel community, always on the move in all directions? In what way does he differ (if such is the case) from other nomads? Anderszewski, just as almost every present-day musi­ cian, is a travelling artist, a constant voyager.26 The film accentuates the condition of the artist-traveller, a restless spirit, a man on the road, always drifting, never perma­ nently enrooted, living out of a suitcase in rented apart­ ments. Once again: what is the contemporary musician? A traveller? A tourist? A vagrant? A nomad? And the re­ ally essential question: is his homelessness a mere particle of a wider phenomenon or is it qualitatively different? Before I attempt to suggest a certain answer to those questions here is another brief comment from Clifford’s study on “travelling”. Reflecting on the op­ erativeness of the conceits applied by sciences dealing with culture he examined the contents of such terms as: “travel”, “displacement”, or “’nomadism”. A t one point, Clifford noted surprisingly: “Pilgrimage” seems to me a more interesting comparative term to work with. It includes a broad range of Western and non-Western expe­ riences and is less class— and gender-biased than “travel". Moreover, it has a nice way of subverting the constitutive modern opposition between traveller and tourist.22 T aking into account the above (as well as gathering together certain earlier motifs) it appears quite apt to suggest that if the musician is actually a voyager then he is a special sort of traveller, homo irrequietus (according to the formula suggested by St. Augustine), who in his activity and calling comes close to the status of a pil­ grim. This holds true particularly for the interpretation bequeathed by Norwid in his celebrated poem: 6. In an introduction to his The Predicament of Cul­ ture, a book that at its time was a breakthrough in anthropological reflection, James Clifford wrote: This century has seen a drastic expansion of mobility, includ­ ing tourism, migrant labour, immigration, urban sprawl. More and more people “dwell” with the help of mass tran­ sit, automobiles, airplanes. (...) An older topography and experience of travel is exploded. One no longer leaves home confident of finding something radically new, another time or space. Difference is encountered in the adjoining neigh­ bourhood, the familiar turns up at the ends of the earth.24 This text comes from 1988. In an article written a few years later - Travelling Cultures (referring to certain motifs in the book) - Clifford returned to a changed comprehension of residing and travelling in the con­ temporary world. The text contains several fragments taken from literature. Symptomatically, their prime object is the hotel conceived as space-time reflect­ ing the spirit of modernity. There appears a fragment from Conrad’s Victory, known from The Predicament of Culture (the age in which we are camped like bewildered travellers in a garish, unrestful hotel), but also a phrase from Tristes Tropiques, in which the anthropologist de­ scribed a dive in the Brazilian small town of Goiania, which he saw as a symbol of civilizational barbarity (a place of transit, not of residence).25 Hotels are places through which we only pass and in which all meet­ ings are fleeting and accidental. They are legible signs of the contemporary lack of enrootment, mobility and superficial contacts... It would be a good thing to place Monsaingeon’s film and in particular the figure of the constantly travelling protagonist against the backdrop of those declarations. The opening statement, deprived of an Above all estates there is the estate of estates, A tower above flat houses Piercing the clouds ... You think that I am not the Lord Because my moveable home Is of camel hide ... But I abide in the bosom of the sky, While it seizes my soul Like a pyramid! But I too have as much of the earth As is covered by my foot. 74 �D ariusz C zaja • MY MOBILE HOME. THE TRAVELLING ARTIST ■ sr ■- m . Piotr Anderszewski 75 �D ariusz C zaja • MY MOBILE HOME. THE TRAVELLING ARTIST As long as I walk! ...28 The suggested musician-pilgrim parallel requires appropriate comprehension. Naturally, this attempt at placing the artist in a quasi-religious context does not have in mind the common understanding of re­ ligiosity. It is rather concerned with stressing the im­ portance of the task undertaken by the artist and the significance of the work he performs. In a roundabout way this leads to a more profound grasp of the formula openly mentioned by Anderszewski in the film: being a musician is not a profession, it is a calling. In other words - what is it? The elementary meaning of this slightly forgotten connotation - especially in reference to creativity - is excellently recalled by Wiesław Juszc­ zak: It is not I who decides about calling, its type and direc­ tion, but vocation itself: a force that sometimes appears to be internal but whose actual source is outside, and which delineates my path. This force is the reason why I am compelled to pursue a given path, to follow it regardless of obstacles and to always wish to walk down it. The des­ tination of such a striving can be, therefore, conceived as a centre from which this force emanates and which is the source of the voice calling me. The fact that I am supposed to, and want to go towards that voice means that the road is endless. It also signifies that the goal of my striving is "for all practical purposes” unattainable. The limitlessness of roaming in a state of calling, wandering towards the target of that calling and, simultaneously, the source is decisive for the freedom of each such path. In other words: the level of the objective determines the measure of freedom. This measure constantly grows and the potential of vastness is just as continuously revealed to us.29 These words cast a light on the feeling, stressed upon several occasions by Anderszewski, of being compelled to be a pianist, some sort of a force, an inner imperative that “urged” him to devote himself to playing. Within this context words about an over­ whelming and incessant wish to strive towards a per­ formance absolute gain greater importance. Without that commentary they could appear to be pretentious and empty. In both cases - the pilgrim and the artist - it is precisely the path that appears to be the true objective and particularly a renewed but never totally satisfactory effort to attain the selected goal. Another characteristic feature is the reversal of customary signs: settling down is not a value in itself and homelessness does not have a negative qualification. This state of weightlessness, typical for both, and of perennial being on the road are probably the price paid for attempting to attain the objective, which - once again in both in­ stances - possesses the nature of a vanishing horizon. i.e. meanings that without doubt exist although it is difficult to describe and verbalise them precisely. If a musician does not have a home, if his home is mobile (although today it assumes another form: a comforta­ ble train carriage rather than camel hide sandals), if he is sometimes tormented by a feeling of being rootless and homeless then where is his true home? After all, it has to exist somewhere. It appears that resolving this question is neither difficult nor particularly sophisti­ cated. This home is - must be! - art. In the case of A n­ derszewski: it is music. Such a solution, however, lures with its obviousness and is not at all that simple as it could appear at first glance. We arrive here at a suc­ cessive curious paradox connected with the two basic parameters amidst which we exist: time and space. There is no doubt that the home - regardless of the architectural forms it assumes - both in its common­ place semantics and in more sophisticated languages is predominantly a cryptonym of that, which is per­ manent, immobile, steadfast, and lastingly enrooted in topographic reality but also in a wider, symbolic and spiritual reality. Meanwhile, how does music exist? Re­ gardless of refined responses to this difficult question one thing appears to be certain: music exists in time. To put in stronger terms, it exists in disappearance and reduction, i.e. it is and, at the same time, it seems not to be, it exists in motion and gradual vanishing. (Tout note doit finir en mourant, Marin Marais says in the film: Tous le matins du monde by Alain Corneau). It exists, but temporarily, in passing time. Its ontology is curiously fragile and its existence - almost phantom. But despite its nature variable in time it remains - and this is probably the greatest paradox of the musical el­ ement - just as real. For many of those who live for the sake of music this is the only reality! Nonetheless, taking the common sense approach, so-called musical space - to cite this routine expression, paradoxical in the context of the earlier comments - is a conspicuous antithesis of the idea of the home, i.e. something tan­ gible, concrete, and mundane. In exact terms, music does not exist. Nor can it be identified with any sort of “space”, unless within the limits of linguistic meta­ phor. It is the outcome of sounds temporarily enroot­ ed in time, in ever-changing rhythmic, melodic and harmonious configurations. It is thus a phenomenon designating pure change, while the idea of the home contains the essence of durability. Music thus under­ stood as a variable, disappearing, unreal phenomenon composed of time would be an antithesis of the home, conceived as a firm and truly existing reality. Is it possible, therefore, to reside within music? And what would this mean? Can music - however un­ derstood - be a home? Is it possible to build on sand? And does music really have to be/is an antithesis of the home? 7. Remarks about the pilgrim’s condition of the art­ ist-musician lead us to the last stratum of reflections, 76 �D ariusz C zaja • MY MOBILE HOME. THE TRAVELLING ARTIST Let us for a moment listen carefully to a intriguing fragment of The Sonnets to Orpheus by Rilke, an author who was probably the closest to describing the enig­ matic reality of music, a sphere that radically exceeds and resists the word: objections formulated by common sense there exists something not unlike “musical space” and that this possibly imperfect metaphor becomes concrete before our eyes (and ears). In other words: that it really be­ comes a space to inhabit and can become a real home despite the fact that - let us repeat - the phenomenon of music as if radically negates the essence of a domes­ tic continuum. Listening to Anderszewski performing Chopin or, in particular, Mozart, especially when in the course of playing he comments aloud the essence of the music, one has the irresistible impression that we are watch­ ing and hearing someone who has found himself in do­ mesticated, native space. Who, as the ambiguous Eng­ lish expression has it, is at home and thus is an expert on what he does but also, quite ordinarily, is home. But for us, existence is still enchanted; in any number of places, it is still the origin. A playing of pure forces untouched except by one who kneels in wonder. Words still serenely approach the unsayable. . . And music, ever new, out of the most trembling stones, builds her home in those regions least usable. 30 Anderszewski’s personal story about music appears to follow this line of thinking. Although it is pure dis­ appearance, music in its most perfect symptoms builds permanent, albeit airborne constructions. Created out of unsteady elements it arranges itself into spaces that resemble a home in which one wants to reside. More: those musical “stones”, albeit in constant motion, are arranged into a special home recalling holy space. This is the particularly striking feature of the cited frag­ ment: a solid and permanent structure is built out of “trembling stones”. Such a home, ostensibly fleeting, strongly opposes the reality (‘’barren emptiness”) of the world, in which we lead our daily lives and which we perceive routinely as the only existing one. Appar­ ently, musical constructions, albeit fluid, merging and disintegrating in time, are stronger and more complete than quite a few real homes. Anderszewski holds several works of the assorted composers he performs in particular esteem. Four names reappear in the film: naturally, Chopin (whom he knows best of all and plays in small doses because they are too delicate), Mozart (whose works are the most poignant and probably the most extreme in their ambiguity), Brahms (whose will to attain perfection is an obstacle in which the pianist sees himself) and, ob­ viously, the towering pater familias, Jan Sebastian Bach (working on Das Wohltemperierte Klavier Anderszewski was under the impression that he was facing an opened book of eternity). These are, at the same time, musi­ cal homes to live in: Home-Chopin (associated closely with the motherland), Home-Brahms (linked first and foremost with the masculine element), Home-Mozart (basically infantile but also the most ambiguous: lightdark, sad-joyous, divine-impertinent) and the perhaps most capacious Home-Bach (with the beautiful meta­ phor of a book) opening up onto eternity. Anderszewski proves above all doubt that it is pos­ sible to reside within music, although this is a special home devoid of foundations, underpinning, walls and roof. A mobile home made of time and ethereal sound. Nonetheless, it is just as real. Anderszewski’s confes­ sions produce the endless feeling that despite all the Endnotes 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 77 All statements by the pianist are based on the film soundtrack. B. Monsaingeon, Piotr Anderszewski. Voyageur intranquil­ le, Medici Arts International 2008. L. van Beethoven - Diabelli variations, 2001, W A. Mozart - The Piano Concerto No. 21 in C major, K. 467, The Piano Concerto No. 24 in C minor, K. 491, 2002, J. S. Bach - I, III and VI Partita, 2002, F. Chopin - Ballades, Mazurkas, Polonaises 2003, K. Szymanowski - Piano Sonata No. 3, Métopes, Masks, 2005, W A. Mozart - The Piano Concerto No. 17 in G major, KY 453 and The Piano Concerto No. 20 in D minor, K. 466, 2006, L. van Beethoven - Bagatelle, op. 126 and Piano Concerto No. 1 in C major Op. 15, 2008, Piotr Anderszewski at Carnegie Hall - Bach, Schumann, Janâcek, Beethoven, Bartók, 2009. B. Monsaingeon, Piotr Anderszewski - Unquiet Traveller, booklet added to a DVD, pp. 6-7. The film received the Gold Medal in the music and performing arts category at the French Festival International des Programmes Audiovisuels in Biarritz (2009). It was also awarded in the best artist's portrait category at Festival International du Film sur l'Art (FIFA) in Montreal (2009). Cf. M. Heidegger, Poetically Dwells Man..., in: idem, Odczyty i rozprawy, transl. J. Mizera, Kraków 2002. J. Gondowicz, Romans z fortepianem, ”Kino” no. 4:1994, p. 29. Ibid. E. Cioran, Aforyzmy, selected, transl. and prep. J. Ugniewska, Warszawa 1993, p. 33. Puccini buried himself - or was buried - in (or near) an object that commemorates him and symbolizes his oeu­ vre - a piano; M. Leiris, Operratics, transl. G. Bennett, K0benhavn-Los Angeles 2001. Puccini died in 1924, but his mentality belonged to the nineteenth century. A. Rimbaud, Wiersze. Sezon w piekle. Iluminacje. Listy, selected and prep. A. Międzyrzecki, various translators, p. 201. Biedny Chopin. Rozmowa z pianistą PiotremAnderszewskim, "Gazeta Wyborcza”, 22 December 2003. Y. Tsivyan, O symbolice pociągu w początkowym okresie kina, in: Sztuka w świecie znaków, selected, trans., introd. and bibliography B. Żyłko, Gdańsk 2002, p. 198. I have seen Monsaingeon's film several times and am �D ariusz C zaja • MY MOBILE HOME. THE TRAVELLING ARTIST 15 16 17 18 19 20 21 22 certain that the most unbearable in Anderszewski's sta­ tements is not the content but the way in which he speaks. The emphatic mannerism with which he says the earlier written sentences is the reason why his voice becomes slightly artificial, a contrast with his natural and unaffected behaviour. This one-sidedness and stereotype nature of declara­ tions comes even more as a surprise considering that in his other statements Anderszewski's attitude to Polish issues is highly ambiguous, at least in his declarations: “I left Poland already after secondary school and alltold spent less time here than anywhere else. There are dif­ ferent types of enrootment, however, and this is why I feel closely liked with this country, especially due to my upbringing by my father and paternal grandmother, which had an enormous impact on my sister and me. I am extremely attached to Poland and, at the same time, pathologically anti-Polish. Gombrowicz represented a similar attitude, right? At least in this particular case I can identify with him”, Porządek i ogień. Z Piotrem Anderszewskim rozmawia Patrycja Kujawska, "Tygodnik Powszechny” no. 43:2009, p. 34. It is worth recalling that Monsaingeon's film was addressed predominantly to the Western audience, hence Anderszewski's narra­ tion is inscribed so strongly, almost ostentatiously into routine anticipations. A convincing analysis of the origin of such images (and their obstinate presence in French contemporary tho­ ught) was conducted by Ludwik Stomma in one of the chapters of his book: Wzloty i upadki królów Francji spo­ sobem antropologicznym wyłożone, Łódź 1991, pp.155­ 161. Quotation from Desportes after: Stomma, p. 158. Recall those two images: the artist together with his sister-violinist, wearing stylish sheepskin coats and dashing in a sleigh across snow-smothered Zakopane or the solitary pianist traversing a winter landscape. It is precisely this feature of Lisbon (marginality, provin­ ciality) that, next to its poignant beauty, was accentu­ ated by Mircea Eliade, yet another resident of the city, who spent the war in the Portuguese capital and who mentioned the magnificent and unforgettable square at the mouth of the Tag as well as the omnipresent white and blue colours. In the evenings the streets resounded with music and singing. The overall impression was that of a town outside the range of history, in particular cur­ rent history - beyond the reach of the hell of war. M. Eliade, Próba labiryntu. Rozmowy z Claude-Henri Rocquetem, transl. K. Środa, Warszawa 1992, p. 85. F. Pessoa, Księga niepokoju Bernardo Soaresa pomocnika księgowego w Lizbonie, transl. M. Lipszyc, Izabelin 2007, p. 73. Suffice to delve into the detailed and multi-sided analy­ sis of the text written by Władysław Stróżewski; cf. W Stróżewski, Doskonałe - wypełnienie. O „Fortepianie Szopena”, in: idem, Istnienie i wartość, Kraków 1981, pp. 181-214. C. K. Norwid, Fortepian Szopena, in: Norwid, Dzieła wybrane. Wiersze, Warszawa 1980, vol. 1, p. 498. This is an appropriate moment to stress the quasi-cine­ matic approach used by Norwid, to which attention has been drawn by Stróżewski in a brilliant exegesis of the poem: Everything appears in a distinctly marked perspective, in close-ups or long shots, as if as a result of working with a camera, which brings the depicted objects closer or relegates them to the background, Stróżewski, op. cit., pp. 211-212. 23 W. Szpilman, Pianista. Warszawskie wspomnienia 1939­ 1945, introd. and prep. A. Szpilman, afterword W Bierman, Kraków 2000, p. 168 (the book is supplemen­ ted by an appendix: W Hosenfeld, Fragmenty pamiętni­ ka). 24 J. Clifford, Kłopoty z kulturą. Dwudziestowieczna etnogra­ fia, literatura i sztuką, various translators, Warszawa 2000, p. 21. 25 J. Clifford, Traveling Cultures, in: Cultural Studies, ed. and introd. L. Grossberg, C. Nelson, P. A. Treichler, New York-London 1992, p. 96. 26 This travelling feature of the condition of the contem­ porary musician appears in numerous statements made by artists. The great pianist Sviatoslav Richter respon­ ded outright to the remark that he gives concerts not only in great metropolises but also small localities: I am a voyager. I find every locality on a map interesting, be it large or small, E. Kofin, Ich słowa, Wrocław 2009, p. 16. 27 Ibid., p. 110. 28 C. K. Norwid, Pielgrzym, in: Norwid, op. cit., p. 376. 29 W. Juszczak, Słowo o powołaniu, in: idem, Fragmenty, Warszawa 1995, p. 82. 30 R. M. Rilke, Sonety do Orfeusza, part II, Sonet X, in : R. M. Rilke, Wybór poezji, transl. M. Jastrun, Kraków 1987, p. 281. . Püfüki SütAfl faftbutä K onteksty ANTROPOLOOIA KULTURY * ETNOGRAFIA ■ SZTUKA bUt ip| AN TRO PO LO i C IA M IA STA AS ArrasrJi Hurop* 78 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a4e06af46839f307f36ec444f56107d7.pdf 75bac1cfac61e813531107fc7ad909f3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6508 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource antropologia kulturowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6080 Title A name given to the resource My Province/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.79-83 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szpilka, Wiesław Kuba Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text W hile skiing towards Mr. Kasprowy and slowly climbing a slope I could not resist the impression that this was quite a dif­ ferent mountain than the one I knew a quarter of a century ago. The configuration of the terrain had not altered and the tricks performed by the skiers are not radically different, but the novelty is striking. N ot s o long ago, a mere twenty or s o years ago, Mr. Kaspro­ wy was the domain of a distinctly delineated relation between the metropolis and the province. This small area witnessed the coexistence of all Polish skiers and it was immediately obvious who came from the centre of the country and who from the more distant regions. Obviously, there existed a single common de­ nominator and a skiers’ world. Within its range the less numerous members of the elite remained closer to the realisation of a certain evident model (skiing style, fashionable clothes, Western equipment, amo­ unt of time spent on the Mountain), while the masses standing in queues could only dream and hope that one day they too would join the “Duchy of Warsaw” (this being the name given to the skiers’ metropolis). Despite all the differences and every s o often fierce animosity there existed a certain discernible commu­ nity, and the centre and the peripheries remained an important structural element of its existence. Today, no one speaks of the “Duchy of Warsaw“ because it is simply impossible to notice any sort of a “capital“ on Mr. Kasprowy. There are also no elements making it possible to situate the skier upon a certain scale. Skis, clothes, shoes mean s o little. Their universality and availability have deprived them of some of the symbo­ lic significance; in addition, skiing itself now possesses a radically different dimension. The equipment of a serious skier creates a radical chasm from that of the amateur. The two no longer meet while assessing the style of their performance, nor do they share conversa­ tions about the quality of the snow. They simply come from dissimilar worlds and the Mountain too differs and no longer creates a bond. Relations are weak or outright absent. The multiplicity of the proposals defi­ ned by the snow and skis is the reason why the opposi­ tion: model-like/emulated, strong/weak, metropolitan/ provincial is replaced by: mine/not mine. Choice and personal decision become fundamen­ tal since they grant a name. I would like to ski, I de­ clare, and this access, together with its consequences, defines me much more that the sort of skier I shall become. It is not blind chance or an accident, but some sort of powerful and demonic determinants that locate me here and not elsewhere. I select and mould my world whenever I have the opportunity, will and energy, and enter a reality whose basic property be­ comes mine-ness. This is the case in the mountains. I s this an enclave, a special place with individual features or, on the contrary, do distinctive tendencies that in wiesław szpilka My Province horizontal and expansive worlds are less visible come to the fore in this small area? In Lapidaria 1 by Ryszard Kapuscinski, a spiritual diary of drifting across the world inspired by extraor­ dinary intellectual and physical activity, a voracious need to see, experience, and comprehend the world, we deal with a grand panorama of our times. The au­ thor constantly contrasted the poverty of the South with the wealth of the North, the descent of the Third World, which he found emotionally close and which is a concept encompassing more a civilisational quality than a political or geographic one, and the enclosure of the West, which to a considerable measure provoked it. The contrasts entail assorted qualities, but the op­ position of interest to u s , i.e. between the metropolis and the province, is missing. The world at the end of the twentieth century and the beginning of the twenty first century appears not to have a distinct centre. On the contrary, Kapuscinski constantly stressed a tendency towards separation and distinction, a striving towards autonomy, and, in a word, a provincialisation of reality. Professor Piotr Sztompka about the world congress of sociology in Montreal in 1998. The Congress dealt pri­ marily with the processes of globalisation (...). The other aspect of globalisation is a defensive manifestation of own distinctness (...). Globalism - a feature of the contempo­ rary World - is the fragility of dominant confrontations, orders and unions. “Today” might look totally different than ”yesterday” and no one is any longer surprised that suddenly things are different, no one asks about the causes or seeks the roots. (...) Pessimists claim that the future of our planet will in­ volve further Balkanisation and even tribalisation. They declare that in a certain sense we are returning to the most distant times, to our very beginnings, when Earth was populated by an enormous gathering of innumerable groups, clans and ethnic communities without any clearcut central structures and hierarchies. This Balkanisation and tribalisation are not only territorial but also mental. A narrow, closed and one-directional mentality is on the rise, 79 �Wiesław Szpilka • MY PROVINCE one that rejects everything that is different and that does not confirm its convictions about its exceptionality, superi­ ority and supremacy (...). Provincialism denotes enclosure within one’s narrow world in which the local mediocre at­ tain the dimension of powerful heroes and petty incidents achieve the rank of historical events (...). The weakness of provincialism lies in the fact that it often becomes a shelter for the frustrated, the failures, those devoured by ambition and devoid of talent.2 This portrait of contemporaneity outlined by Kapuściński is confirmed also by other prominent in­ terpreters. A close image is depicted by, i.a. Bauman in Liquid Modernity.3 In other words, we are dealing not with a subjective vision but with a solidly ground­ ed opinion. In addition, it harmonises with the fact that the Internet - a web, the emblem of our times, universally known and obvious, also emphasizes the changeability, undulation, horizontality, and absence of hierarchy, as well as the fetters, the whole, the im­ possibility of evasion. H o w is it possible in a world thus perceived, devoid of obvious centres whose number is s o great that they mutually annul their magnetism and where metropo­ lises perish due to their peripheries, to speak about the province and its spiritual offspring - provincialism? N o problem would arise if we were to assume that the phe­ nomenon of the metropolis and the centre is created by quantity. On the other hand, however, it is easy to indicate examples toppling such a thesis. Political or financial power and the force of culture, science, and art are often located beyond the most populous largest cities. Small Geneva is higher ranking in the financial world than gigantic Mexico City, while Washington is politically more important that New York. Moslems regard Mecca as much more significant than Cairo or Karachi. We may speak about the phenomenon of interest to u s only when there come into being new models of existence, lifestyles possessing sufficient power and energy to conquer both further and nearer regions. Assorted factors may stimulate the force of ra­ diation. Nonetheless, the latter is evident. The gener­ ated model is legible and distinctive; hence the force of its attraction. Kapuściński never indicated any point endowed with such properties on the map of the con­ temporary world. He also consistently did not speak about the province as a physically existing space but of­ ten returned to provincialism, which he conceived as a state of the spirit and a manner of thought, and which he deemed as the worst threat for human existence. He inhabited some sort of a spiritual metropolis that he did not present outright. One thing, however, is clear. It is not located anywhere in the concrete world but remains a transcendent point making it possible to at­ tain a distance - naturally, varied - towards all sorts of reality. This citizen of the world, a martyr of the jour­ ney, whose path links New York salons with African refugee camps, Parisian hotels with collapsing Russian rural dwellings, who talked with the great figures of our times, described the sources of his “worldliness”: The impact of my childhood upon later fascinations: Pińsk was situated along the peripheries of, once, Po­ land, and now, Europe. This is probably why I am con­ stantly attracted by the peripheries of the world. The cli­ mate of the peripheries, the time that follows such a slow course there, the languid and drowsy atmosphere, those empty streets and immobile faces peering through small win­ dows and raised curtains. I remember silent Bernardyńska Street and the unexpectedly appearing figure of a rabbi. He walks hurriedly and looks around nervously as if he suddenly became aware that he had mixed up worlds and has to quickly return to non-being. Paradoxically, Kapuscmski’s openness, curiosity, and attention came into being in a godforsaken locality amidst marshes and bogs, but were able to truly originate, develop, and produce effects only when severed from the roots and after abandoning the place of origin. In his essay - significantly entitled: Paradoks prow­ incji5 - Dariusz Czaja indicated the archetypical di­ mension of such a situation: Fellini’s Rimini, Kantor’s Wielopole, Mrożek’s Kraków - the worlds of begin­ nings, small, poor, part of the past, never to return. One either left them or outright escaped from them, and at times the horror of history drove one out. It is impossible, however, to abandon them totally. They are constant, albeit as reminiscence, nostalgia or long­ ing. For the authors - an important source of their works, and for those who use only their life to write a text - a lesson taught by memory, an important stirring of the soul. D. Czaja described this movingly: Accord­ ing to this interpretation, the inhabitant of the province is simply a different name of the human condition of each one of us regardless of the place of residence. (...) The presentday Everyman is a figure with an underpinning of longing, whose characteristic mark is a part of the DNA cultural chain distinguishing each one of us. 6 Lithuania, my fatherland! You are like health/ How much you must be valued, will only discover/ The one who has lost you. A t the onset of the twenty first century, when li­ quidity, change, and impermanence are a global expe­ rience, and in the wake of the previous century, an era of disinheritance, banishment and loss, Mickiewicz’s words resound with a dramatic force containing a strikingly true image capturing human plight. A por­ trayal of the Poles from the Eastern Borderlands, the Germans of Prussia, the Serbs of K o s o v o , the Hindi of London, refugees from China and Indochina living in American cities, the inhabitants of refugee camps in Africa and on other continents. Much divides them, but they share only/as much as “lost fate, whose value grows as it becomes more distant in time and space. The harmony and beauty of a reality given without 80 �Wiesław Szpilka m y p r o v in c e our choice, and in this sense natural, becomes obvious only from a perspective, and as a finite experience it results in longing and calls for reflection and delibera­ tion. A thus conceived province would be, therefore, the name of a spiritual land enduring via literature, the cinema, music, and the visual arts. As a rule, in its capacity as the memory of the poor it would become a vanishing continent implicitly departing together with them. If we describe the province in this fashion then what will its opposite be like? Is the here and now in which we exist a centre or a metropolis? In what manner is it accessible considering that we lack in it distance necessary for cognition? After all, we remain inside a reality that is only becoming and starting to take place. It is open and focused on the future, and thus unclaimed. We expe­ rience it more than understand it, or rather it is our existence within it that constitutes its comprehen­ sion. In this case, our understanding does not consist of examination and interpretation (as in the case of the province) but of selection and activity. It involves writing much more than reading reality. A t the end of his journey Kapuściński said something very charac­ teristic in one of the interviews: I do not understand the world. Despite this, or rather precisely for this reason, he fervently described his special experiences while creating the world. In his: I do not understand the great reporter evoked a peculiar feature of the centre, the space of life. In extraordinary essays about the reflections of Friedrich Nietzsche, Krzysztof Michalski also pre­ sented this quality: Always, regardless of the extent to which we determine how much we shall know about it, “my” life, “our" life are something more than just I or we. Consequently, it possesses an inalienable, different, dark, and strange side, about which all knowledge fails, a side about which we cannot know. Note that the word “dark” assumes in this context additional meaning. Here, “dark­ ness“ does not denote a mere lack of knowledge. It is ex­ cess rather than absence, excess that is life, an excess of meaning beyond everything that we know and can know. A darkness of life seen from the point of view of each par­ ticular moment, a darkness about which we can say that it is unfathomably deep, mysterious, and too full of meaning. (...) In other words, by describing life as the will of power Nietzsche maintained that life does not adapt itself to the world but shapes it (...). Life understood as power and the will of power is a life that cannot be restricted either to that, which it is or something that it could or should be. In that sense, it is "excess". (...). Life is creative. It is the power of the will because it always exceeds itself by creating constantly new forms, of which none can become its ultimate form.7 If we, therefore, see the province as a painted im­ age, a completed text, the space of memory, that what is closed, distant, and recollected and for which one longs, then the centre appears to be life, the will of power s o evocatively depicted by Michalski. Note that the most conventional manners of presenting the op­ position of interest to u s aim in a similar direction. Boring, suffocating, ever the same, ossified, dark, sti­ fling, hopeless - are those not the names given to the province? Even when we describe it as calm, gentle, laid back, a vacation destination, and locate it on the site of death/birth, it remains distant from the force of existence. He who wishes to exist better, to live and not to vegetate, sets off for the symbolic city. It is the latter that bustles, roars, glimmers, and constitutes multiplicity, intensity, and fever. Kapuściński declared that great cities attract thanks to their opportunity, potential, and reinforced life that reveals quantity. The metropolis and the province are thus more the figures of an existential situation than a descrip­ tion of material reality. This is the reason why there is nothing strange in the fact that the same place will be evaluated differently. We are dealing with a black hole in which everything gets lost, while for others it is a territory full of life. Accounts by Andrzej Stasiuk from the European end of the world show just how radical this reversal can be or even something more: contrary to initial observations we are not tackling a strong opposition. Here, life is not contrasted with death or existence with non-being. It rather faces that, which is taking place, coming into being, which creates, encloses, grants shape and form and renders comprehensible. This is life harmonized with knowledge, the obvious, and the impossible novelty reducing it. But we must re­ peat: KNOW ING and BEING - wrote D. H. Lawrence - are opposite, antagonistic states. The more you know, ex­ actly, the less you are. The more you are, in being, the less you know [...]. This is the great cross of man, his dualism. The blood-self, and the nerve-brain self.8 Succumbing to the province is a natural process of the life, which one wants to see and understand. The price of such a task will be cooling off, slowing down, enclosure, the loss of the principal quality of the metropolis, i.e. power, excess, the dark side. Why pay such a price, what is the purpose of knowledge, the province, memory? Why did the “blonde beast” establish a “dead class”? Tadeusz Kantor, whose re­ flections about the province Zbigniew Benedyktowicz extracted and recalled in Powrót do domu,9 said: Prob­ ably only there can we be redeemed,10 adding: We stand in the door helpless, saying farewell to our childhood, upon the threshold of eternity and death, in this poor and gloomy interior; beyond those doors storms and human hell rage and tidal waves rise.11 Against what does that childishly helpless and poor space protect u s , towards what sort of eternity does it lead u s - this is the theme presented in Kantor’s spectacles through image, sound, mood, 81 �Wiesław Szpilka • MY PROVINCE the avoidance of words, declarations, and unambigu­ ity. Figures of the inferno, the flood and the storm indicate that for this immensely dramatic person ex­ istence is threatened with annihilation, dissolution, scattering, i.e. the loss of steady points, obvious places of reference. Osip Mandelstam, yet another great witness of the twentieth century, wrote during an apogee of Stalinist terror: We are living, but can’t feel the land where we stay, and this phrase conceals the horror of a total lack of enrootment and the absence of all anchors. We are liv­ ing meant at the time: we are driven, exiled, marched, treated as a herd at the disposal of others. All mineness is destroyed and denigrated, and sole truth lies in the created project of the future, while the present is considered only if it serves the former. Nothing op­ poses a thus devised, constructed life created by peo­ ple and dependent on them more than the province. Childhood and old age, birth and death, the extremi­ ties of life remembered and recalled, all possess certain independence. Given without a choice, obvious, and impossible to negate, close to the borderline of all hu­ man power, they refer to, or perhaps only indicate or suggest a dimension greater than life and transcend­ ent in relation to it. Reference to it denotes seeing the poverty of each finite existence and comprehending the relativity and, in this sense, the weakness of each project. More, in this perspective there is no other but provincial life. The metropolis is only a movement, a blinding flash, an escape from the memory of prime and ultimate things. Hope, faith or, worst of all, certainty that such a moment will last puts an end to all think­ ing and dims the imagination. After all, the project of condensing volatility, the enslavement of power is one of the central ideas of the metropolis. The power of its existence is not to transfix the end, which discloses frailty. It would be an expression of pride and narcis­ sism to grant the idea, frequently merging in the me­ tropolis, the name of provincial thinking, but it would also indicate its universality and extensive distribution rather than scattered intensity. While pondering the opposition of interest to u s we continue the laborious task of delineating the obvious border between its members. The metropo­ lis and the province, death and life, the intense and the weak, the dark and the comprehensible, the open and the closed, the existent and the recalled, all those categories introduce order into reality, create order that makes comprehension possible, but also conceal more - they lose an existence that cannot be uttered through them. The continuum, the transition, the encapsulation, the difference of the same, the horror of the metropolis-province - this is the misery of eth­ nographic thinking adhering to life and experiencing reality. A magnificent weakness. When after the last steep ascent I finally reach Świńska Pass and look at Goryczkowy Cirque, ever the same and yet totally different due to past ski expedi­ tions, experienced years, and the events I witnessed in this calm place, where, fortunately, I am now all alone, I known that I am in my provincial-metropol­ itan world. I hear once again the words of Claudio Magris, an Italian from Trieste, said about Ryszard Kapuściński and indirectly, in my opinion, about the issue examined by u s : Kapuściński knows that it is neces­ sary to carefully listen to the voice that is within us without obscuring it with words. I find in him a sense of life that is also fundamental for me: loyalty to wanderings with people whom we love, be they living or dead but ever present. And loyalty to things, places, seasons of the year. This writer, so fascinated with reality and its limits, sometimes succumbs to a desire for whiteness, emptiness, a void, a poor cell — the most discreet signs of all things. Silence - as if there was too much clamour, too many events and objects, too many oppositions. I too always thought that someone who really loves life without artificial comfort and its bathos sometimes becomes really tired of it all.12 Endnotes 1 R. Kapuściński, Lapidaria I-III, Biblioteka Gazety Wyborczej, Warszawa 2008. 2 R. Kapuściński, Lapidaria IV-VI, Biblioteka Gazety Wyborczej, Warszawa 2008. 3 Z. Bauman, Płynna rzeczywistość, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2007. 4 R. Kapuściński, Lapidaria IV-VI, op. cit., p. 35, 36, 43. 5 D. Czaja, Paradoks prowincji, “Konteksty” 2/2008, pp. 14-27. 6 D. Czaja, op. cit., p. 33. 7 K. Michalski, Płomień wieczności, Znak, Kraków 2007, pp. 232, 241. 8 K. Michalski, op. cit., p. 246. 9 Z. Benedyktowicz, Powrót do domu. Tarkowski i Kantor, “Konteksty” 2/2008, see here english vesion previous pages. 10 Z. Benedyktowicz, op. cit., p. 24. 11 Z. Benedyktowicz, op. cit., p. 25. 12 C. Magris, Wierność wędrówce, in: Kapuściński R., Wierszezebrane, Biblioteka Gazety Wyborczej, Warszawa 2008, pp. 133-134 82 �Wiesław Szpilka • MY PROVINCE UMARŁA KLASA TADEUSZA KANTORA zapis filmowy ANDRZEJA WAJDY cricoteka Ait the top: DVD cover and poster to Umarła Klasa (Dead Class) by Tadeusz Kantor Publisher: Ośrodek Dokumentacji Sztuki Tadeusza Kantora Cricoteka Janusz Palikot Studio Filmowe Propaganda Kraków 2007 On the left: cover of the book: Jam Koet, Kadysz. Strony o Tadeuszu Kantorze, Biblio­ teka Mnemosyne, ed. Piotr Kloczowski, wyd. slowf/obraz/terytoria. 2007 Graphic and typing loyoutJanusz Górski On the cover: window from Wielopole, Wielopole Photo: Marcin Czechowicz © by Pracownia 83 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0eae0fc13e5d409c794ab45f92964eac.pdf 43200f130afc2489bd24cf025fb90cd9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1204 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1110 Title A name given to the resource Myślenie typu ludowego w polskiej kulturze masowej (propozycje badawcze) / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.111-118 Creator An entity primarily responsible for making the resource Robotycki, Czesław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X X I X : 1985, z. % P L I S S N 0071-1861 CZESŁAW ROBOTYCKI (Uniwersytet Jagielloński) MYŚLENIE TYPU LUDOWEGO W POLSKIEJ KULTURZE MASOWEJ (PROPOZYCJE BADAWCZE) Niżej przedstawiam w szkicowym zarysie katalog pytań, które inte­ resują mnie w etnologii oraz przykłady sposobu rozwiązywania kwe­ stii, jakie można postawić w obrąbie wytyczonej problematyki. Ogólnie rzecz biorąc, zajmują mnie tkwiące w kulturze masowej elementy k u l t u ­ r y ludowej, a także utrzymujące się wciąż i towarzyszące masowym formom kultury myślenie typu ludowego. Przyjęta przeze mnie postawa badawcza polega na grasowaniu po marginesach różnych dyscyplin wiedzy i dopowiadaniu interpretacji zja­ wisk już analizowanych z innych punktów widzenia. Nie określam t y m samym wagi ani priorytetu sposobów ujawniania problemów w etnogra­ fii. Przy każdej z interpretacji warto przecież wskazać na inne jeszcze możliwości wyjaśnień pozornie odległych od tradycyjnie rozumianej et­ nografii, ale przecież antropologiczne. Etnologia wskazuje na to, co w k u l ­ turze symbolicznej ma charakter trudno zmienny, utrwalony. Odkrywa mechanizmy mitologizacji i petryfikacji zjawisk kulturowych, poszukujematryc strukturyzujących ludzkie myślenie . Etnologia, tak jak ją rozu­ miem, jest nauką eksponującą w analizach współczesnej kultury takie jej elementy, które w oczach uczestników społeczeństw masowych ucho­ dzą za zabobony, przesądy lub odpryski myślenia magicznego. Te, naj­ częściej nieuświadamiane, elementy kultury stanowią resztki dawnych sposobów widzenia świata, pozornie nie znajdujących już dzisiaj miejsca w światopoglądzie, opartym jakoby na racjonalnej argumentacji i em­ pirycznym wyjaśnianiu. Etnolog podkreślać będzie, że istnieją pewne trwale mechanizmy ludowego sposobu reagowania i widzenia świata, które pobudzone sytuacją sterują kulturowymi zachowaniami, odporne na zmienność atrybutów ludzkich dziejów. 1 Przyjmując taki punkt widzenia nie określam się więc jednoznacz1 Z b . В e n e d у к t o w i с z, C z . R o b o t y c k i , R . T o m i c k i , l e w s k i , L . S t o m m a , Antropologia kultury w Polsce. Materiały „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , R . 34: 1980, nr 1, s. 47. J . S. do Wasi­ słownika, �112 CZESŁAW R O B O T Y C K I nie co do metodologii i przedmiotu badań. Korzystam z poetyki, herme­ neutyki, strukturalizmu lub każdej innej metody, o ile analiza spełni je­ den etnologiczny — moim zdaniem podstawowy — warunek: tłumaczy kulturę przez kulturę (znany postulat semiotyków radzieckich) . Możli­ wość taka wynika z tezy, że również jako badacze, w sposób nieuniknio­ ny, jesteśmy uwikłani w k u l t u r ę . Wiadomo skądinąd, że nie istnieje wiedza absolutnie obiektywna, pewna i prawdziwa. Nauk humanistycz­ nych nie uwolnimy też od sądów aksjologicznych. Uznanie tych faktów skłoniło współczesnych badaczy do skonstruowania takich teorii, które tę sytuację uwzględniają. W teoriach tych, powstałych po tzw. przeło­ mie antypozytywistycznym, znajdują się częściej postulaty rozumienia świata niż jego wyjaśniania, więcej w nich pytań niż odpowiedzi . W ta­ kich analizach badaczy interesują sposoby nadawania sensu rzeczom i światu — rozumienie polega na odkrywaniu znaczeń. W t y m sensie etnologia to sztuka interpretacji przejawów ludzkiej świadomości w ka­ tegoriach znaczenia, mitu, kultury. Wśród tych propozycji zwraca uwagę fakt, że będące do tej pory przedmiotem opisu kultura, mit, światopo­ gląd, są stosowane jako metakategorie wyjaśniające na poziomie teore­ tycznym. 2 3 4 Wyłożone wyżej tezy określają ogólne stanowisko teoretyczne po­ zwalające na interpretację. Co do przedmiotu analizy przyjmuję zbiór sądów charakteryzujących ją następująco: specyfika kultury masowej wynika z charakteru społeczeństwa masowego (zurbanizowanego) i k u l ­ tury opartej na technicznych środkach przekazu, ale twierdzę też, że kwestie mass-mediów nie wyczerpują opisu kultury typu masowego. Charakterystyka ta winna uwzględniać również treści, strukturę odbior­ ców, powiązania warstwowe, etniczne i religijne oraz inne cechy grup o specjalnych interesach i subkulturach w obrębie całości społeczeń­ stwa . Model takiej kultury teoretycy konstruowali posługując się opo­ zycyjnie zestawianym zbiorem cech kultury ludowej i kultury masowej. W modelowym opisie mówi się, że te dwa typy kultury różnią się takimi oto właściwościami: kultura ludowa kultura masowa regionalna powszechna spontaniczna skomercj alizowana bezpośredni ustny przekaz mechaniczne środki przekazu nastawiona na uczestnictwo zabawowa, bierna wspólnotowa rodząca samotność 5 e J . Ł o t m a n , B . U s p i e n s k i , O semiotycznym Semiotyka kultury, W a r s z a w a 1975, s. 177. Tamże, s. 179-183. mechanizmie kultury, [w.] 8 4 jilozofii, 6 M . J . S i e m e k , Myśl drugiej W a r s z a w a 1978, s. 5-49. A. K ł o s k o w s k ą , Kultura połowy masowa, XX wyd. wieku, [w:] Drogi I I , W a r s z a w a 1980, współczesnej s. 145-149. �113 MYŚLENIE T Y P U L U D O W E G O systemowa, wieloznacząca zhomogenizowana wiejska miejska adresowana do określonego odnastawiona na średniego odbiór biorcy cę, malo zmienna, wolny przepływ szybko zmienna, duża ilość i n informacji formacji Podkreśla się, że kultura masowa powstała jako -wynik industriali­ zacji i urbanizacji oraz demokratyzacji życia. Rozwój tej formy kultury związany jest ze wzrostem poziomu powszechnej oświaty i technicznymi możliwościami zwiększającymi zakres oddziaływania środków przekazu . Dodać do tego należy historyczne, specyficzne warunki polskie, które do czasów dzisiejszych decydują o odchyleniach od modelu. Polegają one na szczególności sytuacji społecznej, wyrażają się w treściach pozosta­ jących w obiegu masowym, określają sposób odbioru. Przykładami mogą tu być odpowiednio: traktowanie kultury symbolicznej jako jednego z narzędzi rewolucji politycznej, żywotność ideologii narodowej, domi­ nujący romantyczny kanon przeżywania i twórczości . Obieg treści ludowych w kulturze był i jest analizowany z różnych punktów widzenia. Znana jest koncepcja zjawiska folkloryzmu rozwija­ na u nas przez Józefa Bursztę, dobrze oddająca istotę funkcjonowania folkloru w kulturze masowej . Tenże autor śledzi udział treści ludo­ wych w nurcie kultury narodowej, podkreślając ich wagę, losy i histo­ ryczne znaczenie . Maria Janion w swych licznych pracach poświęconych romantyzmo­ w i uważa, że folklor był dla romantyków rodzajem kontrkultury. Trwa­ łość postawy romantycznej jako wzoru przeżywania rzeczywistości w na­ rodowym ethosie Polaków skłania Marię Janion do przekonania, że ro­ mantyzm przeniknął do form kultury, które mają ludowy charakter (np. poezja amatorska — tzw. strajkowa) . Ale też sam romantyczny wzór odbierania świata ma ludowy charakter, nastawiony bardziej na przeży­ wanie niż na racjonalny osąd. Roch Sulima wskazuje na ideologiczną figuralność myślenia o k u l ­ turze ludowej. Figury myślenia nazywane przez Sulimę aksjologią źród­ ła i pionu zdominowały także i naukowe analizy kultury ludowej. K u l 6 1 8 9 10 • Tamże, s. 94-105, 119-122, 128-135. A . K ł o s k o w s k a , Kultura masowa w Polsce po odzyskaniu „ K u l t u r a i S p o ł e c z e ń s t w o " , t. 23: 1979, n r 1/2, s. 69-78; t e j ż e , Kultura s. 427-423. 7 8 J. B u r s z t a , Kultura ludowa — kultura narodowa, Warszawa niepodległości, masowa..., 1974, s. 241- 339. • Tamże, s. 155-190, 241-315. M . J a n i o n . , „...i świeci kanonier ostatni", [w:] t e j ż e , Reduta. Roman­ tyczna poezja niepodległościowa, K r a k ó w 1979, s. 7-99; t e j ż e , Nigdy przed mocą nie ugniemy szyi, „ P i s m o " , nr 3: 1981, s. 5-13. 1 0 8 — Etnografia Polska, t. 29 z. 1 �114 CZESŁAW R O B O T Y C K I tura ludowa dostarcza też, zdaniem Sulimy, konkretu antropologicznego w refleksji filozoficzno-antropologicznej i z tej kultury wywodzi się wartości humanistyczne. W takiej sytuacji niezwykle kontrastowo i t r y ­ wialnie rysuje się ekspozycja folkloru w stylu CPIiA, jaką serwują mass-media . Inne aspekty folkloru interesują Dorotę Simonides. Podkreśla ona wagę transmisji tekstu i okoliczności folklorotwórczych, to jest takich sytuacji społecznych, w których powstaje nowy folklor. Te sytuacje to zdarzenia sensacyjne, kontakty w subkulturze młodzieżowej itp. Sam folklor według niej to nowe treści w starych formach, ale też i liczne trawestacje, co jest dowodem żywotności zjawiska . Intrygującym terenem penetracji dla etnografa jest współczesna sztu­ ka zwana ludową. Jej formy szczególnie łatwo poddają się „obróbce' i ekspozycji w kulturze masowej. Aleksander Jackowski w licznych teks­ tach podkreśla zmiany funkcji kulturowej tej sztuki na dekoracyjną. Wyróżnia twórczość ludową, stylizowaną i inspirowaną cechami ludo­ wymi. Bogactwo inspiracji i wzorców związane jest z możliwościami j e j dzisiejszego obiegu w kulturze. Formy i treści są w niej tak różne, jak różne są typy społecznej pamięci. W tekstach Jackowskiego odnajdujemy też protest przeciw degradującemu sztukę ludową sposobowi pokazywa­ nia jej w kulturze masowej. Niepokoi go niebezpieczny kierunek roz­ woju tzw. pamiątkarstwa w stylu ludowym i operetkowa stylizacja t o ­ warzysząca prezentacjom twórców przy okazji różnych „targów sztu­ ki" . n 12 1 13 Ludowość i folklor mogą- być remedium na stresy, jakie przynosi cy­ wilizacja techniczna. Może być bazą refleksji antropologicznej. Wska­ zuje na to twórczość Włodzimierza Pawluczuka sterująca, moim zda­ niem, coraz bardziej w stronę społecznej utopii . Wymienione punkty widzenia mniej więcej wyczerpują możliwości interpretacyjne wskazując równocześnie na sposób istnienia w kulturze społeczeństwa polskiego elementów kultury ludowej. Pozostają najbar­ dziej mnie interesujące marginesy. Poruszając się po obrzeżach zaintere­ sowań Rocha Sulimy, Marii Janion, Doroty Simonides i Aleksandra Jac­ kowskiego próbuję dopowiedzeń czy reinterpretacji. Wykorzystując tezy stawiane przez tych autorów stosuję je do zjawisk z — wydawałoby u ' 1 1 1 2 tury 1 4 Literatura Simonides, a dialog Folklor M. Biernacka po R. bienále 30: 1976, kryzysu cywilizacji, [w:] Warszawa 1982, Etnografia s. 75-116. Polski. Przemiany kul­ [red.], t. 2, W r o c ł a w 1981, s. 327-342. nr kowalstwa, W. P a w l u c z u k , kultur, słowny, Zob. np. A . J a c k o w s k i , Ludowa", uwagi bec D. ludowej, 1 8 ka R. S u l i m a , Współczesna 3/4, s. rzeźba zwana 199-224; t e n ż e , „Polska Sztuka Ludowa", Żywioł i forma, Warszawa „ R e g i o n y " , nr 1: 1980, s. 24-33. łudową, Tradycja R . 34: 1978; „Polska i 1980, tenże, Sztu­ współczesność,, n r 1, s. 39-46. Ludowość wo­ �115 MYŚLENIE T Y P U L U D O W E G O się — peryferii obyczajów, które jednak proponował badać już Jan Sta­ nisław Bystroń . Wymieniam je w skrócie: — tzw. łańcuchy szczęścia, przepowiednie i teksty profetyczne; — kicz i sztuka jarmarczna; — sfolkloryzowane formy wiedzy empirycznej (np. zdobyte od ^sąsiada informacje co leczyć sulfamidami czy porady o zdrowotnych skut­ kach picia nafty); — popularna sztuka ępistolarna (np. list „Marionetki" do „Małego Księ­ cia"); — relacje o zdarzeniach niecodziennych i cudownych (np. plotki o sprze­ dawaniu ludzkiego mięsa, cudownie płacząca głowa Chrystusa); — karnawałowy wymiar protestu społecznego (np. poezja strajkowa); — mitologia narodowa i jej romantyczne korzenie. Wyliczone „osobliwości obyczajowe" nie są tylko ciekawostkami, to> elementy ethosu różnych grup Polaków. Ethos rozumiem jako syndrom zjawisk z różnych poziomów społecznego sposobu wyrażania wyobrażeń 0 świecie i otaczającym nas środowisku ludzkim. Jest to układ norm, postaw, rytuałów i zachowań codziennych. Określają go jednoznacznie światopogląd i mechanizmy psycho-społeczne wpływające na interpreta­ cję rzeczywistości (chodzi tu o tytułowe myślenie typu ludowego). Eksplozja powszechnie dominującej kultury masowej w obrazie k u l ­ turowym Polski od końca lat^ 60-tych nie ulega dla nikogo wątpliwości.. Proponowany rozrywkowy model kultury bazujący na konsumpcyjno-rodzinnym ideale społecznym, zinstytucjonalizowany sposób uczestnict­ wa w kulturze, fasadowość, skonwencjonalizowana komunikacja języko­ wa to podstawowe rysy tej kultury . Kultura ta istniała w specyficznej próżni socjologicznej polegającej na tym, że społeczeństwo polskie nie identyfikowało się z instytucjonalnymi formami uczestnictwa w państwie 1 narodzie, ceniąc sobie przede wszystkim udział w nieformalnych gru­ pach przyjacielskich i w rodzinie oraz utożsamiając się z Polską jako wspólnotą narodową, negując przy t y m „oficjalną rzeczywistość" . Opisana t u „grubą kreską" sytuacja społeczna i kulturowa wytworzy­ ła specyficzną kontrkulturę, w której dla mnie interesujące są wyraźne. 15 16 17 1S 3 5 l s J . S. B y s t r o ń , Łańcuch szczęścia i inne ciekawostki, W a r s z a w a 1938. I n s p i r a c j ą do takiego r o z u m i e n i a e t h o s u b y ł y d l a m n i e p r a c e M a r i i O s s o w ­ s k i e j , n a k t ó r e p o w o ł u j ą s i ę l i c z n i badacze p r o b l e m a t y k i o b y c z a j o w e j , s t y l u ż y c i a itp. Zob. M . O s s o w s k a , Moralność mieszczańska, Ł ó d ź 1956; t e j ż e , E t h o s ry­ cerski i jego odmiany, W a r s z a w a 1973; t e j ż e , Socjologia moralności, Warszawa 1969. Zob. n a ten t e m a t np. f r a g m e n t p r a c y J . K m i t y , O kulturze symbolicz­ nej, W a r s z a w a 1982, s. 149-162. S o c j o l o g i c z n i e opisuje tą s y t u a c j ę s p o ł e c z n ą S . N o w a k , Przekonania i od­ czucia współczesnych, [w:] Polaków portret własny, M . R o s t w o r o w s k i [red.], K r a ­ k ó w 1979, s. 122-145. 1 7 1 8 �116 CZESŁAW R O B O T Y C K I znamiona ludowego sposobu myślenia ujawniające narodowy, katolicki i ludowy charakter kultury. Sytuacja ta wskazywała na cechy ethosu Polaków, który -można obserwować także na przykładzie tych marginal­ nych ciekawostek wymienionych przeze mnie jako moje zainteresowa­ nia. Możliwość taka istnieje, ponieważ okoliczności folklorotwórcze nie zniknęły. Mass-media nie zlikwidowały folklorystycznego obiegu treści. W wielu wypadkach nadmiar informacji działa tak samo, jak dawny jej brak. Z modelowego przeciwstawienia cech kultury ludowej i masowej wynikać powinna zasadnicza odmienność mechanizmów przekazu. Nie widzę jednak kategorycznego przeciwstawienia. Opisany w analizach k u l ­ tury ludowej typ myślenia korespondował z typem światopoglądu, posia­ dał wymiar zbiorowy i funkcjonował w warunkach swoistej izolacji świa­ domościowej . Wśród nadmiaru informacji i zabiegów perswazyjnych myślenie typu ludowego jest nadal filtrem dla treści pozostających w obiegu masowym i jest stymulatorem wielu zachowań. Charaktery­ styczne dla niego mityzowanie rzeczywistości, folkloryzacja treści krą­ żących w kulturze, życzeniowy charakter sądów o rzeczywistości, myśle­ nie kategoryczne i stereotypowe odnajduję w formie istnienia i funkcjo­ nowania kultury masowej. Kategorie wypracowane dla opisu kultury ludowej pozwalają więc na antropologiczne interpretacje zjawisk z za­ kresu kultury masowej i wskazują, że cechy myślenia typu ludowego to kulturowo ukształtowane struktury długiego trwania. Społeczne oko­ liczności wywołują je wciąż na nowo, i to w sferach życia od nauki po plotkę. 19 Przykładami analiz prowadzonych w myśl zreferowanych założeń mogą być moje następujące teksty: 1) O łańcuchu szczęścia , w którym popularne zjawisko przepisywania listów z modlitewkami interpretuje się poszukując folklorystycznych przekształceń, wskazuje się na analo­ gie do średniowiecznych mirraculów i podkreśla się, że mogą one być substytutem podstawowego efektu komunikacji naturalnej, t j . współ­ uczestnictwa. 2) O sztuce a vista , to jest o rodzaju anonimowej twór­ czości wywołanej stanem społecznego wrzenia. Bazując na tezach Micha­ ła Bachtina, Karela Čapka i Marii Janion wskazuję, że sytuacja straj­ ków okupacyjnych w Gdańsku miała swoją karnawałową stronę pole­ gającą na odwróconej rzeczywistości społecznej, specyficznym wartościo­ waniu przestrzeni •— zaznaczonej oryginalną plastyką i dekoracją. Poe­ zja tego odwróconego czasu spełniała cechy poetyki znanej jako mani20 21 1 8 L. Zjawiska Stomma, te dla polskiej Determinanty kultury polskiej ludowej kultury XIX ludowej wieku XIX najpełniej wieku, opisał „Polska Sztu­ „Polska Sztu­ k a L u d o w a " , R . 33: 1979, n r 3, s. 131-142. 2 0 С z. R o b o t у с к i, Łańcuch k a L u d o w a " , R . 35: 1981, n r 1, s. 2 1 Cz. R o b o t y c k i , Ludowej". Sztuka szczęścia w pół wieku później, 3-10. a vista, tekst z ł o ż o n y w redakcji „Polskiej Sztuki �MYŚLENIE T Y P U 117 LUDOWEGO peja oraz zgodnie z romantycznym kanonem przeżywania w ethcsie Po­ laków, były to teksty o praźródle romantycznym. 3) O mityzacji kultury ludowej w nauce . W tekście tym wykorzystując tezy Rocha Sulimy o figuralnym myśleniu o ludowości podkreśla się, że figury takie funk­ cjonują także w etnografii — na przykład: racjonalne jądro kultury l u ­ dowej i model kultury tradycyjnej. Wynikają one z pozytywistycznego sposobu podejścia do zagadnień. Stwierdza 4się też, że nieunikniona obec­ ność mitu w naukach humanistycznych nakazuje przyjąć wobec tego faktu postawy raczej rozumiejące niż wyjaśniające (w sensie pozyty­ wistycznym). Są to postulaty, które proponowałem także na wstępie ni­ niejszego tekstu. 22 2 2 kultury С z. Robotycki, ludowej w nauce, S. Węglarz, Chłop potęgą jest „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , n r 1: i 1983. basta. O mityzacji � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/78d4aadeaadd4f4697b09077b95bbb37.pdf c09f139dc2fbf9bddf2d5dd859aecad4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2496 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2319 Title A name given to the resource Myśmy ustanowili przyrodę - rozmowa / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4, s.133-138 Creator An entity primarily responsible for making the resource Myśliwski, Wiesław; Sulima, Roch; Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Myśmy ustanowili przyrodę O przyrodzie, ptakach, zwierzętach i okrucieństwie rozmawiają: Wiesław Myśliwski, Roch Sulima, Aleksander Jackowski Przyroda i formuły R.S. - Można by zacząć od ogólnie przyjętej, a przy tym zdroworozsądkowej tezy, iż chłop nie stawał na zewnątrz przyrody, nie wyodrębniał się z niej jakimś aktem świadomo­ ści. Dlatego też - może to zabrzmi ryzykownie, przyroda nie mogła być właściwie do pewnego momentu, źródłem prze­ żyć, czy doznań estetycznych - w naszym rozumieniu. Trzeba rozgraniczyć dwie rzeczy. Przyrodę, naturę i obraz przyrody np. w słowie ludowym czy w plastyce ludowej. Z jednej strony przyroda byłaby księgą pracy - zapisywaną w chłopskim działaniu; z drugiej strony mogłaby być księgą wyobraźni - modelem poznawania tego, co nieznane. To dwa wstępne ustalenia. Bo przyrody - w naszym rozumieniu - jako przedmiotu kontemplacji nie zna pieśń ludowa, nie zna bajka. Są w nich konwencjonalne znaki natury, to samo mamy w malarstwie ludowym, gdzie przyroda jest symbolicznie zaznaczona, dopisana do architektury, ale nie analizowana. Jest jakby wtórna, np. w stosunku do architektury w średnio­ wiecznej ikonie, czy na freskach Giotta. Pejzaż w sztuce ludowej rodzi się bardzo późno i mówimy wówczas raczej o sztuce naiwnej, a nie ludowej. Tak samo, pamiętamy: nie ma przyrody w chłopskiej fotografii. A jeśli jest, to też jest sztuczna i pochodzi raczej z miastowego atelier, gdzie występuje konwencjonalna brzoza, strumień, ogrodzenie. Jest to raczej inkrustacja drugiego planu, rzadko nato­ miast obiekt autonomiczny, pierwszoplanowy. W świadect­ wach chłopskiej kultury znaki przyrody są konwencjonalne. Na przykład w tekstach archaicznych: w micie czy bajce czarodziejskiej mamy oczywiście las, źródło, pole, górę, drogę... Ale to są kategorie - byty; kategorie, od których nie można się uwolnić. Są to fakty dominacji świata nad człowiekiem, a nie kategorie poznawania czy opisu tego świata, czy nawet tylko porządkowania rzeczywistości. Po prostu przyroda jest jak moc, siła, energia, nie ma natomiast obrazu przyrody, a więc czegoś, co nie jest nią samą, a jest jej doznaniowo równoważne, jest jej słowną czy ikoniczną iluzją. Nie ma tym bardziej przyrody, która mogłaby być przedmiotem kontemplacji. Można powiedzieć, że to czło­ wiek przynależy do lasu, źródła i pola, a nie są one we władzy człowieka. Mówiąc w dużym skrócie: obraz przyrody poja­ wia się w pieśni ludowej za sprawą formuły językowej w sposób konwencjonalny, jako przestrzenny substrat czy tło rzeczy i postaci. Śpiewa się w pieśni: „tam nad wodą kalina stojała, a pod tą kaliną dziewczyna płakała". Zawęże­ nie obrazu! Zawężenie obrazu, ale to też jest tylko pewna formalna kwestia, „Tam nad wodą kalina..." może znaczyć - gdziekolwiek! Natomiast, jak sądzę, obraz przyrody, a więc coś, co już jest wyraźnie przedmiotem kontemplacji, pojawia się wtedy, kiedy chłopi sięgają po pióro; wtedy kiedy zamyka się „epoka kolbergowska" - epoka anonimowej twórczości. Po prostu problem słowa wyzwala dopiero spojrzenie na przy­ rodę. Poprzez słowo, przede wszystkim jednak literackie, poetyckie, „cudze" np. słowo Lenartowicza, Konopnickiej, dochodzi się do obrazu przyrody, który wygląda tak schema­ tycznie i konwencjonalnie, że w tzw. pisanej poezji ludowej bywa on semantycznie pusty, przezroczysty. Sądzę, że słowo chłopskiej poezji (z nielicznymi wyjątkami np. Jan Pocek) nie wnosi nic odkrywczego do obrazu przyrody w literaturze. Nie znaczy to jednak, że nia ma ludowego języka praktycz­ nego, w którym mówi się o przyrodzie. Są np. ludowe nazwy kwiatów, ptaków, gwiazd, obłoków. Dla nas brzmią one niezwykle poetycko. Rejestrowali je dialektolodzy, interp­ retują dziś etnolingwiści. Powstaje zatem jakiś własny, ludowy wizerunek świata przyrody. Nie bądźmy przecież naiwni: dla chłopa przyroda była też księgą zapachów, księgą barw, księgą strachów. Zapewne te wartości były mu dostępne. Tylko że zapach był prawdopodobnie informacją, a nie przedmiotem kontemp­ lacji, tak jak to my czujemy, gdy wchodzimy do perfumerii wybrać np. jakiś zapach, co znaczy - wybrać jakiś styl. Po prostu nie była to alegoryczno-symboliczna księga natury, tak jak w renesansie czy baroku, ale - jak już powiedziałem, była to księga informacji sensualnej, dotykowej; natura była księgą pracy, może księgą metafizyki, ale nie księgą estetyki. Są to - powtórzę - zdroworozsądkowe tezy. O milczeniu rzeczowników W. M. - Ale, żeby na tym nie skończyć, coś powiedział - bo można nawet się zgodzić z tym wszystkim - to trzeba trochę zamieszać w tej dyskusji. Po pierwsze: chłop, mówisz, nie wyróżniał, nie wyodrębniał się z przyrody, tu jest pierwsza wątpliwość. A może tylko nie wyrażał tego? A jeśli nie wyrażał lub wyrażał to inaczej, niż my wyrażamy - to dlaczego? Bo jeśli w zapisach chłopskich (to nie tylko dotyczy poezji, to dotyczy różnych zapisów „koniecznych" czy użytkowych) są konstatacje jedynie typu rzeczowniko­ wego - to może jest to kwestia języka? Otóż mowa chłopska jest w gruncie rzeczy bezprzymiotnikowa. Natomiast każda kontemplacja jest przymiotnikowa. I zauważ jedną rzecz, nawet w tym kawałku cytatu, który przytoczyłeś, jest np. rzeczownik woda. I w tym cytacie nam się jawi obraz tej wody, przez strukturę sytuacji, przez strukturę zdania, w którą wkomponowany jest ten rzeczownik woda. I tak jest na ogół zawsze w chłopskich zapisach. Można by powie­ dzieć, że chłopskie zapisy są właściwie najbardziej idealnymi zapisami literatury, ponieważ prawdziwa literatura też po­ winna być bezprzymiotnikowa. Ale to nie znaczy, że tam nie ma kontemplacji. W tym cytacie o kalinie jest właśnie kontemplacja. Sytuacja, opisana w tym zdaniu, jest sytuacją kontemplacyjną. Moja uwaga dotyczy właśnie tego, że chłop wyrażał inaczej swoje miejsce w przyrodzie ponieważ inny był chłopski język. I to by nas prowadziło - do zastanowienia się nad chłopskim sposobem wyrażania przyrody. To jest inny w ogóle stosunek do przyrody nie mieszczący się w naszych konwencjach. I dlatego wyciąganie wniosków musi być bardzo ostrożne, musi przede wszystkim prowadzić najpierw do zastanawiania się nad systemem języka, w którym chłop w ogóle określał swoją sytuację. 133 I �Być może kultura chłopska jest przede wszystkim kulturą milczenia. Słowo w tej kulturze ma zatem znaczenie sym­ bolu, metafory, znaku nie tylko komunikacyjnego. Jeden rzeczownik w tej kulturze znaczy czasem więcej niż cały nasz opis. I na ogół nie wyraża się tego, co się widzi, bo to jest. I przez samo to, że jest, jest już mową, chłop - stwierdzam to w formie pytania - rozmawiał milczeniem z tą przyrodą. Prawdopodobnie także przyroda rozmawiała z nim. Mieli wzajemny kod, stanowiący dla naszego inteligenckiego myś­ lenia tajemnicę. R. S. - To nie wyklucza tezy postawionej na początku naszej dyskusji... W. M . - Nie, oczywiście nie, ale to nie znaczy np. że chłop nie przeżywał zachwytów nad przyrodą, tylko wyrażał swój zachwyt, swój podziw, swoje wartościowanie - inaczej. Jeśli chłop powiedział: o niebo! - dajmy na to - to w tym było wszystko. Jemu niepotrzebny był żaden przymiotnik. Bogactwo samej nazwy, spektrum znaczeń, jakie było w sa­ mej nazwie, było inne niż w naszych nazwach, choć pozornie są to te same nazwy. Bo jak czytasz np. chłopskie zapisy, powiedzmy, testamenty, to nie możesz powiedzieć, że egzys­ tencja toczy się na zewnątrz przyrody, że chłop jest wywłasz­ czony z przyrody; że nie czuje z nią związku, że nie czuje emocji wobec przyrody. Tylko, wydaje mi się, że jeśli mamy mówić o relacjach: chłop - przyroda, to czy chcemy, czy nie chcemy, musimy przede wszystkim mówić o języku, starać się wniknąć w ten chłopski język. A. J . - Rzecz dotyczy nie tylko wrażliwości na przyrodę, pewna sfera odczuć chłopa nie jest nam znana, nie opisują jej żadne teksty, np. testamenty. Nie wiemy jak reagowano np. na śmierć, a przecież ograniczając się tylko do opisu etnograficznego z zewnątrz, widzimy jedynie skonwenc­ jonalizowaną formę zachowań. W środowiskach miejskich literatura, zwłaszcza początku wieku, wykreowała obraz rozpaczy kobiety, która straciła dziecko. Umierało się z miłości. A na wsi? Czy też się umierało z miłości, czy też wszystko toczyło się w sposób mniej egzaltowany. Śmierć, stale obserwowana w przyrodzie, była zjawiskiem po prostu bardziej naturalnym. Nieuniknionym. Sprawa wartościowania estetycznego: dla mnie ładna krowa, to kształtna, zgrabna, pięknie sklepiona. A Jacek Olędzki pytając o preferencje estetyczne chłopów na Kur­ piach dowiadywał się, że krowa ładna, to duża, tłusta, dająca dużo mleka. A więc użyteczna. Wartościowanie tylko estetyczne stanowi przywilej ludzi, którzy nie muszą zwracać uwagi na inne funkcje. Venus z Willendorf miała rozłożyste biodra, ponieważ w tamtych warunkach dawało to szanse urodzenia dziecka. Marylin Monroe nie miała żadnych szans u ludów kopieniaczych, zmuszona do ciężkiej harówki na polu. R. S. - Ideał urody u rosyjskich chłopów (analizowany zresztą przez uczonych) jest dokładnie taki sam, podobnie Handzia w „Konopielce". A kobiety w filmie „Mondo cane"? A. J . - No właśnie. Jednocześnie Olędzki stwierdza, że ocena estetyczna krajobrazu zależy od przyzwyczajenia. Dla Kurpia góry są brzydkie, zaś góral źle się czuje nad morzem czy na równinie. Pojęcie piękna wiąże się więc z tym, co kształtuje nasza podświadomość. Mówiąc o „pięknie" roz­ mawiamy innymi językami. W. M . - Absolutnie się z tym zgadzam. Tu dochodzimy właśnie do istoty rzeczy. Nie możemy w spojrzeniu na chłopską kulturę, na chłopskie zachowania, na chłopską estetykę - posługiwać się naszymi pojęciami, naszymi przy­ zwyczajeniami, naszym językiem. To jest podstawowy błąd, metodologiczny, poznawczy. I dlatego, jeśli będziemy naszy­ mi narzędziami tę sprawę badać, to dojdziemy do kon­ statacji, że chłop nie wyrażał stosunku estetycznego na przykład: nie miał skali przymiotnikowej - wobec tego nie 134 wyrażał zachwytu. On nie miał potrzeby wyrażać. Zachwyt wynika zawsze z pewnej obcości, z pewnego dystansu, czy nawet niewiedzy: coś się nagle zobaczyło - i zdziwienie. On nie miał powodu być zdziwionym. On o przyrodzie, w której żył, wiedział wszystko. Wysysał jej znajomość z mlekiem matki. Czerpał tę wiedzę z doświadczenia pokoleń, na­ kładając na to własne doświadczenie. Był skazany na przyrodę tak samo jak na los. Czuł wobec przyrody pokorę. A pokora jest najwyższym stanem zachwytu, najwyższą formą kontemplacji. Podany tu został klasyczny przykład, gdy chłop przeniesiony ze swojej przyrody w inną przyrodę, przestawał żyć. To była miara. Czy to jest miara estetyczna? - Oczywiście, też. To jest miara tak głęboko estetyczna, aż tożsama z miarą ontologiczną. A. J . - Tylko nie zwerbalizowana. 0 samorództwie i sacrum R. S. - Jak poznać to, co nie wyrażone, czy nawet niewyrażalne? Jak poznać stosunek chłopa do przyrody? On się zawiera w samej etymologii słowa przyroda, w zwrotach: „przyrodzenie", „przyrodni". Bo przyroda jest odpowied­ nikiem tego, czym w łacińskiej tradycji jest natura. W języ­ kach słowiańskich jest to właśnie oznaczenie czegoś, co jest przyrodzone, wrodzone, co jest samorództwem, co nie jest dodane, co nie jest wniesione z zewnątrz. Przyroda jest hipotezą wszechogarniającej, samoodradzającej się „cało­ ści". A zatem mówienie o przyrodzie rzeczywiście nie musiało istnieć jako coś, co ma osobny słownik, osobny styl, nie musiała istnieć osobna mowa. To był w zasadzie język bytu. Mówienie czy ustosunkowywanie się do przyrody, to tyle samo, co bycie w tej przyrodzie. Ale czy przyroda nie była też swego rodzaju lustrem, w którym chłop dostrzegał siebie. 1 nie tyle mógł wówczas powiedzieć: - to właśnie „ja", ile raczej mógł w tym lustrze natury dostrzec swój i n n y od wszystkiego, co go otaczało - kontur, sylwetkę. A. J . - Chłop był od przyrody niesłychanie uzależniony: od jej rytmu, od długości dnia, od tego czy będzie deszcz czy tego deszczu nie ma. Od tego zależał jego byt, stąd próby oddziaływania na przyrodę wiążą się z religijnością ludową; z mitologiami. W. M . - Ja bym to jeszcze uzupełnił. Chłop nie tylko był uzależniony od przyrody ale też prawdopodobnie sądził, że i przyroda jest w równym stopniu uzależniona od niego. Stąd cała rytualizacja jego stosunku do przyrody. To, co ja tam w Kamieniu napisałem o tej kromce chleba, bez której ziemia nie urodzi. Nie może się zacząć cykl życia bez rytualnego początku. To było przecież przypisanie sobie równorzędnego znaczenia. Że ta ziemia bez niego jest bezradna. Że się nie oswoi, nie otworzy, nie zamknie. To świadczy w gruncie rzeczy o integralności równopraw­ nej. Bo prawdziwa integralność nie jest tylko poczuciem istnienia w czymś, ale jest poczuciem istnienia w równopraw­ nym związku. A rytualizacja innych rzeczy? Pan tu wspo­ mniał, jak chłop przeżywał śmierć. Ale on miał i sposoby na tę śmierć! W mitologii chłopskiej przetrwało mnóstwo świadectw przekładania sobie śmierci na dogodną chwilę. Odpędzania śmierci. Targowania się ze śmiercią. Partnerst­ wa wobec śmierci. R. S. - Tak, myślę, że problem ten jest szczególnie ważny. Rytualizacja stosunku do rzeczywistości, posiadająca uzasa­ dnienie magiczno-mityczne, zaczęła nakładać się i przenikać z chrystianizacją chłopskiego stosunku do przyrody. Sądzę, że wraz z pojawieniem się chrześcijaństwa, czy zagospodaro­ waniem przez chrześcijaństwo kultów pogańskich, stosunek do przyrody zaczął się zmieniać. To znaczyło bardzo wiele. A. J . - Dlaczego? Co się zmieniło w odczuciu magicznego związku z przyrodą? �R. S. - Można by powiedzieć, iż nauki kościelne uprawo­ mocniły inne siły sprawcze, ustanowiły (choć proces tego ustanawiania jest długi i skomplikowany) innego gwaranta status quo w tym świecie. Sacrum chrześcijańskie - na­ kładające się na sacrum magiczne, w różny sposób z nim poprzenikane, stworzyło jeszcze inny typ uzasadnień - doko­ nało wyłomu światopoglądowego. Oto jest jeszczejakiś inny sposób wyjaśniania tego, że zboże rośnie, las trwa, a kwiaty rozchylają swoje pąki. W. M. - Ja bym się częściowo z tą tezą zgodził pod warunkiem, że chrystianizacja polegała m.in. na próbie nauczenie chłopa przyrody w taki sam sposób jak nowej wiary. Nazwałbym to latynizacją przyrody w chłopskiej kulturze. R. S. - Jako księgi wiary W. M. - Mniej więcej. Bo co to właściwie znaczy przyroda? To jest nasze pojęcie, ludzi wykształconych. Znowu wracam do poczucia pierworodności. Są pewne, przynajmniej pośrednie, dowody na to, że nie istniało w chłopskim kosmosie - bo tak to trzeba nazwać - coś takiego jak przyroda. To jest pojęcie stworzone przez kolejne etapy rozwoju świadomości ludzkiej. Prawdopodobnie w kulturze chłopskiej wyobrażenie przyrody jest zupełnie inne i na czym innym polega. Tak jak wyobrażenie śmierci wyobrażenie zaświatów, wszechświata, Boga. Bo kiedy my mówimy - przyroda, to od razu wyodrębnia nam się pewna wizja, jakby oddzielna od nas, (o właśnie!) którą musimy podziwiać, którą musimy kochać, którą musimy ratować. R. S. - Ale właśnie chrystianizacja - jak słusznie powie­ działeś - umożliwiła postrzeganie przyrody jako czegoś osobnego i nam w jakimś sensie podległego. Zapewne chrześcijańskie przekonania czy wobrażenia raju mogły się okazać dla chłopa pewnym wzorcem estetycznym; mogły uzasadniać inne spojrzenie - na te same kwiaty, tę samą łąkę, na drzewa czy ptaki. Ileż w ludowych legendach, ludowych nazwach świata przyrody jest aluzji i nawiązań do rajskich wyobrażeń? W. M. - To jest dalszy ciąg mojej pierwszej kwestii, czyli j ę z y k a . A właściwie jej podpunkt: czy chłop w ogóle wyróżniał nie tyle siebie z przyrody, tylko przyrodę z siebie. Tu każdy z nas ma na pewno wiele nieoczekiwanych zaskakujących przykładów na stosunki chłopa z przyrodą. Ja pamiętam, jak opowiadano m i , że chłopi, po powodzi batożyli rzekę; Samo pojęcie przyrody należy więc zrewido­ wać i starać się, jeśli to jest możliwe, zrozumieć, jak świat przyrody, w różnych formach swego istnienia mógł kształ­ tować się w wyobraźni chłopskiej, i jak tę wyobraźnię kształtował. A poza tym. Jeśli my mówimy: przyroda, to przecież samo pojęcie przyrody nie tylko wyodrębniamy, ale w jakiś sposób zubożamy, bo to dla nas jest pejzaż, coś poza nami, przed nami, obok nas, lecz nie w nas. Tymczasem w kulturze chłopskiej - bo wolę używać tego pojęcia - podejrzewam, a nawet miałbym na to dowody, przyroda była częścią osobowości człowieka, była integralna z nim, istniała przede wszystkim w nim, a na zewnątrz była jakby odbiciem tego istnienia wewnętrznego. Ta przyroda „zewnętrzna" była przecież usymboliczniona. Ptaki, drzewa miały swoje rangi, swoje znaczenia pozaprzyrodnicze, wycie psa, skrzek sroki, nawet kształty chmur obdarzone były ludzkimi przeczuciami itd. R. S. - W kulturze niechłopskiej była sprawa stosunkowo jasna. Od czasów antyku, powiedzmy od Arystotelesa, to wszystko było jakoś uporządkowane. Wystarczy także wspomnieć wczesnochrześcijańskiego Fizjologa czy średnio­ wieczne bestiariusze, aby stwierdzić, że przyroda była jakoś opisana: każdy ptak, każde zwierzę miało swoje miejsce, swoje funkcje. Natomiast w kulturze chłopskiej, jeszcze tej XIX-wiecznej, to wszystko mogło być tylko powtarzalnym doświadczeniem, przekazywanym przez tradycję mówioną. Nie medytowano na ten temat w sposób systematyczny. System przyrody, który istniał za sprawą człowieka, domino­ wał nad systemem myśli spekulatywnej. O ptakach i przysłowiach A. J . - No dobrze, ale teraz mów nie jako ten, kto jest posiadaczem różnych systematyk czy bestiariuszy, ale mów o stosunku do zwierząt jako człowiek, który jest za wsi. W. M. - Sądzę, choć to może ryzykowne, że stosunek chłopa do zwierząt był zawłaszczający. To znaczy, że wszyst­ ko co się rusza, chłop by najchętniej udomowił. Udomowił co prawda parę zwierząt, ale pewnie gdyby mu się dało udomowić i sarny i zające i ryby - to by to zrobił. A nawet prawdopodobnie udomowiłby wszystkie te wyobrażeniowe smoki itd. To jest również jego stosunek do przyrody, w którym nie czuł się wyłącznie podporządkowany, ale w różnym stopniu czuł się - równorzędny. To jest pierwsza sprawa. Coś udomowić. Przecież spotykaliśmy w swoim dzieciństwie takie rzeczy пр.: jeśli się kawka dała udomowić, to się ją udomawiało. Przypomnijmy tylko stosunek do bociana. Przecież bocian nie spełniał takiej roli, jaką spełniała: krowa, pies, kot. On przylatywał i odlatywał; on się nie dał tutaj do niczego zaprząc ... choć nieprawda! - On się dał zaprząc, ale w innym sensie. R. S. - Był jednak jakoś bezinteresowny? W. M. - Tak, budowało mu się gniazdo, patrzyło się, czy bociany są. On był ptakiem - już domowym. Znaczył swoją bezinteresownością, coś symbolizował. On wiosnę przynosi, bocianowi narzucono też parę funkcji: czy stoi, czy leży, czy ma dwoje piskląt, czy ma troje - wszystko to coś zawsze znaczyło. Sroka, bardziej niezależna od bociana, została tak samo wprzęgnięta w całą tę chłopską użyteczność. W mojej rodzinie, po zachowaniu sroki przeczuwało się nieszczęścia. Jak sroka siadała na gałęsii blisko domu - ja do dnia dzisiejszego nie mogę się tego wyzbyć - i zaczęła skrzeczeć, to moja babka mówiła, coś się stanie, nie ma rady. I zganiała ją. A dziadek mówił - i tak nie pomoże, bo już zaskrzeczała. R. S. - W chłopskim świecie wszystko wydaje się wyjaś­ niać, nawet to, co dla nas jest logiczną sprzecznością. Nie darmo powiada się, że „na wszystko jest przysłowie" i „na dwoje babka wróżyła". Ostatecznie, funkcją przysłów jest neutralizowanie sprzeczności. W. M. - Nie tylko. Jest taki piękny esej Karela Ćapka O mądrości przysłów ludowych. Chyba tak tytuł brzmi. Otóż Ćapek próbuje dociec, skąd ta sprzeczność przysłów, że jedne drugim zaprzeczają i na każdą sytuację można znaleźć przysłowie, choćby i sytuacje sobie zaprzeczały. I dochodzi do wniosku, że ów paradoks jest przejawem głębokiej mądrości życiowej. Że przysłowia ludowe są niczym innym jak wielką księgą pocieszenia. Ich zadaniem jest przychodzić z pomocą człowiekowi w każdej sytuacji. Lecz skoro jesteśmy już przy ptakach, to na przykład nie rozgryzłem do dnia dzisiejszego jednej rzeczy, stosunku chłopa do jaskółki i do wróbla. W gruncie rzeczy jaskółka jest umiłowana. Jest pod strzechą. A. J . - Jest ptakiem Matki Boskiej. W. M. - Natomiast wróbel jest z pogardą traktowany. Pamiętam, jak kiedyś mój wujek mówił - to na gównie siada. R. S. - W tradycji ludowej, co do wróbla jest sporo określeń. Najczęściej, że to jest żyjąca, naoczna, ćwierkająca pospolitość. W. M. - Ale właśnie, czy nie dochodzimy tutaj do wyodrębnienia pewnej kategorii estetycznej? Siada na gów­ nie... Nie mówi się, czy on jest ładny, czy brzydki. Jaskółka lot ma podniebny i nie siada na gównie. 135 1 �R. S. - A więc są dwie sfery ptasie? A. J . - Ale jaskółka równocześnie mówi o tym, czy będzie deszcz. Czy ona wie więcej, niż ten pospolity wróbel? W. M . - Ale on też jest pożyteczny, bo na przykład nie tępi się na wsi wróbli. Wróbli jest zatrzęsienie. I potrafią być szkodnikami, a nie tępi się wróbli. R. S. - Tak, wróbel jest chłopskim symbolem vanitas, symbolem marności przemijania, ale też pospolitości i mno­ gości, właśnie czegoś nie dającego się zdefiniować. Ot po prostu - wróbel! Wszystkie zwierzęta, które są związane ze sferą gnojną, np. świnie, mają konotacje także negatywne, oprócz użytkowych, a przy tym, świnia uchodzi za niezwykle mądre zwierzę.I też tajemnicze właśnie. Bardzo tajemnicze, a więc coś tam jest niedopowiedzianego, niedogadanego i zapewne chłop nie chce wszystkiego wiedzieć. Przy chłops­ kim „etosie obowiązku" taka wiedza o czymś, czego nie powinno się wiedzieć, działałaby paraliżująco. R. S. - Szatan dobudowuje świat po kawałku, tylko że jest to zawsze kawałek zły. Ale wracając do grzybów, to wszyst­ kie one są świadkami tamtego świata, stale się same z siebie rozmnażają, jako i dobro i zło! W. M . - Ja bym tutaj ostrożnie z tym i tamtym światem. Bo w chłopskim kosmosie nie ma czegoś takiego.. Jest jeden świat. A. J . - Wróćmy do grzybów. Czy jeżeli się grzybnię odsłoni, to później grzyb nie urośnie? R. S. - Tak, nie wolno dotykać ręką, tak jak nie można dotknąć wyobrażeń, bo dla mnie grzybnia to coś z wyo­ braźni. Ważne jest to magiczno-mityczne przekonanie o „prze­ świcie" do tamtego świata, jaki by on był, przekonanie o tajemnicy. To przekonanie znaczy tyle samo, co siły przyrody. Odpowiednikiem naszego umysłu jest tam Tajem­ nica. O tajemnicy O zróżnicowaniu na istoty dobre i zle A. J . - Istnieje zróżnicowanie na istoty nacechowane pozytywnie i negatywnie. Na przykład kiedy mówimy 0 zwierzętach, o ptakach, to jedne są diabelskie - te czarne, np. kruki - przynoszące nieszczęście, a drugie są od strony nieba, od tej strony przylatuje jaskółka, pojawia się bocian. 1 ten podział też istnieje. Niektóre rzeczy trzeba zgnieść i tępić - bo są złe, a niektóre są dobre, pożądane. W. M . - Ale jeszcze jedno, w tym, co pan powiedział, jest zawarta cząstka odpowiedzi na to pytanie, od któregośmy zaczęli. Czy to nie są właśnie kategorie estetyczne? Czy nie są nimi rozróżnienia na: pożyteczne - niepożyteczne; złe - dob­ re; spełniające takie lub inne role? Dające się zaprząc do takich lub innych powinności - obojętnie czy pragmatycz­ nych, czy wyobrażeniowych. Nie ma tam takiego rozróż­ nienia, to my sobie tu rozróżniamy. Czy w tym nie jest zawarta już przymiotnikowa estetyka. R. S. - Podział na jasną stronę i ciemną stronę świata? W. M . - Niekoniecznie, dlatego, że tu była cała skala niuansów; tu nawet nie dałoby się tak rozrąbać na dwie strony. A. J . - A jest tak, że wobec rzeczy, które należą gdzieś do sfery niebieskiej, zachowujemy szacunek, jesteśmy wyrozu­ miali; natomiast tam, gdzie występuje sfera piekielna, tam możemy wszystko niszczyć, jeżeli się tylko tego nie boimy. R. S. - Kreta jeżeli się wyłonił, trzeba było zabić. W. M . - W ziemi go zabijano! R. S. - Ropucha też była znienawidzona. W. M . - No tak. Ale się jej jednocześnie nie zabijało, bo zadanie ropuchy, to... A. J . - Tak, tak, to jest cały świat. Nie można wydzielić przyrody ze świata filozofii. W. M . - Tak jest. Powolutku jakbyśmy się trochę wsączali w tej chwili w świat przyrody. Zarysowuje się nam zupełnie inna koncepcja świata. Z innymi pojęciami, innymi katego­ riami. Z innym językiem. O grzybobraniu R. S. - W przestrzeni podniebnej są gołębie, ... jaskółki, bociany, ale także pszczoły. Wszystko to należało do sfery boskiej. Miód miał zawsze coś z magii i boskości. Natomiast grzyby mają bardzo ambiwalentną wartość, to jakby twory wyrastające ze stale odradzającego się, tajemniczego i nie­ zniszczalnego podziemia. A. J . - Szatan zawsze naśladuje Pana Boga, tylko psoci. Jeśli mamy prawdziwki, to ich wrednym naśladownictwem są szatany. 136 A. J . - Jest jakaś tajemnica Wszechświata. O właśnie! Żyjemy w nieustannym poczuciu tej tajemnicy. Ja myślę, że właśnie to,co jest charakterystyczne dla życia chłopa - to jest przeświadczenie, że tajemnica istnieje wszędzie. I ta tajem­ nica nas osacza wszędzie. O niej się nie myśli, bo ona jest częścią naszego bytu. W. M . - Otóż chłop żył w przeświadczeniu, że świat jest tajemnicą. I świetnie, że jest tajemnicą. Dopóki jest tajem­ nicą, jest w ogóle coś wart. I nie należy naruszać tej tajemnicy. Bo gdyby się naruszyło tajemnicę świata - właś­ ciwie naruszałoby się własną osobowość. Własny sens. Tak jak my dziś naruszamy, kiedy chcemy poznać wszystko. A. J . - To tak, jakby kamień wyjąć. W. M . - Tak. Naruszamy... i to naruszanie tajemnicy prowadzi nas przecież coraz bardziej do pesymizmu, do lęku przed brakiem tajemnicy, upowszechniania się bezsensow­ ności istnienia i tym podobnych rzeczy. R. S. - A w naszej zracjonalizowanej kulturze, jak się wydaje, tajemnicę gotowi jesteśmy przyznać człowiekowi. Sens ludzkiego świata trwa dla nas, dopóki tajemnicą jest dla nas „drugi" człowiek. Inaczej, niepotrzebna byłaby literatu­ ra, sztuka... Odmiennie rzecz wygląda - nazwę to tak - w humanistyce chłopskiej. Tam przyrody nie wolno odzierać z tajemnicy. A. J . - Co to znaczy, że nie chcemy naruszyć tajemnicy człowieka? Bardzo chcemy naruszyć. Tylko mamy wpojone różne zakazy. To są zakazy, wniesione, ale nasze zaintereso­ wanie cudzą tajemnicą oczywiście istnieje. R. S. - Ale w chłopskim świecie stosunek do innego człowieka to był stosunek do sąsiada, krewnego, a więc do kogoś posiadającego konkretny grupowy (społeczny) status. Wtedy nie zakładało się, że nie trzeba o nim czegoś wiedzieć, że nie wolno wiedzieć, ale raczej chciało się wiedzieć wszystko. Był to stosunek duszoznawczy, psychoanalitycz­ ny. Chociaż swoje sny opowiadało się nawet sąsiadom. Inaczej, po prostu zmarnowałyby się. W. M . - Nie, tam właśnie nie tyle się chciało wiedzieć, tam się wiedziało. Co było też naturą, było czymś, co nawet nie budziło zastanowienia. R. S. - I być może większą tajemnicą była jaskółka, wróbel, las niż drugi człowiek. W. M . - Tak, bo skoro się żyło od dziada, pradziada w ciasnej gromadzie, to wiedza o wszystkich ludziach, mieszkających razem od paru pokoleń była tą samą wiedzą, co o swoich najbliższych. To było coś naturalnego. A. J . - I to była wiedza życia praktycznego. Natomiast sądzę, że istniała pewna sfera, w którą się nie wchodziło; pewna sfera - również myśli. W. M . - Nawet dbało się, żeby nie wchodzić. A. J . - Przestrzegało się. Wiadomo, że na wsi występowały �różne preferencje seksualne. A co my o tym wiemy? W ogóle - sfera erotyki pozostaje w ukryciu. Pieśni, nawet te ob­ sceniczne też ulegają skonwencjonalizowaniu. Samo słowo „parobek" może mieć dziwne konotacje. Nietypowe skłon­ ności musiały występować; występują w każdej populacji, w pewnym wieku rozwoju osobniczego. Tylko my o tym nic nie wiemy. To były rzeczy okryte sferą milczenia, tajemnicy. W. M . - Ciągle mi się z dzieciństwem kojarzy pewne zdanie. Kiedy jako dziecko pytałem o to coś, to słyszałem: a po co ci to wiedzieć? A. J . - Chłopa strzeżono, aby samodzielnie nie myślał, nie zadawał trudnych pytań. Przecież jeszcze przed I wojną światową, ale gdzieniegdzie i do dzisiaj jeszcze zakazują czytania chłopom Nowego Testamentu, żeby przypadkiem nie powstały herezje. R. S. - Oczywiście, żebyś nie zaczynał myśleć o wszystkim. Dlatego w średniowieczu znane było przekonanie, że niepiś­ mienny jest bliżej Boga, a do Boga należało się modlić śpiewem. Przyroda też śpiewała Bogu. A. J . - Bo Bóg to jest intuicja... O okrucieństwie A. J . - Mówiliśmy o tym, że nie można przekładać pewnych pojęć ukształtowanych na gruncie naszej świado­ mości, naszej kultury. Przykładem sprawa o k r u c i e ń s ­ t w a , np. zabijanie świń. Dla człowieka z miasta, to jest okrutne, krew jest w ogóle okrutna, choć zabite zwierzęta jadamy. A przecież krew jest czymś naturalnym. W naszej sferze zakazów cywilizacyjnych czy konwencji kulturowych krew łączy się z czymś niedobrym, tragicznym, przekrocze­ niem granic życia. Odczuwamy to sami po sobie. I na tym tle dopiero rysuje się odmienny stosunek chłopa do zwierzęcia. Jest on naturalny; ja lubię tę krowę, lubię tę świnkę - ale potem ją zarżnę. Bo tak być musi, bo w tym celują hoduje. R. S. - Ale jednak jakieś ludzkie wyroki zapadały w stosu­ nku do zwierząt. Ktoś mi opowiadał, że kiedy zabijano przed świętami świniaka to uderzono go tak niefortunnie obu­ chem, że się wymknął z obejścia i na trzy dni zniknął. Gdzieś go wreszcie znaleziono. I taki świniak nie mógł już po raz drugi stawać do egzekucji na tym samym podwórku. A. J . - Przeczytaj sobie Anatola France'a Poglądy księdza Hieronima Coignardal I tam masz to samo, opowiastkę o kimś, kto stanął przed katem, a ten źle uderzył, skaleczył ofiarę, i już nie mógł powtórzyć ciosu toporem. Uważano - widać Bóg tak chciał. R. S. - To można nazywać personifikowaniem natury. Uczłowieczaniem jej. Uczłowieczona natura dramatycznie nakłada się na naturę ubóstwioną, boską! A. J . - Tak to bardzo ciekawe, co w tej chwili powiedziałeś. W. M . - A co do koni, to przypominam sobie, ze swojego dzieciństwa w czasie okupacji, że przyjechali do naszej wsi jacyś tacy z Warszawy, zdaje się szmuglerzy, i założyli u jednego z gospodarzy w podwórku stację zabijania koni. Mięso przemycali do okupowanej Warszawy. I pamiętam, że to był szok, szok we wsi, że się konie zabija na mięso, że się w ogóle konie zabija. Panowało bowiem przekonanie, że koń powinien zdechnąć w sposób naturalny. Krowa nie, świnia nie. Koń powinien zdechnąć w sposób naturalny. Znamy z opisów takie obrazy śmierci konia. A. J . - Takie właśnie, prawie ludzkie umieranie. I jest to później w legendzie naszych powstań: koń grzebie nogą grób ułanowi. Stosunek: człowiek - koń jest zawsze paralelny. R. S. - Tak, ale z pobojowisk znane są sceny, kiedy ludzie zmarznięci rozcinają wnętrze konia i wkładają tam nogi, żeby się ogrzać i ocaleć. A. J . - Ale jednocześnie mamy opowieść, że koń ratuje życie człowiekowi, przeprowadza przez bezdroża, odczytuje złowróżbne znaki, unosi śmiertelnie rannego z pola bitwy. W. M . - Kiedy mówimy o stosunku chłopów do zwierząt, to właściwie trudno byłoby uogólnić, że jest on jednakowy \ do wszystkich zwierząt. Trzeba go zróżnicować tak jak do ptaków, jak do ziół. Podobnie do konia. Z tego wynika, że świat jawi się w sposób bardzo poszczególny. Poszczególność wynika z tego, że każda rzecz obdarzona została swoją rolą w świecie. R. S. - Przyroda jest właśnie księgą tych rzeczy, ale czy także księgą ludzi? W. M . - Nie ma rzeczy niepotrzebnych, nie ma rzeczy zbędnych, nie ma rzeczy tylko dla samego zachwytu. W ogó­ le - nie ma zachwytu. Podobnie jak nie ma okrucieństwa dla okrucieństwa. To się tak powszechnie sądzi, że chłopi są, czy też bywają okrutni wobec zwierząt. R. S. - Chłop żywemu nie przepuści... W. M . - Ja bym w ogóle próbował spierać się z tezą, że chłopi wobec zwierząt są jakoś szczególnie okrutni. Ciągle dochodzą słuchy, że ktoś swojego psa wywiózł i zostawił na drodze, bo wybierał się na urlop. Jeśli się nasłuchamy różnych rzeczy o zwierzętach domowych, a więc ku radości tylko trzymanych, to przepraszam bardzo, nie kwestionując okrucieństwa chłopów wobec zwierząt, trzeba powiedzieć, że to jest najbardziej z h u m a n i z o w a n e okrucieńs­ t w o . Tam jest zawsze z jakiejś przyczyny to okrucieństwo; nie jest dlatego, że mi się tak podoba, że coś mi jest nagle niewygodne; coś mi przestało być potrzebne lub przestało być lubiane. My natomiast w miastach bywamy okrutni w sposób „odhumanizowany" - jeśli można tak powiedzieć. Proszę zasięgnąć informacji w schroniskach dla bezdomnych psów. Przerażająca jest wymyślność sposobów pozbywania się zwierząt. A. J . - Jednym z moich silnych przeżyć z dzieciństwa było, kiedy widziałem jak woźnica bił straszliwie konia, który nie mógł ciągnąć pod górę ciężkiego wozu. On go walił za to, że żona taka wstrętna; że ma życie paskudne - odkuwał się na tym zwierzęciu. A na wsi nie wiem czy to istnieje. Ja tego na wsi nie spotkałem. W. M . - Powiedział bym tak: na wsi okrucieństwo jest praktyczne. Dam przykład, oszczeniła się suka. Miała czwo­ ro małych, jednego się zostawiło na chowanie. Co z tymi trzema zrobić? A no idź do Bartosza może wezmą. Nie chcą Bartosz, bo już mają. Idź do tamtego. Idź do owego. Mają, mają. Co z nimi zrobić? Przecież czterech psów nie będzie się chować. Trzeba te trzy wziąźć w worek i potopić. Niejako selekcja naturalna. Wspomniał pan tu o koniach. Biją konie, prawda, pod tę górę nie może koń wyciągnąć, ale przecież i ten gospodarz popycha mu ten wóz, jest cały zgrzany, umordowany. I przecież wie, że musi pod tę górę wyciągnąć - i przykłada. Czyli jak powiadam okrucieństwo spraktycyzowane. Nie ma natomiast okrucieństwa (choć wyjątki zdarzają się wszędzie), o którym tu przed chwilą mówiliśmy, że coś mi się nie podoba; nie te uszy, nie ten nos, dziecko przestało się interesować pieskiem, czy wyjeżdżam na urlop. A. J . - Potrzeba wyładowania agresji. Pamiętam, na Syberii tatarskich wozaków, którzy wyciągali zwalone drze­ wa, spośród pni, z wykrotów. Walili je lagami, wściekli, bo też byli zesłani, i oni na te konie krzyczeli: każdy koń się nazywał: jeden Wiaczesław Michąjłowicz (Mołotow), drugi Josif Wisarionowicz (Stalin), trzeci tak jak Beria - Leonid Pawłowicz. Więc bili i wrzeszczeli: Josifie Wisarionowiczu, ty skurwysynu, ja ci nery odbiję. I wali, piana mu na usta wychodzi. Tak odreagowywali swoją krzywdę. W. M . - Myślę, że to okrucieństwo jest jakoś integralne z całym tym światem. A. J . - W lecie widziałem w Koszalińskim - na polu beczka żelazna i pies przywiązany; wodę mu tylko wieczorem donosili; i on w tej rozprażonej beczce - krótko uwiązany, przeciwko dzikom! I to okrucieństwo, żeby tej wody jemu nie dać. W. M . - To jest taki sam stosunek, jak chłop bije babę, tak 137 �samo i przykłada koniowi. Po prostu. Bije dzieci - za coś. Za swoje krzywdy. A. J . - Bicie rozładowuje. 0 drzewach A. J . - Nigdy nie myślałem o tym, skąd się biorą deski 1 belki, przeżyłem bardzo silnie, kiedy zwaliłem w lesie (na Syberii) pierwsze drzewo. To odczułem jakbym człowieka zabił. R. S. - Właśnie, miałeś przez kulturę, sztukę czy literaturę wszczepiony określony stosunek do natury. Natomiast sto­ sunek chłopów do drzew jest inny. W. M. - Moim zdaniem do drzew jest stosunek w jakiejś mierze sakralny. Szczególnie do drzew domowych. Co innego do drzew w lesie, a co innego do drzew we wsi, do drzewa przed moim domem, w moim obejściu. A. J . - Kiedy powieszono na nim kapliczkę, stawało się święte. W. M. - Pamiętam takie sytuacje, wiadomo było, że drzewo się zwali i trzeba je ściąć, bo chałupę przygniecie. I to był dramat. To drzewo wrosło w nasz świat. I to tak, jakby wyrąbał kawałek - ja wiem? - nieba, czegoś tam. R. S. - Bo drzewo jeszcze odkładało pamięć przodków. Było zegarem, kalendarzem, kroniką i historią rodu. Znane były też zaślubiny z drzewem, braterstwo z nimi. W. M. - Masz rację, ze wszystkich przedmiotów - w tym otoczeniu - drzewo było obdarzone pamięcią. Pamięć chłop­ ska - jak wiadomo była krótka, to znaczy jeśli chodzi 0 pamięć genealogiczną. Ale pamięć drzewa była bardzo długa. Pamiętam, spotkałem się z tym wielokrotnie, ludzie niewiele wiedzieli o swoich dziadkach, pradziadkach itd. Ale wiedzieli, że to tam jakiś pradziadek Kacper posadził to drzewo. Później mogła być pustka - ale to drzewo wiedziało. A. J . - Drzewo widziało wydarzenie historyczne. Drzewo jako świadek. Drzewo w samej strukturze jest kalendarzem, bo ono każdy rok odkłada. W słojach widać, co kiedy było. To jest kalendarz. Ludzie potrafią według słoi powiedzieć w jakim roku był pożar, powódź. W. M. - Poza tym stosunek do drzew był różny w zależno­ ści od rodzaju drzewa. Na przykład, my w miastach, żeby drzewo nam szybko urosło, sadzimy topole. Topola na wsi była w pogardzie. Nie widziałem nigdy, żeby ktoś z własnej woli posadził topolę. Topole same wyrastały. Sadzić można było: jesion, wiąz, akację (każde drzewo szlachetne, trwałe drzewo, które długo rosło. R. S. - Morze białej piany na kwitnących akacjach i słodka wszechobecna woń, to są pierwsze zapachowe „wymiary" krajobrazu mojego dzieciństwa. W. M. - Wierzbę się sadziło, ale też ze względu praktycz­ nego, na przykład nad rzeką, bo wierzbę to tylko uciąć, wsadzić i rośnie. Ale ją się sadziło z zupełnie innych względów: żeby umocnić brzeg, bo brzeg rzeki był permanen­ tną troską gospodarza, a żeby można było jeszcze kawałek przesunąć, to się robiło faszynowe zastawy. Poza wierzbę nie masz prawa przesunąć swojego brzegu. Natomiast inny stosunek był do twardych drzew. A. J . - Twardych, to znaczy długotrwałych? W. M. - Tak! wiecznych drzew. R. S. - Jak pamiętam, moje pierwsze doznania strachu z dzieciństwa, skojarzone były z topolą. Kiedy szła chmura, (mieszkaliśmy pięknie nad łąką) to słyszałem huczący młyn 1 złowieszczy szum topoli. Do dnia dzisiejszego skojarzyły mi się te dwa szumy z doznawaniem niepokoju. W. M. - Topola ci wyrośnie, jeszcze piorun ściągnie - mówiło się. O ustanowieniu przyrody R. S. Powrócę do tezy, iż świadomość obrazu przyrody zaczęła się pojawiać w kulturze chłopskiej dosyć późno. Można zresztą zaryzykować ogólniejszą tezę, że krowa jako 138 obiekt kontemplacji a nie konwencjonalny element pejzażu pojawiła się w polskiej tradycji estetycznej mniej więcej w tym samym czasie co motocykl czy maszyna w ogóle. Sięgnę jednak po przykłady z kultury ludowej. Warto zapytać, kiedy zaczęły się na dobre upowszechniać ogródki kwiatowe przed chłopskimi domami? To są, jak sądzę lata trzydzieste i efekt działalności „Wici". To chyba dobry przykład, pokazujący wyodrębnienie się Natury z natury, kwiaty przestają być kwiecistą łąką lub polem. Model przyrody przydworkowej, czy wręcz miejskiej, mamy oto przed chłopskim domem. Mamy ów: „maleńki ogródek, ścieżkami porznięty..." W. M. - Wtedy już w tę kulturę chłopską wchodzi przymiotnik. A. J . - To już są ł a d n e k w i a t y , piękny ogródek. R. S. - Mam jeszcze drugi przykład. Czytałem kiedyś pamiętnik młodego robotnika wywodzącego się ze wsi. Pracował w Nowej Hucie. Relacjonuje, jak wyszedł ze swojego zakładu i zobaczył żniwujących ludzi na polu. On dopiero zobaczył, z nowej perspektywy, czym jest pole, zobaczył powoje w zbożu, chabry i ten zapach. Dopiero w tym momencie odkrył pole po prostu. I było to odkrycie estetyczne. Zresztą w pamiętnikach młodych robotników pejzaż pojawiał się przeważnie w jednym tylko momencie: - jako tło miłosnych uniesień. W. M. - Powiedziałeś chabry - to jest taki klasyczny przykład, jak pole pełne chabrów czy maków widzi miesz­ czuch. Jakie piękne pole ! - mówimy. A dla chłopa, chabry czy maki - zapaskudziły mi pole. R. S. - Jak dzieci rysują pole to głównie się na te maki nastawiają. Bo one „uczą się" przyrody w szkole poprzez literackie konwencje i stereotypy. „Estetyka przyrody na­ śladuje estetykę sztuki" - twierdził Stanisław Ossowski. Wizerunek przyrody, nazwijmy to - miejskiej - dotarł więc do chłopskiej mentalności. A to, że istnieje wspólne różnym warstwom i grupom społecznym „piękno przyrody" świad­ czy nie tylko o demokratyzacji procesów kultury, ale także składa się na naszą tradycję estetyczną dziś. A. J . - Przyroda stawała się dla chłopa niewidoczna, bo naturalna, bo go otaczała od kolebki. A teraz weźmy hutnika na Śląsku, koszmarny świat, który go otacza, i nagle znajdzie się on na polu - wtedy przyroda zadziała na niego intensyw­ nie swoją istotą. Zachwyci go. W. M. - Nie tylko. Wyodrębnienie przyrody łączy się z ucieczką po ratunek ku przyrodzie. Chłop tego nie potrzebował. M y tego ciągle potrzebujemy. Wyodrębnienie nastąpiło wraz ze zmianą funkcji przyrody - a więc ze zmianą naszej świadomości. A. J . - Po to są wakacje. W. M. - Odkryliśmy nagle przyrodę - ale odkryliśmy ją pod wpływem zaistniałych powodów: tych fabryk, tych zadymionych miast... A. J . - ... zanieczyszczenia wody, powietrza W. M. - ... odkryliśmy przyrodę jako możliwość ucieczki. R. S. - Po to są działki, dacze, wczasy, turystyka. W. M. - Oczywiście odkryliśmy nowe funkcje przyrody. Stąd obdarzyliśmy ją zachwytem. R. S. - Na przykład Tatry są już elementem kultury, a nie natury. Tam jest już wszystko oznakowane, zagospodarowa­ ne, doszczętnie zużyte poznawczo, zneutralizowane emoc­ jonalnie. W. M. - Dokonało się to pod wpływem cywilizacji. Bo tu nawet trudno rozróżnić miasto - wieś. Pod wpływem roz­ woju cywilizacyjnego wyodrębniliśmy przyrodę i nadaliśmy jej inną funkcję po prostu. Funkcję przedmiotową. Nawet powiedziałbym, że to z jakichś motywów tragicznych wyod­ rębniliśmy ją, zachwyciliśmy się nią. Nagle przyroda w tym niepewnym świecie stała się naszym ratunkiem. Można by nawet powiedzieć myśmy ustanowili przyrodę. R. S. - Tak, cywilizacja zbudowała przyrodę. W. M. Ustanowienie przyrody to efekt ludzkiej rozpaczy. A. J . - I to jest pointa naszej rozmowy. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c0af65b1942d3cf822ce07049a661ba4.pdf c003585d02a2cfe5d74c9c8a88b13d15 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1407 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1300 Title A name given to the resource Myszyniec i jego rola w tworzeniu więzi ponadlokalnych / ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.2, s.61-78 Creator An entity primarily responsible for making the resource Paprocka, Wanda Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Klnografia Polska", I. X X X V : 1991, ?,. 2 PI. ISSN 0071-1861 W A N D A PAPROCKA ( I H K M P A N , Warszawa) M Y S Z Y N I E C I J E G O R O L A W T W O R Z E N I U WIĘZI PONADLO KALNYCII Dla pokolenia etnografów, którzy w początkach lat pięćdziesiątych kończyli studia na Uniwersytecie Warszawskim, jak r ó w n i e ż na innych uczelniach w Polsce, Kurpiowska Puszcza Zielona była obszarem, na którym wielu z nich z d o b y w a ł o pierwsze d o ś w i a d c z e n i a w prowadzeniu badań terenowych. Niejed­ nokrotnie na tym tak bogatym i r ó ż n o r o d n y m kulturowo terenie zetknęli się po raz pierwszy z kulturą wsi i ż y c i e m jej m i e s z k a ń c ó w . N a l e ż y bowiem p a m i ę t a ć , że o k r e ś l o n e warunki polityczne tego okresu s p o w o d o w a ł y , że dla wielu s ł u c h a c z y studia na nowootwartym w tym czasie kierunku Historii Kultury Materialnej nie były wyborem ś w i a d o m y m i w o l n y m ale c z ę s t o j e d y n ą m o ż l i w o ś c i ą studiów, na które kierowały w ł a d z e uczelni. Stąd w ś r ó d p r z y s z ł y c h e t n o g r a f ó w znajdowali się ludzie, których zainteresowania dalekie były c z ę s t o od tych, z którymi chcieli z w i ą z a ć swoje przyszłe zawodo­ we ż y c i e . W tej sytuacji s z c z e g ó l n i e trudna rola przypadła profesorom repre­ z e n t u j ą c y m etnografię na studium H K M , którzy nie tylko pragnęli w p r o w a d z i ć nas w z ł o ż o n ą p r o b l e m a t y k ę lej dyscypliny ale także w z b u d z i ć zainteresowanie i pewien emocjonalny stosunek do przedmiotu przyszłych badań. Do tych o s ó b należał Kierownik Katedry Etnografii U W Prof. dr W i t o l d Dynowski i Prof. Anna Kutrzeba-Pojnarowa, która pracę w Katedrze łączyła z funkcją Kierownika Z a k ł a d u Etnografii Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN. Pierwsze badania terenowe na obszarze Puszczy Zielonej prowadzone były w ramach M i ę d z y u c z e l n i a n y c h O b o z ó w Etnograficznych w latach 1952-54 pod kierunkiem Prof. dr Witolda Dynowskicgo, dalszą k o n t y n u a c j ę b a d a ń podjęto w 1954 r. w Z a k ł a d z i e Etnografii I H K M P A N . Tak j a k i w i e l u moich k o l e g ó w studiujących etnografię z a c z ę ł a m p o z n a w a ć szeroką i różnorodną problematykę kulturową i społeczną środowiska wiej­ skiego i p o d e j m o w a ć pierwsze próby badawcze w ł a ś n i e na terenie Kurpiowsz­ czyzny. Praca w Z a k ł a d z i e po ukończeniu s t u d i ó w pozwoliła k o n t y n u o w a ć badania na tym obszarze i wziąć udział w przygotowaniu monografii Kurpio­ wskiej Puszczy Zielonej opracowywanej pod kierunkiem Prof. dr Anny Kutrzeba-Pojnarowej. Wieloletnie studia moich K o l e g ó w i moje nad k u l t u r ą l u d o w ą tego regionu analizowane w szerokim kontekście jego historycznego rozwoju i bogactwie p r o b l e m ó w składających się na k u l t u r o w ą i s p o ł e c z n ą o d r ę b n o ś ć tego obszaru z w i ą z a ł y na trwałe moje zainteresowania badawcze z Kurpiowsz­ czyzną. W tym lak niezwykle w a ż n y m dla k a ż d e g o etnografa okresie prowadzenia pierwszych prac badawczych, budowania i organizowania w ł a s n e g o warsztatu naukowego wiele z a w d z i ę c z a m Prof. Annie Kutrzeba-Pojnarowej. Jej ogromne �62 WANDA PAPROCKA z a a n g a ż o w a n i e w stworzenie zespołu, który realizował ten temat i pomoc udzielana k a ż d e m u z nas p r z y n i o s ł y rezultaty nie tylko w postaci 3-tomowej monografii Kurpiowskiej Puszczy Zielonej, ale skłoniły wielu c z ł o n k ó w zespo­ łu do kontynuowania dalszych indywidualnych j u ż badań nad tym regionem. K u r p i o w s z c z y ź n i e poświęciłam dwie prace. Pierwsza dotyczy rzemiosła, c h a ł u p n i c t w a i p r z e m y s ł u domowego, druga - zmian, jakie nastąpiły na tym terenie w w y n i k u p r o c e s ó w u p r z e m y s ł o w i e n i a . Pomimo że moje p ó ź n i e j s z e zainteresowania naukowe szły w r ó ż n y c h kie­ runkach, a badania prowadzone były na innych terenach z a r ó w n o w kraju, jak i z a g r a n i c ą , to region kurpiowski i wyniesione z badań nad nim d o ś w i a d c z e n i a służyły i c z ę s t o i n s p i r o w a ł y t e m a t y k ę moich późniejszych prac. S ą d z ę , ż e najlepszym wyrazem trwałości z a i n t e r e s o w a ń K u r p i o w s z c z y z n ą jest ponowne podjęcie lego tematu. Tak jak wiele o s ó b w pewnym okresie swego życia powraca do w s p o m n i e ń m ł o d o ś c i nadając im znakomite formy literackie - pa­ m i ę t n i k ó w b ą d ź monografii wsi czy regionów, z którymi w i ą ż ą ich wspomnie­ nia rodzinne, tak dla mnie powrót do problematyki kurpiowskiej jest wyrazem p a m i ę c i dla emocjonalnego z a a n g a ż o w a n i a , jakie t o w a r z y s z y ł o m o i m pier­ wszym badaniom naukowym. D r u k u j ą c fragment pracy poświęconej dziejom najstarszego o ś r o d k a kultu­ ralnego i g o s p o d a r c z o - s p o ł e c z n e g o Kurpiowszczyzny - M y s z y ń c a w tomie po­ ś w i ę c o n y m Prof. dr Annie Kutrzeba-Pojnarowej p r a g n ę w y r a z i ć Jej w d z i ę c z ­ n o ś ć za trud, s e r d e c z n ą o p i e k ę i czas, jaki poświęciła mnie i moim Kolegom w r o z w i n i ę c i u naszych z a i n t e r e s o w a ń etnograficznych i w przygotowaniu do pracy w lej dziedzinie. * ** Przyjmując, że o k r e ś l e n i e s p o ł e c z n o ś c i lokalnej odnosi się przede wszy­ stkim do s p o ł e c z n o ś c i z a m k n i ę t y c h granicami wsi lub o b e j m u j ą c y m i pewien szerszy kompleks terytorialny, w skład którego wchodzi kilka mniejszych jed­ nostek organizacji lokalnej, to w pojęciu więzi ponadlokalnych należy w i d z i e ć cały z e s p ó ł z a l e ż n o ś c i , jakie w y n i k a ł y z charakteru z w i ą z k ó w łączących tc s p o ł e c z n o ś c i lokalne. Do nich należy zaliczyć warunki fizjograficzne terenu i z w i ą z a n e z tym stosunki gospodarcze, strukturę s p o ł e c z n ą i z a w o d o w ą , w s p ó l n o t ę k u l t u r o w ą itp. Typy więzi, które t w o r z ą g r u p ę l o k a l n ą ( r o z u m i a n ą najczęściej jako ponad r o d z i n n ą s p o ł e c z n o ś ć wioskowa) zostają w i ę c poszerzone o związki rozwijają­ ce się na bazie w s p ó l n o t instytucjonalnych o charakterze ponadlokalnym, jak np. parafie, ośrodki administracji terenowej. M o g ą p o w s t a w a ć pod w p ł y w e m r ó ż n o r o d n y c h c z y n n i k ó w konstytuujących i u m a c n i a j ą c y c h le więzi w d ł u g o ­ t r w a ł y m procesie historycznym lub t w o r z ą c y c h się w w y n i k u p r o c e s ó w ż y w i o ­ ł o w y c h . Do pierwszych można by zaliczyć m.in. wspomniane j u ż parafie czy ośrodki handlowe, do drugich - g w a ł t o w n i e rozwijające się w pewnym okresie ośrodki p r z e m y s ł o w e . W zależności od charakteru w y z n a c z n i k ó w określają­ cych rodzaj wzajemnych p o w i ą z a ń m o ż e m y m ó w i ć o ponadlokalnej więzi regionalnej. Przy czym dla lego typu z w i ą z k ó w s z c z e g ó l n i e istotnym jest poczucie ś w i a d o m o ś c i własnej o d r ę b n o ś c i ukształtowanej w o k r e ś l o n y c h wa­ runkach historycznych. �M Y S Z Y N I E C I J E G O R O L A W T W O R Z E N I U WIĘZI 1 ' O N A D L O K A L N Y C H 63 P o d s t a w o w ą rolę w konsolidowaniu się s p o ł e c z n o ś c i lokalnych o d g r y w a j ą o ś r o d k i , na gruncie k t ó r y c h realizowały się o k r e ś l o n e więzi ponadlokalne m i e s z k a ń c ó w danego terytorium. Do takich o ś r o d k ó w na terenie p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e g o Mazowsza na obsza­ rze Puszczy Kurpiowskiej należy Myszyniec. P o c z ą t k o w o osada, później mia­ sto, a n a s t ę p n i e ponownie zdegradowany do roli osady, pełnił Myszyniec nie­ z a l e ż n i e od swego statusu od p o c z ą t k u swego istnienia bardzo w a ż n ą rolę, jako miejsce lokalizujące te wzajemne kontakty. W procesie k s z t a ł t o w a n i a się więzi ponadlokalnych z w i ą z k i m i ę d z y M y ­ s z y ń c e m i o t a c z a j ą c y m i go wsiami realizowane były przede wszystkim w sfe­ rze gospodarczej poprzez targi i jarmarki, s t a n o w i ą c e podstawowe ośrodki wymiany handlowej, przez rozwój sieci u s ł u g r z e m i e ś l n i c z y c h i p r z e t w ó r s t w a s p o ż y w c z e g o (młyny, browary), w sferze administracyjnej, świeckiej przez urzędy w ł a d z y p a ń s t w o w e j i lokalnej, służbę ochrony publicznej, szkolnictwo. W sferze administracji kościelnej - poprzez z w i ą z k i w e w n ą t r z p a r a f i a l n e . K o ­ ś c i ó ł o d e g r a ł nie tylko bardzo istotną rolę w procesie historycznego rozwoju M y s z y ń c a , ale m i a ł b e z p o ś r e d n i w p ł y w na powstanie tego o ś r o d k a . Na p r z y k ł a d z i e M y s z y ń c a , jego historycznych i s p o ł e c z n o - g o s p o d a r c z y c h dziejów, m o ż n a podjąć p r ó b ę odpowiedzi na pytanie o relacje m i ę d z y tego typu o ś r o d k i e m a o t a c z a j ą c ą s p o ł e c z n o ś c i ą wiejską, o s t o p i e ń zależności i mechani­ zmy j e realizowania. W przedstawionym artykule ukazane z o s t a n ą dzieje M y s z y ń c a od c h w i l i z a ł o ż e n i a na tym terenie misji jezuickiej w X V I I w. aż do utraty praw miejskich w 1870 r. Proces zasiedlania t e r e n ó w Puszczy Kurpiowskiej, o których wzmianki znajdują się w lustracjach i inwentarzach starostwa ł o m ż y ń s k i e g o , o s t r o ł ę c k i e ­ go i przasnyskiego, rozpoczyna się dopiero w k o ń c u X V I i na początku X V I I w. D o ś ć s z c z e g ó ł o w e opisy Puszczy, jej granic rzek i jezior oraz administracyj­ nej p r z y n a l e ż n o ś c i p o s z c z e g ó l n y c h jej c z ę ś c i nie w s p o m i n a j ą o istnieniu sie­ dzib na terenie Puszczy poza dworami k s i ą ż ę c y m i . Obok m a t e r i a ł ó w pocho­ d z ą c y c h z lustracji posiadamy r ó w n i e ż dla tego okresu inne źródła, na których podstawie w y r a ź n i e j daje się określić charakter gospodarki kurpiowskiej Pusz­ czy Zielonej w X V I i X V I I w. Są to zbiory praw bartniczych starosty przasny­ skiego Krzysztofa Niszczyckiego z 1559 r. (Wójcicki, Niszczycki, 1843) i Sta­ nisława Skrodzkiego z 1616 r. ( K r y ń s k i , 1880) oraz przywilej Zygmunta II z 1630 r.~. M a t e r i a ł w nich zawarty potwierdza hipotezę, że pierwsza fala osadnicza nosi charakter sezonowy a karczunek lasów p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e g o Mazowsza b y ł w tym okresie dopiero w fazie p o c z ą t k o w e j . Druga p o ł o w a X V I I w. przynosi j u ż jednak w i ę k s z ą stabilizację o s i e d l e ń c z ą . Powstają osady śród­ leśne, k t ó r y c h l u d n o ś ć czerpie dochody z gospodarki l e ś n o w o d n e j . B y l i to więc bartnicy, m y ś l i w i , rybacy, rudnicy, smolarze itp. 1 O nasileniu p r o c e s ó w osadniczych świadczy dobitnie fakt podjęcia w tym czasie na terenie Puszczy d z i a ł a l n o ś c i misyjnej przez Zakon Jezuitów. Wiązało się to b e z p o ś r e d n i o z sytuacją w y z n a n i o w ą ludności osadzającej się w X V I I w . na terenie Puszczy Kurpiowskiej. M i e s z k a ń c y Puszczy byli z a r ó w n o katolika­ mi, j a k i protestantami. Ci ostatni przybywali z sąsiednich Prus, gdzie łuteranizm b y ł religią p a n u j ą c ą . G ł ó w n y m o ś r o d k i e m myśli protestanckiej po K r ó - �64 WANDA PAPROCKA lewcu była nadgraniczna miejscowość Kosinowo leżąca po stronie pruskiej w pro­ stej linii od Wizny. Bliskość północno-wschodniego Mazowsza pozwalała du­ chownym protestanckim objąć ten teren swoją działalnością i osiągać efekty wobec słabej sieci parafii katolickich (Historia Polski, t. 1, 1958, s. 271). W tym okresie istniały jedynie parafie w Ostrołęce, Nowogrodzie, Kolnic, Ł o m ż y . Duże odległości tych miejscowości od centralnych terenów Puszczy uniemożliwiały ludności uczestniczenie w życiu religijnym parafii (Jemielity, 1975, s. 8). Z r o d z i ł o to p o t r z e b ę organizowania nowych o ś r o d k ó w u m a c n i a j ą c y c h w i a r ę katolicką w ś r ó d m i e s z k a ń c ó w Puszczy. Specyficzne warunki fizjograficzne, słaba sieć o s i e d l e ń c z a , potrzeba objęcia działalnością d u s z p a s t e r s k ą znacznego obszaru skłoniły diecezję płocką, której ten obszar podlegał, do utworzenia misji p o w i e r z a j ą c jej utworzenie zakonowi jezuitów. Sprowadzeni z 1564 r. przez kardynała St. Hozjusza, biskupa w a r m i ń s k i e g o , na W a r m i ę dla utworzenia seminarium duchownego, w krótkim czasie objęli jezuici s w o j ą d z i a ł a l n o ś c i ą inne tereny, m.in. Pułtuska i Łomży. Z a ł o ż o n e w 1609 r. kolegium ł o m ż y ń s k i e w 1641 r. liczyło już 12 ojców i 8 braci (Jemie­ lity, 1975, s. 8). S w o j ą działalnością d u s z p a s t e r s k ą objęli oni r ó w n i e ż tereny Puszczy. Pierwszy opis jej m i e s z k a ń c ó w z polowy X V I I w. z a w d z i ę c z a m y jezuicie Ł u k a s z o w i K o ś c i e s z a - Z a l u s k i e m u (1911). W y b ó r m i e j s c a dla utworze­ nia misji jezuickiej podyktowany był prawdopodobnie dogodnym p o ł o ż e n i e m na trakcie do Ostrołęki i Kolna na p o ł u d n i e , do Prus przez Rozłogi i do Szczytna na północ (Pokropek, 1965, s. 23). Na wybudowanie misji na terenie Puszczy, będącej k r ó l e w s z c z y z n ą , w ł a d z e kościelne u z y s k a ć musiały z g o d ę króla i jego m o ż n ą protekcję w otrzymaniu n i e z b ę d n y c h dla jej istnienia przywilejów. P i e r w s z ą z g o d ę na wybudowanie misji uzyskali jezuici od Jana Kazimierza za ł a s k a w y m wstawiennictwem jego żony M a r i i L u d w i k i Gon/agi. 22 grudnia 1650 r. król nadal wiosce Myszyniec przywilej na trzy targi: w Ś w i ę t o Zwiastowania NMP, w w i g i l i ę T r ó j c y Świętej i w wigilię Ś w i ę t e g o Marcina. W tym dokumencie po raz pierwszy w y s t ę p u j e nazwa Myszyniec, która - jak się powszechnie uważa - pochodzi od słowa „misja". D o c h ó d z tych targów miał s t a n o w i ć u p o s a ż e n i e nowo zbudowanej kaplicy. W cztery Jata później 15 lutego 1654 r. król Jan Kazimierz p o w t ó r n y m przywilejem p o t w i e r d z i ł prawo j e z u i t ó w do pobytu przy wystawionej kaplicy, n a d a ł im grunt na postawienie domu, z a ł o ż e n i e ogrodu, p o z w o l i ł na w y r ą b drzewa z Puszczy do budowy i na potrzeby domowe (Jemielity, 1975, s. 8-9)". Rozszerza te przywileje król Jan I I I Sobieski, przeznaczając na potrzeby j e z u i t ó w trzy łany w lasach starostwa o s t r o ł ę c k i e g o oraz z e z w a l a j ą c na w y b u ­ dowanie szkoły, browaru i karczmy, a także na prowadzenie wyszynku (Przy­ wileje... 1828, s. J 32-134). W 1718 r. August II rozszerzy! przywilej j e z u i t ó w na prawo odbywania cotygodniowych targów w wiosce Myszyniec, inaczej zwanej Jczupole (nazwa la nie powtarza się j u ż w ż a d n y c h dalszych dokumen­ tach). Misja Myszy niecka p o d l e g a ł a b e z p o ś r e d n i o kolegium j e z u i c k i e m u w Ł o m ż y (Jemielity, 1975, s. 10; Słownik Geograficzny..., 1885, s. 839). Dzięki dokonywanym przez zakon j e z u i t ó w spisom (Catalogas Dispositionis Personarum Provinciae Litliuanea Societalis Jesn) z a c h o w a ł się imienny spis z a k o n n i k ó w p r z e b y w a j ą c y c h w Puszczy. Po raz pierwszy w 1675 r. w tym spisie przy nazwisku S. Karwacki zaznaczono „missionarins in sylvia" (misjo- �65 M Y S Z Y N I E C I JEGO ROLA W TWORZENIU WIĘZI l'ONADLOKAI JNYCTI narz w lasach), a rok polem „missionariits in limitilms Prussiae" (misjonarz na pograniczu Prus) (Jemieliiy , 1975, s. 10). Od 1690 r. o k r e ś l o n e zostaje w y r a ź ­ nie missionarius Myszynensis. A w roku 1701 wymieniony zostaje Stanisław Sarnowski superior missionis Mysinensis oraz Piolr Ellerl missionarius My si­ nensis^. W 1707 r. jest j u ż trzech misjonarzy. Liczba ta występuje r ó w n i e ż w ź r ó d ł a c h z 1728 r. . W n a s t ę p n y c h latach (173 1-1732, 1737-1738) przebywa dodatkowo w misji brat zakonny, do klórcgo o b o w i ą z k ó w należy zajmowanie się ogrodem i s z k o ł ą . Czterech misjonarzy pozostaje do końca istnienia misji, która dekretem Stanisława Augusta z dnia 13 stycznia J 774 r. zmieniona zostaje na probostwo, gdzie jezuici pozostają jako księża diecezjalni. Biskup płocki M . J. Poniatowski z o b o w i ą z a ł proboszcza, aby u t r z y m y w a ł stale czterech w i k a r i u ­ szy. O ś r o d k i e m parafii myszynieckiej w najwcześniejszych okresach zasiedla­ nia Puszczy była kaplica, następnie drewniany, a później murowany kościół. Pierwsza zbudowana świątynia, obok której z a ł o ż o n o cmentarz w 1694 г., istniała do 1698 r. W tym roku pobudowano świątynię, dzięki staraniom ojców misjonarzy, daninie m i e s z k a ń c ó w Puszczy i poparciu starosty o s t r o ł ę c k i e g o Jana Kosa. P o w i ę k s z o n o także cmentarz i wystawiono dom mieszkalny dla z a k o n n i k ó w . Do nowo wybudowanego kościoła przeniesiono z Ł o m ż y c z ę ś ć w y p o s a ż e n i a . Opis kościoła z 1701 r. świadczy już. o znacznie bogatszym w y p o s a ż e n i u w n ę t r z a i w y g l ą d z i e z e w n ę t r z n y m . W sprawozdaniach przełożo­ nego ł o m ż y ń s k i e g o kościół len nazwany byl „ b a z y l i k ą " . 6 7 6 9 Nowa świątynia jeszcze silniej skupiała wiernych. Bazylika ta została zni­ szczona podczas wojen szwedzkich. Z lego okresu najtragiczniejszy był rok 1708. Wojska szwedzkie pod w o d z ą Karola X l i , zmierzając na L i t w ę , przecią­ gały przez P u s z c z ę , aby w y s t ą p i ć przeciw wojskom saskim i rosyjskim. W ob­ ronie swych siedzib Kurpie chwycili za broń i d o s z ł o do słynnej bitwy koło Izw. K o p a ń s k i e g o Moślu tuż pod M y s z y ń c e m . Z w y c i ę s t w o S z w e d ó w i zdobycie przez nich M y s z y ń c a miało dla lego miasta tragiczne konsekwencje. Wojska szwedzkie z n i s z c z y ł y Myszyniec i spaliły k o ś c i ó ł . W A r c h i w u m Rzymskim Towarzystwa Jezusowego z a c h o w a ł się opis zniszczenia i grabienia kościoła oraz uprowadzenia znajdujących się w nim ojców. 1 0 Po paru m i e s i ą c a c h jezuici przystąpili do budowy nowej świątyni. J e d n a k ż e wobec braku pomocy ze strony parafian zajętych likwidowaniem z n i s z c z e ń we w ł a s n y c h gospodarstwach, do budowy p r z y s t ą p i o n o dopiero w 1719 r . , a za­ k o ń c z o n o j ą o k o ł o 1723 x } ~ . Konsekracja kościoła nastąpiła w 1755 r. dokona­ na przez biskupa Józefa Eustachego Ś z e m b c k a ' \ Kościół ten p r z e t r w a ł do początku naszego stulecia. Zbudowany był z drzewa, o długości okolo 36 m, s z e r o k o ś c i 12 m i w y s o k o ś c i 11 m. P o s i a d a ł trzy w i e ż e z a k o ń c z o n e k r z y ż a m i . Dach byl pokryly k l i ń c e m . W 1723 r. z n a j d o w a ł o się tu siedem ollarzy, w 1775 już d w a n a ś c i e , a w 1826 c z t e r n a ś c i e , w k a ż d y m z nich p r z e w a ż n i e dwa obrazy. Z biegiem lat kościół niszczał i w y m a g a ł r e m o n t ó w . Dokonywano ich kilka­ krotnie, n a j w i ę k s z e prace podjęto w 1872 r. W ó w c z a s m.in. zmniejszono liczbę ołtarzy i pokryto dach blachą. 11 ! Charakterystycznym elementem kompleksu k o ś c i e l n e g o była dzwonnica. Jest to najstarsza budowla murowana kurpiowszczyzny, która powstała pra­ wdopodobnie w 1754 r. Znajduje s i e w niej brama wejściowa, a przylegające �66 WANDA PAPROCKA do niej z obu stron p r z y b u d ó w k i d a w a ł y prawdopodobnie schronienie wiernym, którzy w czasie w i ę k s z y c h uroczystości religijnych nie mogli p o m i e ś c i ć się w k o ś c i e l e . Wieża myszyniecka byla r ó w n i e ż miejscem odbywania kar. Ś w i a d ­ c z ą o tym wmurowane po obu stronach bramy ż e l a z n e kuny oraz znajdujące się pod nią lochy (Jemielity, 1975, s. 25-26). Zgodnie z postawionym na początku artykułu pytaniem badawczym doty­ c z ą c y m roli M y s z y ń c a w powstawaniu więzi ponadlokalnych m i e s z k a ń c ó w Puszczy Kurpiowskiej, należy z a s t a n o w i ć się, jak k s z t a ł t o w a ł się len proces w okresie powstania i działania na tym terenie misji jezuickiej. M i s j i , dzięki której r o z w i n ę ł a się osada, a n a s t ę p n i e miasto Myszyniec. Zakres terytorialny o d d z i a ł y w a n i a misji w pierwszym okresie po jej z a ł o ż e n i u realizowany poprzez duszpasterskie w ę d r ó w k i misjonarzy był szeroki, biorąc pod u w a g ę warunki fizjograficzne tego terenu, przede wszystkim trudno d o s t ę p n e bory. Powołując się na lustrację p r z e p r o w a d z o n ą w 1673 г., L u d w i k K r z y w i c k i (1962, s. 525) stwierdza, że w Puszczy było w tym czasie „ b a r t n i k ó w okolo 60-70, nadto 6 smolarzy, 4 rudy, 3 osady k i l k o w ł o k o w e i kilka nowoosadzonych osiedli w Puszczy prócz kilku drobnych o których w lustracji przemilcza­ no. L u d n o ś ć ó w c z e s n a na puszczy o s t r o ł ę c k i e j , tj. w 1673 r. w ż a d n y m razie nie p r z e w y ż s z a ł a tysiąca g ł ó w " . O a k t y w n o ś c i misjonarzy jezuickich świadczy fakt, że w 1706 r. udali się w p o d r ó ż 489 razy, a w 1711 r. wyruszyli 88 razy na pogranicze Prus i Mazo­ wsza (Jemielity, 1975, s. 12). W rocznikach kolegium ł o m ż y ń s k i e g o są efekty tej działalności misyjnej, d o t y c z ą c e j spowiedzi, chrztów, n a w r ó c e ń z luteranizmu i p r a w o s ł a w i a miesz­ k a ń c ó w Puszczy. Tak np. w 1689 r. wyspowiadali oni 334 osoby, nawrócili z luteranizmu 5. W 1693 r. ochrzcili J04 dzieci, 386 o s ó b wyspowiadali. W 1699 r. dzieci ochrzcili 196, 3 osoby nawrócili, 28 parom udzielili ś l u b ó w . P o n i e w a ż w rzadkich przypadkach udzielano p o s ł u g religijnych w domach (poza chorymi i u m i e r a j ą c y m i ) kościół myszyniecki s t a n o w i ł o ś r o d e k konta­ ktowania się ludności mieszkającej na terenie Puszczy i na jej pograniczach. I n t e g r o w a ł s p o ł e c z n o ś ć wiejską roczny c y k l świąt k o ś c i e l n y c h . U m a c n i a ł y także z w i ą z e k z k o ś c i o ł e m uroczystości rodzinne, j a k chrzty, śluby, pogrzeby. O w i e l k o ś c i z g r o m a d z e ń ludności kurpiowskiej z okazji świąt świadczy fakt, ż e kościół, k t ó r e g o b u d o w ę r o z p o c z ę t o w 1719 г., m i a ł p o m i e ś c i ć 3 tys. o s ó b . 1 4 1 5 Poza realizowaniem więzi wyznaniowej misja o d g r y w a ł a rolę w życiu go­ spodarczym regionu. Targi, o d b y w a j ą c e się p o c z ą t k o w o trzy razy do roku, ściągały l u d n o ś ć z terenu Puszczy dla dokonywania wymiany handlowej. Przy­ wilej króla Jana I I I Sobieskiego dla 0 0 . Jezuitów z 1677 r. o b e j m o w a ł r ó w n i e ż prawo wybudowania browaru i karczmy, a także zezwolenie na prowadzenie wyszynku Z w i ę k s z a j ą c e s i ę znaczenie handlowe M y s z y ń c a znajduje wyraz w wyda­ nym w 1718 r. przez Augusta II przywileju na cotygodniowe targi w niedziele. O tworzącej się w o k ó ł misji osadzie i jej rozmiarach mamy informacje dopiero z k o ń c a X V I I I w. W e d ł u g lustracji starostwa o s t r o ł ę c k i e g o z 1789 г., na terenie M y s z y ń c a K o ś c i e l n e g o „ o p r ó c z licznego zabudowania znajduje się w i e l u r z e m i e ś l n i k ó w , garbarzy, drejarzy, stolarzy, kołodziejów, garncarzy, pie­ karzy" . 17 �M Y S Z Y N I E C I J E G O R 0 1 . A W T W O R Z E N I U WIĘZI P O N A D I . O K A L N Y C H 67 O roli gospodarczej osady misyjnej i korzyściach p ł y n ą c y c h z rozwijające­ go się handlu i rzemiosła świadczy fakt, ż e od p o ł o w y X V I I I w. starostowie o s t r o ł ę c c y ograniczali uprawnienia i przywileje j e z u i t ó w , d ą ż ą c do udziału w dochodach. Ostatecznym r o z w i ą z a n i e m tego problemu było z a ł o ż e n i e nowe­ go osiedla. T w ó r c ą nowej osady b y ł s m o l a r z Marcin zwany Martun, który osiadł po w o j n i e szwcdzko-polskicj na gruncie n a l e ż ą c y m do starosty o s t r o ł ę c k i e g o , którym w t y m okresie b y ł kanclerz koronny Jan M a ł a c h o w s k i . Na wykarczowanym gruncie o 10 staj i o d l e g ł y m od kościoła, Martun wraz z synami wysta­ w i l i obok smolarni budy mieszkalne. D a ł o to p o c z ą t e k osadnictwu na tym miejscu i d o p r o w a d z i ł o do powstania w 1741 r. osiedla zwanego Marluny, na terenie k t ó r e g o starostowie wystawili k a r c z m ę i zezwolili na organizowanie targów, c z e r p i ą c z nich dochody. W wymienionej p o w y ż e j j u ż lustracji z 1789 r. tak opisany jest Myszyniec, o k r e ś l a n y j a k o N o w y : „ Z a c z y n a się od strugi R o ż o g ą zwanej, na której jest staw zarosły zielskiem i k r z e w i n ą , na stawie tym jest młyn lecz dla zarośnięcia stawu, a przeto niedostatku wody rzadko mielący i ledwo na potrzeby browaru miewa w y d o ł a ć m o g ą c y . Za browarem i gruntami do niego p r z y ł ą c z o n y m i piaszczystymi i bagnistymi o staj i kilka wyżej rzeczona w i e ś Myszyniec N o w y czy M a r l u n y ma kształt w kwadrat wybudowana w ś r o d k u której stawiają leraz dom, k o m o r ę celną,. Grunta ta w i e ś ma piaszczyste i bagniste, lasów ż a d n y c h p r ó c z zarośli mniej zdatnych. Gospodarzy w tej wsi 23, 22 r z e m i e ś l n i k ó w , z a ś piekarzy 8, garncarzy 5, drejarzy 2, garbarzy 4. Gospodarze płacą c z y n s z ó w złotych 354 gr. 20. R z e m i e ś l n i c y płacą gajowego z l . 181. Z browaru wyżej wzmiankowanego i karczmy w lej wsi b ę d ą c e j , za propinację tudzież za miesz­ kalne od r z e m i e ś l n i k ó w i inne przychody za ś w i a d e c t w e m z ł o ż o n e g o kontraktu płaci J. R Zaleski d z i e r ż a w c z e złotych 4.000. Wieś ta b ę d ą c o mile tylko od granicy pruskiej odległa ma nadanych j a r m a r k ó w trzy Wieś ta Martuny do starostwa należąca przedzielona jest parkanem od P o ś w i ę l n c g o , które s i ę z a c z y na od kaplicy drewnianej S. Jakóba na lewej stronie będącej w swoim okręgu zabudowane i to P o ś w i ę t n e należy do kościoła parafialnego myszynieckiego, który b y ł przedtem misji X X Jezuitów. Zawiera w sobie P o ś w i ę t n e d o m ó w kilkadziesiąt, które posiedli różni rzemieślnicy i m i e s z k a ń c y , także k a r c z m ę , w której propinacja jako i innych domach na Poświętnym należy do probosz­ cza". Po zniesieniu zakonu j e z u i t ó w dekretem S t a n i s ł a w a Augusta z dnia 13 stycznia 1774 r. zamieniono misje na probostwo, a jezuici w M y s z y ń c u pozo­ stali jako księża diecezjalni. O s a d ę nazwano M y s z y ń c e m K o ś c i e l n y m lub P o ś w i ę l n e m . W 1740 r. została z a ł o ż o n a parafia K a d z i d ł o , do której w g . danych kolegium ł o m ż y ń s k i e g o p r z e s z ł o 15 wiosek z parafii myszynieckicj. Po l i k w i ­ dacji zakonu w c h o d z i ł y w jej skład 21 wioski w starostwie ostrołęckim i J3 wiosek w leśnictwie ł o m ż y ń s k i m . Z a m i e s z k i w a ł o ją okolo 3,5 tys. o s ó b i roz­ ciągała się na 6,5 m i l w z d ł u ż i 3,5 m i l wszerz. Od wschodu graniczyła z parafią Kolno, od południa z Nowogrodem i K a d z i d ł e m , od zachodu z Z a r ę b a m i K o ­ ś c i e l n y m i , g r a n i c ę p ó ł n o c n ą s t a n o w i ł y Prusy (Jemielity, 1975, s. 16). Z zachowanych m a t e r i a ł ó w ź r ó d ł o w y c h wynika, ż e przy kościele myszynieckim istniała szkoła elementarna. O m a w i a j ą c d z i a ł a l n o ś ć biskupa p ł o c k i e g o M i c h a ł a Poniatowskiego w latach 1773-1785, M . Grzybowski (1983, s. 8) �68 WANDA PAPROCKA pisze: „ K o m i s j a Edukacyjna, która w y d a ł a 2 0 . V I . 1774 r. «Przepis dla s z k ó ł e l e m e n t a r n y c h » składała troskę o utrzymanie tychże szkółek na p r o b o s z c z ó w [ . . . ] . Funkcje nauczycieli spełniali najczęściej miejscowi organiści c h o ć zda­ rzało się, ż e byli także dyrektorowie "ludi magistři" nie tylko we wsi k o ś c i e l n e j , ale i innych m i e j s c o w o ś c i a c h , s z c z e g ó l n i e gdzie parafia była rozległa. Na u w a g ę zasługują tu tereny Kurpiowszczyzny z parafią w Baranowie, Chorze­ lach, M y s z y ń c u gdzie w o d l e g ł y c h wsiach uczyli specjalni nauczyciele [...] B o l ą c z k ą było i to, ż e w wielu parafiach nauka o d b y w a ł a s i ę sezonowo tzn. p r z e w a ż n i e z i m ą , bo latem dzieci a n g a ż o w a n o do pasienia bydła i różnych p o s ł u g gospodarskich. Stwierdzili to wizytatorzy w parafiach G ó r n o , Lutocin, Janowo, Mazowsze, Myszyniec". Szkoła elementarna istniała prawdopodobnie j u ż przy misji jezuickiej j a k ­ kolwiek Historia Kolegium Ł o m ż y ń s k i e g o wspomina tylko o kształceniu m ł o ­ dzieży na p r z y s z ł y c h organistów, dla których istniała przy kościele b u r s a . Dla dalszego rozwoju M y s z y ń c a punktem z w r o t n y m było uzyskanie praw miejskich w końcu X V I I I w. Z a g i n i ę c i e dokumentu erekcyjnego było powodem wielu trudności i n i e p o r o z u m i e ń wynikających m.in. z braku d o k ł a d n e j daty uznania M y s z y ń c a za miasto, wyznaczenia jego granic, określenia praw i obo­ w i ą z k ó w z a r ó w n o o r g a n ó w administracji, j a k i m i e s z k a ń c ó w . Z n a l a z ł o to od­ bicie w licznych materiałach ź r ó d ł o w y c h z X I X w. 18 R ó ż n i c e w polityce r z ą d z ą c y c h w ł a d z pruskich i rosyjskich, przerwanych jedynie k r ó t k o t r w a ł y m okresem niezależności w ramach Księstwa Warsza­ wskiego, w y w o ł y w a ł y ciągłe zmiany w strukturze i systemie z a r z ą d z a n i a ad­ ministracji p a ń s t w o w e j i terenowej. R ó w n i e ż dokonywanie stale nowych po­ d z i a ł ó w administracji kraju nie sprzyjało stabilizacji i konstruktywnemu dzia­ łaniu w ł a d z miejscowych (Trzebiński, Borkiewicz, 1956, s. J, 5, 91). Pogłębiały ten stan rzeczy działania wojenne, jak i obciążenia na rzecz stacjonujących w wielu m i e j s c o w o ś c i a c h o d d z i a ł ó w wojskowych. Data uzyskania praw miejskich, j a k wynika z d o k u m e n t ó w zgromadzonych w zespole akt Komisji R z ą d o w e j Spraw W e w n ę t r z n y c h i zawartej w nich kore­ spondencji, nie została wyjaśniona jednoznacznie wobec zaginięcia dokumentu p r z y z n a j ą c e g o osadzie Myszyniec status miasta. W powszechnej ś w i a d o m o ś c i ó w c z e s n y c h władz administracyjnych j a k i m i e s z k a ń c ó w M y s z y ń c a , co znajduje odbicie w szeregu d o k u m e n t ó w , przy­ wilej erekcyjny wydany został przez Stanisława Augusta w 1792 r. Na tę datę p o w o ł y w a n o s i ę wielokrotnie (m.in.: Opisanie historyczne oraz topograficznostatystyczne miasta Myszyńca z 1820 г., w k t ó r y m stwierdzano: „Przywilej pierwszy miasta M y s z y ń c a nadany przez Najjaśniejszego Stanisława Augusta Króla Polskiego w ostatnich czasach panowania Jego" ^. O d w o ł y w a n o się do niej w dokumentach z lat n a s t ę p n y c h . R ó w n i e ż i w pro­ śbie skierowanej do G ł ó w n e g o A r c h i w u m Królestwa Polskiego przez Komisję R z ą d o w ą Spraw W e w n ę t r z n y c h o dokonanie kwerendy mającej na celu odna­ lezienie przywileju erekcyjnego mista M y s z y ń c a . Wydaje s i ę , że mylnie ł ą c z o n o tę datę z uzyskaniem indywidualnego aktu nadania praw miejskich osadzie Myszyniec. M o ż n a natomiast sądzić, że za akt erekcyjny przyjęto u c h w a ł ę z a w a r t ą w Konstytucji 3 Maja, która głosiła, ż e uznaje s i ę za miasto k a ż d ą wieś liczącą ponad 100 d y m ó w . 1 2 0 �M Y S Z Y N M i C I.JEGO ROI Л W T W O R Z E N I U WIljZI I ' O N A D L O K A I . N Y C I I 69 Uwiarogodnia tę hipotezę stwierdzenie, zawarte w prośbie m i e s z k a ń c ó w M y s z y ń c a skierowanej do króla w sprawie zezwolenia na b u d o w ę ratusza i p r z y ł ą c z e n i e okolicznych wsi. Brzmi ono następująco: „ P o w z i ą w s z y wiado­ m o ś ć n i e g d y ś W i e ś Mortuny a teraz miasteczko Myszyniec od 130-tu d y m ó w , że u c h w a ł a konstytucji za s z c z ę ś l i w e g o panowania Stanisława Augusta króla i Pana Naszego od r. 1792 dnia 3-go Maja dozwala że każda wieś która nad sto d y m ó w wynosi m o ż e być w miasto z m i e n i o n e " . -1 R ó w n i e ż m o ż n a p r z y p u ś c i ć , że za akt erekcyjny uchodził w ś w i a d o m o ś c i przedstawicieli w ł a d z M y s z y ń c a i wielu jego obywateli dokument wydany przez Króla Stanisława Augusta dnia I I maja 1972 r. z a b e z p i e c z a j ą c y przed n a d u ż y c i a m i starosty o s t r o ł ę c k i e g o m i e s z k a ń c ó w M y s z y ń c a . Zachowana kopia lego dokumentu s p o r z ą d z o n a byla z oryginału w U r z ę d z i e i Aktach Ziemskich powiatu o s t r o ł ę c k i e g o przez m i e s z k a ń c a M y s z y ń c a Józefa Marcinkowskiego. Tekst tego „glejtu" brzmi następująco: Stanisław August z Bożej Łaski Król Polski, W i e l k i K s i ą ż e Litewski, Ruski, Pruski, Mazowiecki, Zmudzki... oznajmujemy niniejszym listem naszym komu o tern wiedzieć należy - iż p o ł o ż o n ą nam jest przez P a n ó w rady, przy boku naszym b ę d ą c y c h , imieniem uczciwych m i e s z k a ń c ó w wsi Mortuny czy M y s z y ń c a zwanym do starostwa o s t r o ł ę c k i e g o należący, iż oni m i e n i ą c się być od urodzenia Jana Lubowidzkiego, gubernatora starostwa o s t r o ł ę c k i e g o , na osobach swoich pokrzywdzonymi, dalszej przemo­ cy tegoż o b a w i a j ą c się, a zatem suplikowano nam jest imieniem tychże uczci­ wych m i e s z k a ń c ó w wsi Myszyniec, a b y ś m y onych w protekcję naszą króle­ w s k ą przyjąć i list Glejt nasz od przemocy i gwałtu tegoż urodzonego Jana Lubowidzkiego do czynienia prawnie w sądzie naszym referenderyi koronnej w mniemane pokrzywdzenia d a ć i p o z w o l i ć raczyli, j a k o ż dajemy aż do z a k o ń ­ czenia sprawy i tychże m i e s z k a ń c ó w w protekcję naszą k r ó l e w s k ą przyjmuje­ my m o c ą którego listu glejtu naszego wolni być mają ciż mieszczanie myszynieccy z ż o n a m i d z i e ć m i i całym m a j ą t k i e m " . - W dokumencie tym Myszyniec określany jest jednak w dalszym ciągu j a k o w i e ś . Treść lego glejtu zdaje się w y k l u c z a ć m o ż l i w o ś ć wydania, w tym samym m i e s i ą c u i roku, aktu erekcyjnego dla M y s z y ń c a . W świetle uzyskanych m a t e r i a ł ó w ź r ó d ł o w y c h bezspornym wydaje się na­ tomiast fakt otrzymania praw miejskich przez Myszyniec za r z ą d ó w pruskich. O ż y w i o n e kontakty handlowe z s ą s i e d n i m i miastami pruskimi, a nawet wypad­ ki przesiedlania się r z e m i e ś l n i k ó w niemieckich na teren M y s z y ń c a , d ą ż e n i e do rozbudowy i p o w i ę k s z e n i a m o ż l i w o ś c i handlowych przez z w i ę k s z e n i e ilości j a r m a r k ó w , a k t y w i z o w a ł o l u d n o ś ć do walki o prawa miejskie. Dowodzi tego prośba m i e s z k a ń c ó w M y s z y ń c a skierowana do w ł a d z pruskich. Pismo to zna­ komicie charakteryzuje rolę g o s p o d a r c z ą M y s z y ń c a w tym okresie i jego z w i ą z k i z terenami p o ł o ż o n y m i w o k ó ł niego. Dlatego zacytuję obszernie frag­ menty lego dokumentu: „ D o t y c h c z a s większa c z ę ś ć m i e s z k a ń c ó w trudniła się rolnictwem, k t ó r e j e d n a k ż e z powodu zbyl z ł e g o piaszczystego gruntu m a ł o im dochodu p r z y n o s i ł o i to też pewnie jest powodem, że niektórzy z m i e s z k a ń c ó w u p r a w ę roli tylko jako zatrudnienie dodatkowe p r o w a d z ą , a zajmują się szcze­ gólniej miejskimi i r z e m i e ś l n i c z y m i c z y n n o ś c i a m i , czego oczywistym dowo­ dem jest, ż e obecnie lista r z e m i e ś l n i k ó w wynosi 98 i m o ż n a się s p o d z i e w a ć najlepszych w y n i k ó w przez wyniesienie tej osady do rzędu miast [...] wsiom �70 WANDA PAPROCKA okolicznym otworzy się s p o s o b n o ś ć łatwiejszego, p o m y ś l n i e j s z e g o s p i e n i ę ż e ­ nia swoich p r o d u k t ó w a tym samym daleko łatwiej będą mogli z a s p o k a j a ć n a j g w a ł t o w n i e j s z c potrzeby swoje P o ł o ż e n i e tego miejsca targowego jest także ze w z g l ę d u na bliskość granicy Prus Wschodnich jako też z powodu niezbyt wielkiej o d l e g ł o ś c i od innych miast tak dogodne, iż klasa ludzi, prze­ m y s ł o w y c h i r z e m i e ś l n i k ó w szczególniej miast Willenburga i Ortelsburga 4 do 5 m i l o d l e g ł y c h znajduje się ciągle w stosunkach handlowych z m i e s z k a ń c a m i M y s z y ń c a i tym jedynie p r z y p i s a ć należy, ż e kilkunastu kramarzy i profesjona­ listów osiedliło się w M y s z y ń c u , co by nigdy nie było miało miejsca gdyby nie zostali w stosunkach handlowych z p r z y l e g ł y m i miastami""' . 1 N i e w ą t p l i w i e w interesie w ł a d z pruskich leżało przychylne ustosunkowanie się do prośby m i e s z k a ń c ó w M y s z y ń c a , który otrzymawszy prawa miejskie m ó g ł stać się w a ż n y m punkiem wymiany handlowej m i ę d z y znajdującymi się pod zaborem rosyjskim terenami polskimi a p a ń s t w e m pruskim. Otrzymanie praw miejskich w czasie k r ó t k o t r w a ł y c h rządów pruskich s p o w o d o w a ł o , jak należy p r z y p u s z c z a ć , z a g i n i ę c i e w okresie późniejszym części d o k u m e n t ó w w tej sprawie i przekazanie reszty do archiwum b e r l i ń s k i e g o . W ł a d z e miejskie nie miały wskutek tego podstaw do egzekwowania szeregu p r z y w i l e j ó w nowo erygowanego miasta. T y m należy t ł u m a c z y ć ponowne (w roku 1826) starania m i e s z k a ń c ó w M y s z y ń c a o uzyskanie prawa urządzenia targu tygodniowego, tym razem od w ł a d z rosyjskich. W piśmie wystosowanym w lej sprawie do K o m i s j i R z ą d o w e j Spraw W e w n ę t r z n y c h motywowano te starania następująco: „z opisu historycznego miasta M y s z y ń c a raportem Komisji Wojewódzkiej z dnia 2 5 . I X . 1820 r. przedstawionego wyczyta Komisja R z ą d o w a , ż e miasto Myszyniec p r ó c z o ś m i u j a r m a r k ó w rocznie nie ma ż a d n e g o targu tygodniowego dla rzeczonego miasta. Nie m o ż n a w y n a l e ź ć przywileju erekcyjnego z k t ó r e g o by się p r z e k o n a ć m o ż n a b y ł o , jakie swobody i prawa t e m u ż nadanymi zostały p r ó c z listu glejtu zwanego przez Najjaśniejszego Augusta Króla Polskiego w roku 1792 wydanego, który przy raporcie z dnia 10 b.m. przesianym jest. Też miasto Myszyniec z położenia swego o d l e g ł y m b ę d ą c od miasta Ostrołęki o m i l 5, Kolna m i l 5, Chorzele m i l 5, Przasnysza mil 7 nie mając largu tygodniowego pozbawiony jest ł a t w o ś c i nabywania pierwszych potrzeb dla ich utrzymania i c h c ą c w takowe się p r z y s p o s o b i ć zmuszeni s ą do innych miast p o w y ż e j w y s z c z e g ó l n i o n y c h u d a w a ć s i ę , a przez co wystawieni są pomimo swego u b ó s t w a na znaczne koszty najmowania p o d w ó d dla sprowadzenia potrzebnych im w i k t u a ł ó w " . 2 4 Brak dokumentu erekcyjnego dla M y s z y ń c a p r o w a d z i ł r ó w n i e ż do konfliktu m i ę d z y skarbem królestwa a w ł a d z a m i miejskimi o dochody z propinacji kar­ czmy miejskiej. S p ó r ten, trudny do rozstrzygnięcia z baraku odpowiednich materiałów, d o p r o w a d z i ł do s z c z e g ó ł o w y c h (w lalach s z e ś ć d z i e s i ą t y c h X I X w.) p o s z u k i w a ń aktu erekcyjnego, z a r ó w n o w A r c h i w u m G ł ó w n y m K r ó l e s t w a Polskiego, j a k i aktach dyrektorialnych berlińskich. W świetle dotychczas uzyskanych z kwerendy archiwalnej m a t e r i a ł ó w ź r ó d ­ ł o w y c h najbardziej wyjaśniające tę spraw są dwa dokumenty: pismo G ł ó w n e g o A r c h i w u m K r ó l e s t w a Polskiego do Wysokiej Komisji R z ą d o w e j Spraw We­ w n ę t r z n y c h oraz prośba proboszcza myszynieckiego ks. Z a b ł o c k i e g o do bisku­ pa p ł o c k i e g o . W pierwszym z nich czytamy: „ W dopełnieniu reskryptu Wyso- �M Y S Z Y N I E C I J E G O R O L A W T W O R Z E N I U WIĘZI P O N A Ü L O K A L N Y C H 71 kiej K o m i s j i R z ą d o w e j Spraw W e w n ę t r z n y c h i Duchownych z dnia 20 Lutego (4 Marca) rb.w przedmiocie wynalezienia oraz przesłania w kopii p o ś w i a d c z o ­ nej przywileju erekcyjnego miasta M y s z y ń c a przez Króla S t a n i s ł a w a Augusta z dnia 12 maja 1792 nadanego, G ł ó w n e A r c h i w u m K r ó l e s t w a ma zaszczyt d o n i e ś ć iż po odbytej ścisłej tym celem kwerendy, tak w sumarj uszach i w sa­ mych k s i ę g a c h rok pomieniony o b e j m u j ą c y c h , przywilej taki nigdzie w y ś l e ­ dzonym nie został. P o n i e w a ż A r c h i w u m G ł ó w n e nie posiada akt kompletnych M e t r y k i Koronnej s z c z e g ó l n i e z ostatnich c z a s ó w panowania Króla S t a n i s ł a w a Augusta, z k t ó r y c h znakomita c z ę ś ć znajduje się w Petersburgu w A r c h i w u m przy 111 departamencie r z ą d z ą c e g o senatu, b y ć w i ę c m o ż e , że takowy t a m ż e wynalezionym zostanie. N a s t ę p n i e A r c h i w u m G ł ó w n e po przejrzeniu akt dyrektorialnych m i a n o w i ­ cie Prus Nowo-Wschodnich d o t y c z ą c y c h , w y k r y ł o akta z lat 1796 do 1806 w y ł ą c z n i e miasta M y s z y ń c a d o t y c z ą c e , w których m i ę d z y innymi znajduje się korespondencja w z g l ę d e m przemiany wsi kościelnej miasteczka osady targo­ wej Myszyniec ( K i r c h d o r f Marklflckken) na miasto nie p o w o ł u j ą c e się jednak na w c z e ś n i e j s z y przywilej erekcyjny z 1792"*"\ Prośba ks. Z a b ł o c k i e g o zawiera natomiast następujące stwierdzenia: „Pod­ ług o b o w i ą z k u mojego i dobrej chęci utrzymania wszystkiego w n a l e ż y t y m p o r z ą d k u j a k o proboszcz to wszystko, co dawniej trzymali i posiadali księża jezuici, a po skasowaniu j e z u i t ó w orygowane jest probostwo i to wszystko zadane i oddane z prawami i przywilejami, co s ł u ż y ł o k s i ę ż o m jezuitom a parcansequeus m o i m antecessorom, egzekucja myszynieckiego kościoła i jego d o c h o d ó w wykazana w y r a ź n i e . A ż dopiero po okupacji króla pruskiego części kraju polskiego dochody s ł u ż ą c e k o ś c i o ł o w i myszynieckiemu prawami i przy­ wilejami od k r ó l ó w polskich nadane służyły mu a ż do roku 1798 i były probo­ s z c z ó w myszynieckich n i e z a p r z e c z a l n ą w ł a s n o ś c i ą , jako to d o c h ó d z propina­ cji, brukowego i trzech j a r m a r k ó w roku dopiero wzmiankowanego, gdy rząd pruski i w i e ś Myszyniec w miasto z a m i e n i ł i szynku obywatelom d o z w o l i ł , tym sposobem d o c h ó d k o ś c i o ł o w i , czyli fundusz na utrzymanie w i k a r i u s z ó w ode­ brał" 2 6 Wydaje s i ę że na podstawie tego ostatniego dokumentu m o ż n a ściślej niż podają to pisma G ł ó w n e g o A r c h i w u m , w y m i e n i a j ą c e tylko lata 1796-1806 jako okres przejścia M y s z y ń c a na prawa miejskie określić, że akt erekcyjny pocho­ dzi z roku 1798, a w k a ż d y m razie w tym roku został wprowadzony w ż y c i e . 2 7 Wzrost ludności M y s z y ń c a z c h w i l ą erygowania go na miasto postępuje bardzo szybko. D z i e s i ę c i o k r o t n y wzrost ludności m i ę d z y 1798 a 1810 r. jest jeszcze j e d n y m argumentem p r z e m a w i a j ą c y m za przyjęciem roku 1798 za p r a w d z i w ą d a t ę nadania praw miejskich M v s z y n c o w i . W 1820 r. m i e s z k a ń c ó w jest j u ż 1215, d o m ó w mieszkalnych 1 4 9 \ W 1828 r. - 1380 m i e s z k a ń c ó w , d o m ó w 152. W 1844 r. - 1738, d o m ó w 155, w 1864 - 2000 m i e s z k a ń c ó w , d o m ó w 205. R o z w ó j M y s z y ń c a ma swoje ź r ó d ł o z jego znaczeniu j a k o miejsca zbytu p r o d u k t ó w rolniczych i hodowlanych i zakupu n i e z b ę d n y c h w gospodarstwie a r t y k u ł ó w konsumpcyjnych. Znaczenie j a r m a r k ó w było bardzo d u ż e . Ś w i a d c z ą o tym akta z a w i e r a j ą c e materiały d o t y c z ą c e d z i e r ż a w y d o c h o d ó w jarmarkowcgo, stanowego i brukowego, które s ą dowodem w a l k i konkurencyjnej m i ę d z y -i �72 WANDA PAPROCKA kolejnymi d z i e r ż a w c a m i dla olrzymania bądź przedłużenia dzierżaw, j a k rów­ nież wykazy d o c h o d ó w jarmarkowego i brukowego oraz liczne prośby o z w i ę ­ kszenie ilości j a r m a r k ó w . W e d ł u g „ D z i e n n i k a U r z ę d o w e g o " guberni płockiej w 1851 r.~ w M y s z y ń c u o d b y w a ł o się 6 j a r m a r k ó w w następujące dni: I) w ś r o d ę po Trzech K r ó l a c h , czyli po 25 grudnia w g kalendarza p r a w o s ł a w n e g o , a po 6 stycznia w g kalen­ darza katolickiego; 2) po Zwiastowaniu NP M a r i i ; 3) po Świętej Trójcy; 4) po W n i e b o w z i ę c i u NP M a r i i , czyli po dniu 3 w z g l ę d n i e 15 sierpnia; 5) po Ś w i ę t y m Michale, czyli po 17 w z g l ę d n i e 29 w r z e ś n i a ; 6) po Ś w i ę t y m Marcinie, czyli po 20 października w z g l ę d n i e I 1 listopada. Targi ustalano w piątki co tydzień. Znaczenie j a r m a r k ó w dla rozwoju gospodarczego M y s z y ń c a podkreślają prośby m i e s z k a ń c ó w o z w i ę k s z e n i e ich ilości. W jednej z nich czytamy m.in.: „ J a r m a r k u , których dawniejszymi laty b y w a ł o w mieście M y s z y ń c u po 12, a ostatnimi laty po 8 najmniej, w tym roku do 6 zmniejszone zostało. Zniesienie d w ó c h j a r m a r k ó w rocznic byłoby najdotkliwszym ciosem dla dorobku miesz­ k a ń c ó w samego miasta M y s z y ń c a i okolicznych w ł o ś c i a n . L u d n o ś ć miasta składa się z samych tylko r z e m i e ś l n i k ó w , r ę k o d z i e l n i k ó w i fabrykantów [...] Grunta miejskie piaszczyste i nieurodzajne nie dają m o ż l i w o ś c i do zajmowania się ich u p r a w ą rolniczą i dlatego wszyscy rzucić się m u s z ą do p r z e m y s ł u , r z e m i o s ł aby mieli czym o p ł a c a ć podatki i w y ż y w i ć swoje familie. W takim p o ł o ż e n i u rzeczy całą n a d z i e j ę e g z y s t e n c j i m i e s z k a ń c ó w miasta na u ł a t w i o n y m odbycie w y r o b ó w i fabrykatów swoich [...] Jarmarki mają tę s a m ą w a r t o ś ć dla w ł o ś c i a n okolicznych. Grunta są n ę d z n e i z samych w y d m składające się. Miasto Myszyniec j a k o najbliższe dla nich miejsce odbytu p r o d u k t ó w z b o ż o ­ w y c h i inwentarzy, ma w p ł y w na ich egzystencję, albowiem inne miasta naj­ mniej o 5 m i l drogi o d l e g ł e nie są przez nich w tym celu u c z ę s z c z a n e dlatego że p ę d z e n i e inwentarza na laką o d l e g ł o ś ć w a r t o ś ć jego o wiele zmniejsza i ż e odbycie tej dalekiej drogi dla zdobycia przedmiotu niewielkiej wartości jest dla biednego w ł o ś c i a n a n i e o p ł a c a l n y m i c i ę ż k i m " " ' . 9 0 Wraz z rozwojem M y s z y ń c a i z w i ę k s z e n i e m się jego roli w procesie kształ­ towania się gospodarki towarowej jako ośrodka wymiany produkcji rolnej i rzemieślniczej z w i ę k s z a się ilość osób o d g r y w a j ą c y c h c z y n n ą rolę w handlu i rzemiośle. Z zestawienia m a t e r i a ł ó w archiwalnych m o ż n a określić liczbę rzemieślni­ k ó w - m i e s z k a ń c ó w M y s z y ń c a w końcu X V I I I i X I X w.: Lata 1789 Liczba r z e m i e ś l n i k ó w 19 (razem z p r z e m y s ł e m i handlem). 1797 98 1830 99 1864 90 Ten znaczny wzrost liczby r z e m i e ś l n i k ó w między 1789 a 1797 rokiem m o ż n a by p r z y p i s a ć faktowi uzyskania praw miejskich przez Myszyniec, ale wydaje się, ż e należałoby być o s t r o ż n y m w wysuwaniu takich w n i o s k ó w . B y ć m o ż e , w spisie w 1797 г., tak jak i w lustracji z 1789 г., nie u w z g l ę d n i o n o o s ó b m i e s z k a j ą c y c h na terenie M y s z y ń c a K o ś c i e l n e g o . Na tym terenie m i e s z k a ł o wielu r z e m i e ś l n i k ó w . Połączenie obu części M y s z y ń c a Nowego i K o ś c i e l n e g o w momencie powstania miasta z m i e n i ł o , jak należy sądzić, zasady dokonywa- �M Y S Z Y N I E C 1 J E G O R O L A W T W O R Z E N I U WII-ZI 1 ' O N A D I . O K A I . N Y C I I 73 nych spisów. Najdokładniejszy spis r z e m i e ś l n i k ó w z wymienieniem rodzajów r z e m i o s ł i nazwisk p o s z c z e g ó l n y c h r z e m i e ś l n i k ó w istnieje dla 1830 r. Jest to lista imienna z a r o b k u j ą c y c h w mieście M y s z y ń c u . Wymienia ona stolarzy, cieśli, k a p e l u s z n i k ó w , rzeźników, tokarzy, k r a w c ó w , kuśnierzy, kołodziejów, bednarzy, s z e w c ó w , garncarzy, piekarzy, farbiarzy. Obraz miasta M y s z y ń c a , jego zabudowy okolo lat czterdziestych X I X w. (odtworzona na podstawie m a t e r i a ł ó w archiwalnych) p r z e d s t a w i a ł się następująco: „ d o m ó w mieszkalnych było 155, w tym 6 murowanych, studni kancelaryjnych do ciągnienia wody kołami 5, szopa drewniana gontami kryla na skład narzędzi ogniowych, plac kancelaryjny na k t ó r y m wybudowali łaźnię, plac kancelaryjny na k t ó r y m Gąsiewski gorzelnie p o b u d o w a ł " . Analizując dane z p o s z c z e g ó l n y c h lat należy p o d k r e ś l i ć , że w stosunku do wzrostu ludności miasta bardzo wolno rozwija s i ę budownictwo. W 1810 r. mamy wykazane 148 d o m ó w na 2115 m i e s z k a ń c ó w . W 1844 r. liczba ludności miasta wynosi j u ż 1738 o s ó b , d o m ó w natomiast jest zaledwie o 7 w i ę c e j . Wydaje się, ż e istniały pewne ograniczenia w p o w i ę k s z a ­ niu obszaru miasta i jego rozbudowy. Ś w i a d c z y o tym kilkakrotna prośba w ł a d z i m i e s z k a ń c ó w M y s z y ń c a o nowe grunta bądź wykorzystanie wolnych na tere­ nie miasta. W jednej z nich czytamy: „I aby dla wielkiego u c i e m i ę ż e n i a p r z y l e g ł e wioski p r z y ł ą c z o n e być mogły na przedmieścia lego miasteczka, 2 ° aby grunt do probostwa należący zawierający dwie trzecie części całej mapy, a któren b e z u ż y t e c z n i e o d ł o g i e m leży przez pomiar w użytek m i e s z k a ń c o m oddanym został, 3 ° aby k a r c z m ę z d e z e l o w a n ą p o w i a t o w ą w przodku miasta 3 1 r o z e b r a ć kazano a mieszczanie kosztem swoim i dobra c a ł e g o miasta Ratusz , i-"32 wystawie mogli O znaczeniu, jakie pełnił Myszyniec w rozwoju gospodarczym okolicznych wsi świadczy wzrost d o c h o d ó w z d z i e r ż a w y jarmarkowego i brukowego. W la­ tach 1842-1844 w y n o s i ł on 179,85 rubli (dzierżawa trzyletnia) w latach 18651867 - 460,45 rb. W p ł y w y te przekraczały w b u d ż e c i e kasy miejskiej dochody otrzymywane za wyszynk trunków. G ł ó w n y m przedmiotem handlu na jarmar­ kach i largach myszynieckich w ciągu wieku X I X bylo bydło, trzoda chlewna i konie, s t a n o w i ą c e także podstawowy obiekt eksportu do Prus. W opisie largu myszynieckiego z 2 poł. X I X w. W. Olszewski (1970, s. 212-219) w y r a ź n i e podkreśla jego specyficzny charakter. Pisze on m.in.: „Przez c a ł ą d ł u g o ś ć miasta i na całym rynku bardzo obszernym, nic więcej lu nie zobaczysz - lylko b y d ł o , konie, a p r z e w a ż n i e wiepsze, których po parę lub nawet kilka tysięcy szluk na każdy jarmark pędzają; chcąc kupić z t r u d n o ś c i ą i to najwięcej korzec, m o ż n a z n a l e ź ć . O p r ó c z tego innych p r z e d m i o t ó w w bar­ dzo niewielkiej wystawiają na tych jarmarkach ilości, trochę narzędzi i s p r z ę ­ tów wyrabianych przez r z e m i e ś l n i k ó w , trochę norymberszczyzny ot i wszy­ stko. Wartość p r z y p ę d z o n y c h na jarmark inwentarzy m o ż n a przypuszczalnie o c e n i ć przynajmniej na 30 do 40 tysięcy rubli z. których to inwentarzy 3/4 do Prus w y c h o d z i " . Przedstawiony materiał ź r ó d ł o w y nasuwa szereg istotnych refleksji d o t y c z ą ­ cych rozwoju M y s z y ń c a . Punktem zwrotnym w tym procesie była n i e w ą t p l i w i e zamiana misji jezuickiej na probostwo oraz konsekwentna polityka administra­ cji świeckiej, która dążyła do objęcia swoimi w p ł y w a m i p o w s t a j ą c e g o o ś r o d k a życia gospodarczego terenu Puszczy Kurpiowskiej. Dalsze ograniczenie zna- �74 WANDA l'AI'ROCKA czenia, podlegającej w ł a d z y kościelnej części M y s z y ń c a , z w i ą z a n e bylo z uzy­ skaniem statusu miasta i likwidacją d o c h o d ó w k o ś c i e l n y c h p o c h o d z ą c y c h z na­ danych misji dawniej przywilejów. Dla zobrazowania znaczenia tego faktu m o ż n a p o s ł u ż y ć się s ł o w a m i proboszcza myszynieckiego, który r e l a c j o n o w a ł ten stan rzeczy w ł a d z o m zwierzchnim w s p o s ó b pelen ekspresji: „Jak ciało utrzymuje się pokarmem, tak to miejsce u t r z y m y w a ł o się propinacją ( k a r c z m ą ) , jarmarkami, w s i ą i w r ę b e m w o l n y m . W z i ą ć ciału pokarm, wszystkie członki mdleją i opadają; przez objęcie przeznaczonego funduszu t o ż s a m o w i d a ć tu w gospodarstwie k o ś c i e l n y m i rolniczym od c h w i l i , gdy z o s t a ł mu o d j ę t y " . 3 3 O zmienionej sytuacji ekonomicznej probostwa świadczy r ó w n i e ż cytowana j u ż korespondencja z 1821 r. m i ę d z y proboszczem myszynieckim a biskupem p ł o c k i m i K o m i s j ą R z ą d o w ą Spraw W e w n ę t r z n y c h . Odebranie d o c h o d ó w z targów i karczmy, a ponadto o b c i ą ż e n i e podatkami miejskimi, p o z b a w i ł o kościół znaczącej roli gospodarczej nie z m n i e j s z y ł o jednak jego znaczenia jako ośrodka ponadlokalnej więzi religijnej. Z a s i ę g o d d z i a ł y w a n i a parafii był terytorialnie duży, mimo dokonywanych p r z e s u n i ę ć jej granic na rzecz nowo powstałych kościołów, np. w Kadzidle. Ś w i a d c z ą 0 znaczeniu parafii myszynieckiej rozmiary b u d y n k ó w k o ś c i e l n y c h , przekra­ czające w i e l k o ś c i ą potrzeby samego miasta, ich rozbudowa i coraz bogatsze w y p o s a ż e n i e oraz liczne uroczystości k o ś c i e l n e g r o m a d z ą c e tłumy wiernych z okolicznych terenów. N a l e ż y p r z y p u s z c z a ć , że organizowanie o k a z a ł y c h pro­ cesji w których uczestniczyły w strojach ludowych cale wsie z c h o r ą g w i a m i 1 obrazami, powszechne jeszcze w X X w. posiadały d a w n i e j s z ą X l X - w i e c z n ą tradycję. Wprawdzie nie sprzyjała tej konsolidującej roli kościoła trudna sytuacja materialna parafii, która z m u s z a ł a do egzekwowania (często rygorystycznie) od wiernych świadczeń na jej utrzymanie, co było przyjmowane z oporami wobec niskiego poziomu życia i bardzo ograniczonych d o c h o d ó w m i e s z k a ń ­ c ó w Puszczy. J e d n a k ż e te, do pewnego stopnia incydentalne fakty, z w i ą z a n e ze sposobami p o s t ę p o w a n i a i cechami osobowymi danego duszpasterza nie umniejszały znaczenia parafii w tworzeniu nie tylko wyznaniowej, ale i kultu­ rowej więzi p o n a d l o k a l n e j . 34 35 Myszyniec - miasto, jak w y k a z a ł y materiały ź r ó d ł o w e , rozwijało się w tym czasie na terenie dawnej osady Marluny jako centrum gospodarcze Kurpiowsz­ czyzny pod a d m i n i s t r a c j ą s t a r o s t ó w o s t r o ł ę c k i c h . R o z w ó j M y s z y ń c a m i a ł swo­ j e ź r ó d ł o w znaczeniu jego jako miejsca zbytu p r o d u k t ó w rolnych i hodowla­ nych oraz zakupu n i e z b ę d n y c h w gospodarstwie a r t y k u ł ó w konsumpcyjnych. D u ż ą rolę o d e g r a ł a bliskość granicy pruskiej. W okresie kiedy Kurpiowszczy­ zna znalazła się w granicach państwa pruskiego, tj. od 1795 r. do 1807 r. nastąpiło nie tylko z w i ę k s z e n i e wymiany handlowej, ale i osiedlanie się „kra­ marzy i p r o f e s j o n a l i s t ó w " z sąsiednich Prus Wschodnich, jak wspomina cyto­ wany j u ż raport d o t y c z ą c y zamiany miejsca targowego Myszyniec na M i a s t o . Ustanowienie w późniejszym okresie komory celnej w M y s z y ń c u , n a s t ę p n i e przeniesienie do D ą b r o w y , o g r a n i c z a ł o te b e z p o ś r e d n i e kontakty ale nie z l i k w i ­ d o w a ł o wymiany handlowej, w pierwszym rzędzie handlu b y d ł e m , uzależnia­ j ą c j ą jedynie od w y s o k o ś c i aktualnych taryf celnych. 36 �M Y S Z Y N J B C J J l i G O K O L A W T W O R Z E N I U WIljZI l ' O N A D L O K A L N Y C l I 75 N a l e ż y jeszcze z w r ó c i ć u w a g ę na fakt, ż e charakter gospodarki kurpio­ wskiej, niski poziom produkcji rolnej, niekorzystna sytuacja agrarna gospo­ darstw sprzyjały rozwojowi zajęć pozarolniczych, m.in. przemysłu domowego. Przedmiotem zbytu były wyroby tkackie, przede wszystkim płótno, wyroby z drewna, produkcja kowalska i inne. Sprzyjało to rozwojowi targów i jarmar­ ków, tradycyjnym formom organizacji handlu na w s i . N i e w ą t p l i w i e m o ż l i w o ś c i rozwoju gospodarczego m ó g ł u z y s k a ć Myszyniec dzięki wyniesieniu go do rzędu miast, j a k k o l w i e k w klasyfikacji miast Księstwa Warszawskiego, a na­ s t ę p n i e K r ó l e s t w a Kongresowego, należał do najniższej I V klasy. Ten, m o ż e nie zawsze jednolicie postępujący, zc w z g l ę d u na szereg uwarun­ k o w a ń z e w n ę t r z n y c h , rozwój M y s z y ń c a jako o ś r o d k a ponadlokalnych więzi gospodarczych z o s t a ł w pewien s p o s ó b zahamowany w momencie odebrania mu praw miejskich na mocy ukazu carskiego z dnia J czerwca 1869 r. Przypisy ^ Puszcze, lasy, boty w Księstwie Mazowieckim K o r o n n a Lustracja X V I I I , nr 4 k. 144; Rewizja dóbr W wojev\ówtłzlwic rawskim, płockim kixUewskicit województwa C z a r t o r y s k i c h w K r a k o w i e , sygn. 3067, s. 715; Inwentarz prowcnlów i mazmvieekitit z ok. 1566 /:, A G A l ) : M e t r y k a mazowieckiego wszelkich 1565 г., R k p . B i b l i o t e k a M u z e u m X X starostwa łomżyńskiego, 15X0 г.. A G A D : A r c h i w u m Skarbu K o r o n n e g o , L V I , t. . V I I I , k. 49. - A O A D : Dokument p e r g a m i n o w y 8696. ^ Patrz też: Opis iiistoiyczny akt. nr 1991. miast w gub. płockiej. Dział starych d r u k ó w i rękopisów B i b l i o t e k i Publicznej miasta Warszawy, A R S J ( A r c h i w u m R z y m s k i e T o w a r z y s t w a Jezusowego); C a l . Brev. 1700-1710, L i t h . 57 ( f o t o k o p i e j . t. 105. к. 179; 4 Personarían Provineiae Litítttana Sor, Catalogas Jesu. A R S J , C a l . Brcv. 1728-1729. L i l h . 58. I . 106; Cat Brev. 1731-1732. L i t h . 58; C a l . Brev. 1737-1738. L i t h . 58. 5 6 A R S J , Historia 7 A R S J , Historia..., 8 A R S J , Historia CollcgiiŁomżensis Societalis Jesu, A n n i 1694, 1640-1695. L i l h . 43-249, I . 43. k. 257. A n n u s 1696-1704, L i l h . 44-127, I . 44. k. 132. Resitleitliae Misieniss Societal's Jesu, A n n o 1698, 1 j t h . 44-127, I . 44. k. 132. ^ W M y s z y ń c u staraniem misjonarzy p r z y k r y ł o dachem kościół i wieżę z krzyżem oraz kopula z pozłacani) k u l ą . Na czterech rogach kościoła umieszczono pozłacane krzyże. W ołtarzu - obraz M a t k i Boskiej z Dzieciątkiem w e wspanialej pozalacanej ramie. We w n ę t r z u z n a j d o w a ł a się bogato zdobiona ambona i chór. wsparty na okrągłych k o l u m n a c h . A R S J . Historia..., A n . 1701, 1696-1704, L i t h . 44-342, 1. 44. k, 3 6 0 . 1 0 A R S J , Historia..., 1705-1710, L i l h . 45-24. k. 23; także J e m i e I i t y. 1975. s. 22. ^ ' ..Tego roku rozpoczęto budowę kościoła na fundamentach, jakie zoslaly po spalonym przed dziesięcioleciem przez w r o g ó w wiary katolickiej kościele. Kościół ten pomieści 3 tysiące l u d z i " , ARSJ, Historia.... Annus D o m i n i 1719, 1717-i 772, L i t h . 4 7 - 1 , t. 54, k. 117. A n n i 1723, 1723-1729, L i l h . 48,1.55. k. 67; W H i s t o r i i K o l e g i u m Ł o m ż y ń s k i e g o z 1725 r. czytamy, że w M y s z y ń c u , 1_ Historia..., „gdzie stoi d o m dla w i e l u misjonarzy, kościół tejże misji wyposażono w ołtarze rzeźbione przez cenionych artystów. Siedem ołtarzy w y k o n a l i artyści z Gdańska dzięki hojności p. Stawskiego, lego miejsca specjalnego patrona i dobroczyńcy. Na Świętego St. K o s i k i dużo ludzi zeszło się d o kościoła.'"; Historia.... 13 b l Misiensis 1723-29. L i l h . 4 8 - 1 , I . 55. k. 69. ( A R S J . Annus Collegii Soscietatis Łomżensis Soc. Jesu. A n n i D o m i n i 1693. 1640-1 704. I.ith. 43-294. t. 43. k. 3 0 3 ; Лппиае Jesu, A n n u s 1689. 1678-1689. L i l h . 42-244. t. 42, k. 263; Линии Collegy Łomżensis licsitlentia Soc. Jesu. A n n u s D o m i n i 699, 1696-1704, L i l h . 44-34. t. 44. k. 37. 1 5 Historia.... A n n u s 1719. 1717-1772, L i l h . 4 7 - 1 . 1.54, k. 117. W d o k u m e n c i e t y m c z y l a m y : ,.tymże O j c o m p o z w a l a m y ażeby mogli w y k o ń c z y ć b u d o w y karczmy w lesie niechybnie dla p o ż y t k u tegoż, na oczyszczonej i uprawianej przestrzeni p r o w a d z i ć w y s z y n k napilku lak zakupionego jak i przygotowanego na miejscu, z a r ó w n o dla mieszkańców, j a k i p r z y b y s z ó w . D l a tychże pomieszczeń klaszloru a m i a n o w i c i e b u d y n k ó w : szkoły, b r o w a r u i karczmy zezwalamy na bezpieczne i w o l n e w y c i n a n i e drzewa w lasach tychże do uż> tku d o m o w e g o a lakże na w y s z y n k różnych napojów. T o w s z y s t k o zainteresowanym, zwłaszcza zaś w i e l m o ż n e m u Janowi Kos. staroście naszemu oslrolęckiemu obecnemu, a lakże strażnikom leśnym polecamy, aby b y ł o w i a d o m y m " . Przywileje.... 1828, s. 132-134. ' ' A G A D . A r c h i w u m Skarbu K o r o n n e g o ( A S K ) . X L V I . nr 166. /.//. 1 ^ 8 Historia.... A n n u s D o m i n i 1739, 1730-1742. L i t h . 49-178, I . 54. k. 1 8 1 . A G A D , K o m i s j a Rządowa S p r a w W e w n ę t r z n y c h ( K R S W ) . nr miasta Myszyńca w województwie płockim obwoilzie ostrołęckim 1820 r. �76 WANDAPAPROCKA Wewnętrznych z (hita 4ll(¡ kwietnia 1S61 r. A G A D , K R S W , nr 4408. Akta tyc 2 1 śniejszego ^ Króla Augusta Saskiego z 1X10 г. Fryderyka A G A D , K R S W , nr 4412, v o l . V. Kopia urzędowa i Akt Zieittskich powiatu ostrołęckiego *"* A G A D , K R S W , 4412, vol .V. 'tłumaczenie 2 listu glejtu oddana przez Józefa Marcinkowskiego ze wsi Myszyniec do Urzętht 10 marca 1X20 r. z akt popruskich dotyczttce zmiany ostu/y targowej Myszyniec na miasto, 1797 r. ' ' A G A D , K R S W . nr 4 4 ) 0 , v o l . ! ] ] . A G A D , K R S W , nr 4412. v o l . V. 2 5 ~ - b / Tamże. Jak w y n i k a z. listu skierowanego do K r ó l a Fryderyka Augusta Saskiego przez mieszkańców M y s z y ń c a , autorzy w i d z ą rolę w ł a d z pruskich j e d y n i e w potwierdzeniu aktu erekcyjnego króla Stanisława Augusta. Pis/ą oni: „ O b y w a t e l e miasteczka M y s z y n i e c na moey konstytucji posiadając 130 d y m ó w w e wsi p i e r w e j z w a n e j M a r l u n y o t r z y m a l i p r z y w i l e j i wszelkie p r e r o g a t y w y miasta, które rząd pruski p o t w i e r d z i ! . . . " , A G A D , K R S W , nr 4408. 2 8 A G A D , K R S W , nr 4206, Opisanie histoiyczjte.... A G A D . K R S W . nr 4412, v o l . V. Dziennik urzedouy gubernii płockiej A G A D , K R S W , ni" 4412, v o l . V. Józef imieniem swym i mieszkańców satnego miasta Myszyńca, tudzież A D A G , K R S W , nr 4 4 1 1 . v o l . IV, ll_Wv/.: nierucltoinoici znajdujących się i 1851, Zyltyb uprasza o przywrócenie icłościnn w/amoicią nr 2. и- mieście zmnie/iiouych rzą{Jo\iych parafii Myszyńcu jarmarków a to tnyszynieckiej, kasy miasta Myszyńca bęil({cycttprzy rewizji za 1X39 r opisanych. ~ - A G A D , K R S W , nr 4408. A kia tyczące się miasta Myszyńca, departamentu 1'loek, prośba tttieszkańców... ^ A . Dobrski do dziekana, Myszyniec 29 I X 1877. A r c h i w u m Diecezji w Łomży, sygn. 320, k. 147, cyt. za: J e m i e I i t у M A G A D , K R S W , nr 4409, v o l . I!. 1'rzykladem świadczącym o sile o d d z i a ł y w a n i a kościoła na społeczność parafialną 1975. s. 15. był m.in. fakt przyjęcia i stosowania głoszonych z ambon zasad trzeźwości, akcji, przeprowadzanej w w i e l u parafiach w k r a j u . Jej bezpośrednim s k u t k i e m b y l a likvvidacja karczmy w M y s z y ń c u , którą z a m i e n i o n o na koszary dla stacjonującego w mieście w o j s k a . A G A D , K R S W , nr 4412, v o l . V. Pismo Gubernialnego - 1 6 do Komisji Rządowej S¡>raw Wewnętrznyelt, Rzíjdu 11 23 października 1864 r. A G A D , K R S W , nr'4409, vol I I . LITERATURA G r z y b o w s k i M. 1 983 Kościelna działalność Michala Jerzego Poniatowskieg Biskupa Płoc­ kiego 1773-1785, [ w : ] Studia z liisiorii kościoła w Polsce, t. 7. Historia Polski 1858 Historia Polski, t. 1, cz. 2, Warszawa. J e m i e l i t y W. 1975 Parafie Puszczy Kurpiowskiej, Łomża. K o ś c i e s z a - Z a ł u s k i Ł. 1911 Najstarszy opis Puszczy Kurpiowskiej (tłum. z łac. J. Baranowski), „ Z i e m i a " , nr 18. K r y ń s k i A. 1880 Stanisława Skrodzkiego porządek prawa bartnego, A r c h i w u m K o m i ­ sji Historycznej, t. 3, K r a k ó w . K r z y w i c k i L. 1962 Kurpie, [ w : ] L . К r z у w i с к i , Artykuły, rozprawy 1892, t. 6, War­ szawa. O l s z e w s k i W. 1870 Od Myszyńca, „ G a z e t a Rolnicza", nr 22, Warszawa. P o k r o p e k M. 1965 Transport i komunikacja na Kurpiach, [ w : ] Kuprie. Puszcza Zielona, t. 3, W r o c ł a w . �M Y S Z Y N I E C I J E G O R O L A W T W O R Z E N I U WIĘZI 1 ' O N A D L O K A L N Y C H 77 Przywileje 1828 Przywileje nadania i swobody przez królów polskich, książąt mazo­ wieckich i biskupów płockich udzielone miastom województwa płockiego, ze­ brane staraniem H. Gawareckiego, Warszawa. Słownik Geograficzny 1885 Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego, Warszawa, t. 6. T r z e b i ń s k i W., B o r k i e w i c z A . 1956 Podziały administracyjne Królestwa Polskiego w okresie 1915-1918, Warszawa. W ó j c i c k i K., N i s z c z y c k i K. 1843 Prawo bartne, Biblioteka S t a r o ż y t n y c h Pisarzy Polskich, t. 14, War­ szawa. Wanda Paprocka T I I E R O L E O F M Y S Z Y N I E C IN F O R M I N G T H E S U P R A L O C A L SOCIAL TIES Summary The most important role for consolidating local communities was that of the centres converging the supralocal economic, social and cultural connections of a given territory. Mys­ zyniec was such a centre for the region of north-eastern Mazovia, namely for the area caalled Kurpie. Once a village, then a small town, later became M y s z y n i e c more a village than a town again. Erom the very beginning of its existence had an important role in the historical develop­ ment of the region. The article follows the history of the locality reaching back as far as the founding of the mission of Jesuits there till the loss of c i v i c rights in 1870. The settlement on the area of the Kurpie Forest had begun at the end of the sixteenth century and at the beginning of the seventeenth. At first the influx of population had a seasonal character; greater stabilization came in the second halfth of the seventeenth cent. Because of the growing surge of settlers, also from neighbouring Prussia Jesuits undertook a missionary action there. It aimed not only at reinforcing the religiousness of the inhabitants but also at counteracting the growing influence of Protestantism. T h e first mission was founded at the time of the reign of Jan Kazimierz. In the document obtained from the king, granting Tie priviledge of three annual markets the name M y s z y n i e c had been mentioned-for the first time. T h e next priviledges were granted to the mission by the king Jan Sobieski (school, brewery, inn) and the king August III (for the weekly markets in the village of M y s z y n i e c ) . The centre of the parish of M y s z y n i e c had been first a small chapel, later a wooden and then a stone churches were built. Apart from reinforcing religious ties the mission played an important role for the economy of the region. Every week the markets attracted the inhabitants of the area of the Forest and goods could be exchanged there. After the Jesuit Order had been abolished by the decree of the king S t a n i s ł a w August the mission was changed into personage and the Jesuits remained as diocesan priests. A n important point in the development of M y s z y n i e c was obtaining the c i v i c rights of a town at the end of the eighteenth century. In the years between 1789 and 1810 the number of population grew ten times, in 1864 there were two thousand inhabitants of the town and 205 houses. Such development of the locality was caused by its role of a place where agricultural products were sold and peasants could buy everything they needed in their households. A s thetown developed, there were more and more people engaged in trade and craft. For example in �78 WANDA PAPROCKA 1789 there were 19 craftsmen in M y s z y n i e c while in 1864 their number ammounted to 90. T h e growing meaning of M y s z y n i e c as the local trade centre can be also proved by the growlh of incomes coming from the market taxes in the budget of town council. T h e expansion of the town as the supralocal centre was set back once the decree of the Russian Tsar abolished ils c i v i c rights as a town in 1869. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypck � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/75f430f8dc3802ba47ffecbcdad279cb.jpg 721927d6caa8bb455517a4ec3b960f30 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Na badaniach terenowych ( Henryk Szymczak) / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Sternalice (woj. opolskie) Subject The topic of the resource etnograficzne badania terenowe ; etnograficzne badania terenowe Description An account of the resource fotografia przedstawia jednego z badaczy (Henryk Szymczak). Uwaga:- zdjęcie powstało w trakcie miesięcznych badań archeologiczno-etnologicznych, w których uczestniczyli również studenci etnologii (w tym Zygmunt Kłodnicki) prowadzeni pod kierunkiem naukowym Adolfa Nasza Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_19.29.XII_C.3.18.4_01 etnograf etnograficzne badania terenowe Henryk Szymczak okolice Radłowa Sternalice