38 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3fce16fe61c92d755dc29e58a6745bfa.pdf b1ee3adf72efde52d61720fdbfb930d6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5898 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje kultura społeczna swat - kojarzenie małżeństw Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5491 Title A name given to the resource Nazwy gwarowe dla osób kojarzących pary, II/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8 cz.2: Rola i znaczenie swata w kojarzeniu małżeństw pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickego (mapa nr 8) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8. Agnieszka Pieńczak: Wedding customs and rituals, part 2: The matchmaker's role and importance in arranging marriages Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 8. Nazwy gwarowe osób kojarzących pary, II Opracowała Agnieszka Pieńczak Objaśnienia znaków: Osobę kojarzącą pary nazywano:1 - r a j ,rajfur(16.19.VIII),2 - rajek, rojnik (20.19.XII), 3 - rajca, 4-rajko, 5-rajbieda, 6-rajbasz, 7-inne odpowiedzi (zob. mapy 7,9,10,12-14), 8 - brak tradycji, 9 - brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie materiałów z badań terenowych przeprowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska od połowy XIX wieku do lat 70. XX wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). 4. Mapa została uzupełniona o punkty dodatkowe (spoza stałej sieci PAE): - punkty oznaczone szarym kolorem zostały wytyczone na podstawie literatury XIX-wlecznej (głównie prace 0. Kolberga), - punkty podkreślone na zielono zostały wytyczone na podstawie literatury XX-wiecznej (atlas ADV, m. NF5 Brauchtum bei derHeirat. Name des Werbers, sporządzona w 1955/56 przez L. Martina - materiały dotyczą lat 30. XX wieku), - punkty podkreślone na niebiesko zostały wytyczone na podstawie literatury XX-wlecznej (Olesiejuk, 1971), - punkty podkreślone na żółto zostały wytyczone na podstawie literatury XX-wlecznej (mapę sporządzono na podstawie danych z mapy 630 Nazwy osoby pośredniczącej w zawieraniu małżeństwa (zob. AJKLW, 1992). Na mapie opracowanej przez autorkę pracy nie dokonywano rozróżnienia na płeć osób kojarzących małżeństwa (co uczyniono na mapie 630), by mapa stała się bardziej czytelna. Badania prowadzono w latach 70. XX wieku (w 1973 r. opracowano część V kwestionariusza, tj. Etnographica -suplement pod red.J. Burszty zob AJKLW, 1979:11). Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprać. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 15. Czy współcześnie zdarza się, że za zgodą rodziców kawalera osoba trzecia „ idzie w swaty"? celem przedwstępnego omówienia sprawy zawarcia małżeństwa /.../ Kiedy we wsi ten zwyczaj zaniki? Jak było dawniej? Jak nazywają ten zwyczaj i tę czynność? 16. Zbadać czy we wsi żyją jeszcze osoby (mężczyzna?, kobieta?-wiek? zajmujące się swataniem? Jak ich nazywają? [...] � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7b0b33ad8243b2121dcceaa0b74603c2.pdf bc5520eb806628b5259b0ded86380607 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5897 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje kultura społeczna swat - kojarzenie małżeństw Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5490 Title A name given to the resource Nazwy gwarowe dla odób kojarzących pary, I/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8 cz.2: Rola i znaczenie swata w kojarzeniu małżeństw pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickego (mapa nr 7) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8. Agnieszka Pieńczak: Wedding customs and rituals, part 2: The matchmaker's role and importance in arranging marriages Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 7. Nazwy gwarowe osób kojarzących pary, I Opracowała Agnieszka Pieńczak Objaśnienia znaków: Osobę kojarzącą pary nazywano: 1 - swat, swatka, swatowa i pod. svaf oraz schwatt (wg ADV), 2 - swach, swacha, swaszka, swak (15.16.X, 15.16.XVI, 16.16.IX) i pod., 3 - swatacz (wg AJKLW), 4 - swatek, 5 - inne odpowiedzi (zob. mapy 8-10,12-14), 6 - brak tradycji, 7 - brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych przeprowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska od polowy XIX wieku do lat 70. XX wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają Informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). 4. Mapa została uzupełniona o punkty dodatkowe (spoza stałej sieci PAE): - punkty oznaczone kolorem szarym zostały wytyczone na podstawie literatury XIX-wiecznej (głównie praceO.Kolberga), - punkty podkreślone na zielono zostały wytyczone na podstawie literatury XX-wiecznej (atlas ADV m. NF 5 Brauchtum bei der Heirat. Name des Werbers, sporządzona w 1955/56 przez L. Martina - materiały dotyczą lat 30. XX wieku), - punkty podkreślone na pomarańczowo zostały wytyczone na podstawie literatury XX-wlecznej (zob. mapa 146, pyt. XX, 38 - AJK, 1966:182-186), - punkty podkreślone na brązowo zostały wytyczone na podstawie literatury XX-wlecznej (AJŚ, 1974: mapa 735), - punkty podkreślone na niebiesko pochodząz literatury XX-wiecznej (Olesiejuk, 1971), - punkty podkreślone na żółto zostały wytyczone na podstawie literatury XX-wiecznej (mapę sporządzono na podstawie danych z mapy 630 Nazwy osoby pośredniczącej w zawieraniu małżeństwa (zob. AJKLW, 1992). Na mapie opracowanej przez autorkę pracy nie dokonywano rozróżnienia na płeć osób kojarzących małżeństwa (co uczyniono na mapie 630), by mapa stała się bardziej czytelna. Badania prowadzono w latach 70. XX wieku (w 1973 r. opracowano część V kwestionariusza, tj. Etnographica - suplement pod red. J. Burszty, zob. AJKLW, 1979:11). Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 9. Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 15. Czy współcześnie zdarza się, że za zgodą rodziców kawalera osoba trzecia „idzie w swaty"? celem przedwstępnego omówienia sprawy zawarcia małżeństwa /.../ Kiedy we wsi ten zwyczaj zaniki? Jak było dawniej? Jak nazywają ten zwyczaj i tę czynność? 16. Zbadać czy we wsi żyją jeszcze osoby (mężczyzna ?, kobieta ?-wiek? zajmujące się swataniem? Jak ich nazywają?[...] � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ab4531557e972944cc009794b92d37f3.pdf 14995eb6bd7c2af18a0d8369371f8df4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5902 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje kultura społeczna swat - kojarzenie małżeństw Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5495 Title A name given to the resource Nazwy gwarowe dla osób kojarzących pary, V/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8 cz.2: Rola i znaczenie swata w kojarzeniu małżeństw pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickego (mapa nr 12) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8. Agnieszka Pieńczak: Wedding customs and rituals, part 2: The matchmaker's role and importance in arranging marriages Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 12. Nazwy gwarowe osób kojarzących pary, V Opracowała Agnieszka Pieńczak Objaśnienia znaków: Osobę kojarzącą pary nazywano: 1 - dziewoslęb, dziewosłębina (27.27. IX, 27.27.XI., 28.26. XIII, 28.26. XIV), dziewosłubka (36.27.XVI), dywnosnuby (35.27.X, 35.27. XVI), 2 - dobry mąż, der gute Mensch (wg ADV), 3 - heiratsvernitler (używane przed 2. wojną światową), heiratsvermittler (wg ADV), 4 - Inne, rzadsze nazwy [1 - klyta, kly(t)ta (wg ADV), 2 - poseł, 3 - zwiadowca, wywiadowca, wywiadownik (31.28.XIV, 34.29.X), 4 - przebijacz, probywacz, 5 - pośrednik, 6 - żeniacz, 7 - czesław, 8 - hochzeitvermittler, 9 - marszałek, 10-stryncorz,strynciora(wo,AJKLW),) 11-mówiec, mówca (16.26.VII), namawiacz(15.25. XII),1 2 - o g l ę d n i k ] ,5-swat jest ojcem kawalera, 6-inne odpowiedzi (zob. mapy 7-10,13,14), 7-brak tradycji, 8-brakodpowiedzl. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych przeprowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska od potowy XIX wieku do lat 70. XX wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich I osadnicy z różnych stron Polski). 4. Mapa została uzupełnionao punkty dodatkowe (spozastałej sieci PAE): - punkty oznaczone kolorem szarym pochodząz literatury XIX-wlecznej (głównie praceO.Kolberga), - punkty podkreślone na zielono zostały wytyczone na podstawie literatury XX-wiecznej (atlas ADV, m. NF5 Brauchtum bei der Heirat. Name des Werbers, sporządzona w 1955/56 przez L. Martina- materiały dotyczą lat 30. XX wieku), - punkty podkreślone na pomarańczowo zostały wytyczone na podstawie literatury XX-wlecznej (AJK, mapa 146 Swat, pyt. XX, 38, zob. AJK, 1966:182-186), - punkty podkreślone na brązowo zostały wytyczone na podstawie literatury XX-wiecznej (mapa 735 Swat, swatka znajdująca się w AJŚ, zob. AJŚ, 1974), - punkty podkreślone na niebiesko zostały wytyczone na podstawie literatury XX-wlecznej (Olesiejuk, 1971), - punkty podkreślone na żółto zostały wytyczone na podstawie literatury XX-wiecznej (mapa 630 Nazwy osoby pośredniczącej w zawieraniu małżeństwa, zob. AJKLW, 1992). Na mapie opracowanej przez autorkę pracy nie dokonywano rozróżnienia na płeć osób kojarzących małżeństwa (co uczyniono na mapie 630), by mapa stała się bardziej czytelna. Badania prowadzono w latach 70. XX wieku (w 1973 r. opracowano część V kwestionariusza, tj. Etnographica-suplement pod red. J. Burszty, zob. AJKLW, 1979:11). Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 9. Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józel Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 75. Czy współcześnie zdarza się, że za zgodą rodziców kawalera osoba trzecia ,,idzie wswaty"?celem przedwstępnego omówienia sprawy zawarcia małżeństwa/.../ Kiedy we wsi ten zwyczaj zanikł?'Jak było dawniej?Jak nazywają ten zwyczaj tę czynność? 16. Zbadać czy we wsi żyją jeszcze osoby (mężczyzna? kobieta?-wiek? zajmujące się swataniem? Jak ich nazywają? [...] � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c70757cccb62c3817a149f5c8fe6b96f.pdf f92e95022e19d1b5b8b4a20f1ad50436 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5901 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje kultura społeczna swat - kojarzenie małżeństw Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5494 Title A name given to the resource Najczęstsze nazwy osób kojarzących pary/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8 cz.2: Rola i znaczenie swata w kojarzeniu małżeństw pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickego (mapa nr 11). Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8. Agnieszka Pieńczak: Wedding customs and rituals, part 2: The matchmaker's role and importance in arranging marriages Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 11. Najczęstsze nazwy osób kojarzących pary Opracowała Agnieszka Pieńczak Objaśnienia znaków: Zasięg występowania nazwy: 1 - swat, swatka, swatowa, swach, swacha, 2 - raj, rajek, rajca, rajko, 3 - faktor, faktur, 4 - granica występowania nazwy swat, swatka, swatowa, swach, swacha, 5 - granica występowania nazwy raj, rajek, rajca, rajko, 6 - granica występowania nazwy faktor, faktur. Uwagi: 1. Mapa dotyczy stanu zjawiska od potowy XIX wieku do lat 70. XX wieku. 2. Przy wyznaczaniu zasięgów pominięto informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich I osadnicy z różnych stron Polski), skupiając się na terenach autochtonicznych. Uwzględniono natomiast dane z literaturyXIX-wiecznej (zaznaczonej kolorem szarym), gdyż w wielu miejscach uzupełnlają one obraz na mapie. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5645298a1ad5556b52fef61262154d8c.pdf ccb015db232bcff84d14a6affc5898f7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6121 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource demonologia ludowa czarownice Polski Atlas Etnograficzny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5708 Title A name given to the resource Sposoby rozpoznawania domniemanych czarownic / LUD 2008 t.92 Description An account of the resource LUD 2008 t.92, s.215-234 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 92, 2008 AGNIESZKA PIEŃCZAK Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Śląski Cieszyn SPOSOBY ROZPOZNAWANIA D O M N I E M A N Y C H CZAROWNIC (W ŚWIETLE B A D A Ń POLSKIEGO ATLASU ETNOGRAFICZNEGO) Ta czarownica nazywała się Jasmewska, to ona przed wschodem słońca wychodziła z chałupy i jak pastuch pędził krowy, to latała i jakby ziemię zbierała... (Psucin, okol. Pułtuska) Wprowadzenie Według definicji etnologicznych mianem „czarownictwa" określa się typ praktyk i przekonań polegający na wierze w działanie nadzwyczajnej mocy właściwej jednostkom nią obdarzonym, co zwykle odbywa się bez ich woli lub nawet wiedzy (witchcraft) oraz na świadomym stosowaniu specjalnych technik, czynności i zabiegów o charakterze magicznym (czarów), mających spowo¬ dować skutki pożądane dla ich wykonawców (sorcery) (Buchowski 1987: 59). A zatem określenie „czarownik"/„czarownica" odnosi się zarówno do osób świa¬ domie wykonujących praktyki magiczne, jak i do tych, których oddziaływanie miało miejsce niezależnie od ich woli. W polskiej kulturze tradycyjnej starano się rozpoznać odpowiednio wcześniej domniemaną czarownicę, aby zabezpieczyć się przed jej szkodliwym wpływem. O wierze w czary w Polsce dowiadujemy się już z wczesnośredniowiecznych wykopalisk archeologicznych i późniejszych materiałów dotyczących procesów o czary, pochodzących głównie z X V I - X V I I I wieku (Jasiewicz 1967: 458). Na¬ leży wspomnieć, iż opisywane przekonania były często obcej proweniencji. Po¬ pularne do dziś wierzenie o odbieraniu przez czarownice mleka cudzym krowom przywędrowało do Polski z Zachodu, prawdopodobnie pod koniec średniowie¬ cza, upowszechniając się w X V I I - X V I I I wieku (Baranowski 1967: 89-90). Pro¬ cesy o czary nasiliły się szczególnie w wieku X V I i X V I I , kiedy to w zachod¬ niej Europie ich ofiarą padła wielka liczba kobiet, oceniana na kilka milionów �216 Agnieszka Pieńczak (Jasiewicz 1967: 458-460). Rozwój tych przekonań wiązał się ze średniowieczną religijnością ludową, kształtowaną przez Kościół, podkreślającą wpływ sił dia¬ belskich, odpowiedzialnych za wszelkie nieszczęścia spadające na ludzi: wszystko zło, z którym człowiek się stykał, było przedstawiane jako wynik perfid¬ nej diabelskiej działalności (...). Nieurodzaj, zaraza na bydło, choroby, nieszczę¬ śliwe wypadki czy nawet inne osobiste niepowodzenia tłumaczono powszechnie działalnością sił nieczystych, które z dziwnym uporem uwzięły się na rodzaj ludzki (Mieczkowska 1987: 87). Czarownictwo powiązane było również z niekorzystną sytuacją gospodarczą. Oskarżenia o czary występowały najczęściej w okresach przełomowych, szcze¬ gólnie w czasach kryzysu (Buchowski 1987: 60). Tutaj między innymi tkwiły ko­ rzenie wierzeń dotyczących działalności czarownic, odnotowywanych w polskich źródłach etnograficznych w X I X wieku oraz w pierwszej połowie X X wieku. Przykłady tradycyjnego czarownictwa można napotkać już w polskich mate¬ riałach ludoznawczych. W niektórych XIX-wiecznych opisach znajdują się in¬ formacje o rozpoznawaniu czarownic oraz wykonywaniu przez nie praktyk ma¬ gicznych. Można w tym miejscu wymienić chociażby dzieła Kolberga, w których występują wzmianki o tej tematyce, przeważnie z terenów południowej i central¬ nej Polski (np. Kolberg 1962a, 1962b, 1965a, 1965b, 1967). Wspominam o tym, bowiem ówczesne dane są rozproszone i nie dają pełnego obrazu omawianego zagadnienia w polskiej kulturze ludowej. Współcześnie tradycyjne czarownictwo jest tematem nieco zapomnianym, co wynika między innymi z zaniku wielu elementów dawnej kultury duchowej. Nie miejsce tu na całościowe ukazywanie stanu badań; podam jedynie przykła¬ dy literatury etnograficznej poruszającej tę tematykę. O czarownictwie pisano w okresie powojennym w niektórych monografiach regionalnych, zwykle na marginesie zagadnień związanych z wierzeniami, magią i wróżbami oraz trady¬ cyjnym rolnictwem (np. Baranowski 1967; Jasiewicz 1967; Brylak 1970; Szyfer 1975). Czarownictwo nie zostało dokładniej opracowane w obszernej monografii Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej — pewne informacje na temat cza¬ rownic znajdują się jedynie w artykule poświęconym religijności ludowej (Tomi¬ cki 1981). Problematyka ta tylko sporadycznie stanowiła przedmiot głębszego zainteresowaia badaczy, ujmujących jednak czarownictwo jako szersze zjawi¬ sko społeczno-kulturowe, związane głównie z występowaniem procesów o czary (np. Baranowski 1951, 1952). W zasadzie brakuje opracowań przedstawiających czarownictwo na terenie całego kraju, z uwzględnieniem chronologii jego występowania i zróżnicowa¬ nia przestrzennego. Z tego właśnie powodu w niniejszym artykule przedstawię niepublikowane wcześniej wyniki badań Polskiego Atlasu Etnograficznego, któ¬ rego jednym z naczelnych zadań jest ukazywanie zróżnicowania kulturowego �217 Sposoby rozpoznawania domniemanych czarownic rozmaitych zjawisk z zakresu tak zwanej kultury tradycyjnej . Badania atlasowe nad wiedzą i wierzeniami ludowymi (w tym nad czarownictwem) prowadzono prawie w całej Polsce, z wyjątkiem ziem zachodnich i północnych, które, nie¬ stety, zostały pominięte z powodu ograniczeń finansowych. Utrudnia to analizę przestrzennego występowania omawianego zjawiska, między innymi na terenie Warmii i Mazur. Niemniej, niektóre z uzyskanych informacji zaprezentowałam na przykładowej mapie etnogeograficznej (mapa ta dotyczy występowania prze¬ konania o ukrywaniu się czarownicy pod postacią żaby lub ropuchy). Pozostałe niepełne dane nie nadawały się do opracowania kartograficznego, dlatego też przedstawiłam je wyłącznie w formie opisowej. 1 Charakterystyka materiałów źródłowych i metody badawczej Podstawą źródłową artykułu są niepublikowane do tej pory materiały Pol¬ skiego Atlasu Etnograficznego. Do ich niewątpliwych zalet można zaliczyć to, iż pozyskano je w stosunkowo krótkim czasie w różnych częściach Polski, podczas badań nad wiedzą i wierzeniami ludowymi (lata 1982-1990). Badania te prze­ prowadzili pracownicy Polskiego Atlasu Etnograficznego PAN we Wrocławiu w 272 punktach badawczych . Ważne jest to, że we wszystkich wsiach „atlaso¬ wych" stosowano jednolity kwestionariusz badawczy . Dzięki temu otrzymano względnie porównywalne dane dotyczące wiedzy i wierzeń ludowych. Umoż¬ liwia to studia porównawcze, z użyciem w tym celu metody etnogeograficznej. 2 3 Współcześnie działalność atlasowa polega nie tylko na uporządkowaniu bogatego, unikatowego materiału etnograficznego, zbieranego w ciągu kilkudziesięciu lat przez grupę wykwalifikowanych ba¬ daczy terenowych, ale również na jego opracowaniu w formie komentarzy i odpowiadających im map. Chodzi tu bowiem o ukazanie chronologii występowania badanych elementów kulturowych i przed¬ stawienie, w miarę możliwości, zmian zasięgów ich występowania. Niezwykle cenne jest w tym przy¬ padku objęcie badaniami terenowymi całej Polski (stała sieć badawcza liczy 341 wsi), co umożliwia ukazanie całościowego obrazu zróżnicowania kulturowego. O tym, że działalność atlasowa jest dalej żywa w środowisku etnologicznym, świadczy fakt, iż prace kartograficzne są kontynuowane, a ich wy¬ miernym wynikiem jest opracowywanie kolejnych tomów Komentarzy do Polskiego Atlasu Etnogra¬ ficznego. Z inicjatywy redaktora serii, Zygmunta Kłodnickiego, w Cieszynie opracowano dotychczas cztery tomy Komentarzy, z których jeden poświęcony został wiedzy i wierzeniom ludowym (Lebeda [Pieńczak] 2002). Więcej o Polskim Atlasie Etnograficznym, jego stanie i perspektywach rozwojowych, pisze Z. Kłodnicki (1991). Sieć punktów badawczych była zatem okrojona w stosunku do wspomnianej wyżej stałej sieci. Wywiady przeprowadzano zwykle z kilkoma informatorami. We wsiach zamieszkałych przez ludność napływową rozmawiano nie tylko z autochtonami, jeśli ich zastano, ale również z osadnikami (pocho¬ dzącymi z reguły z różnych terenów) i przesiedleńcami (głównie z Kresów Wschodnich). Materiały te zbierano za pomocą rozbudowanego kwestionariusza-notatnika do badań PAE nr X I , Wiedza i wierzenia ludowe (opracowanego przez J. Klimaszewską). Część tego kwestionariusza, do¬ tycząca zagadnienia „Człowiek", obejmowała dwa pytania z zakresu wiary w osoby rzucające uroki. Jedno z nich dotyczyło bezpośrednio czarownicy: „IV. Człowiek: 1. Co opowiadają o czarownicy? Po czym j ą poznać? Kto j ą uczył czarów? Komu zapisywała duszę? Gdzie jest Łysa Góra? Kto i jak na nią jeździ? W jakiej postaci się pokazuje? Jak czaruje i jak odbiera mleko?". 1 2 3 �218 Agnieszka Pieńczak Większość z tych materiałów przedstawiono wcześniej w formie map (Lebeda [Pieńczak] 2002), nie objęły one jednak zagadnień czarownictwa. Okazało się, że w wyniku prac atlasowych uzyskano stosunkowo bogaty obraz wierzeń funkcjonujących nadal w Polsce w latach 80. X X wieku, z których wiele zajmowało dawniej istotne miejsce w ludowym światopoglądzie. Należy jednak dodać, że informacje dotyczące samych czarownic były często dość ogólniko¬ we; niekiedy pojawiały się spore braki w wypowiedziach. Mogło to wyniknąć z układu kwestionariusza, bowiem dane te pochodzą z odpowiedzi na dwa pyta¬ nia znajdujące się na końcu notatnika. Braki te mogły być także spowodowane niewłaściwym prowadzeniem wywiadu przez badacza, a częściej zapewne nie¬ chęcią informatorów do odpowiadania na pytania o czary, traktowane przez nich jako zabobony. Na wyniki badań wpłynęły również inne, ogólniejsze czynniki. Można tu wymienić chociażby zanik wielu dawnych praktyk, wynikający z roz¬ woju oświaty, migracji powojennych (np. odpływu ludności wiejskiej do miast), czy oddziaływania kultury popularnej na stosunek do świata. Spowodowało to redukcję wielu wierzeń do przesądów lub wręcz całkowity ich zanik (Lebeda [Pieńczak] 2002: 11-12). Analiza zebranego materiału atlasowego ukazała jednak, że zjawisko to było szeroko rozpowszechnione w polskiej społeczności wiejskiej. Czarownictwo by-ło żywe nie tylko przed I I wojną światową, ale również w okresie powojennym. Jesz­ cze w latach 50. i 60. X X wieku wskazywano osoby podejrzane o ten proceder . Na podstawie analizy licznych danych okazało się, że pewne elementy tych przeko¬ nań nie zostały zarzucone. Do niedawna w niektórych rejonach północno-wschod¬ niej Polski wierzono w istoty półdemoniczne (zmory) i działalność czarownic we współczesnym środowisku wiejskim . Wiara w tak zwane uroczne oczy była wciąż obecna w codziennym życiu, mimo że już w ograniczonym zakresie. Materiał na temat ludowego czarownictwa, zebrany podczas prac atlasowych, obejmuje szereg zagadnień wymagających dokładnych analiz porównawczych. W niniejszym artykule omawiam jedynie niektóre dane dotyczące czarownictwa. Odnoszą się one do sposobów rozpoznawania czarownic przez członków społecz¬ ności wiejskiej, z uwzględnieniem ich cech fizycznych, przedmiotów i zwierząt znajdujących się w ich otoczeniu, czasu działalności, profanowania przez nie nie¬ których zachowań religijnych oraz często przypisywanej im zdolności odbierania mleka krowom. Pozostałe bogate informacje dotyczące sposobów rzucania uroków i ich odczyniania staną się być może w przyszłości zalążkiem kolejnego artykułu. Oprócz materiałów atlasowych wykorzystałam również wybraną literaturę et¬ nograficzną — zarówno prace ogólne, poświęcone słowiańskiej kulturze ducho4 5 Grabniak (okol. Zwolenia). O występowaniu wiary w czarownice w latach 60. i 70. X X wieku wiemy również z niektórych danych pochodzących z literatury etnograficznej (np. Baranowski 1967; Jasiewicz 1967; Szyfer 1975). Wskazały na to badania prowadzone przez autorkę w 2002 r. w Zalesiu (okol. Siemiatycz) i Dybowie (okol. Sokołowa Podlaskiego). 4 5 �219 Sposoby rozpoznawania domniemanych czarownic wej (Moszyński 1967; Urbańczyk 1991), omawiające historię czarownictwa (Ba­ ranowski 1951, 1952), jak i niektóre monografie regionalne dotyczące wierzeń ludowych, w tym również z zakresu czarownictwa (Baranowski 1967; Jasiewicz 1967; Brylak 1970; Szyfer 1975). Rozpoznawanie czarownic po wyglądzie Badane osoby podawały, że można niekiedy rozpoznać czarownicę po jej wyglądzie. Zdaniem informatorów, najczęściej identyfikowano j ą po „dziwnym spojrzeniu" , wtedy, „gdy gapi się na człowieka". Stwierdzano, iż posiada ona „ostry wzrok", którym rzuca uroki nie tylko na ludzi, ale również na zwierzęta domowe, co w konsekwencji powoduje chorobę, a nawet śmierć. Za zajmującą się czarami uznawano osobę mającą „świdrowate" , „rybie" , chytre" oczy, cza¬ sem z żółtymi cętkami czy też zielone . Symboliczne znaczenie przypisywano także kształtowi brwi — jeżeli były zrośnięte ze sobą, było to widomym znakiem kontaktów z siłą nieczystą . Również nietypowy kształt zębów wskazywał na odmienność , co stanowiło podstawę kategoryzowania większości postaci de¬ monicznych i półdemonicznych (np. wierzono, iż strzyga rodziła się z podwójny¬ mi zębami). Kolejnym elementem, być może związanym z seksualnością i pożą¬ daniem, były u czarownicy rozpuszczone, czasem wręcz rozczochrane włosy . Czarownice wyróżniały się swoim wyglądem również w inny sposób. Wyra¬ żało się to głównie w noszeniu przez nie odmiennego stroju. Wierzono więc, iż czarownica ubierała się na czarno , nosiła chustkę na głowie lub nawet kilka chustek , ubierała się na opak , na przykład podczas rezurekcji nosiła spódnicę na lewą stronę . Zauważano także, że zwracała uwagę swoim sposobem zacho¬ wania. Według badanych osób, czarownica kulała , pluła , wylatywała przez 6 7 10 8 9 11 12 13 14 15 17 16 18 19 20 21 Np. Jaźwiny (okol. Dębicy). Nakonowska Wola (okol. Włocławka). Dąbrówka Leśna (okol. Obornik). Modła (okol. Głogowa). Futoma (okol. Rzeszowa). Nowa Wieś (okol. Szamotuł). Suszec (okol. Pszczyny). Potwierdzają to również dane z terenu Wielkopolski (Jasiewicz 1967: 479). Suszec (okol. Pszczyny). Bartne (okol. Gorlic), Brzozowa (okol. Tarnowa), Wilczyna (okol. Szamotuł), Potulin (okol. Wą¬ growca). Zawady (okol. Tomaszowa Lubelskiego), Kijewice (okol. Przasnysza), Krajkowo (okol. Śremu). Bartne (okol. Gorlic), Jata (okol. Niska), Potok Górny (okol. Biłgoraja). Nietuszkowo (okol. Chodzieży). Kuźnica Grabowska (okol. Ostrzeszowa). Łąka i Futoma (okol. Rzeszowa). Jasionka (okol. Krosna). Kostrzyń (okol. Białobrzegów). 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 �220 Agnieszka Pieńczak komin , nosiła miotłę lub na niej jeździła , siedziała na łopacie chlebowej . Podobno w pobliżu czarownicy wyczuwano również słodki, mdły zapach, powo¬ dujący pogorszenie samopoczucia kontaktującej się z nią osoby . Podczas badań atlasowych pozyskano także inne, interesujące informacje. Okazało się, iż czarownice w pewnych sytuacjach mogły przybierać różne po¬ staci. Według wypowiedzi jednej z osób, po zachodzie słońca potrafiły nawet przemieniać się w przedmiot materialny . 22 23 24 25 26 27 Kiedyś [informator — A.P.] szedł wieczorem drogą. Nagle zobaczył toczące się wprost na niego koło. Rozstawił nogi, a gdy koło wtoczyło się między nie, ścisnął kolana i nagle zobaczył, że to nie koło, ale kobieta. To była czarownica. Prosiła go, by j ą puścił, bo ona w nocy musi się tak przemieniać. Puścił ją, a ona znowu zamieniła się w koło, które potoczyło się dalej (Lubojna, okol. Częstochowy). Wierzono także, iż czarownica ukrywała się pod postacią żaby lub ropuchy, siedzących w pobliżu obory . To przekonanie było rozpowszechnione w polskiej tradycji słownej jeszcze w latach 80. X X wieku, co ukazuje mapa (zob. aneks 1). Niekiedy celowo krzywdzono ropuchę, aby rozpoznać czarownicę. Kobieta, która ukrywała się pod jej postacią, posiadała ranę w tym samym miejscu, co skaleczona ropucha, na przykład na ręce czy na nodze . W niektórych przypadkach, jak twierdzono, czarownice nie wyróżniały się niczym szczególnym pod względem fizycznym od pozostałych członków danej zbiorowości. 28 29 Nie różniły się od innych kobiet we wsi. Nieraz nie wiedzieli nawet, która z kobiet jest czarownicą (Wilcza, okol. Rybnika). Powyższe przekonania odpowiadają tradycyjnym polskim wierzeniom ludo¬ wym, według których czarownicami stawały się najczęściej kobiety. To właśnie im w kulturze ludowej przypisywano kontaktowanie się z siłą nieczystą. Pod względem symbolicznym reprezentowały płciowość, zło i wszelką inną nega¬ tywną działalność. Zbigniew Jasiewicz podkreśla, iż przeświadczenie o szkodliJastrzębia (okol. Radomia). Żurawnica (okol. Zamościa). Jata (okol. Niska), Zdzisławice (okol. Janowa Lubelskiego), Jastrzębia (okol. Radomia). Łąka (okol. Rzeszowa). Zdunek (okol. Ostrołęki). Czas ten uważany jest za okres nasilonej aktywności rozmaitych sił nieczystych. Jest to wierzenie prawdopodobnie pochodzenia zachodnioeuropejskiego (Baranowski 1967: 92). Zarówno ropuchę, jak i żabę jednoznacznie traktowano jako nieczyste, powiązane ze światem podziem¬ nym, uważając je za wcielenie złych duchów (Kowalski 1998: 644-645). Znalazło to nawet odbicie w nazewnictwie. Z literatury etnograficznej wiemy, że na Warmii i Mazurach ropuchę określano nazwą „czarownica" (Szyfer 1975: 159). Suków (okol. Radomia), Lewiczynek (okol. Nowego Tomyśla), Zatom Stary (okol. Międzycho¬ du). Podobne wierzenie występowało na ziemiach zachodnich: Brzezina (okol. Brzegu) — osadnicy z Margoli (okol. Biłgoraja), Starczówek (okol. Ząbkowic Śląskich) — przesiedleńcy z okol. Buczacza. 2 2 23 2 4 2 5 2 6 27 2 8 29 �Sposoby rozpoznawania domniemanych czarownic 221 wości kobiet i wykonywaniu przez nie szkodliwych praktyk magicznych, silnie zakorzenione u ludów rolniczych, zostało przejęte przez Kościół i uzupełnione koncepcją szczególnej podatności kobiet na szatańskie pokusy (Jasiewicz 1967: 461). Znalazło to również bezpośrednie odbicie w wyobrażeniach dotyczących cech fizycznych i zachowań czarownic, wskazujących wyraźnie na ich społecz¬ ną odmienność. Urbańczyk podaje, że według słowiańskich wierzeń czarowali konkretni ludzie, obdarzeni niezwykłymi predyspozycjami, wyrażającymi się w rzucaniu uroków, odbieraniu krowom mleka, lataniu w powietrzu, wylatywa¬ niu kominem (Urbańczyk 1991: 50). Kazimierz Moszyński wspomina ponadto, że istotne było tu również samo rozróżnienie terminologiczne, bowiem osoby do¬ konujące magii szkodliwej były zwane właśnie czarownikami czy czarownicami, w odróżnieniu od ludzi oddających się pożytecznym zabiegom, czyli znachorów, mądrych, guślarzy, wróżów, lekarzy (Moszyński 1967: 344). Owo wyróżnienie czarownic spośród innych członków społeczności wiejskiej wiązało się szczególnie z ich cechami fizycznymi. Tradycyjne wyobrażenia odno­ towane w literaturze etnograficznej dotyczyły występowania kilku istotnych cech, wyodrębniających osoby zajmujące się czarami. Zwracano uwagę głównie na po¬ szczególne elementy twarzy. Istotne były zwłaszcza oczy, uważane powszechnie za „zwierciadło duszy", stąd też nietypowy kolor czy kształt oczu łączono z cechami nadprzyrodzonymi. Według autora Kultury ludowej Słowian, czerwone oczy od dawna przypisywano wiedźmom i czarownikom, a także osobom złym (Moszyń¬ ski 1967: 609). Potwierdza to również Anna Szyfer — według niektórych wierzeń warmińskich i mazurskich czarownice charakteryzowały złe, kose, czerwone oczy, niekiedy zamiast źrenic miały one w kącikach oczu „kozły" (Szyfer 1975: 159). O „koziełkach" w oczach wspominano także w Wielkopolsce; zwracano tam rów¬ nież uwagę na „ślipia fałszywe" oraz ogólną brzydotę czarownicy, posiadającej wychudłe, cienkie nogi i „grabiaste" stopy (Jasiewicz 1967: 467, 475). Przedmioty i zwierzęta znajdujące się w otoczeniu czarownicy Mieszkańcy wsi wierzyli dawniej, że czarownice w swym otoczeniu posiada¬ j ą określone przedmioty oraz zwierzęta. Przekonania te zostały jednak w niewiel¬ kim stopniu potwierdzone w badaniach atlasowych. Czarownice mają podporządkowane sobie niektóre zwierzęta, które dbają o ich sprawy finansowe, znoszą im pieniądze i inne dobra, na przykład są to koty, gawro¬ ny zwane popularnie krukami (Rudzieniec, okol. Gliwic). Podano również, że czarownica wieszała w izbie na sznurkach butelki, które hałasowały podczas przeciągu , czy też miała na drzwiach domu przybite kołki . 30 30 31 Burakowskie (okol. Węgrowa). Kozietuły (okol. Grójca). 31 �222 Agnieszka Pieńczak Być może popularne dawniej wierzenia dotyczące szczególnych związków czarownic z pewnymi zwierzętami wynikały z ograniczonych kontaktów miesz¬ kańców wsi z osobami podejrzanymi o czary. Były one wyalienowane, mieszkały samotnie, z reguły na granicy wsi, z dala od innych. Symbolicznie znajdowały się w swoistej antyprzestrzeni, poza bezpiecznym i oswojonym terenem wsi, przyna¬ leżnym do lokalnego „kosmosu". Zapewne dlatego wyobrażano sobie, że czarow¬ nice posiadały przedmioty i zwierzęta, które wykorzystywały w odmienny sposób niż reszta społeczności. Według Piotra Kowalskiego, szczególnie koty uważano za wcielenie demonów lub przynajmniej szatańskich pomocników (Kowalski 1998: 242); nieco więcej informacji na ten temat podaje Barbara Ogrodowska. W domu i obejściu czarownicy przebywał zawsze czarny kot, kruk, oswojona mysz (pijąca mleko z jednej miski z kotem), wąż, ropucha lub sowa. Wierzono także, że czarownica albo pokumany z nią diabeł mogą wcielać się w te zwierzęta (Ogrodowska 2001: 40). Aktywność czarownic w okresach granicznych Z badań atlasowych wynika, że wierzono dawniej w szczególną aktywność czarownicy po zachodzie słońca. W jednej z miejscowości jeszcze w latach 80. X X wieku istniał zakaz wpuszczania o tej porze obcych osób do obory, w oba¬ wie przed rzuceniem uroku na zwierzęta . Ponadto uważano, że właśnie po za¬ chodzie słońca „nie wolno mleka wynosić poza chałupe, bo się mleko burdzić będzie" . W celu ochrony przed czarami starano się odpowiednio wcześniej rozpoznać czarownicę — już tylko niektóre z badanych osób pamiętały, w jaki sposób to czyniono. 32 33 Samej z siebie to czarownicy nie można poznać, ale jak wiedzieć, co trzeba zrobić, to ona sama przyjdzie do chałupy (Dębogóra, okol. Gryfina — informację podał przesiedleniec z Rudnej, Polesie). Najbardziej rozbudowane wątki na ten temat pochodziły z terenów południo¬ wej i wschodniej Polski, a przytaczali je szczególnie przesiedleńcy z dawnych Kresów Wschodnich. By rozpoznać czarownicę, proszono dawniej trzech żebra¬ ków o przyniesienie wody pochodzącej z trzech studni oraz gałązek. Zebrane gałęzie należało spalić, a wodę zagotować przed wschodem słońca — wówczas czarownica przychodziła do danego domu . Czarownica mogła ujawnić się rów34 32 33 34 Biskupin (okol. Żnina). Brzegi (okol. Nowego Targu). Gąbice (okol. Gryfic) — informacja dotyczy Wołyńskiego. �223 Sposoby rozpoznawania domniemanych czarownic nież w momencie, gdy przyszła do danego gospodarstwa w sprawie pożyczki w świąteczny dzień, na przykład w wigilię Bożego Narodzenia , w Wielką Nie¬ dzielę lub Wielki Poniedziałek . Opisane powyżej przekonania wiązały się z wiarą w szczególną aktywność czarownic w okresach przełomowych, granicznych. Dotyczyło to cyklu roczne¬ go, a głównie niektórych dni świątecznych, oraz granic czasowych cyklu dobo¬ wego. Jak podaje Ryszard Tomicki, solarne, lunarne i kościelne obrzędy przejścia należały do okresów granicznych między różnymi stanami rzeczywistości, stąd też znacznie częściej wtedy niż kiedy indziej pojawiały się istoty demoniczne i czarownice (Tomicki 1981: 39, 41). Wierzono, że osoby obce przychodzące po zachodzie słońca do domu mogły być szczególnie niebezpieczne. O tej porze niechętnie wpuszczano do domu podejrzane osoby w obawie przed potencjal¬ nym nieszczęściem, spowodowanym ich obecnością. Wskazane było stosowanie wówczas odpowiednich zabiegów ochronnych. Według Marii Brylak, gdzienie¬ gdzie szczelnie zamykano obory, kreśląc święconą kredą lub wapnem na ich wro¬ tach znak krzyża, wkładano też pod próg przedmioty żelazne, służące jako środki apotropeiczne (Brylak 1970: 304). 35 36 Profanowanie przez czarownicę czynności religijnych Podczas badań atlasowych odnotowano przekonania o rozpoznawaniu cza¬ rownicy po profanacji przez nią pewnych czynności religijnych. Jak już wspo¬ mniałam, czarownicę można było poznać po zachowaniach odbiegających od norm uznawanych przez daną zbiorowość, w tym również dotyczących aktywno¬ ści związanej z religią . 37 Ta baba, co zbiera zioła po polach i miedzach w oktawę Bożego Ciała, jak w koś¬ ciele nieszpór się odprawia, to była czarownica (Korytów, okol. Grodziska Mazo¬ wieckiego). Czarownica dokonywała swoistej profanacji niektórych czynności religij¬ nych, na przykład podczas rezurekcji wielkanocnej obchodziła z procesją kościół tylko raz, a nie dwa lub trzy razy , podobnie czyniła podczas procesji Bożego 38 Kacwin (okol. Nowego Targu). Januszewice (okol. Włoszczowy). Inne tego typu zachowania czarownicy w Wielkopolsce opisuje również Jasiewicz (1967: 475), natomiast Tomicki podkreśla reifikację języka liturgicznego w związku z mówieniem po łacinie przez czarownice na Kujawach (Tomicki 1981: 35). Futoma (okol. Rzeszowa), Czarna (okol. Dębicy), Lipnica Dolna (okol. Bochni), Goląsza (okol. Będzina), Golczowice (okol. Olkusza), Jastkowice (okol. Tarnobrzegu), Potok (okol. Opatowa), Potok (okol. Kielc), Babice Stare (okol. Pruszkowa). W Ratajach (okol. Wrześni) mówiono, że czarownica w ogóle nie szła w tym dniu z procesją, lecz zostawała w kościele. 35 36 37 38 �224 Agnieszka Pieńczak Ciała ; mogła też modlić się w odmienny sposób . Zdarzało się, że nie wchodzi¬ ła do kościoła, lecz jedynie leżała obok niego plackiem na ziemi . Każda z osób obecnych w kościele podczas mszy mogła rozpoznać kobietę zajmującą się cza¬ rami, gdy wyrwała księdzu nitkę z sutanny i owinęła j ą sobie wokół palca. Ujaw¬ niona w ten sposób czarownica miała mieć skopek na głowie . Uważano także, że czarownica nie znosiła krzyży, dlatego na Wniebowstąpienie leżała „na krzyż do góry nogami" ; potrafiła również wchodzić na krzyż „gołym tyłkiem" . Cza­ rownicą bowiem — jak gdzieniegdzie wierzono — można było zostać „trąc dupę po Bożej Męce" . Uczestnictwo w obrzędowości kościelnej było dla mieszkańców wsi swoistym dowodem przynależności do boskiego porządku świata. Ryszard Tomicki słusz¬ nie zauważa, że traktowano je jako jeden z istotnych obowiązków ludzi wobec Boga i świętych, mających zapewnić podtrzymanie naturalnego i pożądanego biegu wypadków (Tomicki 1981: 47). Jak pisze dalej autor, istotą działań czarowniczych było naruszanie naturalnego porządku w świecie, przez wykonywanie czynności odwrotnie, „na wspak" (Tomicki 1981: 53). 39 40 41 42 43 44 45 Odbieranie przez czarownice mleka krowom Powszechnie uważano, iż czarownica utrzymywała ożywione kontakty z dia¬ błem. Zawierała z nim pakt, biorąc udział w orgiach i bluźnierczych rytuałach, a w zamian za to pobierała od szatana tajemne nauki, głównie w zakresie technik magicznych (Ogrodowska 2001: 39). Były to reminiscencje motywów przynie¬ sionych przez Kościół z Zachodu i dopasowanych do lokalnych warunków wsi polskiej (Jasiewicz 1967: 469). Przekonania te odnajdujemy również w materia¬ łach zebranych podczas badań atlasowych. Opowiadali, że taka, co to robiła czary, to musi z diabłem być, bo innego prawa nie ma (Lipnica Wielka, okol. Nowego Targu). Demon ten pomagał jej w czarowaniu, a w szczególności w odbieraniu mleka okolicznym gospodarzom. Świadczy o tym chociażby następująca wypowiedź: Słupia (okol. Jędrzejowa), Lelów (okol. Włoszczowy). Gułów (okol. Łukowa). Modła (okol. Głogowa) — informację podali przesiedleńcy z Klimkówki (okol. Gorlic). Ryczeń (okol. Góry Śląskiej) — informację podali przesiedleńcy z miejscowości Prużany (Nowo¬ gródzkie). Z literatury przedmiotu dowiadujemy się, że skopki te z reguły nie były widoczne dla innych osób, oprócz księdza (Ogrodowska 2001: 40). Topolany (okol. Białegostoku). Promnik (okol. Kielc). Wierzenie to odnotowano także u osadników: Modła (okol. Głogowa) — osadnik ze Święciechowa (Lubelskie). Rudziniec (okol. Gliwic). 39 4 0 41 4 2 43 4 4 45 �225 Sposoby rozpoznawania domniemanych czarownic Były dwie siostry, jedna miała dużo mleka, druga — nie. Poprosiła więc siostrę, by jej pomogła. Poszły na łąkę, tam rosła kępa rokity. Czarownica powiedziała: „Rokita, rokita, przyszła do Ciebie kobita, niesie duszę i ciało, bo jej się masła zachciało". W tej rokicie mieszkał diabeł — przez takie zaklęcie wchodziła z nim w konszachty i mogła zdobywać mleko (Rudziniec, okol. Gliwic). Sądzono, iż czarownica odbierała mleczność krowom, sprawiając, że mleka było mało, było chude lub zmieszane z krwią. Według danych przytoczonych przez Marię Brylak, wierzono, że czarownica potrafiła doić mleko także z wszyst¬ kich żyjących stworzeń, na przykład z królików czy myszy, a nawet z przedmio¬ tów martwych, jak powróz, uzda, kij (Brylak 1970: 303). Panowało przekonanie, że kontakty z diabłem zapewniały czarownicy wyższy status materialny. Zgodnie z informacjami z południowej Polski, kobiety zajmu¬ jące się czarami posiadały więcej dóbr niż inni członkowie społeczności lokalnej. Należące do nich krowy dawały więcej mleka , a więc czarownice wytwarzały więcej masła od innych , a czasem — jak wierzono — odbierały mleko całej wiosce, same mając go w nadmiarze . Czarownica, na przykład, otrzymywała pełne naczynie masła, wlewając do maselnicy jedynie odrobinę śmietany. 46 47 48 Gospodyni robiła masło i jej ciągle nie wychodziło, poszła do sąsiadki pożyczyć maselnicę, a ona mówi do gospodyni: „Rób masło wieczorem, to dużo będzie". Tak też zrobiła, masła było dużo; rozdzieliła na kupki i mówi: „Dzięki ci Boże" — a tu za oknem głos jej podpowiada: „Nie mów dzięki ci Boże, mów dzięki ci Jasiu" [diabeł — A.P.]. Gdy nie powiedziała tego — masło się wściekło. Sąsiadka była ciotą (Szklana Huta, okol. Sieradza). Znalazło to nawet odbicie w niektórych powiedzeniach — gdy danej osobie nadspodziewanie wiodło się w życiu, mawiano że „ma ciotę" . Informator nie sprecyzował bliżej tego stwierdzenia, można jedynie przypuszczać, iż chodzi tu o obecność czarownicy w danym gospodarstwie. Czarownica mogła odbierać mleko, wykonując rozmaite zabiegi magiczne, odbywane z reguły w okresach granicznych. Podczas czarowania istotne znacze¬ nie miały nie tylko przedmioty związane z krową czy oborą, ale również wypo¬ wiadane zaklęcia (zob. aneks 2). 49 [Czarownice] jeździły na „ozogach" [miotłach do wymiatania pieca chlebowego — A.P.] po krzyżowych drogach i szkodziły ludziom. Jeździły (...) rano przed 46 47 48 49 Głuchów (okol. Staszowa), Słupia (okol. Jędrzejowa). Korczyska (okol. Łaska). Zakrzewo (okol. Rawicza). Krzycko Wielkie (okol. Leszna). „Ciota" to określenie czarownicy, popularne w Wielkopolsce. �226 Agnieszka Pieńczak wschodem słońca po łące i zbierały rosę, mówiąc przy tym: „moje mleczko, moje mleczko" (Borszowice, okol. Jędrzejowa) . 50 Czarownica mogła również w tym celu chodzić rankiem po łące, mówiąc: „Trzecia część dla mnie, czyli śmietana!" . W pewnych przypadkach można było odzyskać mleko — nie tylko poprzez wykonanie odpowiednich zabiegów, ale również wypowiedzenie magicznej for­ muły, stanowiącej dokończenie słów czarownicy: „Biorę pożytek, ale nie wszy­ tek!". Pamiętano nawet, iż jakiś mężczyzna zebrał kilka gałązek ziela i kończąc wypowiedź czarownicy, rzekł: „A ja wszytek!", co w konsekwencji spowodowa¬ ło wyciek mleka z końskiej uprzęży. Podobny wątek przytoczono w Całowaniu (okol. Otwocka), gdzie pewien mężczyzna widział kobietę zbierającą zioła. Ów mężczyzna szedł za czarownicą w znacznej odległości, zbierał te same zioła i bił lejcami po miedzy, mówiąc: „A ja reszte, a ja reszte!". Po powrocie do domu po­ wiesił zioła w stajni, a wtedy zaczęło lecieć z nich mleko . Znano również inne sposoby odbierania mleka, do których zaliczano przede wszystkim „złe spoj¬ rzenie" czarownicy , pochwalenie przez nią czegoś (np. „Ale bedzieta mieli mleka!" ), wymówienie określonego przekleństwa oraz pożyczenie przez nią czegoś z cudzego gospodarstwa . Tego typu formuły słowne były istotne w myśleniu magicznym. Piotr Kowal¬ ski pisze, że słowo jest równie ważne jak gest, a mówienie o czymkolwiek zakła¬ da zmysłową obecność przedmiotu wypowiedzi (Kowalski 1998: 296). Tę myśl szerzej rozwija Anna Engelking, stwierdzając, iż słowa wypowiedziane spełniają się, mają moc uobecniania, przywoływania tego, do czego się odnoszą—tak jak­ by nazwa była związana z desygnatem więzią naturalną. Jak ujął to Gerardus van der Leeuw, „kto wypowiada słowa, wprawia w ruch moce" (za Engelking 2000: 75). Dlatego też polskie czarownice często mówiły: „zbieram pożytek, ale nie 51 52 53 54 55 56 57 W Wodzieradach (okol. Łaska) i Pniewie (okol. Kutna) czarownica odbierała również mleko krowie, zbierając poranną rosę. Wiszniów (okol. Hrubieszowa). W Węglewie (okol. Konina) przytoczono podobne opowiadanie: „Czarownica chodziła po łąkach po Bożym Ciele. Rękami zagarniając, mówiła: «Bierę dobytek, ale nie wszytek!». Szedł za nią chłop i mówił: «A ja resztę!». Po przyjściu do domu chłop powiesił lejce, to leciało z nich mleko. On widział, jak czarownica odbiera mleko". We wsi Ogrodziska (okol. Lubina) informator pochodzący z Lwowskie¬ go podał jedynie, że czarownica chodzi z lejcami po łące i zbiera rosę. Zdzisławice (okol. Janowa Lubelskiego), Żurawnica (okol. Zamościa), Bogoria (okol. Sandomie¬ rza), Psucin (okol. Pułtuska), Wierzchlesie (okol. Sokółki), Smolniki (okol. Szubina) i in. Grabczak (okol. Opola). Wierzenie znali także przesiedleńcy z okolic Buczacza, mieszkający w Starczówku (okol. Ząbkowic Śląskich). Węglew (okol. Konina). Wróblów (okol. Wschowy). Wola Owsiana (okol. Kutna), Gwiazdowo (okol. Sławna). Szczególnie niebezpieczne było to tuż po ocieleniu się krowy — Niebieszczany (okol. Sanoka), Jastkowice (okol. Tarnobrzegu), Nosów (okol. Opatowa). 5 0 51 5 2 53 54 55 56 57 �Sposoby rozpoznawania domniemanych czarownic 227 wszytek", zapewniając sobie na dłuższy czas powodzenie w odbieraniu mleka krowom okolicznych gospodarzy. Zróżnicowanie przestrzenne czarownictwa w świetle badań atlasowych Badania atlasowe wykazują, że niektóre z zagadnień analizowanych w arty­ kule w większym stopniu zachowały się w latach 80. X X wieku w południowo¬ -wschodniej Polsce aniżeli w innych częściach kraju. Związane były one głównie z rozpoznawaniem czarownicy po wyglądzie oraz na podstawie obserwowane­ go profanowania przez nią pewnych czynności religijnych. Być może wpłynę­ ła na to większa zachowawczość kultury ludowej na tym terenie lub też sam sposób prowadzenia badań. Pod względem przestrzennym, elementy te w pół­ nocno-wschodniej Polsce występują jednak w rozproszeniu, nie tworząc więk­ szych skupisk. Na tej podstawie można więc przypuszczać, iż dawniej tworzyły one znacznie rozleglejsze zasięgi, czyli były powszechniejsze niż w okresie pro¬ wadzenia badań. Stosunkowo zwarty zasięg niektórych zjawisk zauważa się nato­ miast w Wielkopolsce. W kilku wsiach tego regionu pamiętano głównie o rozpo¬ znawaniu czarownicy na podstawie jej wyglądu, tylko w jednej wsi wspominając o jej odmiennych zachowaniach w kwestii religijności. Inne przekonania, zwią¬ zane na przykład z ukrywaniem się czarownicy pod postacią żaby lub ropuchy, okazały się w latach 80. X X wieku żywe na obszarze Polski, o czym świadczy opracowana mapa (aneks 1). Z cech tego zasięgu można jednak wnioskować, że wierzenie to w owym okresie zaczynało stopniowo zanikać, gdyż w wielu miej¬ scowościach nie odnotowano jego występowania, a rzadziej — stwierdzono brak odpowiedzi. Mimo to, można było uznać je za wciąż istotny element folkloru badanych społeczności. Zakończenie Na podstawie zebranego materiału można stwierdzić, iż w pamięci badanych, wywodzących się głównie z grona osób starszych, zachowało się jeszcze nieco cennych informacji dotyczących czarownictwa. O ich wartości świadczy fakt, że pochodzą one z badań prowadzonych w całej Polsce, mniej więcej w jednako¬ wym okresie, z użyciem w tym celu jednolitego kwestionariusza. Dzięki temu materiały stanowią istotne uzupełnienie dotychczasowych źródeł poświęconych czarownictwu. Jak się okazało, wiele z tych informacji posiada jednak fragmen¬ taryczny charakter, zachowując się w pamięci badanych jedynie w szczątkowej formie. Badania wskazały ponadto na różnorodność uzyskanych opisów. Dotyczy to chociażby cech fizycznych kobiet zajmujących się czarownictwem. Większość �228 Agnieszka Pieńczak z tych danych wskazuje jednak na wyraźną odmienność tych osób od innych członków społeczności. To, co tworzy pewną wspólną płaszczyznę analizowa¬ nych przekonań, dotyczy szczególnych zachowań czarownic, odbiegających od powszechnie przyjętych norm w zakresie religijności czy działalności gospo¬ darczej. Bardzo zróżnicowane są opisy sposobów odbierania mleka, pokazujące lokalne odrębności poszczególnych wątków. Wspólne w nich jednak jest to, iż czarownica posługuje się w tym celu pewnymi obiektami i wypowiada magiczne formuły. Jak się okazało, rozpoznawanie domniemanych czarownic w czasie prowa¬ dzonych badań nie było już tak istotne, jak wcześniej, kiedy warunki życia na wsi były znacznie trudniejsze, a przy tym — jak wierzono — czary zapewnia¬ ły lepszy status materialny. Co jeszcze istotniejsze, nastąpiły głębokie zmiany w mentalności mieszkańców wsi. Nie zaskakuje więc fakt, że badania atlasowe prowadzone w latach 80. X X wieku ukazały, iż czarownictwo należy do zjawisk zanikających w kulturze ludowej badanych społeczności lokalnych. Słowa kluczowe: Polski Atlas Etnograficzny, przestrzenne ujęcie zjawisk kulturowych, wierzenia ludowe, tradycyjne czarownictwo, sposoby rozpoznawania czarownicy �Sposoby rozpoznawania domniemanych czarownic 229 Aneks 1. Mapa ukazująca występowanie przekonania o ukrywaniu się czarownicy pod postacią żaby lub ropuchy I 5 | 6 1 7 l 8 l 9 |10111112113|14115116 J17 J 1 8 | 1 9 1 2 0 [21J22123l2A-t25|26|27t2BJ29130J31 j3213313A-135|36)37|38|39 k o l Objaśnienia znaków: Czarownica w celu odbierania mleka może przybierać postać: 1 — żaby, 2 — ropuchy, 3 — brak tradycji, 4 — brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 80. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 80. XX wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). �230 Agnieszka Pieńczak Aneks 2. Obiekty wykorzystywane przez czarownicę podczas odbierania mleka krowom W poniższym zestawieniu wyodrębniono poszczególne obiekty stosowane przez czarownicę podczas odbierania mleka (w tym celu czarownica wykorzy­ stywała niektóre części stroju, narzędzia gospodarskie, pożywienie oraz elemen­ ty środowiska naturalnego). Obiekty te wykorzystywane są do wykonywania od¬ powiednich czynności magicznych. OBIEKTY używane przez czarownicę Sposób wykonywania czynności magicznych masło zostawia je w stajni , topi je na słupie u danych gospodarzy biała narośl podobna do sera zostawia j ą na progu stajni gałąź chodzi z nią po bruzdach i powtarza „biorę pożytek, ale nie wszytek" (z gałęzi jakoby trysnęło mleko, a później okazało się, że krowa należąca do jednej z kobiet we wsi utraciła mleko) 58 59 60 61 garść powietrza idzie przez wieś i chwyta powietrze w garść, a następnie kładzie je do koszyka — tam, gdzie przechodziła, tam „krowy się nie doiły" 62 źdźbło słomy wyrywa je ze strzechy grudka ziemi bierze ziemię spod krowich kopyt „do trzeciego razu" , zbiera ręką śla­ dy krów pędzonych na pastwisko , udojone na pastwisku mleko wlewa w krowie ślady 63 64 65 66 krowie łajno przesuwa je , zbiera j e wierzba, słupek w oborze doi j e maselnica chodzi z nią po granicach butelka rozlewa mleko w pobliżu butelki, a następnie podrzuca pustą butelkę pod oborę 67 68 lub pali nim w piecu , 69 70 71 72 Łęki Strzyżowskie (okol. Krosna). Jastkowice (okol. Tarnobrzegu). Niebieszczany (okol. Sanoka). Kaliski (okol. Łosic). Łysaków (okol. Mielca). Lipnica Dolna (okol. Bochni), Stawce (okol. Kraśnika). Głuchów (okol. Staszowa), Pątnów (okol. Wielunia). Zapałów (okol. Jarosławia), Załucze (okol. Włodawy), Promnik (okol. Kielc), Dzierzązna (okol. Sieradza). Załucze (okol. Włodawy). Kopisk (okol. Białegostoku). Gola (okol. Olesna), Kocierzowy i Mała Wieś (okol. Radomska), Modliszewice (okol. Koń¬ skich). Obidowa, okol. Nowego Targu. Nosów (okol. Opatowa). Ciszkowo (okol. Czarnkowa). Szerzyny (okol. Jasła). 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 7 0 71 7 2 �231 Sposoby rozpoznawania domniemanych czarownic worek zbiera do niego mleko, chodząc wcześnie rano po miedzy fartuch trzepie nim w kierunku krowy , pociąga za sznurki , przywiązuje burcok (zapaskę) i idzie koło krowy, którą sobie upatrzyła we wsi; po po­ wrocie do domu odwiązuje zapaskę i przywiązuje j ą do drabiny, a na¬ stępnie pociągając za troki fartucha, doi do wiadra mleko, zawieszając później fartuch w innych miejscach 74 73 75 76 ręcznik zbiera nim rosę na łące chustka ciągnie za rogi chustki sznur chodzi po polach i „ciągnie sznur" , doi mleko ze sznura zawieszonego na płocie należącym do osoby, której krowę chce zaczarować ; na dro¬ dze, po której goniono krowy na pastwisko, baba rozciągała sznurek, coś mówiła i podrzucała siteczko — krowy traciły mleko 77 78 79 80 81 sito wiosną czarownice latały po łąkach z rzeszotem i mówiły: „biere poży¬ tek, ale nie wszytek" 82 cep wylewa mleko na ziemię i młóci je cepem gwóźdź przybija do ściany i doi go zioła zbiera je i wypowiada specjalną formułę — z reguły: „zbieram pożytek, ale nie wszytek" , zbiera je do podołka , zbiera je na miedzach wiosną , gotuje je w południe 83 84 85 86 87 88 BIBLIOGRAFIA Baranowski B. 1951 Najdawniejsze procesy o czary w Kaliszu, Lublin, Łódź: Polskie Towarzy¬ stwo Ludoznawcze. 1952 Procesy czarownic w Polsce w XVII i XVIII wieku, Łódź: Łódzkie Towa¬ rzystwo Naukowe. 73 74 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 Rudziniec (okol. Gliwic). Potok (okol. Opatowa). Grabniak (okol. Garwolina). Dęba (okol. Puław). Wierzchlesie (okol. Sokółki). Krzycko Wielkie (okol. Leszna). Komorów (okol. Kolbuszowej). Babice (okol. Oświęcimia). Łysaków (okol. Mielca). Potulin (okol. Wągrowca). Dęba (okol. Puław). Łąka (okol. Rzeszowa). Żochy Stare (okol. Wysokiego Mazowieckiego). Nienadowa (okol. Przemyśla), Wola Korzeniowa (okol. Szydłowca). Łąki Strzyżowskie (okol. Krosna). Orle (okol. Radziejowa). �232 1967 Brylak M . 1970 Agnieszka Pieńczak Zanik tradycyjnego chowu krów oraz wierzeń i zabobonów z nim związanych na terenie obecnego województwa łódzkiego, Łódź: Państwowe Wydawnic¬ two Naukowe. Wierzenia ludowe, w: R. Reinfuss (red.), Monografiapowiatu myślenickiego, t. 2, Kultura ludowa, Kraków: Wydawnictwo Literackie, s. 285-308. Buchowski M . 1987 Czarownictwo, w: Z. Staszczak (red.), Słownik etnologiczny. Termi¬ ny ogólne, Warszawa, Poznań: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, s. 59-60. Engelking A . 2000 Klątwa. Rzecz o ludowej magii słowa, Wrocław: Wydawnictwo Funna. Jasiewicz Z. 1967 Czary, w: J. Burszta (red.), Kultura ludowa Wielkopolski, t. 3, Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, s. 457-486. Kłodnicki Z. 2001 Polski Atlas Etnograficzny — historia, stan obecny, perspektywy, „Lud" 85, s. 239-275. Kolberg O. 1962 a Krakowskie, Dzieła Wszystkie, t. 7, cz. I I I , Wrocław, Poznań: Polskie To¬ warzystwo Ludoznawcze. 1962 b Lubelskie, Dzieła Wszystkie, t. 17, cz. I I , Wrocław, Poznań: Polskie Towa¬ rzystwo Ludoznawcze. 1965 a Pomorze, Dzieła Wszystkie, t. 39, Wrocław, Poznań: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. 1965 b Śląsk, Dzieła Wszystkie, t. 43, Wrocław, Poznań: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. 1967 Tarnowskie-Rzeszowskie, Dzieła Wszystkie, t. 48, Wrocław, Poznań: Pol­ skie Towarzystwo Ludoznawcze. Kowalski P. 1998 Leksykon znaki świata. Omen, przesąd, znaczenie, Warszawa, Wrocław: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. Lebeda [Pieńczak] A. 2002 Wiedza i wierzenia ludowe, Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficz­ nego, t. 6, Wrocław, Cieszyn: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Uni­ wersytet Śląski, Filia w Cieszynie. Mieczkowska D. 1987 Nietolerancja i zabobon w Polsce w XVII -XVIII wieku, Warszawa: Książka i Wiedza. Moszyński K. 1967 Kultura ludowa Słowian, t. 2, cz. 1, Kultura duchowa, Warszawa: Książka i Wiedza. Ogrodowska B. 2001 Zwyczaje, obrzędy i tradycje w Polsce, Warszawa: Wydawnictwo Księży Werbistów. �233 Sposoby rozpoznawania domniemanych czarownic Szyfer A. 1975 Tomicki R. 1981 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia Mazurów i Warmiaków, Olsztyn: Wydawnic¬ two Pojezierze. Religijność ludowa, w: M . Biernacka, M . Frankowska, W. Paprocka (red.), Etnografia polska. Przemiany kultury ludowej, t. 2, Wrocław: Zakład Naro¬ dowy im. Ossolińskich, s. 29-70. Urbańczyk S. 1991 Dawni Słowianie. Wiara i kult, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Agnieszka Pieńczak THE WAYS OF RECOGNISING SUPPOSED WITCHES (IN T H E L I G H T OF THE STUDY OF T H E POLISH ETHNOGRAPHIC ATLAS) (Summary) Descriptions of different forms of traditional witchcraft in Poland can be found in the earliest ethnographic works. However, they are fragmentary and often presented as part of a broader discussion of beliefs, magic and fortune telling. The article is based on unpublished materials of the Polish Ethnographic Atlas, collec­ ted in the 1980s of the 20 c. One of the main assumptions of the Atlas was to show the cultural diversity of different elements of traditional culture. Belief in witchcraft became very strong particularly in the 16 and 17 centuries, mainly because of the bad economic situation. Even as late as the second half of the 20 c. in rural communities some people were suspected of witch practices. The article discus¬ ses selected aspects of traditional witchcraft, in particular ways of recognising witches (on the basis of the external appearance, characteristic objects, profanation of religious practices etc.). Some of the beliefs analysed in the article are still present, particularly in eastern Po¬ land. However, the material gathered in the Atlas is rather fragmentary. th th th th Key words: Polish Ethnographic Atlas, spatial description of cultural phenomena, folk beliefs, traditional witchcraft, ways of recognising a witch � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/81b230d7a21ffeb3f5e94c57667fa128.pdf fece6472a69d73ad07499e55f9044605 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6610 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne zaręczyny - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6180 Title A name given to the resource Zwyczaj urzadzania zaręczyn jako odrębnego aktu w obrzedowości weselnej/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8,Zwyczaje i obrzędy weselne, cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego s.130(mapa nr 18) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8:Agnieszka Pieńczak: Wedding customs and rituals, part II: The matchmaker's role and importance in arranging marriages Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 18. Zwyczaj urządzania zaręczyn jako odrębnego aktu w obrzędowości weselnej Oprac. Agnieszka Pieńczak Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 29. Czy we wsi istnieje jeszcze zwyczaj zawierania zaręczyn? a jeśli tak, jak nazywają partnerów [...] Czy zaręczyny następowały w jakiś czas potem, po zmówinach? Uwagi: 1) mapa dotyczy stanu zjawiska w czasie prowadzenia badań terenowych (lata 70. X X wieku) W celu stwierdzenia chronologii należy jednak porównać ją z mapą 1, gdzie zaznaczono istnienie i zanik swatania, 2) punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleń­ cy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski) Objaśnienia znaków: 1—zaręczyny stanowiły odrębny akt w obrzędowości weselnej; 2 — zaręczyny były równoczesne ze swatami lub zmówinami; 3 — brak tradycji; 4 — brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0e30b4ebaf3e8c255252f6bb5eb542d9.pdf 5d02c64e1c98023d3c1e664f3ebd25e2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6611 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne zaręczyny - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6181 Title A name given to the resource Zyczajowe terminy urządzania zaręczyn/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8:Zwyczaje i obrzędy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red nauk. Agnieszka Pieńczak s.138 ( mapa nr 19) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8: Customs and wedding rituals, part 1: From courtship to civil marriage Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 19. Zwyczajowe terminy urządzania zaręczyn Oprac. Agnieszka Pieńczak Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 23. Czy istnieją lub istniały nakazy i zakazy udawania się w swaty w określonych porach (pomyślnych i niepomyślnych): a) dni tygodnia, b) miesiące? c) pory dnia? d) w okresie kwadry księżyca? 32. Czy istnieją lub istniały wskazania lub przeciwwskazania zawierania zaręczyn w określone dni tygo­ dnia, w określonym miesiącu? lub w kwadrze miesiąca, względnie w święta doroczne. Zbadać jakie moty­ wy leżą u podstaw takich wskazań? Objaśnienia znaków: Na zaręczyny udawano się: 1 — w sobotę; 2 — w niedzielę; 3 — w ponie­ działek; 4 — we wtorek, 5 — w środę; 6 — w czwartek; 7 — inne odpowiedzi (zob. komentarz do mapy); 8 — brak tradycji; 9 — brak odpowiedzi. �Uwagi: 1) Znaki 3 4 oznaczają, że zjawisko występowało w przeszłości. Mapa dotyczy stanu zjawiska w czasie prowadzenia badań terenowych (lata 70. XX wieku), 2) punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleń­ cy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f7ce4a4825aee248fd534eed4fb592b6.pdf 6c2a52b9da7a0ed636bd6f7d482a9f7e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6612 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne zaręczyny - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6182 Title A name given to the resource Osoby biorące udział w zaręczynach, I/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8: Zwyczaje i obrzędy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red nauk. Agnieszka Pieńczak, s.143 ( mapa nr 20) Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 20. O s o b y biorące udział w z a r ę c z y n a c h , I Oprac. Agnieszka Pieńczak Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 33. Poza młodymi — kto uczestniczy w takim zwyczaju: rodzice? swat (dziewosłęb)? marszałek? starosta, drużbowie? druhny, czy inne osoby? Objaśnienia znaków: Oprócz młodych w zaręczynach brały udział: 1—osoby z najbliższej rodziny (np. rodzice, rodzeństwo); 2 — inne odpowiedzi (zob. mapa 21, 22); 3 — brak tradycji; 4 — brak odpowiedzi [wypełnienie znaku kropką, zob. uwagi poniżej]. Uwagi: 1) wypełnienie znaku kropką oznacza, że zjawisko występowało w przeszłości. Mapa dotyczy stanu zjawiska w czasie prowadzenia badań terenowych (lata 70. XX wieku), 2) punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleń­ cy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski), 3) na mapie uwzględniono również przypadki, gdy zaręczyny były aktem równoczesnym ze swatami i zmówinami, zob. mapa 18. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5084100c430f438df0e975a45383ff43.pdf 6beafd07f5ed4ccbc5618f14ae5253ed Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6613 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne zaręczyny - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6183 Title A name given to the resource Osoby biorące udział w zaręczynach, II/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8: Zwyczaje i obrzędy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red nauk. Agnieszka Pieńczak, s.144 ( mapa nr 21 ) Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 21. Osoby biorące udział w zaręczynach, II Oprac. Agnieszka Pieńczak Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 33. Poza młodymi — kto uczestniczy w takim zwyczaju: rodzice? swat (dziewosłęb)? marszałek? starosta, drużbowie? druhny, czy inne osoby? Objaśnienia znaków: Oprócz młodych w zaręczynach brali udział: 1 — rodzice chrzestni; 2 — sąsie­ dzi; 3 — znajomi; koledzy; koleżanki; 4 — inne odpowiedzi (zob. mapy 20 i 22); 5 — brak tradycji; 6 — brak odpowiedzi [wypełnienie znaku kropką, zob. uwagi poniżej]. Uwagi: 1) wypełnienie znaku kropką oznacza, że zjawisko występowało w przeszłości. Mapa dotyczy stanu zjawiska w czasie prowadzenia badań terenowych (lata 70. X X wieku), 2) punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleń­ cy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski), 3) na mapie uwzględniono również przypadki, gdy zaręczyny były aktem równoczesnym ze swatami i zmówinami, zob. mapa 18. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9a9b85063d3e791d82e65e73b83b891c.pdf 2a458723906c8757faf8d183fa0ecccc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6614 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne zaręczyny - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6184 Title A name given to the resource Osoby biorące udział w zaręczynach, III/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8: Zwyczaje i obrzedy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red nauk. Agnieszka Pieńczak, s.145 ( mapa nr 22 ) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8:Agnieszka Pieńczak: Wedding customs and rituals, part II: The matchmaker's role and importance in arranging marriages Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 22. Osoby biorące udział w zaręczynach, III Oprac. Agnieszka Pieńczak Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 33. Poza młodymi - kto uczestniczy w takim zwyczaju: rodzice? swat (dziewosłęb)? marszałek? starosta, drużbowie? druhny, czy inne osoby? Objaśnienia znaków: Oprócz młodych w zaręczynach brali udział: 1—osoba spełniająca rolę swata; 2 — osoba spełniająca rolę starosty weselnego lub starościny; 3 — osoby najczęściej z rodziny spełniające rolę druhen czy drużbów; 4 — osoba wypełniająca rolę marszałka weselnego; 5 — inne odpowiedzi (zob. mapy 20 i 21 ); 6 — brak tradycji; 7 — brak odpowiedzi [wypełnienie znaku kropką, zob. uwagi poniżej]. Uwagi: 1) wypełnienie znaku kropką oznacza, że zjawisko występowało w przeszłości. Mapa dotyczy stanu zjawiska w czasie prowadzenia badań terenowych (lata 70. XX wieku), 2) punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleń­ cy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski), 3) na mapie uwzględniono również przypadki, gdy zaręczyny były aktem równoczesnym ze swatami i zmówinami, zob. mapa 18. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/87cf4c4a7316d63a257ff552dc762e74.pdf 8edfeb95fe1888a4c65247c0be19071c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5924 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje swaty Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5517 Title A name given to the resource Zwyczajowe terminy udawania się w swaty, I/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8:Zwyczaje i obrzedy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red nauk. Agnieszka Pieńczak s.34 ( mapa nr 4) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8: Customs and wedding rituals, part 1: From courtship to civil Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 4. Zwyczajowe terminy udawania się w swaty, I Oprac. Agnieszka Pieńczak Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 23. Czy istnieją lub istniały nakazy i zakazy udawania się w swaty w określonych porach (pomyślnych i niepomyślnych): a) dni tygodnia, b) miesiące? c) pory dnia? d) w okresie kwadry księżyca? Objaśnienia znaków: W swaty udawano się: 1—w czwartek; 2 — w sobotę; 3 — w inne dni (zob. mapa 5); 4 — brak tradycji; 5 — brak odpowiedzi [wypełnienie znaku kropką zob. uwagi]. Uwagi: 1) wypełnienie znaku kropką oznacza, że zjawisko występowało w przeszłości. Mapa dotyczy stanu zjawiska w czasie prowadzenia badań terenowych (lata 70. XX wieku), 2) punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleń­ cy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5bb707327f4b654f12854cfd0a4aacd7.pdf 6c3c1bc94d042f139eb1760c66e6e0e0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5921 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje małżeństwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5514 Title A name given to the resource Zwyczaj kojarzenia małżeństw przy pomocy osoby trzeciej/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8: Zwyczaje i obrzędy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, s.26 ( mapa nr 1 ) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8: Customs and wedding rituals, part 1: From courtship to civil marriage Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1. Zwyczaj kojarzenia małżeństw przy p o m o c y osoby trzeciej Oprac. Agnieszka Pieńczak Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 15. Czy współcześnie zdarza się, że za zgodą rodziców kawalera osoba trzecia „idzie w swaty"? celem przedwstępnego omówienia sprawy zawarcia małżeństwa [...] Kiedy we wsi ten zwyczaj zaniki? Jak było dawniej? Objaśnienia znaków: 1— zjawisko istnieje; 2 — brak tradycji; 3 — brak odpowiedzi [wypełnienie zna­ ku kropką, zob. uwagi]. Uwagi: 1) wypełnienie znaku kropką oznacza, że zjawisko występowało w przeszłości. Mapa dotyczy stanu zjawiska w czasie prowadzenia badań terenowych (lata 70. XX wieku), 2) punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/267293b3586c34b08ea34f1de8cddb2d.pdf 079787b3d3280d80834d8c095a1466be Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5922 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5515 Title A name given to the resource Nazwy czynności kojarzenia małżeństw przy pomocy osoby trzeciej, I/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8: Zwyczaje i obrzedy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red nauk. Agnieszka Pieńczak s.30 ( mapa nr 2 ) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8: Customs and wedding rituals, part 1: From courtship to civil Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 2. Nazwy czynności kojarzenia małżeństw przy p o m o c y osoby trzeciej, I Oprac. Agnieszka Pieńczak Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 15. Czy współcześnie zdarza się, że za zgodą rodziców kawalera osoba trzecia "idzie w swaty"? celem przedwstępnego omówienia sprawy zawarcia małżeństwa [...] Kiedy we wsi ten zwyczaj zanikł? Jak było dawniej? Jak nazywają ten zwyczaj i tę czynność? Objaśnienia znaków: 1—„swaty", „swatanie"; 2 — „swachy"; 3—„rajenie", „narajenie"; 4 — „chodze­ nie w rajki"; 5 — „rajby", „rajbowanie", „rojdy" (13.20.XIII); 6 — „faktorowanie", „fakturowanie"; 7 — inne odpowiedzi (zob. mapa 3); 8 — brak tradycji; 9 — brak odpowiedzi. Uwagi: 1) mapa dotyczy stanu zjawiska w czasie prowadzenia badań terenowych (lata 70. XX wieku), 2) punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleń­ cy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4b91ad59426a61a2661bdfe61f3e0df9.pdf 084f7fca7534357a940b0c03be203360 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5919 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje kultura społeczna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5512 Title A name given to the resource Najdalsze granice występowania poszczególnych ról pełnonych przez swata podczas kojarzenia małżeństw/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8 cz.2: Rola i znaczenie swata w kojarzeniu małżeństw pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickego (mapa nr 29). Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 29. Najdalsze granice występowania poszczególnych ról pełnionych przez swata podczas kojarzenia małżeństw Opracowała Agnieszka Pieńczak Objaśnienia znaków Najdalsze granice i zasięgi w y s t ę p o w a n i a p o s z c z e g ó l n y c h ról p e ł n i o n y c h przez swata: 1 - najdalsza zachodnia i p ó ł n o c n a granica w y s t ę p o w a n i a roli swata w informowaniu r o d z i c ó w panny o planach m a ł ż e ń s k i c h kandydata, 2 - najdalsza zachodnia i p ó ł n o c n a granica w y s t ę p o w a n i a roli swata w symbolicznym rozpoczynaniu spotkania (np. wypowiadaniu oracji), 3 - najdalsza zachodnia i p ó ł n o c n a granica w y s t ę p o w a n i a roli swata w przedstawianiu najlepszych cech kandydata, 4 - najdalsza zachodnia i p ó ł n o c n a granica w y s t ę p o w a n i a roli swata w uzyskiwaniu w s t ę p n e j zgody r o d z i c ó w panny m a ł ż e ń s t w o , 5 - granica w y s t ę p o w a n i a roli swata w uczestniczeniu w pertraktacjach m a j ą t k o w y c h , 6 - rozproszone zasięgi w y s t ę p o w a n i a roli swata w zawieraniu prawomocnej umowy p o m i ę d z y stronami, 7 - najdalsza zachodnia i p ó ł n o c n a granica w y s t ę p o w a n i a roli swata w przewodniczeniu z a r ę c z y n o m , 8 - rozproszone zasięgi w y s t ę p o w a n i a roli swata w w y g ł a s z a n i u oracji do m ł o d y c h podczas zaręczyn, 9 - rozproszone zasięgi w y s t ę p o w a n i a roli swata w nakazywaniu m ł o d y m p o ł o ż e n i a związanych rąk na chlebie podczas zaręczyn, 10 - rozproszone zasięgi w y s t ę p o w a n i a roli swata we w r ę c z a n i u m ł o d y m p i e r ś c i o n k a , 11 - granica w y s t ę p o w a n i a roli swata polegającej na p e ł n i e n i u roli ś w i a d k a i ł a g o d z e n i u s p o r ó w w y n i k ł y c h z zerwania umowy m a j ą t k o w e j . Uwagi: 1 M a p ę opracowano na podstawie b a d a ń terenowych przeprowadzonych w latach 70. XX wieku przez P r a c o w n i ę Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska od p o ł o w y XIX wieku do 70. XX wieku. 3. Przy opracowaniu z a s i ę g ó w p o m i n i ę t o dane p o c h o d z ą c e ze wsi zamieszkanych przez l u d n o ś ć n a p ł y w o w ą . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/99b9d114a1096464689046ae9cce8f31.pdf 73c7f0feefc7ca8a60efc1cf389f2676 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5920 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje kultura społeczna swat - kojarzenie małżeństw Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5513 Title A name given to the resource Rozproszone zasięgi występowania poszczególnych ról swata podczas kojarzenia małżeństw (lata 70. XX wieku) / Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8 cz.2: Rola i znaczenie swata w kojarzeniu małżeństw pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickego (mapa nr 30). Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8. Agnieszka Pieńczak: Wedding customs and rituals, part 2: The matchmaker's role and importance in arranging marriages Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 30. Rozproszone zasięgi występowania poszczególnych ról swata podczas kojarzenia małżeństw (lata 70. XX wieku) Opracowała Agnieszka Pieńczak Objaśnienia znaków: 1 2 3 4 5 6 7 - zasięg rozproszony w y s t ę p o w a n i a - zasięg rozproszony w y s t ę p o w a n i a - zasięg rozproszony w y s t ę p o w a n i a - zasięg rozproszony w y s t ę p o w a n i a - zasięg rozproszony w y s t ę p o w a n i a - zasięg rozproszony w y s t ę p o w a n i a - zasięg rozproszony w y s t ę p o w a n i a 8 - roli swata polegającej roli swata polegającej roli swata polegającej roli swata polegającej roli swata polegającej roli swata polegającej roli swata polegającej na informowaniu r o d z i c ó w panny o planach m a ł ż e ń s k i c h , na symbolicznym rozpoczynaniu spotkania (np. wypowiadanie oracjl), na przedstawianiu zalet kandydata, na uzyskiwaniu w s t ę p n e j zgody r o d z i c ó w panny na m a ł ż e ń s t w o , na uczestniczeniu w pertraktacjach m a j ą t k o w y c h , na zawieraniu prawomocnej umowy p o m i ę d z y stronami, na przewodniczeniu z a r ę c z y n o m , zasięg rozproszony w y s t ę p o w a n i a roli swata polegającej na pełnieniu roli ś w i a d k a i ł a g o d z e n i u s p o r ó w w y n i k ł y c h z zerwania umowy m a j ą t k o w e j . Uwagi: 1 M a p ę opracowano na podstawie b a d a ń terenowych przeprowadzonych w latach 70. XX wieku przez P r a c o w n i ę Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska od p o ł o w y XIX wieku do 70. XX wieku. 3. Przy opracowaniu z a s i ę g ó w p o m i n i ę t o dane pochodzące ze wsi zamieszkanych przez l u d n o ś ć n a p ł y w o w ą . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b0a047619a1a5e8e76a42b37b9160d5b.pdf f465615f9f89ba38de4b252a97f00e9c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5917 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje kultura społeczna zaręczyny - zwyczaje swat - kojarzenie małżeństw Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5510 Title A name given to the resource Ilość ról pełnionych przez swata podczas kojarzenia młżeństw, I/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy)i Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8 cz.2: Rola i znaczenie swata w kojarzeniu małżeństw pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickego (mapa nr 27). Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8. Agnieszka Pieńczak: Wedding customs and rituals, part 2: The matchmaker's role and importance in arranging marriages Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 27. Ilość ról pełnionych przez swata podczas kojarzenia małżeństw, I Opracowała Agnieszka Pieńczak Objaśnienia znaków: Swat brat udział w swatacb i zaręczynach wypełniając w nich: 1 - jedną role, 2 - dwie role, 3 - trzy role, 4 - cztery role, 5 - pięć r ó l , 6 - sześć r ó l , 7 - siedem r ó l , 8 - osiem r ó l , 9 - brak tradycji, 10 - brak odpowiedzi. Uwagi: 1. M a p ę opracowano na podstawie b a d a ń terenowych przeprowadzonych w latach 70. XX wieku przez P r a c o w n i ę Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku. 3. Mapa obrazuje częstość w y s t ę p o w a n i a swata w w y o d r ę b n i o n y c h 11 rolach, d o t y c z ą c y c h s w a t ó w i zaręczyn (zob. aneks III). M a p ę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAl nr 9. Zwyczaje i obrzędy weselne, oprać. Józef Gajek przy w s p ó ł u d z i a l e Feliksa Olesiejuka: 15. Czy współcześnie zdarza się, że za zgodą rodziców kawalera osoba trzecia „idzie w swaty"? celem przedwstępnego omówienia sprawy zawarcia małżeństwa /.../ Kiedy we wsi ten zwyczajzanikł?Jak było dawniej? Jak nazywają ten zwyczaj i tę czynność? 16. Zbadać czy we wsi żyją jeszcze osoby (mężczyzna?, kobieta?-wiek? zajmujące się swataniem?Jak ich nazywają?[...] 19. Dokładnie zbadać czy swat tylko informował rodziców młodej i rodziców chłopca o ich stanowiskach w sprawię małżeństwa czy też zawierał prawomocną umowę, w której określana sprawy majątkowe, a więc „posagu" czyli wiana. Co w odczuciu miejscowej ludności oznaczają wyrazy: „posag", „wiano"?, której zerwanie groziło „nawiązką"?[...] � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/95a1d67cbdd0c087d8e7393e0abdb2f3.pdf 104e816d099430368da5709dad1d3261 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5918 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje kultura społeczna swat - kojarzenie małżeństw Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5511 Title A name given to the resource Ilość ról pełnionych przez swata podczas kojarzenia małżeństw, II/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8 cz.2: Rola i znaczenie swata w kojarzeniu małżeństw pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickego (mapa nr 28). Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8. Agnieszka Pieńczak: Wedding customs and rituals, part 2: The matchmaker's role and importance in arranging marriages Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 28. Ilość ról pełnionych przez swata podczas Kojarzenia małżeństw, II Opracowała Agnieszka Pieńczak Objaśnienia znaków: Swat podczas s w a t ó w i zaręczyn w y k o n y w a ł : 1 - od trzech do jednej roli, 2 - z a s i ę g wykonywania przez swata od o ś m i u do czterech r ó l , 3 - granica w y s t ę p o w a n i a zjawiska wykonywania przez swata od o ś m i u do czterech r ó l . Uwagi: 1. M a p ę opracowano na podstawie b a d a ń terenowych przeprowadzonych w latach 70. XX wieku przez P r a c o w n i ę Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku. 3. Mapa p o w s t a ł a na podstawie danych zawartych w tabelce dotyczące] g ł ó w n y c h r ó l p e ł n i o n y c h przez swata (zob. aneks III). Obrazuje ona częstość w y s t ę p o w a n i a osoby swata w w y o d r ę b ­ nionych 11 rolach, d o t y c z ą c y c h s w a t ó w I zaręczyn. 4. Przy wyznaczaniu z a s i ę g ó w p o m i n i ę t o informacje pochodzące od l u d n o ś c i n a p ł y w o w e j ( p r z e s i e d l e ń c y z K r e s ó w Wschodnich i osadnicy z r ó ż n y c h stron Polski), skupiając się na terenach zamieszkanych przez a u t o c h t o n ó w . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9dc7f61f7ad5543b4d78762b6e3df0bd.pdf 4dc3089b4c17559e703b7f7ac813cdc0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5925 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje swaty Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5518 Title A name given to the resource Zwyczajowe terminy udawania się w swaty, II/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8:Zwyczaje i obrzedy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red nauk. Agnieszka Pieńczak s.37 ( mapa nr 5) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8: Customs and wedding rituals, part 1: From courtship to civil Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 5. Zwyczajowe terminy udawania się w swaty, II Oprac. Agnieszka Pieńczak Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 23. Czy istnieją lub istniały nakazy i zakazy udawania się w swaty w określonych porach (pomyślnych i niepomyślnych): a) dni tygodnia, b) miesiące? c) pory dnia? d) w okresie kwadry księżyca? Objaśnienia znaków: W swaty udawano się: 1 — w poniedziałek; 2 — we wtorek; 3 — w środę; 4 — w piątek; 5 — w niedzielę; 6 — inne odpowiedzi (zob. mapa 4); 7—brak tradycji; 8 — brak odpo­ wiedzi. Uwagi: 1) mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku. Znaki 12357 oznaczają, że zjawisko występowało w przeszłości, 2) punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleń­ cy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c82fd530866c47a47e18a9524a622a77.pdf 4462813a7b812af9b8187fd7873b8fa3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5926 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5519 Title A name given to the resource Nazwy osób zajmujących się kojarzeniem małżeństw, I/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8:Zwyczaje i obrzedy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red nauk. Agnieszka Pieńczak s.44 ( mapa nr 6) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8: Customs and wedding rituals, part 1: From courtship to civil Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 6. Nazwy osób zajmujących się kojarzeniem małżeństw, I Oprac. Agnieszka Pieńczak Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 75. Czy współcześnie zdarza się, że za zgodą rodziców kawalera osoba trzecia "idzie w swaty"? celem przedwstępnego omówienia sprawy zawarcia małżeństwa [...] Kiedy we wsi ten zwyczaj zanikł? Jak było dawniej? Jak nazywają ten zwyczaj i tę czynność? — Zbadać czy we wsi żyją jeszcze osoby (mężczyzna?, kobieta? — wiek? zajmujące się swataniem? Jak ich nazywają? [...] Objaśnienia znaków: 1 — „swat", „swatka", „swatowa" i pod.; 2 — „swach", „swacha" i pod.; 3 — „raj"; 4 — „rajek"; 5 — „rajca"; 6 — „rajko"; 7 — „rajbieda"; 8—„rajbasz"; 9 — „faktor", „faktur" i pod.; 10 — inne odpowiedzi (zob. mapa 7); 11 — brak tradycji; 12 — brak odpowiedzi. Uwagi: 1) mapa dotyczy stanu zjawiska w czasie prowadzenia badań terenowych (lata 70. XX wieku, 2) punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleń­ cy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/60b1961df91a0629b88c0337f13c48d4.pdf 4693779b5dac962967596c1912718d5f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6609 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne swaty Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6179 Title A name given to the resource Określenie odmowy używane podczas swatów/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8:Zwyczaje i obrzedy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red nauk. Agnieszka Pieńczak s.126 ( mapa nr 17) Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 17. Określenie odmowy używane podczas swatów Oprac. Agnieszka Pieńczak Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 26. W niektórych miejscowościach literatura odnotowuje: a) „targi przedślubne", b) lub tak zwane „oględziny" („wyglądy"). Zbadać, czy terminy te /nazwy/ są lub były we wsi znane oraz opisać — na czym zwyczaj ten polegał, a więc kto brał w nim udział, w jakich okolicznościach, jaką rolę grał w nich swat? może swatka? 27a. Czy „oględziny" i „swaty", zmówiny to dwa akty równoczesne, czy dwa odrębne, w pewnych odstę­ pach czasu? 28. Jak postępowano i zachowywano się, jakie formuły wygłaszano, gdy wynik tych przetargów był nega­ tywny? Czy podawano wówczas „poczęstne" wyrażające odmowę? Czym częstowano? Czy wypowiadano jakieś formuły słowne? Jeżeli tak, należy je zapisać [...] Objaśnienia znaków: 1—„dostać słomiany wianek"; 2 — „dostać grochowy wieniec", „wianek gro­ chowy"; 3 — „dostać kosza"; 4 — „dostać kipę" (kosza); 5 — „panna usiadła na koszu"; 6 — „dostać arbuza"; 7 — „dostać czarną polewkę", „szarą polewkę"; 8—„dostać czerninę"; 9 — „dostać łopatę"; 10 — inne odpowiedzi (zob. komentarz do mapy); 11 — brak tradycji; 12 — brak odpowiedzi. �Uwagi: 1) mapa dotyczy stanu zjawiska w czasie prowadzenia badań terenowych (lata 70. X X wieku), 2) punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesied­ leńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/47fc821d282349ee113479b5d2e47650.pdf 6a133ec26819805f5e1220d8030c3f4f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6608 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6178 Title A name given to the resource Nazwy odwiedzin rodziców w celu przedślubnego obejrzenia gospodarstwa, najczęściej kawalera/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8: Zwyczaje i obrzędy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red nauk. Agnieszka Pieńczak s.115 ( mapa nr16 ) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8: Customs and wedding rituals, part I: From courtship to civil marriage l Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 16. Nazwy odwiedzin rodziców w celu przedślubnego obejrzenia gospodarstwa, najczęściej kawalera Oprac. Agnieszka Pieńczak Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 26. W niektórych miejscowościach literatura odnotowuje: a) „targi przedślubne", b) lub tak zwane „oględziny" („wyglądy"). Zbadać, czy terminy te (nazwy) są lub były we wsi znane oraz opisać — na czym zwyczaj ten polegał, a więc kto bral w nim udział, w jakich okolicznościach, jaką rolę grat w nich swat? może swatka? 27. a Czy „oględziny" i „swaty", zmówiny to dwa akty równoczesne, czy dwa odrębne, w pewnych odstę­ pach czasu? Objaśnienia znaków: 1 — „oględziny"; 2 — „oględy"; 3 — „rozglady", „rozgliady"; 4 — „słęby"; 5 — „osłębiny"; 6 — „opatry", „spatry" (29.18.111, 27.16.VIII); 7 — „opatrowiny"; 8 — „starosty"; 9 — inne nazwy; 10 — zwyczaj jest znany, ale nie posiada konkretnej nazwy; 11 — brak tradycji; 12 — brak odpowiedzi. Uwagi: Mapę sporządzono na podstawie materiałów pochodzących z lat 70. XX wieku. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/67e3e7b92e3425b09fde3c0a97d39b6e.pdf a38c5fe4b5ca4865c19f3487985cc166 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5927 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5520 Title A name given to the resource Nazwy osób zajmujących się kojarzeniem małżeństw, II/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8:Zwyczaje i obrzedy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red nauk. Agnieszka Pieńczak s.48 ( mapa nr 7) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8: Customs and wedding rituals, part 1: From courtship to civil Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 7. Nazwy osób zajmujących się kojarzeniem małżeństw, II Oprac. Agnieszka Pieńczak Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 15. Czy współcześnie zdarza się, że za zgodą rodziców kawalera osoba trzecia "idzie w swaty"? celem przedwstępnego omówienia sprawy zawarcia małżeństwa [...] Kiedy we wsi ten zwyczaj zaniki? Jak było dawniej? Jak nazywają ten zwyczaj i tę czynność? — Zbadać czy we wsi żyją jeszcze osoby (mężczyzna?, kobieta? — wiek? zajmujące się swataniem? Jak ich nazywają? [...] Objaśnienia znaków: 1 — „drużba"; 2 — „starosta"; 3 — „dziewosłęb"; 4 — inne rzadze nazwy [(1 — „klyta"; 2 — „poseł"; 3—„zwiadowca", „wywiadowca"; 4 „przebijacz", „probywacz"; 5 — „po­ średnik"; 6 — „żeniacz"; 7 — „czeslaw"; 8 — „heiratsvernitler" (używane przed I I wojną światową); 9 — „hochzeitvermittler"; 10 — "dobry mąż"; 11—„marszałek")]; 5 — inne odpowiedzi (zob. mapa 6); 6 — swat to ojciec kawalera; 7 — brak tradycji; 8 — brak odpowiedzi. Uwagi: 1) mapa dotyczy stanu zjawiska w czasie prowadzenia badań terenowych (lata 70. X X wieku), 2) punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleń­ cy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ed4bc5994524f21be80220c8ba0700ed.pdf bcb95b9ba6d38096b1e8e44af3c3ea97 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5709 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne Polski Atlas Etnograficzny wesele - obyczaje małżeństwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5307 Title A name given to the resource Swat uzyskuje wstępną zgodę rodziców panny na małżeństwo/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8: Zwyczaje i obrzędy weselne cz.2: Rola i znaczenie swata w kojarzeniu małżeństw pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego (mapa nr 18) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c28ffbc5d58e7707cdc056ba3ddf8a96.pdf 328c436217dce97bb0d5c2ffc69c8f25 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5895 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje kultura społeczna swat - kojarzenie małżeństw Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5488 Title A name given to the resource Kobiety i mężczyźni w roli swata/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8 cz.2: Rola i znaczenie swata w kojarzeniu małżeństw pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickego (mapa nr 5) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8. Agnieszka Pieńczak: Wedding customs and rituals, part 2: The matchmaker's role and importance in arranging marriages Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 5. Kobiety i mężczyźni w roli swata Opracowała Agnieszka Pieńczak Objaśnienia znaków: Zasięg pełnienia roli swata przez: 1 - mężczyznę, najczęściej krewnego lub znajomego, 2 - kobietę, najczęściej krewną lub znajomą, 3 - granica zasięgu pełnienia roli swata przez mężczyznę, 4 - granica zasięgu pełnienia roli swata przez kobietę. Uwagi: 1. Mapa dotyczy stanu zjawiska od połowy XIX wieku do lat 70. XX wieku. 2. Przy wyznaczaniu zasięgów pominięto informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich I osadnicy z różnych stron Polski), skupiając się na terenach autochtonicznych. Uwzględniono natomiast dane z literatury XIX-wiecznej, gdyż w wielu miejscach uzupełniają one obraz na mapie. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ebbec4c201c58ce873e3a4fa6ad1f7a4.pdf e68ffd8eff610750e196a7c1a9e7aeb0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6055 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne praktyki magiczno-religijne poród - praktyki magiczno-religijne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5646 Title A name given to the resource Czynności magiczne ułatwiające poród, I/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.II: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z matką i dzieckiem pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.69 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-realted customs, rituals and beliefs part II Customs, rites and beliefs associated with mother and child Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Objaśnienia znaków: W celu ułatwienia porodu: 1 - rozplątywano położnicy włosy, 2 - rozplątywano koszulę lub tasiemki przy koszuli rodzącej, 3 - rozplątywano węzły w ubraniu rodzącej bądź rozpinano guziki, 4 - inne odpowiedzi (zob. mapa 2 i komentarz), 5 - brak tradycji, 6 - brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludnos'ci napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). 4. Na mapie obok głównych rzek zaznaczono również większe miasta - małymi pustymi kółkami. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprać. Józef Gajek: IV. Czynności magiczne w okresie rozwiązania. (Zasada: podobne - sprowadza podobne) 10. Otwierać - zamknięte? wymienić co? 11 .Rozwiązywać związane! wymienić co? 11. Rozplątać splecione! wymienić co? 13. Rozluźniać obcisłe! wymienić co? 14. Inne - nie wymienione tu czynności magiczne ułatwiające rozwiązanie. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2f6455b358ec7774298ac616dea43dab.pdf a7249c2db70cad594b719eac64075997 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6056 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne praktyki magiczno-religijne poród - praktyki magiczno-religijne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5647 Title A name given to the resource Czynności magiczne ułatwiające poród, II/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.II: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z matką i dzieckiem pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.72 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-realted customs, rituals and beliefs part II Customs, rites and beliefs associated with mother and child Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Objaśnienia znaków: W celu ułatwienia porodu: 1 - zdejmowano rodzącej obrączkę, 2 - rozluźniano położnicy paski lub inne ele­ menty ubrania, 3 - otwierano drzwi, okna lub sprzęty, 4 - inne odpowiedzi (zob. mapa 1 i komentarz), 5 - brak tradycji, 6 - brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). 4. Na mapie obok głównych rzek zaznaczono również większe miasta - małymi pustymi kółkami. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprać. Józef Gajek: IV. Czynności magiczne w okresie rozwiązania. (Zasada: podobne - sprowadza podobne) 10. Otwierać - zamknięte? wymienić co? 11.Rozwiązywać związane! wymienić co? 12. Rozplątać splecione! wymienić co? 13. Rozluźniać obcisłe! wymienić co? 14. Inne - nie wymienione tu czynności magiczne ułatwiające rozwiązanie. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/153eac2e004568a5eb9c80f435720d42.pdf 15bc80b5137089cfe19aac203d47ed50 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6057 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5648 Title A name given to the resource Pierwsze karmienie dziecka/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.II: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z matką i dzieckiem pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.81 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-realted customs, rituals and beliefs part II Customs, rites and beliefs associated with mother and child Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Objaśnienia znaków: Przy pierwszym karmieniu: 1 - podawano dziecko wpierw do prawej piersi, aby nie było leworęczne, 2 - mat­ ka wykonywała znak krzyża nad dzieckiem, 3 - osoba podająca do karmienia wykonywała znak krzyża nad dzieckiem, 4 - matka wykonywała znak krzyża nad swoją piersią, 5 - osoba podająca wykonywała znak krzyża nad piersią położnicy, 6 - babka kropiła pierś położnicy święconą wodą (w punkcie 19.33. XVI czyniła to sama matka), 7 - wykonywano nad dzieckiem znak krzyża, brak dokładniejszych danych, 8 - osoba podająca dziecko (czasem matka) wypowiadała specjalne formuły słowne do dziecka, 9 - inne odpowiedzi (zob. komentarz), 10 - brak tradycji, 11 - brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). 4. Na mapie obok głównych rzek zaznaczono również większe miasta - małymi pustymi kółkami. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprać. Józef Gajek: 1. Czy temu pierwszemu karmieniu towarzyszą: a) jakieś' zabiegi o charakterze magicznym? /np. celem zabezpieczenia dostatku pokarmu? zdrowego pokarmu?pomyślnego rozwoju dziecka? b) czy osoba podająca dziecko do karmienia wypowiada jakąś formulę? Jakieś powiedzenie zwyczajowe, przysłowie?/odnotować w cudzysłowie/. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/812e7796f13128fa2e67a3c887ce1de5.pdf 5970fe1eb4c9286955de900ba8cda98a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6058 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5649 Title A name given to the resource Niektóre terminy odłączania dziecka od piersi/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.II: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z matką i dzieckiem pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.85 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-realted customs, rituals and beliefs part II Customs, rites and beliefs associated with mother and child Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Objaśnienia znaków: Dziecko należy odłączać od piersi: 1 - na wiosnę (np. gdy ptaki przylatują bądź kwitną drzewa), 2 - w czerwcu, gdy dojrzewają jagody, poziomki, wiśnie, jabłonie, 3 - latem, 4 - jesienią (np. gdy ptaki odlatują), 5 - jesienią, gdy w stodole są już zbiory z pól, 6 - podczas zbiorów z pól, 7 - zimą, 8 - podczas pełni księżyca, 9 - inne odpowiedzi (zob. komentarz), 10 - brak tradycji, 11 - brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). 4. Na mapie obok głównych rzek zaznaczono również większe miasta - małymi pustymi kółkami. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprać. Józef Gajek: 65. Wjakim terminie odłącza się dziecko od piersi? Wjakim a) przed I wojną światową? b) w jakim - obecnie? Czy u wszystkich jednakowo? Ankieta PAE uzupełniająca nr 8/75 pt. Zwyczaje związane z odłączeniem dziecka od piersi, oprać. B. Jankowska: Proszę podać stare wierzenia związane z odłączaniem dziecka od piersi. Kiedy odłącza się lub odłączało dawniej dziecko od piersi? Wjakim czasie było najlepiej, a w jakim nie należało tego robić? Wjakiej porze roku, czy w których dniach i dlaczego? (np. w czasie zbiorów na polu, gdy drzewa owocowe kwitły, ptaki odlatywały itp. - dlaczego). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d46de1b3c6dd24d36f393195610813d3.pdf 4a91020ed0612f933bf5223056b9b2bc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5923 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5516 Title A name given to the resource Nazwy czynności kojarzenia małżeństw przy pomocy osoby trzeciej, II/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8:Zwyczaje i obrzedy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red nauk. Agnieszka Pieńczak s.32 ( mapa nr 3 ) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8: Customs and wedding rituals, part 1: From courtship to civil Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak,Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 3. Nazwy czynności kojarzenia małżeństw przy p o m o c y osoby trzeciej, II Oprac. Agnieszka Pieńczak Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 15. Czy współcześnie zdarza się, że za zgodą rodziców kawalera osoba trzecia „idzie w swaty"? celem przedwstępnego omówienia sprawy zawarcia małżeństwa [...] Kiedy we wsi ten zwyczaj zanikł? Jak było dawniej? Jak nazywają ten zwyczaj i tę czynność? Objaśnienia znaków: 1 — „zmówiny"; 2 — „umówiny"; 3 — „namówiny", „nomówiny", „namowy"; 4 — „drużby"; 5 — „starosty" (14.30.11), „chodzenie w starosty"; 6 — „dziewosłęby" i pod.; 7 — „cho­ dzenie w komplementa", „kumplementa"; 8 — „zaloty", „zalyty" i pod.; 9 — nazwy rzadsze, wystę­ pujące sporadycznie [(1 — „iść w konkury"; 2 — „osłębiny"; 3 — „prześliny"; 4 — „zrękowiny", „rękowiny", „zaręczyny"; 5 — „orędziny"; 6 — „przesywiny", 7 — „zwiady"; 8 — „dowiedziny"; 9 — „wysyłanie posła", „pójść w posły" (34.31.V)" 10 — „smymby"; 11 — „iść na pewne"; 12 „przedręcznik"; 13 — „wreje"; 14 — „pośredniczenie"; 15 — „nasprosyny")] 10 — inne odpowiedzi (zob. mapę 2); 11 — brak tradycji; 12 - brak odpowiedzi. Uwagi: 1) mapa dotyczy stanu zjawiska w czasie prowadzenia badań terenowych (lata 70. X X wieku), 2) punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleń­ cy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e24fd4cdb1c3a95b9d1f11155c8bef7c.pdf a6c48263de38029f5d4e2a8e0c9146a2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3091 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2895 Title A name given to the resource Wulkaniczne spektakle natury w sztuce nowoczesnej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4, s.536-543 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńkos, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Andrzej Pieńkos * WULKANICZNE SPEKTAKLE NATURY W SZTUCE NOWOCZESNE] ANDRZEJ nak stał się specjalnością epoki, w malarstwie pojawia­ jąc się już około 1740 r., najpierw w twórczości Claude-Josepha V e m e t (wersje m . i n . w Luwrze i w kolekcji książąt Northumberland), i coraz częściej po połowie stulecia w dorobku jego uczniów, np. Pierre-Jacquesa Volaire, nazywanego nawet specjalistą od Wezuwiusza, a także Charlesa Lacroix de Marseille, w twórczości Catlo Bonavia i nawet preferującego raczej pożary Hu­ berta Robert . O w i pionierzy obrazowali erupcję lub tylko dymy nad wulkanem przeważnie statycznie, nie wykorzystując jeszcze malarskiej atrakcyjności ogni z krateru, dymów, czerwonej lawy . Wizualnym spekta­ klem stał się wybuch Wezuwiusza dopiero u najwybit­ niejszych pejzażystów następnej generacji: od około 1770 r. podejmować go będą m . i n . Niemiec Jakob Ph. Hackert , A n g l i k Joseph W r i g h t of D e i b y , Szkot Ja­ cob M o r e , Austriak Michael W u t k y . Malują go także szwajcarski wizjoner Abraham-Louis Ducros W pierwszych dekadach X I X wieku motyw podejmą jeszcze m i n Achille-Etna Michallon (Paryż Luwr) W i l l i a m T u r n e r malujący wybuch z wyobraźni '' i przede wszystkim Johann Christian D a h l PIEŃKOS Wulkaniczne spektakle natury w sztuce nowoczesnej 7 8 ajcudowniejszym spektaklem świata" był dla osiemnastowiecznych Europejczyków wybuch Wezuwiusza . Niemal całkowita nieobecność tego obrazu w kulturze wcześniejszej jest zadziwiająca, ale jeszcze bardziej dziwna wydaje się je­ go żywiołowa popularność w epoce Oświecenia . Jakie były tego przyczyny? 1 „N 9 11 2 1 15 Jean Starobinski w sławnej książce o X V I I I wieku, L'invention de la liberté* przypisał kulturze całego stule­ cia „strukturę spektaklową" . Cytując Josepha Addisona z jego podstawowego dla estetyki Oświecenia eseju Dla Josepha W r i g h t a malowanie Wezuwiusza było podobną próbą w zakresie poszukiwania spektakulatnych efektów, jak malowanie rozświetlonych fabryk włókienniczych w A r k w r i g h t nocą, czy dla Philippe-Jacques'a de Loutherbourg w ostatnich latach XVIII wieku obrazowanie pełnych ognia i dymu hut w Coalbrookdale koło Manchesteru (także niemal zawsze no­ cą) . T e n alzacki artysta, interesujący się wszelkimi możliwymi objawieniami (w t y m objawieniem Swedenborga, któremu hołdował we wspólnym z Flaxmanem i Blake'iem stowatzyszeniu), posunął się może najdalej spośród osiemnastowiecznych malarzy wzniosłości w zaspokajaniu pożądliwości wzroku, wymyślając pla­ styczny teatr projekcji Eidophusikon . Wielkie wraże­ nie wywierały jego pokazy w Londynie (1781-1793) i Dublinie, obrazujące m. i n . spektakle natury, pożary, butze morskie, wodospady Niagary Wprawdzie sam Loutherbourg nie pokusił się o projekcję erupcji wul­ kanu ale jego pomysły wyprzedził o rok Hugh P De­ an który wystawił w Londynie transparent représen­ tation" wybuchu Wezuwiusza 5 0 tozkoszach wyobtaźni Starobinski zarysował wizję kultury, dla której wynalezienie wolności jest związane z odkryciem rozkoszy patrzenia albo, inaczej mówiąc, z odkryciem przeżycia estetycznego. Delikatny zmysł wzroku, dostarczający ulotnych wrażeń, jest jednocze­ śnie potężny i zachłanny. Otwiera on przed ówczesną ludzkością nowe, oświeceniowo optymistyczne per¬ spektywy, petspektywy, które nawet kataklizmy odsu­ ną w przestrzeń „sztucznych namiętności", w prze* strzeń sztuki. A l b o - powiedzmy ostrożniej - katakli­ zmy oddane zostaną kompetencjom kultury wizualnej (aż po poetykę pokazywania zjawisk kataklicznych we współczesnych stacjach telewizyjnych). Dodajmy, że samo okteślenie „spektakl" robiło wówczas niezwykłą karierę, odnoszone do rozmaitych fenomenów natury. Posługując się uproszczającą figurą można ową tęsk­ notę za spektaklem katastroficznym rozumieć jako je­ den z symptomów sekularyzacji kultury religijnej 16 11 18 6 1 pożary, ruiny i olbrzymie monumenty - tyleż fenome­ nów pokazujących grozę w X V I I I wieku w zgodzie z ka­ tegorią wzniosłości, najbardziej zasłużoną dla powsta­ nia nowoczesnej estetyki i , dodajmy, kultury masowej naszych czasów. Wśród nich motyw wulkaniczny jed­ 12 13 3 Przeżycie nazwane później estetycznym nie było dla ludzi X V I I I wieku wiązane wyłącznie z dziełami sztuki. Ten specyficznie nowoczesny stan, uwalniający od rze­ czywistości, wywoływały przecież także, a nawet przede wszystkim rozmaite wzniosłe fenomeny natury i histo­ rii. Burze morskie i lawiny, wodospady, rozbicia okrętu 10 Malowanie wulkanów, podobnie jak lodowców, w X V I I I wieku bardzo często było związane z wyprawa­ m i badawczymi: W r i g h t np. towarzyszył w okolicach Neapolu pewnemu badaczowi geologii, któtego zresztą następnie sportretował na tle Wezuwiusza. Popular­ ność tego rodzaju obrazów wzmacniało naukowe pobu­ dzenie teoriami wulkanizmu , ale ich cel jest estetycz­ ny. Nie ma może zresztą sprzeczności między tymi dwiema gałęziami nowej kultury, sztuką „artystyczną" i nauką „naukową", nowej kultury (do tego problemu jeszcze powrócę). 536 19 �Andrzej Pieńkos • WULKANICZNE SPEKTAKLE NATURY W SZTUCE NOWOCZESNEJ Artyści odkrywają czysto estetyczne wartości tzw. „phenomena", pojawiają się one ewidentnie jako war­ tości rekompensujące zanik sacrum. Podobieństwo w obrazowaniu erupcji wulkanu i tzw. Girandoli t j . fa­ jerwerków iluminujących co roku Zamek Św. Anioła w Rzymie ujawnia estetyczny, „spektakularny" charak­ ter fascynacji Wezuwiuszem: przykłady traktowania obu motywów jako pendants znajdujemy w dorobku Louis-Jean Despreza (wspaniałe lawowane rysunki w muzeach Moskwy i Sztokholmu), Hackerta (m. i n . w Kunstsammlungen w Weimarze), Wrighta of Derby, Gregorio Fidanzy (obrazy z ok. 1790 r. w pałacu w Łańcucie), Michallona (szkice z 1819 r. w Luwrze). Rycina ilustrująca w Wielkiej Encyklopedii erupcję Wezuwiusza z 1754 r. w pierwszej chwili może być myl­ nie wzięta za obraz fajerwerków nocnych. Dla większej siły spektaklu erupcje ukazuje się z reguły właśnie w nocy przeważnie wraz z widownią poddającą się czarowi" oglądania Także w epokowym dziele topografiki malowniczej Abbé de Saint-Nona ilustrowana jest na podstawie obrazu Volaire'a nocna erupcja W e ­ zuwiusza z 1771 r —z grupą widzów Phlegraei. Obsewations on the Vokanos of the Two Sieilies... pochodzi z 1776 r. Potem ilustrowane, o co lord bardzo dbał (głównie barwnymi rycinami Piętro Fabrisa) kolejne wydania ukazują okolice Wezuwiusza i Sy­ cylię z topograficzną wiernością, która nie odbiera spektaklowi Pól Flegrejskich, Solfataty, i t d . uroku, ukazują też oglądanie, zadziwienie ludzi erupcją wulka­ nu i dymiącymi kraterami, a jedna z nich ukazuje ry­ sownika . Hamilton uprawiał na pograniczu sztuki, nauki i kolekcjonerstwa tę quasi-dyscyplinę epoki przełomu, której istota leży w dystansie zadziwionego widza wobec zjawisk spektakularnych. 23 20 21 22 Skłonność do wizualizacji spektaklu wulkanicznego w pełni objawiła się w działalności Lorda Williama Ha­ miltona, wieloletniego ambasadora brytyjskiego w Ne­ apolu: pierwsze wydanie jego epokowego dzieła Campi Przeżycie estetyczne wulkanu znajdujemy też w wie­ lu opisach podróży. Żeby ograniczyć się tylko do pol­ skich przykładów, wymieńmy np. wrażenia Juliana Ur­ syna Niemcewicza z Etny, a także wyprawę naukowo-turystyczną Jana Chrystiana Kamsetzera na Etnę i je­ go podziw dla ziejącego ogniem (w nocy!) Stromboli . ' M o t y w Wezuwiusza rozpowszechniał się w Europie i zarazem powszedniał. Wiele ilustrowanych relacji z podróży do Włoch zawiera ryciny z dymiącym Wezu­ wiuszem . Uczniowie Verneta, a także rozliczni Wło­ si, stali się producentami masowych, turystycznych, obrazów efektownego wybuchu albo dymiącego W e ­ zuwiusza . Wymieńmy z tej ogromnej produkcji wido­ ków, przyczyniającej się do inflacji znaczenia wulkanu 537 24 25 26 �1 Andrzej Pieńkos * WULKANICZNE SPEKTAKLE SATURY w SZTUCE NOWOCZESNEJ P.-J. de V o l a i r c , Wybuch Wezuwiusza jako fenomenu tellurycznego, jedynie fresk w klasycystycznym pałacu w Malej Wsi o d Warszawą i innych pałacach X V I I I - i XIX-wiecznyc.il, widoki Johna Ro­ berta Cozensa (akwarela w Btitish Museum), Thoma­ sa Jonesa' i Jean-Pierre Houela (gwasz w Luwrze), liczne panoramy zatoki oraz okolic Caserty Giovan¬ niego Battisty Lusieri (akwarele w zbiorach prywat­ nych), a także portrety rozmaitych europejskich osobi­ stości z Wezuwiuszem w t l e ' . Podobną funkcję ma oddalony wulkan w Widoku Teatru w Pompejach Hackerta z 179.3 r. 1 w podobnym obrazie olejnym Józe­ fa Ignacego Kraszewskiego Widok ruin Pompejów (1859, Kraków, Muzeum Narodowe). Także w znako­ mitych szkicach olejnych Szweda Gustafa Sóderberga z 1820 r. Wezuwiusz, widziany z mostu św. Januarego w Neapolu (Sztokholm, Nationalmuseum) oraz Szwaj­ cara Leopolda Roberta z 1821 r. (kolekcja prywatna). W X I X wieku Wezuwiusz był często jedynie znakiem geograficznym Zatoki Neapolitańskiej, przedstawianej dla piękna kolorytu i malowniczości wybrzeży' , lub też samego Neapolu - przedstawianego dla malowni­ czości jego mieszkańców . Tak bardzo opatrzony, że podobnie jak inne klisze no­ woczesnej kultury, zostanie o n znacznie później prze­ tworzony w krzykliwie kolorową ikonę Andy Warhola - w serii Vesuvius z 1985 r. P 7 3 : 9 0 31 Tradycja ta przetrwała w zbanalizowanej popularnej produkcji wizualnej w X I X wieku. Dość szybki zmierzch atrakcyjności motywu wulkanicznego w sztu­ kach przedstawiających jest równie charakterystyczny dla nowoczesnej kultury, jak jego pojawienie się. Atrakcyjność wizualna motywu wypala się szybko, przechodzi on w sferę kultury masowej, ta eksploatuje go również tylko do czasu, gdy staje się on opatrzony. w ¡771 r., rycina Jest bardzo charakterystyczne, że inne włoskie wul­ kany, Stromboli i Etnę pokazywano rzadko i niemal wyłącznie jako zwyczajne góry a nie jako wulkany. Akwarela Johna R. Cozensa z 1777 r. Etna z Grotta del Capro ukazuje wulkan tak indyferentnie w tle widoku, że ognisko pasterzy na pierwszym planie wydaje się od niego groźniejsze; akwarela Charlesa Gore Widok Etny Z 1777 r. ukazuje z kolei wycieczkę podążającą w kie­ runku odległego, łagodnie dymiącego wulkanu (obie w londyńskim British Museum); rysunek Goethego z 1787 r. dymiącego w oddali Stromboli daje niemal idylliczne wrażenie (Weimar, Kunstsammlungen). Po­ dobnie jawi się Etna w rycinie C.-L. Chateleta z Voy­ age pittoresque de Naples et de Sicille Saint-Nona i w akwaforcie Niemca Franza Horny. D o wyjątków należy pełen dynamicznych efektów olejny szkic Burza nad Etną Pierre-Henri de Valenciennesa (Paryż, Luwr). Bardziej „wulkanicznie" ukazał też górę wspo­ minany już Houel w gwaszu Widok dolnego krateru Et­ ny (tamże), gdzie liczni widzowie podziwiają płomienie i dymy, a wśród nich jest nawet pies. T e n świetny ma­ larz podróżował w latach 1776-1779 po Sycylii, wy­ spach Liparyjskich i półwyspie Apenińskim, zbierając wizualne notatki do wielkiej publikacji Voyage pittore­ sque de Sidle, Malte et Lipari (1782-1787) . Wyróżnia go naukowo-informacyjny sposób przedstawiania wul- 538 32 �1 Andrw; Pieńkos. • W U L K A N I C Z N E S P E K T A K L E N A T U R Y W S Z T U C E NOWOCZESNEJ L . Robert, Zatoka Neapoliwfiska. kanów. Wreszcie, wspomnijmy mało znane dzieło sławnego architekta: Eugene Violler-le-Duc w 1836 r. maluje dymiący kratet Etny, w charakterze notatki ze swojej górskiej wyprawy (kolekcja prywatna). Estetyczny entuzjazm, euforyczny często podziw dla fenomenów wzrokowych oswaja je i udaremnia kata­ strofizm. Oświeceniowy fin-de-siecle zdaje się być za­ chwycony odkryciem estetycznej natury zjawisk, nawet tych, które mogłyby się wydawać oznakami lub zwia­ stunami końca świata". Tworzy pejzaż czysty, widok, tj. dystans estetyczny (a zapewne paralelnie i naukowy) wobec natury, która staje się elementem kultury (ogród angielski!), zawłaszczona przez spojrzenie. Świat staje się dopiero dzięki ludzkiemu poznaniu, któ­ rego spojrzenie jest jedną z najwymowniejszych realiza­ cji i do któtego to poznanie zacznie się coraz częściej ograniczać. T o jeden z najbardziej brzemiennych obja­ wów sekularyzacji kultury i zasadniczy wątek „spekta­ kularnego stulecia" - rozpoczęty u Addisona, dopeł­ niający się u Kanta. Flegrejskie „spektakle" natury nie były wszak jedy­ nym powodem popularności motywów wulkanicznych w malarstwie. Spotykamy bowiem liczne obrazy, w których miłość do potężnego fenomenu przyrody i do historii łączy się. Wydaje się, że spektakl odgrywany przez Wezuwiusz dlatego cieszył się taką popularnością, że - podobnie jak zjawisko r u i n y - zawierał w sobie pierwiastki sztu­ ki, historii i przyrody w symbiozie. Jak pisał z podróży po okolicach Neapolu w 1778 r. holenderski podróż­ 34 1821 nik, Willem Carel Dierkens, „kraj ten jest rajem mala­ rzy, tak dla krajobrazu, jak dla historii"' . 5 W pierwszej polowie XIX wieku symbioza ta zeszła już na poziom zbanalizowanych widoków. Liczni mala­ rze przedstawiali ten sam niemal motyw: daleki widok ośnieżonej Etny (ptzeważnie dymiącej), na pierwszym planie ruiny starożytnego teatru w Taorminie ". Góra służyła tylko jako czysty pejzażowy motyw, ale będąc przy tym częścią całości pewnego standardu widokowe­ go razem z antycznym zabytkiem, z „zapleczem" historyczno-kulturowym. 3 Aktywniejszą funkcję pełni dymiąca Etna w nocnej, dramatycznej scenie Cyceron odkrywający grób Archimedesa, namalowanej przez Benjamina Westa w 1797 r . ' . W u l k a n jest tu elementem spektaklu wzniosłej natury, tworzącego tło dla sceny historycznej. Jest znakiem czasu wzniosłego, czasu wielkich fenomenów i wielkich ludzi - West twotzy w duchu Poussina wielką scenę h i ­ storyczną, ale umieszcza ją, nowocześnie, w konkretnej geograficznie przyrodzie. 7 Temat Wezuwiusza jednak oferował więcej niż mo­ tywy Etny i Stromboli: wulkan będący aktorem kata­ strofy zarazem naturalnej i cywilizacyjnej. Przypomina o t y m obraz Angeliki Kauffmann z 1785 r., Pliniusz młodszy i jego matka w Misenum (Princeton University A r t Muséum), w którym historia starożytna, moralne exemplum i przyrodniczy spektakl są nieodłącznie splecione. 539 Najpełniej tę symbiozę wyraża obraz Valenciennesa Wybuch Wezuwiusza 2Ą sierpnia roku 79 (Tuluza, �AntiRCj Picńkm • W U L K A N I C Z N E S P E K T A K L E N A T U R Y W S Z T U C E NOWOCZESNEJ ku, sztucznej skale zw. „Stein" w parku Wörlitz, po­ wstałej w latach 1791-1795. Według relacji współcze­ snych ten sztuczny wulkan, połączony z amfiteatrem i przycupniętą przy skale tzw. Villa H a m i l t o n , miesz­ czącą artystyczne pamiątki z Kampanii i Sycylii, miał odtwarzać taką właśnie symbiozę '. Nazywane niekie­ dy Pompejanum, miejsce to kojarzyło się z okolicami Neapolu, w których unaoczniła się najpełniej potęga żywiołu w spotkaniu z potęgą cywilizacji. Villa Hamil­ t o n była poza tym pomnikiem wspominanego Lorda Williama Hamiltona, badacza tego żywiołu i zbieracza starożytnych pamiątek, którego prawdziwy dom istot­ nie znajdował się niedaleko od prawdziwego Wezu­ wiusza. Stanowił on dla wielu podróżników materiali­ zację ideału, na który składały się: ekscytujące zagro­ żenie wulkanem, wspaniałe malarskie widoki, kolek­ cja •starożytności wreszcie . W kręgu tego samego mecenatu księcia v o n Anhalt-Dessau, w pobliskim pałacu Luisium, powstał Gabinet Pompejański, sta­ nowiący świadectwo zainteresowań wykopaliskami w Pompejach, przejawiających się jednak nie tylko w dekoracyjnej stylizacji, lecz również w dekoracji malarskiej, ukazującej głównie dymiącego Wezuwiu­ sza. 4 44 Musée des Augustins), który, wystawiony na paryskim Salonie roku 1814 objawi! się ówczesnemu recenzenA . d'Anna, Wybuch Wezuwiusza w ¡779 r , rycina towi „jak epizod albo zapowiedź zagłady świata" , Dzieło czołowego twórcy neoklasycznego „pejzażu h i ­ storycznego" otwiera romantyczną sekwencję popular­ nych obrazów totalnego kataklizmu . Valenciennes, w zgodzie ze swoimi teoriami, obrazował epizod histo­ ryczny, śmierć Pliniusza starszego, uczonego pokona­ nego przez fenomen przyrodniczy, który studiował. Epizod, który w sposób wzorcowy ukazywał związek historii kultury (zagłada Pompejów i antyczne exemplum heroizmu) z historią naturalną. Malarz zresztą podarował obraz sławnemu przyrodoznawcy, Lacepede, w hołdzie dla jego naukowych zasług. Sugestywna wizja „końca starożytnego świata" w istocie była połą­ czeniem uważnej obserwacji spektaklu n a t u r y i moralno-historiozoficznej refleksji. 58 59 40 Valenciennes pisał w swoim wpływowym traktacie z około 1800 r.; „Malarz jest historykiem Natury; ża­ den z owych (strasznych i przerażających) fenome­ nów nie powinien mu być o b c y m " . Wezuwiusz jawi się w jego obrazie jako symbol jedności kultury i na­ tury, symbiozy historii i historii naturalnej, jego erupcje-spektakle są wyjątkowo więc nasycone tteścią przy świetnej atrakcyjności f o r m y . 41 42 Symbiozę taką kreowano nie tylko w malarstwie. W takiej roli spotykamy wulkan również w najbar­ dziej chyba niezwykłej budowli ogrodowej X V I I I wie­ „Stein" w Wörlitz został pomyślany jako wulkan, wybuchający oczywiście w nocy dla pełni efektu. Pa­ lono w n i m jak w piecu, materiałami wywołującymi dużo dymu, a potoki lawy imitowała zabarwiona wo­ da : kaskady, pompowana tam specjalnie pod ciśnie­ n i e m . Można by tu przywoływać liczne inne spekta­ kularne przykłady symbiozy historyczno-estetycznej albo estetycznej historiozofii, wypowiadanej w wizual­ nych metaforach, których substancją były stopione ze sobą twórcza przyroda i historia, w przedstawieniach T i v o l i i przede wszystkim w „ruinowych" ogrodach XVIII wieku . 45 46 Oświeceniowa „kultura spektaklu" zmobilizowała niezwykły wysiłek artystyczny i filozoficzny w celu una­ ocznienia kataklizmu. Obrazowano te z nich, które da­ wały się ująć jako zjawisko estetyczne. Pod tym wzglę­ dem wulkany miały przewagę nad np. trzęsieniami zie­ m i , znacznie rzadziej obrazowanymi. Przyczyniły się do tego niemożność obserwowania tych ostatnich z bezpo­ średniego dystansu, warunkującego widok i przeżycie estetyczne, a także mniejsza atrakcyjność wizualna. Podobnie jak wizualna popularność erupcji Wezu­ wiusza będzie słabnąć w wieku XIX, tak „estetyczna" myśl geognostyczna X V I I I wieku będzie wypierana przez nowoczesny dyskurs naukowy. W 1805 r. przy­ rodnik Alexander v o n Humboldt, bawiący u brata w Rzymie, korzysta z okazji i wraz z Gay-Lussakiem wy­ biera się do Neapolu obserwować wybuch Wezuwiu­ sza. Jego relacja z wycieczki jest rzeczowa, nawet sucha i mówi w telegraficzny sposób o stratach przezeń spo- 540 �Andrzej Wtflkos * WULKANICZNE SPEKTAKLE NATURY W SZTUCE NOWOCZESNE] Teza taka pojawia się w tekście S. Holstena, w: William Turner w o d o w a n y c h . Podobnie rzeczowe i pozbawione „spektakularności" są plansze z wulkanami z edycji V u ­ es des Cordillères von Humboldta z 1814 r. (akwatinty barwne Arnolda i Bogueta). Stwierdzenia Humboldta i wielu innych ówczesnych badaczy dotyczące np. pro­ blemu bazaltu pokazują zaś raczej naukowe zaintereso­ wanie narodzinami nowych lądów niż aspektem kataklicznym zjawisk sejsmicznych . 47 und die Landschaft seiner Zeil, H a m b u r g 1976 (katalog wysta­ wy), s. 304. L . Seyfarth (Das Schauspiel 1789. Aufklärung, Verfall, H a m b u r g 1989, katalog Verklärung, w! Europa der Natur, wystawy, s. 183-186) wskazuje na pojawienie się pojęcia „spek­ taklu natury, podobnego do opery" już w 1686 r. u Fontenelle'a. Określeniem „spektakl n a t u r y " posługiwali się w końcu X V I I I w. np. H . B. de Saussure w odniesieniu do A l p ( A . K o walczykowa, Pejzaż romantyczny. Kraków 1982, s. 17); E. Day- 48 es w odniesieniu do kanionu Gordale Scar w Yorkshire (G. Finley, The Genesis of Turner's „Zeitschrift Landscape Sublime, für Kunstgeschichte", 42, 1979. z. 2-3. s. 162). N a temat w o ­ dospadów zob. H . Frank, Joseph Anton Koch - Der Przypisy 1 Wyrażenie malarza J. W r i g h t a of Derby z listu z W i o c h w listopadzie 1774 r., cyt. an La Peinture anglaise, Paris 1972 uwagi o „spektaklowym" charakterze nowoczesności: L . Bro- romantique (katalog wystawy), poz. 344. gowski, Utopia estetyczna, utopui artystyczna: Podobne Déborda, n p . cytat z dziennika podróży włoskiej z 1776 r. holenderskiego Jego obraz etupcji z 1779 r. był malowany w Paryżu, zapewne bibliofila Johana Meermana, który wraz z towarzyszami m i m o na podstawie obrazów Volaire'a (J- de Cayeux, Le Paysage en ognia, dymów i spadających w czasie erupcji Wezuwiusza ka­ France de 1750 a 1815, Saint-Rémy 1997, s. 60). mieni, stanął „(...) niewzruszony, żeby napawać się najpiękniej­ W Polsce w podobny sposób Jan Bogumił Plersch rysuje scenę szym spektaklem, jaki można sobie wyobrazić" (cyt. w : Herm- U stóp dymiącego Wezuwiusza (Kraków, M u z e u m N a r o d o w e ) , neringtn później zaś profesor warszawskiej Szkoły Sztuk Pięknych, Char­ aan hake. Kunst en toerisme in de I8de eeuw (ed. R. de les S. de Varenne, k o n t y n u a t o r Verneta, maluje samą erupcję 60. Dziękuję dr A n t o n i e m u Ziembie za pomoc w tłumaczeniu (obraz zaginiony). Pot E. Rasrawiecki, Słownik rruuarzów pol­ tej relacji. skich. Ikonografia ta nie ma dotąd wyczerpującego opracowania. Por. Por W W . Kroenig, Venmone del Vesuvh nel 1779 in Hacken, poli 1971, s. 423-442; Visions of Vesuvius Touri­ Landscape m the late 18th Century Depiction, „Walliaf-Richattz-Museum X L V , 1984, s. 131-145; All'ombra duta europea dal Quattrocento I ! fascmo deïïhalia nel X V I I I secvb (oprac. A . W i l t o n , I . Bigna- Wilhelm Ph Hackerts Zeitschrift für Kunstgeschichte" i 66-96* W KnxMiig R Wegner J n r etan s Ph K o l n 1994 der Cioethë^eit 55 Hacken s 158-160 L rdem W związane - iee , wsoóloraca - w u l k a n o l o ' H a m i l t o n e m Sa wśród nich i malownicze Sylliczne w i d o k i ' z a t o k i oraz pałacu Caserta z Wezuwiuszem w Napoli 1990 (kata­ Grand Tour nella grafica di tre secoli, N a p o l i 1993; Grand Tour. für 199? - h !dza'-ok 1770 i European del Vesuvio. Napoli nelia ve- all'Ottocento, Festschrift Naiwc^esnieis^e w i d o k i Wezuwiusza w dorobku Hackerta D O Jahrbuch", log wystawy); L. Fino, Vesuvio e Campi flegrei. Due m i d del et Ambus s 51-60" R Wegnet Pompeji in A n ­ sichten ] Der Landsclwftsmaler Tübingen 1981 (katalog wy­ stawy), s. 47-50; M . Cheetham, The Taste for Phenomena: Mont Vesuvius and Transformatinns Kroenig Vesuv-Ausbrüche von 1774 und 1779 gemalt Katner Düsseldorf 1968 (oprac. A . R. M u r ­ phy), Boston 1978 (katalog wystawy); M i t dem Auge des sten. Zur Geschichte des Reisebädes, Warszawa 1850-1857 t I I I , s 5 von Ph Hacken w- Medkiruie H. Ro­ ben, Desprez e Fr. Piranesi, w : Studi in otvrre di Roberto Parte, N a - ic e i pe ne wznios o s m ' g n i s c e r u p i e ^ g i v j o p p i e n a \ zener-iioer i •)• aeutu U4i \lm m i n i ) , M i l a n o 1997, ss. 46, 149-152. N i e znam niestety pracy 1 od Platona do Guy „Format", 30, 1999, nr 1, s. 3-4 określenia pojawiają się jednak często w tekstach z epoki - por. Leeuw), 's-Hertogenbosch-Haarlem 1984 (katalog wystawy), s. : Schmadri- Frankfurt 1995, s. 16-17. Por. też bachfall. Natur und Freiheit, pisanego t 1774 i ref!'d ™ r w T m croourgycme aera , uner- , *Z ' er h * ' a o K o w wyDucnu Wezuwiusza magisterskiej Suzanne Ackers z 1990 (Freie Universität w Ber- z O K . i i(ą linie) o obrazowaniu wulkanów. doświadczeń ze światłem, zmienia się w men p o r a dnia i n o c y p u n k t w i d z m i a ^ i o D ^ omówienie w k a t a l o g u wystawy^josepn Przedstawienia erupcji w u l k a n u przed X V I I I w. są bardzo rzad­ kie. Ze znaczniejszych obrazów możemy wymienić tytko J L i n ­ gelbachs Port u< Neapolu z dymiącym Wezuwiuszem (Mediolan, kolekcja prywatna). Wrażliwość na tego typu fenomeny rów­ I T' i r. n g n t a ot o e r e y należy d o pierwszycn seria n y c l I l F i t k 7 inaumska Q8 117 l i p ' w i " ' SS ' « wdowa W Z AM™ T n l h t i 1/Bjr. (Lerby A r t M u s e u m ) z kolei nież nie istnieje: wyjątkiem jest przypadek M i l t o n a , który miał ghta znaleźć inspiracje dla wizji piekła w czasie wędrówki w o k o l i ­ wulkaniczny spektakl natury podlega typowo oświeceniowej cach kraterów Pól Flagrejskich w 1638 t. ( M . Hope Nicholson, psychologizacji: staje się figurą stanu l u d z k i e j duszy Mi/ton's Hell and the Phlegrean Fields, „The University o f T o ­ ronto Q u a t t e r l y " , V I I , 1938, s. 500-513). Przypomnijmy topos h T"™? tradycyjnej teorii sztuki, wypowiadany m. i n . przez Pliniusza st., burg, National Uallery o potem przez Erazma z Rottetdamu, wg którego grzmoty, błyska­ „przerażających obrazów wice, ogień nie dają się namalować. Zob. na ten temat V . Sto- cit., s. 6). ichita, Peindre le feu? La ville en flammes dans la peinture N p . Widok Solfatan des i5r ? jL cT i 80 me Scotland A u/öt należy do najbardziej katastrofy (Visions oj Vesuvius, o p . kolo Neapolu (1781) i j e g o pendant Wy­ nocą, typowy widok, z sylwetkami podziwiają­ XV/e et XVUe siècles, w : A k t e n des Kolloquiums Katastrophen, buch Wezuwiusza „Zeitschrift für Schweizerische cych ludzi (Wiedeń, Barockmuseum). Por. Michoei Archäologie u n d Kunstge- (1719-1822) schichte", 52, 1995, nr 1, s. 35-36 « J. Starobinski, L'invention de la liberté, Geneve 1964, s. 209-210 s ..Structure spectaculaire" 0- Starobinski, op. cit., s. 105-106). Por. też uwagi A . Chastela, który cechę tę przypisuje architek­ turze francuskiej końca X V I I I w., w : L'art français. l'éloquence 1775-1825, Le temps de Paris 1996. s. 49; oraz R. M i c h e l a w je­ go katalogu wystawy: La Chimerę de Monsieur Desprez. Paris 1994, s. 31 zur Wiederkehr des 250. Geburtstages Wutky (oprac. H . Kühnel, B. K u h n ) , Krems 1989 (katalog wystawy); Das Capric­ cio als Kunstprinzip: zur Vorgeschichte der Moderne do und CaUot bis Tkpolo und Goya, von Arcimbol- Zurich-Köln-Wien (katalog wystawy), s. 177. W jego Wybuchu w kraterze 1997 Wezu­ wiusza (ok. 1780, H o o r n , kolekcja prywatna; wersja w Bazylei) zadziwia z kolei zanik dystansu wobec w u l k a n u , wrażenie, j a k ­ by się stało „w samym środku wizjonerskiego i n f e r n o " (Herm¬ neringen aan halte..., op. c i t . , s. 225). Jego olejny Wybuch 541 • Wezuwiusza (Lozanna, Musée des Beaux¬ -Arts) jest znacznie słabszy od jego gwaszy (wersja z ok. 1800 �A n d r e j Pieńkos • W U L K A N I C Z N E S P E K T A K L E N A T U R Y W S Z T U C E N O W O C Z E S N E ] tamże), ale za to bardziej od nich „katakliczny". Ducros t o naj­ i rozdzierał unoszącą się nad nią kolumnę dymu i oświetlał po­ bardziej euforyczny wizjoner spektakli natury-, jego wielkie gwa­ mniejsze obłoki pary. (...) Księżyc w pełni wyszedł zza gór, uzu­ sze s;) świadectwem zachłyśnięcia się wizją suma. Por. P. Ches- pełniając ten cudowny i zdumiewający obraz. (...) sex. images of the Grand Tour: Unas Ducros I748-1810, przed oczami tekst, który można komentować przez tysiące Geneve 1985 (katalog wystawy); J. Zutter, Ducros a Naples, w: A . - L . R. łat". A . v o n H u m b o l d t w wydanych w 1828 r. Obrazach Ducros. U n peintre suisse en Italie, Lausanne-Québec 1998 (ka­ ry zwracał talog wystawy), s. 113-117 sy „pierwotnego świata". Natu­ uwagę, że nocne wrażenie pozwala nam dostrzec ry­ Akwarela z 1817 r. (Upperville, kolekcja M e l l o n ) . W szkicow- Zob. P. Lamers, II t-ioggio nel Sud deWAbbe de Saint-Non. nikach z podróży włoskich Turnera znajdujemy tylko jedną age pittoresque" a Naples et en Sicile": la U „voy- gene», i disegni prepara- akwarelę z w i d o k i e m Zatoki Neapolitańskiej z dymiącym W e ­ tori, le incisioni, N a p o l i 1995, s. 41 zuwiuszem w oddali (1819, British M u s e u m ) . W 1815 r. zaś na­ Zob. C. K n i g h t , I I contribuí» di P. Fabris ai Campt Phlegraei di malował o n obraz olejny, także na podstawie obcych relacji Hamilton, „Napoli Nobilísima", X X I I , 3-4. 1983; Fino, op. c i t , i szkiców - Erupqe wulkanu na wyspie Saint Vincent, o poln„cy s. 94 i n . ; Vases and Volcanoes: Sir William Hamilton and his Col­ 3Ü kwietnia ¡812 (Liverpool, University). Ciekawy wiersz towa- lection, L o n d o n 1996 (katalog wystawy); na łączenie w cym cza* rzyszący wystawieniu obrazu zob. M . Butlin i E. Joli, The Pain­ sie opisu naukowego i wizualizacji zwracają uwagę M . Che­ tings o/J. M . W. Turner, N e w Haven-London 1984, t. 1, s. 96. etham (op. c i t . , s.) i W . Busch (Das senitmeniahsche Wersje i ujęcia erupcji przez Dahla są niezliczone. Ukazują ją Knse der Kunst im 18. Jahrhundert Bild. und die Geburt der Die Moderne, z bliska i z daleka, z n o c n y m kontrastem świetlnym, akcentuje München 1993, s. 368). H a m i l t o n odbył ok. 200 wypraw d o on niekiedy szczególnie widokowość spektaklu, pokazując W e ­ Wezuwiusza, z których zdawał sprawozdania Royal Society zuwiusza przez ramę groty nadmorskiej, albo stawiając w L< uidyrwc, 3 prasa, także w Edynburgu, żywo nad nimi dysku- na pierwszym planie człowieka-widza. Niektóre jednak z tych w i ­ mwuia. Osobiście -indu-wal czreiy erupcje WemoMiaN i jego doków, zdaniem O . Bätschmanna (Entfernung der Natur, Land­ n o t a t k i są sucho naukowe, chociaż schaftsmalerei 1750-1920, Köln 1989. s. 65) dowodzą, w porów­ n e m spektaklu (B. M . Stafford, Voyage into Substance. naniu z obrazami z X V I I I w . , przejścia malarza na pozycje rela­ Science, Nature and the Illusirated Travel Account, 1760-1840, cji, obserwacji faktów wizualnych. Cambridge, Mass., s. 254). H a m i l t o n wprowadzał także swoich Obrazy z ok. 1801 r. w londyńskim Science M u s e u m . Por. D . licznych gości w tajniki wulkanoznawstwa, byl ich przewodni­ Fraser, „Fields of Radiance" the scientific and industrial scenes of kiem CZ3SCIXI zachwyca się pięk­ Art, Wezuwiusza. Z takiej wspólnej wyprawy np wielki ar­ Iconography c h i t e k t John Soane przywiózł do swej kolekcji kawałek lawy. of Landscape, Cambridge 1988, s. 119-142. Efektowna, a rozpę­ Wizerunek H a m i l t o n a jako wulkanologa i starożytnika w j e d ­ tana przez człowieka, tworzącego nową historię „walka żywio­ nej osobie u t r w a l i ! się w jego portretach (np D A l l a n a z 1775 J. Wnght of Derby, w: D . Cosgrove, S. Daniels, The łów" natury i przemysłu w nocnym pejzażu Coalbrookdale była Londyn N a t i o n a l Portrait Gallery) i karykaturach (np z 1801 opiewana w angielskich tekstach już ok. 1780 r. Por. J. Gillraya): Wezuwiusz w tle i obiekty kolekcji H a m i l t o n a t o ­ Turner und die Landscliafl wystawy oprać. W . William « m e r Zeit, H a m b u r g 1976 (katalog Hofenann), s. 298. Bätschmann (op. cit., s. warzysza jego osobie Wezuwius " - ł kolei nie odcisnął się silniej w jego dzienniku 64) wzbogaca tę analogię porównaniami przemysłowymi uży­ i twórc ości Por Z Batowski Podnfe artystyczne J . C / l JCiliM- wanymi w odniesieniu do wulkanów przez Lorda H a m i l t o n a . sat^ćTn w hitach 177Ó 77 i 1780 S2 Prace Komisji Historii S-ki" V I Kraków 1935 ss 185 188-189- \ i Z B i t iw x v R. Joppien, op. cit., s. 342-359: nazwa teatru sugeruje „naśla­ dowanie n a t u r y " , jego celem jest całkowite, trójwymiarowe na­ 7 śladowanie fenomenów natury, bez dialogów teatralnych i żad­ i M Kwiatkowski, Jan Chrystian Kamsetzer, nych efektów tradycyjnego dramatu. Por. też Ph.-J. de Louther- Augusta, bourg 1740-1812. K e n w o o d House 1973 (katalog wystawy pod T Visions of Vesuvius, uważa, że L o r d H a m i l t o n i de Fabris (por. niżej) zamierzali wcześniej organizować podobne projekcje w Londynie z ich plonu badawczego we Włoszech. W s p o m n i j m y na marginesie o tzw. kosmoramach, które ok. 1840 r. tworzył w Warszawie znany nasz weducUta W i n c e n t y Kasprzycki: była wśród n i c h Grota Posilippo pod Neapolem {nie wiadomo jednak, czy używa­ jący efektów ruchu, ognia, i t p . malarz odwołał się w tej insce­ nizacji do wulkanicznych zjawisk). N a temat związku sztuki pejzażowej Oświecenia i rozkwitu geognozy oraz i n n y c h teorii naukowych por.: P. Wescher, Die Ro­ mantik in der Schweizer Malerei, Frauenfeld, 1947; T . F. M i t ­ chell, A r t and Science in German Landscape Painting ¡770-1840, O x f o r d 1994, s. 6 i n . ; G . Królikiewicz, Terytorium ruin. Ruina jako obraz i temat romantyczny, Kraków 1993; C h . K l o n k , Science and the Perception of Natur. British Landscape Art in the Late J8th and Early 19th Century, N e w H a v e n - L o n d o n 1996 Joseph Wright'of Derby 1734-1797, op. cit., ss. 98, 112, 119. N a temat tej odpowiedniości :ob. też A . Boime, A r t in the Age of Revolution 1750-1800, Chicago 1987, s. 244-246 J. W . v o n Goethe (Podróż wioska. Warszawa 1980, dum, I L Krzeczkowski, s. 303) szczególnie podziwiał Wezuwiusza m no­ cy: „Luna spływającej lawy złociła towarzyszącą jej chmurę dy­ m u . Góra huczała, a każdy wybuch jak btyskawica przeszywał 542 1 h hhl I op. cit., s. 12. Cheetham (op. cit., s. 135) architekt'Stamslawa Warszawa 1978 s 76 I I red. R.Joppiena). •i Mieliśmy h 1 p kra r h 11 ' l 7 6 6 b' h '^JY yyo N Ik Zd ' i 't k t\ 2>W ... \ I H f •' F ' I7S9 A fkh " V fcfón V (UH ' , urg " . * ' ( , a 3aJOg wys ' awy; ss_ H 4<t 384<t or. n u n . Ulauue to < .oror ne lA>t>elo/>ment 0] umascapt r a m r ""Q-Q/IT^ r " m iT'Ti m m y u' s. « - V 0 L onacja Ueorges d i l e r a Ula Kunstmuseum w Bemie zawiera liczne^gwasze z erupcjami Wezuwiusza i t t n y jeszce z i 1B/2 r. malowane w k o n w e n c j i wzniosłej, nocnej, w czerwieni, z pnerazonymi w i d z a m i For. tez Hermnermgen aan «alie, op. cit., s. erupcje (wachlarze pokazujące różne Wezuwiusza o d X V I I I w . do 1Ö34). Dodajmy, ze W n g h t ot Uerby wielokrotnie po powrocie do A n g i n powtarza! SWOJe przedstawienia wybuchu Wezuwiusza w związku z popy­ tem na le ™tywy_ LOowing IheOnginalttyoj 37-42: około 1777 lhomas Jones L o n d o n 1985. s. ten jeden z najoryginalniejszych twórców pejzażu mekomponowanego spotkał \ o aire a i w jego obra­ zach z tego, czasu widoczny jest wpływ włoskich wedut komer­ cyjnych. W 1780 znalazł mieszkanie w Neapolu, dzięki byc m o ­ że H a m i l t o n o w i . Zapewne dla mego malował panoramiczne w i ­ doki z dymiącym Wezuwiuszem w tle i idyllicznym sztafażem na pierwszym planie (National Museum of Wales w Cardiff). j "K™ " ' Fótmjma mmtima, wu kano oga, 1783 (kolekcja prywatna); Robert Fagan, Portrer Lady Wehster na ile D e r b y �I 1793 (kolekcja prywatna; Fagan był, podobnie jak Graphisch.- Sammlung), M i c h a i l o n a z 182C r. (Luwr) i Söder­ H a m i l t o n , dyplomatą brytyjskim w N e a p o l u ) ; Elizabeth Vigée- berga z 1820 (kolekcja prywatna); Carl R o t t m a n n kilkakrotnie -Lebrun, Portret Earla of Bristol, 1790 ( I c k w o r t h , kolekcja pry­ malował ten motyw w latach 1828-1833 (obrazy olejne z 1828 watna) i Portret Pelagii z Potockich Sapiezyny. 1794 (Warszawa, - M o n a c h i u m , Neue Pinakothek - i 1829 - kolekcja prywat­ Wezuwiusz, 2 9 » Zamek Królewski). na; fresk z Rezydencji monachijskiej z 1833), Ferdinand Georg Gwasz w Stiftung Weimarer Klassik. Waldmüller U Pierre-Athanase C h a u v i n a (Widok okolic Neapolu, 1811, a A m e r y k a n i n Thomas Cole w 1843 ( H a r t f o r d , W a d s w o r t h Wiedeń, Österreichische Galerie), Norwegów D a h l a versity A r t Gallery. O r y m . że temat ten nie wymagał „użycia" i Thomasa Fearnleya (w 1834 r. malował Zatokę Neapolitan- w u l k a n u , świadczy jego ujęcie malarskie z 1787 r., pędzla Pierr e - H e n n de Valenciennesa (Tuluza, Musée des Augustins). * G . Lacambre. L'Eruption du VéSUVC par P . - H . de Valenciennes, , a Analizuje je E. Roters, Jenseits von Arkadien. Ajwazowsktego (obrazy o różnych porach dniach i nocy z 1842, „Revue d u Louvre", 1980, nr 5-6, s. 312 1843, 1845 w jego galerii w Feodosiji). Z Polaków malowali tak Seweryn Mielżyński (ok. 1835, Poznań, M u z e u m Narodowe) mat wybuch Wezuwiusza, raczej totalną zagładę cywilizacyjną: i Chrystian Breslauer (1849, Białystok, M u z e u m Okręgowe). n p . Johna M a r t i n a Z n u ż e n i e Pompejów i Herculanum (po Józef Dębski z kolei rysował Wybuch 1821, University of Manchester); Josepha Franque'a Scenę wulkanu w 1820 r. (War­ Z wybuchu Wezuwiusza malarza i scenografa A d a m a Malinowskiego, już z drugiej polo­ Karla Bnullowa Ostatni wy XIX w i e k u : P. Krakowski, Z zagadnień M u z e u m Rosyjskie); A l b e r t a Bierstadta wielki, dziś zaginiony polskiego malarstwa „Fo­ unbuchu Wezuwiusza w ¡822 r. » Pompejów (1833; Petersburg, Valenciennes byl świadkiem erupcji Wezuwiusza w 1779 r., którą opisywał z chłodną skrupulatnością (Lacambre, op. c i t , (Wersal, s. 313-314). W Voyage pittoresque des isles de Sicile z 1782 r. poświęcił wiele » 1 gwaszów wyspom Liparyjskim i kraterowi Stromboll (B. Straf­ ford, op. cit., s. 254). Por. Houe!, voyage en Skâe (1776-1779), P . - H . de Valenciennes, Eléments de perspective pratique a l'usa­ ge des artistes, suivis de réflexions..., II wyd., Paris 1820, s. 393. « Por. tekst Novalisa cyt. przez Rechta, s. 42 4 1 Por. C h . - L . Cléiisseau 1722-1820. Ruinenmalerei, Wörlitz 1984 Paris 1990 (katalog wystawy w Luwrze). Symptomatyczne jest hasto „Naturę" w wydanym w 1803 r. (katalog), s. 2; G . H a r t m a n n , Die Ruine im w Paryżu Nouveau Ihre bedeutungfiir Dictionnaire d'histoire naturelle..., gdzie re­ den frühen Historismus Landschaftsgarten. und die Landschaftsma­ fleksja nad zjawiskiem natury (tu już wyraźnie pojmowanej ja­ lerei der Romantik, W o r m s 1981, ss. 141, 266-270, 328, ko przyroda) powstaje z podziwu i respektu dla fenomenów na­ H a r t m a n n pisze: „Obserwator nie może t u odróżnić kamieni turalnych. N a ten temat por. m . i n . : J. Ritter, Landschaft. Z u r Funktion des Ästhetischen m der modernen Gesellschaft, Münster 364. w u l k a n u od kamieni antycznej r u i n y " (s. 141). 4 4 Goethe pisał po wizycie u H a m i l t o n a (Podroż wioska, op. cit., s. 1963; R. Recht, La lettre de Humboldt. Du jardin paysager au da- 317): „Trudno wyobrazić sobie wspanialsze miejsce na Bożym guerrorype, bm 1989, s. 40 i n . świecie". Elokwencja r u i n wynika właśnie z faktu, że przechowując h i ­ +' S. G e r n d t , Idealisierte Natur. Die literarische Kontroverse um den storię, zbliżają się jednocześnie do tworów natury. Por. wypo­ Dindscha/tsgarten des 18. und des frühen 19. Jahrhunderts in wiedź Benjamina Constant cyt. w : A . Kowalczykowa, Pejzaż ro­ Deutschland, Stuttgart 1981, s. 90. Por. też podobny, a wcze­ mantyczny, Kraków 1982, w O duchu i źródłach s. 33. Maurycy M o c h n a c k i pisał poezji w Polszczę: śniejszy pomysł w Rozprau-ie o ogrodownictwie „Te tylko rzeczy, które Moszyńskiego z 1774 człowiek sposobi dla własnego użycia są nieme, bo martwe. angielskim A . F. r. (oprać. A . Morawińska, Wrocław 1977, s. 104), oraz późniejszy, przeznaczony dla parku W i l ­ Lecz kiedy czas zniszczy i c h użyteczność, odzyskają mityczne ży­ helmshöhe w Kassel ( H a r t m a n n , op. cit., s. 364). cie. Zniszczenie wskrzesza ich stosunki z przyrodzeniem. Dlate­ * go wspaniałe budowy i gmachy milczą, lecz ruiny mówią" " dzień stach U S A . N p . obraz A n t o i n e J. B. Thomasa Procesja iw. Januarego w Ne­ w czasie (1827. Philadelphia M u s e u m o f A r t ) ; obraz z 1866 r., z którym odbył o n tournee po wielkich mia­ Musée N a t i o n a l d u Chateau). l Köln 1995. s. 131 i n . ; Rzadko już miały one za te­ szawa, Biblioteka N a r o d o w a ) . Por. też przykład z twórczości apolu H romantische Lindschaft. lia Histonae A r t i u m " , XIII, 1977, s. 142 " Die zatokę z dymiącym w u l k a n e m Kanuty Rusiecki (1827, W i l n o ) , krajobrazowego w i polowie wieku XIX fTeoria i twórczość), 8 Liechtenstein), (Widok z Qukùany na zatokę, 1820, Oslo, Nasjonalgalleriet) -Francois Clossona (przed 1834, zaginiony) i wreszcie Iwana >' (kolekcja Kolekcja prywatna; replika z 1804 r. w N e w Häven, Yale Uni¬ , ; ską : dymiącym Wezuwiuszem, dawniej Drezno), Belga Gilles- " 1830-tych Atheneum). M o n t p e l l i e r ) . A u s t r i a k a Josefa Rebella (Port Granatella kolo Portki, w latach N p . w parku H o h e n h e i m koło Stuttgartu stwotzono jakby sce­ nografię spektaklu zniszczenia starożytnej metropolii. Por. N . (Lwów 1910. s. 13). M i l l e r . Die beseelte Natur. Der literarische Garten und die Theorie C y t . za: J. Zutter, op. c i t . . s. 114 der Landschaft nach ¡800, N p . w rysunkach z końca XVIII w. L.-J. Despreza (Sztokholm, (oprać. H . Pfotenhauer), Tübingen 1991, s. 135 Nationalmuseum) i L.-F. Cassasa (Ermitaż); i w pracach z XIX 4 7 w . : Szwajcara Jacoba Sutera z o k . 1835 (kolekcja p r y w a t n a ) . Johanna Georga v o n Dillis (akwarela z 1817 r., M o n a c h i u m , Zob. Auch ich in Arcadten. w : Kunstliteratur und llaUenerfahrung Kunstreisen nach Italien M a r b a c h 1966 (katalog wystawy), s. 159 4 , i 543 B. Stafford, Voyage..., op. cit., s. 255 1600-1900, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c32c5c88a4e992887ce7538a9ebaa3da.pdf 99dd540e358a8c71ac4bb645a95e99e2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5419 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5037 Title A name given to the resource Księga i dom z San Michele/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 ; s.185-189 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńkos, Andrzej Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ,,Wzgardziwszy pomocą architekta", lsadora Duncan wraz z całym klanem Duncanów budowała w bliskim sąsiedztwie Akropolu swoją przyszłą siedzibę i jednocześnie świątynię nowego kultu, któremu patronować mieli greccy herosi i bogowie. 1 We wspomnieniach wielkiej tancerki, opowiadającej o mozolnej i ostatecznie bezoowocnej budowie owej świątyni, znajdujemy jakby echo z tego samego czasu - podobnej pasji innego człowieka Północy, Axela Munthe. Też zbierającego kamień na budowę, kopiącego pełną starożytności ziemię, drżącego na widok ruin i darzą­ cego uwielbieniem śródziemnomorski lud, wywodzący się od starożytnych. A wysiłki te przywodzą z kolei na myśl tak częste w epoce fin de siecle próby architektonicznej materializacji "śródziemnomorskiego marzenia", domu greckiego albo rzymskiego. Próby takie szczególnie interesowały artystów i uczonych, jakby szli śladami cesarza Hadriana, twórcy takiej idealnej "artystycznej willi" w Tibur (Tivoli). Poszukiwania owe obejmują zarówno amatorskie wyobrażenia antyku, "lepione" nawet własnoręcznie (a najlepiej z udziałem miejscowych, greckich czy wło­ skich robotników) siedziby, jak i profesjonalnie projektowane, archeologicznie wierne naśladownictwa wzorów starożytnych. Najdoskonalszym przykładem tego ostatniego zjawiska wydaje się Villa Kerylos w Beaulieu koło Nicei, wybudowana w latach 1902-08 dla archeologa Theodore'a Reinacha na wzór greckiego domu z Delos. Dla pierwszej zaś tendencji modelowa jest realizacja willi San Michele na Capri. W 1876 r. młody *** przybysz ze Szwecji Axel Munthe (1857 -1949) popłynął żaglówką na wyspę Capri. Podobno już wtedy miał powziąć zamiar postawienia tam domu - tak silny był zachwyt nad pięknem tamtejszej natury i swoistym charakterem mieszkańców. W 1884 r. jako ceniony już lekarz Munthe ratował mieszkańców Neapolu w czasie epidemii cholery. W 1896 r., po dłuższym pobycie w Rzymie, gdzie prowadził prywatną praktykę lekarską, zaczął budować na wysokim skalistym brzegu, na skraju miasteczka Anacapri, wymarzoną siedzibę, którą nazwał Villa San Michele. Budowa ciągnęła się długo, była wielokrotnie przerywana. Od 1903 r. Munthe, lekarz szwedzkiego dworu, mógł jednak pozostawać nadal na Capri, której klimat wybrała także szwedzka królowa Wiktoria spędzająca tam długie pobyty kuracyjne. Przeszło 55 lat życia Munthego upłynęło na wyspie. W 1929 r. Munthe publikuje po angielsku autobiograficzną opowieść Księga z San Michele, o której myślał już od początku budowy domu, opowieść - dzieło życia. Tłumaczona na całym świecie na kilkadziesiąt języków uczyniła sławnego lekarza sławnym pisarzem. W 1948 r., na rok przed śmiercią, zapisał swoją willę na Capri państwu szwedzkiemu.z ANDRZEJ PIEŃKOS Księga i dom z San Michele Wyspa Capri była od czasów XVIII-wiecznych wypraw typu Grand Tour coraz bardziej popularnym miejscem "magnetycznym", jako że Zatoka Neapolitańska ze wszystkimi jej atrakcjami kulturalnymi i przyrodniczymi należała do obowiązkowych etapów podróży edukacyjnej, a następnie turystycznej. W epoce romantyzmu szczególnie upodobali sobie skaliste brzegi Capri, a zwłaszcza Lazurową Grotę, malarze niemieccy i skandynawscy. Ferdynand Gregorovius w swoich Wędrówkach po Włoszech podreślał szczególny nastrój, jaki panuje na wyspie.3 Od końca XIX wieku coraz intensywniejszy stawał się tam masowy ruch turystyczny. Ściągali przybysze z całego świata, zwłaszcza jednak z północnej Europy i Stanów Zjednoczonych - dla nich Capri było namiastką raju. Wielu uczonych i artystów pozostawało na wyspie dłużej . Byli wśród nich i tacy, którzy swoje życie i twórczość postanowili związać z Capri, np. francuski dekadent Jacques d'Adelsward Fersen, szkocki pisarz Campton Mackenzie (piszący na i o Capri, i tu osobiście budujący od 1915 r. swój dom), Norman Douglas (także autor prozy dotyczącej owego raju na ziemi). Odwiedzali Capri: Józef Ignacy Kraszewski, Maria Konopnicka (autorka sonetu Capri), Stefan Żeromski, Jerzy Żuławski. Tu spędzał zesłanie Maksym Gorki, z którym spotykali się inni rosyjscy emigranci, m.in. Lenin. Znany malarz i grafik młodopolski Edward Okuń w swojej willi na Capri malował krajobrazy, przyjmował gości, rozczytywał się w miejscowych legendach, które dodawały temu cudownemu miejscu jeszcze bardziej cudownego charakteru.4 W okresie międzywo­ jennym na Capri osiadł inny znany malarz -Jan Styka, zakładając w stylizowanej na antyczną willi tzw. Muzeum Quo Vadis. Owa galeria obrazów Styki wykorzystywała, w sposób charakterystyczny dla marketingowej taktyki malarza, skojarzenia klasyczne architektury i miejsca, w tym lokalizację na mitycznej wyspie, obecność na niej licznej potencjalnej klienteli, a także popularność w świecie "rzymskiej" powieści Henryka Sienkiewicza.5 Najciekawsza artystyczna rezydencja na Capri bierze swój początek z fascynacji dziełem Axela Munthe. W 1936 r. włoski pisarz i dziennikarz o barwnym życio­ rysie Curzio Małaparte odwiedził Capri; szczególnie sil- �nie przeżył wizytę u Munthego w jego Villa San Michele. W latach 1938-42 wybitny włoski architekt awangardowy Adalberta Libera wybudował mu na odosobnionej skalnej ostrodze Massullo znakomicie stopiony z krajobrazem dom. Sam Małaparte miał brać podobno czynny udział w tworzeniu swojej casa d'artista, którą następnie określał słowami "dom taki, jak ja". W odróżnieniu od licznych przykładów tak częstego w architekturze tego czasu nurtu "śródziemnomorskiego", a także samej Villa San Michele, Casa Małaparte nie odwołuje się do cytatów antycznych i nie jest zlepkiem znalezisk. Konsekwentnie zostały tu zakomponowane abstrakcyjne formy, zrodzone wprawdzie z racjonalizmu awangardowej architektury lat 20., ale tu nasycone niemal archetypiczną symboliką: prosty narys bryły, przypominający kształt łodzi, parawan na tarasowym dachu- jakby żagiel (miał osłaniać Małapartego w czasie jego jazdy rowerem po dachu), wielkie schody prowadzące na ów dach, a zdające się prowadzić na ołtarz ofiarny, wreszcie różowy kolor elewacji, przypominają­ cy pompejańską czerwień. 6 Powstała architektura sugestywna i oryginalna, odważnie- bo niemechanicznie - wpisująca się w genius loci. Takiej architektonicznej doniosłości nie ma z pewnością najsławniejszy dom na Capri, Villa San Michele Munthego. Może nawet, jak wiele innych charakterystycznych "domów artysty", nie należy do architektury. *** W Księdze z San Michele Axel Munthe pisze: "Znajdę styl własny. (... ) Mój dom musi być otwarty, niby grecka świątynia, dla wiatru, słońca i szumu morza! Światła, jak najwięcej światła! Światła (... ) Chcę, aby kolumny z nieoszacowanego marmuru dźwigały loggie i arkady; w ogrodzie niech spoczywają piękne pamiątki z dawno minionych dni; kaplica stanie się cichą przystanią pełną książek, a piękne dzwony niech głoszą Ave Maria po każdym szczęśliwym dniu ... ". 7 W 1937 r. pisarz wspominał: "Miejsca jest mało, zostało przeze mnie zabudowane według zasady, że dusza potrzebuje więcej przestrzeni niż ciało". Munthe w czasie swojej wieloletniej pracy, w dużej mierze używał m.in. własnoręcznie, wykopanych na Capri znalezisk archeologicznych (np. mozaiki, ceramika, inskrypcje, fragmenty kolumn) z willi cesarza Tyberiusza, najsławniejszego mieszkańca wyspy.B Nie budował willi San Michele od zera: domek wykorzystuje np. mury budowli, która była pierwotnie świąty­ nią Izydy, potem częścią willi Tyberiusza, wreszcie w średniowieczu kaplicą św. Michała (a ta "przekazała wezwanie" siedzibie lekarza). Dostawszy od władz miejskich Neapolu, w podzięce za oddanie w walce z epidemią, kopię antycznego posągu brązowego Hermesa, uczynił ją zwornikiem swojej galerii starożytno­ ści. Część własnych wykopalisk (freski rzymskie, fragmenty inskrypcji) sam poukładał w odkopanym pod ogrodami willi pomieszczeniu, tworząc swoiste lapida- rium. Pozostałe znaleziska jednak raczej "naturalnie" wtapiają się w nową architekturę domu. Na terenie willi znalazła się stara kaplica, otwarte galerie łączące ją z domem i kilkoma tarasami, zakątki widokowe, na których ustawiono rzeźby (m.in. posąg Diany, bazaltowy Horus, Sfinks, którego Munthe wykopał w czasie wyprawy do Kalabrii) i elementy małej architektury (pergole, arkady, balustrady). Ta ostatnio odpowiednio dawkuje pejzaż (jego kadry otwierają się np. na pobliskie wyspy Zatoki Neapolitańskiej i na Neapol) . W wyobraźni Munthego, późnego wnuka poromantycznego estetyzmu, natura i historia jednako podlegały estetyzacji. Drzewa oliwkowe, zachód słoń­ ca nad zatoką i jej wyspami albo też znaleziska antyczne, wreszcie mające różne osobiste odniesienia dary, które otrzymywał (np. okno renesansowe, prezent od Eleonory Duse), pobudzały tę wyobraźnię w kierunku kreowania idealnej rzeczywistości. "Jakże ponętnym studium byłaby dla mnie posępna postać starego cesarza [Tyberiusza- przyp. moje, AP], którego zmęczone, ciężkie kroki przemierzały mozaikową posadzkę znalezioną przeze mnie pod winnicą" .9 Aby te wrażenia wspomóc, Munthe zamówił dla swej siedziby popiersie portretowe Tyberiusza. Tak jak Villa San Michele nie jest zwykłym domem, tak Księga z San Michele w istocie nie jest autobiografią lekarza. Munthe pisał raczej niezborny esej, w którym wspomnienia wzbogacane rozmaitymi asocjacjami układają się w fantasmagorię. Willą zaś nie rządzi żadna określona koncepcja architektoniczna; Munthe nawet z pewną dumą pisał o tym, że nie zatrudnił nigdy architekta (co łączy jego dzieło z tyłoma innymi "domami artystów") i willa tworzona była intuicyjnie z pomocą miejscowych robotników. LO Swoją urodę czerpie ona z naturalnego zakorzenienia we włoskim i greckim budownictwie: biel ścian z nieregularnie aplikowanymi spoliami (także średniowieczny­ mi), tu i tam klasyczne arkady, kolumienki, "klasztorny" dziedziniec ... na wzór rzymskiego Lateranu. Willa budowała się jakby sama; w odróżnieniu od tyłu domów artystów, brakuje jej wyrafinowania i zamierzonej oryginalności, ale brak ten daje jej właśnie naturalność. W niektórych pomieszczeniach mieszkalnych czuje się przy tym charakterystyczny dla szwedzkich domów prosty i funkcjonalny styl - starożytności, antyczna i włoska stylizacja nie naruszyły tego skandynawskiego zmysłu. LL Ogród Villa San Michele, podobnie jak np. ten wykreowany przez Reinacha w Villa Kerylos, zawiera większość najbardziej typowych gatunków roślinności śródziemnomorskiej, wyeksponowanych niczym w encyklopedycznym ogrodzie botanicznym (dla drzewa oliwnego Munthe pobudował nawet osobne olivetum). Do "odgłosów morza" dodał szmer wkomponowanych w ogród strumieni i głosy uwielbianych ptaków, którym na terenie willi dał gościnę: San Michele stało się rezerwatem-przystankiem ptaków wędrownych. Co 186 �Andrzej Pieńkos • KSIĘGA l DOM Z SAN MICHELE pewien czas rozbrzmiewała tam także ludzka muzyka Munthe urządzał koncerty, m. in. z udziałem królowej Szwecji. Planował też, podobnie jak lsadora Duncan w Grecji i jak Gabriele d'Annunzio w obrębie jego rezydencji Vittoriale w północnych Włoszech, budowę "greckiego" teatru.l2 Czy Villę San Michele należy oceniać w kategoriach ekscentrycznego domu-pracowni artysty? Opinie na temat amatorskiego tworu Munthego bywają krańcowo różne. Arcydzieło czy kicz? Henry James w 1898 r. pisał po wizycie w Villa San Michele: "twór najbardziej fantastycznej piękności, poetyczności i nieużyteczności, jaki kiedykolwiek widziałem". Monika Żeromska była odmiennego zdania: "... dochodzimy do San Michele, tej ohydy, tego starego blagiera. Ohydą jest oczywiście willa i wszystko, co on tu zbudował, a nie przecudne położenie i ogród, i widok. (... ) Jeżeli ktoś zabiera cztery kolumienki z jakiegoś klasztornego cortile, każdą inną, kładzie na niej wyłupany fragment posadzki comatesco i robi z tego stół, albo na kapitelu korynckim, na fragmencie kolumny przylepia kawałek rzymskiej mozaiki i wychodzi mu gerydonik, no, to nie jest to do zniesienia. (... ) Jak to źle, jak Skandynaw z pieniędzmi zaczyna się mieszać w latyń­ skie sprawy. Coś chciał, coś mógł, ale nie starczyło mu oddechu i wyszła mu historia bez gustu i w złym, najgorszym gatunku". 13 Niezależnie jednak od werdyktu, podobnie jak w odniesieniu do tak licznych innych siedzib artystów, emocjonalnie zabarwionym ocenom nie towarzyszy analiza zjawiska, próba zrozumienia cu- riosum. A zjawisko to trudno jest określić. W istocie Villa San Michele nie była nawet domem pisarza, pisarzem bowiem Munthe stawał się dopiero w czasie, a może należałoby powiedzieć, w miarę budowania. Książka w dużej części poświęcona jest przecież budowaniu domu i pisana była długo, rozpoczęta już w tym czasie, gdy Munthe kształtował San Michele. Budując i pisząc jednocześnie, lekarz stawał się "architektem" i "pisarzem". Nigdy jednak nie stał się ani jednym, ani drugim. Domy twórców interesują nas zwykle ze względu na charakter związku ich formy, programu itp. z twórczością pisarza czy malarza. W omawianym wypadku związek ów jest oczywisty, a nawet został opisany przez samego twórcę. Poza jednak fabularną - żeby tak rzec - zbieżnością, można się tu doszukać i głębszej, chociaż wcale nie ukrytej. Archeologiczne budownictwo Munthego, bez związków z architekturą jego czasów, choć tak mocno związane z tęsknotami epoki, można widzieć jako pamiętnik-kolekcję będący dość typową dla kultury symbolizmu refleksją (niektórzy woleliby powiedzieć zbieraniną refleksji) nad śmiercią jako fundamentalną kategorią myślenia, działania i tworzenia. W Księdze z San Michele ta refleksja formułowana jest niekiedy expressis verbis, nie tylko wtedy, gdy Munthe wspomi- Capri, willa San Michell na swoją pracę lekarza i kontakt ze śmiercią konkretną. "Pewien sławny krytyk nazwał moją opowieść księ­ gą o śmierci. Może miał słuszność".I4 Pamiętnik taki nie powinien podlegać ocenie estetycznej ani w ogóle być rozpatrywany w kategoriach dzieła sztuki lub architektury. Podobna postawa, co znamienne - w tym samym czasie, cechuje budowlane zbieractwo i amatorski eklektyzm rzą­ dzony nieopanowaną miłością do kultury i krajobrazu śródziemnomorskiego w budowanej przez Beatrice Rotschild-Ephrussi Villa Ile-de-France na Cap Ferrat koło Nicei i w Villa Cimbrone w Ravello, �ropejskich, realizowane tak w ich krajach, jak we Włoszech. Por. np. kreację holenderskiego artysty W.O.J. Nieuwenkampa z ok. 1926 w Fiesole koło Florencji (nazwaną Villa II Riposo dei Vescovi) . Na tle takich realizacji willę Munthego cechuje duży umiar. niedaleko od Capri, przebudowywanej przez lorda Ernesta Berchetta. Cechuje też straszne i śmieszne, nabrzmiałe estetyzmem i genialnie go sumujące Vittoriale d'Annunzia. 15 "Oto moja przyjemność"- dewiza kolekcjonerki lsabelli Stewart Gardner wypisana nad portalem jej muzeum-kolekcji w Bostonie, przybliża hierarchię wartości i motywy wysiłków owych ostatnich miłośników sztuki. Twórców (nawet jeśli byli tylko kolekcjonerami), którzy w poromantycznym poczuciu wolności, w zgodzie z własną fantazją dowolnie interpretowali tradycje i kreowali miejsca idealne. Fotografie - A. Przypisy l. Duncan, Moje życie (tłum. K. Bunsch), Warszawa 1983, s. 134-137 Villa San Michele jest do dziś siedzibą honorowego konsula Szwecji we Włoszech i szwedzkim ośrodkiem naukowym. Materia ły dotyczące życia i dzieła A. Munthe zawdzięczam dokumentacji zgromadzonej tamże, a również książce G. Munthe i G. Uezkull, The Story of Axel Munthe, Srockholm 1953 F. Gregorovius, Wędrówki po Włoszech (tłum. T. Zabłudowski), Warszawa 1990, t. 2, s. 63 i n. Por. też T. Marcinkowski, Wyspa Capri we wspomnieniach Axela Munthe i w "Wędrówkach po Wło­ szech" Ferdynanda Gregoroviusa, Goleniów 2000 Por. M. Żeromska, Wspomnienia, Warszawa 1993, s. 254 10 11 ll 13 14 15 Muzeum, umieszczone w kupionej w 1920 r. Villa Certosella przy Via Tragara (opuszczonej przez wyżej wspomnianego pisarza Fersena), było przemyślnie zakomponowaną ekspozycją cyklu obrazów inspirowanych powieścią Sienkiewicza. Wejście flankowały dwie kariatydy "greckie", w ogrodach był m.in. perystyl joński z kopią Apolla Belwederskiego. Program ekspozycji miał umoralniać, akcentując wybrane wątki powieści. W latach 1922 i 1925 wydano katalogi zbiorów muzeum. W 1934 r. willę sprzedano, a obrazy uległy rozproszeniu. Zob. J. Dużyk, Muzeum "Quo Vadis" na Capri, "Kronika rzymska", 1992-1993; B. Biliński, Il Museo "Quo Vadis" di ]an Styka a Capri 1920-1931, "Strenna dei Romanisti", 1995, aprile, s. 27-52 Por. interpretację WJ.R. Curtisa, Modem Architecture since 1900, London 1996, s. 378 A. Munthe, Księga z San Michele (tłum. Z. Petersowa), Katowice 1984, s. 28-29 W pierwszym rozdziale Księgi z San Michele Munthe opisuje swoją młodzieńczą wycieczkę na Capri i wspomina, jak potknął się o strzaskaną marmurową kolumnę, która miała pochodzić z willi Tyberiusza. A. Munthe, op. cit., s. 304 Tamże, s. 307 Podobne połączenie znajdziemy w domu rze źbiarza szwedzkiego Carla Millesa na wyspie Lidingo w Sztokholmie, wybudowanym w 1908 r. "Skały na górze, w najwyższym punkcie ogrodu rozsadzimy i zbudujemy grecki teatr otwarty ze wszystkich stron dla słońca i wiatru" (A. Munthe, op. cit., s. 306). M. Żeromska, Wspomnienia i podróże, Warszawa 1995, s. 316-31 7. Por. też zbliżoną opinię wyrażoną w tomie Wspomnienia (op. cit., s. 255). A. Munthe, op. cit., s. 6 Dekadencko naznaczone uwielbienie do splendoru antycznego, nagromadzenia ułamków i klasycznych śladów, bardziej o dekoracyjnym niż znaczącym charakterze, cechuje też podobne koncepcje wielu amatorów i artystów amerykańskich i północnoeu- Capri, willa San Michell Capri, willa San Michell 188 Pieńkos �Andrzej Pieńkos • Capri, willa San Michell KSIĘGA I DOM Z SAN MICHELE Capri, willa San Michell � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b4985661ebfddcb561c594906a7e4e65.pdf d6d3597e41057ff7cd1eb196e2129d41 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2918 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2722 Title A name given to the resource Dom artysty- relikwiarz twórczości: muzeum Johna Soane'a / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4, s.241-246 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńkos, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text D omy własne architektów stanowią oczywiście wśród siedzib artystów przypadek szczególny. O ile w odniesieniu do pisarzy czy rzeźbiarzy mamy często do czynienia z ich amatorskim wkładem projektowym albo nawet wykonawczym, to dom archi­ tekta był przecież po prostu jedną z jego zawodowych realizacji. Domy architektów wprawdzie bardzo często stawały się polem ich eksperymentów albo dziełami po­ pisowymi, niemniej jednak stanowią zawsze integralną część ich profesjonalnej działalności. Miejsca tej części wszakże mogły być w całej twórczości rozmaite. Muzeum Sir Johna Soane'a (1753-1837), znajdujące się w jego domu-pracowni przy placu Lincoln's Inn Fields nr 12-14, zaliczane jest dziś do głównych atrakcji Londy­ nu. Atrakcji interesujących nie tylko historyków sztuki i architektury, ale także zwykłych turystów traktujących je jako kuriozum na miarę gabinetu figur woskowych Madame Tussaud. Dom własny Soane'a bowiem z tru­ dem daje się oceniać w kategoriach architektury: twórca przekroczył tu wszelkie granice ekstrawagancji, które na­ wet w domach artystów romantycznych można spotkać. ANDRZEJ PIEŃKOS Dom artysty - relikwiarz twórczości: muzeum Johna Soane'a 1 Wbrew pierwszemu wrażeniu, jakie można odnieść po wizycie w muzeum (zwłaszcza wieczornej, gdy dzien­ na niezwykłość wnętrz staje się mroczną niesamowitością), Soane nie był szaleńcem żyjącym w przepełnionej osobliwościami graciarni, ale powszechnie uznanym ar­ chitektem. Przez prawie pół wieku wypełniał obowiązki budowniczego Banku Anglii w Londynie, którego sala operacyjna, podobnie jak kilka innych dzieł Soane'a, zaliczana jest do kanonu arcydzieł europejskiego neoklasycyzmu. Projektował rezydencje, budynki użytecz­ ności publicznej, grobowce. Nie przestając być poetą-wizjonerem architektury, Soane pozostawał praktycz­ nym Brytyjczykiem. Jego letnia, podlondyńska rezyden­ cja Pitshanger Manor za monumentalnym „rzymskim" portykiem kryje pięknie na antyk wystylizowane, ale z nowoczesną prostotą zaplanowane wnętrza. Od 1806 r. Soane był profesorem architektury w Royal Academy w Londynie, w której wygłaszał wykłady. Jest powszech­ nie uznawany za jednego z największych architektów XIX wieku w Europie. Należy te fakty mocno podkre­ ślić, bowiem jego londyński dom własny nie robi wraże­ nia dzieła z podręczników historii architektury. W ofi­ cjalnej historii architektury zresztą dom przy Lincoln Inn z wyraźnym trudem i tylko w pewnych swoich aspektach uzyskał należne mu miejsce. Wydaje się bo­ wiem, że należy on do niej w takim samym stopniu, jak do owej „nie-architektury", którą tworzą w XIX i XX wieku pojedyncze przykłady domów artystów. I jest przy tym w dorobku Soane'a istotnie wyjątkiem. Czynnikiem, który decyduje o niezwykłości wyglądu i atmosfery domu Soane'a, jest to, że stanowił on zara­ zem zamieszkany dom artysty, jego rodziny i służby, „ofi­ cjalną" siedzibę uznanego architekta, zapalonego ko­ lekcjonera i akademickiego pedagoga w jednej osobie, wreszcie przeznaczony był na muzeum tj. idealną wizję sztuki tegoż. Skomplikowany dom Soane'a nie został zaprojektowany w sposób, w jakim architekt europejski początku XIX wieku budował miejską siedzibę dla zwy­ kłej rodziny. Soane zaprojektował mieszkanie dla siebie i dla kolekcji, jako swojej „życiowej partnerki" - ta zaś z kolei miała służyć pouczeniu studentów architektury i stworzeniu jednolitego wzorca połączenia wszystkich sztuk, do którego to ideału Soane dążył. W publikacji z 1827 r. dom Soane'a został określony jako Academy of Architecture. Wcześniej już wprawdzie inny wybitny pro­ fesor akademii londyńskiej, malarz Joshua Reynolds, traktował swój dom jednocześnie jako miejsce naucza­ nia i galerię pokazową, ale w wypadku Soane'a funkcja ta została uwidoczniona w szczególny sposób. 2 Dom przy placu Lincoln's Inn w każdej swojej części nosi charakterystyczne piętno twórcy, wręcz wydaje się każdym rozwiązaniem architektonicznym i każdym de­ talem manifestować kult tworzenia oryginalnego. Kwintesencja romantyzmu? Przy tym, mimo że powsta­ wał przez kilkadziesiąt lat, że był powiększany, prze­ kształcany, wzbogacany, stanowi materializację zadzi­ wiająco jednolitej wizji. Jakby stworzony został w pory­ wie natchnienia albo budowany był pod wpływem nie­ uleczalnej obsesji. Prace nad nim Soane podjął po zakupieniu pierw­ szego segmentu w 1792 г.; ich główne natężenie przy­ pada na lata 1808-1812 (gdy m.in. powstała okazała fasada części środkowej zespołu); jeszcze w 1824 г., w wieku 71 lat, dokupiwszy ostatni segment, zmieniał koncepcję, dodając m.in. tzw. dziedziniec i piwniczną „celę Mnicha", fikcyjnego Padre Giovanniego (który był żartobliwym alter ego Johna Soane'a), z jego gro­ bem, w którym w rzeczywistości pochowano psa. Jesz­ cze w 1829 г., na pólpiętrze schodów Soane wygospo­ darował miejsce na zakątek Szekspira, gdzie zgroma­ dził obiekty związane z kultem poety w Anglii. 3 Fasada domu z konsolami pochodzącymi z rozbie­ ranego średniowiecznego pałacu Westminster oraz klasycznymi posągami, naśladującymi Kory z ateńskie­ go Erechtejonu, wyróżnia się w pierzei placu. Jako przykład typowej architektury Soane'a bywa niekiedy traktowana osobno, w separacji od „nie-architektury" wnętrz domu. A przecież ostentacja jej historycznego 241 �Andrzej Pieńkos • DOM ARTYSTY - RELIKWIARZ TWÓRCZOŚCI: MUZEUM JOHNA SOANE'A programu ściśle się wiąże z całościową koncepcją domu-akademii-muzeum. Soane osobiście opublikował od 1830 r. trzy dro­ biazgowe opisy-analizy (w których zresztą pojawia się pierwiastek autoironii w stosunku do takich pomysłów jak powyższy) swojego domu: zadbał o przyszłe jego in­ terpretacje. Używał już w nich słowa museum. Ostat­ nia z nich, wydana w 1835 r. wraz z francuskim tłuma­ czeniem, zawierała także jako aneks testament archi­ tekta. Zadbał też - jeszcze za życia, w 1833 r. - by par­ lament londyński zagwarantował specjalną uchwałą, że zapisane społeczeństwu The John Soane Museum pozostanie takim, jakim twórca je pozostawi - bez zmian, i będzie dostępne dla studentów, uczonych i wszystkich, którzy by chcieli korzystać z jego kolek­ cji. Nie zapisywał więc po prostu budynku i zbiorów, lecz miejsce jako całość, wraz z jego atmosferą i tre­ ścią, architekturę - owszem - ale właśnie pojmowaną jako siedlisko myśli, twórczego życia, historii ludzkiej. 4 5 Sama w sobie kolekcja Soane'a, pomijając już fakt jej przestrzennej aranżacji, jest niezwyczajna. Liczy przeszło 3000 obiektów, 30 000 rysunków i 8000 książek. Oprócz arcydzieł Canaletta, Hogartha, Reynoldsa, Fiissliego, Piranesiego, Turnera, prac angielskich malarzy i rzeźbiarzy XVII-XIX wieku i rysunków wielkich architektów, są w niej wazy greckie, małe egipskie przedmioty, odlewy rzeźb, urny i medale rzymskie, zegary, figury szachowe, narzędzia tortur, kości zwierząt i ludzkie szkielety, korko­ we modele świątyń starożytnych, grobowców etruskich i neolitycznego kręgu Stonehenge, liczne szekspiriana. Soane starał się przy tym, aby trafiały do jego zbioru obiekty - czasem małej wartości artystycznej - nazna­ czone w ten czy w inny sposób historią, np. pochodzące z wyprzedaży zbiorów sławnych jego poprzedników. Ku­ pił więc np. obiekty należące do twórców wielkości kla­ sycznej architektury angielskiej: Christophera Wrena i lorda Burlingtona, część kolekcji architekta Roberta Adama, grafika Piranesiego - dwóch twórców, którzy dostarczali mu inspiracji, pamiątki po wielkim aktorze Davidzie Garricku (m.in. jego szekspiriana), biurko Horace'a Walpole'a, a także szpadę i dwa pistolety, które należały do Napoleona Bonaparte. Soane był jednym z pierwszych nowoczesnych Europejczyków, uważnie śle­ dzących rynek sztuki, bywalcem aukcji u Christie's, bacznym obserwatorem archeologicznych znalezisk i stałym klientem handlarzy antyków. Liczył się dlań oczywiście wygląd przedmiotów, ale też ich nasycenie treścią, znaczenia nadane im przez historię lub legendę. 6 Kolekcji nie traktował Soane jako zbioru przed­ miotów, lecz jako strukturę porządkowaną zasadami historycznych narracji. Narracje te tylko pozornie są chaotycznie porwane i fragmentaryczne . Opowiadają „muzeum obsesji" właściciela . Wielki romantyczny architekt jawi się jednocześnie jako spadkobierca nowożytnej „kultury osobliwości" i ja­ ko pionier nowoczesnego muzeum programowego. So­ ane nie różniłby się przecież znacznie od typowych dla 7 8 242 epoki zbieraczy osobliwości i dzieł sztuki, gdyby jego za­ kupy nie miały ponadto specyficznego celu do spełnienia: miały bowiem być swoistym budulcem domu myślanego jako muzeum. „Architektura jest Królową sztuk, jedno­ czącą je wszystkie..." - pisał Soane, zapraszając swoich studentów na dzień przed i dzień po wykładzie do prowa­ dzenia studiów przy Lincoln's Inn . Nie chodziło jednak 0 gloryfikację architektury jako takiej, lecz o uświetnie­ nie sztuki w ogóle (albo może: kreatywności). Tak chyba należy rozumieć sformułowanie Soane'a - poetry of archi­ tecture. Intensywność przetwarzania rozmaitych skoja­ rzeń, stopienie historii, natury i poezji w sugestywnej wi­ zji jednostki - takie pojmowanie tworzenia dzielił Soane ze swoim dobrym znajomym Williamem Turnerem. Z eksponatów kolekcji-muzeum Soane tworzył prze­ myślne kompozycje, reżyserując wędrówkę po swoim muzeum; gabloty, a nawet całe otwierane ściany z obra­ zami (w 1824 r. zaaranżował w ten sposób Picture Ro­ om), kotary zasłaniające różne niespodzianki, skompli­ kowane systemy oświetlenia (m.in. z wykorzystaniem barwnego szkła i współtworzących kolekcję starych wi­ traży), zaskakujące skojarzenia pobudzane widokami przez okienka i prześwity... Obiekty natury, historii, sztuki poddawał metamorfozom, wchłaniając je w ten sposób we własny świat, w romantyczną wizję idealnej rzeczywistości. Rozwiązania techniczne stosowane we­ wnątrz domu przez Soane'a, zaskakują przy tym pomy­ słowością, niektóre z nich (np. świetliki w dachu czy szklane płytki w podłogach) zdają się wręcz niemożliwe w mieszkaniu powstającym w epoce napoleońskiej! 9 Jednakże treść domu-muzeum Soane'a nie wyczer­ puje się w tym zadziwiającym wkomponowaniu zbiorów w architekturę mieszkalną. Jest to bowiem w jego po­ myśle szczególny dom: grobowiec i pomnik nieśmiertel­ ności zarazem. Albo inaczej mówiąc - relikwiarz twór­ czości, sztuki pojmowanej jako czynność sakralna, jej rozmaitych źródeł, pomocy i rezultatów. Projekty i wi­ doki realizacji Soane'a wiszą w całym domu, a sam dom jest jego dziełem najbardziej wypracowanym. Architek­ tura tego kuriozum, przy jej rzucającej się w oczy, a na­ wet innymi zmysłami odczuwanej osobliwości, jest wszakże głęboko przemyślana i konsekwentna. Z jednej strony wydaje się, że jest „w służbie tajemnicy", z dru­ giej zaś jest logiczna i czytelnie odsłania określoną ideę. 10 Nagromadzenie obiektów, kontrastowe efekty świetlne, stanowią niewątpliwie realizację koncepcji malowniczości, które zostały w angielskiej myśli este­ tycznej ostatecznie sformułowane około 1800 r. Rzecz jednak w tym, że w swojej twórczości architektonicznej Soane nie wydaje się hołdować takim koncepcjom: tyl­ ko jego dom własny byłby ich realizacją. Rozmaitość 1 malowniczość, jak się wydaje, są tylko pochodnymi ekspresji wyżej wspomnianej, określonej idei. Jakiej? Gdy pokonamy już wąski i wysoki korytarz, o ścianach zawieszonych do ostatniego miejsca gipsowymi odlewami, na przemian ciemny i oświetlony, otwiera się przed nami widok na przestrzenne i treściowe jądro domu. Kopia po11 �Andrzej Pieńkos • DOM ARTYSTY - RELIKWIARZ TWÓRCZOŚCI: MUZEUM JOHNA SOANEA 243 �Andrzej Pieńkos • DOM ARTYSTY - RELIKWIARZ TWÓRCZOŚCI: MUZEUM JOHNA SOANEA 244 �Andrzej Pieńkos • DOM ARTYSTY - RELIKWIARZ TWÓRCZOŚCI: MUZEUM JOHNA SOANE'A sągu ApoUa Belwederskiego, rzeźby uważanej w końcu XVIII wieku za ucieleśnienie ideału piękna antycznego, oświetlana słońcem przez barwne przeszklenia, dominuje pośród um i fragmentów architektonicznych nad kilkukondygnacyjną „kryptą" z egipskim sarkofagiem. Towa­ rzyszy jej wyrzeźbione przez Fredericka Chantreya popier­ sie Soane'a (1830), jakby przypadkowo ustawione nad „kryptą", w chaosie urn i posążków . Aby wyraziście za­ akcentować przewodnią ideę śmierci, czyniącą z jego do­ mu swoisty egipski grobowiec, Soane uczynił jego central­ nym miejscem nie salon lub pracownię, lecz właśnie tę przechodzącą przez wszystkie kondygnacje (od piwnicy po szklany świetlik) pionową przestrzeń. Owa niby-krypta, do której otwierają się pomieszczenia kilku kondygnacji, zapełniona jest urnami i odlewami nagrobków z różnych epok (głownie antyku i średniowiecza) oraz reliktami dawnej architektury. Pozornie nawiązuje ona do kilkukondygnacyjnych hallów w starych angielskich pałacach i jak one wypełniona jest „trofeami". Ich program jest jed­ nak swoisty: dominujący nad całością Apollo-opiekun muz (i muzeum) ma dla przeciwwagi w dole spoczywają­ cy wspaniały sarkofag faraona Setiego I , zakupiony przez architekta w 1825 r. i stanowiący chlubę jego zbioru. 12 13 Trzeba pamiętać, że inne wybitne dzieło architekto­ niczne Soane'a, Dulwich Gallery pod Londynem, pierwszy w Europie budynek zaprojektowany na galerię obrazów (1811), mieści prawdziwe mauzoleum wlaścicieli-kolekcjonerów: Petera Francisa Bourgeois, Noela Desenfansa i jego żony. Soane tak wymyślił ciąg komu­ nikacyjny w budynku, żeby nie można było przejść przez galerię bez oddania hołdu i chwili zadumy w cen­ tralnie położonym mauzoleum. Z drugiej zaś strony: do mauzoleum nie można wejść inaczej, niż przechodząc przez galerię obrazów. Centralnym elementem głównej fasady Dulwich Gallery jest bryła mauzoleum. Sakral­ ne pojmowanie domu jako świątyni sztuki, a jednocze­ śnie mieszkania i grobowca człowieka oraz pomnika je­ go nieśmiertelności osiągniętej dziełem tworzenia (w tym przypadku wyłącznie kolekcji) znalazło tu swój wyraz także na zewnątrz. Grobowiec właścicieli jest częścią muzeum, ale jednocześnie czymś więcej: jego zwornikiem i centrum. Ten pomysł Soane'a wymaga rozważnego namysłu antropologicznego. Wydaje się, że skojarzenie pierwsze: idea memento moń pośrodku mu­ zeum jako „cmentarzyska" reliktów sztuki jest zbyt efektowne i powierzchowne . Może chodziło o swoiste uświęcenie kolekcji; być może należy ten koncept in­ terpretować w sprzężeniu z wielowątkową koncepcją jego własnego, Soane'a, domu-pomnika-muzeum. Tam przecież, kilkanaście lat później, Soane dopowiedział „śmiertelny" wątek swojej architektury w konwencji capriccio, wręcz nawet żartobliwego, niedaleko sarkofa­ gu faraona uśmiercając na niby Padre Giovanniego. 14 W podziemiach domu Soane zaskakuje widza czar­ nym humorem Celi Mnicha, w której jednak oprócz czaszek i szkieletu znajdujemy także nastrojowo oświe­ tlone (co nie bez znaczenia) liczne obiekty kolekcji: 245 odlewy architektonicznych detali, posążki, medale. By­ ło to studio architekta, ironiczna (w charakterystyczny dla romantyzmu sposób) trawestacja „gotyckiej" mody końca X V I I I wieku, a także idei pustelni jako miejsca tworzenia. Capriccio to staje się przecież w autorskim opisie Soane'a z jego „przewodnika" czymś więcej niż tylko zabawną mistyfikacją i uzyskuje kluczowe dla ro­ zumienia całej koncepcji jego domu znaczenie: „Z pokoju padre Giovanniego uwagę przyciągają ruiny klasztoru. Zaciekawienie powstałe w umyśle wi­ dza w czasie zwiedzania mieszkania mnicha nie słabnie podczas błąkania się wśród ruin jego wspaniałego nie­ gdyś klasztoru. Bogate sklepienie i inne dekoracje te­ go szacownego miejsca nie zawiodą w powstawaniu najpotężniejszych doznań w umysłach czcicieli poboż­ ności naszych przodków, którzy wznieśli takie kon­ strukcje dla kultu Wszechmocnego Rządcy wydarzeń. Grób mnicha pomnaża ponurą scenerię tego świę­ tego miejsca, w którym każdy drobny szczegół przycią­ ga uwagę. Podziemie, ułożone z wierzchołków i spodów zbitych butelek i z kamyków znalezionych w żwirze wy­ kopanym przy budowie klasztoru, symetrycznie zapla­ nowane, dostarcza nadzwyczajnej lekcji prostoty i eko­ nomii oraz pokazuje niezmożoną wytrwałość pobożne­ go mnicha. Kamienna budowla u wezgłowia grobu mnicha zawiera resztki Fanny, wiernej towarzyszki, ra­ dości i pociechy w godzinach wytchnienia". 15 Oto pozornie oczywiste sensy gubią się w mroku, refleksach luster, zmieniają się w zależności od punktu spojrzenia, zostają ośmieszone lub rozszerzone. Soane gra z widzem-gościem swojego domu, czyniąc go, na­ wet po śmierci demiurga, cząstką materii swojego two­ rzenia. Daleko tu jeszcze do Edmonda de Goncourta narracji Domu artysty, ale pomysł Soane'a zdaje się się­ gać dalej i głębiej w tajemnice twórczości. Można w domu-muzeum klasycysty Soane'a widzieć typowy przejaw romantyzmu i byłoby w tym wiele racji. Należy jednak pamiętać, że podobnych realizacji domu jako swoistego pomnika mieszkańca-artysty czy jego au­ toportretu, będzie w XIX i XX wieku wiele. Wspomnieć też można np. muzea wielkich współczesnych Soane'a, rzeźbiarzy Canovy i Thorvaldsena, potem także Antoine'a Wiertza. Dom taki i jego wnętrze spełniać mają szereg funkcji innych niż tylko funkcjonowanie jako mieszkanie i pracownia, mają mieścić kolekcję (która z kolei współtworzy i warunkuje mieszkanie), mają kształtować mieszkańca, ale też i jego gości - także tych, którzy przyjdą po jego śmierci, mają wreszcie unaoczniać ideę, która jest sensem życia autora takiego domu. Ta gra w dom-muzeum odbywa się przecież u zarania „ery muzealnej", epoki sugestywnej wizualizacji. Dom So­ ane'a otwiera szereg tych skomplikowanych świątyń wy­ obraźni, w których tak oryginalnie wypowiadać się bę­ dzie romantyzm, a których szczególny urodzaj zapanuje na przełomie XIX wieku. Jest wszakże wśród nich przy­ kładem może najpełniej przemyślanym, najdoskonalej wcielającym ideał narracji domu artysty. 16 17 18 �Andrzej Pieńkos • DOM ARTYSTY - RELIKWIARZ TWÓRCZOŚCI: MUZEUM JOHNA SOANE'A Przypisy 1 Sformułowanie G. Metkena, John Soane's Haus und Museum, w: 1 Pisałem o nim w: Dom architekta Johna Soane'a, „Dom i Wnę­ tegoż, In Kunstlers Lande gehen. Berschreibungen und trze", 1997, nr 2, s. 54-59. Najpełniejsze analizy tego obiektu Munchen 1988, s. 166 zawietają prace Susan Gail Feinberg: Sir John Soane's „Museum": An Analysis of the Architect House-Museum ' Tę stronę działalności architekta najpełniej ptezentuje wspania­ ła monografia D. Watkina, The Lectures of John Soane, Cam­ in Lin­ bridge 1996 coln's Inn Fields, diss., 2 vol., Ann Arbor-London 1980; tejże, The Genesis of Sir John Soane's Museum Idea 1801-1810, „Jour­ 0 nal of the Society of Atchitectural Historians", 43, 1984, Octo­ Gandyego. Inspirowane przez samego Soane'a liczne malarskie wizje jego architektury pędzla jego ucznia stanowią ztesztą jesz­ wym opisem wnętrz prezentuje znakomicie wydawana regular­ cze jeden specjalny „dyskuts dzieła". W szczególności Bank of nie od 1955 r. A New Description of Sir John Soane's Museum, England i dom Soane'a uzyskały w tym malarstwie interpretacje London 2001 wyjątkowo bogate, zróżnicowane, jakby inne życie i poszetzoną (wyd. X, powiększone i ilustrowane). Piszący o domu Soane'a używali rozmaitych okteśleń, usiłując uchwy­ historię. Zob. B. Lukachet, John Soane and his draughtsman Jo­ cić jegt) specyfikę. Pot. np. tytuły kilku omówień obiektu: D. seph Michael Gandy, „Daidalos", 25, 1987, September, s. 51-64. „Magazine Beaux-Atts", 1 1985; R Bexte, Das Museum eines Einsamen Mannes, „Frankfur­ ter Allgemeine Magazin", 1986, Januar; R Thornton, An Archi­ Magazine Antiques", 1987, January. 12 W całym domu jest ztesztą wiele podobizn właściciela, m.in. 3 Soane kupił go pt) rezygnacji British Museum, po czym na trzy 14 Takie sugestie wykorzystuje J. Elsner w swojej interpretacji mu­ portret pędzla T h . Lawrence'a. dni otworzył swój dom, umożliwiając jego oglądanie chętnym. D. Hudson, Joshua Reynolds. A personal Study, London 1958, s. 73. Być może należy widzieć w pewnym stopniu taką koncepcję zeum Soane'a, op. cit., s. 154- Na temat motywu grobowca, domu „akademika" w statszej tradycji włoskiej, np. Ficina oraz Zuccariego poświęcenia domu Akademii. Zob. na ten temat H . mauzoleum w twórczości architekta zob. J. Summerson, Sir John P. Schwatz (ted.), Kunstlerhduser: Eine Architekturgeschichte des Soane and the Furniture of Death, „Architectutal Review", 1978, Privaten, Frankfurt am Main 1989 (katalog wystawy w Deut­ March; G . Waterfield (red.), Soane and Death, Dulwich 1996 (katalog wystawy). sche Architekturmuseum), s. 55 Wówczas powstał też pierwszy szkic koncepcji muzeum, rękopis 5 z komentarzem H . Dorey w: Visions of Ruin: Architectural fanta­ 6 wy w The John Soane's Museum). (pod red. R. Zimanda), Warszawa 1983, s. 87-104. O stawaniu Najpełniejszą intetpretację tej fasady ptzedstawił A. Jackson, się domu Soane'a muzeum ciekawie pisze J. Elsner, op. cit. The Facade of Sir John Soane's Museum: a Study in Contextualism, 6 Zob. m.in. O . Batschmann, Ausstellungskunstier. Kult und Karriere im Modernen Kunstsystem, Koln 1997, s.. W drugiej poło­ December, s. 417-429 wie X I X wieku „świątynno-grobowcowc" konotacje domu arty­ Problem tego typu zapisów artystów czeka na optacowanie. Pot. sty rozpowszechnią się w różnych formach. Warto wspomnieć np. przypadki A. Wiertza i G. Moteau z X I X w. czy G. B. Sha- np. o willi Vincenzo Veli w Ligornetto, gdzie rzeźbiarz nakazał wa z X X w. wystawić swoje zwłoki, zanim pracownia stanie się jego mu­ zeum. Interpretację kolekcji Soane'a w sposób najbatdziej chyba rzes „Ciąg dalszy" tej historii opisuję w. Dom poetycki, dom grotesko­ jects from Sir John Soane's Museum, London 1992 wy. Miejsce wyobrażone Narrację nieco podobną, pozornie ułożoną z malowniczą dezyn- s. 43-48 (inna wersja tekstu w: Miejsce rzeczywiste - miejsce wy­ wolturą, miał też nieco wcześniej dom kolekcjonera Thomasa obrażone. Studia nad kategorią miejsca w przestrzeni kultury. Ma­ Hope'a w Deepdeene niedaleko Londynu. Por. m.in. I. Trech- Victora Hugo, „Konteksty", 1999, nr 3, teriały z seminarium w Kazimierzu Dolnym w 1998 г., Lublin (red.), 1999, s. 59-75). Ale 100 lat później podobna siatka napięć zna­ von der Renaissance bis zur Gegenwart, Zurich- czeniowych pojawi się w obiekcie pozornie z romantyczną tta- -Munchen 1985, s. 175. Komplikacje historystycznego myślenia dycją niezwiązanym, w domu własnym architekta J. Plecnika Soane'a odsłania J. Elsner, A Collector's Model of Desire: w Lublanie (zob. takie zestawienie w: H . R Schwarz, op. cit., s. sel, Das Soane Haus Kunstlerltauser in London, w: E . Hiittinger The House and Museum of Sir John Soane, w: tegoż i R. Catdinal, The Cultures of Collecting, London 1994, s. 162 i n. 246 [ 7 „Journal of the Society of Architectural Historians", 51, 1992, telny przedstawiają P. Thornton i H . Dorey, A Miscellany of Ob­ 7 Na temat domu i książki Goncourtów zob. studium E . Grab­ skiej, Dom artysty, w: Porównania. Studia o kulturze modernizmu sies and Designs for Garden Follies, London 1999 (katalog wysta­ 5 Cyt. za: В. Mądra-Shalcross, Dom romantycznego artysty, Kra­ ków 1992, s. 207 Soane'a Crude Hints towards an History of my House, wydany 4 Taką interpretację wnętrz domu przedstawia, za licznymi praca­ mi J. Summersona, I. Trechsel, op. cit., s. tectural Kaleidoscope: Sir John Soane's Museum in London, „The ' Tę jej rolę uwypuklają widoki (także nocne, fantazyjne) J. M. ber, s. 225-237. Muzeum z jego historią, zbiorami i szczegóło­ Watkin, Un labyrinthe 'pittoresąue', 2 Essays, 154). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/58b976551620a52550a87f69f89375a9.pdf c93b53b950f616b5dff3e520e62f73e8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2877 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2682 Title A name given to the resource "Moje budowle to papier, tak jak moje pisma". Siedziby angielskich pisarzy XVIII wieku / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2, s.209-218 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńkos, Andrzej. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Andrzej Pieńkos * „MOJE BUDOWLE TO PAPIER, TAK JAK MOJE PISMA". SIEDZIBY ANGIELSKICH PISARZY XVIII WIEKU W iele wątków w historii niezwykłego zjawiska ANDRZEJ w kulturze nowoczesnej, j a k i m jest d o m arty­ sty, bierze swój początek z Anglii. Już PIEŃKOS w pierwszej połowie X V I I I wieku pojawiły się nad Tami­ zą realizacje „domu literackiego", tzn. architektury kształtowanej jako artystyczny koncept pisarzy. Zjawi­ Domy artystów sko to odgrywa ważną rolę w dziejach gruntownej prze­ miany kultury, jaka dokonywała się na Wyspach Brytyj­ „Moje budowle to papier, tak jak moje pisma" skich w okresie Oświecenia. D o m , pałac, zamek prze­ stawały być wówczas obrazem świata, odbiciem i sym­ bolem porządku kosmicznego; były odtąd obrazem „ m o j e g o " świata, o d b i c i e m porządku p r y w a t n e g o . W X V I I I wieku to zeświecczenie pojmowania d o m u prowadzi m . i n . do odejścia o d walorów reprezentacyj­ Siedziby angielskich pisarzy X V I I I wieku n y c h na korzyść funkcjonalności, wygody; prowadzi jednak równocześnie do obdarzania kształtu d o m u tre­ ściami subiektywnymi jego mieszkańców. D o m jako sie­ dziba prywatnych marzeń staje się często autorskim dziełem właściciela. O d X V I I I w i e k u mamy do czynie­ nia z nowoczesnym mechanizmem kształtowania osobi­ stego dzieła i coraz częściej dokonuje się to z ominię­ ciem n o r m d o m u obowiązujących w epoce. chwałę wcale nie klasycznej nieregularności i różnorod­ ności, zmienności nastroju, ale przede wszystkim po­ Postać architekta-amatora narodziła się w A n g l i i , trzebę k o n t a k t u z naturą, który stawał się odtąd zasadą a szczególnym jej wcieleniem byli intelektualiści, pisa­ w rze, kolekcjonerzy, tworzący swoje siedziby na kształt ustawiony nad rzeką, proporcjonalny, subtelnie nawią­ projektu z marzeń, w którym realizowali mniej czy bar­ zujący do wzorów palladiańskich (projektu wybitnego dziej świadomie swoje poglądy na sztukę, zawierali u l u ­ architekta Jamesa Gibbsa), był bardzo skromny. Jego ar­ bione aluzje literackie i malarskie. k o m p o n o w a n i u siedzib. Sam d o m , bezpośrednio chitekturę podporządkowano wygodzie i oryginalnym 1 Odniesienia do poezji H o m e r a , Pindara, którego m e t o d o m pracy Pope'a. Najważniejsze miejsce pobytu dzieła miały inspirować Josepha A d d i s o n a , sławnego poety stanowiła jednak grota-pustelnia w ogrodzie, po­ redaktora „Spectatora", w p l a n o w a n i u jego ogrodu łączona bezpośrednio z d o m e m za pomocą t u n e l u . Ta Wergiliusza, Horacego, połączono ze stu­ swoista Świątynia Natury, rodzaj muzeum historii n a t u ­ d i a m i n a d chińskimi ogrodami, które p o j m o w a n o j a k o ralnej (zgromadzono w niej m . i n . liczne muszle, skamie­ w Bilton, 2 wzorcowe siedziby u w o l n i o n e j wyobraźni. Te wzory za­ liny, skały ze znanych z niezwykłości czynały teraz dominować, wraz z luźnym wyobraże­ miejsc), była też gabinetem pracy poety. geologicznej n i e m o w i l l a c h rzymskich. Zwłaszcza b o w i e m wiejskie „Aby zwielokrotnić wrażenie różnorodności i jesz­ siedziby w i e l k i c h pisarzy starożytności, Cycerona, H o ­ cze bardziej wzmóc przyjemność, p o e t y c k i geniusz pa­ racego, i Pliniusza młodszego, stanowiły, już o d po­ na Pope'a posłużył się rodzajem urządzeń, które o d ­ czątku Renesansu, przedmiot i d e a l n y c h r e k o n s t r u k c j i . grywały taką samą rolę w G r o t t o , co boskie moce D o p i e r o jednak w X V I I I w i e k u , w A n g l i i , ziścił się n o ­ i bezcielesne byty w heroicznych g a t u n k a c h poezji; woczesny sen o i d e a l n y m d o m u poety, artysty, którego było specyficzna postawa wobec rzeczywistości wyraża się w m r o c z n y c h p a r t i a c h sufitu i w ścianach j a s k i n i , by także w przekształcaniu otoczenia. padające na nie światło tworzyło złudzenia to takie rozmieszczenie tafli lustrzanych [False], W 1719 r. Alexander Pope, największy ówczesny po­ podczas gdy i n n e składniki [ o g r o d u ] , j a k f o n t a n n y , eta brytyjski, tłumacz H o m e r a i Horacego, wydawca głazy, kamienie e t c , pozostając należycie oświetlone dzieł Szekspira, mogły odbijać się w l i c z n y c h zwierciadłach, a samo zakupił posiadłość p o d L o n d y n e m , w T w i c k e n h a m nad Tamizą. N i e w i e l k i teren kształto­ i c h rozmieszczenie wał następnie przez wiele lat w krajobrazowe założenie n o ś ć . Kierując swe oczy k u górze, i wzdragając się nie­ wyrażało zaskakującą różnorod­ o w i e l k i m bogactwie efektów. A u t o r e m nowego planu m a l na w i d o k w o d n y c h katarakt, spadających n a d rezydencji był sam Pope, korzystający tylko w poszcze­ twą głową z wyniosłych skał i k a m i e n i , podczas gdy... gólnych rozwiązaniach z konsultacji i projektów archi­ strugi w o d y pędzą w a r t k i m s t r u m i e n i e m u t w y c h stóp, tektów. W jego listach znajdujemy uzasadnienie zwro­ dookoła jesteś stale zaskakiwany płynącymi strumycz­ t u , który proponował w stosunku do dotychczas obo­ k a m i , grzmiącymi w o d a m i , co rwą p o n a d przepaścia­ wiązujących zasad sztuki architektonicznej i ogrodo­ m i i przecinają zwały głazów i pali; bo dzięki z n a k o m i ­ w e j . Jego rezydencja miała być nowoczesną wersją an­ t e m u s m a k o w i i szczęśliwemu zarządzaniu N a t u r ą za­ tycznej siedziby klasycznego poety, dostosowaną do wa­ prezentowano c i t u niespotykane połączenie rzeczy­ runków północnej Brytanii. Pope głosił przy t y m po- wistości i wyobraźni". 3 209 4 �Andrzej Pieńkos * „MOJE BUDOWLE TO PAPIER, TAK JAK MOJE PISMA". SIEDZIBY ANGIELSKICH PISARZY XVIII WIEKU Widziana w perspektywie historii rozwiązań ogrodo­ tycznej, tekstów Wergiliusza i Horacego, obrazów Pous- wych grota Pope'a wpisuje się w tradycję manierystycz- sina, Lorraina, Rubensa i Salvatora Rosy. Rezydencja, nych sala terrena itp.; dla dziejów siedziby artysty ma na­ podobnie jak dawniej, pozostanie nadal tekstem i obra­ tomiast znaczenie przełomowe. Pope żądał od architektu­ zem zarazem, tyle że t e n tekst i obraz staną się subiek­ ry rozsądku: umiaru i funkcjonalności oraz „naturalno­ tywną kreacją jednostki twórczej, intelektualisty lub ar­ ści". W swoich wierszach ironizował na temat francu­ tysty, który nie musi już być architektem. S t a n ą się ar- skich regularnych ogrodów i pałaców. Wszystkie budow­ chitektoniczno-ogrodniczym esejem, tą szczególnie ty­ le i obiekty ogrodowe w Twickenham pozornie naturalnie pową dla nowoczesności formułą wolnego tworzenia. „rzucono w pejzaż", ale prostota i naturalność tego ogro­ Niekiedy będą też świątyniami tworzenia... du była właśnie pozorna. U m y , obeliski (dedykowane osobom lub pojęciom), posągi, tworzyły niejako literackie • •• obrazy, nasycone znaczeniami, niekiedy bardzo erudycyjnej treści, tworzyły owo „niespotykane połączenie rzeczy­ W projektowaniu Twickenham pomagał poecie ma­ wistości i wyobraźni". Materią tworzenia był i ogród, i b u ­ larz W i l l i a m Kent, który niebawem miał zostać najsław­ dowle, kultura i przyroda, wszystko przesycone skojarze­ niejszym angielskim projektantem ogrodów krajobrazo­ niami literackimi, artystycznymi i historycznymi. Progra­ wych. Sławę tę ustanowiła głównie współpraca Kenta mowa rozmaitość całej rezydencji była w istocie przemyśl­ z sąsiadem i przyjacielem Pope'a, wspomnianym Richar­ nie zakomponowana. Poeta mieszkał poetycko, tzn. ak­ dem Boyle'em, lordem Burlingtonem (1694-1753). D o ­ tywnie przekształcał własną wyobraźnią swoje siedlisko konali o n i wspólnie przekształcenia posiadłości lorda na ziemi i wyobrażał sobie, że nawiązuje do siedziby H o ­ w pobliskiej osadzie Chiswick. O k o ł o 1724-1726 po­ racego (Jonathan Swift zaś nazwał grotę Pope'a „rodza­ wstała niewielka, zwarta willa o surowym kształcie, nie­ jem Ars Poetka" ). Kształt tego siedliska z kolei pojawiał bawem uznana za wzór absolutny palladianizmu i arcy­ się w jego korespondencji, opisach, inspirował jego pisa­ dzieło odrodzenia klasycznego w architekturze europej­ 5 ną poezję; w jednym ze swoich utworów Pope sugerował skich rezydencji. Gdy na kontynencie budowano nadal wręcz utożsamienie d o m u z jego właścicielem. Poeta kolosalne barokowe pałace, Burlington realizował suro­ chętnie oprowadzał gości po swojej rezydencji, a opubli­ wy d o m idealny, stanowiący kwintesencję wyobrażeń 6 kowany w rok po jego śmierci przewodnik po posiadłości wydaje się jeszcze inspirowany przez właściciela. 8 0 klasycznym życiu na łonie natury, bowiem willa była całkowicie wtopiona w ogród. O niewielkim Chiswick Sława rezydencji poety była przez cały wiek X V I I I House jeden ze złośliwych współczesnych lorda wyraził ogromna i w dużym stopniu przyczyniła się do upo­ się: „Za małe, by w t y m mieszkać, zbyt duże, by to powie­ wszechnienia w A n g l i i ideału niewielkiej palladiańskiej sić przy zegarku". Mały d o m jeszcze wtedy mógł przyno­ willi i ogrodu-ustronia. Wielbicielką jego poezji była m . i n . sić ujmę na honorze, ale niepozorną skalę willi szybko księżna Izabela Czartoryska, która podziwiała też jego sie­ zrównoważył w o p i n i i powszechnej ciężar treści, jakie dzibę w Twickenham i podziw ten odcisnął się w tworzo­ nadał jej właściciel. Była ona wyrazem uwielbienia dla nym przez nią własnym ustroniu, parku Powązki pod ideału włoskiej w i l l i , niemal imitacją renesansowych b u ­ Warszawą. Sentymentalna polska dama przywiozła sobie d o w l i A n d r e a Palladia, którego dzieła lord znał nie tylko z Twickenham i następnie umieściła w puławskim D o m ­ z rycin, ale i z autopsji (podróżował do W ł o c h w 1715 ku 1 1719 r. właśnie po to, aby je zobaczyć i studiować). G o t y c k i m pamiątkę w postaci kawałka drewna z wierzby płaczącej, „(...) z pnia, który stał jeszcze przy W i l l a była jednocześnie siedzibą kolekcji lorda, sław­ grocie jego ulubionej, w której ręką Pope'a pisane tysiącz­ nego zbieracza starożytności i malarstwa włoskiego, a tak­ ne można czytać wiersze", a fragmentu z jego poetyckie­ że posiadacza rysunków Palladia. Kreacja Burlingtona nie go listu do lorda Burlingtona użyła jako motta w swoich ograniczała się jednak do budynku willi. Jej otoczenie by­ sławnych Myślach różnych o sposobie zakładania ogrodów ło równie przemyślane jak geometryczne ogrody przy (wydanych w 1804 г.). Po amatorsku pisząc i k o m p o n u ­ francuskich pałacach. Obeliski, kolumny, hermy, urny, jąc swoje siedziby (w szczególności Puławy), księżna — jak fragmenty autentycznych dawnych budowli (np. portyk 7 wiadomo - z całą świadomością naśladowała brytyjskich „pioniera" palladianizmu angielskiego Inigo Jonesa) peł­ amatorów, takich jak Pope i właśnie Burlington. niły rolę znaków, które pobudzać miały skojarzenia wraż­ Poetycka rezydencja Pope'a nie zachowała się: willę liwego wędrowca. Układ ogrodu był jeszcze dość regular­ zburzono w 1807 r. (podobno ówczesna właścicielka na­ ny, na obrzeżach przechodził jednak w „naturalnie ma­ rzekała na nachalność gości, pragnących zwiedzać miej­ lowniczy" ogród, z rzeką i mostkami, grotą i t p . ; w całej sce, w którym tworzył Pope); jedynie grota przetrwała domenie Chiswick House panowało traktowanie ogrodu w stanie szczątkowym. i budowli jak malarskiego obrazu, który był retrospekcją Tendencja zapoczątkowana w T w i c k e n h a m szybko tozwinie się w A n g l i i w rodzaj wielkiego konkursu: wiel­ cy i mali właściciele ziemscy, coraz częściej amatorsko uprawiający też literaturę i sztuki piękne, będą nasycali swoje rezydencje i ogrody odniesieniami do kultury an­ 210 włoskich wspomnień i poetyckim wyobrażeniem idealne­ go świata. Wyobrażenie to kształtowało się m . i n . pod wpływem lektur i studiów erudyty-mecenasa, m . i n . pra­ gnął o n nawiązać do wzorów willi Pliniusza, które opisał w dedykowanej Burlingtonowi księdze Robert Castell. 9 �Andrzej Pieńkos • „MOJE BUDOWLE TO PAPIER, TAK JAK MOJE PISMA". SIEDZIBY ANGIELSKICH PISARZY XVIII WIEKU N i g d y chyba jeszcze w historii siedziba nie była tak świadomym dziełem a u t o t s k i m właściciela. • •• Czynni­ k i e m , który łączy tak różne przecież siedziby o b u sław­ Historię siedzib pisarzy, któtzy sobie sttoją poetycko n y c h sąsiadów pod L o n d y n e m , jest znaczenie intelek­ miejsca mieszkania i ptacy, często rozpoczyna się o d tualnej decyzji autota-właściciela i jej niezwykle sta- zadziwiającej tezydencji Walpole'a, Strawberry H i l l . Horace Walpole (1717-1797), syn premiera A n g l i i t a n n a materializacja. i jej może najwybitniejszego polityka w X V I I I wieku, Sit Roberta Walpole'a, rozpoczął również karierę w par­ • •• lamencie, jednak szybko porzucił wielką politykę. Po­ I n n y osiemnastowieczny pisarz brytyjski, W i l l i a m święcił się podtóżom, kolekcjonerstwu starożytności The i malatstwa, a także pisarstwu. Napisał m . i n . jedną kla­ Leasowes (Halesowen) w środkowej A n g l i i wykonał syczną tragedię, dzieła dotyczące h i s t o t i i A n g l i i i dzie­ Shenstone (1714-1763), w swoim ogrodzie w połowie X V I I I w i e k u pełen m e l a n c h o l i i poemat jów malarstwa, olbrzymie Pamiętniki, w materii krajobrazu. korespondencję, ale sławę literacką przyniosła m u drob­ 10 Był o n szlachcicem-farmerem prowadził bogatą i poetą, piszącym sielankowe poezje, a także a u t o t e m na powiastka „gotycka" grozy - Zamczysko wpływowego eseju o sztuce ogrodowej Unconnected z 1764 r. Zrodziła się ona podobno ze snu, który nawie­ Jeden z bardziej znanych dził pisarza w jego d o m u w podlondyńskim Strawberry Thoughts w on Gardening. 11 A n g l i i jego wierszy zaczyna się od słów: H i l l , niedaleko od Twickenham i C h i s w i c k . „Tu, w Otranto 14 w chłodnej grocie, pełnej m c h u chatce" - i w Leasowes To ta siedziba właśnie była pierwszym powodem sła­ takie i n t y m n e odosobnienia poeta sobie stworzył. Po­ wy Walpole'a. Stał się o n głośny już o d m o m e n t u ogło­ eta osiadł na stałe w 1745 t. w posiadłości odziedziczo­ szenia ambitnego przedsięwzięcia wybudowania własnej nej po ojcu, w której trzydzieści lat wcześniej przyszedł siedziby w stylu średniowiecznym. „Zamierzam postawić na świat, i samodzielnie ją przekształcał. Swoje ogro­ mały gotycki zamek" - taką deklarację złożył w liście do dowe i architektoniczne wizje po amatorsku szkicował znajomego w 1750 r . piórkiem i pędzlem. Przyjmował t a m „całą Anglię", jednak wcześniej, około 1748 г., bezpośrednio po zaku­ oprowadzając po w i d o k o w y c h ścieżkach, wśród u r n , pieniu posiadłości, i miały trwać kilkadziesiąt lat, m i m o 15 Prace rozpoczęły się zapewne już pomników (noszących inskrypcje poetyckie, ułożone że pałac jest taczej niewielki. Większość czasu poświęco­ ptzez Shenstone'a), kaskad i sztucznych r u i n . G r o t a , n o t u jednak na studia nad pierwowzorami historyczny­ ozdobiona również inskrypcjami, przywoływała wspo­ m i , na dyskusje nad kształtem budowli i nad każdym jej mnienie grobu Wergiliusza z okolic N e a p o l u ; f o n t a n ­ detalem, te bowiem były dla literata-historyka niezwykle na przypominać miała sławne źródło Petrarki w Vauc- istotne ze względu na ich treść. Koncepcja zmieniała się luse w Prowansji. Samotnię w formie zrujnowanego z czasem, a siedzibę w coraz większym stopniu wzboga­ opactwa gotyckiego przeznaczył Shenstone na własną cały architektoniczno-dekotacyjne dygresje. pracownię. Podobnie jak Pope, tworzył więc w miejscu wysoce osobliwym, chociaż szedł za nakazem statej już tradycji, uznającej za najwłaściwsze dla pisarza klasz­ torne n i e m a l o d o s o b n i e n i e . Pałac był właściwie autorskim w pełni dziełem pisarza. N a jego polecenie zawodowi architekci i artyści, W i l l i a m Robinson, John C h u t e , Richatd Bentley, Thomas Pitt, 12 Johann H e i n r i c h M u n t z i i n n i , odbywali wycieczki stu­ Po śmierci Shenstone'a uznano, że t o właśnie jego dyjne do opactw i katedr angielskich, odrysowywali go­ rezydencja - parkowa A r k a d i a , dzieło całkowite po­ tyckie maswerki, nagrobki, portale, aby następnie k o m ­ ety, jest najwybitniejszym z jego poematów. Właściwy pilować z nich, wraz z właścicielem, malowniczą bryłę d o m odgrywał t u tolę podrzędną, Shenstone nie t y l k o i wystrój Strawberry H i l l . Wystrój ten, po części zrealizo­ niewiele weń zainwestował środków f i n a n s o w y c h , ale wany w masie papierowej i tapetach, naśladujących jak i wyobraźni. Ta działała przede wszystkim w poetyc­ scenografia szlachetniejsze materiały, odbija jeszcze w d u ­ kiej żym stopniu delikatność gustu rokokowego, ale dla jego aranżacji p o z o r n i e „niecyzelowanej natury" (jak się o Leasowes wyraziła Izabela C z a r t o r y s k a ) , twórców objawiał ptzede wszystkim znajomość „starej 13 tak jednak ukształtowanej i ozdobionej b u d o w l a m i , A n g l i i " . Z zewnątrz wieże, blanki „obronne", ostrołuko- że sugestywnie przywodziła na myśl poezje W e r g i l i u ­ we okna i portale wywierać miały sugestywne wrażenie sza (a współcześni najczęściej pisali o siedzibie poety, zamkowe. Walpole, nie zadowalając się „gotyckim zam­ odwołując się też do H o t a c e g o ) . Dzieło Shensto­ kiem", pobudował sobie około roku 1772 w ogrodzie ne'a nie zachowało się w oryginalnej formie, ogród ustronie, także „gotycką" tzw. Kaplicę w Lesie. ulegał długotrwałej degradacji i dopiero o d n i e d a w n a Wśród licznych zachwyconych gości z całej Europy jest rekonstruowany. były też w Strawberry H i l l polskie arystoktatki, Izabela Klasyczne i średniowieczne reminiscencje pojawiły Lubomirska i Izabela Czartoryska, a i c h fascynacja nie się w Leasowes jako echa poetycko interpretowanej pozostała bez echa w i c h własnych kreacjach rezyden- h i s t o t i i . G d y Shenstone kończył „cyzelować" swoją c j o n a l n y c h . Hrabia Józef Krasiński wzorował się na pa­ 16 krainę m e l a n c h o l i i , angielscy pisarze zaczynali już b u ­ łacu Walpole'a, przekształcając po 1800 r. swoją siedzibę dować swoje miejsca odosobnienia w g o t y c k i m stylu. w Radziejowicach. 211 17 Były też i opinie zdradzające zakło- �Andrzej Pieńkos • „MOJE BUDOWLE TO PAPIER, TAK JAK MOJE PISMA". SIEDZIBY ANGIELSKICH PISARZY XVIII WIEKU potanie. Charakterystyczne są słowa księcia de Ligne, w „fabrykach" Williama M o n i s a średniowieczne kształty znanego amatora sztuki i podróżnika, który we własnym siedziby nadawały specyficzne znaczenia siedzibie. Beloeil w Belgii również tworzył prywatny raj architek- Walpole był bez wątpienia najbardziej znaczącą po­ toniczno-ogrodowy: „Kiedy oglądamy Grecję w wyko­ stacią europejskiego gotycyzmu. Gotycyzm zaś należy, naniu tyluż Anglików, i Gocję Pana Walpole'a, wydaje w literaturze i w architekturze, do najmocniejszych się nam, że delirium jak ze złego snu kierowało i c h two­ (i o największym na przyszłość znaczeniu) przejawów rzeniem. Bardzo lubię jego zamek O t r a n t o ; ten zaś znad nowej uczuciowości stosowanej, przejawów sentymen­ Tamizy jest równie szalony, ale nie jest tak zabawny". talizmu. Gotyckie siedziby pobudzały asocjacje z daw­ Zwiedzający Strawberry H i l l już później, w X I X wieku, n y m i czasami wspaniałości, ale i czasami grozy, z rycer­ amerykański romantyk James F. Cooper widział w dziele ską, romansową historią, światem fantomów i t d . ; u r u ­ Walpole'a „rodzaj architektonicznej zabawki" i nie do­ chamiały literacki odbiór architektury. A gdy jeszcze Domem stanowiły „relikwiarze" dla kolekcji, warstwy tych sko­ dla lalek nazywali Strawberry H i l l też niektórzy współcze­ jarzeń były szczególnie głębokie. Dlatego najsławniejsze śni jego twórcy, oburzeni niekonwencjonalnym podej­ europejskie siedziby kolekcji pamiątek artystycznych ściem do tradycji europejskiego pałacu. Walpole repliko­ i historycznych w okresie sentymentalizmu tak często strzegł w n i m „niczego prócz jego szaleństwa". 18 wał, że podobnie jak maleńka willa lorda Burlingtona ubierano w szatę średniowieczną: zameczek Lowenburg w pobliskim Chiswick jest wspaniałym naśladownictwem w Kassel, D o m k i Gotyckie w parkach w Wórlitz i w Pu­ architektury Greków, tak jego zameczek staje do rywali­ ławach. Te dwa ostatnie zresztą wyraźnie zawdzięczają zacji z architekturą średniowieczną. W rezydencjach tych swoje powstanie wzorowi Strawberry H i l l . bowiem to nie i c h niepoważna skala (a w Strawberry Gdy Walpole kończył swoje małe „zamczysko", po­ H i l l także wykonanie), ale poważna kultura właściciela- wstawały już następne gotyckie rezydencje na Wyspach -architekta, jego zmysł historyczny i poetycki, miały o d ­ Brytyjskich, niektóre zresztą znacznie o d Sttawberry działywać i imponować. Wspomniane „archeologiczne" H i l l potężniejsze. O d 1774 r. w D o w n t o n Castle pisarz, przygotowania ekipy projektującej pałac miały dawać poeta i estetyk Richard Payne K n i g h t (1750-1824), gwarancję historycznej wiarygodności jego architektury, który był także architektem, realizował swoją okazałą chociaż wiarygodność ta była potrzebna pisarzowi i histo­ siedzibę w f o r m a c h przypominających fortecę średnio­ rykowi raczej jako poetycka inspiracja. wieczną. Wspaniale położony, wyniesiony ponad park 19 Sława Strawberry H i l l przyczyniła się do upowszech­ na tarasie w i d o k o w y m zamek z b l a n k a m i i wieżami, sta­ nienia gotyckiej szaty w n o w y c h rezydencjach, wzno­ nowił wykład poglądów autora na temat jego ulubionej szonych p o d koniec X V I I I wieku w A n g l i i , a p o t e m kategorii malowniczości. Był, podobnie jak Strawberry i w całej Europie; także, szerzej, pojawiał się t u nowy, H i l l , nieregularny w planie i w bryle, a zasadą jego k o m ­ antyklasyczny model nieregularnej rezydencji, złożonej pozycji była konsekwentna niekonsekwencja, sugerują­ z niespójnych, zdawałoby się pochodzących z różnych ca narastanie b u d o w l i przez w i e k i - albo snucie opowie­ epok składników i malowniczo wkomponowanej w kra­ ści grozy z rozmaitymi zaskakującymi e f e k t a m i . 22 jobraz. Trzeba stwierdzić jednak, że właściwa historycz­ Dzieło Walpole'a, zarówno literackie, jak architekto­ na rola Strawberry H i l l nie polega tylko na wprowadze­ niczne, podziwiał też najsławniejszy szkocki pisarz ro­ niu gotyckiego kostiumu, ale również na utwierdzeniu mantyzmu Walter Scott. I o n miał również, jak przysta­ wzorca architekta-amatora, którym jest pisarz, intelek­ ło na autora rycerskich romansów, siedzibę w stylu go­ tualista; podobnie jak wcześniej w Chiswick lorda Bur­ t y c k i m , pobudowaną z pomocą fachowego architekta, lingtona i w T w i c k e n h a m Pope'a, i t u właściciel kreuje lecz według własnych pomysłów. Położone w okolicach dom. I jest to jego prywatna wizja. Walpole pisał: „Mo­ Edynburga A b b o t s f o r d przekształcił całkowicie z daw­ je budowle to papier, tak jak moje pisma. I jedne, i d r u ­ nego d w o r u w latach 1812-1832. gie ulecą, n i m minie dziesięć lat o d mojej ś m i e r c i " . 23 Umierały n o r m y europejskiego d o m u . Romantycz­ 20 Walpole przez całe życie zbierał książki, pamiątki histo­ n i pisarze i artyści p r o p o n o w a l i w i c h miejsce d o w o l ­ ryczne i dzieła sztuki, zarówno starożytnej, jak nowsze. ność stylistyczną i wolność struktury. O d tej pory Wypełniały one wnętrza pałacu, ale niekiedy to architek­ wszystko już było możliwe, nawet najdziwniejsze archi­ turę dostosowywano do obiektów kolekcji. Średniowiecz­ tektoniczne hybrydy. W procesie i c h wymyślania p r y m ne witraże zostały wykorzystane w oknach rezydencji. K i l ­ w i e d l i brytyjscy literaci, pierwsi zadając ciosy klasycz­ ka wnętrz (galerię, tzw. zbrojownię i tzw. Pokój Holbeina) n y m n o r m o m . Wśród w i e l u fascynujących przedstawi­ specjalnie przeznaczono na pomieszczenie osobliwości, cieli tego szczególnego g a t u n k u niektórzy zbliżali się rzeźb, starej broni i t p . do granic szaleństwa architektoniczngo. 21 W Strawberry H i l l mieściła się nie tylko kolekcja Walpole'a i jego bogata biblioteka, lecz tak­ że drukarnia, w której wydawał o n poezje i dzieła histo­ ••• ryczne. Tu właśnie wyszła w 1785 r. edycja jego własnego Essay on the Modem Gardening, który miał mieć wielki „(...) Podźwignąłem z upadku pewne (...) opactwo wpływ na kontynencie, także w Polsce na malownicze w najdzikszej i najodludniejszej okolicy pięknej A n g l i i . parki w stylu angielskim. Podobnie jak 100 lat później Posępny i smętny majestat b u d o w l i , dziki n i e m a l wy- 212 �Andrzej Pieńkos • „MOJE BUDOWLE TO PAPIER, TAK JAK MOJE PISMA". SIEDZIBY ANGIELSKICH PISARZY XVIII WIEKU. T w i c k e n h a m , w i d o k w i l l i A . Pope'a o d strony Tamizy, ryc. z 1735. T w i c k e n h a m , ogrody A . Pope'a. Rysunek W. K e n t a z o k . 1730; L o n d y n , British Museum. Pope w swojej grocie w T w i c k e n h a m , rysunek a n o n i m o w y , o k . 1730; L o n d y n British Museum. C h i s w i c k House, p l a n o g r o d u i w i d o k i jego b u d o w l i , ryc. J. Rocque, 1736. Ч1 3 ' * , , Г 213 4 �Andrzej Pieńkos • „MOJE BUDOWLE TO PAPIER, TAK JAK MOJE PISMA". SIEDZIBY ANGIELSKICH PISARZY XVIII WIEKU �Andrzej Pieńkos • „MOJE BUDOWLE TO PAPIER, TAK JAK MOJE PISMA". SIEDZIBY ANGIELSKICH PISARZY XVIII WIEKU P a ł a c S t r a w b e r r y H i l l , b i b l i o t e k a W a l p o l e ' a . A k w a r e l a J. C a r t e r a z 1788. P a ł a c Strawberry H i l l , tzw. Pokój H o l b e i n a , p o 1750. A k w a r e l a J. C a r t e r a z 1788. Pałac Strawberry H i l l , tzw. K a p l i c a , względnie G a b i n e t W a l p o l e ' a , ryc. z 1772. 215 �Andrzej Pieńkos • „MOJE BUDOWLE TO PAPIER, TAK JAK MOJE PISMA". SIEDZIBY ANGIELSKICH PISARZY XVIII WIEKU �Andrzej Pieńka * „MOJE BUDOWLE TO PAPIER, TAK JAK MOJE PISMA". SIEDZIBY ANGIELSKICH PISARZY XVIII WIEKU gląd włości tudzież żałosne i czcigodne a związane z n i ­ snych ( m . i n . Byrona) i p o t o m n y c h (aż po Baudela- m i podania godziły się przedziwnie z uczuciem zupeł­ ire'a i M a l l a r m e g o ) . Jeszcze większy jednak podziw przy­ nego osamotnienia, co m n i e zagnało w te odległe (...) niosła m u niebawem najbardziej ekstrawagancka rezy­ strony". Wyznania te, i następnie relację z przekształ­ dencja w Europie. Oryginał ów zamówił tę kolosalną cania wnęttz klasztornej r u i n y na pełen przepychu pa­ siedzibę, ptzypominającą łac, bohater opowiadania Ligeia i klasztot u specjalisty w dziedzinie neogotyckich rezy­ Edgara A l l a n a Рое zatazem zamek, katedrę spisywał u końca doby R o m a n t y z m u . Już jednak u jej dencji, architekta Jamesa W y a t t a . F o n t h i l l początków opactwa i i c h t u i n y stanowiły p t z e d m i o t wznoszono w latach 1796-1815. swoistego k u l t u , utwietdzanego głównie przez „po­ ruina była budowana o d podstaw, i to nie jako pawilon- 24 wieść gotycką". Arcydzieło tego g a t u n k u , Mnich Lewi­ 27 Abbey T u śtedniowieczna -ustronie w patku przypałacowym, lecz jako właściwy sa, już samym tytułem ptzywołuje taką scenerię. Sław­ pałac. Pierwotnie dominujący aspekt ny a r c h i t e k t angielski, J o h n Soane w swoim niesamo­ k o n w e n t u " (Beckfordowi obcy był ideał zakonnika, ale w i t y m d o m u - m u z e u m w L o n d y n i e nie pominął, oczy­ postawa odosobnienia coraz bardziej wchodziła wtedy wiście, przemyślnie zaaranżowanej „celi m n i c h a " . w modę) zanikł zresztą z czasem na rzecz okazałego Tuż przed końcem W i e k u Świateł, w A n g l i i o b f i t u ­ jącego w takie i inne jeszcze mroczne epizody, w r o k u 1798 młody malarz angielski, W i l l i a m Turner ottzymał o d lorda Elgina (tego samego, któremu L o n d y n za­ wdzięcza zdobycie marmurów Partenonu) propozycję udania się do A t e n w chatakterze rysownika topogra­ fa, szkicującego tamtejsze zabytki. Odtzucając to k u ­ szące zaproszenie, późniejszy największy malarz W i e l ­ kiej Brytanii przyjął jednocześnie zamówienie na w y k o ­ nanie serii widoków wznoszonej właśnie ekscentrycz­ nej b u d o w l i lorda Beckforda w jego r o d z i n n y m F o n t h i l l w zachodniej A n g l i i . Czym o w o prowincjonalne F o n t h i l l Abbey, może oprócz niebywałej f o r t u n y Beckfotda, mogło przyciągnąć znakomitego romantyka? Skatby klasycznej Grecji nie przeważyły w rywalizacji ze sław­ ną już wtedy, w trakcie budowy, siedzibą pisarza, kolek­ „zrujnowanego i eleganckiego, nieregularnie zróżnicowanego „klaszto­ r u " . N a zewnątrz, na dziedzińcu-wirydarzu z fontanną i we wnętrzach panował styl gotycki, aż po meble (w t y m autentycznie state i. te wykonywane specjalnie dla Beckforda) oraz witraże. Po r o k u 1800 sam l o r d , i n ­ spirując się m . i n . wzorami w e n e c k i m i i arabskimi, pro­ jektował także przedmioty złotnicze, które następnie wykonywano dla jego kolekcji. Beckford, który w d u ­ żym stopniu narzucał a r c h i t e k t o w i ogólne koncepty, czerpał inspitacje ze swoich podróży, n p . olbrzymi o k t o gon wieży jest podobno w y n i k i e m wrażenia, jakie zrobił na n i m portugalski klasztor gotycki Batalha, wrażenia opisanego zresztą przezeń ciekawie p o d koniec życia. Ogólny zaś aspekt rezydencji jako świata grozy i zasko­ czeń stanowił oddźwięk przeżyć doznanych w alpejskich przełęczach. Kolosalna wieża „opactwa" stała się realizacją litetacko wcześniej ujętej w Watheku w i z j i . cjonera, podróżnika, wizjonera architektury. 28 W i l l i a m Beckford spędził długie życie (1760-1844) W pałacu zebtana została też wspaniała kolekcja na zadziwianiu swoich bliźnich. Odziedziczoną olbrzy­ dzieł sztuki, jedna z największych, jakie k i e d y k o l w i e k mią fortunę, a także inteligencję i talent litetacki trwo­ powstały na Wyspach B r y t y j s k i c h ; l o t d wykotzystał nił w szczególnie efektowny sposób. Czarne msze, orgie, nie tylko swoje włoskie podróże, ale i wyptzedaże zbio­ rozmaite skandale ciążyły na jego reputacji do tego stop­ rów królewskich oraz arystokratycznych we Francji po nia, że nie był mile widziany w Londynie. Stąd też po­ w y b u c h u r e w o l u c j i . Kupił też w całości dróże zagraniczne i samotnia-rezydencja stały się dlań wielkiego historyka angielskiego Edwarda Gibbona. wyrokiem losu. Jego najsławniejszym u t w o r e m literac­ W k i m była wschodnia powiastka fantastyczna Wathek, na­ m . i n . arcydzieła malatstwa europejskiego, od Belliniego bibliotekę g o t y c k i c h galeriach „opactwa" F o n t h i l l wisiały pisana w trzy d n i , a wydana w 1787 г., najpierw po fran­ i Rafaela po Rubensa, Rembtandta, El Gteca, Velasqueza, cusku. Stanowiła swoistą konkurencję z Zamczyskiem stały przedmioty z japońskiej l a k i i romańskie relikwia­ nawiązując jednocześnie do orientalnych po­ rze. Protektor artystów wspomagał największych ma­ w Otranto, wiastek Woltera. Tytułowy Wathek, kalif zmyślonej larzy b r y t y j s k i c h swojego czasu: Benjamina wschodniej ktainy, kietuje się niepohamowaną pychą ( t e m u , pietwszemu malarzowi A k a d e m i i Królewskiej, (porównywalną jedynie chyba z megalomanią samego wypłacał roczną pensję o wysokości równej jego pensji Beckforda), wznosząc m . i n . podniebną wieżę, z której państwowej!), „ludzie wydają m u się niczym mrówki, góry jak muszle, Turnera, Danby'ego, M a r t i n a . N i e tylko zbierał i c h a miasta jak ule z pszczołami". Spośród pięciu prze­ dzieła, ale i je zamawiał (np. kupił dla F o n t h i l l , o d ra­ ogromnych rezydencji Watheka, „pałac zwany Rozkoszą zu po n a m a l o w a n i u w 1800 г., pierwsze wielkie arcy­ Oczu albo Podporą Pamięci był nieustannym zachwyce­ dzieło Turnera, obraz Piąta plaga 25 n i e m . Znajdowały się t a m (...) osobliwości zgromadzone z wszystkich świata zakątków. (...) W a t h e k , najciekawszy z ludzi, nie pominął w t y m pałacu niczego, co mogłoby zaspokoić ciekawość tych, którzy go zwiedzali". Trudno Cozensa, Loutherbourga, Westa Blake'a, egipska). się dziwić, że fantastyczne „opactwo" F o n t h i l l , pełne zbytku i niespodzianek, silnie oddziały­ wało na współczesnych. Beckford umożliwiał n i e m a l turystyczne zwiedzanie siedziby. Publikował jego w i d o ­ 26 k i . Podobno młodzieńcza powiastka „gotycka" Shel­ Powiastka zapewniła młodemu Beckfordowi, nazwa­ leya Zastrozzi n e m u niebawem „kalifem z F o n t h i l l " , sławę u współcze­ 217 powstała p o d wpływem F o n t h i l l Abbey. �Andrzej Pieńkos • „MOJE BUDOWLE TO PAPIER, TAK JAK MOJE PISMA". SIEDZIBY ANGIELSKICH PISARZY XVIII WIEKU W s p o m n i a n y a k a d e m i k West z emfazą równą jego 4 pensji u B e c k f o r d a określał jego siedzibę j a k o dzieło raczej m a g i i niż rąk l u d z k i c h . Beckford urządzał już w swojej pierwszej, klasycystycznej rezydencji niezwykłe spektakle. Święta Bożego Narodzenia r o k u 1781 uświetniła trzydobowa „nekro- 5 6 7 mancko-podziemna" maskarada w inscenizacji malarza Phillipe'a-Jacquesa Loutherbourga. W n o w y m F o n t h i l l Abbey szalone fety odbywały się bez 8 ustanku, n p . w 1800 r. szerokim echem odbiło się wspaniałe przyjęcie na cześć admirała Nelsona, z którym zresztą Beckforda 9 łączyło romansowanie z tą samą sławną lady H a m i l t o n . ] a k wszyscy angielscy arystokraci, B e c k f o r d z zapa­ m i ę t a n i e m urządzał też o g r o d y . Otoczył włości wokół 29 swojego klasztoru k a m i e n n y m m u r e m , ukształtował 10 jezioro, które przypominać miało o t c h ł a ń , otwierającą się do wnętrza ziemi, założył m a l o w n i c z y „ogród alpej­ s k i " , który miał m u przypominać podróże szwajcarskie. W 11 12 F o n t h i l l o b o k m . i n . w s c h o d n i c h pawilonów poja­ wiła się d r e w n i a n a „chata norweska" i sztuczne groty. Przede wszystkim j e d n a k , nienasycony j a k jego W a ­ t h e k , B e c k f o r d prześcignął k o n k u r e n t ó w w ściąganiu „wszystkich roślin świata" do swojego p a r k u , który p o d t y m względem nie miał sobie równych. W 1822 r. lord, znudzony swoim dziełem, porzucił Fon­ " 14 t h i l l na zawsze i przeprowadził się do kurortu Bath, gdzie wybudował również wieżę przy pałacu Lansdown Tower. 30 15 Uprzednio urządził wielką wyprzedaż zawartości „opac­ t w a " i opublikował dwa olśniewające albumy z jego w i d o ­ kami. Zdawać by się mogło, że dalsze losy pałacu-opactwa 16 układały się według konsekwentnie zaplanowanego sce­ nariusza: F o n t h i l l Abbey zaczęło się rozpadać, zupełnie 17 jakby dla opowieści Poe'a, już bezpośrednio po opuszcze­ n i u . W pośpiechu budowana wieża zwaliła się całkowicie w 1825 г., grzebiąc cały pałac. Po wspaniałym opactwie 18 19 pozostały do dziś tylko bramy wjazdowe do parku. F o n t h i l l A b b e y i Strawberry H i l l były realizacjami a r c h i t e k t u r y n i e a r c h i t e k t o n i c z n i e pomyślanej. M i m o 2 0 udziału architektów w i c h t w o r z e n i u były raczej sublim a c j ą literatury. A n i rezydencji Pope'a, a n i i c h nie 2 1 można też liczyć do właściwej h i s t o r i i p r a c o w n i arty­ stów. S ą j e d n a k w y b i t n y m i przykładami „domu arty­ sty", a więc miejsca, które w sposób z jego twórczością 2 2 związany r o z m a i t y m i nićmi kreuje jego środowisko: 2 i kompleks inspiracji i kontekst odbioru. 2 4 Przypisy Tekst ten stanowi rozwinięcie kilku artykułów popularyzują­ cych angielskie siedziby X V I I I wieku, które publikowałem w „Domu i Wnętrzu", 1999, nr nr 5, 6, 7 W kontekście nowej interpretacji wzorów klasycznych w Anglii po­ czątku XVIII wieku rozpatruje tę próbę H . F. Clark, Eighteenth Cen­ tury Elysiums. T/te Role of 'Association' in the Landscape Movement, „Journal ot the Warburg and Courtauld Institutes", 1943, s. 166 ' Materiały dotyczące tej rezydencji zawiera katalog: Alexander Pope's Villa. Views of Pope's Villa, Grotto and Garden: a Micro­ cosm of English Landscape, Twickenham 1980. Zob. też wszech­ stronne omówienie w: V. Hammerschmidt, J. Wilke, Die Erudeckung der Landschaft. Englische Garten des 18. Jahrhunderts, Stuttgart 1990, s. 32-36 2 5 1 218 2 6 2 7 2 8 2 9 , 0 Anonimowa A n Epistolary Description of the Late Mr. Pope's Ho­ use and Gardens at Twickenham z 1747 г., cyt. w: The Genius of the Place. The English Landscape Garden 1620-1820 (red. J. D . H u n t i R Willis), Cambridge (Mass.) 1988, s. 249-250 Cyt. w: Alexander Pope's Villa..., op. cit., s. 9 Por. M . Mack, A Poet in His Landscajje. Pope at Twickenham, w: From Sensibility to Romanticism, Oxford 1970, s. 13 Zob. A . Aleksandrowicz, Izabela Czartoryska. Polskość i europej­ skość, Lublin 1998, s. 196 Wśród licznych omówień twórczości architektonicznej Burlingtona oraz znaczenia Chiswick wyróżnia się: J. Harris, The Palladian Revival. Lord Burlington, His Villa and Garden at Chiswick, Cambridge 1994 R. Castell, Villas of the Ancients Illustrated, London 1728. Publi­ kacja ta odegrała wielką rolę w upowszechnieniu stylizowanego na antyczny modelu rezydencji kształtowanej zgodnie z ideałem malowniczej rozmaitości, nasyconej wielorakimi odniesieniami literackimi i historycznymi. Najpełniejsze omówienie The Leasowes w: J. Riely, Shemtone's Walks: The Genesis of the Leasowes, „Apollo", 1979, Septem­ ber, s. 202-209; V. Hammerschmidt, J. Wilke, op. cit., s. 100-104 Cyt. w: The Genius of the Place..., op. cit., s. 289-297 Ruina gotyckiego opactwa pojawia się również w twórczości lite­ rackiej autora. „Powinniśmy interpretować 'opactwo' w świetle poezji Shenstone'a" - twierdzi Ml. Charlesworth, The Ruined Ab­ bey: Picturesque and Gothic Values, w: The Politics of the Picture­ sque: Literature, Landscape and Aesthetics Since 1770 (red. S. Co­ pley i R Garside), Cambridge 1994, s. 67-69. Takie dosłownie klasztorne odosobnienie twórcy znajdujemy później m.in. w sie­ dzibie Byrona w Newstead Abbey. Zob. jego opis w: B. Mądra-Shalcross, Domromantycznegoarty.sty, Kraków 1992, s. 193-199 A . Aleksandrowicz, op. cit., s. 198 Z. Sinko, Z zagadnień gotycyzmu europejskiego i jego recepcji pol­ skiej, „Pamiętnik Literacki", L X I I I , 1972, z. 3, s. 34 Cyt. w: M . McCarthy, The Origins of the Gothic Revival, New Haven-London, s. 63. Praca ta stanowi najbardziej wnikliwą prezentację historii powstania Strawberry H i l l , ukazanej w kon­ tekście tendencji odrodzenia gotyckiego w Anglii. Zob. na ten temat m.in. A . Aleksandrowicz, op. cit., s. 222-225; B. Majewska-Maszkowska, Mecenat artystyczny Izabeli z Czarto­ ryskich Lubomirsktej 1736-1816, Wrocław 1976, ss. 61 i 183 M . Przymanowska, Posłowie, w: H . Walpole, Zamczysko w Otranto, Kraków 1974, s. 112 Cyt. za: B. Mądra-Shalcross, op. cit., s. 24 Richard Bentlcy, jeden ze współtwórców pałacu Strawberry H i l l , przedstawił właściciela na tle jego siedziby, w towarzy­ stwie... Demokryta i Heraklita na rycinie z 1753 г., stanowiącej frontyspis do jednego z historycznych dzieł Walpole'a. Jakże to charakterystyczny splot odniesień! List z 1761 г., cyt za: J. Mordaunt Crook, Strawberry Hill Revisited, Country Life 1973, Junnc, s. 17 Doskonalą analizę kolekcji Walpole'a oraz jej powiązania z całą koncepcją rezydencji daje C. Wainwright, The Romantic Interior. The British Collector at Home 1750-1850, New Haven-London 1989, s. 71 i n . Por. J. Summerson, Architecture in Britain 1530 to 1830, London 1977 ( V I wyd.), s. 474-475 Rezydencji tej, a także inym „zamkom" romantycznych pisarzy i artystów, poświęcę osobne omówienie. E. А. Рое, Ligeia (tłum. S. Wyrzykowski), w: tegoż, Opowieści niesamowite, Kraków 1976, s. 298 W. Beckford, Wathek. Opowieść arabska (tłum. A . Jasińska), Kraków 1975, s. 7 Ttmże, s. 6 Zob. wyczerpujące omówienia: H . Wischermann, Fonthill Abbey - Studien zur profanen Neugotik Englands im 18. jahrhundert, Fre­ iburg i . Br. 1979; C. Wainwright, op. cit., s. 109 i n . Zob. na ten temat m.in. Z. Sinko, Posłowie, w: W. Beckford, Wa­ thek..., op. cit., s. 105; K . Murawska, A n image of mysterious wis­ dom won by toil': The Tower as Symbol oj Thoughtful Isolation in English Art and Literature from Milton to Yeats, „Artibus et H i storiac", 1982, n r 5 , s s . 142, 149-151, 156-157 Zob. m.in. R. J. Gemmett, Beckford's Fimtliill: The Landscape as An, „Gazette des Beaux-Arts", LXXX, 1972, decembre, s. 335-356. Zob. m.in. K. Murawska, op. cit., s. 159 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6f7ac95ebe092cba285b9ff8d2cc1896.pdf 816fa290705329946b5ea73424ff6d43 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3017 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2821 Title A name given to the resource Dom poetycki, dom groteskowy. Miejsce wyobrażone Victora Hugo / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.3, s.43-48 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńkos, Andrzej. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Dom poetycki, dom groteskowy. Miejsce wyobrażone Victora Hugo* Andrzej Pieńkos Bożena Mądra-Shallcross pisze w tej samej książce, że odczytywanie „potwierdzonej obecności" pisarza-artysty w jego domu jest dla dzisiejszego zwiedzającego melancho­ lijnym błądzeniem wśród zatartych śladów. Istotnie, na ogół to zmitologizowane miejsce, jakim jest dom romantyka, my znamy już tylko ze strzępów relacji, opisów, czasem jeszcze z mniej czy bardziej udatnej późniejszej rekonstrukcji, będą­ cej często projekcją wyobrażeń rekonstruktorów. Na anglonormandzkiej wyspie Guernesey, gdzie kanał La Manche styka się z Atlantykiem, możemy wszakże zoba­ czyć i poczuć „potwierdzoną obecność" romantyka par excellence - Victora Hugo, potwierdzoną nie tylko przez powtarzany z pychą w całym jego domu inicjał VH, ale rów­ nież odciśniętą na każdym centymetrze ścian i sufitów jedy­ nego w swoim rodzaju relikwiarza romantycznej wyobra­ źni. Domu o szczególnie intensywnej „treści fizycznej mu­ rów", żeby użyć wyrażenia Edgara Allana Рое z opowiada­ nia Ligeia. Przypomnijmy, że spośród kilku istniejących obecnie mu­ zeów Victora Hugo tylko jego emigracyjny dom, właśnie na wyspie Guernesey zachował się w stanie niezmienionym. Sprawiedliwie, wspólnie administrowany dzisiaj przez Bry­ tyjczyków i Francuzów, jest jednym z rzadkich w świecie miejsc, gdzie romantyzm przechował się w tak czystej posta­ ci. I mimo że jest to romantyzm samego Victora Hugo, jedne­ go z najpopularniejszych pisarzy naszej kultury, miejsce to dziwnie opuszczonym zostało przez turystów i badaczy ... Dzieje się tak zapewne z dwóch powodów: po pierwsze, dom Victora Hugo wprawia w zakłopotanie historyka litera­ tury, historyka architektury, historyka sztuki; po drugie, wy­ spa ta, iście rajska enklawa śródziemnomorska na rubieżach północnej Europy, nie leży na uczęszczanych szlakach. Aby się tam dostać, wyruszamy z portu w Saint-Malo w Bretanii * Tekst ten jest nieco zmienioną i poszerzoną wersją referatu pt. Dom poetycki Victora Hugo. Pracownia, miejsce tworzenia, dzieło, i po półtoragodzinnej przeprawie przez na ogół nieprzyje­ wygłoszonego w Kazimierzu Dolnym w czerwcu 1998 г., na seminamnie rozfalowane morze docieramy do miniaturowego portu num zorganizowanym przez Katedrę Teorii Sztuki i Historii Doktryn Saint-Peter. Artystycznych K U L i Oddział Lubelski SHS pt. Miejsce rzeczywiste, * * * miejsce wyobrażone, Lublin 1999. Organizatorom saminarium prof Podróże są swoistym braniem w posiadanie miejsc i spo­ Elżbiecie Wolickiej, Małgorzacie Kitowskiej-Łysiak oraz Autorowi dziękujemy za zgodę na druk. sobem na zamieszkiwanie świata. Jak wiadomo, sposób ten Dom romantyczny ma wiele odmian. Romantyzm nie jest rzecz jasna nazwą stylu, a już na pewno nie można takiego stylu odnaleźć w architekturze. Dom romantyczny nie jest przecież zjawiskiem architektonicznym, a jego romantyczną cechą jest z pewnością brak stylu. Świadomie nadana odmienność, inność. Aby taki dom powstał, trzeba było uwol­ nić się od obowiązujących norm kształtowania domu. Zmia­ ny te zaszły w romantyzmie tak daleko, że dom przestawał znaczyć mieszkanie, schronienie, pracownię, itd. Stawał się miejscem wyobrażonym. Zwłaszcza dom artysty. Na romantyczne źródło koncepcji domu artysty wskazy­ wała Elżbieta Grabska, pisząc o jego realizacjach później­ szych od historycznie pojętego romantyzmu: „Warto (...) z wersji oplecionej gęsto późniejszymi interpretacjami, które dom artysty (...) zamieniły w stereotyp estetyzatorskiej tour d'ivoire, wydobyć jej kształt pierwotny. Goncourtowski dom artysty wyzwolić z dekadenckiego mitu, Morrisowskim zaś reformatorskim domom przywrócić cechy poetyckie, w ich programie społecznym odsłonić romantyczne założenia'". Ów kształt pierwotny wydobyć jest nadal trudno, większość wątków tego złożonego zjawiska bowiem nie wydaje się in­ teresować badaczy. „Jeśli dom staje się zapisem osobowości swego twórcy, właściciela lub mieszkańca, wówczas jest zjawiskiem mają­ cym romantyczną kondycję" - stwierdza wprost Bożena Mądra-Shallcross we wstępie do antologii dotyczącej domów ar­ tysty. Dodajmy - będzie to bowiem ważne dla dalszych roz­ ważań - że materią zapisu, odciśnięcia osobowości staje się nie tylko sam dom, lecz także otaczająca go przestrzeń, za­ właszczona przez wyobraźnię romantyka, np. dom z rozcią­ gającym się zeń widokiem. 3 2 43 �Jadalnia (parter), Hauteville House Victora Hugo. © Phototheque des Musees de la Ville de Paris należy do podstawowych wyznaczników postawy romantycz­ nej, a Hugo uprawiał podróżowanie namiętnie i owocnie. Oglądał, opisywał, poetyzował, rysował zamki nad Renem, szwajcarskie miasta, Pireneje itd. Impresje i obserwacje z podróży trafiały w najróżniejszej postaci do jego tworczos'ci. W 1852 r. rozpoczęła się przymusowa podróż, która za­ wiodła poetę na wyspy anglonormandzkie - emigracja, spo­ wodowana jego sprzeciwem wobec zamachu stanu Napoleo­ na III. Początkowo Hugo zamieszkał na największej wyspie, Jersey. Jego tamtejszy dom, zwany Marine Terrace, słynął ja­ ko skupisko politycznych banitów i ośrodek niepokornej my­ śli, także jako miejsce seansów spirytystycznych. One to ra­ czej, a nie niewielkie odmiany kształtu doinu wprowadzane przez nowego właściciela, siedzibę tę rozsławiły. W roku 1855 brytyjski gubernator Jersey, zniecierpliwiony trwający­ mi nadal politycznymi ekscesami Hugo, nakazał mu opu­ szczenie wyspy. Sąsiednie, mniejsze Guernesey miało okazać się bardziej gościnne. Artysta spędził na nim kilkanaście lat, od 1855 r. do 1870, przyjeżdżając tam i później, po powrocie z zesłania do Francji. Tam powstały olbrzymie powieści Nędznicy, Pracownicy morza, Człowiek śmiechu, wielki poe­ mat Szatan, Legenda wieków i wiele innych zbiorów poezji. Codzienne życie na skałach nad oceanem stało się bezpośre­ dnią inspiracją jego niektórych utworów {Pracownicy morza i rysunki związane z pracą nad tą powieścią), ale także pobu­ dzało go do chęci zmierzenia się swoim dziełem literackim i plastycznym z potęgą żywiołów. Na Guernesey, odcięty od innych inspiracji (chociaż podróżował nadal), Hugo przetwarzał w swojej wyobraźni, wyczulonej na groteskowy aspekt rzeczywistości, wybujałe kształty drewnianych normandzkich falochronów i zrujnowa­ 4 44 nych latarni morskich. Zakupiwszy prosty biały dom, zwany Hauteville, wznoszący się ponad Saint-Peter-Port, natych­ miast przystąpił do dostosowywania go do potrzeb swojego coraz bardziej niezaspokojonego popędu twórczego. Nie l i ­ cząc się z kosztami (zbiór wierszy Contemplations przyniósł poecie dochód, który dawał mu w tym okresie absolutną swo­ bodę finansową), tworzył z rozmachem, nieomal w szaleń­ stwie. Trzeba wszakże pamiętać, że już paryskie mieszkania Hu­ go były nie tylko miejscem ale i przedmiotem jego tworzenia. Theophile Gautier, przy okazji wyprzedaży mienia wygnane­ go poety w 1852 г., opisywał wcześniejszy dom Hugo w Pa­ ryżu, przy rue de la Tour d'Auvergne: „Na półkach i w sza­ fach zgromadzono japońską porcelanę, fajanse z Rouen i Vincennes, czeskie i weneckie szkła, tysiąc osobliwości stłoczo­ nych jedna przy drugiej dzięki cierpliwej pomysłowości poe­ ty szperającego w starych dzielnicach miast, przez które prze­ jeżdżał. (...) Cały ten wyściełający etażerki świat chimer, po­ rcelanowych naczyń, rzeźb, przedmiotów z kości słoniowej odbija się w weneckich lustrach o miedzianych wytłaczanych ramach, a piękna dębowa ława - jak najdelikatniej ażurowa­ na i ukwiecona gotycka robota - służy za kanapę". Syn pisa­ rza, Charles Hugo, już w 1863 r. przenikliwie zauważył, że Hauteville House nie jest tylko siedzibą zbieracza i pisarza, lecz dziełem sztuki. Kwalifikacja według ówczesnych kryte­ riów niezwykle śmiała. W Hauteville House pisarz wykorzystał w pierwszej kolej­ ności nieliczne sprzęty i pamiątki wywiezione z Paryża, z do­ mu którego wyprzedaż tak malowniczo opisywał Theophile Gautier. Szybko jednak dom zaczął zarastać znoszonymi przez Hugo znaleziskami z wyspy, zakupami z Londynu 5 6 �Salon czerwony (pierwsze piętro), Hauteville House Victora Hugo. © Phototheque des Musees de la Ville de Paris 7 i Brukseli, darami od przyjaciół. Wreszcie, dołączyła się pa­ sja tworzenia, meblarsko-tapicerskie majsterkowanie Hugo. Około 1859 r. Hauteville House uzyskał swój mniej więcej jednorodny charakter (chociaż Hugo uważał, że nigdy go nie skończył), który zachował bez większych zmian do dziś". „Opowiadano mi, że Pan zamieszkujesz dom wyniosły, poetycki, który podobny jest do Pańskiego ducha, i że czujesz się Pan szczęśliwy pośród kotłowania się wód i wiatru" - pi­ sał właśnie w 1859 r. do Victora Hugo na Guernesey Charles Baudelaire. Z pewnością autorowi Sztucznych rajów dono­ szono nie o zwyczajnym wyglądzie zewnętrznym Hauteville House, lecz o „poetyczności" wnętrza. Hauteville House był wprawdzie wygodnym domem ro­ dziny, zbytkownie urządzonym (wśród licznych pomieszczeń „normalnego" użytku jest tam nawet ciemnia fotograficzna), poza tym jednak został przekształcony w siedzibę wyobraźni, siedzibę poety-demiurga, marzącego o uchwyceniu w swojej twórczości istoty żywiołów, w sztuczny raj, wyizolowany od otoczenia, a jednocześnie w swoisty sposób silnie połączony z rajem naturalnym, jakim była dla Hugo wyspa Guernesey i otaczające ją wody oceaniczne. Nim wejdziemy do Hauteville House, narzucające się analogie każą przywołać z pamięci inne szczególnie niezwy­ kłe domy pisarzy romantycznych i po-romantycznych: szkocki zamek Abbotsford Waltera Scotta, wysmakowane mieszkanie Balzaca przy rue des Batailles w Paryżu i jego ostatni, bogaty dom przy me Fortunce, fantazyjną rezyden­ cję podparyską Alexandres Dumasa ojca nazwaną przezeń Monte-Cristo, salon japoński Emile'a Zoli w jego domu w Medan, orientalny również dom Pierre'a Loti w Rochefort, paryski dom-kolekcję braci de Goncourt , zagracony 8 9 10 kolekcją dom Kraszewskiego w Żytomierzu, dom Mario Praza, kuriozalny park rozrywek Gabriele d'Annunzio // Vittoriale, zameczek Gerhardta Hauptmanna tzw. Łąkowy ka­ mień w Karkonoszach. Niektóre z tych kreacji wpisują się w rozmaite, starożytności sięgające tradycje miejsca szcze­ gólnego poety czy filozofa." Nie wszystkie one rzecz jasna stanowią przypadki „domu literackiego", a więc siedziby świadomie kształtowanej wedle scenariusza wiążącego się z twórczością właściciela, twórczość tę stymulującej bądź przez nią ogarnianej. Ileż to przypadków szczególnych, ileż miejsc niezwyczaj­ nych - jeśli jeszcze wspomnimy o domach niezaistniałych, o pełnych napięcia refleksjach nad domem i mieszkaniem Zygmunta Krasińskiego, o wizjach projektowo-mieszkaniowych Edgara Allana Рое z jego eseju Filozofia umeblowa­ nia i utworów ściśle literackich, o refleksji Waltera Patera nad The House Beautiful , o marzeniach rozmiłowanego w pięknie symbolistycznego poety Alberta Samain i opi­ sach Huysmansa z powieści Na wspak\ Historia tych miejsc szczególnych zaczyna się zaś tak wcześnie, jak wcześnie można w najśmielszym datowaniu wyznaczyć początki romantyzmu europejskiego: „autorski­ mi" siedzibami brytyjskich pisarzy, pałacem Horacego Walpole'a w Strawberry Hill, potem szalonym zamkiem-opactwem Fonthill Abbey Williama Beckforda; albo nawet wcze­ śniej, u samego początku XVIII w., siedzibą poety Alexandra Pope'a w Twickenham, Pope'a, który zresztą przywołuje w jednym ze swoich utworów topos utożsamienia domu z je­ go właścicielem .' Powróćmy do Victora Hugo. W czasie pobytu na Guerne­ sey dopiero w pełni rozwinęła się i uwolniła od konwencji 12 13 14 5 45 �przedstawieniowych sztuki wczes'niejszej, także romanty­ zmu, twórczość plastyczna Hugo - jego rysunkowe wizje, wykonywane w eksperymentalny sposób rozmaitymi sub­ stancjami i z użyciem niekiedy automatycznych metod two­ rzenia.' Jego „domową" kreację należy widzieć wspólnie z twórczością rysunkową i malarską. Może były to dwie róż­ ne próby zaspokojenia tej samej tęsknoty do uwolnienia się z konwencji literackiej i wyrażenia się w czymś nieokreślo­ nym, nieuwikłanym w tradycje, próby przekroczenia możli­ wości medium artystycznego. Obejrzyjmy bliżej, w środku, oceaniczną folie Hugo. „Wnętrze to ostatecznie nie jest tak okropne, jak to się zwy­ kle o nim mówi. Otóż okazuje się, że ten sposób kompono­ wania jest nad wyraz charakterystyczny dla poetyckich po­ czynań Hugo w tym okresie. Poeta zabawia się przesuwa­ niem wielkich całości poetyckich w ramach planów ogól­ nych, a wewnątrz poszczególnych całości przestawia wciąż z miejsca na miejsce bloki, fragmenty i okruchy poetyckie". Jedną ze świadomych zasad, które obok horror vacui nadają Hauteville House charakter, jest kształtowanie wnę­ trza światłocieniem, niekiedy silnie kontrastowanym. Podob­ nie jak w swoich rysowanych wizjach, i tu Hugo śmiało i nie­ konwencjonalnie operuje ciemnością. Niekiedy, rzadko, uwalnia światło, montuje lustra, kafelki; nie pozostawia jed­ nak ani kawałka przestrzeni, ani kawałka ściany znaczeniowo pustego. Dysonanse, zły smak, piękne przedmioty bezlitośnie stłamszone ze starzyzną - Hugo nie daje ani na chwilę odpo­ cząć percepcji. Właściwie, wbrew pozorom, u Victora Hugo nie odnaj­ dziemy pasji typowo kolekcjonerskiej. Raczej jest to pasja majsterkowicza. Jeśli zbiera, np. resztki starych mebli, kafle, tapiserie lub skrzynie korsarzy, to w celu spożytkowania ich jako budulca własnego dzieła plastyczno-architektoniczno-literackiego. Jedną z ulubionych zasad Hugo było przestawia­ nie funkcji pierwotnej sprzętu lub elementu dekoracji, zaska­ kujące jego użycie, odrealnianie składników w ramach nowej całości, zmajstrowanej własnoręcznie lub z udziałem stola­ rza; nieustanna zabawa w przestawianie: coś zwisa do góry nogami, to co ma wisieć na ścianie, wisi na suficie, regał sta­ je się plafonem itp. Cenne tapiserie zostają pocięte na kawał­ ki i wprawiane w plafonowe struktury z drewna i ceramiki. Inną czytelną zasadą rządzącą programem Hauteville House jest narcystyczne cytowanie i komentowanie siebie, wszechobecność inicjałów poety, słowne i wizualne aluzje do jego wygnania, sławy, roli politycznej. 6 17 18 Mądra-Shallcross pisze, wprawdzie o domu paryskim pi­ sarza: „na skąpy język teoretyka literatury dałby się przetłu­ maczyć dom Hugo jako poemat dygresyjny z jedną kompo­ zycyjną dominantą - osobą samego poety". Hauteville Ho­ use ma bez wątpienia również ten egocentryczny program, zresztą jeszcze bardziej otwarcie wyrażony; czy ma jednak przy tym własny styl? „Cały ten domowy poemat" Hugo różni od typowego mieszczańskiego wnętrza epoki wysoki stopień udziwnienia, konceptualność, dominacja metafory literackiej nad funkcją praktyczną a często i estetyczną, metafory niekiedy dość nie­ zdarnie obleczonej w stolarską materię. Jako architekt i deko­ rator wnętrz Hugo niewątpliwie nie miał tego geniuszu, który pozwolił mu stworzyć jego eksperymentalne prace malowane w tuszu. A jednak, jak pisał Gautier, „wielu dekoratorów za­ zdrościło mu tej zdumiewającej zdolności tworzenia wież obronnych, starych ulic, zamków, zrujnowanych kościołów, tego niebywałego stylu, nieznanej architektury, pełnej miło­ 19 20 ło 21 ści i tajemnicy, której widok przygniata jak koszmar". Hu go, jak wspomina jeden ze stolarzy zatrudnianych przezeń na Guernesey, pracował bez planu, kierowany jakby ślepą fanta­ zją, ale nie sprawiało to wrażenia działań przypadkowych. Niczego nie wykonywano bez jego pomysłu lub przynajmniej starannej kontroli. Niektóre spośród źródeł inspiracji bądź konkretnie źródeł pochodzenia wykorzystanych w Hauteville House przedmiotów, odnajdziemy też często w twórczości literac­ kiej Hugo: malownicze średniowiecze i wiek X V I , ludowa groteska. Niektóre aspekty i szczegóły dekoracji domu na Guernesey nawiązują do wcześniejszych, paryskich siedzib pisarza, są architektonicznym wspomnieniem. W niektórych przejawach tego namiętnego kreowania swojego miejsca Hu­ go jest typowym reprezentantem historyzmu. Jego eklektycz­ ny orientalizm, dominujący w wystroju domu na Guernesey, porównać można z orientem Dumasa i innych, także np. De­ otymy. Dodajmy, że ten szczególny orientalizm nie prze­ szedł pisarzowi szybko. W latach 1863-1864 Hugo wykonał metodą pirograwiury i polichromii drewniany wystrój salonu chińskiego niedalekiego domu jego kochanki, Juliette Drouet, domu zwanego Hauteville Fairy. Szczególny rodzaj gro­ teski, czasem nawet ironii w traktowaniu niby-chińskich mo­ tywów, stanowi jednak oryginalną cechę orientalizmu Hugo. Postulowana przezeń na początku twórczości w sławnej przedmowie do dramatu Cromwell nowa kategoria piękna, właśnie groteskowego, polegającego na niespójnym łączeniu rozmaitości, wydaje się dobrze określać zasadniczy charakter romantycznych domów Hugo. 22 21 24 25 Przypadek Hauteville House nie jest tylko kuriozalną ilu­ stracją powiedzenia Kraszewskiego - „człowieka poznać można po jego ubraniach" - lecz jednym z najbardziej cha­ rakterystycznych wykwitów romantycznej skłonności do du­ chowego i plastycznego zarazem anektowania miejsca. Z bra­ ku lepszej, gatunkowej nazwy takiego procederu, nazwijmy go plastycznym - w sensie pierwotnym tego słowa - uprawia­ niem egzystencji. Dlatego może, co ciekawe, inwencja Hugo nie tknęła zewnętrznej architektury domu, chociaż byłoby go stać na pewne przynajmniej zmiany niezwykle skromnych elewacji. Tworzył sobie pałac duchowego króla Francji, ale przede wszystkim tworzył sobie magazyn duchowej energii. Tak częsta w domach artysty, od mantuańskiej siedziby Giulia Romano, przez pałac Rubensa, po rezydencje Dumasa i akademików, ostentacja programu ideowego, oznakowanie architektoniczne miejsca, w którym się tworzy, dla Hugo jak się wydaje nie miało znaczenia. 26 27 Dom jest „figurą" mieszkańca , żeby sparafrazować kon­ cepcję figuralizacji pejzażu, pojawiającej się w symbolizmie europejskim. Mieszkaniec-artysta bierze miejsce w całkowi­ te posiadanie i całkowicie je przekształca - nie chodzi jednak tylko o majsterkowanie we własnym domu. Aneksja może być znacznie szerzej zakrojona... „Zamieszkuję ten bezkresny sen oceanu" - pisał Hugo w jednym z listów w 1856 r. Zamieszkiwał go dzięki szklanej pracowni na szczycie Hauteville House, z której widział są­ siednie skaliste wyspy i wysepki (Serk i Herm, które „grają" w Pracownikach morza), widział codzienne kilkumetrowe przypływy morza i sztormy. Hugo przekształcił górne kondy­ gnacje domu, tworząc rodzaj niemal całkowicie przeszklone­ go obserwatorium na dachu, zwanego z angielska look-out. W owym look-outcie na poddaszu powstaje szczególne na­ pięcie - tu historystyczny bric-a-brac hugoliański ulega nie wyciszeniu nawet, lecz zaniechaniu. Robi się pusto, wchodzi­ �my do szklanego solarium, gdzie są tylko najprostsze sprzęty potrzebne do pisania i jest morze - za szybami z trzech stron i odbite w lustrach z czwartej. Podłoga jest też częściowo szklana, doświetlając pomieszczenie poniżej i dając wrażenie zawieszenia „poza architekturą". Dom otwiera się na nie­ skończoność. Przy tym jednak, pokoik ten jawi się wchodzą­ cemu przez ciasne schody i bibliotekę poecie, a także jego gościowi jako wydzielona niby-kurtyną scena albo kokiete­ ryjnie wydzielony buduar podglądacza. Look-out Hugo można interpretować jako oryginalny, tak­ że konstrukcyjnie bardzo śmiały wariant skromnej roman­ tycznej mansardy, wówczas już zyskującej własną mitologię. Położenie na górze domu, w trudno dostępnym wąskimi schodkami ustroniu, wzmacnia jeszcze znaczenie tego miej­ sca, jakby miejsca w wieży „z kości słoniowej", punktu widokowo-obserwacyjnego z widokiem na naturę, na żywioł. Punktu, do którego się dociera nie bez wysiłku. O zwiedzaniu albo też odwiedzaniu pracowni opowiada się od romantyzmu „jak o doświadczeniu inicjacyjnym - tym bardziej takie inicjacyjne przejście progu atelier było istotne, że w X I X stuleciu zwiedzanie pracowni stało się pewnym kulturalnym obowiązkiem i nieledwie celebrowanym obycza­ jem". O „kultowym" znaczeniu pracowni artysty w roman­ tyzmie wspomina w swoim przeglądzie podstawowych pro­ blemów badawczych tej epoki Jan Białostocki , ale pełniej­ sza analiza zagadnienia, mimo jego atrakcyjności, nie została jeszcze przeprowadzona. „Fabryką prometeuszowską" (jak mówił Odyniec) albo „jaskinią tworzenia" (Auden) zajmowa­ li się na ogół badacze literatury, przeważnie tylko w aspekcie dzieła literackiego danego twórcy. Jak sytuuje się Hauteville House, dom z mansardą poety, dom przez poetę stworzony, zamykający skondensowaną dawkę jego zmaterializowanej wyobraźni, na owej liście ro­ mantycznych domów-pracowni? Czy jest typowym przykła­ dem romantycznej pracowni artysty, tj. domu tracącego swo­ ją funkcjonalną realność i przeobrażanego w „dzieło", rywa­ lizujące niekiedy z tym „właściwym" dziełem danego arty­ sty? Status tego szczególnego „dzieła-pracowni" pozostaje często raczej wyobrażony, niż rzeczywisty... W romantyzmie powstaje archetyp pracowni jako miejsca, niekoniecznie rzeczywistego, w którym potencjalnie nastąpić może proces twórczy. Po romantyzmie aura pracowni działa na proces artystyczny i dzieło. Skala wyglądów owej aury by­ wa rzecz jasna bardzo różna, od feerycznego rekwizytorium wiedeńskiego Hansa Makarta po np. skromną, „mansardową" paryską pracownię Stanisława Wyspiańskiego. We wszystkich wcieleniach, tych ekstrawagancko malowniczych i tych po­ zornie zwyczajnych, jest pracownia miejscem z osobowością, wytwarza duchową energię o sile odpowiedniej, aby mogły zacząć następować artystyczne „wyładowania". Bardzo często też w sztuce XIX wieku pracownia okazuje się miejscem szczególnie dogodnym do spotkania się różnych porządków rzeczywistości. Nie musi być już miejscem dzieła; jest przede wszystkim miejscem (i przedmiotem) tworzenia. Postrzegamy ją nie jako rzemieślniczy warsztat, ale jako malownicze, w znacznie większym stopniu niż pracownie wcześniejszych stuleci, panopticum, lub też jako „ołtarz przeistoczenia". Opi­ sywana przez Balzaca w opowiadaniu Nieznane arcydzieło pracownia genialnego malarza Frenhofera, rzekomo pracow­ nia z XVII wieku, jest w istocie idealną pracownią romanty­ ka. W wizji takiej pracownia jest miejscem powstawania, ry­ tualnego niemal odsłonięcia, przechowywania, niekiedy zni­ szczenia arcydzieła; może być także miejscem śmierci artysty 28 29 3() 31 32 w obliczu jego dzieł. Jest miejscem nagromadzenia potencjal­ nej energii, mogącej doprowadzić do stworzenia nowego świata, paralelnego wobec już istniejącego. Pracownia jest w XIX wieku miejscem, do którego zno­ szone są, często w nadmiarze, rzeczy świata rzeczywistego, nawet - jak w przypadku Gericault, pracującego nad Tratwą Meduzy - jego ohydne odpadki. Znoszone są nie tylko po to, aby służyły jako modele. Pracownia kumuluje energię; kumu­ luje dzięki temu, że, także czy też przede wszystkim, w pra­ cowni spotkać się mogą ostateczności. W sensie dosłownym i głębszym: nieoczekiwanego spotkania przedmiotów i obja­ wienia się różnych sfer rzeczywistości. Skłębienie się tych sił jest niekiedy tak silne, że dzieło spala się wśród artystycznych „wyładowań" i nie dochodzi do jego realizacji (przypadek nie tylko bohatera powieści Zoli Dzieło - Claude, a Lantier). Szczególnym jednak typem romantycznej pracowni jest „zaprogramowany dom artysty", będący skomplikowaną fa­ bryką produkowania zaskoczeń, twórczych impulsów, miej­ scem natarczywej inspiracji. Przypomnijmy londyński dom architekta Johna Soane'a, który też stworzył przemyślne itinerarium, dom, przez który się nie przechodzi, lecz przeci­ ska według pewnego scenariusza. Dom, który się zwiedza, nadając mu tym każdorazowym odkrywaniem sens, chociaż jest to i dom rodzinny i pracownia architekta; dom, który się myśli. Soane pozastawiał w swoim domu tyle pułapek, także na badacza, że do dziś brakuje pełnej hermeneutycznej analizy jego dzieła sztuk wszystkich przy Lincoln's Inn w Londynie. Hauteville House jest domem równie jak tamten fascynują­ cym w zwiedzaniu, może nie tak przemyślanym i nie tak bo­ gatym w sensy i komplikacje architektoniczne oraz intelektu­ alne. Jest tworzeniem poezji z materii, którą poeta nie władał w pełni profesjonalnie i której nie potrafił scalić. Soane spo­ rządzi! kilka drobiazgowych opisów-analiz (w których zre­ sztą pojawia się pierwiastek autoironii) swojego domu: za­ dbał o przyszłe jego interpretacje. Hugo takich interpretacji niestety nie pozostawił. Soane zadbał też - jeszcze za życia, w 1833 r. - by Parlament zagwarantował specjalną uchwałą, że zapisane społeczeństwu The John Soane Museum pozosta­ nie takim, jakim artysta je pozostawi - bez zmian. Nie zapi­ sywał więc po prostu budynku i zbiorów, lecz całość miejsca, przestrzeń, wraz z jego atmosferą i treścią. Dom Hugo prze­ trwał również, raczej jednak szczęśliwym zrządzeniem losu. 33 Wyizolowany i połączony jednocześnie: z życiem, z histo­ rią, sztuką, naturą - Hauteville House wydaje się być dziełem samoistnym. A jednak architektoniczny pomysł samego Hu­ go, look-out, każe nam pamiętać o służebnej jedynie roli „do­ mowego poematu". Pracownia pisarza dosłownie niemal rzu­ cona w ocean, chociaż wieńcząca eklektyczny bałagan sztu­ ki, historii, polityki, codziennej egzystencji (całą tę „sałatę w głowie" - jak karykaturowano megalomańską wyobraźnię Hugo) pozostaje pracownią pisarza, podporządkowaną naka­ zowi stworzenia literackiego arcydzieła. Hawthorne napisał, że lepiej rozumie średniowieczne ro­ manse Waltera Scotta ujrzawszy jego siedzibę Abbotsford, a siedzibę tę rozumie lepiej, przeczytawszy uprzednio jego romanse. Trudno przesądzić, czy w odniesieniu do twórczo­ ści Hugo sprawdza się ta zasada. Sądzę jednak, że sugesty wność miejsca wykreowanego, jakim jest Hauteville House po części będąca zasługą natury, a także Napoleona III i gu­ bernatora Jersey - przynajmniej dorównuje niezwykłym miejscom stworzonym w prozie Hugo. „Dzieło Hugo jest jed­ nością, nie dzielmy jej". 34 35 47 �PRZYPISY ' E . Grabska, Dom artysty, w: Porównania. Studia o kulturze moder­ nizmu (red. R. Zimand), Warszawa 1983, s. 89 B. Mądra-Shallcross, Dom romantycznego artysty, Kraków 1992, s. 8 Mądra-Shallcross, op.cit., s. 10 Najpełniejszy opis Marine Terrace znajduje się w: P. Dhainaut, Hauteville-Hou.se. La demeure ocean de Victor Hugo, Paris 1984, s. 13-15 Mądra-Shallcross, op.cit., s. 90 Cyt. w: Dhainaut, op.cit., s i l Literatura na temat domów Hugo jest skąpa i ma wartość raczej tyl­ ko dokumentarną: R.Weiss, La Maison de V.Hugo a Guernesey, Paris 1928; J. Adhćmar, Victor Hugo a Hauteville House, Paris 1947; J.Delalande, Victor Hugo a Hauteville-Hou.se, Paris 1947; Maison de Victor Hugo. Catalogue (red. J.Sergent), Paris 1957; P. Dhainaut, op.cit. Zain­ teresowanie nimi budzi nadal we Francji zdziwienie, co wiąże się być może ze statusem „wieszcza", jaki przyznaje się Victorowi Hugo, a który to status utrudnia badanie „marginalnych" sfer twórczości artysty. 2 3 4 5 6 7 8 List z dnia 27 września 1859 Mądra-Shallcross, op.cit., cytat ze s. 101 Por. E.Grabska, op.cit.; tejże, Eklektycy wyrafinowani, w: Myśl o sztuce. Materiały z sesji SHS, Warszawa 1976. ' Przy okazji „Chaty" S. Żeromskiego w Nałęczowie pisze o tym M. Leśniakowska w: Jan Koszczyc-Witkiewicz (I88I-I958) i budowanie w jego czasach, Warszawa 1998, s.22 i n. Fragmenty cyt. w: Mądra-Shalcross, op.cit., s. 104-106 Por. Grabska, Dom artysty, op.cit., s. 100-102 Mądra-Shallcross, op.cit., s.102 Por. M. Mack, A Poet in His Landscape. Pope at Twickenham, w: From Sensibility to Romanticism, Oxford 1970, s. 13; C. Wainwright, The Romantic Interior. The British Collector at Home 1750-1850. New Ha­ ven-London 1989. O tych specyficznych siedzibach pisarzy angielskich XVIII i X I X w. pisałem w cyklu artykułów: Poetyckie siedziby. Twicke­ nham. Chiswick House, The Leasowes, „Dom i wnętrze", 1999, nr 5; Ci wspaniali pisarze w swoich gotyckich zamkach, „Dom i wnętrze", 1999, nr 6; Opactwo pałacem i marzenie o wieży, „Dom i wnętrze", 1999, nr 7 9 1 0 1 1 2 11 14 15 16 Jej analizę w zestawieniu z twórczością literacką Hugo przeprowa­ dzam w: Granice autokomentarza, w: Autokomentarz artysty. Materiały z sesji SHS w Niedzicy w 1987 r, Warszawa 1988, s. 17-27; W poszuki­ waniu idealnej biegi. Dore, Hugo i nowoczesna ilustracja. „Ikonotheka" nr 11, 1996, s. 137-167. Szczegółowo twórczość rysunkowa z tego okre­ su omówiona jest min. w: J. B. Barrere, Victor Hugo et le.s arts plastiques, w: Victor Hugo a Toeuvre, Paris 1970; P. Georgel, Le.s dessins de Vic­ tor Hugo pour „Le.s travailleurs de la mer", Paris 1985; Le Soleil d'.F.ncre, Paris 1985 (katalog wystawy). 17 J.B.Barrere, Hugo - człowiek i dzieło (tłum J. Parvi), Warszawa 1968, s. 209 Wśród tych napisów pojawiaj.) się takie jak: Ego Hugo; Exilium vita est; także cytaty z Szekspira, aluzje do konkretnych dzieł samego Hugo. 18 19 Mądra-Shallcross, op.cit., s. 103 Tak nazywa Gautier paryski dom Hugo. Por. Mądra-Shallcross op.cit., s. 91. Dziesięć lat później podobnego określenia użył D.G.Ros setti w odniesieniu do Red House W.Morrisa: „bardziej poemat niż dom". Por. Grabska, Dom artysty, op.cit., s.93 Mądra-Shallcross, op.cit., s. 89 Cyt. za: Dhainaut, op.cit., s.77 Nadal brakuje całościowego omówienia inspiracji, z których Hugo pisarz i plastyk korzystał. Problem ten został cząstkowo opracowany w: J. Mallion, Hugo et l'art architectural, Paris 1962; C.W.Thompson, Vic­ tor Hugo and the Graphic Arts (1820-1833). Geneve-Paris 1970 2(1 2 1 2 2 2 3 2 4 Skrótową typologię orientalnych inspiracji mieszkalnych w X I X w. przeprowadzam w: Orient w europejskim domu. „Dom i Wnętrze", 1997, nr 6; wypowiedź Deotymy o jej jadalni, urządzonej „niby jeden z pieściwych alkierzyków Alhambry" cytuje Mądra-Shalcross, op.cit., s. 117-118 Obecnie znajduje się, zrekonstruowany, w Maison Victor-Hugo w Paryżu. Chociaż Hugo przekształcał także ogród, w 1870 r. posadził w nim „dąb Stanów Zjednoczonych Europy". Takie symboliczne gesty wzmac­ niały jego piętno nadane temu miejscu. Por. Mądra-Shalcross, op.cit., s. 23 Por. o mansardzie Mądra-Shalcross, op.cit., s. 31-34 Mądra-Shalcross, op.cit., s. 121 J. Białostocki, Ikonografia romantyczna. Przegląd problemów ba­ dawczych, w: Romantyzm. Studia nad sztuką drugiej polowy wieku XVI­ II i wieku XIX. Materiały sesji SHS, Warszawa 1967 Problematyką tę rozwijam w artykułach: Okropny warsztat tworze­ nia. O aurze pracowni artysty po romantyzmie, w: Ogień niestrzeżony. Pracownie malarzy polskich XIX i początku XX wieku. Cześć U, Łódź 1995 (katalog wystawy w Muzeum Sztuki), s. 39-48; Pracownia jako miejsce, pracownia jako dzieło. „Art and Business", 1995, nr 11-12, s. 60-63. 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 31 3 2 Powtarzam tu z niewielkimi zmianami myśli z artykułów cyt. w przyp. 31. Zagadnienie dziejów i ewolucji pracowni artysty nie ma do­ tąd całościowego opracowania. Najpełniejszy materiał przynosi zbiór pod red. E . Hiittingera, Kunstlerhduser von der Renaissance bis zur Gegenwart, Zurich 1985; por. także Mądra-Shalcross, op.cit. 3 4 Por. A. Pieńkos, Dom architekta Johna Soane. „Dom i Wnętrze", 1997, nr 2, s. 54-59. Najpełniejsze opracowania domu Soane'a to: S. Ga­ il Feinberg, Sir John Soane 's „Mu.seum": An Analysis of the Architect House-Museum in Lincoln's Inn Fields, diss, 2 vol., Ann Arbor-London 1980; tejże, The Genesis of Sir John Soane 's Museum Idea 1801-1810. „Journal of the Society of Architectural Historians", 43, 1984, October, s.225-237 3 4 W tekstach cyt w przyp. 16 próbowałem analizować rolę plastycz­ nej twórczości Hugo w jego procesie wytoczonym „okresowi powieści". Dhainaut, op.cit., s. 12 15 Look-out (trzecie piętro), Hauteville House Victora Hugo. © Phototheque des Musees de la Ville de Paris 48 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fee862a710221f5771215bcc2f27e32a.pdf b401f84148e0e3bcbcc7f1df1633be6e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5568 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5177 Title A name given to the resource Malarskie próby po śmierci Kazimierza Malewicza/ Barbarzyńca 2008 nr 2 (12) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne; s. 42-47 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pietrala, Krzysztof Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Krzysztof Pietrała > student etnologii UJ. Jego zainteresowania skupiają się g ł ó w n i e na poezji trzech pierwszych dekad X X w. w Polsce i na świecie oraz francuskiej nouveau roman lat 50. U n w 19 8 2 n Malarskie próby śmierci Kazimierza Malewicza Witkowi Kiettyce (1984-2007) W nowym budynku Galerii Tretiakowskiej, na ekspozycji poświęconej ro­ syjskim malarzom awangardowyn trzech pierwszych dekad X X wieku, wisi obraz kuriozum. Przeciętny turysta poświęca mu nie więcej n i ż dwadzieścia sekund (wliczając w to przeczytanie skrótowej notki o autorze, czasie powstania dzieła etc), zachwyca się nim jak eg­ zotycznym zwierzęciem obwożonym po prowin­ cji w metalowej klatce. Niewiele tu przecież do oglądania - na pierwszy, i jedyny, rzut oka dwa kolory, dwa elementy, więc to niecałe pół minuty jest jak gdyby rozgrzeszone. Ktoś kupi plakato­ wą reprodukcję, „żeby pokazać znajomym" jako souvenir z podróży. Z drugiej strony wiele j u ż napisano o walorach artystycznych tego obra­ zu, umieszczono go sprawnie w dziejach sztuki malarskiej i tym samym zamknięto mu usta. Co się jednak stanie, jeśli na chwilę wyciągnie się go z zagłuszających się wzajemnie interpretacji, za­ bierze sprzed pobieżnych oczu zwiedzających, sprzed złośliwych uśmiechów? Co powie, kiedy znajdziemy się z nim sam na sam, kiedy będzie j u ż mógł mówić? Mam tu na myśli obraz, który po raz pierwszy zaprezentowano szerszej publiczności w 1915 roku w Sankt Petersburgu - Czarny kwadrat na białym tłe Kazimierza Malewicza. Chciałbym w kilku rozdziałach przytoczyć historię, jaką ten obraz opowiada, a przynajmniej stara się BARBARZYŃCA nn �Malarskie próby śmierci Kazimierza Malewicza opowiedzieć. Wszystkie te części wiąże zakoń­ czenie. Zmierzają one do jednego wspólnego finału - śmierci. Tylko to je łączy. Kierując się samym doznaniem oraz narzu­ cającymi się zaraz za nim skojarzeniami, pra­ gnę przysłuchać się historii obrazu, wziąwszy wskazówkę od samego autora, który w swojej książce, mającej charakter teoretycznego mani­ festu, pisze: „Samo zaś przedstawienie [przedmiotów-K.P.] jest w sztuce suprematyzmu bezwartościowe... I to nie tylko w niej, ale w każdej sztuce, po­ nieważ trwała, prawdziwa wartość dzieła (do jakiejkolwiek «szkoły» by nie należało) wyraża się wyłącznie w przeżyciu" . 1 Jest to, otwarta gra w „dużą swobodę interpre­ tacji", która doprowadza „do «pustyni», w której nie można dostrzec niczego prócz wrażenia, do­ znania" . Doznania, które jest niczym innym jak patrzeniem kompleksowym, czynną i poznaw­ czą pracą intelektu, zmysłów (nie tylko wzroku), emocji, wysiłkiem przezwyciężającym trudności w odbiorze równym niemalże wysiłkowi artysty, jak uważał Władysław Strzemiński . Można podejrzewać, że za tą chłodną i inży­ niersko precyzyjną konstrukcją obrazu kryje się coś więcej, jakaś przytłaczająca prawda o czło­ wieku i jego kondycji, i ż jest to coś więcej niż jedynie obraz nieprzedstawiający niczego poza czarnym kwadratem na białym tle. Nie wypada wymawiać się niezrozumiałością albo prostotą dwóch „tylko" elementów. Cieka­ we, że w tym przypadku im jest ich więcej, im większy stopień skomplikowania, tym lepiej, bo 2 3 1 K. Malewicz, Świat bezprzedmiotowy, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2001, s. 65. 43 tym łatwiej, bezpieczniej. Zobaczmy, co przed patrzącym skrywa w środku ten obraz, zwróć­ my się w stronę tego, co pozostaje niewidoczne (bo pozornie nieprzedstawione, przynajmniej wprost), ukryte dla pobieżnego spojrzenia. O wi­ dzeniu tego typu dużo pisał Merleau-Ponty: „Malarstwo niczego nie przywołuje, zwłaszcza niczego, co dotykalne. Robi coś całkiem innego, niemal przeciwnego: nadaje widzialne istnienie temu, co pospolite, widzenie uważa za niewi­ dzialne". I jeżeli „malarstwo zawsze celebruje jedną tylko zagadkę: zagadkę widzialności" , to mam zamiar wejrzeć, a może bardziej wedrzeć się, w ten obraz. Przyjrzeć mu się poprzez jego do­ znanie bez chciwej chęci rozwiązania zagadki. W końcu nie idzie o jej rozwiązanie, a podtrzy­ manie, jej istnienia, podtrzymanie do istnienia. Dopóki będę na niego patrzył, pewność, że ona jest, nie zniknie. Co zatem można zobaczyć na tym płótnie o wymiarach 107 cm X 107 cm? Przede wszystkim ruch. Choć może nie do końca ruch - poruszenie raczej, bo przecież de facto żadnego ruchu tam nie ma. Czy istotnie? Coś się wydarzyło, coś nieodwracalnego. Machi­ na widzenia została wprawiona w ruch w mo­ mencie otwarcia powiek na malowidło. Obraz przytłacza jakąś niewysłowioną (nienamalowaną?) przestrzenią, za którą kryją się nieprzebra­ ne rudy energii. Z każdą następną chwilą kwa­ drat wprowadza w coraz głębszy stan hipnozy czy, jak by to powiedział Derrida, halucynacji . Kwadrat porusza się i porusza cały obraz. Jest to, 4 5 4 M . Merleau-Ponty, Oko i umysł. Szkice o malarstwie, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 1996, s. 27. 2 Ibid., s. 65. 5 3 Władysław Strzemiński, Wybór pism estetycznych, obrazie Vincenta van Gogha Derrida pisał: „Te trzewiki są Universitas, Kraków 2006, s. 148. W odniesieniu do butów przedstawionych na pewnym halucynogenne". J. Derrida, Prawda w małarstwie, obraz terytoria, Gdańsk 2003, s. 321. W) PD08 BARBARZYŃCA słowo/ �Krzysztof Pietrała 44 wszystkie nasze kategorie, rozpościerając wła­ sny oniryczny świat cielesnych esencji, skutecz­ nych podobieństw niemych znaczeń" . jak pisze o malarstwie abstrakcyjnym (być może nawet myśląc o tym obrazie) Kantor, „PRZESTRZEŃ naładowana E N E R G I Ą . PRZESTRZEŃ kurcząca się i r o z p r ę ż a j ąca " . 6 Jak gdyby ta czarna przestrzeń umieszczo­ na pośrodku obrazu była jego sercem, biła ży­ ciem i biła śmiercią. Żywotna i nieskończona, ograniczona jedynie patrzeniem, a i później, po odwróceniu wzroku, nadal tętniąca. Widziana, a właściwie przeżywana, jakimś wewnętrznym okiem, pozostająca w patrzącym śladem po w i ­ dzeniu, doznaniem. Ruchoma. Można chyba powiedzieć, że charakter tego malowidła jest procesualny, że uchwycono na nim jedno z ostatnich stadiów życia (przyjmując biel za życie, czerń za śmierć). Niebawem wypełni się ono w cało­ ści czarną materią kwadratu - śmiercią. Ciem­ ność kwadratu nadciąga i anektuje, zagarnia całą dostępną statyczną rzeczywistość, podkłada w jej miejsce jakby swoją własną, dynamiczną, zwróconą (a w stosunku do tej podkładanej wy­ wróconą) w jednym tylko kierunku - by stać się jedyną. Dąży do zrównania, eliminacji wszel­ kich wątpliwości. Jest w tym jakaś przerażająca nieuchronność, rozpoczęty j u ż rytm odliczania. Jednocześnie to bardzo spokojny ruch, dostoj­ ny i pewny. Kojarzący się z równie spokojnym najazdem kamery w siedmiominutowej scenie kończącej film Zawód: reporter Michelangela Antonioniego. Dlaczego nie? Śmierć bez śmierci, śmierć nie wprost. Zresztą i tak nie ma pewności, czy nie wprost. Jak połączyć to, co jest, z tym, co zdaje się, że może być; to, co widać, z tym, czego na obrazie nie ma? Na zasadzie podobieństwa: 7 Przed patrzącym rozpościera się unikato­ wy świat stworzony przez obraz Malewicza na gruzach niewidomego widzenia. Można z tego miejsca próbować się zastanowić nad relacją śmierci i jej postrzegania. Śmierć zmienia się w jej widzenie, pozostając śmiercią, nie tracąc nic z siebie. Jest ona w widzeniu siebie, kiedy „na koniec ta sama rzecz jest tam, w sercu świa­ ta, oraz tutaj, w sercu widzenia, taka sama albo podobna, jeśli komuś na tym zależy, lecz po­ dobieństwem skutecznym, które jest párantela, genezą, metamorfozą bytów w ich widzenie" . 8 A więc byty zmieniają się w ich widzenie albo - jak chciałby Malewicz - w doznanie. Nie w śmierci widać śmierć, nie w śmierci przeżywa­ my śmierć. Przeżyć śmierć na obrazie: być może to jedyne, na co stać widza, a to i tak dużo. Dokąd jednak zmierza ów ruch kwadratu? Jaka, jeżeli w ogóle jakaś, teleología nim kieruje? Rozszerza się w biel na obrazie, ale też wydaje się toczyć poza jego ramy. W takich okolicznościach życie bezpowrotnie obraca się wokół również obracającej się śmierci. Jasny otok korzysta wte­ dy z krótkiej chwili jej nieobecności. Sytuacja podobna do tej ujętej w wierszu Mieczysława Jastruna Koło: „W niepowrotnych obrotach szprych. [...] Toczą się w miejscu koła. [...] Wszędzie w gotowe kontury wchodzą barwy oddechy, głosy, Smierc opuszcza je cieniem, jak ktos, „Istota i istnienie, wyobrażone i rzeczywiste, widzialne i niewidzialne - malarstwo burzy 6 T. Kantor, Lekcje mediolańskie, s. 29. Cricoteka, Kraków 1991, 7 M . Merleau-Ponty, op.cit., s. 32. 8 Ibid., s. 28. BARBARZYŃCA E ( 1 E | IUI �Malarskie próby śmierci Kazimierza Malewicza Kto przystanął w połowie kurzem okrytej szosy, Aby sprawdzić koła czarną oś" , 9 czy opisanej przez Kantora jako: „RUCH OBROTOWY, wokół os,, rózme nachylone, do płaszczyzny obrazu: pionowej, poziomej, ukośnej... Ruch ten wymaga nieustannego KONTROWANIA" . 10 Oś obraca się własnym ruchem naprzeciw „kontrującym" go szprychom. I tutaj, na obra­ zie, „kwadratu czarna oś" obraca się przeciwnie do ruchu okalającej go otoczki z bieli. Ruchy te, nieschodzące się z sobą, zaprzeczają sobie, choć może właśnie przez swoje przeciwieństwo po­ twierdzają się wzajemnie. Ruch śmierci wymaga drugiego, brakującego elementu, ruchu życia. To jedyne takie spotkanie w czasie, w obrazie. Obydwa te elementy dopełnianiają się. Dwa przechodzi w jeden jako suma. Ale być może ta suma, w której proporcje czynników się zmie­ niają, w pewnym momencie stanie się jednym składnikiem. To, co ubędzie życiu, w pewien sposób zyska śmierć. Czy wtedy uzupełnienie, jakie zagwarantowane jest przez nieustanne wchodzenie z sobą w związek, nie zostanie za­ chwiane? Czy owo jeden jako suma będzie rów­ ne jeden jako składnik tej sumy? A jeśli tak, to który z nich? Czy na krótką chwilę przed speł­ nieniem, czy też wypełnieniem się tego obrazu przez moment zapanuje jedność? Czy jest to właśnie jedność momentu śmierci? Jej zagadka czy jej oczywistość - brak, brak życia? Czy więc jedność? Biorąc pod uwagę założony wcześniej zmienny charakter malowidła, można również zapytać: „Kiedy tak się stanie?". Kiedy nastąpi 9 10 M . Jastrun, Wiersze zebrane, PIW, Warszawa 1956, s. 127. T. Kantor, op.cit., s. 30. W) PD08 BARBARZYŃCA 45 ta nierozdzielność? W chwili fizycznego zaist­ nienia kompozycji barwnej na obrazie, a może w trakcie czy też na końcu jego doznawania? Najważniejsze pytania pozostają bez odpowie­ dzi, pojawia się jedynie przeczucie. Raz wprawiony w ruch czworokąt prowa­ dzi do coraz to nowych skojarzeń. Co, jeśli ten nachylony, toczący się kwadrat jest wprawioną w ruch kością do gry? Jest samym przypadkiem. Przechylającym w swoim obrocie szalę barw raz na jedną, raz na drugą stronę, to do przodu, to do tyłu, raz w przyszłość, a raz w przeszłość. Czarna, otchłanna pustka tocząca się po bieli życia, grająca z nią, grająca w wielką niewia­ domą, której jednakowoż finał być może jest z góry znany. Czy faktycznie? Czy jest to ta kość, której wynik niezależny jest od rzutu? A przecież istnieje możliwość, iż wyrzut po­ zostanie niejawny - ktoś zamalował wszystkie ścianki, a w takim wypadku nie ma żadnej pewności, czy wynik nie będzie rezultatem oszustwa. Kto by chciał nas oszukać? Sam kwadrat, który Kantor równa z „BOGIEM" ? O ile ten kwadrat istotnie jest przypadkiem, to tak. Wyrzucona na sześcianiku liczba, ocala­ jąca od czerni bądź skazująca na nią, byłaby dziełem właśnie niepewności związanej z wiel­ ką niewiadomą takiej gry. Byłyby to wówczas narodziny śmierci w przypadku. Jak w osła­ wionym poemacie Stephane'a Mallarmego: „rzut kości nie usunie przypadku, padający nawet w okolicznościach wiecznych" . A trud­ no chyba o bardziej wieczne okoliczności n i ż okoliczności śmierci. Koniec jest, trawestując jeden z wierszy Paula Eluarda, zrzucony na grę przypadku, na wieczność przypadku. Ale czy to tylko przypadek i ruch, czy może coś jeszcze? A jeśli to taniec? 11 12 11 Ibid., s. 24. 12 S. Mallarmé, Wybór poezji, PIW, Warszawa 1980, s. 113. �Krzysztof Pietrała 46 Jedność tańca, rozkosz tańca i radość śmierci w nim. Subtelny, niemal erotyczny obrót geome­ trycznego danse macabre, który uwodzi, uwodzi kolejny, a jednocześnie ostatni raz. To powolny, stateczny krok korowodu pogrzebowego, a zara­ zem powolna gra wstępna między dwojgiem ko­ chanków. Kwintesencja erotyki śmierci, za sło­ wami poety: „Dla zakochanych to samo staranie - co dla umarłych" . Tańczą na śmierć i życie, tak jak kochają, a więc ten obraz jest czymś wię­ cej niż życiem i śmiercią, jest światem. Jak mówi przywoływany j u ż nie pierwszy raz dramaturg: „Malewicza Czarny kwadrat na białym tłe jest światem" , całym światem. W tańcu jasna au­ reola życia - jedno z kochanków się zacieśnia, pętla gwałtownieje i zaciska się w bezradności znikających ramion i traconego pośpiesznie od­ dechu, jest obręczą, której nie można przerwać, ale która ostatecznie znika w czerni. Tańcząc życie, wytańcowują śmierć. 0 zespoleniu miłości i śmierci jest mowa w jednym z wierszy Ezry Pounda o renesanso­ wym malarzu Jacopo del Sellaio. Przypomnienie go w kontekście rozważań nad obrazem Malewi­ cza, nie będzie chyba wielkim nadużyciem: Sellaio to widział, Pound to dostrzegł. Oczywi­ ście mowa tu o malarstwie figuratywnym, ale co począć z abstrakcją? Jakie oczy przemówią z obrazu, skoro żadnych tu nie ma? Zdaje się, że Kantor też ich nie chciał widzieć: „Ten człowiek zgłębił tajniki miłości, Nikt by tak nie malował, kto by nie zgłębił Co może być tutaj siłą, a co słabością? To zależy od momentu, w którym spojrzymy na po­ stępujące w czasie malowidło. Na obrazie zdaje się jednak dominować czerń i to ona jest siłą (przynajmniej w tej chwili, fizycznie uchwyco­ ną, nie domyślaną później). Dajmy się na to na­ mówić, na ten czarno-biały akt. To, że nie widać człowieka, nie znaczy, że go tam nie ma. Chodzi tu o linię, o płaszczyznę, nie o najwierniejsze zastosowanie się do empiryczno-mimetycznego postrzegania i malowania. Ruchomy akt umie­ rania. Zauważa to Merleau-Ponty: „Wydaje mi się, że cały wielki dramatyzm abstrakcji leży w tym braku przedmiotu. W nieobecności figury ludzkiej" . 16 13 14 [•••] 1 oto jeszcze coś przetrwało wszystko: Oczy tej zmarłej damy do mnie mówią" . 15 Nie zamierzam twierdzić, że Malewicz zgłę­ bił tajniki śmierci, o nie. Niemniej jednak obraz jest na tyle sugestywny, że czasem można odnieść takie wrażenie. Poza tym wobec wspomnianego wcześniej tańca kusi przywołanie w tym miej­ scu tandemu miłość-śmierć. Miłość po śmierci? 13 S. Grochowiak, Wiersze wybrane, Czytelnik, Warszawa 1978, s. 115. 14 T. Kantor, op.cit., s. 27. Czyżby? A jeżeli tam jednak jest człowiek, przedstawiony jako egzystencja komplementar­ na, życie i śmierć? Czy nie do takiego właśnie świata przyrównywał malowidło Kantor? To portret losu ludzkiego złapany in flagranti. Tutaj śmierć jest jak gdyby najbardziej żywotną częścią życia, jest jego kwintesencją i zwieńczeniem, piękną metą. Bo to przecież tańczył człowiek i tkwiące w nim siły, któż inny by mógł. Obraz ten jest doskonałym przykładem, jak można „zawrzeć w jednej unikalnej linii i zwykły ryso­ pis Bytu, i potajemne działanie łączące w nim słabość lub bierność z siłą, ażeby przeistoczył się w akt,twarz" . 1 7 15 E. Pound, Poezje wybrane, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1989, s. 56. 16 T. Kantor, op.cit., s. 19. 17 M . Merleau-Ponty, op.cit., s. 57. BARBARZYŃCA PDQ8 �Malarskie próby śmierci Kazimierza Malewicza „Dylemat figuratywności oraz niefiguratywności jest źle postawiony: prawdą jest, nie prowa­ dzącą do sprzeczności, zarazem i to, iż żadne winne grono nie było nigdy tym, czym jest w najbardziej figuratywnym malarstwie, i to, iż żadne, nawet abstrakcyjne malarstwo nie może wyminąć Bytu, i to, iż winne grono Caravaggia jest winogronem samym" . 18 Niewątpliwie obraz Malewicza Bytu nie wy­ mija. Byt jest tutaj, w tym kwadracie, w widzeniu kwadratu. Jest bardzo realny przez to, że właśnie taki odległy. Kwadrat to Byt sam i sama śmierć, obie te rzeczy jednocześnie. Czarna figura jest jakby pierwszą organiczną komórką, punktem wyjścia dla Bytu, ale i jednocześnie jego fina­ łem. Obraz został zbudowany z nieubłaganego napięcia (plastycznie zapewnionego przez kolo­ rystyczne kontrasty) właściwego ostatniej porze człowieka. Drzwi do obrazu otworzono, to nie zaproszenie, ale nakaz, skoro się już zerknęło raz, trzeba tam wejść, za kwadrat — czarny aksamit teatralnej kurtyny, za którą znajduje się tajemnica drugiej strony, o ile taka istnieje. Ten kwadrat nie jest próbą generalną śmierci, to śmierć wcielona. To maska lęków i wszystkich nadziei, to twarz wszystkich bogów ze wszystkich religii, to także ich uczta i ich Jedyne w swoim rodzaju za.ćmienie słońca - czarne, jednorazowe zaćmienie bieli życia. Eksplozja i cisza. Stan czysty, niezmą­ cony, prosty jak wszystkie sprawy pod koniec ży­ cia czerń i biel bez mediatorów życie i śmierć chciałoby się nawet rzec: bez człowieka. Ale czy 18 Ibid., op.cit., s. 63. 19 A. Ważyk, Wiersze wybrane, Czytelnik, Warszawa 1982, s. 158. nu BARBARZYŃCA 47 może być śmierć bez człowieka? Tam musi być człowiek. I jest to właśnie jego portret, dla któ­ rego poruszanie się po ukośnym boku kwadratu ku dołowi, w głębię ciemnego morza Acherontu - jak w wierszu Orfeusz Adama Ważyka - to (są na to duże szanse) „najpiękniejsze schodzenie pochyłością czasu" . W miarę pisania tych słów, patrzenia na ten obraz zmienia się jednakże w sposób nieuchron­ ny jego widzenie. Świadomość wzrokowa, jak twierdził twórca unizmu, czyli praca rozstrzy­ gająca, jaką ilość elementów świata poznaliśmy przy pomocy oka, ma charakter dynamiczny . Obraz świata i świat obrazu ulegają przekształ­ ceniom. Choć pytania, które stawia myśl, a na które próbuje odpowiedzieć widzenie, pozostają te same. A zatem tym razem biały, kolor życia, postawiony naprzeciwko sczerniałego kwadratu śmierci, nie wydaje się j u ż do niego odnosić. Ten wcześniej niemy kolor mówi tak samo jak kolor kwadratu, jest nie mniej martwy jak czarny. Jest śmiertelnym prześcieradłem okalającym teraz żywy, szamoczący się w nim wspominany j u ż rzut ostateczny. Pozostaje pytaniem nierozstrzygniętym, czy Malewicz rzeczywiście skomponował szachow­ nicę zachodzących na siebie najistotniejszych kolorów ludzkiej egzystencji. Stworzył czy od­ tworzył na niej śmierć. Czy w ogóle jest (albo będzie) tutaj cokolwiek, co nazwiemy śmiercią. Na tę właśnie chwilę przyjmuję - niech tak bę­ dzie istotnie, ale być może stoję zbyt blisko tego obrazu, małego zdjęcia w albumie. 19 20 2 0 W Strzemiński, op.cit., s. 148. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/020ec46c3db504d8af07734d17e9f8db.pdf 6fa35fbb0bb5674c76aec1efd7e4c727 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5638 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2012 Subject The topic of the resource Olędzki, Jacek (1933-2004) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5241 Title A name given to the resource Na marginesie Murzynowa Jacka Olędzkiego/ Barbarzyńca 2012 nr 18 Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2012 nr 1 (18), s.52-59 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pietrowiak, Kamil Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K a m i l PietTOwiak -w roku. Doktorant w Katedrze Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Wrocławskiego. Prowadzi badania na temat życia młodych osób niewidomych.Wspóteutor błoga internetowego Fonosfera - antropologia zmysłów (fonosferra.wordpress.com). U r 1 9 8 5 Na marginesie Jacka Olędzkiego Ir v Murzynowa �O Małkowski wyłeciałzdomu d k ł a d a j ą c na bok m ą d r e , a czasami wręcz za mądre rozważania, prowadzone w ramach wystarczająco j u ż popularnej odmiany antropologii o antropologii , chciałbym przedstawić pewną próbę, czy też - wyprzedzając nieco tok rozważań - p e w n ą próbkę m o ż l i w o ­ ści s p o ż y t k o w a n i a tak zwanego etnograficznego detalu. Stanowi on w moim przekonaniu jeden z filarów celowej i bliskiej życiu etnografii, czy szerzej - bliskim życiu badaniom s p o ł e c z n y m . Zasadniczą inspiracją prezentowanego tu tekstu jest Murzvnowo lacka Olędzkiego warszawskiego etnografa i antropologa kulturowego w najlepszym - według miary Grzegorza Godlewskiego - tego słowa znaczeń J . Przedmiotem analizy będzie zanotowa.na. orzcz nics?o w trakcie wieloletnich badań terenowych w Murzynowie (wo i mazowieckie oow płocki gm. Brudzeń Duży) Ballada o g napisana w latach sześćdziesiątych X X wieku przez Feliksę (...). Karasiewiczowa wyleciała z rzeszotem G...jużzaZapędowskim płotem Zapędowska zrobiła krzyk wiełki 1 G... jest u nauczycielki Brząkalskażebyg... nie przyszyła Do Kacpra wypędziła Kacper był pijany G... uciekło do Any Anypasła barana (...). 2 Grudzina wołag... guńta G... u Zygmunta i Szvmczakowa iedna z mieszkanek wsi sobie przytoczyć jej fragmenty: Zygmunt chciał wsadzić do wychodka Ałeg... użyło innego środka Ujęło się pod boki I do Fabiszewskich dwa skoki Stefan poznał, żeg... wędruje Myślał, że na statek maszeruje (...). UJabłkowskich myśłełi, że tu bułka Napędzili do podwórka Pozwolę Wszyscy doznali apetytu ' Ale nie mieli sprytu G... śmierci się bało Srał Szatkowski pod wozem Złapać im się dało Wiązał g... powrozem G... mocno śmierdziało G... się urwało Szło po drodze i stękało (...) Do Marciniaka poleciało Tadzio się pyta Marciniak złapał deski Gdzie sięg... urodziło G... u Kazimierskich (...). G... się zamyśliło Stasiak koziołki fika Potem sobie przypomniało G... u Kazika I nad strug powędrowało Kazik tańczy Kozaka Stryjo złapał obręczy G... u Trojaka Niech się więcej nie męczy TrojakprzełĄkłsięg... Wszyscy byli bardzo mili ziehnego I mu pogrzeb wyprawili' G... u Małkowskiego „Coraz bardziej jałowy wydaje mi się nurt w antropologii, z upodobaniem oddający się godnym lepszej sprawy, permanentnej metarefleksji. Przypomina on nieco narcystyczną kontemplację własnego pępka. Antropologia - nauka 1 0 antropologii, tak można by oddać tę sytuację, parafrazując zabawną definicję teologii ukutą przez Leszka Kołakowskiego (»Teologia: nauka o teologii, a zwłaszcza o tym, że teologia jest bardzo mądra«)". D . Czaja, Być tu, pisać tu, [w:] idem, Sygnatura 1 fragment. Narracje antropologiczne, W U J , Kraków 2003, s. 8. Por. A. Wyka, Badacz społeczny wobec doświadczenia, 2 PAN, Warszawa 1993. 3 J . Olędzki, Murzynowo. Znaki istnienia i tożsamości 1 (18) PD1P BARBARZ?ilCA IFiS kulturalnej mieszkańców wioski nadwiślańskiejXVIII-XX w., W U W , Warszawa 1991. „Jestem antropologiem - to znaczy, że mam za sobą doświadczenie terenu. Mogę rozważać różne kwestie na poziomie antropologicznym, nie definiując siebie jako antropolog. To jest może rzecz trzeciorzędna, ale mnie czasem irytuje, jak wiele osób bardzo pochopnie używa określenia »antropolog« sugerując, że ma za sobą pewien grunt, którego nie ma". D . Hall, T. Rakowski, Potężne zbiorniki znaczeń. Wywiad z Grzegorzem Godlewskim, „(op. cit.,)" 3-4 (24-25) 2005, s. 6. 4 5 J . Olędzki, op. cit.,s. 154-156. �Kamil Pietrowiak 54 Jak powiada Olędzki, historia o w ę d r u j ą c y m przez wieś gównie - p o z w ó l m y sobie na ujawnienie danych osobowych głównego bohatera utworu jest znakomitym przykładem właściwej niektórym z m u r z y n o w i a k ó w „spostrzegawczości i zarazem łatwości formułowania lapidarnych charakterystyk człowieka" . Szczególnie interesujące jest zasto­ sowanie przez Szymczakową symboliki ludzkich ekskrementów, który to zabieg pozwolił jej wyłu­ skać charakterystyczne cechy przedstawianych w balladzie współmieszkańców. Olędzki w y r a ż a to bardzo czytelnie- chodzi tu o zło w swym naiordynarniejszym materialnym wyrazie Autorce udało sie rozpoznać osobowości współmieszkańców stosując niezastąpiony wybiee skonfrontowania ich ze złem" . Celem moich dociekań będzie przyj­ rzenie sie powyższei interpretacji ballady w świetle orólnieiszych filozoficznych założeń Muranowa oraz kore,nońduiacvch z nimi rozważań zawar 6 7 v rvrh J4 y u inż n r a r v M a r v D o n c d a s C?v<;tnśr „ c L n i e dwa i v r a żnne nrzez O l e d z k i e . n snnsrrzeżenia P n n i e Z z e wvsreLiare iakn n i . L 7 n n l . n n w v hnharer balladv w y s t ę p u ą c e j a k o pierwszoplanowybohater ballady gówno £ może bowno.J jest w potocznej opinii czymś złym, czy tez więcej, est „najordynarniejszym materialnym wyrazem zła 1 o drugie prawdę o danym człowieku jego charakterze, wartościach, motywacjach - m o ż e m y poznać w sytuacji, kiedy musi on skonfrontować się z taką czy inną formą zła. Uznając gówno za składnik szerszej kategorii brudu i odnosząc się do wspomnianej pracy Douglas, zakładam ogólnie, że w najprostszym ujęciu jest ono tym, co nie jest na swoim miejscu . Pojęcie bycia i nie-bycia na swoim miejscu zakłada, iż ist­ nieje „zbiór uporządkowanych relacji i naruszenie tego porządku" . Przyjęcie owego twierdzenia jest wskazane z dwóch powodów. Po pierwsze, pozwala w klasvrznei JrmM P u n k t e m onarcia wykroczyć poza, nieprzydatne w tym wypadku, rozumienie czystości i brudu w odniesieniu do ludz­ kiego ciała i związanych z tym praktyk higienicz­ nych . Po drugie, kieruje wprost do bronionej przez Olędzkiego „tezy o warunkowaniu istnienia przez doświadczenia o charakterze dezintegracyjnym (...), związane z tym cierpienie, poczucie nicości czy zła, ale też zdolności miłosierdzia, współczucia" . Konieczne jest jednak w tym miejscu pewne uści­ ślenie. R ó w n o l e g ł e do siebie pojęcia czystości/ brudu, porządku/nieporządku, integracji/dezinte­ gracji nie będą odnosić się tu do sp rawnego funk­ cjonowania zaerożeń i niespójności daneeo systemu społeczneeó lecz do studiowaneeo przez autora kardynalneeo zaeadnienia jakim jest - osobo­ wość sam człowiek albo mówiąc inaczej osobo w o ś ć ' k o n k r e t n y c h osób i osobowość konkretnej zintegrowanej zbiorowości" Co wiecei mimo wvrażonvch wnrosr insniradi wvnikami badań J z o n v r h z k r e L amervkań kiei szkołv knhnrv i osobowości" Olędzki nie anal znie L n o s r k o wego ludzkiego'życia i doświadczenia w odniesieniu 10 11 12 _ 8 9 6 Ibid.,*. 154. 7 Ibid.,s. 156. 8 M . Douglas, Czystość i zmaza, tłum. M . Bucholc, PIW, Warszawa 2007, s. 77. 9 Ibid. i e d v n i e d n f n r m n i a r e i ie k i i l t n r v — 7tn7nnei r a ł n ś r i jedynie do tormu ącej je kultury - złożonej całości mującej ogol n a w y k ó w nabytych w obrębie społeczeństwa . Udnosi je również do wziętych jak sądzę na poważnie, egzystencjalnych i escha­ tologicznych kategorii istnienia i tożsamości, bycia i posiadania . Wzięcie na poważnie oznaczałoby tu rozumienie konkretnych ludzi, czy tez bardziej 1 0 Por. G . Vigarello, Czystości brud. Higiena ciała od średniowiecza doXX wieku, tłum. B. Szwarcman-Czarnota, W.A.B., Warszawa 1996. 1 1 J . Olędzki, op. cit, s. 18. 12 Ibid.,*. 13 Ibid, s. 352-353. 11. A. Kłoskowska, Różnorodność wzorów kultury i funkcje antropologii kulturalnej, [w:] R. Benedict, Wzory kultury, tłum. J . Prokopiuk, P W N , Warszawa 1966, s. 38. 1 4 „ W pracy swej przyjmuję rozdzielność między istnieniem i tożsamością. Tym samym traktuję jako odrębne, chociaż wzajemnie warunkujące się, stany określane przez te pojęcia. Jako tożsamość uznawana będzie integralność i niezawisłość osoby. Jednocześnie stan ten kwalifikowany będzie za niższy w stosunku 1 5 BARBARZYŃCA 1(18) PD1P �Na marginesie Murzynowa Jacka Olędzkiego patetycznie - samego człowieka i jego kulturowych u w a r u n k o w a ń , w świetle przejmującej tajemnicy ludzkiego bycia w świecie, dobra i zła, Absolutu i Nicości, życia i śmierci . M a j ą c w pamięci przyjęte tu założenia, przejdźmy do ogólnego omówienia treści ballady. 16 Idąc za wskazówkami Douglas, można zaryzy­ kować przypuszczenie, że pomieszanie i dezorien­ tacja m i e s z k a ń c ó w Murzynowa, spowodowane niespodziewaną wszechobecnością gówna w ich wsi, wynikło z naruszenia praktykowanego dotychczas porządku dnia codziennego, a także z zagrożenia w e w n ę t r z n e j organizacji i integracji poszczegól­ nych osób, które zostały z g ó w n e m skonfronto­ wane. Jest ono tu czymś szkodliwym i wrogim, bo wyprowadzającym z opartej na rutynie harmonii wartości i zachowań, jest czymś „zakłócającym lub n a r u s z a j ą c y m klasyfikacje do k t ó r y c h jesteśmy przywiązani" podważającym budowana w trudzie i uparcie bronioną tożsamość. Wrażenie zakłócenia porządku potęguje obdarzenie kału animistycz¬ nymi ( uciekło" Doleciało" wędruje") czy wręcz antroDomorficznymi cechami"( uieło sie ood boki" zamvśliło sie" o m r o o m n i a ł o sobie") Bvcie nie 'ńa swoim miei'scu" oznacza ru rakże bvcie czvmś czvm nie n o w i n o sie bvć Fkskremenrl nrzvimn' i J e ludzkie właściwości iawia sie iako no J ć nie z reco świara sraia sie - z a L J n W ro s i e r d z e n i e -lokalna o w i a n a skarolo J . n L L r n h i e Lmi 17 Tl l1 iną sposób okieiznac, Tn T o w a ć , zrozumieć. czego me unn o r m Łączy się to ze wskazanym przez łotra Kowalskiego dwuznacznym statusem taksonomicznym wszelkich n r 55 wydzielin ludzkiego organizmu: „z jednej strony jako produkt ciała człowieka są ciągle jego cząstką, z drugiej zaś - jako że zostały j u ż wydalone, zdają się być zupełnie odrębnym przedmiotem" . W odnie­ sieniu do pojęcia tożsamości owo nieoczekiwane spotkanie stawia wobec konieczności odpowie­ dzenia na pytanie: Czy to jeszcze ja, czy j u ż nie ja? I dalej, idąc za interpretacją Olędzkiego: Czy zło jest we mnie, jest częścią mnie? Czy też jest dla mnie czymś obcym, wobec mnie zewnętrznym? 18 Odwiedzające mieszkańców Murzynowa gówno jest dostępnym doświadczeniu wyrazem nieokre­ śloności, chaosu, a zatem zaprzeczeniem ludz­ kiego, czyli kulturowo ustanowionego i zbudo­ wanego na jednoznacznych kategoriach, ładu. Jak powiada Kowalski, „ekskrementy jako substancje hybrydyczne spełniały w wielu kulturach niezwykle istotną funkcję, ponieważ poświadczały niepokojącą obecność w ludzkiej ekumenie elementów Innego Świata, w k t ó r y m nie obowiązują jedno¬ znaczne zasady taksonomiczne" . Na różnorodne wartościowanie ekskrementów wskazuje również, pracujący na źródłach etnograficznych i folklo¬ rystycznych Zbigniew Libera- defekacja i kał sa traktowane'jako synonimy brudu smrodu nie oorzadku błota nieczystości a stad i grzechu zła szoetoty"- W ludowej wizii świata bywały one rów' nież łączone z uosobieniem zła - diabłem którego naruralnvmi cechami iako złego ducha nrzvbierafa cego ciało sa brud smród i'szpetota Diabeł śmierdzi kałem i kałem obrzuca nn księdza i minisrranrów noH, as e o ™ o w a n f a K a L sa ohrwaane C ITrZZLr, 2s^arowana n i tn ikn a Ttn, Z T^7 .esT piekielnym łajnem śmierdzi A. drugiej strony kal jest widoczną oznaką zdrowia i śluzy zdrowiu. Nie należy dziecku zabraniać jesc kału, bo to na 19 7 do istnienia, które można określić jako zbratanie się z innymi i sobą, a w przypadku omawianej kultury również z Bogiem". J. Olędzki, op. cit, s. 17. „Im więcej wiemy o religiach pierwotnych, tym jaśniej widzimy że w ich strukturze symbolicznej jest miejsce na medytację nad wielkimi zagadkami religii i filozofii. Refleksja nad brudem także wymaga refleksji nad wzajemnymi relacjami ładu O T l 7 TTT 1 6 i nieładu, kształtu i bezkształtu, życia i śmierci. Wszędzie, gdzie idee brudu są wysoko ustrukturyzowane, ich analiza odkrywa splot tego typu głębokich wątków". M . Douglas, op. cit, s. 49. 17 Ibid., s. 77. 1 (18) PD1P 1 8 19 Ibid, s. 125. Z . Libera, Rzyć, aby żyć, Liber Novum, Tarnów 1995, s. 168. 2 0 21 BARHARZYm P. Kowalski, Kultura magiczna. Omen, przesąd, znaczenie, P W N , Warszawa 2007, s. 124. Ibid. �Kamil Pietrowiak 56 jego zdrowie" ; „ekskrementy niosą ze sobą idee - zło, uzupełniona bardziej sprecyzowanymi, usta­ płodności, bogactwa i szczęścia. »Gdzie gówno, tam chleb. I m gówno większe, tym kłos pleńszy«. Obok lonymi podczas badań terenowych orientacjami: „dobroczynienia - złoczynienia, nieoszukiwania - gnoju (...) są one wykorzystywane w magii miłosnej jako afrodyzjaki, jako medykamenty przeciw impo­ - tencji, bezpłodności" . zdarności - niezdarności, dbałości - niedbałości" . 22 23 oszukiwania, mądrości - roztropności, ryzykowania nieryzykowania, nieschlebiania - schlebiania, 26 M a j ą c na uwadze właściwą postrzeganiu eks­ Zasadniczo, nauką, którą m o ż n a by wyciągnąć k r e m e n t ó w ambiwalencję oraz przypisywanie i m danej wartości w zależności od kontekstu ich użycia, z opowiadanej przez autora historii, byłoby stwier­ dzenie, iż to, k i m jesteśmy - k i m jesteśmy jako przejdźmy do drugiej, płynącej z lektury Ballady ludzie - okazuje się dopiero podczas konfrontacji ze o g..., nauki Olędzkiego, a mianowicie do stwier­ dzenia o możliwości czy wręcz niezawodności roz­ złem. Samo zło może być tu rozumiane na wiele spo­ sobów - jako nieszczęście, bieda, choroba, pokusa, poznawania osobowości i cech charakteru danych osób poprzez konfrontowanie ich z bardziej lub mniej konkretnymi przejawami zła. Jak powiada autor, charakterystykę poszczególnych osób wyraża w balladzie „przedmiot schwytany w obronie przed zły zamiar, grzech, kradzież, kłamstwo czy zdrada. Nie jego forma jest jednak najistotniejsza, lecz reakcja osoby, która musi się z n i m zmierzyć. Zło w balladzie murzynowskiej wywołuje sprzeciw, obu­ rzenie („Karasiewiczowa wyleciała z rzeszotem"), nieszczęściem rodzaj okrzyku czy jakieś najbardziej skrótowo przedstawione zachowanie" . Skrótowy opis może o b e j m o w a ć wykonywany przez dana osobę z a w ó d (stolarstwo krawiectwo) poziom iei gosoodarności iei uoodobania i nałogi (oiiań p r z e r a ż e n i e ( „ M a ł k o w s k i w y l e c i a ł z domu", Zapedowska zrobiła krzyk wielki") lek ( Trojak przeląkł sie") szaleństwo ogłupienie' ( Stasiak fika koziołki") zaradność odwagę ( Zygmunt chciał wsadzić do wychodka"' StryiozłaDał obręczy") cie stwo), cechy charakteru (tchórzostwo, gwałtówność ooczucie humotu odwaga") Reakcia na otzv bvcie kału - nottaktowana wnrosr iako reakcia n a kawość i soryt ( Tadzió"sie ovta / Gdzie sie g uro dziło") Zdarza sie iednak że trafia ono naoodatny gtunt ( U labłkowskich mvśleli że ru bułka ») K o n k r e r n a reakcia na zło sraie sie rn z iednei srronv właściwvm każdei z osób snosohem sobie 24 zło - niawnia żarem naihardziei cechv n o s z c z e g ó l n w h króre znane 7 m J 7 i p n n v ( bvłv 4 , w roznoznawalne meszkańców Mnrzvnowa dobrze anrorce balladv z a r ó w n o m , n a H ™ ™ nJwierruwrh z codziennych, wręcz nadzwyczaj przyz emnycn, jak odświętnych sytuacji, ^echy te b a d a ł y się na swoiste stereotypy osobowe i byty, zdaniem Olędzkiego „rozważane przede wszystkim w kate­ goriach spoleczno-etycznych, a następnie sprawno­ ściowych (zdolności motoryczne jednostki) i moż­ liwości kreacyjnych w swym naj bliższym otoczeniu (w obejściu i na polu) . odstawową miarą opi­ sywanych atrybutów charakterologicznych i wyni¬ k a j ą c y c h z nich z a c h o w a ń jest opozycja dobro n ivLk i i 7 wowe cechy charakteru, wady i zalety, słabości i talenty. Mające przed nami zewnętrzne zagrożenie, napotkana sytuacja czy poczucie własnej memoralnosci wymusza bycie_ osobą, wzmaga drama­ tyzm konieczności podejmowania samodzielnych decyzji i działania. Odwołując się do analizowanych przez Winrneda Menmnghausa myśli jean-laula Sartre a i Emmanuela Leyinasa, można zaryzykować stwierdzenie, ze przedstawiony w balladzie wstręt 22 Ibid., s. 163. 23 Ibid, s. 165. 24 J . Olędzki, op. cit., s. 154. 26 Ibid, s. 157. 25 Ibid.,s. 27 M . Douglas, op. cit, s. 80. 156. leni z z a c J I i a c v m i iei wewnerrznei snóiności anoma liami i r n i e i e L ™ W ? Hm.iei iiam przypadkami niejednoznacznymi z drugiej zas, lustrem u w y d a t n i a j ą c y m najbardziej podsta­ BARBARZVHCA 1 (18) PD1P �wobec symbolizujących zło ekskrementów „prze­ staje pełnić funkcję przede wszystkim tamy psy­ chicznej czy negatywnego stymulatora. Jego nieod­ parta obecność odnosi się j u ż tylko do mnie samego »jak coś absolutnego« - jako doświadczenie mojej własnej »egzystencji s a m e j « " . Warto wspomnieć, że Moses Mendelssohn i Immanuel Kant podobnie definiowali wstręt, będący w e d ł u g nich w kon­ tekście estetyki „ » c i e m n y m « doznaniem, które w tak kategoryczny sposób jest wskaźnikiem »rzeczywistości«, że przełamuje rozróżnienie »rzeczywiste - wyobrażone«, a tym samym warunek iluzji artystycznej o d c z u w a m w s t r ę t zatem doświadczam czegoś j a k o 'bezwa¬ runkowo rzeczywistego (nigdy jako 28 - s z t u k i ) " . Rozpatrywanie doświadczenia zła jako swego rodzaju pomostu wiodącego ku rzeczywi­ stości, ku prawdzie, prowadzi na powrót do bro­ nionej przez Olędzkiego, inspirowanej dokonaniami Kazimierza Dąbrowskiego , tezy „o warunkowaniu istnienia przez doświadczenia o charakterze dezintegracyjnym (przede wszystkim dezintegrację pozy­ tywną), związane z tym cierpienie, poczucie nicości czy zła, ale też zdolność miłosierdzia, współczucia" . 2 9 30 31 Pozostaje jednakże pytanie: Dlaczego w murzynowskiej balladzie, wędrujące po wsi gówno omija albo, lepiej powiedziawszy, nie napotyka osób sta­ tecznych? Dla uściślenia, „termin stateczny posiada 2 9 Ibid., s. 16. Podkreślenie w oryginale. K. Dąbrowski, Dezintegracjapozytyuma, PIW, Warszawa 1979; idem, Trud istnienia, Wiedza Powszechna, Warszawa 1986. 3 0 2 8 W. Menninghaus, Wstręt. Teoria i historia, tłum. G . Sowiński, Universitas, Kraków 2009, s. 433. 1 (18) PD1P BARBARZmA 3 1 J . Olędzki, op. cit.,s. 18. �Kamil Pietrowiak 58 najwyższą kwalifikację dodatnią. Oznacza on czło­ wieka zrównoważonego, wiedzącego dobrze, do czego dąży (...). Stateczny uchodzi zdecydowanie za czło­ wieka dobrego, życzliwego innym, nieraz kosztem własnym. Nie należy bynajmniej do lękliwych, to osobnik przez całe swoje życie ryzykujący wciąż nowe przedsięwzięcia. Uchodzi też za uosobienie zarad­ ności i dbałości. Statecznych musi cechować pogoda ducha (optymizm), chociaż nie wesołkowatość" . Do takich postaci należeli, nie pojawiający się w balladzie, Jan Małkowski i Hipolit Kowalski, osoby niezwykle cenione i szs.now3.ne przez Olędzkiego. Dlaczego zostało i m odmówione dobroczynne spotkanie ze złem Dlaczego nie było i m dane stanąć w i ego obliczu przejrzeć sie w nim dowiedzieć sie poprzez nie czegoś o sobie? ' 32 5 Nasuwa się tu pewna odpowiedź. Cechująca nie­ których z mieszkańców Murzynowa stateczność jest wyrazem ich stosunku do życia, ich świadomości istnienia, która „określa stany niewyrażalne, niewy­ powiedzianą rzeczywistość bytu (bycia), przemożnego doświadczania swego j a duchowego ponad przywiązanie materialne i stany pospolitego dysponowania dobrami przyziemnymi" . Osoby stateczne, osiągnąwszy zawczasu najwyższy poziom procesu pozytywnej dez­ integracji, nie potrzebują już negować owej, nigdy nie znikającej, „resztyżycia, która nie mieści się w schludnie przyjętych kategoriach i wciąż domaga sie uwagi" nie potrzebują z nia walczyć czy przed nia uciekać' albowiem jest ona dla nich jednym z przejawów wymy­ kającego sie lorice porządku wszechrzeczy - istnienia Stateczność zatem bedac realizacja społecznego wzoru osobowości byłaby zarazem Jego przekroczeniem wyjściem ku knnacym energie obrzeżom i obszarom pozbawionym społecznie nadanej struktury 33 34 35 Jak referuje Waldemar Kuligowski, wedle poglądów Normana Denzina „etnografia stanie się w najbliższej przyszłości działalnością moralną, ale­ goryczną i terapeutyczną. Jako nauka jest bowiem czymś więcej, niż tylko zapisem ludzkiego doświad­ czenia - etnograf pisze maleńkie historyjki moralne, gawędy, które znaczą jeszcze coś ponad tradycyjną dla antropologów celebrę różnic kulturowych" . W mojej ocenie Murzynowo Jacka Olędzkiego jest doskonałym potwierdzeniem powyższych przewi­ dywań, więcej nawet - jest ich wyprzedzeniem. Badawcza i pisarska metoda Olędzkiego polega na wyszukiwaniu drobnych, z pozoru nie wiele znaczacych szczegółów z życia badanej społeczności oraz czynieniu z nich dających do myślenia detali etnograficznych oglądanych często w perspektywie pytań fundamentalnych ostatecznych ? Wiąże sie to być może z Jego zanotowanym orzez Wojciech! Marchlewskiego nrzekonaniem że doświadczenia wvnikaiare ze snórkań Olędzkiego hadarza z innvmi Z ź m i sranowia asnmnr do mówienia o n r a w d a r h ogólnoludzkich" .1 choć sam Olędzki zaliczałsiebie dn kareonrii h a d a r ™ , fanra.ia knnrrnlnwana nie ka egom badaczy f a n t a z j ą kontrolowana mewybujalą , pytanie, ile opowiadane przez niego historyjki moralne mówią o życiu mieszkańców Murzynowa, na ile zas o jego własnej osobie i poglą­ dach na sprawy istnienia, pozostanie z konieczności bez odpowiedzi, lodobny los musi spotkać wątpli­ wość, na He dobiegająca do końca analiza Ballady og... relacjonuje i od-twarza intencje Olędzkiego, na i e zas jest juz odległą od nich prze-tworczą fantazją (kontrolowaną?) piszącego te słowa autora. 36 3 38 3 6 W. Kuligowski, Antropologia refleksyjna, Wyd. Poznańskie, Poznań 2001,s. 125. „Fakty te o czymś świadczą. D l a badacza poszukującego wielkiej teorii nie mają one większego znaczenia. D l a mnie przedstawiają jednakże godny odnotowania szczegół", Olędzki, op. cit, s. 194. Por. także: W. Caban, Tematy nieobecne: Moje wieczorne spotkania z Jackiem Olędzkim 3 7 32 Ibid., s. 158. 33 Ibid., s. 314. 3 4 M . Douglas, op. cit., s. 192. 35 Ibid, s. 149. w Murzynowie, „Etnografia Nowa" 2 2010, s. 45-50. W. Marchlewski, Wmnichęgo... O metodzie badawczej Jacka Olędzkiego, „Etnografia Nowa" 2 2010, s. 126. 3 8 39 Ibid.,*. 124. BARBARZYŃCA 1(18) PD1P �Na marginesie Murzynowa Jacka Olędzkiego Postscriptum W opowiadanej przez Olędzkiego historii uderza jeszcze jeden szczegół, niosący w sobie nieco bardziej sprecyzowaną, a wręcz specjalistyczną nadzieję. Jest nim wypowiedziana nieśmiało wzmianka: mimo iż w latach prowadzonych przez niego badań nie było we wsi szkoły i funkcjonującego w niej zespołu sce­ nicznego, „murzynowska ballada żyje, co i raz wzbo¬ gacana o nowe wiadomości. Na przykład: opiekun wioskowego muzeum przedstawiony zostaje jako 59 osobnik »wielce zdziwiony, po co g... przyszło w te strony«, ale również jako Pan Jacek, co »zapraszag... na ławeczkę, a ono myśli o ucieczce«" . Nie trzeba d o d a w a ć , że opiekunem wioskowego muzeum był sam Olędzki. Jest to dla mnie jeden z wielu odnalezionych w Murzynowie, dodających otuchy d o w o d ó w celowości i zasadności uprawiania tere¬ nowej, gruntownej i rzetelnej, a zarazem bardzo ludzkiej i osobistej - angażującej całą osobę badacza - etnografii . Bo jednak coś z tego zostaje. C h o ć b y na c h w i l ę . 40 41 42 FOT. P. S Z U B A Reflections Around Jacek Oledzki's Murzynowa A fundamental inspiration for this article is Jacek Oledzki's Murzynowa, one o f the most important works in Polish ethnography. By analysing Ballada o g... (BalladAbout Shit), a funny rhyme noted by Olędzki during his long-lasting research in the eponymous village, the author attempts to present a characteristic way o f using and interpreting o f ethnographic detail. The analysis is based on the notions o f purity/dirt, order/chaos borrowed from the classical work o f Mary Douglas, Purity and Danger, as well as on the main existential and philosophical assumptions of Murzynowo: 4 0 J . Olędzki, op. cit., s. 156. Por. J . Tokarska-Bakir, Dalsze losy syna , Projekt etnografii nieprzezroczystej, „Polska Sztuka Ludowa" 1 1995, s. 20-21. 4 1 4 2 Por. M . Machowska, M . Kwiecińska, Murzynowa pamiętają Jacka Olędzkiego? mieszkańcy Raport z badań terenowych, „Etnografia Nowa" 2 2010, s. 143-157. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6803ffc61b7039665732b3b3b8ccb5f2.pdf 97ae0e3a3c857b32abcf288c5019ae06 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5026 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource metodologia badań internetowych wyszukiwanie informacji w Internecie interenet - aspekt etnograficzny Śmierć Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4662 Title A name given to the resource Śmierć w Internecie / Homo interneticus: etnograficzne wędrówki w głąb sieci Description An account of the resource Etnograficzne wędrówki w głąb sieci Homo interneticus; ; pod red.Ewy Jagiełło i Pawła Schmidta s.88-97 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pietrzyk, Anna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Wydawnictwo Portalu Wiedza i Edukacja Type The nature or genre of the resource e-book Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Anna Pietrzyk — Śmierć w Internecie. Internet jako teren badań i źródło wierzy etnograficznej Anna Pietrzyk UNIWERSYTET ŁÓDZKI r Śmierć w Internecie. Internet jako teren badań i źródło wierzy etnograficznej I nternet zmienia sposób bycia w świecie swoich użytkowników na uczestnictwo „on-line". W sieci można na przykład: flirtować, zawierać przyjaźnie, dokonywać transakcji finansowych, a nawet „grać w życie" w symulacjach rzeczywistości spo­ łecznej takich jak: Second Life . Coraz więcej elementów codziennego życia z przes­ trzeni realnej przenosimy do świata Internetu. Wśród nich znalazły się również ele­ menty eschatologiczne. Badacz rzeczywistości kulturowej nie może pozostać obo­ jętny wobec tych zjawisk. „Jeśli ludzie, których badasz przenoszą pewne aspekty życia do Internetu, wtedy również badacz musi do niego sięgnąć" - zauważa Chris­ tie Hine (1998). Internet oferuje dostęp do bogactwa materiałów etnograficznych o te¬ matyce funeralnej i eschatologicznej. Na uwagę zasługuje język, jakim posługują się Internauci . Komentując donie¬ sienia o ofiarach zabójstw i tragicznych wypadków oraz śmierci sławnych osób, chęt¬ nie sięgają po emotikony. Za ich pomocą wyrażają emocje lub szacunek wobec śmier­ ci i osoby zmarłej. Zestaw emotikonów używanych w takich dyskusjach ogranicza się przeważnie do kilku znaków, przedstawiających: znicze (np. ['], [*]), krzyże (np. +++++) lub emocje autora wypowiedzi . 1 2 3 Zdaniem Violetty Krawczyk-Wasilewskiej (2000: 94) „każde zjawisko społeczne 1 Z amerykańskiego serwisu Secondlife.com należącego do firmy Linden Lab, korzysta ponad milion użytkowników z całego świata. Wielu z nich nie wyobraża sobie już normalnego życia bez niego. Często spotykaną cechą internetowych wypowiedzi jest całkowite lekceważenie zasad ortografii i in­ terpunkcji, zwłaszcza polskich znaków ą ę, ś, ć, ż, ź. Dlatego autorka, cytując wypowiedzi internautów, dokonała transkrypcji, korygując teksty pod względem ortografii i interpunkcji. Celem korekty było uczy¬ nienie cytowanych wypowiedzi bardziej przejrzystymi i czytelnymi. Przykładem użycia emotikonów w tekście może być następująca wypowiedź: „Ile teraz ludzi młodych umiera. U mnie w mieście w ciągu dwóch tygodni powiesiło się dwóch kilkunastoletnich chłopaków a je¬ den rzucił się z wieżowca. Jak widzę ilu ludzi odbiera sobie życie albo ginie w tragicznych okolicznościach to chce mi się płakać. (...) zapalam znicze dla wszystkich młodych ludzi którzy na zawsze zniknęli z tego świata[*][*][*][*][*]" (aska, www.wirtualnycmentarz.pl). 2 3 �89 Anna Pietrzyk — Śmierć w Internecie. Internet jako teren badań i źródło wierzy etnograficznej i kulturowe wywołujące lęki i obawy, staje się czynnikiem mitotwórczym przynależ­ nym do folkloru", który spełnia w wobec nich funkcje kompensacyjne. Jak pokazują zgromadzone przez nas materiały, mechanizm ten dotyczy też zagadnień funeralnych i eschatologicznych. Jednym z przejawów tego folkloru są dowcipy. Jest to tak zwany czarny humor, czy­ li dowcipy o śmierci, kostnicy, pogrzebie, nieboszczykach i cmentarzu przekazywane w toku komunikacji internetowej (listy elektroniczne, fora, komentarze do interneto­ wych artykułów, zdjęć i doniesień). Niekiedy jest to humor makabryczny, w którym po­ brzmiewają wydarzenia sprzed kilku lat, takie jak: afera tzw. „łowców skór" . Niektóre z przekazów przypominają reklamę lub ogłoszenie prasowe . Spotykamy tu zarówno teksty o krótkiej, zwięzłej formie, zakończone pointą (np. dowcipy), jak i te bardziej rozbudowane, przesycone satyrą i ironią (np. opowieści). Humor pełni w nich funk­ cje ludyczne, rozśmieszając. Oprócz tego, poprzez śmiech, pozwala uporać się z tra­ gicznym wydarzeniem lub oswoić lęki związane ze śmiercią . Innym interesującym przejawem folkloru funeralnego są anegdoty i opowieści narracyjne. Spotykane są przeważnie na blogach i forach internetowych umożli­ wiających użytkownikom dłuższą wypowiedź. Zawierają odniesienia do aktualnych realiów (samochody, telefony komórkowe, sms-y), a ich treść koncentruje się głównie na następujących tematach: relacje z pogrzebów, niecodzienne zdarzenia w czasie wi¬ zyty na cmentarzu oraz opowieści o duchach. Są to historie zasłyszane od znajomych 4 5 6 4 „Chuck Norris zażywa pawulon jak witaminki!" (Dowcip otrzymany e-mailem), „Przychodzi wnu­ czek do babci: Daj 20 zł, bo jak nie, to wezwę pogotowie..." (zob. www.kjasud.pl/smsyZ1.htm), „Zapra­ szamy do Łodzi - najpiękniejszego i najbardziej nowoczesnego miasta w Polsce! W naszym pięknym mieście dzieci zaraz po urodzeniu trafiają do beczek, gdzie panują warunki podobne do tych jakie panują w ciele matki - i dzięki temu nikt w Łodzi nie przeżywa szoku poporodowego co bardzo dobrze wpływa na nasze zdrowie psychiczne w przyszłości. Jeżeli zdarzy się, że ktoś w Łodzi zachoruje to może liczyć na pogotowie, którego lekarze wyleczą go szybko i skutecznie ze wszystkiego aplikując pavulon, a w ramach kompleksowej usługi zadzwoniąjeszcze po firmę, która odwiezie go do miejsca odpoczynku (wiecznego). Mamy w Łodzi bardzo tanie i nowoczesne sklepy do których można dojechać najnowocześniejszymi, war­ tymi prawie 8 milionów złotych tramwajami typu City-Runner z zawrotna prędkością 26km/h. Dzięki temu można po drodze spokojnie obejrzeć wszystkie zabytki, których jest w Łodzi cala masa. Kiedy już doje­ dziemy do sklepu (w Łodzi mamy 18 hipermarketów na 800 tys. mieszkańców co stanowi najbardziej im­ ponujący stosunek powierzchni handlowej do liczby mieszkańców), nie można się nadziwić - na zaledwie 1000 mkw. super-sklep potrafi jednocześnie obsłużyć kilkadziesiąt tysięcy osób! W takim sklepie można kupić promocyjnie aparat fotograficzny, walkmana lub żelazko za 1zl, a jak kupisz dwa to gratis możesz wystąpić w meczu bokserskim z innymi klientami - dzięki temu w Łodzi mamy najwyższy poziom spor¬ tów walki w kraju... Jak Ci się blizny po udanych zakupach wygoją to idziesz na studia! Wszyscy wiedzą, że w Łodzi mamy najwyższy poziom uniwersytetów w kraju. Prezydent Kropiwnicki dba o to, żeby ludzie byli wykształceni i chodzili na studia oraz do kościoła, a nie szwendali się tak jak w innych miastach bez sensu w jakiś paradach czy coś... Na uniwersytetach studenci muszą się cały czas uczyć, ajak tylko na chwilę zrobią sobie przerwę i zrobią imprezę to zgodnie z zaleceniem prezydenta policja od razu napierdziela do nich z ostrej amunicji! A policjanci są u nas najlepiej wyszkoleni w całym kraju - trafiają średnio trzy strzały na sześć, wiec żartów nie ma - uczyć się trzeba" (www.aha44.pl). 5 „Masz doświadczenie w sprzedaży? Jesteś kreatywny i ukierunkowany na sukces? ZOSTAŃ ŁOWCĄ SKÓR!", „REKLAMA: Eutanazja tanio i szybko. Politycy gratis. Zgłoszenia o treści «Jestem zainteresowany* przesłać na nr 313" (zob. www.kjasud.pl). Terapeutyczną funkcję tego typu przekazów w sieci potwierdza jedna z wypowiedzi na temat nie¬ taktu, jakim było wedle niektórych użytkowników umieszczenie linka do forum o humorze funeralnym na dzień po śmierci Agaty Mróz na głównej stronie serwisu Gazeta.pl: „(...) A co do uwagi, że dziś nietaktem jest umieszczanie tego forum na głównej stronie: moja ciocia umrze lada dzień. Jest rocznica śmierci mo¬ jego dziadka. Żal mi Agaty Mróz. Ale nie przeszkadzało m i to śmiać się z kilku dowcipów w postach na tym forum. I nie jestem ogarnięta znieczulicą - po prostu czasem łatwiej przez pewne rzeczy przejść z uś¬ miechem, choćby miał być to uśmiech przez łzy" (malinaja, zob. www.forum.gazeta.pVforunV71,1.html). Więcej na temat terapeutycznej funkcji folkloru zob. Yioletta Krawczyk-Wasilewska (2000: 98). 6 �Anna Pietrzyk — Śmierć w Internecie. Internet jako teren badań i źródło wierzy etnograficznej 90 lub członków rodziny albo relacje ze zdarzeń, których uczestnikiem był narrator. Wiele z nich przesyconych jest humorem. Relacje z pogrzebów: Pewnej pani umarła koleżanka - Krystyna. Stoi nad jej grobem, łza wzruszenia, myśli pt. jak jej na tym lepszym świecie itd. W tym momencie przychodzi sms z nieznanego nu­ meru: Kochana, pozdrawiam gorąco, u mnie wszystko w porządku i bawię się świetnie! Krystyna (pola, www.forum.gazeta.pl) Ciekawą odmianą opowieści pogrzebowych są historie łączące ze sobą dwie, przeciwstawne pod względem charakteru i symboliki, sytuacje obrzędowe, tj. po¬ grzeb i wesele: A mi się jeszcze przypomniało jak to kiedyś prababka nam zmarła w sędziwym wieku 103 lat. Stało się to nagle a na domiar wszystkiego część rodziny była w tym czasie na we¬ selu. Więzy rodzinne okazały się silniejsze niż weselne tany i przed kaplicę zajechał or¬ szak samochodów z balonikami, wstęgami i weselną wódką w bagażnikach. To się okolica dziwowała że z taką pompą prababkę chowają. Szkoda, że orkiestry nie przywieźli ;-) (mondrian4, www.forum.gazeta.pl) Przygotowanie wesela, 220 gości przybyło, pyk - umiera nagle ojciec panny młodej. Szok, a potem co z weselem? Lato, wynajęte chłodnie, stoły nakryte. Po konsultacjach z proboszczem postanowiono jednak uroczystość odbyć, bez tańców i muzyki. Niebosz¬ czyka złożono na ten czas w nieużywanym starym domu i powierzono modlitwom wiej¬ skich starowinek. Po obiedzie weselnym kilku mężczyzn postanowiło posiedzieć przy Zmarłym. Siedzą, wspominają, wreszcie jeden mówi <Jakby Franiu żył , to by z nami pił ...>. Jak rzekł, tak zrobili, przemycili butelczynę i pili „zdrowie" Frania, przy każdym toaście usprawiedliwiając się „Jakby Franiu żył, to by z nami pił". Ich nieobecność przy stole zaintrygowała innych, z czasem większość mężczyzn prze­ niosła się do starego domku i wspominali Zmarłego na swój sposób. Wesele przeciągnęło się do poniedziałku, pochowano Frania a na stypie dominującym hasłem było <Wypijmy za Frania, jakby Franiu żył, też by z nami pił>. Ponieważ znam to z opowiadania człowieka z wybujałą fantazją (rzekomo brał udział w tym przyjęciu) powtarzam z przymrużeniem oka jako wiejską legendę :) (atojaxxl, www.forum.gazeta.pl) Niecodzienne zdarzenia w czasie wizyty na cmentarzu: Witam wszystkich:) Już dawno zabierałam się do napisania tej historii z serii „opo­ wieści z krypty" i oto nadszedł ten dzień:) A więc... dawno dawno temu a było to 4 lata temu wybrałam się rowerem na cmentarz na grób mojej ciotki, żeby odmalować litery na płycie nagrobnej. Siedziałam tam chyba 2 godziny, deptałam biednej nieboszczce kwiaty... bo jakoś musiałam się dostać do liter żeby je odnowić. Zbliżała się już godzina 19... jesienna sza­ rówka, wokół robiło się coraz ciemniej... zostały mi 2 literki do końca. Wstaje żeby roz¬ prostować kości... opierając się o płytę i nagle... przewraca się na mnie płyta!! Przygniotła mnie... a właściwie moja nogę do grobu . . i ..leżę, nie mogę się ruszyć.. łzy m i napływają do oczu... nie, nie z bólu... ze strachu!! że spędzę ta noc na grobie!!, bo tu juz 20.30 się zbliżała... poleżałam sobie tam chyba ze 30 min wiercąc się, wygi­ nając żeby jakoś wyjść... w końcu nie wytrzymałam. i <ryknęłam> ..POMOoooCY!!!... nic... głucho tylko krowy gdzieś z dali słychać... bo to była wiocha wokół... za 15 razem miałam szczęście, obok cmentarza przejeżdżała jakaś kobieta. �Anna Pietrzyk — Śmierć w Internecie. Internet jako teren badań i źródło wierzy etnograficznej 91 Usłyszała mój krzyk i weszła... widzę, że idzie w moją stronę powoli... bardzo po­ woli i kiedy mnie zobaczyła zbladła!... bo myślała, że jestem trupem wychodzącym z grobu!.. hahaa. Krzyknęłam żeby mi pomogła... z początku cofnęła się przerażona... ale szybko powie­ działam jej co zaszło, nie pomogła mi jedna bo płyta ważyła 200kg... pobiegła po pomoc po jakiegoś chłopa ze wsi... ten jak mnie zobaczył ryknął śmiechem... przesunął płytę i mnie uwolnił. Mnie od razu ulżyło bo perspektywa spędzenia nocy na grobie ciotki nie była śmieszna... ale i tak śmiała, się wracając do domu:-) Co do Ciotki... była zrzędliwa starą panna a przy tym złośliwą i pewnie wtedy nie podobało jej się, że depcze kwiaty na jej grobie! A te 2 litery?... cóż... do tej pory są niepomalowane:) (Milka, www.forum.gazeta.pl) Opowieści o duchach: To dowcip. Z autentycznych opowieści - o duchu na cmentarzu Rossa w Wilnie. Moja ciotka szła kiedyś (jeszcze przed wojną) przez cmentarz i w pewnym momencie tuż przed sobą zobaczyła przezroczysty słup CZEGOŚ nad grobem. Jakby mgiełkę. Rzuciła się do ucieczki - słup za nią. W końcu upadła, COŚ j ą dogoniło i znikło z sykiem, zostawiając straszny smród. Podobno chodziło o gaz, ulatniający się z rozkładających się zwłok - wi¬ docznie trumna była nieszczelna, a w grobie musiały być kanaliki na powierzchnię. Ciotka uciekając uruchomiła wiry powietrzne, które pociągnęły gaz za nią. Tak tłumaczył ciotce nauczyciel w szkole. Ale od tamtej pory nie chodziła na cmentarz... (mandryk, www.forum.gazeta.pl) Witam, słyszałem kiedyś opowieść o zademonstrowaniu odwagi, czyli pójściu na cmentarz w środku nocy. Dowodem obecności na cmentarzu miał być patyk wbity w grób. Człowiek przykucnął wbił patyk. W ciemnościach nie zauważył, że wbija poprzez połę swojego płaszcza. Chce wstać, a tu nieboszczyk go przytrzymuje. Serce facetowi <pikło> i był nieboszczyk drugi :) (www.forum.gazeta.pl) Jedną z form uczczenia pamięci zmarłych w Internecie są wirtualne nekropolie, które - wzorem podobnych im zachodnich serwisów - istnieją od 2001 roku w polskiej sieci. Obecnie działa kilka witryn poświęconych zmarłym, że wymienimy: zaduszki.pl, e-cmentarz.pl, nekropolia.pl, wirtualnycmentarz.pl, wirtualnygrob.pl, miejscapamieci.pl, swiatelkapamieci.pl. Dzięki takim cmentarzom, aby złożyć kwiaty lub zapa­ lić znicz na mogile kogoś z rodziny, nie trzeba już wychodzić z domu. Wirtualne cmentarze to dla jednych sposób na zgromadzenie w jednym miejscu grobów poroz¬ rzucanej po całym świecie rodziny, a dla innych metoda na pochowanie za życia osób, których nie darzą szczególną sympatią. Dla ludzi, oddalonych od swoich grobów ro¬ dzinnych (oraz osób unieruchomionych w domu, ze względu na wiek lub chorobę), wirtualne nekropolie są szansą na zadumę, wywołanie w sobie emocji i przeżyć, jak przy grobie realnym, fizycznym. Wskazuje na to wypowiedź jednej z użytkowniczek serwisu wirtualnycmentarz.pl, która pisze: Jestem młodą wdową od 2 lat, wyemigrowałam z kraju sama z dziećmi, bo po śmierci męża było mi ciężko finansowo. Dla kogoś pomysł idiotyczny z tym cmentarzem, ale ja nie mogę do mojego kochanego męża z kwiatami co tydzień przyjść, a to miejsce daje po¬ czucie spełnienia. (...) ja wiem to tylko Internet, ale oprawa graficzna strony, muzyka... to jest to co było m i potrzebne. (... ) daleko od domu, mogę zajrzeć na te stronę i poczuć się z nim, popłakać sobie gdy dzieci śpią, (Aga, www.wirtualnycmentarz.pl) �Anna Pietrzyk — Śmierć w Internecie. Internet jako teren badań i źródło wierzy etnograficznej 92 W każdym z takich serwisów można założyć prywatne konto i wystawić nagrobek zmarłej osobie, z życiorysem, zdjęciem, księgą kondolencyjną, filmem, a nawet nagra¬ niem głosu zmarłego . Użytkownicy „patrząc na grób w Internecie, oglądając zdjęcie zmarłego albo słuchając jego głosu, mogą osiągnąć wyższy poziom emocjonalności, a nawet duchowości. To jest inna forma obecności - teleobecność" - uważa Krzysztof Krzysztofek (cyt. za. Czaczkowska 2007) . Procedury są bardzo proste. Wystarczy kilka „kliknięć" myszką i już możemy za¬ palić świeczkę, znicz lub złożyć wirtualne kwiaty na grobie kogoś ze swoich bliskich. Tylko pieniądze przelewane w sieci są realne. Za odpowiednią opłatą można wybrać rodzaj znicza oraz określić jak długo ma „płonąć". Ta sama zasada dotyczy wirtualnych kwiatów i wieńców. Istnieje też możliwość dodania kondolencji lub podpisu pod kon¬ kretnym nagrobkiem. Stanowią one wyraz autentycznie przeżywanych emocji i więzi ze zmarłą osobą. Niekiedy mają formę wiersza lub sentencji . Za opłatą dostępne są tak­ że różne opcje dodatkowe. Niektóre przeznaczone są dla żyjących, którzy chcą zatrosz¬ czyć się o spuściznę po swojej śmierci. Może to być stworzenie pośmiertnego e-maila, który zostanie rozesłany do rodziny, przyjaciół czy wrogów po śmierci nadawcy, napisa¬ nie własnego epitafium i tym podobne (Dudzisz 2007). Internetowe nekropolie dzielą się na działy; osobne dla dorosłych, osobne dla dzie­ ci, sławnych osób, ateistów i przedstawicieli poszczególnych wyznań. Są to miejsca symbolicznej pamięci o zmarłych . Tradycja, a także przepisy prawa nie przewidują jeszcze sytuacji, w której ciało zmarłego nie spoczęłoby na tradycyjnym cmentarzu . Dopóki świat wirtualny i realny istnieją obok siebie, a pierwszy ma jedynie status symulacji drugiego, dopóty wirtualne nagrobki, będą jedynie cybernetyczną reprezentacją tych „prawdziwych". Podstawową barierą utrudniającą taką zmianę jest bariera sensualna. O tym, jak ważny jest to problem, można się przekonać, zwiedzając wirtualne cmentarze. Zauważyć wówczas można, iż wirtualne nekropolie wiernie odtwarzają 7 8 9 10 11 7 Do wyboru jest kilka wzorów, a za dopłatą można też zamówić indywidualny projekt nagrobka. Wniosek ten potwierdza częściowo wypowiedź jednego z internautów na temat idei wirtualnych cmentarzy: „Uważam, że to bardzo dobry pomysł. Nie każdy ma możliwość odwiedzenia często grobów swoich bli¬ skich. Tu można choć wirtualnie złożyć kwiaty, zapalić znicz, powspominać piękne czasy, jakby być bliżej z nimi" (Czaczkowska 2007). „dziś pogrzeb mojego ukochanego. moja jedyna prawdziwa miłość odeszła! zostawił mnie! Miasto śpi — gdzieś daleko taki obcy przywiązujesz sznur Śpimy — gdzieś daleko Ostatni oddech Noc się wita z dniem Nowym dniem Pozostało bezwiedne ciało Lecz przecież żyjesz żyjesz w naszych sercach i do końca w nich pozostaniesz A kiedyś przyjdzie ten dzień znów spotkamy się" - pisze jedna z użytkowniczek (Twoja Na Zawsze J., www.wirtualnycmentarz.pl). „Piękna idea taki cmentarz wirtualny. Niech moja Mama ma ( . ) taki grób, bo jej ziemski bezpraw¬ nie (...) zniszczono 10 lat po jej śmierci i na jej miejscu kogoś pochowano. (...) Mogłabym dochodzić swo­ ich praw, ale (...) przecież grób to tylko symbol, a Mama zawsze pozostanie w moim sercu i pamięci" - pisze jedna z użytkowniczek serwisu (Grażyna, www.wirtualnycmentarz.pl). Co więcej, taka symulacja może wywołać zupełnie inne odczucia, sprawiając wrażenie uczestnictwa w kiczowatej grze zamiast wizyty w miejscu pamięci: „to miejsce w e-świecie nie ma prawa nazywać się cmentarzem. To jest kicz e-rzeczywistości" - pisze jeden z internautów (www.wirtualnycmentarz.pl). 8 9 1 0 1 1 �93 Anna Pietrzyk — Śmierć w Internecie. Internet jako teren badań i źródło wierzy etnograficznej tradycyjne cmentarze - jest brama, alejki, nagrobki. W serwisie Wirtualnycmentarz.pl można też wybrać scenerię, warunki atmosferyczne, porę dnia i nocy, o jakiej chcemy zwiedzać cmentarz. Dowodzi to tego, że w świecie wirtualnym istnieje głęboka po¬ trzeba naśladowania rzeczywistej przestrzeni oddziałującej na zmysły odwiedzają¬ cych. Jednak oglądanie symulacji burzy, zmroku, czy padającego śniegu, nie jest tym sa¬ mym, co doznania, jakie wywołują ich naturalne odpowiedniki, w czasie wizyty na tra¬ dycyjnym cmentarzu. Na tym polu tradycyjny cmentarz przewyższa wirtualne nekro¬ polie. Świadomość tego, że tu spoczywają szczątki bliskiej osoby nigdy nie będzie to¬ warzyszyła odwiedzinom na wirtualnym cmentarzu. Zawsze będzie to tylko symbol, czegoś co istnieje w sposób namacalny w odległej tradycyjnej nekropolii . Niemniej, dla badaczy życia społecznego i psychicznego niezwykle interesujący jest fakt, że człowiek, tworząc wirtualną symulację rzeczywistości, umieszcza w niej także śmierć. W podróż po wirtualnych światach Internetu zabiera swoich zmarłych, mając nadzieję, że cybernetyczna mogiła zapewni im nieśmiertelność i wieczną pamięć. Na ten ostatni aspekt kładzie nacisk zarządca pierwszego wirtualnego cmentarza w Polsce Dariusz Pałęcki, który stwierdza: 12 Elektroniczna forma upamiętnienia osób czy zwierząt jest lepsza niż materialna, bo (...) przetrwa dopóty, dopóki przetrwa Internet (...) Prawdziwe cmentarze „żyją" trzy, cztery razy dłużej niż ich lokatorzy, lecz także umierają (...) Groby stają się zbędne, kiedy umrą Ci, którzy się nimi opiekowali. Internet zmienia tą sytuację. Raz wprowadzone dane pozostają w sieci. Dla niektórych to właśnie może oznaczać wieczność (Nikka 2008) 13 Wirtualne nekropolie są jeszcze jednym przejawem szerszego procesu przenosze¬ nia kolejnych aspektów ludzkiego życia do sfery on-line. Stanowią signum przemian obyczajowych zachodzących dzięki dostępowi do nowoczesnych technologii umożli¬ wiających tworzenie tak zwanego second life . Część internautów widzi w tym zja¬ wisko negatywne: 14 Nie chodzi mi tutaj o kwestię Internetu i życia w dobie powszechnej komunikacji - pisze jeden z nich - ale niegdyś ludzie z utęsknieniem oczekiwali święta zmarłych, zaduszków, nie wiem tego całego przygotowania czyszczenia grobów zakupu świe¬ czek, lampionów, kwiatów odwiedzania się przy grobach zmarłych spotykania wręcz całymi rodzinami a w tym momencie za pomocą kliknięcia myszki można załatwić taką sprawę nie wychodząc z domu. Totalny brak szacunku dla przemijania, dla zmarłych (polelum, www.wirtualnycmentarz.pl) Niektórzy użytkownicy sieci są także zdania, że wirtualne nagrobki są dla osób zbyt leniwych, by dbać o prawdziwe miejsca pochówku swych bliskich. Jednak zdaniem 12 Przykładem takiej postawy są niektóre wypowiedzi Internatów: Cmentarz to miejsce wydzielonego poświęconego pochówku! Nie można czcić zmarłego, którego nie ma w grobie! A poza tym, to nie są nawet groby! (cyt. za Czaczkowska 2007). W toku rozbudowy poszczególnych miast, wiele cmentarzy zlikwidowano lub przeniesiono, aby na ich miejscu mogła powstać nowa część miasta. Poza tym, w świetle prawa, jeśli po upływie 20 lat od po¬ chówku grób nie zostanie ponownie opłacony przez członków rodziny zmarłego, zostaje on zlikwido¬ wany, a kwatera wystawiona na sprzedaż. Jednak „nieśmiertelność" internetowego nagrobka też jest pozorna. Internetowy cmentarz może przestać istnieć, gdy umrze właściciel serwisu, a jego spadkobiercy nie zechcą kontynuować „interesu". Wedle Wojciecha Burszty: „Zaczynamy żyć równolegle (...) w dwóch różnych światach. (...). Dzięki technologii, przenosimy wszystkie swoje sposoby myślenia i konstruowania rzeczywistości na świat poza fizyczny. To jest swoista soczewka tego kim jesteśmy i kim byliśmy" (cyt. za Niesłuchowska 2006). 13 14 �Anna Pietrzyk — Śmierć w Internecie. Internet jako teren badań i źródło wierzy etnograficznej 94 Wojciecha Burszty: „nie widać, aby nastąpił jakiś kryzys w obchodzeniu dnia Wszyst­ kich Świętych. Cybercmentarze służą wyrażaniu swojej pamięci w sposób, w który nie da się zrobić tradycyjnie. Mamy do czynienia z całą paletą różnych form mul¬ timedialnych, które nie mieszczą się na zwykłym nagrobku. Czy leniwym chciałoby się zamieszczać obszerne fotogalerie czy notki biograficzne? Nie sądzę" (cyt. za Niesłuchowska 2006). Bliższe przyjrzenie się cybernetycznym nekropoliom ujawnia jeszcze jeden ob¬ szar naszej kultury godny dalszych badań. Jest nią kwestia śmierci płodu na skutek poronienia. W obszarze funeralno-eschatologicznym nie ma zwyczaju pochówku płodu na tradycyjnym cmentarzu. Media często nagłaśniają przypadki, gdy rodzicom trudno jest uzyskać wydanie ciała płodu ze szpitala, który traktuje je jak odpad medyczny . Również przemysł funeralny ani ubezpieczeniowy nie przewiduje odszko¬ dowań z tytułu śmierci płodu. Natomiast obyczaj nakazuje w takim przypadku zapom¬ nienie i szybki powrót do „normalnego" życia, a także poczęcie nowego dziecka. W rezultacie rodzice tworzą internetowe wspólnoty wsparcia, w których mogą zmie¬ rzyć się ze swoimi uczuciami, a w końcu uporać ze stratą, wspierając się wzajemnie w rozmowach i modlitwach. Wirtualne nagrobki pozwalają im na symboliczną re¬ prezentację żalu, a także innych uczuć żywionych w stosunku do dziecka i martwe¬ go embriona. Wyrazem tego są załączone do nagrobków zdjęcia USG płodów, ciał wcześniaków w małych trumnach i dzieci martwo urodzonych. Równie często po¬ jawiają się zdjęcia tradycyjnych nagrobków przystrojonych maskotkami lub innymi zabawkami. Nierzadko zamiast zdjęć zobaczyć można napisy o charakterze inskrypcyjnym oraz regularne wpisy matek wyrażające uczucia braku i tęsknoty za straco¬ nym noworodkiem lub płodem. W ten sposób wirtualne cmentarze pełnią funkcje wen¬ tylu bezpieczeństwa dla emocji, które poza nimi nie zawsze mogą liczyć na pow¬ szechną akceptację i upust. 15 Na koniec pragniemy zwrócić uwagę na jeszcze jedno zjawisko dotyczące szeroko pojętej eschatologii, na jakie można natknąć się w Internecie, a mianowicie folklor wierzeniowy. Należą doń wspomniane wyżej opowieści o duchach, wierzenia o koń¬ cu świata oraz tak zwane zegary śmierci. Zegary śmierci są zjawiskiem z pogranicza gier funeralnych, wróżb i horoskopów. Internauta, wypełniając mniej lub bardziej rozbudowaną ankietę, może poznać dok¬ ładną datę, a nawet okoliczności swojej śmierci. Tego typu witryny wzorowane są na podobnych zagranicznych stronach, takich, jak na przykład deathclock.com. Część z nich utrzymana jest w konwencji refleksyjnej, o czym świadczą zamieszczone tam treści; komentarze, wiersze, sentencje, ikonografia i tym podobne . Innym przyświeca motywacja ludyczna (zob. www.zegarsmierci.1k.pl). Przeważa jednak pierwszy typ zegarów z motywem przewodnim vanitas . Dominującym kolorem grafiki takiej 16 11 15 Sytuacja ta dopiero od niedawna zaczęła ulegać zmianom, głównie za sprawą doniesień medial¬ nych. Niemniej, nie jest to jeszcze praktyka dosyć rozpowszechniona. Przeżyte nami lata zachowują informację o dacie naszej śmierci. Nasze zwyczaje, tryb życia, miejsce, w którym mieszkamy, oraz inne czynniki już wpłynęły na długość i przebieg naszego życia. Poznawszy datę naszej śmierci na podstawie przeszłych i teraźniejszych faktów i wydarzeń naszego życia, mamy szansę oce­ nić popełnione błędy oraz zastanowić się nad przyszłością - czytamy w serwisie www.poznajdate.com. Motyw ten odnosi się do kruchości i przemijalności ludzkiego istnienia. Jego nazwa pochodzi od frag­ mentu biblijnej Księgi Eklezjastesa (Koheleta): Marność nad marnościami i wszystko marność (łac. Vanitas vanitatum et omnia vanitas) (Wulgata, Ekl., 1, 2). Na stronie mort,szu,pl napisano między innymi: Śmierć to jedyna pewna rzecz, tylko ona jedna cię nie zawiedzie. Jest jak przyjaciel zawsze blisko ciebie. Zawsze na ciebie czeka. (Dokończenie na następnej stronie) 16 17 �Anna Pietrzyk — Śmierć w Internecie. Internet jako teren badań i źródło wierzy etnograficznej 95 strony jest zwykle kolor czarny, który w naszym kręgu kulturowym kojarzy się z żało¬ bą i śmiercią. Często pojawiającym się motywem ikonograficznym jest czaszka, szkie¬ let, tarcza zegara z przesuwającą się wskazówką, klepsydra, brama cmentarza, nagrob¬ ne figury aniołów i tym podobne. W zebranych przez nas materiałach, dotyczących zjawiska szeroko pojętej escha¬ tologii, bardzo często natrafiamy na treści odnoszące się do tak zwanego czasu osta¬ tecznego, czyli końca świata. Jest to folklor wierzeniowy, obejmujący przekazy o cha¬ rakterze apokaliptycznym. Tematyka ta odżywa systematycznie co jakiś czas. Obec¬ nie rewitalizacja problematyki wierzeniowej związana jest popularnymi wierzenia¬ mi odnośnie daty: dwudziestego pierwszego grudnia 2012 roku. Perspektywa escha¬ tologiczna umieszcza j ą wśród znaków ostatecznego końca, czyniąc z niej metaforę zagrażającej światu zagłady i chaosu (por. Sznajderman 1994: 28-29). Wedle popu¬ larnych obecnie przekonań - opierających się, rzekomo, na wierzeniach Majów - dwu¬ dziestego pierwszego grudnia 2012 roku nastąpi koniec świata. Na te wierzenia nakładają się wizje Apokalipsy świętego Jana, Nostradamusa i innych wizjonerów, doniesienia o wojnach i atakach terrorystycznych, degradacji środowiska, natural¬ nych kataklizmach (tajfuny, powodzie, trzęsienia ziemi i tym podobne) oraz pro¬ gnozy Światowej Organizacji Zdrowia, zgodnie z którymi ma dojść do wybuchu ogól¬ noświatowej pandemii. W przekazach tych uwidocznia się sposób postrzegania świata i czasu charakte¬ rystyczny dla tak zwanych „kultur tradycyjnych". W kulturach tych, funkcjonujących w oparciu o światopogląd religijno-magiczny, czas odczuwany był w sposób cy¬ kliczny. Rodził się z wiosną i przybywaniem dnia, umierał wraz z przybywaniem nocy i chłodami zimy (por. Zadrożyńska 1985: 40). W miarę, jak ubywało dni w ka¬ lendarzu, „wyczerpywał" się także czas oraz siły witalne świata. Istniała też obawa, że kiedyś czas bezpowrotnie się wyczerpie, pogrążając świat w niebycie. Ten tra¬ giczny moment, zależnie od kultury, bywa mniej lub bardziej sprecyzowany i różnie opisywany przez poszczególne wierzenia i mity . Postęp technologiczny, jaki dokonał się przez ostatnie półwiecze w cywilizacji Za¬ chodu, pociągający ze sobą takie zjawiska, jak postępująca laicyzacja społeczeństwa, nie przyczynił się do zaniku głęboko zakorzenionej pradawnej idei końca świata. Przepo¬ wiednie o końcu świata nadal cieszą się popularnością. Co więcej, wraz z innymi aspek¬ tami ludzkiego życia, ten odwieczny eschatologiczny mit znajduje swoje miejsce w świe¬ cie Internetu, uzyskując tu dogodne warunki do rozwoju (warianty, nowe wątki) i roz¬ powszechniania (fora, blogi, strony internetowe, poczta elektroniczna i tym podobne). Współczesny człowiek, przenosząc do Internetu różne sfery swego życia, zabiera tam ze sobą także swoje lęki, uprzedzenia, opinie, postawy, światopogląd oraz świa¬ domość własnej śmiertelności. Wraz z nimi do świata cyberprzestrzeni przesiąka rów¬ nież folklor, który uzyskuje tu specyficzną formę i sposób przekazu. Antropolog, który zechce zagłębić się w kosmos cyberprzestrzeni, zwłaszcza za¬ gadnień z szeroko pojętej eschatologii, dostrzec może w łonie nowoczesnego społe¬ czeństwa sieciowego, zachłyśniętego postępem i osiągnięciami współczesnej tech¬ nologii, „okruchy" struktur dawnego myślenia magicznego, dawnych wierzeń i postaw charakterystycznych dla czasów i społeczeństw, którym niedostępne były zdobycze technologiczne i odkrycia naukowe naszej cywilizacji. 18 (Dokończenie z poprzedniej strony) Daje spokój, wyciszenie, Jest jak błogie zapomnienie. Pozwala za­ pomnieć o zmartwieniach i smutkach. (...) Memento mori (www.mort.szu.pl). W kulturze chrześcijańskiej kanon znaków poczytywanych za znak zbliżającego się końca świata oraz obraz tego, co wtedy nastąpi, wyznacza Apokalipsa świętego Jana. 18 �Anna Pietrzyk — Śmierć w Internecie. Internet jako teren badań i źródło wierzy etnograficznej 96 Literatura: Czaczkowska E., Postaw pomnik i zapal świeczkę na wirtualnym cmentarzu, 2007, http://www.rp.pl/artykul/64853.html (25.10.2007). Dudzisz A., Wirtualny cmentarz - pamięć o zmarłych w Internecie, 2007, http://www. egospodarka.pl/25841,Wirtualny-cmentarz-pamiec-o-zmarlych-w-Internecie, 1,12,1.html (01.01.2007). Hine C., Virtual Ethnography, 1998, http://www.cirst.uqam.ca/pcst3/PDF/Communications/HINE.PDF (01.11.2010). Krawczyk-Wasilewska V., AIDS: studium antropologiczne, Wydawnictwo Uni­ wersytetu Łódzkiego, Łódź 2000. Niesłuchowska A., Wirtualny cmentarz, 2006, http://kmm.pl/art.php?=2006110114a 126a783bc9 (01.11.2006). Nikka (pseud.), Wirtualne cmentarze - miejsca pamięci w Internecie, 2008, http:// www.mmwarszawa.pl/2488/2008/11/1/wirtualne-cmentarze--miejsca-pamieciw-internecie?districtChanged=true (01.11.2008). Sznajderman M . , Zaraza, mitologia dżumy, cholery i AIDS, Wydawnictwo Nau¬ kowe Semper, Warszawa 1994. Warecka A., Gra w cmentarz?, 2008, http://www.isidorus.net/show/felietony,140, Gra_w_cmentarz (26.11.2008). Zadrożyńska A., Powtarzać czas początku, cz. I : O świętowaniu dorocznych świąt w Polsce, Wydawnictwo Spółdzielcze, Warszawa 1985. Źródła internetowe: Wirtualne cmentarze: www.e-cmentarz.pl, (06.10.2009). www.miejscapamieci.pl, (06.10.2009). www.nekropolia.pl, (06.10.2009). www.wirtualnycmentarz.pl, (06.10.2009). www.wirtualnygrob.pl, (06.10.2009). www.swiatelkapamieci.pl, (06.10.2009). www.zaduszki.pl, (06.10.2009). Zegary śmierci: http://www.deathclock.com, ( 06.10.2009). http://www.dlugosczycia.pl, (21.10.2009). http://dzien-smierci.czest.pl, (21.10.2009). http://www.mort.szu.pl (06.10.2009). http://poznajdate.com/smierc.html, (06.10.2009). http://www.zegarsmierci.1k.pl, (06.10.2009). �Anna Pietrzyk — Śmierć w Internecie. Internet jako teren badań i źródło wierzy etnograficznej 97 http://dzien-smierci.czest.pl, (06.10.2009). Fora dyskusyjne: Aha44 kwały i dowcipy, Łódź - Miasto szczęśliwych ludzi, http://aha44.pl/content/view/1174/33, 05.06.2008. Amalgamat - zabawne SMS-y, Strona domowa Krzysztofa Jasudowicza, http:// www.kjasud.pl/smsyZ1.htm, 05.06.2008. 19 Forum Humorum, http://forum.gazeta.pl/forum/72,2.html , 05.06.2008. Forum cmentarne serwisu wirtualnycmentarz.pl, http://www.wirtualnycmentarz.pl/ html_core/forum/lista, 18.07.2008-21.10.2009. 19 Wątek został zarchiwizowany. Część z cytowanych wpisów z Forum Himorum odnaleźć można pod ad­ resem: http://forum.gazeta.pl/forum/w,384,80139735,80418293,Re_humor_funeialny.html, online: 22.11.2009r. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a71fe2f9b3cf2517d7751c6c493d2e02.pdf b816b0c1adcbe6431c5125dfb7da465d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3564 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3341 Title A name given to the resource Krakowskie zabawki odpustowe przedstawiające Żydów / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2, s.129-133 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pilichowska, Bogdana Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Bogdana Pilichowska KRAKOWSKIE ZABAWKI ODPUSTOWE PRZEDSTAWIAJĄCE ŻYDÓW ' S p o ś r ó d dziesiątków odpustów odbywających się w Krakowie Pfttrwało do naszych czasów zaledwie kilka a wśród nich Emauso*>.odbywający się w Poniedziałek Wielkanocny u podnóża kościo­ ła**. Salwatora i klasztoru Norbertanek na Zwierzyńcu i Rękawka, odbywająca się następnego dnia na wzgórzu Lasota pod kościółJ ? 9 a ś w . Benedykta. Oba te odpusty cieszyły się zawsze ogromnym Powodzeniem wśród krakowian, bywali na nich przedstawiciele *ttystkich klas społecznych, przybywała ludność wiejska z bliższych 'dalszych okolic. Oba też, a zwłaszcza Emaus od wieków słynęły zabawek, które sprzedawano w nie/liczonych kramach. Wśród _ M zabawek od co najmniej I I poł. X I X w. pojawiały się figurki ^obrażające Żydów, a w latach dwudziestych X X w. zaczęto je też u d a w a ć na maiącym miejsca 8 maja odpuście św. Stanisława na *afce.* Nie sposób podać dokładanej daty pierwszego pojawienia się *** zabawek - Żydów. Informacje z pierwszej polowy X I X w. 1 zawarte w pamiętnikach i wspomnieniach mówią tylko bardzo ogólnie o przedmiotach sprzedawanych na straganach. Na przykład w diaruszu z r. 1836 znalazło się o Emausie takie zdanie: „Czasami dla dywersji kupują od przekupek w kramach za parę groszy fujarkę, harmonijkę, lub różaniec z białych i różowych okrągłych pierników, które zastępują paciorki"', Również we wspomnieniach nieocenio­ nego krakowskiego kronikarza i historyka Ambrożego Grabows­ kiego dotyczących I poł. X I X w. Emaus został potraktowany po . „Cały ten obchód kończy się na tern pisze Grabows­ ki zejdzie się tłum ludzi, znajomi połączą się w małe gromadki, każdy stanie, przejdzie się po wzgórzu, otworzy gębę, przypatrzy się snującym tłumom i tak jak przyszedł nie wiedzieć po co — z niczem też powraca do domu."* Podobnie też było w przypadku odpustu na Rękawce Zawartość odpustowych kramów dopiero pod koniec X I X w. zwróciła uwagę badaczy. Niestety zainteresowały ich tylko dwie 129 �taczki, wózki, grabie, sikawki, bryczki, kołyski, łóżka, bąki, p a j a c j S lalki — nie brak też rzeczy do użytku kuchennego jak odcedzarkf' rogalki, kropidła, walki do ciasta ilp. — dalej zobaczysz turkawfci. żabki, baloniki, szafki, stoły, stołki, kanapki dla lalek, tu śmisefc-wzbudzają nieustannie kiwające się figurki potwornie brzydka Żydów z pejsami, czytających niby jakiś pergamin żydowska pismem zapisany, tam piłki do gumek przytwierdzone migają * lylko, odskakując i wracając na powrót do rąk sprzedającego--tj" wiatraczki papierowe szumią, kręcąc się nieustannie, ówdzie od uą przekupnia rycząc i gwiżdżąc, wyskakuje aż do twarzy przechodzą, cych jakiś wąż papierowy i zwija się nagle, jakby się ich gniew, przestraszył. Żabki, kręcone na sznurku rzegoczą gumowe bańfci i baloniki różnego kształtu nadęte i puszczone, gwiżdżą i piszczą różnymi głosami...". A oto pochodzący z tego samego roku fragment opisu kramó* na Rękawce: „ N a innych kramach prócz rzeczy odpustowy^ wystawiono i zabawki jak strzelby, szable, bębny, gwizdki metalom, trąbki blaszane, zegarki, piszczałki drewniane, trąbki papierowa harmonijki, pugilaresy, szczyrkawki blaszane, baloniki kauczukom do wydymania ze świstawką, lalki drewniane, porcelanowe i wosko­ we w różnych strojach. Największa ilość kramów zawiera dziecin* zabawki drewniane, gliniane, metalowe. Wśród tych zaś p i e r w miejsce zajmują zabawki drewniane: małe wózki z konikami ponur lowanymi na czerwono, skrzyneczki, toporki, siekierki, grabkC taezki, łopatki, stolniczki, wałeczki, szczyrkawki, sikawki a n a w i i większe wózki do wożenia małych dzieci. Tu wystawiono takit w strojach narodowych Krakowiaków, Proszowiaków, Szkalm* rzanów. Górali, Żydów z długimi brodami, trzymających w ręku skrawek papieru z pismem hebrajskim, a poruszających się jak prq modlitwie za lekkim potrąceniem, różne gatunki zwierząt a szczegółnie ptaki różnie zabarwione. Nie zapomniano także o meblach dli lalek, tj. krzesełkach, stołkach, kanapkach, szafeczkach. umywat kach, łóżeczkach i kołyskach. Pośród tych są i wyroby piłeczkowe. Z zabawek glinianych rozłożono bądź w kramach bądź na ńem' miseczki, garnuszki, dzbanuszki, skarbonki, gwizdki w kształcę zwierząt, dzwonki i to na jednych kramach tylko wypalane be polewy, na innych z polewą zwykłą a na innych jeszcze wyroby te bvłv wykonane /. eustem i opatrzone piękna polewa różnobarwna Między tymi wyrobami są i figurki żywo zabarwione przedstawiająCC' szlachcica, krakowiaka górala', Żyda i kobiety w strojach narodowych Z wyrobów blaszanych wystawiono naiwiccei naczri kuchennych jako zabawek dla dziewcząt.6 spośród sprzedawanych lam zabawek, mianowicie drewniane siekie­ rki i gliniane dzwonki, w których dopatrywano się związków z obrzędowością pogańską. O stosunku do pozostałych zabawek dobrze świadczy opis Emausu zawarty w pracy Stanisława Cerchy opisującej lata sześćdziesiąte X I X w.: „przed kościołem mnóstwo kramów z zabawkami, w które zaopatrywali się kleparzanic dla dzieci. Na tym odpuście zjawiały się raz do roku siekierki drewniane i dzwonki gliniane. (...). Oprócz nich sprzedawano pierniki w różnej formie, przede wszystkim w kształcie serca i koronek, z gałek różnokolorowych z piernika, drewniane wózki z parą koni, grzecho­ tki i t d . " I to wszystko, co z tego „mnóstwa kramów z zabawkami" Cercha wymienił. Pierwsze szczegółowe opisy odpustów Rękawki i Emausu pocho­ dzą dopiero z r. 1905 i najprawdopodobniej do ich powstania przyczynił się Seweryn Udziela, pełniący wówczas funkcję inspekto­ ra szkolnego ale już od dawna żywo zajmujący się etnografią. Na jego inspirację wskazywałby fakt, iż relacje te znalazły się w archi­ wum Muzeum Etnograficznego w Krakowie w tece z jego notatka­ mi. Dla interesującego nas zagadnienia mają one szczególną war­ tość, gdyż umieszczają figurki Żydów w szerokim kontekście innych zabawek. Oto Emaus w relacji Antoniego Moksteina: „Ledwie przestąpisz most na Rudawie. już wita cię gwar. hałas i granie trąbek papierowych, piszczałek, organków, harmonijek, katarynek, świsl gwizdków, kogutków i wzajemne nawoływania się. Śmiechy i żarty młodzieży mieszają się z głosem przekupniów, wychwalających swoje zabawki i dewocjonalia, pomarańcze, figi, orzechy, cukierki, pierniki, różańce piernikowe i inne rzeczy, którcmi obładowane są kramy i stoły wzdłuż całej długiej ulicy zwanej Półwsiem Zwierzynie­ ckim ustawione. Tu wabią oczy piękne figurki krakowiaków i krakowianek, Łobzowian i Łobzowianek, przystrojonych w stroje narodowe postaci ryb. psów, papug kanarków kaczek itp wyro­ bionych z gliny i żywemi barwami pomalowanych przez domorosłe­ go majstra z Zakrzówka; tam zaciekawiają cię sprzęty i zabawki zPodgórza, a więc łopaty chlebowe, topory, siekierki, kilofy, oskardy. f 130 Tadeusz Seweryn cofnął najdalej jak dotąd — historię zabawek przedstawiających Żydów. W pracy Polskie zabawia ludowe podaje bardzo ścisłą informację: Mikołaj Wilczyński 2 Zwierzyńca przyniósł na Emaus w roku 1874 aż trzy kopy figurek Żydów (mial wówczas kilkanaście lal). Z zawodu był murarzem a zabawkarstwo pozostało do śmierci (zmarł 1925 r.) jego główny* zajęciem w okresie martwego sezonu. W latach osiemdziesiąty* zaczął robić figurki Żydów Karol Birowicz z Przegorzał koto Krakowa. Znany był również jako wykonawca ozdobnych ram do obrazów. Rzeźbki siwych dlugobrodych Żydów na sprężynkach sprzedawał na Emausie jeszc/e w 1938 r. Czy byli to prekursora nowego typu zabawek czy też kontynuowali istniejące tradycja Bardziej prawdopodobna wydaje się możliwość druga. Dokładna!? informacji uzyskana przez Seweryna wskazywałaby, że kontaktc** się on z obu twórcami. Można też sądzić, że gdyby Wilczyński jat* pierwszy zaczął robić ten typ zabawki to Seweryn na pewno by o t j * wspomniał. Poza tym ilość przygotowanego na odpust towU^ trzy kopy — świadczy, że producent mial świadomość istniejajC go zapotrzebowania na taki wytwór. Tak więc można przyjat z dużym prawdopodobieństwem, że w latach siedemdziesiąty* i wcześniej drewniane figurki Żydów byty towarem masowo sprzeda­ wanym na odpuście Emausowym a także i na Rękawce, na ktftf" z reguły udawali się wszyscy z towarem nie sprzedanym poprzednia . go dnia pod kościołem Św. Salwatora. § Najstarsze okazy ligurek, pochodzące z końca X I X w. i z przeto** wieków znajdują się obecnie w Muzeum Etnograficznym w K l f kowie. dokąd zostały przekazane ze zbiorów Muzeum Przemysłowe­ go i Muzeum Narodowego, co wraz z późniejszymi zakuparf 1 �f prowadzonymi systematycznie przez Muzeum Etnograficzne stwo­ r o pokaźną i zróżnicowaną pod względem formy kolekcję (powiększyły ją dary Seweryna Udzieli, Franciszka Gawełka, dr. J^ina i innych), Największa ilość zabawek - Żydów pochodzi okresu międzywojennego. Ich twórcami było kilku wybitnych jabawkarzy, a więc wspomniani już Wilczyński i Birowicz, Jan ^puszek ze Zwierzyńca, Jan Oprocha, Mateusz Dańszczyk i wielu innych. Władysław Krygowski w swoich wspomnieniach o dawnym Rakowie dał bardzo piękny i sugestywny obraz straganów z figur­ kami Żydów na Etnausowym odpuście: „ N a stołach stały różnej wielkości figury starych Żydów o przeróżnych wyrazach twarzy, gestach i strojach. Bywały tam postacie o dwudziestu paru centymet­ rach wysokości, lecz niektóre sięgały prawie trzech czwartych metra. Surowo ociosane, w czarnych lśniących chałatach, z lisimi czapami ua głowie, jarmułkami lub niewielkimi myckami. Włosy ich były czarne lub rude, oczy chytre i wystraszone, dostojne lub zamyślorc. Czasem jakiś groźny błysk lub przerażenie. Ręce trzymały księgę lub żydowskim pismem zadrukowaną gazetę. Nikt z kupujących nie wiedział co głosiło owo tajemnicze pismo błogosławieństwa czy przekleństwa; złorzeczenie czy dobre życzenia. Wszystkie figurki umierały sie na sprężynkach Wprawiały one w ruch postacie które kiwały się lekko do przodu, jakby oddawały pokłon uniżony lub modlitewny. Cały ten świat Żydów, kiwających się pod Norbertan­ kami, przemawiał do mnie plastyką i kolorem". r 0 W t 9 Jakie treści przekazywały owe zabawki, czy celem ich było tylko rozśmieszenie widza i ośmieszenie Żyda? „Czy rodziły się z wyobraź­ ni podsycanej miłością czy nienawiścią, czy tylko z nieokreślonej potrzeby uwolnienia w sobie więźnia wyobraźni?" — pyta w cytowa­ nej pracy Krygowski. Na pytania te nie może być jednoznacznej odpowiedzi, zbyt zróżnicowany byl Świat zarówno twórców jak i odbiorców tych zabawek. Jedni widzieli w nich „potwornie brzydkich Żydów z pejsami" podczas gdy u innych budziły one rozlegle skojarzenia: „(...) poprzez moich przyjaciół malarzy - pisze dalej w swoich wspomnieniach z lat dwudziestych Krygowski . dotarła do mnie fantastyka Chagalla i w niej umieszczaliśmy Żydów z Emausu. Próbowaliśmy rozpoznać jacy to ludzie. Jeden wyróżniał się filuternym wyrazem twarzy. Spod jarmufki rozkręcały się pejsy jak dwa walki loków, a źrenice wyraziście czarne, wyskaki­ wały / podłużnych białek. Ostry nos zaginał się szpicem ku wąsom, które prawa ręka jakby gładziła. Czarny chałat, w który byl ubrany, opromieniało od tylu słońce, obwodząc kontury postaci jakimś żółtym światłem. 10 • Patrz! powiedział ktoś — to jest żółty rabin Chagalla." Tematyczna różnorodność tych zabawek były bardzo duża. Jak pisał w 1924 r. Kazimierz Witkiewicz: „pomysłowość i fantazja twórców (...) wprowadza co roku odmiany w ujęciu postaci. (...) W wyszukiwaniu nowości prześcigają się murarze zwierzynieccy aby w ten sposób kupujących bardziej zainteresować mogły figurki pomysłem i wykonaniem."" Seweryn dodaje, że „co roku bywały inne, gdyż ich wytwórcy czerpiąc tematy z otaczającego ich życia lub zwyczajów ludowych, starali się coraz to nowe pomysły wprowadzać wżycie. Fantazja zaś podsuwała im odpowiednie formy, ale zawsze proste i dowcipne. Jakiś garncarz zobaczył gdzieś kiedyś żydowskie­ go handlarza jadącego na krowie, jakiegoś skrzypka, który ni stąd ni zowąd, przyplątał się do lajkonikowego orszaku „malaskotów" i spostrzeżenie 1o próbował wyrazić w glinie."' Mimo całej różnorodności da się jednakowoż wyodrębnić kilka grup tematycznych. Są więc Żydzi w starannie zaznaczonym slroju bez żadnych dodatkowych akcesoriów. Ich powstaniu towarzyszyły (e same intencje co powstaniu figurek przedstawiających inne grupy Odróżniające się strojem. Intencje twórcy znalazły odbicie w cytowa­ nych już opisach, w których autorzy wymieniają obok siebie: * strojach narodowych Krakowiaków, Proszowiaków, Szkalmierzanów. Górali, Żydów z długimi brodami" — przy wyliczaniu zabawek drewnianych i podobnie przy okazji zabawek glinianych: >,figurkt żywo zabarwione przedstawiające szlachcica. Krakowiaka, Górala, Żyda i kobiety w strojach narodowych". 2 Drugą grupę tematyczną tworzyły figurki M ą c e odbiciem Popularnego wśród Żydów zawodu muzykanta. Specjalizował się w ich wykonywaniu Jan Łapuszek /e Zwierzyńca, ur. w 1874 r. „Już od 16-ego roku życia - pisze Seweryn — wybijał się wśród zabawkarzy krakowskich jako wytwórca figurek muzykantów żydo­ wskich, z których dało się złożyć całą orkiestrę. Kontrastował on chudą figurę brodatego basisty z grubą basetlą, a czerń żupicy z bielą sutej brody czerwienią b a s ó w . " W jego ślady poszli inni zabawkarze tworząc figurki grające na harfie, skrzypcach, cymbałach itp. Oto przykład opisu Żyda z harfą z karty katalogowej Muzeum Etnograficznego w Krakowie: „Stoi na drewnianej podstawce pomalowanej na zielono. Twarz płaska z wydatnym nosem, pomalowana na kolor różowy, wfosy. brwi, wąsy i broda — czarne. Usta czerwone, oc/y niebieskie z czarnymi źrenicami. Po bokach długie proste pejsy wykonane z dwu patycz­ ków. Na głowie kapelusz wysoki o walcowatej główce z szerokim rondem. Ręce przybite gwoździami. Ubrany w długi czarny chałat. W rękach trzyma harfę pomalowaną na czerwono ze strunami wykonanymi z cienkich sznurków przybitych do harfy wystającymi gwoździami. Nogi osadzone na sprężynce." W opisie innego muzykanta skrzypka, stojącego również na zielonej podstawce czytamy, że jest „malowany czarną farbą, jedynie z twarzą i rękami żółtymi. Na głowie czarny, wysoki, twardy kapelusz. W lewej ręce trzyma skrzypce, w prawej smyk. Instrument malowany na kolor żółty. Strój przybrany futrem." Muzykanci żydowscy umieszczani też byli wśród innych postaci. O jednej z takich zabawek pisze Seweryn: „Jest to czereda pociesznych figurek umocowanych na drewnianym krążku obracającym się na czopie: góral z ciupagą, podmiejski harmonista, Żyd z dużą lirą oraz dziadek stwobrody przypominający św Mikołaja tub dziadka z szopki ( ) 1 alki te towarzyszą osadzonemi w środku osiołkowi, na którym jedzie Żyd brodą w cylindrze na głowie Nie jesl to parodia osiołka obwożonego dawniej w Niedzielę Palmową ani też Lajkonika, lecz po prostu ludowy /.espól komediantów. (...) Ten „Lajosiołek" 13 14 15 131 �czarne pejsy. Na głowach czarne cylindry. Tułowie i buty potrakto­ wane płasko. Obie postacie identyczne." Były też huśtawki zjedna tylko postacią: „Żyd wystrugany z drzewa pomalowanego na czarno, w czarnej futrzanej czapce na głowie, z czarnym futrem przy kołnierzu i przodach chałata. Twarz różowa, broda, wąsy i pejsy czarne. Stoi na małej, czarnej, prostokątnej deseczce. Huśtawka składa się z dwu belek pomalowanych na pomarańczowo i niebiesko z pomarańczowymi ukośnymi prążkami. Belki w niektórych miejs­ cach ozdobnie wycięte. Podstawka prostokątna pomalowana na kolor ciemno—zielony z pomarańczowymi smugami i kropkami." Nogi stojącego na deseczce Żyda były zrobione ze sprężynek co potęgowało komizm postaci. Dodać należy, że na odpustach sprzedawano identyczne huśtawki, na których zamiast Żyda umiesz­ czano inne figurki, np. policjanta i przekupkę, dwie przekupki, małpę itp. Podobnie jak Żydzi na huśtawce wyraźny wydźwięk komiczny posiadają również zabawki przedstawiające Żyda uciekającego przed psem. Oto opis jednej z nich: „Ustawiony jest na drewnianej, prostokątnej podstawce, pomalowanej na kolor zielony. Twarz płaska z wydatnym nosem, pomalowana na kolor różowy, włosy, brwi, wąsy i broda czarne, usta czerwone, oczy niebieskie z czarnymi źrenicami. Po bokach długie proste pejsy wykonane z dwu patycz­ ków. Głowa przybita gwoździem do szyi. Na głowie wąski kapelusz 0 walcowatej główce z szerokim rondem. Ręce przybite gwoźdźmi do barków. W prawej ręce trzyma laskę wystruganą z patyka. Ubrany w długi czarny chałat przybrany z przodu i przy kołnierzu ciemno - popielatym futrem. Nogi osadzone na sprężynkach. Z tyłu za Żydem pies wystrugany z drzewa, pomalowany na biało z czarnymi łatkami. Ogon wykonany z drutu. Umocowany jest na sprężynce." W foklórze słownym i w obrzędzie często łączono postać Żyda 1 postać diabła. O relacjach jakie w wyobrażeniach ludu zachodziły mm 19 20 21 w cylindrze jako herszt przebierańców noworocznych to osobliwość Krakowa." Najczęściej jednak przedstawiano Żydów trzymających w rękach książkę lub kartę papieru zapisane pismem hebrajskim. Określano te figurki jako Żydów modlących się, śpiewających lub czytających. Wszystkie one przy lekkim poruszeniu kiwały się, dzięki sprężyn­ kom, z których były zrobione nogi. Zabawka ta niewątpliwie wiąże się z jednej strony z funkcjonującym dawniej szeroko stereotypem Żyda — „ u c z o n e g o " a jednocześnie jest wyrazem fascynacji odmienną formą modlenia się. Charakterystyczne ruchy towarzy­ szące modlitwie znalazły również odzwierciedlenie w licznych przy­ słowiach: „Kiwa się jak Żyd na szabasie", „Kiwa się jak Żyd nad pacierzem", „Kiwa się jak Żyd nad Talmudem", „Kiwały się jak Żydzi w bóżnicy". Znamienne, że „kiwaniem" obdarzono więk­ szość zabawek przedstawiających Żydów, także część Żydów — mu­ zykantów, Żydów z psem, z ptakiem itd. Czasami efekt ten bywał wzmocniony dzięki osadzeniu na sprężynce także i głowy. Żydzi w tej grupie zabawek przedstawiani byli bądź w strojach codzien­ nych, długich czarnych chałatach bądź w stroju modlitewnym — owinięci w długie białe szale. Czasami na podstawce umieszczano obok postaci Żyda inne jeszcze przedmioty: stolik, na którym leży książka, płotek lub słupek z siedzącym na nim kogutem. Kogut bywał też umieszczany na prawej wyciągniętej ręce, podczas gdy lewa, opuszczona, trzymała książkę. Do zabawek, których wyraźnym celem jest wywołanie u widza efektu komicznego należą wyobrażenia Żydów na huśtawce. Oto opis takiej huśtawki z karty katalogowej: „ N a prostokątnej podsta­ wce zielonej, zdobionej białymi i czerwonymi kreskami umieszczony słupek o wysokości 10 cm., na nim za pomocą sprężynki osadzona pozioma huśtawka w kolorze zielonym. Na przeciwległych końcach huśtawki widoczne dwie postacie Żydów. Żydki zwrócone do siebie, siedzą okrakiem z nogami wyprostowanymi, spuszczonymi. Czarną farbą zaznaczone chałaty przybrane wokół szyi i na przodzie brązowym futerkiem. Twarze pociągłe malowane w kolorze cielis­ tym. Długa czarna broda zakończona w szpic, odstające długie 16 17 18 132 i �4r u między diabłem a Żydem świadczą też przysłowia: „Gdy diabeł nie może Żyd mu dopomoże", „Gdzie diabeł łeb wsadzi , tam się Żyd wkinie", „Jak nie ma wady bez diabła tak nie ma biedy bez Żyda", „Myślał, że ujął Żyda za nogi, a on chwycił diabła za rogi", „Żyda tylko diabeł oszuka". Temat diabła i Żyda znalazł również odbicie w zabawce odpustowej. Dwa najbardziej popularne ujęcia to diabeł wiozący Żyda na taczkach i diabeł niosący Żyda w worku na plecach. Sięgnijmy znowu do opisów z katalogu Muzeum Etnografi­ cznego: „Diabeł wiozący Żyda na taczkach ustawiony na prostokąt­ nej podstawce koloru brązowego. Diabeł ustawiony jest na sprężyn­ kach, ubrany w brązowe spodnie i czarny tużurek z białym szamerowaniem. Głowę ma ruchomą, umieszczoną na sprężynce, twarz różową, włosy czarne, język wystawiony na zewnątrz, rogi i ogon z drutu, ogon oklejony papierem. Pcha przed sobą taczki pomalowane na biało z ukośnymi brązowymi paskami po bokach. Na taczkach siedzi Żyd ubrany na czarno z długą drewnianą brodą, 22 w kapeluszu z szerokim rondem, ręce płaskie przybite do boków, twarz pomalowana na różowo, wąsy i włosy czarne." 1 drugi typ omawianej zabawki: „Diabeł z różkami na głowie, ubrany w czerwo­ ny kaftan i zielone spodenki oraz czarne buty trzyma w ręku widły. Na plecach niesie czarno malowaną „durkę", w której siedzi Żyd z ukręconą g ł o w ą . " 23 24 Po I I wojnie światowej figurki Żydów na wiele lat zniknęły z krakowskich odpustów. Pojawiły się na powrót na Emausie w 1977 r. dzięki wspólnej inicjatywie Muzeum Historycznego miasta Kra­ kowa i Spółdzielczemu Zrzeszeniu Wytwórców Rękodzieła Ludo­ wego i Artystycznego „Millenium", które zorganizowały konkurs na zabawkę emausową. Z figurkami Żydów wystąpił wówczas Zdzisław Dudzik. Od tamtego roku są one obecne na każdym Emausie i cieszą się ogromnym powodzeniem głównie wśród prywatnych kolekcjonerów. 25 PRZYPISY 1 O historii tych odpustów pisali: E. Duda, Krakowskie odpusty wielkanocne, „Krzysztofory" nr 6, Kraków 1979, s. 88—95 i B. Pilichowska, Emaus i Rękawka - dwa krakowskie zwyczaje, „ M ó - 1 0 Tamże, s. 274 "Witkiewicz, op.cit., s. 28 Seweryn, op. cit. s. 32 • Tamże, ś. 32 M E K , nr inwentarza 27626 M E K , nr inwentarza 105 " Seweryn, op. cit., s. 45 > O. Goldberg - Mulkiewicz, Postać Żyda w polskiej rzeźbie ludowej, „Polska Sztuka Ludowa", R. X X X I V , 1980, nr 3 - ^ ł Nowa Księga przysłów polskich, Warszawa 1972, t. I I I , s. 981 M E K , nr inwentarza 27635 M E K , nr inwentarza 27709 M E K , nr inwentarza 27625 Nowa księga przysłów polskich, t. I I I , s. 980, 988, 989 M E K , nr inwentarza 27638 M E K , nr inwentarza 1804 Duda, op. cit., s. 93 1 2 3 1 4 1 5 1980, s. 89 * A. Grabowski, Wspomnienia, Kraków 1909, t. I , s. 258 S. Cercha, Kleparz. Przedmieście Krakowa przed 50 laty, Kraków 1914, s. 40 Archiwum Muzeum Etnograficznego w Krakowie (dalej w skrócie M E K ) , 324/III. Tamże. T. Seweryn, Polskie zabawki ludowe, Warszawa 1960, s. 92 W. Krygowski, W moim Krakowie nad wczorajszą Wisłą, Kraków 1980, s. 272—273 5 6 7 8 9 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 Zabawki z Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Fot. Jacek Kubiena � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8da4a955291e531d2e536725da61a9fe.pdf f6b3540b05a4dfdf77ab5a2038a5b22c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2714 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2525 Title A name given to the resource O fotografiach Roberta Mapplethorpa / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4, s.156-157 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pilichowski-Ragno, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text O fotografiach Roberta Mapplethorpa Andrzej Pilichowski-Ragno Akt - actus, to co się wydarza, proces. Języki polski i nie­ miecki przejęły ten termin z łaciny na określenie reprezenta­ cji ciała. W innych językach mówi się: nudo, the nude, nu. Akt to także odsłona, jak w teatrze. Ale nie odsłona w sensie odkrycia, zdjęcia ubrania, to raczej odsłona jako zaproszenie do uczestnictwa, jako oczekiwanie na coś, co ma się wyda­ rzyć. Nagość jest statyczna, jest cała przedmiotem swojego od­ niesienia, w pełni zawiera się jako desygnat w określającym ją znaku, jest tym, czym jest. Akt jako pojęcie artystycznej re­ prezentacji nagości wychodzi poza samą ramę reprezentacji, sytuuje się w kategoriach czasowych, w kategoriach dziania się i doświadczenia. Sama nazwa staje się w akcie punktem wyjścia interpretacji, jest wskazaniem na ten moment w sztu­ ce, w którym, jak powiada Adorno, określa ona siebie przez stosunek do tego, czym nie jest, czyli mówiąc inaczej, akt ja­ ko proces i wydarzenie wskazuje na dialektykę tego, co dane jako statyka (obraz, reprezentacja), i tego, co statykę repre­ zentacji przekracza - nieobecność. Nieobecność, czyli specyficzny stosunek „tworzywa" ak­ tu, ciała, do tego, czym ciało nie jest, czy raczej czym prze­ staje być właśnie w akcie jego reprezentacji. Andre Rouille w studium o XIX-wiecznej fotografii francuskiej rozróżnia akt i portret (mowa także o portrecie osoby nagiej). Akt jest jakby uprzedmiotowieniem portretu, stoi po stronie tego, co przedmiotowe, portret jako jednostkowość i indywidualność jest stricte podmiotowy. To jednak tylko część prawdy. Moż­ na się zgodzić, że reprezentacja odbiera ciału jego jednostko­ wość, jego istotowość i niepowtarzalność, tak jak reprezenta­ cja twarzy tylko tę istotowość i niepowtarzalność potwierdza, tyle że artystyczna reprezentacja ciała (akt) poprzez rezygna­ cję z tego, co stanowiło dla niej swoje tworzywo - konkretne ciało dane w jakimś tu i teraz, przenosi, odwrotnie niż portret, swój przedmiot poza horyzont tradycyjnie pojętej mimesis. Tak więc akt działa jakby dwustopniowo - po pierwsze uprzedmiotawia, subiektywizuje rzeczywistość po to, by z uzyskanego tą drogą obiektu uczynić punkt swojego wyj­ ścia. Zasadą i fundamentem portretu jest zaś pojęcie mimesis; portret jest zawsze portretem kogoś. - Nawet wtedy, gdy podobieństwo do tego kogoś zostało celowo zniesione (wyo­ braźmy sobie fotografię głowy od tyłu) sam fakt nazwania zdjęcia portretem wskazuje na konkretny punkt odniesienia (ta, a nie inna osoba) i intencjonalnie przynajmniej dokonuje połączenia tego, co reprezentowane, z tym, co reprezentują­ ce. Pojęcie mimesis jest również fundamentem reprezentacji pornograficznej - trzeciej kategorii reprezentacji postaci. O ile jednak portret subiektywizuje, wskazując wyraźnie na swój przedmiot, o tyle reprezentacja pornograficzna ucieka 156 od tego, co jednostkowe. Pokazuje to, co zuniformizowane, zawsze takie samo, istniejące niejako poza czasem, bojąc się dotknąć indywidualności i niepowtarzalności przedmiotu swojego odniesienia, poddanego przecież prawom przemija­ nia, przywodzącego na myśl śmiertelność wszystkiego co jednostkowe. W horyzoncie pornografii pojęcie czasu nie ist­ nieje (w portrecie jest fundamentalne) - ciało zastąpione zo­ stało przez rzecz, a ta przecież nie podlega procesom starze­ nia się i degradacji. Różnica między aktem a reprezentacją pornograficzną ry­ suje się w innym miejscu. Przedmiot reprezentacji, który dla aktu jest punktem wyjścia, w pornografii jest jej punktem dojścia, stanowi cel i koniec przedstawienia, w chwili gdy akt „dzieje się", dalej pornografia milczy, zaspokoiwszy swoje pragnienie pokazania. Akt nie pokazuje niczego, raczej daje się jako pewna ilość możliwych odczytań, rozwija się w cza­ sie jako dialektyka tego, co dane (ciało) i tego co do-dane (kreacja). Jak się wydaje, ciekawe może być spojrzenie właśnie pod tym kątem na fotografie Roberta Mapplethorpa, pomijając ich kontekst gejowski, a co za tym idzie, pomijając także kwestię przekraczania tabu obyczajowego i estetycznego, at­ mosferę skandalu, w której fotografie te funkcjonują, a w każdym razie funkcjonowały, zanim zostały anektowane przez kulturę oficjalną. Poważny kłopot z fotografią Mapple­ thorpa polega na nieumiejętności opuszczenia tego wątku, zajmującego zazwyczaj centralne miejsce w sposobie jej in­ terpretacji i opisu. Jest to jednak, jak się wydaje, specyficzne, mówiąc słowami Eco, „użycie" tekstu, tj. wpisanie go w dys­ kurs wobec niego zewnętrzny: ideologiczny, polityczny, spo­ łeczny. Poza tym obszarem, o jasno określonych oczekiwa­ niach wobec dzieła sztuki, rozpościera się to, co w dziele nie­ powtarzalne. Trzy wyróżnione kategorie - akt, portret, pornografia wy­ dają się tu współistnieć (jednocześnie się wykluczając) na au­ tonomicznej płaszczyźnie, tworząc swoisty, czwarty wymiar interpretacji, której nie można już sprowadzić do żadnej „tra­ dycyjnej" postawy wobec ciała czy wobec postaci. Zerwana bowiem została granica pomiędzy gatunkami, nawet jeżeli sztucznie stworzonymi, to przecież tak mocno istniejącymi w świadomości odbioru, że każde ich naruszenie powoduje ten specyficzny stan, w którym interpretacja chciałaby pozo­ stać niema, bojąc się naruszyć delikatność swojego przedmiotu. Mówienie o delikatności w przypadku Mapple­ thorpa może się wydawać paradoksem; tak jednak nie jest. Delikatność, o której mowa, nie tkwi w przedmiocie przed­ stawienia, nie ma jej też w sposobie obrazowania - delikat­ ność to efekt zmiany paradygmatu interpretacji, która już nie �stara się (nie może) klasyfikować pozytywnie, tj. odnosić się do tego, co jest jako gatunek, prąd, szkoła (akt, portret, po­ rnografia), ale określa obraz w kategoriach negatywnych, odbierając mu koniecznos'c bycia czymś, czymś jednym, jak powiedział Foucault w studium o fajce Magritte'a - „bycia tym oto". Tak więc pytając o Mapplethorpa, pytamy, czym nie jest fotografia, a jej jedyne „znaczenie", jak się wydaje, jest wła­ śnie tym, co wynika z jej negatywnego opisu. Współbrzmi to ze stwierdzeniem Lyotarda, dotyczącym sztuki postmoderni­ stycznej, według którego postmodernistyczne jest to, „co wy­ rzeka się pocieszenia podsuwanego przez poprawne formy, odrzuca zgodę na smak, umożliwiający wspólne doświadcze­ nie nostalgii za nieosiągalnym; to, co poszukuje nowych przedstawień, nie po to, by się nimi delektować, lecz po to, by lepiej odczuć istnienie nieprzedstawialnego". Pytanie jednak, czy nieprzedstawialne nie jest po prostu grą wykraczającą daleko poza granice konwencji - jedynego gwaranta przedstawialności, grą, która mieszając gatunki, nie po to by stworzyć nowe, lecz po to, by oczyścić dokładnie po­ le z wszelkich zastałości, staje się samo konwencją, odsyłają­ cą jedynie do siebie; czymś, za czym nie stoi już nic, a nie­ przedstawialne zyskuje status bytu stricte negatywnego, tj. stanowi tylko pustą negację tego, co jest. Czy może raczej, a wydaje się to w przypadku Mapplethorpowskich fotografii bardziej trafne, nieprzedstawialne jest nie rezygnacją z prawdy lecz, jak twierdzi Blanchot, uwidocz­ nieniem ciemności tego, co pierwotne, nie światłem (Heideg­ ger), lecz ciemnością, przywracającą naszemu zadomowieniu istotę wygnania. Jest bowiem w tej hybrydycznej formie „porno-portreto-aktach" coś, co spaja te, jak pokazaliśmy wyżej, nieprzystawalne do siebie kategorie. Coś, co stoi o wiele wy­ żej niż zdekonstruowane pojęcie konwencji czy reprezentacji. Na pierwszy rzut oka mogłoby się wydawać, że ukazanie człowieka jako jednostkowości czy indywidualności (portret) w połączeniu z jego zwierzęcością (pornografia) i jego zdol­ nością do jej przezwyciężenia przez piękno (akt) jest dąże­ niem do wyrażenia pełni, jakiegoś uniwersum etyczno-estetycznego, w którym reprezentacja taka byłaby odkryciem prawdy o człowieku. Jest jednak owo „coś"', pewna nieokre­ ślona kategoria, nieprzedstawialne, które burzy optymistyczną wizję człowieka jako całości, nawet jeżeli to będzie całość dialektyczna. Tym czymś jest przenikające wszystkie fotogra­ fie doświadczenie śmierci. Nie da się jednak opisać owego do­ świadczenia w terminach obecności, nie wynika ono z połą­ czenia wspomnianych kategorii, raczej przez negację każdej z nich rodzi swoistą aurę niewypowiadalnego, nieprzedsta­ wialnego, które wskazuje na to, co w ciele śmiertelne. Ciało u Mapplethorpa jest ciałem par exellence - ma swo­ ją konsystencję, fakturę, ciężar, nie jest nim jednak, bo każdy jego ruch jest przez obiektyw sprowadzony do zera - postać w ruchu jest równie statyczna jak rzeźba, odlew. Jest piękne; jest aktem, ale jego piękno ma w sobie skażenie utylitarnością, jest piękne, gdyż jest atrakcyjne. Jest pornograficzne, gdyż chce się pokazywać, dawać do oglądania, jednocześnie jego nagość służy kategorii formy i ekspresji. Jest jednostko­ we, indywidualne, jest „tą osobą", związaną z jej własną hi­ storią (tytuł fotografii to imię lub imię i nazwisko modela), ale jednostkowa historia ulega przekroczeniu przez negację czasowości, przez wyjęcie przedmiotu z uniwersum czasu, nierozerwalnie związanego z tym, co indywidualne. Jest więc ciało jakby nieobecne, bo każda próba jego nazwania spoty­ ka się z jej negacją, co sprawia, że będąc dane na fotografii, tj. istniejąc materialnie za pomocą nośnika (naświetlony pa­ pier fotograficzny), nieustannie oddala się przy każdej próbie jego uchwycenia, zatrzymania poprzez nazwanie. W tym sen­ sie jest skażone śmiertelnością, tym, co nie pozwala trwać wiecznie. Oddala się, pozostawiając owo uczucie, które Hei­ degger nazwał przeboleniem, a Gianni Vattimo - pietas: „li­ tość i współczucie, jest miłością do istoty żyjącej i do jej śla­ dów - tych, które ona pozostawia, i tych, które niesie w sobie jako otrzymane z przeszłości". Jest więc coś bardzo „niefotograficznego" w Mapplethorpowskich fotografiach - owo odejście od momentalności, od „teraz" obrazu, zwrócenie się ku śladom, ku temu, co było, ku temu, co będzie (śmierci), pominięcie teraźniejszości - właśnie owa pietas, przebolenie. I chyba żadne inne medium nie jest w stanie wyrazić tego tak mocno jak fotografia. 757 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2fc76b9895cec27db2e07b8e79a1ce5c.pdf 4c4f7c519191da916261205e9cf4a417 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2029 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Subject The topic of the resource Ajnowie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1883 Title A name given to the resource Projekt zarządzania Ajnami z wyspy Sachalin, z krótkimi komentarzami do poszczególnych punktów / LUD 1991 t.74 Description An account of the resource LUD 1991 t.74, s.95-106 Creator An entity primarily responsible for making the resource Piłsudski, Bronisław Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 74, 1991 II. PRZED lOO-LECIEM PTL BRONISŁA W PIŁSUDSKI PROJEKT ZASAD ZARZĄDZANIA AJNAMI Z WYSpy SACHALlN, Z KRÓTKIMI KOMENTARZAMI DO POSZCZEGÓLNYCH PUNKTÓW 1. Każde osiedle posiada sołtysa obieralnego, zaś poszczególne gminy również obieralnych wójta i dwóch pomocników. (Pożądane jest, by osiedla Ajnów były bardziej liczebne, niż obecnie. Byłoby rzeczą konieczną, jeżeli to możliwe, bez przymusu, wprost przeciwnie, przy wszelakim poparciu i zachęcie, zgrupować kilka osiedli mniejszych w jedno, tak by warunki naturalne zezwoliły na rozwój łowiectwa morskiego, hodowli zwierząt i ogrodnictwa. Gdyby brzegi wyspy zasiedlano kolonistami o profesji rybackiej, dobrze by było przydzielać im działki nie zajęte uprzednio przez tubylców pozwalając, by ci ostatni sami zezwalali przesiedleńcom na instalowanie się w tym samym miejscu. Co zaś tyczy nadrzędnej jednostki administracyjnej, jaką jest gmina, to proponuję następujący podział terytorialny ziemi zajętej przez Ajnów: dwie na brzegu zachodnim, z granicami nieco bardziej na północ od osady Notosin, na przykład koło przylądka Cikai, i dwie na brzegu wschodnim: od południa na osadzie Hunup kończąc i na północ od niego (razem 4). Do tej gminy należałoby zaliczyć wszystkich Oroków i Gilaków zamieszkujących okolice osiedla Tichmieniewskiego w pobliżu zatoki Tierpienija (Cierpliwości). W takiej sytuacji każde z plemion wybierałoby po jednym przedstawicielu, przy czym każdy z nich kolejno pełniłby funkcję wójta, zaś pozostali dwaj - jego pomocników (zastępców). 2. Wszyscy wójtowie oraz ich pomocnicy, zjeżdżając się w jednym miejscu, w określonych terminach, stanowią samorząd tubylczy. 3. Samorząd tubylczy działa przy specjalnym naczelniku tubylczym (posiadającym prawa podobne jak naczelnik chłopski). (Sądząc, że w najbliższym czasie zesłania na Sachalin zostaną wstrzymane, uważam, że również tutaj, podobnie jak to się stało na sąsiednich tenmach, winny być wyłączone obowiązki ogólnej policji od służby ziemskiej, że zostaną utworzone stanowiska isprawników (naczelników policji powiatowej), pl'zystawów (naczelników policji) oraz naczelników chłopskich. W takich przypadkach mianowanie specjalnych tubylczych naczelników na tych terenach, zasiedlonych całkowicie przez ludnd{~ tu- �96 bylczą, byłoby rzeczą niezwykle pożądaną. Wyznaczenie zaś tylko jednego urzędnika odpowiedzialnego za sprawy tubylców na Sachalinie, ze względu na wielkość obszaru i trudności komunikacyjne, byłoby rzeczą bezskuteczną. Z korzyścią dla sprawy można pozostawić pod opieką tubylczych zwierzchników owe niewielkie osiedla rosyjskie rozrzucone pomiędzy terenami zajętymi przez ludność tubylczą. Południe wyspy na przykład mogłoby być podzielone na dwa obszary tubylcze: wybrzeże zachodnie oraz wschodnie. Uważam za konieczne włączenie do tytułu sprawowanego urzędu określenie "tubylczy", by osoba urząd ów sprawująca orientowała się jak i z jakim środowiskiem będzie mieć do czynienia przede wszystkim oraz, by powstrzymać tych, którzy z pogardą i wstrętem traktują przedstawicieli ras niższych, są nietolerancyj ni wobec innowierców. Za obowiązkowe należałoby uważać znajomość lub wyuczenie się języka tubylców przez osoby stanowiska takowe zajmujące. Jest to niezbędny warunek, by strony rozumiały się wzajemnie; bez owego porozumienia, wzajemnego zaufania, nie do pomyślenia byłoby skuteczne kierowanie, gospodarowanie i polepszanie bytu owego tak oryginalnego środowiska, jakie stanowią ludy pierwotne, gdzie każde plemię reprezentuje specyfikę, z którą należy się liczyć. Najpraktyczniej byłoby powoływać na funkcję naczelnika ds. tubylców ludzi szczególnie interesujących się nimi z racji swoich zainteresowań naukowych i zwracać się z prośbą o zaopiniowanie ich kandydatur do antropologicznych i etnograficznych sekcji towarzystw naukowych. Pożałowania godny problem wymierania plemion piervvotnych znalazł się, być może, w nowej fazie; prócz konstatacji faktu stopniowego zaniku tych plemion mogą pojawić się nowe doświadczenia z dziedziny systematycznej walki ze zjawiskiem planowego krzewienia wśród tych ludzi wyższej kultury. Co się zaś tyczy Ajnów, to w niektórych miejscach na wyspie Hokkaido prawie wyłącznie zajmują się oni rolnictwem i hodowlą zwierząt i właśnie na owych terenach Ajnowie, jak to sami stwierdzają, nie tylko nie wymierają, lecz powiększają swą populację. Oczywiście, nie wystarcza jedynie rozporządzać ludźmi, którzy będą z zamiłowaniem, a nie wyłącznie formalnie spełniać swe obowiązki. Potrzebne są środki materialne, potrzebna jest pomoc ze strony państwa; godziwa zapłata za produktywną pracę, a nie nędzna jałmużna w nieszczęśliwych wypadkach czy w latach głodu). 4. Wszyscy wójtowie i sołtysi pełnią swe funkcje bezpłatnie. Są wybierani na podstawie określonego prawa wyborczego na okres trzech lat. 5. Zatwierdzenie wybranych wójtów i sołtysów leży w gestii naczelnika do spraw tubylców. 6. Wójtowie posiadają opłacanych kancelistów, rekrutujących się, w miarę możliwości, spośród tubylców. (Wymóg posiadania własnych pisarzy do prowadzenia niezbyt skomplikowanej kancelarii wójtowskiej stwarza okazję do praktycznego stosowania znajomości pisma, ponieważ dążenie do opanowania tej umiejętności daje się wśród Ajnów zauważyć). �97 7. Aczkolwiek obowiązki wójtowskie są określone w zasadzie jako funkcja społeczna, to jednak jeżeli tak postanowi gmina, mogą one być opłacane, przy czym wysokość poborów i sposób uzyskiwania funduszy na nie określa sama gmina. Ona też wyznacza wysokość pensji dla kancelisty. 8. Wszyscy wójtowie są bezpośrednio podporządkowani naczelnikowi do spraw różnoplemieńców. Wójtowie i sołtysi posiadają określone pieczęcie, którymi sygnują wychodzące od nich pisma. 9. Oto obowiązki wójtów i sołtysów: l) Ogłaszanie i wykonywanie wszystkich rozporządzeń władz zwierzchnich; 2) przedsięwzięcie odpowiednich środków zapobiegawczych przeciwko epidemiom, pomorowi bydła, pożarom lasów; 3) dostarczanie informacji o wypadkach; 4) rejestracja zgonów i narodzin ludności; 5) kontrola przestrzegania higieny sanitarnej podczas zbiorowych połowów; 6) egzekwowanie powinności; 7) zarządzanie społecznymi rezerwami magazynowymi i sumami pieniężnymi; 8) dostarczanie informacji o stanie materialnym i potrzebach ludności; 9) piecza nad rozwojem ogrodnictwa, hodowli zwierząt, rolnictwa i rybołówstwa; 10) współdziałanie z władzami sądowymi, personelem lekarskim, urzędnikami policji, przechodzącymi wojskami i nauczycielami. 10. Samorząd tubylców, będąc zgromadzeniem społecznym, zajmuje się następującymi sprawami: l) Wyznaczaniem i rozdziałem powinności ziemskich oraz, o ile to będzie niezbędne, również i państwowych; 2) prowadzi ewidencję społecznego majątku i pieniędzy; 3) troszczy się o byt materialny plemienia; 4) sporządza podania do instancji nadrzędnych odnośnie korzyści i potrzeb; 5) rozpatruje spory i takie sprawy, które wyłączone z zakresu ogólnego kodeksu karnego i cywilnego, są rozstrzygane na podstawie prawa zwyczajowego. 11. Wszyscy Ajnowie są zwolnieni od służby wojskowej. (Kontynuacja tej ulgi dla Ajnów jest ważna ze względu na fakt, że obowiązek ten stanowi okrutny straszak, powstrzymujący wielu z nich, o czym miałem możność się przekonać osobiście, od posyłania dzieci do szkoły. W przeszłości Ajnowie byli niezwykle wojowniczym plemieniem i prowadzili krwawe wojny z Japończykami oraz pomiędzy sobą. Jednak pięć pokoleń wstecz przerazili się następstw walk bratobójczych, grożących całkowitym wyludnieniem i zdecydowali, że wszystkie spory rozstrzygać będą pokojowymi rokowaniami i grzywnami nakładanymi na winnych. Pozbawienie kogokolwiek życia było uważane za naj cięższy grzech i jak wspomniałem wyżej, było odkupywane dopiero okrutnym wyrokiem śmierci. Pogłoski o okropieństwach krwawej współczesnej wojny spotęgowały jedynie przerażenie wobec ewentualności odbycia służby 7 Lud t. LXXIV �98 wojskowej. W ubiegłym roku brak wypraw na połów ryb, tak znaczneg0 dla budżetu Ajnów dopływu pieniędzy i olbrzymia drożyzna przedmiotów użytku domowego, u schyłku zimy spowodowały nędzę. Ale n~e było jednomyślnej zgody by zwrócić się do administracji o pomoc. Wielu nalegało, by nędzę tę znosić cierpliwie, ponieważ za okazaną pomoc administracja zażąda zgłoszenia się do oddziałów, by życiem zapłacić za par;~ pudów żywności). 12. Powinności spłacane w naturze mogą być wyznaczane jedynie przez samych Ajnów dla swych własnych potrzeb społecznych. (Powinności takie zwykle jest bardzo trudno regulować: spadają na ludność nierównomiernie i wzbudzają zazwyczaj całą masę słusznych na ogół narzekań, stąd też daje się zauważyć powszechne dążenie, by obowiązek ten, na przykład dostarczenia podwody, towarzyszenia w podróży, zamienić na opłatę pieniężną). 13. Ajnowie płacą podatki wymierzone przez władze nadrzędne. (Aczkolwiek dotąd tubylcza ludność Sachalin u była zwolniona od płacenia jasaku i w ogóle podatków, to uważam jednak, że bogactwa naturalne wyspy zezwalają na to, by obciążyć jej mieszkańców pewnymi ciężarami ogólnopaństwowymi. Płacenie prostych podatków, niezbyt uciążliwych, oczywiście będzie miało na względzie również cel wychowawczy. Swiadomość tubylca, polegająca na uznaniu faktu, że on również wnosi swój wkład na potrzeby państwa, zapewniającego jego ludowi bezpieczeństwo i dobrobyt, może w niewielkim stopniu, ale zawsze w sensie dodatnim, sprzyjać umacnianiu związków tubylców z państwem, więzi która w chwili obecnej nie jest zbyt mocna. Nie należy się jednak ograniczać jedynie do wdrażania tubylczej ludności do spełniania określonych obowiązków. Jest rzeczą niezbędną stworzenie takich warunków, by mogła ona korzystać z pewnych dóbr kulturalnych, takich, jak na przykład szkoły, opieka zdrowotna, tani kredyt. Poszerzenie praw i obowiązkćw przyczyni się niewątpliwie do wyrobienia prawie nie istniejącej dot,!d postawy obywatelskiej. Podatki najlepiej byłoby ściągać z działalności produkcyjnej przynoszącej dochód na przykład z łowiectwa morskiego. Często zdarzało mi się słyszeć od niektórych przedstawicieli plemienia, że chętnie zgodziliby się na potrącenie podatku od dochodu ze sprzedaży morskich produktów na fundusz szkolny). 14. Ajnowie mają uczestniczyć we wzajemnym ubezpieczaniu budowli mieszkalnych od pożaru, póżniej zaś, w miarę rozwoju rolnictwa i hodowli zwierząt, w ubezpieczaniu bydła od pomoru i zasiewów od !1ieurodzaju. (Wszelkie opłaty należy nakładać stopniowo, by nie było sprzeciwu; jednakże sama idea wzajemnej pomocy bynajmniej nie leży poza zasięgiem pojmowania przedstawicieli niższej kulL:ry, toteż nie tłumić jej. lecz rozwijać by należało. W pierwszym okresie wydawania zapomóg, po nieszczęśliwych wypadkach, w przeważającej mierze winno podjąć się �99 państwo, czyli nastąpiłaby kontynuacja już ustanowionych zwyczajów. Należy jedynie zadbać, by okazywanie pomocy było obowiązkowe i nie zależało od widzimisię urzędnika. Pożary w osiedlach ajnoskich, ze wzglc;du na powszechne wypalanie lasu na ogromnych obszarach, zdarzają się dość często. Ale pomocy materialnej pogorzelcy nie otrzymywali zaw~;ze, chociaż zwracali siE~o nią do administracji. Taki stan rzeczy wywabje li tubylców zdumienie połączone z przeświadczeniem, że władze nadrzędne pieniądze dla nich przeznaczyły, lecz władza miejscowa bn dusze te zatrzymała). 15. W każdej gminie jest przynajmniej jeden społeczny sklep, w którym znajdują się produkty pierwszej potrzeby takie, jak mąka, ryż, ryby. Zamiast składek żywnościowych gmina może uchwalić daninę pienię~:ną i utworzyć fundusze społeczne, które następnie mogą być wypłacane jako pożyczki zwrotne i bezzwrotne dla potrzebujących. Przechowywanie produktów i zawiadywanie żywnością lub środkami pieniężnymi leży w gestii wójtów i ich zastępców, zaś kontrolę sprawuje naczelnik tubylców. (Kolejność wydawania zapomóg oraz zbierania danin winna być ustalona przez władze w porozumieniu z ludnością, Być może na początku taki rodzaj wzajemnej pomocy musiałby istnieć w zarodku, lecz zastąpienie dobroczynności przychodzącej z zewnątrz przez organizowaną wśród społeczeństwa samopomoc należy uznać za sprawę najważniejszą. Beztroskę właściwą ludności tubylczej nal,eży zastąpić zdolnością przewidywania, bez tej bowiem cechy życie w nowych warunkach stanie się znacznie trudniejsze, kiedy to w związku z powiększeniem się liczby ludności walka o byt znacznie się zaostrzy). 16. Każde osiedle Ajnów posiada dokładnie określony przydział ziemi. lecz rodziny mają prawo przesiedlać się do innych wiosek po uprzednim uzyskaniu zgody mieszkańców tych ostatnich, zaś kilka rodzin łącznie ma prawo przenosić się, po uzyskaniu zezwolenia odpowiednich władz, na wolne dotąd działki. (Dotychczas Ajowie korzystali ze swobody w przenosz€niu się z miejsca na miejsce bez specjalnych trudności. Częstokroć po szeregu zachorowań, wzmożonej śmiertelności w jakimś osiedlu część jego mieszkańców, czasami wszyscy, przenosili się do innej wioski, którą ominął gniew bogów. Po kilku zaś latach, gdy bogowie zapomną o winie, kara zostaje darowana, Ajnowie znów podążają ku ojczystym stronom. Porzucić całkiem miejsce spoczynku przodków obserwujących z zaświatów życie swych potomków jest uważane przez Ajnów za zbrodnię. Nawet wspomnianych przenosin dokonuje się do osiedli, gdzie mieszkają krewni w linii męskiej lub żeńskiej. Ostatecznie porzucane są tylko te wioski, których mieszkańców dotknęło najstraszniejsze dla Ajnów wydarzenie - śmierć hldzi na morzu. Zresztą nawet i wtedy opuszcza się wioskę jedynie w przypadku, gdy jest ona niewielka. W przeciwnym razie niszczy się jedynie domy tych, ;·;tórzy zatonęli. Ostatnio w miejscach wspólnych wy;)raw �100 łowieckich pojawIają się nowe osiedla: Komosiroro, Cirauhnai, Notosan, kilka w miejscowości Ussoro. Osobiście uważam, że nie ma potrzeby, przynajmniej obecnie, ograniczać swobody Ajnów w przemieszczaniu się z miejsca na miejsce, lecz jeżeli brzegi wyspy będą obrastać w przesiedleńsów rybackich, należałoby uprzednio przygotować do tego Ajnów: 1) zapl'Oponovi<'(;,by utworzyli bardziej liczebne osiedla w miejscach, które uznają Z3 najcdpowiedniejsze i przydzielić im tam działki; 2) udzielić im prawa przeniesienia się na nowe tereny, nie zajęte dotąd przez przesiedleńców, uprzedzając jednocześnie, że jeżeli w danym miejscu nie powstanie osada ajnoska (przynajmniej o 5-6 chatach), to pierwszeństwo przydziału zostanie udzielone przesiedleńcom. Stopniowy rozwój ogrodnictwa i rolnictwa, do których należy zachęcać Ajnów, budowa chatek rosyjskich i domków, takich jak w osiedlach Ai, Rure, czynią w wielu wypadkach Ajnów mniej chętnych do przenosin. O licznych niewygodach i trudnościach wynikających z faktu, że Ajnowie dotąd nie posiadają określonych wymierzonych działek ziemi wspominałem już wyżej). 17. Dopóki będzie istnieć łowienie soboli przy pomocy wnyków rozstawionych w górnym biegu rzek i strumieni, konieczne byłoby okazanie pomocy Ajnom i w ogóle tubylcom poprzez przyznanie im tych strumieni, które każda rodzina otrzymała w spadku po przodkach. (W chwili obecnej polowanie na sobole jest utrzymane w stanie przyznającym wszelkie przywileje myśliwym rosyjskim. Nie istnieje kontrola przestrzegania zakazu poławiania przy pomocy wnyków, zresztą jest to nierealne. Tubylcy zaś, którzy zwracają się do władz a zezwolenie na odłów soboli na rzeczkach, uważanych za własność rodową, otrzymują odpowiedź odmowną. Dlatego rosyjscy myśliwi nie uznają praw różnoplemieńców do rzeczek, wyprawiają się gdzie chcą, a ponieważ idą w góry i tam oczyszczają strumienie z gałęzi i chrustu, to zwykle wyprzedzają tubylca, który idzie na polowanie dopiero, kiedy w górach spadnie pierwszy śnieg. Jakież bywa jego rozczarowanie, gdy pojawiając się nad swym strumieniem zastaje tam gospodarujących białych myśliwych. Takie spotkanie sam na sam w tajdze nie zawsze bywa przyjemne. Myśliwi-przesiedleńcy to przeważnie ludzie zuchwali, mający wiele wspólnego z poszukiwaczami złota. Tubylcy nie czyszczą strumieni, zastawiają znacznie mniej wnyków, dlatego każdy z nich łowi trzykroć mniej soboli, niż przeciętny myśliwy rosyjski. Ci ostatni często wyprawiają się na łów wiosną po raz drugi. Tubylcy są głęboko oburzeni owym rabunkowym stosunkiem do bogactw leśnych. Wiosna jest przecież porą przychodzenia na świat młodych. Od pewnych myśliwych słyszałem, że wiosną we wnyki trafiają przeważnie samice. W ostatnich latach myśliwi-przesiedleńcy (w okręgu korsakowskim) pocz·ęli się dodatkowo powoływać na autorytet "papierów urzędowych". Uzyskują zwykle od admistratora lub inspektora rolnego nic nie znaczące zezwolenie na polowanie z bronią i psem, byle była na nim pieczątka i znaczek skarbowy, następnie, pokazując ten papier niepiśmiennemu tubylcowi, zapewniają go, że otrzymali prawo do odłowu na tym właśnie strumieniu, gdzie przedtem łowił tubylec. W ten sposób tubylec, który potrafi cenić b02actwa na- �101 turalne i dbać o nie aby zachować je dla potomnych, musi ustąpić przed wulgarnym drapieżcą, czasowo tylko luźno związanym z wyspą i post<;pującym wedle znanego przysłowia "apres nous Ie deluge". Rozporządzenie o odlowie soboli przy pomocy wnyków nie pozostaje wyłącznie na papierze. Zmuszając administrację do braku rea)n::ji na prośby tubylców, dotyczące konieczności uregulowania sprawy strumieni, wywołuje się w umyśle tych ostatnich, nawykłych do szanowania prawa, przypuszczenie o istnieniu praw nie nadających się do przestrzegania, a kłamstwie i bezczelności jako najprzydatniejszych sposobach osiągania dobrobytu. Jeżeli już trzeba walczyć z samowolą łowców zwierząt futerkowych nawet na tak rzadko zaludnionym terenie jak Sachalin, to lepiej przeprowadzać to przy pomocy innych, bardziej realnych środków. NToże skuteczniejsze by było pobieranie, przy wydawaniu zaświadczeń o p:Jsiadaniu prawa łowienia przy pomocy wnyków, specjalnego - co rok wyższego - podatku, zależnie od aktualnej ceny soboli i czasu łowienia (lata lub jesieni). 18. W koczowiskach tubylczych nie należy otwierać sklepów z alkoholem, powinno być zakazane używanie spirytusu jako środka płatniczego. W celu walki z alkoholizmem wśród tubylców powołane zostają towarzystwa trzeźwości podlegające opiece podobnych towarzystw centralnych lub specjalnej organizacji opieki nad tubylcami, tworzonymi w celu walki z przedwczesną umieralnością. (Być może w niedalekiej przyszłości na Sachalinie wódka będzie sprzedawana w wolnym handlu. W takim wypadku pożądane by było, aby sklepy sprzedające napoje alkoholowe nie mieściły się w wioskach tubylczych lub też w ich pobliżu. Niejednokrotnie słyszałem od tubylców, że kiedy nie ma wódki, to nie mają na nią ochoty, dopiero gdy w pobliżu pojawia się ten napój, momentalnie odczuwają niepowstrzymane pragnienie. Do walki z wyzyskiem tubylców przez wieLl handlarzy zajmujących się skupem skórek zwierząt futerkowych lub ryby, którzy albo płacą spirytusem, albo chcą przy jego pomocy pozyskać względy tubylców (Japończycy robią to przy pomocy sake), należałoby włączyć również czlonków towarzystw trzeźwości. Poprzestanie na istniejącym obecnie pozornym nadzorze strażników i inspektorów znaczyłoby rezygnację z dążenia do zmiany istniejącej sytuacji. Utworzenie towarzystw trzeźwości, w każdym razie wśród społeczności ajnoskiej, jest zupełnie moż.liwe. Obecnie istnieją również Ajnowie niepijący, n;eliczni co prawda. Są również inni, którzy bardzo się krępuj=l wobec ludzi nie pochwalających pijailstwa. Spotkałem również i takich młodych Ajnów, którzy, dowiedziav\iszy się, że lekarze mogą zasugerować \vstręt do alkoholu, zapragnęli poddać się hipnozie, by odciąć się od pociąg'.! do wódki i owych szkód przez nią powodowanych. Członkowie towarzystwa trzeźwości winni mieć pierwszeństwo w otrzymywaniu zasiłków; pożądane byłyby premie i upominki w nagrodę za wytrwałość w trzeźwości, wręczane przez opiekunów owych towarzystw. Dochód ze sprzedaży skonfiskowanego spirytusu i kar pieniężnych za awantury i ukazywanie się publicznie po pijanemu można by przezna~zyć �102 na cele społeczne i kulturalne: na zakup instrumentów muzycznych, latarni magicznych, obrazów itp. Kadry towarzystw trzeźwości wzbogaciłyby się o absolwentów szkół, wychowanych w duchu walki z pijaństwem, posiadających rozwinięte zamiłowanie do korzystania z rozrywek kulturalnych na wyższym poziomie. Członkom wspomnianych towarzystw należałoby umożliwić odbywanie kształcących podróży chociażby do pobliskich miast syberyjskich. Ajnowie z dawnych jeszcze czasów zachowali pasję do dalekich podróży. Obecnie również jest wielu chętnych do zwiedzania miast rosyjskich, lecz niepożądane byłyby podróże bez opieki instytucji oświatowych czy osób zaangażowanych w podniesienie kulturalnego poziomu tubylców. Odbywający wycieczki pod opieką drobnych przemysłowców lub zatrudnionych na łowif:kach Japończyków, po zwiedzeniu Hakodate, powracają bogatsi o znajomość obyczajów panujących w domach publicznych, wykazują szczególne zamiłowanie do hulanek oraz beztroski stosunek do powierzonych sobie pieniędzy współplemieńców. Oczywiście miasta rosyjskie posiadają nie mniej pokus i kusicieli. A jednak wycieczki na kontynent syberyjski byłyby niezwykle korzystne pod. względem podniesienia poziomu kulturalnego i pogłębienia więzi ducllowej rdzennych mieszkańców z Rosjanami). 19. Wszystkie kary, nakładane na tubylców z tytułu nieprzestrzeganie przez nich praw i rozporządzeń, mają być przeznaczone na uzupełnienie specjalnego funduszu tubylczego, z którego czerpie się na zapomogi i pożyczki właśnie dla ludności miejscowej. (Srodek taki jest słuszny ze względu na fakt, że ludzie ci są na takim stopniu rozwoju, że żądania ustępstw mających na celu korzyść pa11stwa czy dobro ogólne nie są dla nich w pełni zrozumiałe). 20. Dla uzupełnienia funduszu tubylczego korzysta si(~ z dochodów państwowej sprzedaży prochu, ołowiu, mąki, ryżu, soli, broni itp. Sprzedaż tych towarów pierwszej potrzeby realizuje się przez osoby urzędowe w kilku wygodnych punktach. W normalnych czasach nalicza się marżę w wysokości 10°/0<. Połowa tego dochodu zasila lundusz tubylców, pozostała zaś idzie do skarbu państwa oraz na koszta administracyjne. W wypadku głodu ceny się obniża, otwiera się sprzedaż na kredyt, dla biednych wydaje bezpłatnie. (Przestrzeganie artykułów 208-216 Ustawy o tubylcach ma dla Sachalinu duże znaczenie, ponieważ niewystarczająca produkcja chleba na miejscu, przerwanie komunikacji z lądem na dłuższy czas, może wywolać w wypadku wolnego handlu wzrost cen, szczególnie wobec grożącej nędzy. Byłoby rzeczą słuszną, by z funduszu sachalii1skiego, który przez wiele lat u.zyskiwał znaczne wpływy ponadnormatywne (art. 210 Ustawy ...) ze sprzedaży mąki, soli, prochu, ołowiu, przeznaczono znaczną sumq na założenie podwalin kapitału tubylczego). �103 21. Z kapitału tego mogą być wydawane pożyczki i zasiłki dla poparcia rozwoju hodowli bydła, ogrodnictwa, rolnictwa, łowiectwa morskiego, rękodzielnictwa i oświaty, jak również coroczne nagrody za aktywność i starania w tym kierunku. (Przepisy zarządzania opracowane oddzielnie). wydawania kwot tego kapitału wmny zostGlĆ 22. W pasmie wyspy zajmowanej przez Ajnów istnieją dwa rejony służby medycznej wraz z niewielkimi szpitalikami dla tubylców. (W chwili obecnej również nie odmawia si(~ udzielenia tym ludziom pomocy lekarskiej. W wielu sytuacjach ustosunkowują się oni do niej z ograniczonym, najczęściej powierzchownym zaufaniem. Sytuacja obecna 'N zakresie opieki zdrowotnej dla tubylców pozostawia jednak wiele do życzenia. Lekarze badają chorych tubylców pobieżnie i przypadkowo, będąc w podróży służbowej przeważnie z okazji jakiejś sprawy sądowej. :Nie widzą efektów okazywania im pomocy ze względu na antysanitarne warunki życia tych ludzi; nie znają specyfiki ich bytu, cech fizycznych plemienia, widząc pacjenta po raz pierwszy nie rozumieją się wzajemnie, n:e mają możliwości poznania przyczyn i charakteru zachorowaIi.; przeważnie nie są w stanie obserwować przebiegu choroby i funkcjonowania zaleconych środków, nie wiedzą nic o wynikach leczenia. Dlatego liczba zarejestrowanych leków zaordynowanych tubylcom nie daje pełnego obrazu udzielonej pomocy lekarskiej. Zazwyczaj doktorzy żądają przewiezienia chorego do szpitala znajdującego się w odległości stu lub więcej wiorst. Choremu, wymagającemu troskliwej i serdecznej opieki proponuje się wyjazd do miejsca, gdzie będzie daleko od swoich, mało tego, w środowisku które nim gardzi, ponieważ uważa za istotę brudną i niższą od siebie. Na szpital decydują się jedynie wyjątki, bar-o dziej odważni, prawie wyłącznie mężczyźni. Wśród Ajnów krąży pogłoska o tym, jak to z lecznicy w Korsakowie kobiety aj noski e wywo,żono na kontynent. Rzecz w tym, że jedna z kobiet, która na początku lat 90, leczyła się w lazarecie, znalazła się następnie we Władywostoku ze swym konkubinem-zesłańcem, pochodzenia chłopskiego. Krewnym, którzy poszukiwali jej w owym lazarecie powiedziano, że kobieta Ul<larła, Fakty podobne czynią pobyt w okręgowym szpitalu rzeczą dla i-\jnów straszną. Niezbędni sq specjalni tubylczy lekarze z grona osób interesujących :'li,:; antropologią, którzy będą zachęceni nie zaletami pracy na odległych krailcach, nie zamiłowaniami myśliwskimi, lecz ciekawością naukową· Potrzebne Sel również niewielkie, zaopatrzone w niezbędne środki lecznice, rołożcn? w o:=iedlach t 1bylczycb, w miarę możliwości z obsługą dla tych bói. Kiedy nawiążemy bezpośrednie, bliskie stosunki, pojawi się wzaj2mne zro:'J;mienie i szczere z~lufanie. Znacznie większe zaufanie do japo:~skjE:.i lnedycyny Ajnowie żywią nie z powodu stawi,ania wyżej niż n::>s"::a ja:.Jo!1.skiejkultury, lecz przcde wszystkim ze względu na prostotę i dmtr,:pność japoi;skich lekarzy. Na wyspie Hokkaido widziałem w wioskach o.,jr'.oskichpunkty medyczne m~sjon:1Tzynngielskieh, kiero\'.'ane CZ::l1 �104 sem przez kobiety, obserwowałem popularność tych ostatnich oraz wpływ, jaki posiadają. Takie niewielkie szpitaliki są nie tylko rozsadnikami nawyków higienicznych i współczesnych pojęć o rzeczach pożytecznych czy szkodliwych dla ludzkiego zdrowia, lecz również obok szkół, są one świetnymi pomocnikami w szerzeniu wśród Ajnów religii chrześcijańskiej. Do pomocy lekarzom należałoby wyznaczyć grupę felczerek i akuszerek, które mogłyby wpłynąć na najbardziej konserwatywny pod tym względem element tubylczy - na kobiety). 23. W każdej gminie winna istnieć najmniej jedna szkoła elementarna nauczająca również podstaw praktycznego rzemiosła (ciesielstwa, stolarstwa, kowalstwa, itp.), ogrodnictwa, rolnictwa oraz wiedzy niezbędnej do uprawiania rybołówstwa. (Środki na zaopatrzenie i utrzymanie tych szkół winno dać państwo; sami tubylcy są jeszcze zbyt ubodzy, by pokrywać wydatki na utrzymanie budynków szkolnych, zakup pomocy naukowych, opłacanie nauczycieli. Szkoły stanowić będą mocny ośrodek szybszego scalenia ludności tubylczej z Rosjanami. Trzeba tylko pozostawić świecki charakter szkół i skierować pracę w nich na kierunki praktyczne. Chodzi o to, by dzieci nie wyobcowywały się ze środowiska rodzinnego, czego niekiedy obawiają się dorośli Ajnowie i wprost przeciwnie, starać się zaopatrzyć tę młodzież w taką wiedzę, która by dawała im przewagę w zajęciach, którymi zajmują się ich rodzice. Co się zaś tyczy nauki czytania i pisania, to konieczne jest oddzielenie dzieci tubylczych od rosyjskich. Wymaga tego zróżnicowanie umysłowe, i być może, różnice w szybkości przyswajania materiału, nieznajomość języka rosyjskiego, z czego wynika potrzeba zastosowania innych środków i metod nauczania. Szkolenie w zakresie rzemiosła byłoby możliwe wspólnie z dziećmi przesiedleńców rosyjskich, ale koniecznie w miejscu zamieszkania dzieci tubylczych, aby szkoła była dla nich widoczna i by mogli ją uznać za własną). 24. Nauczanie szkolne ma być obowiązkowe dla dzieci płci obojga. (W zasadzie należałoby postawić żądanie obowiązkowego nauczania dzieci w określonym wieku. Wtedy rozwój kulturalny plemienia następowałby szybciej i bardziej miarowo, nie zaznaczałaby się mogąca powstać różnica między piśmiennymi i analfabetami. Lecz jeśli w początkowym okresie nie będzie można osiągnąć wystarczającej liczby szkół dla przyjęcia wszystkich dzieci w wieku szkolnym, to obowiązkowe nauczanie może być wprowadzone dopiero w okresie późniejszym. Umil:jętność czytania i pisania większość Ajnów uważa za wielką zaletę i nie będą się oni sprzeciwiać edukacji chłopców, jeśli się ogłosi, że po UkOl'lczeniu szkoły nie nastąpi powołanie do wojska. Przeciwko nauczaniu (dziewcząt - W. Ł.) występować będzie wielu. Z owymi przesądami, wymagającymi, by kobiety pozostały gorszą połoVJą rodzaju ludz~jego, wcdczyć trzeba będzie na różne sposoby i stopniowo: zach(;tą i karą. Przyciągnąć dziewczęta do szkół może również zatrudnienie w nich na~iczycielek. Nie należy przypominać, że szkoły dla tubylców, przynajmniej w po- �105 czątkowym okresie, winny posiadać nauczycieli ideowych, wybijających się ponad przeciętność. Szkoły, szpitaliki, towarzystwo trzeźwości, podźwigną zacofane duchowo plemiona i stworzą trwałe podwaliny dla różnych przedsięwzięć o charakterze ekonomicznym, mające na celu jego dobrobyt). 25. Wszystkie sprawy sądowe, karne i cywilne, które na podstawie przepisów prawnych są rozpatrywane wedle obyczajów różnoplemiennych, pozostawione są do ustnej decyzji administracji tubylczej. Naczelnik ds. tubylców zbiera co roku informacje o sprawach rozpatrzonych przez Ajnów i stara się wpłynąć moralnie na zmianę takich decyzji, w których z naszego punktu widzenia doszło do strzywdzenia strony słabszej przez silniejszą. (Podobne krzywdy zdarzają się przeważnie w odniesieniu do kobiet. W takich okolicznościach określona przez obyczaj sytuacja kobiety zawsze jest mniej korzystna aniżeli położenie mężczyzny. Małżeństwa zawierane pod przymusem jeszcze istnieją jako przeżytki, lecz ustępują miejsca nowej formie małżeństw zawieranych dobrowolnie. Pod tym względem na korzyść kobiety ajnoskiej przemawiają stosunki, jakie wytworzyły się na Sachalinie: a mianowicie znaczna przewaga liczebna ludności męskiej nad żeńską, pojawienie się rasy białej, której stosunek do kobiet jest znacznie sprawiedliwszy aniżeli Mongołów. Byłoby rzeczą pożądaną, by zapisywano wszystkie sprawy rozstrzygane przez tubylców w celu poczynienia obserwacji nad stopniową zmianą obyczajów, których wpływ będzie stopniowo słabnąć, a to po to, by uchwycić moment, w którym możliwe będzie zastosowanie wobec tubylców przepisów prawnych wspólnych dla wszystkich obywateli Imperium Rosyjskiego). 26. Tubylcy skazani na karę aresztu lub więzienia odbywają tę karę w oddzielnych pomieszczeniach, osobno od innych więźniów, w specjalnie określonych warunkach po to, by uwięzienie nie wywarło na nich swych zgubnych skutków. (pozbawienie wolności, więzienie, to dla tubylca pojęcie zupełnie nowe i niewątpliwie przerażające. Uciążliwość podobnej kary jest tu w porównaniu z przedstawicielem rasy o wyższej kulturze znacznie spotęgowana przez pełne udręki i niejasności oczekiwanie na nieznaną przyszłość. Człowiek taki, który nie zna pojęcia kary i ograniczel1 w swobodnym poruszaniu się, nawykły od dziecka do wolności i przestrzeni, zacznie tęsknić zamknięty w czterech ścianach posępnego więzienia. Jak ciężko będzie przeżywać brak możliwości porozumiewania się w języku ojczystym, \V otoczeniu nowym, które albo nie zna jego języka zupełnie, lub rozumie go z trudem. Tryb życia tubylców stwarza przyzwyczajenia do obracania się w kręgu krewniaków lub znajomych. I'Tawet w warunkach sprzyjających towarzystwo obcych wywołuje w nim cht~Ćodc:jścia do swej rodziny. Przygnębiający nastrój, niemożnoM~ zaspokojenia potrzeby ruchu na świeżym powietrzu, jadło, do którego nie przywykł wszystko to bardzo szybko zrujnuje organizm h:Lylca �106 w więzieniu. Na WY3pie Hokkaido Ajnowie odsiadywali wyroki więzienia i jak dowiedziałem się z ich oświadczeń, składanych na me ręce już po wyjściu na wolność, po upływie lat kilku, ci nieszczęśnicy szybko umierali lub tracili rozsądek. Na Sachalinie zdarzyły się przypadki zasądzenia Ajnów na karę więzienia. Ajn Ciukaranki otrzymał 7 dni aresztu za zabójstwo przesiedleńca, który zgwałcił i następnie zamordował jego żonę. Widziałem tego Ajna, jak wybierał się do Korsakowska, by odsiedzieć karę. Był w takim nastroju, jak gdyby oczekiwały go tam tortury i niechybna śmierć. Na szczęście administracja potraktowała go wyrozumiale, zamknęła go w oddzielnym pomieszczeniu, nie dopuszczając doń innych przestępców. Jednakże byłoby pożądane, by podobne traktowanie nie zależało od uznania poszczególnych funkcjonariuszy, lecz było obowiązkowe dzięki literze prawa. Sześciu Ajnów zostało skazanych na dwa lata więzienia za zabójstwo 9 włóczęgów, których konwojowli i którzy próbowali ucieczki. Co się stanie z tymi Ajnami, jeśli wyrok Sądu Okręgowego zostanie zatwierdzony przez instancję nadrzędną, dokąd sprawa trafiła ze względu na odwołanie oskarżonych. Jeżeli nawet zostaną zesłani na Sybir dla odbycia kary, to czy nie spotka ich tam zemsta innych przestępców? D\va lata spędzone za więziennym murem, bliższa znajomość ze światem przestępczym, jakie piętno zostawi na ich światopoglądzie, jeżeli owe dwa lata przetrwają). 27. Kontrakty i umowy zawierane nie z poszczególnymi osobamilecz z całą społecznością, lub jej przedstawicielami, winny być zatwierdzane przez naczelnika ds. tubylców. (Zorganizowanie ochrony prawnej interesów tubylczych jest niezbędne ze względu na ich niski poziom rozwojowy, brak umiejętności by dokładnie wyłożyć swoje żądania, których zapis jest powierzany zwykle przedstawiecielowi drugiej, ubijającej z nim interes, strony. Miałem okazję widzieć warunki umów rybaków ze społecznością ajnoską. Zawsze było w nich mniej korzystnych dla Ajnów punktów, niż posiadała strona druga. Niepiśmienność tubylców może stwarzać okazję do różnych nadużyć przy sporządzaniu dokumentów, czemu zapobiec można by było przez ustanowienie pewnego rodzaju kurateli nad umowami handlowymi owych społeczności. Pożyteczną byłaby również kontrola rozliczeń finansowych po zrealizowaniu zatw'ierdzonej umowy. Trzeba pomóc Ajnom w uniknięciu nadużyć dokonywanych przez osobników korzystających z ciemnoty tubylców. Rzeczą rÓ'Nnie ważną będzie wychowanie tych ostatnich w duchu uczciwości w kontaktach handlowych. Doświadczając na sobie od stuleci okrutnego wyzysku od Olczów i japońskich właścicieli przedsiębiorstw rybackich, tonąc u nich po uszy w długach (Ajnowie mają zwyczaj zaciągać długi i zwlekać z ich zwrotem), wielu z nich przejawia niezwykłą zręczność w unikaniu ostatecznego finansowego rozliczenia. Znajomość obyczajów i niesłowność. Z tymi wszystkimi ujemnymi wpływami trzeba walczyć długo i sysytema tycznie). �107 28. Gubernator sprawuje ogólny nadzór nad administracją tubylczą. Podlegają mu naczelnicy ds. tubylców, on ponosi odpowiedzialność za pomyślną sytuację materialną tubylców. Podczas objazdów wyspy gubernator wizytuje instytucje tubylcze i przyjmuje delegacje tubylców, jeżeli ci ostatni zechcą osobiście przedłożyć mu swe prośby i potrzeby. 12. kwietnia 1905 roku Tłumaczyła Janina Sidorska • Władysław Łatyszew Okręgowe Muzeum Krajoznawcze J użno-Sachalińsk Rosja KOMENTARZ DO "PROJEKTU ZASAD ZARZĄDZANIA SACHALIN ...". AJNAMI Z WYSpy Rękopis Projektu znajduje się w Centralnym Archiwum Państwowym RSFRR Dalekiego Wschodu w Tomsku, w zbiorach kancelarii gubernatora obwodu sachalińskiego, nr 2031 ,,0 opracowaniu ustawy dotyczącej tubylców". Jakże więc trafił rękopis uczonego do materiałów administracyjnych kancelarii gubernatora Sachalinu? Otóż w 1899 roku Ministerstwo Spraw Wewnętrznych poczęło czynić zabiegi w celu realizacji "Rozkazów Najjaśniejszego Pana z dnia 13 maja 1896 roku i 8 lipca 1898 roku", dotyczących ponownego przejrzenia wszystkich praw mających do tubylców zastosowanie". Stare prawa zostały uznane za beznadziejnie przestarzałe, zresztą nie wszędzie, w tym i na Sachalinie, były one stosowane. W 1900 roku Nadamurski (Priamurskij) generał gubernator otrzymał rozporządzenie polecenia miejscowym urzędom by przystąpiły do przygotowania wstępnego projektu ustawo tubylcach (różnoplemieńcach). Wkrótce podobne rozporządzenie otrzymał również gubernator Sachalinu, który z kolei rozesłał analogiczne pisma do naczelników okręgów. Do roku 1901, w którym władze petersburskie zażądały sprawozdań z wykonania poleceń, nic jeszcze nie zrobiono, wobec czego nastąpiło surowe zalecenie, by prace przyspieszyć. Na początku 1902 roku naczelnicy okręgów nadesłali do sachalińskiego gubernatora wojskowego M. L Łapunowa niezbyt pomyślne sprawozdania, że nie ma kto zbierać, a tym bardziej uogólniać zasad nowego projektu, ponieważ w okręgach brak specjalistów wystarczająco przygotowanych do podobnej pracy. Naczelnik okręgu tymowskiego podawał, że w kalendarzach sachalińskich zostały opublikowane �108 na ten temat prace Sternberga i Piłsudskiego, i że według niego, problem został w nich naświetlony prawidłowo. Kierownik muzeum sachalińskiego również nie mógł w niczym pomóc, zasłaniając się brakiem kompetencji. Tymczasem z Petersburga i Chabarowska nadchodziły monity domagające się odpowiedzi. Będąc we wrześniu 1903 roku w podróży na południu wyspy Łapunow dowiaduje się o przyjeździe Piłsudskiego, spotyka się z nim i prosi, by ten wykonał pracę, której nie podołali jego urzędnicy. Piłsudski zgadza się na wykonanie tej pracy w nadziei, że dzięki temu wpłynie w ja!-:iś sposób na ulżenie doli Ajnów. Gubernator wydaje rozkazy, by uczoner.l'J udzielono pomocy, zezwala na korzystanie z rządowej, konnej lokomocji tam gdzie istnieją trakty pocztowe. I kiedy B. Piłsudski przedłożył próbny projekt zorganizowania pierwszej szkoły dla dzieci ajnoskich, gubernator poparł go od razu i nawet wyasygnował 150 rubli na pomoce szkolne, nie chciał zmarnować jedynej okazji wystąpienia wobec Petersburga. Uczony znakomicie wykonał powierzone mu zadanie. Zebrał dokładne dane statystyczne dotyczące Ajnów, przeprowadził analizę porównawczcl z danymi spisu powszechnego z 1897 roku, opracował projekt składający się z 28 punktów wraz ze szczegółowym komentarzem do nich. Do materiałów B. Piłsudski załączył dwa sprawozdania o organizowaniu szkół dla ludności miejscowej. Przestudiowanie "Projektu" uzupełni wiele znanych już faktów o różnych dziedzinach życia i kultury Ajnów. Dokument ten wymaga jeszcze dokładnego przeanalizowania i zinterpretowania. Zostal opracowany przez człowieka, dla którego sytuacja tego ludu nie była obojętna; uczony był głęboko zatroskany jego losem. Z tekstu dokumentu wyziera serdeczny niepokój i ból człowieka, nie brak w nim również idealizmu tak charakterystycznego dla "narodników", oraz dążenia do poprawy sytuacji drogą reform. Cała działalność B. Piłsudskiego, skierowana na polepszenie sytuacji małych liczebnie ludów, wywoływała głęboki szacunek wśród współczesnych uczonych oraz postępowej inteligencji. Ajnowie ufali mu bezgranicznie, słusznie widząc w nim swego obroilcę. Dowiódl tego po wielekroć angażując się w rozwikłanie wielu trudnych dla nich spraw. Publiko\Va~lY b dokument potwierdza to raz jeszcze. Tekst "Projektu" przytoczono bez skrótów. Publikowany on jest po raz pierwszy w języku polskim, dzięki staraniom podjętym przed laty przez Pana Antoniego Kuczyńskiego, biografa Bronisława Piłsudskiego. * Tłumaczyła Uwaga: Publikowane wersje tłumaczeń przygotowała Monika Janina SidOTS;~(l Leonowicz �109 Bronislaw Piłsudski A DRAFT OF RULES FOR THE ESTABLISHMENT OF AUTHORITY OVER THE SAKHALIN AINU. WITH SHORT EXPLANATIONS ON PARTICNLAR POINTS (Summary) B. Piłsudski (1866-1918) discusses proposals concerning administrative division and formation of regions inhabited by native population. The division is proposed so that traditional occupations could be more easily practised. Furthermore, it should help govern and assist local population, territorial and communal administration (self-government) through the formulation of the scope, rights, obligations, and duties of village administrators or chief officers of villages. The author's rroposals are also meant to promote the development of self-governments and to stimulate native population to participate in the formation of civilizational values and in their use. He proposes solutions to the protection of the natural environment, economy, education, sanitary awareness, economics and jurisdiction. B. Piłsudski favours the formation of conditions which prevent alcoholism that accounts for numerous deaths among the native population. He is also for conditions that help shape conscious civic attitudes among the native population. Władysław Łatyszew A COMMENTARY TO THE "A DRAFT OF RULES FOR THE ESTABLISHMENT A COMMENTARY TO THE OF AUTHORITY OVER THE SAKHALIN AINU. WITH SHORT Ex,pLANATIONS ON PARTICULARE POINTS" (Summary) The article discusses the origin of the "Project on the governing of the; Ainu people from the island of Sakhalin ..." prepared by Bronisław Piłsudski. The idea to write the project was born at the end of the 19th century at the Russian Ministry of Interior Affairs following the tsar's order to make effective the legislation on the native inhabitants of the eastern territories of the Russian empire. The local administration could not manage the task. Thus, the governor of Sakhalin approached Bronisław Piłsudski. The latter, interested especially in the peoples inhabiting the territories in question, accepted the proposal and prepared the "Project on the governing of the Ainu people from the island of Sakhalin .•". � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b9e6df63d30bd184497d78775d8ac4ae.jpg 900bfbf15b4c52ded05aa0aaea7a2881 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource fotografia cyfrowa; badania terenowe ; Description An account of the resource Kolekcja zdjęć Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego utworzona z okazji obchodów 6. Ogólnopolskiego Dnia Etnografii, Etnologii i Antropologii Kulturowej ( 9 lutego). W 2025 roku przypada 130. rocznica powstania PTL, zatem świętowanie odbyło się w sposób szczególny, przypominając wszystkim to, co stanowi fundament dyscypliny oraz naszej pracy i pasji. To badania terenowe – nieustanne wędrowanie, odkrywanie, poznawanie nowych ludzi, rozmawianie z nimi oraz dokumentowanie. Zachwyca nas świat i ludzie, którzy go tworzą! Na akcję Etno-Foto-Teren odpowiedziało 34 badaczy z całej Polski. Publikujemy kolaże stworzone na podstawie przesłanych fotografii wraz z autorskimi opisami okoliczności, w jakich zdjęcia powstały. Creator An entity primarily responsible for making the resource Członkinie i członkowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource Fotografia Cyfrowa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource ETNO-FOTO-TEREN 2025 / Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource Badania terenowe ; dziedzictwo kulturowe ; antropologia jedzenia ; Brudzew (Wielkopolska) Description An account of the resource Tytuł: Terenowe praktyki kulinarne Opis: Etnografki - Aleksandra Krupa-Ławrynowicz i Alicja Piotrowska (PTL Oddział w Łodzi, Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UŁ) w trakcie badań terenowych ze studentami. Kiedy i gdzie: Brudzew, kwiecień 2024 r. Okoliczności: Badania dotyczące dotyczące dawnych i współczesnych praktyk kulinarnych w ramach projektu „Brudzew – od odkrywki węgla brunatnego do odkrywania lokalnego dziedzictwa kulturowego" (IEiAK UŁ we współpracy z Gminny Ośrodek Kultury "Wozownia" i Stowarzyszenie "Na Rzecz Rozwoju Gminy Brudzew") Autor foto: Alicja Piotrowska Creator An entity primarily responsible for making the resource Piotrowska Alicja Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Krupa-Ławrynowicz, Aleksandra Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Type The nature or genre of the resource Fotografia cyfrowa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/262118371b3eb6a84096d8159b993834.pdf 33d960b4f4ec07747f4e72bff4eccec2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5029 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource wyszukiwanie informacji w Internecie Bibliografia Etnografii Polskiej (BEP) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4665 Title A name given to the resource Bibliografia Etnografii Polskiej/ Homo interneticus: etnograficzne wędrówki w głąb sieci Description An account of the resource Homo interneticus : etnograficzne wędrówki w głąb sieci ; pod red.Ewy Jagiełło i Pawła Schmidta s.113-118 Creator An entity primarily responsible for making the resource Piotrowski, Marcin Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Wydawnictwo Portalu Wiedza i Edukacja Type The nature or genre of the resource e-book Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Marcin Piotrowski — Bibliografia etnografii polskiej 113 ±±~> Marcin Piotrowski UNIWERSYTET ŁÓDZKI Bibliografia etnografii polskiej P oczątki bibliografii etnografii polskiej sięgają dziewiętnastego wieku - jak wiemy - były to opracowania drukowane samodzielnie, jak i w postaci odręb­ nych numerów czasopism ludoznawczych. W Ośrodku Dokumentacji i Infor­ macji Etnograficznej (ODiE) prace mające na celu stworzenie całościowej biblio¬ grafii rozpoczęły się we wczesnych latach siedemdziesiątych, a w latach osiemdzie¬ siątych podjęto działania uwieńczone kilkoma publikacjami bibliograficznymi, po­ czątkowo retrospektywnymi, a później prowadzonymi na bieżąco (ich wykaz w załą­ czonej literaturze). Kolejne opracowania - dzięki środkom grantu „Bibliografia Et­ nografii polskiej w Internecie" - powstają od 2000 roku i sukcesywnie pomnażają in­ ternetowe zasoby tej unikalnej bibliografii opracowanej prze zespół ODiE pod kierun­ kiem profesor B. Kopczyńskiej-Jaworskiej. Skromny zespół - M . Wilbik, M . Niewia­ domska, a także współpracownicy zatrudniani okresowo - A. Hlebowicz, I . Kuźma, J. Kościelska oraz inni - stworzyli dzieło, którego rangę doceniają nie tylko etnolodzy, ale i inni naukowcy w Polsce i na świecie. Jak mówi jednak profesor Jaworska: „ko­ ledzy polscy nie podzielili się ani razu swoimi uwagami..." (tyczącymi bibliografii - zasad jej tworzenia jak i zasobami). Należy także przypomnieć, że zespół kierowany przez prof. Jaworską, zarówno w ODiE, jak i w Katedrze Etnografii przez wiele lat, obok swoich podstawowych za¬ interesowań naukowych brał udział w wielu inicjatywach, mających na celu usyste¬ matyzowanie i opracowania porządkujące wiele dziedzin etnografii, etnologii, antropo¬ logii kultury. Wymienić tu trzeba współpracę z bibliograficznym czasopismem Demos, w którym opublikowano wiele recenzji polskich prac etnograficznych (i pokrewnych), czy też stworzenie słownika haseł związanych z szeroko rozumianym ludoznawstwem, pomocnych później miedzy innymi przy tworzeniu internetowej bibliografii. Nawiązano także współpracę z wieloma instytucjami o podobnym zakresie działania w całym świecie, korzystając z ich doświadczeń, sposobów działania, a częściowo rów¬ nież dorobku. W samym Ośrodku znajdują się uporządkowane zbiory tyczące szero¬ ko rozumianego ludoznawstwa, etnografii, etnologii. Wiele dziedzin - wystawiennictwo, twórczość ludowa, muzealnictwo, imprezy związane z kulturą ludową są tu odnotowane �Marcin Piotrowski - Bibliografia etnografii polskiej 114 i opracowane, dostępne dla zainteresowanych. Wiele z tych materiałów zostało opub­ likowanych, stały się także podstawą dalszych badań, opracowań publikacji. Niestety, problemy finansowe nie pozwalają na szersze opracowanie tych zbiorów, a co więcej, na ich elektroniczne przetworzenie i udostępnienie. Autorzy bep-u wielokrotnie uczestniczyli w spotkaniach roboczych i konferencjach - krajowych i zagranicznych - dzieląc się swoimi doświadczeniami i refleksjami. Po­ zwolę sobie, korzystając z ich publikacji, pokazać wybrane problemy związane z in­ ternetowymi pracami bibliograficznymi: 1. Braki kadrowe i finansowe, 2. Problem dostosowania języka opisu oraz sposoby wyszukiwania, 3. Konieczność przeformułowania słów kluczowych, 4. Problem porównywalności bep ze „starymi" bibliografiami drukowanymi - ich kompatybilność, 5. Problem wyznaczenia granic zakresu - etnografii, etnologii, antropologii kul¬ tury, 6. Interdyscyplinarność stwarzające jednocześnie szanse i problemy, 7. Zmiany pól zainteresowań - konieczność wprowadzania nowych haseł, ta­ kich jak: media, reklama, płeć (gender) i inne, 8. Konieczność „współgrania" z innymi bibliografiami i dyscyplinami nauko¬ wymi, 9. Braki wynikające z niekompletności zbiorów literatury dostępnej w bibliote¬ kach (czasopisma), 10. Brak odzewu instytucji i organizacji, jak również autorów. Należy więc: 1. Zachęcić wszystkich do korzystania z bep, zwłaszcza, że jest to - w przeciw¬ ieństwie do wielu innych bibliografii internetowych - bezpłatne, 2. Zmobilizować siebie i innych do przesyłania not bibliograficznych o publika¬ cjach własnych i kolegów, 3. W miarę możliwości wspomóc działania bep-u - organizacyjnie i finansowo. �Marcin Piotrowski — Bibliografia etnografii polskiej 115 Literatura: Andrunik A., Bibliografia etnografii polskiej za lata 1934-1939, Polskie Towarzy­ stwo Ludoznawcze, Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej PTL, Łódź-Wrocław 1996. Kulesza-Zakrzewska T., Bibliografia etnograficznych prac magisterskich, doktor¬ skich i habilitacyjnych wykonanych na uniwersytetach polskich w latach 1945¬ 1975, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa-Łódź 1979. Hlebowicz A., Bibliografia etnografii polskiej za lata 1926-1933, Polskie Towa¬ rzystwo Ludoznawcze, Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej PTL, Łódź-Wrocław 1993. Kościelska J., Bibliografia etnografii polskiej za lata 1986-1990, Polskie Towarzy¬ stwo Ludoznawcze, Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej PTL, Łódź-Wrocław 1966. �Marcin Piotrowski - Bibliografia etnografii polskiej 116 Karpińska G.E., Niewiadomska M . , Bibliografia zawartości Literatury ludowej za lata 1957-1980, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław 1986. Niewiadomska M . , Bibliografia etnografii polskiej za lata 1976-1985, Zakład Na­ rodowy im. Ossolińskich, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1989. Karpińska G.E.,Niewiadomska M., Bibliografia zawartości Ludu za lata 1895-1985, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze,Wrocław 1988. Piękno użyteczne czy piękno ginące. Infromator o realizacji programu Ministerstwa Kultury i Sztuki „Ginące zawody", Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, red. i oprac. Kopczyńska-Jaworska B., Niewiadomska-Rudnicka M . Łódź 1997. Kopczyńska-Jaworska B., Kuźma I . , Wilbik M . , Warsztaty bibliograficzne. Inter­ nationale volkskundlische bibliographie, Lud, t. L X X X I X , 2005, s.359-366 Kopczyńska-Jaworska B. Pracować nie tylko dla podłego zysku i miernej sławy. Od¬ powiedzi na pytania Zbigniewa Jasiewicza, Lud, t. LXXXIX, 2005, s.295-312 Kopczyńska-Jaworska B., Kuźma I . , Gegenwartige interessen der polnische ethno­ logie, [w:] Europaische Etnologie im neuen Millenium, Thelm 2002, s.79-84. Kuźma I . , Bibliografia etnografii polskiej w internecie (uwagi po dwóch latach funk­ cjonowania), Lud, t . L X X X X I I , 2008, s. 265-272. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3224d46fb68d3d6742b68c5425bd410c.pdf 74dbda1a42b5576c4eef91b93b5eb6e6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:744 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:685 Title A name given to the resource Społeczno-gospodarcze aspekty mechanizacji rolnictwa / ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.1, s.57-78 Creator An entity primarily responsible for making the resource Piskorz, Jerzy Adam Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X V I z. 1 JERZY ADAM PISKORZ SPOŁECZNO-GOSPODARCZE A S P E K T Y M E C H A N I Z A C J I ROLNICTWA i (Na przykładzie wsi 'okolic Ciechanowca) W S I E D R O B N O S Z L A C H E C K I E I W S I E CHŁOPSKIE Okolice Ciechanowca są d l a etnografa terenem interesującym. Falo­ w e osadnictwo pozostawiło t u trwałe ślady w postaci z w a r t y c h zasięgów osadnictwa chłopskiego i drobnoszlacheckiego. I t a k w s i e dawniej chłop­ skie zajmują obszar k l i n a , którego podstawą jest l i n i a Bugu, a szczyt stanowi wieś K l u k o w o n a północ o d Ciechanowca. Tereny wokół tego k l i n a są zamieszkane przez ludność pochodzenia drobnoszlacheckiego. Ponadto okolice Ciechanowca, j a k całe pogranicze mazowieeko^podlaskie, stanowiły obszar określany j a k o rubież w stosunku do jednolitego etnicz­ nie t e r e n u osadnictwa polskiego. Tędy też często przebiegały h i s t o r y c z ­ ne granice a d m i n i s t r a c y j n e i polityczne. F a k t y t e miały daleko idące n a ­ stępstwa dla procesów kształtowania się k u l t u r y l u d o w e j . Napór osad­ niczy — z jednej s t r o n y polski, z drugiej r u s k i -— niosąc ze sobą o d m i e n ­ ne elementy k u l t u r o w e , wyznaczył w i e l e granicznych l i n i i zasięgów w y ­ tworów m a t e r i a l n y c h , zwyczajów, wierzeń, n a z e w n i c t w a . Wsie, w których przeprowadzałem badania terenowe — D r e w n o w o , Usza Duża, T w o r k o w i c e , Malec — są rozmieszczone wokół Ciechanow­ ca; d w i e pierwsze z w y m i e n i o n y c h to w s i e d a w n i e j szlacheckie, d w i e n a ­ stępne — chłopskie. Przeciwstawienie sobie w s i chłopskich i d r o b n o 2 3 1 Artykuł t e n j e s t skrótem p r a c y p i s a n e j pod k i e r u n k i e m prof, d r A n n y K u - trzeba-Pojnarowej. Materiały terenowe Etnografii Uniwersytetu Warszawskiego zbierałem w r a m a c h współpracy Katedry z Muzeum Rolnictwa im. K. Kluka w Cie­ chanowcu. 2 Por.: P o l s k i Atlas s k i , Kultura K. społeczna Moszyński, Etnograficzny; mapy ludu Niektóre zamieszczone w wiejskiego na Mazowszu przyczyny zróżnicowania S. nad Narwią, kultury D w o r a k o w ­ Białystok 1964; ludowej w Polsce, „Lud Słowiański", t. 4 : 1938 z. 1, s e r i a B, s. 65-117. 3 Badane ostrowskiego, wsie położone są n a pograniczu wysokomazowieckiego. t r z e c h powiatów, siemiatyckiego, �JERZY ADAM PISKORZ szlacheckich było p o d y k t o w a n e m o i m i przypuszczeniami o p a r t y m i na l i t e r a t u r z e , iż oba t y p y w s i charakteryzują się odmienną, specyficzną h i ­ storią r o z w o j u gospodarczego, co m u s i znaleźć odbicie w procesie m e ­ chanizacji. Sądziłem równocześnie, że t a k dobrane wsie swą strukturą gospo­ darczą odzwierciedlają stosunki panujące w i n n y c h okolicznych wsiach. S t w i e r d z o n y w t o k u badań fakt, iż istnieją między w s i a m i chłopskimi i drobnoszlacheckimi różnice ekonomiczne, które globalnie rzecz biorąc są n i e w i e l k i e i polegają przede w s z y s t k i m n a t y m , iż w każdej w s i szla­ checkiej jest grupa gospodarstw bardzo dużych, rzutujących n a wysoką średnią wielkości gospodarstw dla całej w s i , może być zrozumiały p r z y spojrzeniu h i s t o r y c z n y m , n a t l e różnic w procesach gospodarczych. W l i t e r a t u r z e , głównie historyczno-ekonomicznej, spotyka się t r z y określenia n a oznaczenie procesów zachodzących w s t r u k t u r z e agrarnej w s i : rozwarstwienie, rozdrobnienie i średniaczenie. Za i c h pomocą, n a przykładzie badanych w s i , chciałbym wyjaśnić: 1) kształtowanie się róż­ n i c ekonomicznych między w s i a m i chłopskimi i drobnoszlacheckimi, 2) specyfikę h i s t o r i i gospodarczej o b u t y c h typów w s i . Za p u n k t wyjścia m u s i m y przyjąć r o k 1864 i uwłaszczenie. Wsie chłopskie w okresie bezpośrednio pouwłaszczeniowym w ówczesnych g u ­ berniach wschodnich były mało zróżnicowane wewnętrznie p o d wzglę­ d e m własności. Z d a n i e m Krzysztofa G r o n i o w s k i e g o przeważały t a m go­ spodarstwa w granicach 9 do 30 mórg, z t y m że większe (okolo 30-morgowe) miały dużo łąk, prowadziły gospodarkę hodowlaną i miały t e n ­ dencję do podzielności, mniejsze zaś miały charakter t y p o w o rolniczy, dzieliły się niechętnie, chętnie natomiast dodzierżawiały paromorgowe kawałki ziemi. Gospodarstw dużych, t z w . „chłopskich folwarków", i go­ spodarstw bardzo małych w guberniach wschodnich było niewiele . N a j ­ ważniejsze jest jednak to, że w obrębie jednej w s i chłopskiej różnice były jeszcze mniejsze, bądź ich w zasadzie n i e było wcale. T a k i stan rzeczy wynikał z bardzo ograniczonych możliwości podziału gospodarstw przed uwłaszczeniem. Obie przebadane przeze m n i e wsie chłopskie — T w a r ko w i c e i Malec — miały po uwłaszczeniu dosyć jednolitą s t r u k t u ­ rę agrarną. 4 5 Z k o l e i drobna szlachta u k a z o w i o uwłaszczeniu nie podlegała ( w y ­ łączał ją 10 § ukazu). Zostały j e j odebrane ziemie dzierżawione od d w o ­ rów, a chłopi w majątkach drobnoszlacheckich powyżej 15 mórg m i e l i być uwłaszczeni. D r o b n a szlachta, j a k twierdzą h i s t o r y c y i etnografoK. Gronowski, Realizacja 1963, zwłaszcza s. 153-154. 4 reformy uwłaszczeniowej 1864 г., Warszawa G o s p o d a r s t w a małe powstały głównie z podziału p u s t e k , a t y c h w i n t e r e s u ­ jącej n a s gub. łomżyńskiej było n i e w i e l e , więcej w sąsiedniej gub. s i e d l e c k i e j . 5 �SPOŁECZNO-GOSPODARCZE ASPEKTY MECHANIZACJI ROLNICTWA 59 w i e , była grupą, która na uwłaszczeniu straciła najwięcej. Była t o k o n ­ tynuacja represji popowstaniowych, t y m razem n a bazie ekonomicznej. T a k więc szlachta zaściankowa w 1864 r. zmniejszyła nieco swój stan p o ­ siadania, ale poza t y m s t r u k t u r a własności pozostała w zasadzie nie zmie­ niona — nadal utrzymywało się istniejące już wcześniej r o z w a r s t w i e n i e i rozdrobnienie. W t a k i e j właśnie s y t u a c j i znajdowały się D r e w n o w o i Usza Duża — badane przeze m n i e wsie drobnoszlacheckie. 6 Przedstawione wyżej u w a g i dotyczące c h a r a k t e r u s t r u k t u r y agrarnej w s i chłopskich i drobnoszlacheckich w okresie uwłaszczenia były p u n k ­ t e m wyjścia do dalszej analizy, już na przykładzie własnych materiałów terenowych, mającej sprawdzić postawioną wcześniej hipotezę o o d m i e n ­ nej dla obu typów w s i h i s t o r i i r o z w o j u gospodarczego'. Zebrane przeze m n i e dane statystyczne z zakresu s t r u k t u r y agrarnej 4 w s i okolic Ciechanowca w k i l k u przekrojach czasowych zdawały się potwierdzać m o j e przypuszczenia. Obie wsie włościańskie, m i m o wyraź­ n y c h , ale d r o b n y c h między n i m i różnic, ograniczających się j e d y n i e do czasu występowania i stopnia natężenia poszczególnych procesów, są do siebie podobne, jeśli chodzi o ogólny k i e r u n e k i t o k p r z e m i a n . T o samo tyczy się w s i drobnoszlacheckich. Zdecydowane natomiast różnice widać p r z y porównaniu o b u w s i chłopskich z jednej strony, z o b u w s i a m i szlacheckimi z d r u g i e j . Przede w s z y s t k i m aż do I I w o j n y światowej oba te t y p y w s i charakteryzują się o d m i e n n y m k i e r u n k i e m z m i a n s t r u k t u r y agrarnej — dla w s i chłopskich jest to pogłębianie się rozdrobnienia, a dla w s i drobnoszlacheckich — pogłębianie się r o z w a r s t w i e n i a . W parze z tą podstawową różnicą idą również inne. W a r t y k u l e n i n i e j s z y m d l a jasności w y w o d u celowo przedstawię ana­ lizę z m i a n w s t r u k t u r z e agrarnej d w u w s i krańcowo od siebie o d m i e n ­ n y c h (Malec i D r e w n o w o ) , t a k aby pokazane różnice były jaskrawe, ponieważ n i e zależało m i b y n a j m n i e j na b u d o w a n i u zbliżonych do prze­ ciętnej rzeczywistości modelów, a t y l k o n a s t w i e r d z e n i u różnic, t a k j a k przedstawia j e tabela 1. W nawiasach podane są inne, poza strukturą agrarną, wskaźniki zmian gospodarczo-społecznych n a w s i . Ciekawie również wygląda s t r u k t u r a agrarna t y c h d w u w s i w świetle pełnych d a n y c h l i c z b o w y c h (tab. 2). Możliwości i n t e r p r e t a c y j n e ogra­ nicza t u jednak fakt, że b r a k jest szczegółowych materiałów dotyczących każdej z granicznych dat wyróżnionych wyżej okresów. D w a wyżej zaprezentowane zestawienia n i e odnoszą się b y n a j m n i e j N a przykład G r o n o w s k i , op. cit, drobnoszlacheckie na Mazowszu i Podlasiu, 6 s. 152-155, i M . B i e r n a c k a , W a r s z a w a 1966, s. 105-109. Wsie �JERZY ADAM PISKORZ 60 Tab. 1. Zmiany struktury agrcrnej dwu przykładowo wybranych wsi (chłopskiej i drobnoszłacheckiej) w latach 1864-1960 Okres Wieś chłopska Malec Wieś drobnoszlachecka 1864 struktura agrarna jednolita struktura agrarna rozdrob­ Drewnowo niona i rozwarstwiona pogłębianie się rozwarst­ 1864 1900 początki rozdrobnienia 1901-1929 pogłębianie się rozdrob­ dalsze pogłębianie się roz­ nienia (emigracja) warstwienia wienia (komasacja) (emigracja, upowszechnienie mecha­ nizacji omłotów) słabo zaznaczające się roz­ 1930-1948 początki średniaczenia warstwienie (komasacja) 1949-1960 początki średniaczenia struktura (upowszechnienie mecha­ zmian agrarna bez nizacji omlotów) do dat przełomowych, r o k 1900 b o w i e m wyznacza środkowy etap z j e d ­ nej strony rozdrobnienia, z drugiej rozwarstwienia, a r o k 1960 można traktować jako zakończenie początkowego okresu średniaczenia . Pamię­ tając o t y m w n i o s k u j e m y , że: 1900 — w D r e w n o w i e s t r u k t u r a agrarna jest mocno, choć dość rów­ n o m i e r n i e r o z w a r s t w i o n a , w chłopskim M a l c u proces rozdrobnienia objął już w przybliżeniu 8 8 , 4 % ogółu gospodarstw. 1960 — w D r e w n o w i e średniaczenie o d b y w a się poprzez spadek liczby gospodarstw małych, dzięki czemu powiększa się g r u p a o d 5 d o 10 ha, w s t r u k t u r z e agrarnej Malca widać jeszcze przede w s z y s t k i m s k u t k i roz­ drobnienia, bardzo słabo zaznacza się r o z w a r s t w i e n i e , średniaczenie m a jeszcze t a k mały zasięg, że w p r z y t o c z o n y m zestawieniu n i e jest w zasa­ dzie widoczne. 7 Rok 1864 — p u n k t wyjścia w mojej analizie z m i a n s t r u k t u r y agrar­ nej w e wsiach chłopskich i szlacheckich — należy traktować symbolicz­ nie. Przecież f a k t y c z n y stan posiadania zmienił się p o d wpływem uwłasz­ czenia t y l k o m i n i m a l n i e , za to w poważny sposób został ujednolicony 7 storia Wypowiadany w wielu Polski, czenia obserwujemy tur. i Owo gospodarstw kazywały g o s p o d a r s t w a ubocznym skutkiem (przykładowo: S . K i e n i e w i c z , 1969, s. 286) pogląd, że początki Hi­ średnia­ już pod k o n i e c X I X w., o p a r t y j e s t n a b a d a n i a c h m a k r o s t r u k - średniaczenie likwidacji opracowaniach t. 2: 1795-1918, W a r s z a w a z końca X I X w. małych, przy największe. W rozdrobnienia. obniżania się przeciętnej wielkości polega n a postępującym t y m najwyższy tym wypadku Rzeczywiste gospodarstw. stopień rozdrobnieniu podzielności wy­ średniaczenie j e s t po p r o s t u średniaczenie odbywa się bez �SPOŁECZNO-GOSPODARCZE ASPEKTY MECHANIZACJI ROLNICTWA 61 status społeczny ludności zajmującej się r o l n i c t w e m . Różnice w s t r u k ­ t u r z e agrarnej między t y m i d w o m a t y p a m i w s i istniały już przed 1864 r. Śmiało możemy powiedzieć, że dalszy proces p r z e m i a n był t y l k o prostą ich kontynuacją. M i a n o w i c i e wsie drobnoszlaeheókie, które już n a długo przed uwłaszczeniem przeszły etap rozdrobnienia i o d d a w n a borykały się z głodem ziemi, miały w y p r a c o w a n y system spłat r o d z i n n y c h , a zapo­ ra*. 2. Struktura agrarna wsi Malec i Drewnowo wg podziału na grupy obszarowe w odsetkach ogółu gospodarstw (w ha) . 1900 2-5 5-10 10-15 7,7 22,7 80,7 11,6 22,7 22,7 Malec 5,5 32,0 Drewnowo — 15,8 51,4 52,7 21,0 Wieś Malec Drewnowo 1960 _ Do 2 Rok Pow. 15 Uwagi 18,2 13,7 1900 9,7 1,4 10,5 — 1905 8 — czątkowane s k u t k a m i u k a z u uwłaszczeniowego (odebranie dzierżaw d w o r ­ skich) migracje do miast były k o n t y n u o w a n e także później; n i e b a w e m dołączyła się do n i c h emigracja. Ponadto w g u b e r n i łomżyńskiej, na któ­ rej terenie były położone badane wsie, 8 5 % ziemi z 'rozparcelowanych na przełomie X I X i X X w . dworów wykupiła drobna szlachta, co świad­ czy o j e j w y s o k i e j prężności ekonomicznej w t y m okresie. Większe go­ spodarstwa drobnoszlacheckie cechowała tendencja do niepodzielności. O d w r o t n a tendencja panująca w dużych gospodarstwach chłopskich w y ­ nikała z tego, że włościanie, którzy dopiero w 1864 r. u z y s k a l i p r a w o swobodnego dysponowania ziemią, n i e m i e l i takiego systemu zabezpie­ czeń ograniczających rozdrabnianie j a k szlachta zaściankowa. K i e d y mó­ w i m y o r o z d r a b n i a n i u się gospodarstw chłopskich i b r a k u tegoż w okresie pouwłaszczeniowym w gospodarstwach drobnej szlachty, w a r t o zazna­ czyć, że w końcu l a t 60-tych X I X w . zbadane przeze m n i e wsie włościań­ skie przeciętną wielkością gospodarstwa nieznacznie przewyższały wsie drobnoszlacheckie, natomiast na przełomie X I X i X X w . stosunek ten uległ odwróceniu. 9 Jednakże wspomniana już tendencja do niepodzielności większych go­ spodarstw, j a k również istniejące r o z w a r s t w i e n i e sprawiały, że w s i e d r o b n o s z l a c h e c k i e były b a r d z i e j podatne na zmia­ n y t y p u k a p i t a l i s t y c z n e g o w r o l n i c t w i e . T u właśnie 8 D a n e przybliżone. Ograniczał j e t y l k o z a k a z d z i e l e n i a g o s p o d a r s t w poniżej 6 mórg i z a k a z sprzedaży z i e m i uwłaszczonej niechłopom — zresztą n i e p r z e s t r z e g a n o i c h z b y t ­ nio. 9 �62 JERZY ADAM PISKORZ należy szukać p r z y c z y n wcześniejszej komasacji i mechanizacji, większe­ go w y k o r z y s t a n i a najemnej siły roboczej w e wsiach drobnoszlacheckich. We wsiach chłopskich rozwarstwienie i początki mechanizacji następo­ wały znacznie później. W i d z i m y więc, że początki k a p i t a l i z a c j i r o l n i c t w a i n d y w i d u a l n e g o związane są z koniecznością zaistnienia rozwarstwionej s t r u k t u r y agrarnej, a z k o l e i j e d n y m z podstawowych, bezpośrednich skutków k a p i t a l i z a c j i jest mechanizacja r o l n i c t w a . ROZWÓJ NARZĘDZI R O L N I C Z Y C H I E T A P Y M E C H A N I Z A C J I Przyczyn mechanizacji należy szukać z jednej s t r o n y w dążeniu wła­ ścicieli gospodarstw do zwiększenia p r o d u k c j i p r z y zmniejszonych nakła­ dach n a pracę, a z drugiej s t r o n y w koncentracji kapitałów powodują­ cej w rezultacie r o z w a r s t w i e n i e się s t r u k t u r y agrarnej, a w k o n s e k w e n ­ cji tegoż — również i klasowej. Jednakże w r o l n i c t w i e proces k o n c e n ­ t r a c j i kapitału przebiega w o l n i e j niż w i n n y c h gałęziach gospodarki n a ­ r o d o w e j . Dzieje się t a k nie t y l k o ze względu n a niską stopę zysku w r o l ­ n i c t w i e i zmienną koniunkturę n a p r o d u k t y rolne. N a o m a w i a n y proces w p ł y w mają także w a r u n k i k l i m a t y c z n e (urodzaj) i sytuacja w przemyśle. Było t o j a s k r a w o widoczne n p . w okresie k r y z y s u przemysłowego w p o ­ czątkach l a t trzydziestych, k i e d y między cenami artykułów r o l n y c h i prze­ mysłowych powstał t a k duży rozdźwięk, że wszelkie inwestycje w prze­ ciętnym gospodarstwie r o l n y m zostały na długo zahamowane . 10 Jak w y n i k a z przytoczonych współzależności, p o w o l n y proces k o n c e n ­ t r a c j i kapitału w r o l n i c t w i e sprawia, że również mechanizacja p r a c y na r o l i w y k a z u j e powolne tempo r o z w o j u . Z t y c h samych p r z y c z y n jest ona m n i e j i n t e n s y w n a w gospodarstwach chłopskich niż w dużych gospodar­ stwach f o l w a r c z n y c h ; szybciej przebiega na terenach, gdzie p r o d u k c j a rolna jest silnie związana z działaniem mechanizmów r y n k o w y c h , niż n a terenach o n i s k i m stopniu towarowości gospodarki. W poprzedniej części artykułu wykazałem, że w e wsiach drobnoszla­ checkich r o z w a r s t w i e n i e następowało szybciej niż w e wsiach chłopskich; pojawiającą się warstwę gospodarstw bogatych stać było n a podstawowe maszyny rolnicze, których n i e posiadały jeszcze mniejsze gospodarstwa drobnoszlacheckie i gospodarstwa chłopskie. Podobnie kształtował się stopień towarowości gospodarki. Choć n a całym pograniczu mazowieckopodlaskim był o n bardzo n i s k i , t o j e d n a k bogate gospodarstwa drobnoszla10 W y n i k a ny i narzędzia Wskaźnik to z d a n y c h p r z y t o c z o n y c h p r z e z K . C z e r n i e w s k i e g o , rolnicze w gospodarstwach inwestycji maszyn rolniczych w m i e m y z a 100, w mniejszej własności, P o l s c e wynosił, jeśli Warszawa Maszy­ 1938. r o k 1928 p r z y j ­ 1930 — 43,9; 1932 — 8,8; 1934 — 11,4; 1936 — 20,6. �SPOŁECZNO-GOSPODARCZE ASPEKTY MECHANIZACJI ROLNICTWA 63- checkie i . p o d t y m względem były przodującymi w porównaniu z i n n y m i ^ których p r o d u k c j a była nastawiona n a konsumpcję wewnętrzną. W świetle powyższych ogólnych prawidłowości d y n a m i k i z m i a n w za­ kresie mechanizacji r o l n i c t w a staje się zrozumiałe, dlaczego p r z y opóźnio­ n y m w stosunku do i n n y c h regionów k r a j u procesie mechanizacji maszy­ n y rolnicze wcześniej pojawiły się w D r e w n o w i e i Uszy Dużej niż w Tworkowicaoh i Malcu. Z a n i m j e d n a k pojawiły się maszyny — j a k pozwalają stwierdzić prze­ prowadzone badania — w e w s z y s t k i c h wsiach używano identycznego ze­ s t a w u narzędzi t r a d y c y j n y c h . W jego skład wchodziły: socha d w u p o l i cowa, b r o n a laskowa, drewniane radełko do ziemniaków, f a r t u c h siewak, sierp i cep gązewkowy. Większość z t y c h narzędzi r o l n i k wykonywał sam, a z usług rzemieślników korzystał z konieczności t a m , gdzie wymagała tego t e c h n i k a p r o d u k c j i , n p . w w y p a d k u m e t a l o w y c h części narzędzi. W y ­ jątkowym p r z y p a d k i e m są t u b r o n y laskowe. Choć n i e posiadają one elementów m e t a l o w y c h , t o j e d n a k większość gospodarzy zaopatrywała się w n i e n a targu. P r z y w o z i l i j e i sprzedawali znający t a j n i k i niełatwej p r o ­ d u k c j i r o l n i c y (a nie rzemieślnicy) z biedniejszych w s i chłopskich, głów­ nie spod Brańska. T a k i zestaw narzędzi, j a k wyżej przedstawiony, używany był w e w s z y s t k i c h badanych wsiach w sposób wyłączny do około r o k u 1895. P o ­ t e m stopniowo poszczególne narzędzia stare były w y p i e r a n e przez n o w ­ sze t y p y . Proces zastępowania t r a d y c y j n y c h środków p r o d u k c j i n o w y m i rozciągał się na wiele l a t i przebiegał nierównomiernie w odniesieniu do różnych typów prac — najszybciej objął orkę (pług), b r o n o w a n i e (bro­ na beleczkowa) i sprzęt zbóż (kosa); najdłużej n i e zmieniony pozostawał sposób s i e w u i sadzenia ziemniaków. Jednakże niektóre narzędzia z o m a ­ wianego zestawu, będąc używane obok n o w o w p r o w a d z o n y c h , przetrwały długo, a w f o r m i e szczątkowej n a w e t do dziś. O ile n p . socha została b a r ­ dzo szybko zastąpiona przez pług, bo zaledwie w ciągu 3—5 lat, o t y l e brona laskowa przez b l i s k o pół w i e k u współwystępowała n a j p i e r w z b r o ­ ną beleczkowa, a potem z b r o n a m i żelaznymi. Zaraz po w p r o w a d z e n i u b r o n beleczkowych b r o n y laskowe były stosowane j a k o l e k k i e b r o n k i , p o ­ t e m używano i c h głównie d o włóczenia k a r t o f l i s k , bo grube, d r e w n i a n e zęby n i e wygarniały ziemniaków. Jeszcze do końca okresu międzywojen­ nego w badanych wsiach b r o n a laskowa była w każdym n i e m a l gospodar­ stwie. Mówiąc O' narzędziach z zestawu tradycyjnego używanych jeszcze po w p r o w a d z e n i u na i c h miejsce nowszych typów narzędzi, należy zazna­ czyć, że t r w a n i e zawsze związane jest ze zmianą f u n k c j i l u b ogranicze­ n i e m zakresu w y k o n y w a n y c h czynności. N a w e t mechanizacja nie w y e l i ­ minowała do końca narzędzi t r a d y c y j n y c h , t a k i c h j a k cep, f a r t u c h sie­ wak i sierp. �04 JERZY ADAM PISKORZ W t o k u badań t e r e n o w y c h zajmowałem się problematyką r o z w o j u b a ­ zy technicznej w odniesieniu do każdego z typów prac rolniczych o d ­ dzielnie. Stwierdziwszy jednak, że daty wyznaczające okresy w z r o s t u i spadku natężenia mechanizacji oraz sposoby i źródła zakupu są w e w s z y s t k i c h w y p a d k a c h identyczne, postanowiłem etapy mechanizacji oko­ l i c Ciechanowca omówić t u t y l k o n a przykładzie z m i a n w zakresie m e ­ t o d sprzętu zbóż. Kosy zaczęto używać do sprzętu zbóż w początkach X X w . I n f o r m a ­ torzy t w i e r d z i l i , że „kosy były zawsze", ale wcześniej koszono n i m i w y ­ łącznie t r a w y . Najwcześniej, w latach 1902-1904, zastosowano kosy do zbioru zbóż w D r e w n o w i e , potem w T w o r k o w i c a c h (1906-1908) i w Uszy (1912-1914), a najpóźniej — dopiero po I w o j n i e — w M a l c u . Początkowo zresztą kosami koszono t y l k o żyto; jęczmień, a zwłaszcza proso j a k o ła­ t w o wykruszające się, długo żęto sierpami. W powszechnym użyciu były kosy p r o d u k c j i fabrycznej, można je było kupić od wędrownych handlarzy l u b na targach czy w sklepach żelaznych; kosy k o w a l s k i e za czasów, j a k i e pamiętali i n f o r m a t o r z y , były niesłychanie rzadkie. Z m i a n a sierpa n a kosę zmieniła zasadniczo system pracy p r z y zbio­ rach. Okres żniw znacznie się skrócił. Koszenie, które wymagało więcej siły fizycznej, stało się wyłącznym zajęciem mężczyzn. K o b i e t o m zaś przypadało podbieranie i wiązanie zboża. Maszynowy sprzęt zbóż upowszechnił się dopiero po r o k u 1956. Wcze­ śniej stosowano go jedynie w największych i najbogatszych gospodar­ stwach. I tak w D r e w n o w i e w przodującym pod względem mechanizacji gospodarstwie Jana Drewnowskiego żniwiarkę zakupiono już w 1911 r o ­ k u , k i e d y to, j a k sam opowiadał, w niektórych sąsiednich wsiach żęto jeszcze sierpami. K u p i o n o ją po remoncie od Bachurzewskiego z Ciecha­ nowca, zajmującego się produkcją i h a n d l e m maszynami r o l n i c z y m i . W końcu l a t 20-tych żniwiarki w p r o w a d z i l i najbogatsi gospodarze z o b u w s i drobnoszlacheckich: w D r e w n o w i e było i c h wówczas 3, w Uszy D u ­ żej jedna. Były t o głównie maszyny po remoncie, często się psuły, a w okolicy n i e było fachowców, którzy d o k o n y w a l i b y napraw. Dużo maszyn r o l n i c z y c h dotarło na Podlasie w latach 1945/46 za p o ­ średnictwem handlarzy. P r z y w o z i l i o n i maszyny n a t a r g do Ciechanowca, a zapłatę pobierali w postaci artykułów żywnościowych. Tą drogą stali się właścicielami żniwiarek dwaj r o l n i c y ze w s i drobnoszlacheckich. W T w o r k o w i c a c h i M a l c u maszynowego sprzętu zbóż przed I I wojną światową n i e stosowano. D l a Malca przydzielono w 1948 r o k u żniwiarkę GOM-owską, z której za d r o b n y m i opłatami m o g l i korzystać r o l n i c y z ca­ łej w s i . Z wyprzedaży maszyn podczas l i k w i d a c j i Gminnego Ośrodka M a ­ szynowego w Ciechanowcu w 1957 r. pochodziły pierwsze w i n d y w i d u a l - �SPOŁECZNO-GOSPODARCZE ASPEKTY MECHANIZACJI ROLNICTWA 65 n y m posiadaniu żniwiarki w e wsiach chłopskich. W M a l c u k u p i l i żni­ w i a r k i w t e n sposób dwaj bogaci gospodarze, a w T w o r k o w i c a c h jeden. Rok 1956 jest w h i s t o r i i mechanizacji r o l n i c t w a datą n i e z w y k l e ważną. Z jednej strony po V I I I P l e n u m К С P Z P R podjęto decyzję o l i k w i d a c j i GOM-ów i wyprzedaży i c h maszyn, z drugiej strony z m i a n y w polityce rolnej państwa sprawiły, że przemysł nastawił się n a produkcję lekkiego sprzętu n a napęd k o n n y , przystosowanego do potrzeb i możliwości f i n a n ­ sowych gospodarstwa chłopskiego . Zaczęto wówczas produkować p r a k ­ tyczne k o s i a r k i z f a b r y c z n y m oprzyrządowaniem do z b i o r u zbóż, podsta­ w o w y m b o w i e m i c h przeznaczeniem był sprzęt t r a w . Początkowo wszyscy k u p o w a l i je bardzo chętnie. Obecnie stają się one u n i w e r s a l n y m i maszy­ n a m i dla średnich gospodarstw, dużym gospodarstwom b o w i e m zbyt w i e ­ le czasu zabierało wiązanie snopków i zwłaszcza te gospodarstwa e n t u ­ zjastycznie przyjęły w p r o w a d z e n i e snopowiązałek. Ilość kosiarek i żniwiarek w i n d y w i d u a l n y m posiadaniu w badanych wsiach w 1969 r. kształtowała się następująco: w D r e w n o w i e posiadało je 3 2 % gospodarstw, w Uszy Dużej 6 5 % gospodarstw, w T w o r k o w i c a c h 1 4 % gospodarstw, a w M a l c u 9 % . Własne snopowiązałki konne posiadają t y l k o największe gospodar­ stwa. W D r e w n o w i e jest i c h dwie, w Uszy t r z y — wszystkie k u p i o n e w ciągu ostatnich pięciu l a t . W o b u wsiach chłopskich p r y w a t n y c h m a ­ szyn tego t y p u n i e m a . Zarówno w M a l c u , j a k i w T w o r k o w i c a c h są po dwie snopowiązałki t r a k t o r o w e w kółkach rolniczych. W Uszy Dużej jest jedna snopowiązałka k o n n a — t r a k t o r o w e pożycza się z kółek w sąsied­ n i c h wsiach, a r o l n i c y z D r e w n o w a , ponieważ w i c h w s i kółko rolnicze n W 1 1 broszurze szkoleniowo-propagandowej KW PZPR w Poznaniu czytamy n a t e m a t s y t u a c j i w przemyśle m a s z y n r o l n i c z y c h i z a o p a t r z e n i a r o l n i c t w a w m a ­ s z y n y w p i e r w s z y m dziesięcioleciu P o l s k i L u d o w e j : „Dotychczasowa wolna, a nawet sytuacja zaopatrzenia zła. D o r o k u rolnictwa w maszyny 1956 p o l i t y k a r o l n a zmierzała była dość do s z y b k i e g o do­ uspół- d z i e l c z e n i a w s i , a przemysł realizując taką politykę zaopatrywał j e d y n i e g o s p o d a r ­ stwa duże, j a k i m i były PGR i spółdzielnie produkcyjne. Pominięto produkcję m a s z y n i narzędzi p o t r z e b n y c h w g o s p o d a r s t w a c h samym VIII przyspieszyć Plenum w wstąpienie 1956 г., chłopów wystąpienie do spółdzielni. ze spółdzielni [...] Zmiana zmieniać profil produkcji, w 1957 r. spadającej prawie dwie szybko trzecie n a m a s z y n y , które dziś t r u d n o n o w o c z e s n y m i , ale chodziło przecież o r z e c z b a r d z o i podniesienie już ostro dotychczas n a ­ sprzętu rolniczego. Przemysł zaczął przeznaczając z a s p o k o j e n i e r y n k u chłopskiego. P r o d u k o w a n o s t a w o w y c h potrzeb p o l i t y k i po ok. 200 t y s . chłopów, ujawniły b r a k potrzebnego n a w s i sprzętu. Wystąpił n i e n o t o w a n y c i s k n a h a n d e l i przemysł o d o s t a w y całkowicie d r o b n y c h , chcąc t y m nazwać istotną — o z a s p o k o j e n i e produkcji r o l n i c z e j . Oprócz pod­ przemy­ słu, poważne ilości m a s z y n p r z e z n a c z o n o do sprzedaży z G m i n n y c h Ośrodków M a ­ s z y n o w y c h " . R . S k o c z y l a s , Niektóre Poznań 1958. 5 — Etnografia Polska, XVI/1 problemy rozwoju mechanizacji rolnictwa, �JERZY ADAM PISKORZ n i e m a maszyn w ogóle, korzystają ze snopowiązałek głównie z kółka w Bogutach. A c z k o l w i e k m a s z y n o w y sprzęt zbóż jest już obecnie szeroko rozpo­ wszechniony w badanych wsiach, t o jeszcze stosunkowo znaczną część zbiorów kosi się kosami. Przyczyną tego t y l k o w nieznacznym s t o p n i u jest częściowy b r a k m a s z y n i n d y w i d u a l n y c h i długi okres oczekiwania na maszyny z kółka rolniczego. Używanie kosy jest w znacznej mierze p o d y k t o w a n e t y m , iż zboże położone i pokręcone t r u d n o jest kosić m a ­ szyną. Jednakże kosą kosi się mie t y l k o w t e d y . Często biedniejsi gospo­ darze używają j e j ze względów oszczędnościowych. Obecnie maszynami zbiera się w M a l c u o k . 4 5 % zbóż, w T w o r k o w i c a c h p o w . 5 0 % , w D r e w ­ n o w i e ok. 7 0 % , a w Uszy Dużej o k . 8 0 % . N a podstawie przedstawionych materiałów dotyczących h i s t o r i i m e ­ chanizacji możemy wyodrębnić następujące najważniejsze etapy procesu mechanizacji: a) koniec l a t 20-tych — okres w y s o k i e j k o n i u n k t u r y na p r o d u k t y r o l ­ ne i i n t e n s y w n e j mechanizacji największych gospodarstw; b) 1930-1939 — zamrożenie i n w e s t y c j i na w s i j a k o skutek k r y z y s u przemysłowego i rolnego (por. przypis 10); c) 1939-1947 — zniszczenia wojenne, b r a k i n w e s t y c j i spowodowany b r a k i e m podaży maszyn; d) 1948-1956 — mechanizacja zbiorowa w o p a r c i u o G O M - y , mała podaż maszyn dla gospodarstw i n d y w i d u a l n y c h ; e) 1956-1957 — w y k u p maszyn z l i k w i d o w a n y c h GOM-ów oraz de­ cyzje o zmianie p r o f i l u produkcyjnego przemysłu maszyn r o l n i c z y c h — skutki V I I I Plenum КС PZPR; f) po 1957 — duża pv>daż maszyn d l a r o l n i c t w a i n d y w i d u a l n e g o , p r o ­ ces szybkiej mechanizacji gospodarstw dużych i średnich, bardzo duże znaczenie mechanizacji zbiorowej poprzez kółka rolnicze. Obecny stan mechanizacji i n d y w i d u a l n e j można wyjaśnić krótko p r z y Tab. 3. Stopień mechanizacji średnio na 1 gospodarstwo w 1960 r. {materiały GUS) i 1969 r. {materiały własne) Stopień Wieś na mechanizacji średnio 1 gospodarstwo rok 1960 rok 1969 Usza Duża Drewnowo Malec 6,0 10,3 3,2 5,6 0,6 1,8 Tworkowice 1Д 3,2 �SPOŁECZNO-GOSPODARCZE ASPEKTY MECHANIZACJI 67 ROLNICTWA pomocy syntetycznego wskaźnika „stopnia m e c h a n i z a c j i ' ' O aktualnych różnicach w stanie mechanizacji między b a d a n y m i w s i a m i świadczy n a j ­ lepiej wysokość wskaźnika stopnia mechanizacji przypadająca średnio n a jedno gospodarstwo w każdej w s i . Widać t u zasadnicze różnice między w s i a m i chłopskimi i drobnoszla­ checkimi. Stosując przytoczone w przypisie 12 przedziały wyznaczające n i s k i , średni i w y s o k i stopień mechanizacji, możemy powiedzieć, że j e 12 Tab. 4. Struktura badanych wsi pod względem stopnia mechanizacji w roku 1960 {materiały spisowe GUS) i 1969 (materiały własne) w odsetkach ogółu gospodarstw we wsi R o k 1969 R o k I960 stopień mechanizacji Wieś stopień mechanizacji niski średni wysoki niski średni wysoki U s z a Duża Drewnowo Malec 38,5 42,3 19,2 11,6 26,9 61,5 63,2 95,9 26,3 10,5 52,7 21,0 26,3 16,6 92,2 — 79,3 Tworkowice 4,1 4,7 62,5 28,1 4,1 9,4 d y n i e Usza osiągnęła stopień mechanizacji, zentują n i s k i stopień, sięcioleciu najwyższe 1 2 Wskaźnik 3,1 w 1969 r. średnio n a jedno gospodarstwo w y s o k i D r e w n o w o — średni, a T w o r k o w i c e i Malec r e p r e ­ choć właśnie t e w s i e wykazywały w o s t a t n i m dzie­ procentowo tempo p r z y r o s t u ilości maszyn. powstawał przez zsumowanie dało każde z g o s p o d a r s t w . S y s t e m punktacji punktów ustaliłem za maszyny, sam w jakie oparciu posia­ o stopień wartości użytkowej poszczególnych m a s z y n ; w y g l ą d a ł on następująco: s i e w n i k zbożowy — 3 pług d w u s k i b o w y kosiarka — 2 grabie konne żniwiarka — 3 młocarnia nieczyszcząca snopowiązałka — 4 młocarnia czyszcząca k o p a c z k a do ziemniaków — 3 silnik spalinowy traktor — 6 silnik elektryczny — 1 — 1 — 3 — 4 — 2 —г P r z y m a s z y n a c h będących wspólną własnością k i l k u g o s p o d a r z y p u n k t a c j a t a była o d p o w i e d n i o obniżana i wynosiła w w y p a d k u 4 — 40°/o. T a k i e postępowanie rośnie w r a z sowanie łoby 2 współwłaścicieli — z liczbą l u d z i obsługiwanych p r z e z l i c z b y określającej faktycznego stanu 7 5 % , 3 — 50°/o, jest o t y l e słuszne, że wartość użytkowa ilość wspólników wykorzystania jako maszyn. Po dotyczących k i l k u n a s t u próbnie w y b r a n y c h podzielnika nie skonfrontowaniu gospodarstw z opiniami średniego i w y s o k i e g o stopnia m e c h a n i z a c j i . Odnoszą wiście t y l k o do b a d a n y c h terenów i są następujące: n i s k i stopień m e c h a n i z a c j i średni stopień m e c h a n i z a c j i w y s o k i stopień m e c h a n i z a c j i — 0-3 punktów — 4 - 9 punktów — 10 i więcej punktów. sto­ odzwierciedla­ wskaźników informatorów o zasobności t y c h g o s p o d a r s t w w m a s z y n y r o l n i c z e ustaliłem wskaźniki d l a niskiego, maszyny tę maszynę. D l a t e g o właśnie graniczne się one oczy­ �68 JERZY ADAM PISKORZ Zasobność w maszyny gospodarstw każdej z badanych w s i przedsta­ w i a tabela 4. Jak w i d z i m y , w r o k u 1969 jedynie w Uszy Dużej ponad połowa gospo­ d a r s t w była w y s o k o zmechanizowana. W pozostałych wsiach (w t y m i w D r e w n o w i e ) przeważają gospodarstwa o n i s k i m s t o p n i u mechaniza­ cji. Stosunkowo wysoka średnia stopnia mechanizacji w D r e w n o w i e (tab. 3) bierze się stąd, iż największe gospodarstwa w tej w s i są naprawdę bardzo dobrze zmechanizowane, co odbija się zasadniczo n a średniej dla całej w s i . C Z Y N N I K I KSZTAŁTUJĄCE P R O C E S M E C H A N I Z A C J I G e n e r a l n y m i c z y n n i k a m i wyznaczającymi przebieg procesów gospo­ darczych, a t a k i m jest przecież mechanizacja, są wielkość p o p y t u i poda­ ży dóbr. Jednakże w analizie k o n k r e t n y c h sytuacji nie możemy o g r a n i ­ czyć się wyłącznie do n i c h , są one b o w i e m wypadkową całego szeregu i n n y c h czynników społeczno-gospodarczych. W t o k u badań t e r e n o w y c h rozpatrywałem t y l k o te c z y n n i k i kształtu­ jące proces mechanizacji, które na w s i występują bezpośrednio l u b w w y ­ p a d k u czynników zewnętrznych te, które mogą być m i a r o d a j n i e ocenio­ ne z p u n k t u w i d z e n i a interesów w s i . W w i e l u w y p a d k a c h chodzi t u po prostu o rolę jednostek i i n s t y t u c j i w e w p r o w a d z a n i u postępu technicz­ nego do r o l n i c t w a . Z zebranych materiałów w y n i k a , że — generalnie rzecz biorąc — l u d z i e s t a r z y nie b y l i p r z e c i w n i mechanizacji. Możemy mówić r a ­ czej o ostrożności w i c h akceptacji; cechowała ona okres przed w p r o w a ­ dzeniem pierwszej maszyny każdego t y p u w e w s i oraz początkowy, krót­ k i okres poznawania zasad pracy maszyny, j e j zalet, sprawdzania p r a w ­ dziwości dotychczasowych o n i e j o p i n i i . Należy jednak stwierdzić, że starsi gospodarze b y l i bardzo przywiązani do narzędzi swej młodości i bardzo często głosili i c h wyższość. T o przywiązanie było niezależne od pozycji ekonomicznej, bo n p . trzeci przed 1914 r. gospodarz w D r e w n o ­ w i e najdłużej używał sochy, z k o l e i i n n i gospodarze z t e j samej w s i , któ­ r y c h niewątpliwie stać było n a w i a l n i e , dłużej w i a l i szuflami niż i c h biedniejsi, ale młodsi sąsiedzi. Tego rodzaju p r z y p a d k i n i e były jednak częste, w a d y b o w i e m n o w o w p r o w a d z a n y c h maszyn w i d z i e l i z w y k l e ci starzy gospodarze, którzy posiadali małe gospodarstwa n i e wymagające zastosowania maszyn. Właścicielowi n i e w i e l k i e j działki ziemi t r a d y c y j n e środki p r o d u k c j i zapewniały w jego s u b i e k t y w n y m p r z e k o n a n i u dokład­ ność u p r a w y i m i n i m a l n e s t r a t y w zbiorach, natomiast szybkość i efek­ tywność pracy cechująca maszyny n i e miały dla niego w i e l k i e g o zna­ czenia. �SPOŁECZNO-GOSPODARCZE ASPEKTY MECHANIZACJI ROLNICTWA 69 M ł o d z i e ż m n i e j więcej do początków l a t 50-tych n i e miała żad­ nego udziału w zarządzaniu gospodarstwem, a co za t y m idzie — wpływu na tempo mechanizacji. Bardzo często i n f o r m a t o r z y p o w t a r z a l i opinię t y p u : „Każdy robił t y m , czym ojciec kazali''. N i c nie zmieniał t u n a w e t f a k t posiadania wykształcenia rolniczego przez młodych. Wpływ mło­ dzieży na rozwój mechanizacji zaczynał się dawniej dopiero po usamo­ d z i e l n i e n i u się, które w najlepszym w y p a d k u następowało p o ożenku. Przyczyną z m i a n y statusu młodzieży w i e j s k i e j była właśnie i n t e n s y ­ fikacja mechanizacji. Młodzież dzięki swemu wykształceniu i zaintere­ sowaniom t e c h n i c z n y m cieszy się obecnie zaufaniem starszych, zaczęto liczyć się z j e j zdaniem. Ponadto i n d y w i d u a l n a mechanizacja w sytuacji masowej ucieczki młodych do m i a s t stała się dla n i c h bodźcem do pozo­ stania na w s i . Czasami synowie uciekają się d o swoistego szantażu, mó­ wiąc n p . „tata, j a k n i e kupisz kosiarki, t o se kosą koś sam, j a jadę do m i a s t a " . W rzeczywistości j e d n a k młodzież t y l k o nieznacznie przewyższa ogół gospodarzy w e w s i w swych dążeniach do przyspieszenia m e c h a n i ­ zacji. Informacja o maszynach r o l n i c z y c h . Przed I I wojną światową najważniejszym źródłem i n f o r m a c j i dla okolicznych w s i były d w o r y oraz miasteczko Ciechanowiec, a w n i m magazyny sendykatu — spółki rozprowadzającej maszyny rolnicze, zakład Bachurzewskiego zaj­ mujący się produkcją maszyn. Agenci h a n d l o w i f a b r y k sprzętu rolnicze­ go, oferując sprzedaż maszyn, rozdawali materiały i n f o r m a c y j n e — k a ­ talogi i prospekty. R o l n i c y z badanych terenów rzadko d o w i a d y w a l i się o n o w y c h m a ­ szynach z prasy, choćby dlatego, że większość prenumerowała gazety n i e zawierające r e k l a m rolniczych. C i nieliczni, którzy p r e n u m e r o w a l i prasę fachową, dostawali często pocztą d a r m o w e k a t a l o g i maszyn różnych f a ­ b r y k . D a r m o w e katalogi n a podobnej zasadzie otrzymywały także kółka rolnicze, n p . w D r e w n o w i e . Rzadkim, ale cenionym źródłem i n f o r m a c j i były kalendarze rolnicze. Obecnie nowoczesne maszyny rolnicze można zobaczyć w p o w i a t o ­ w y c h składnicach maszyn GS, POM-ach i n a pokazach organizowanych z okazji dożynek i t p . W i e l k i m zainteresowaniem cieszą się katalogi m a ­ szyn dostępne u dyspozytorów kółek rolniczych. Prasa, radio i telewizja mało miejsca poświęcają maszynom, choć w ogóle o r o l n i c t w i e w środ­ kach masowego przekazu mówi się wiele. K o w a l e występowali j a k o czynnik przyspieszający tempo mecha­ nizacji w dwóch okresach. D o r o k u 1923-1924, póki p r o d u k t y fabryczne były dość t r u d n o dostępne i drogie, k o w a l e m i e l i bardzo dużo zamówień, głównie n a narzędzia do u p r a w y r o l i . Wyjątkowo wysoko ceniono zwłaszcza pługi kowalskie. Były one bardzo dobrze ustawione, dostoso- �70 JERZY ADAM PISKORZ w a n e do wymogów m i e j s c o w y c h gleb, posiadały solidną, odpowiednio w y .giętą grządziel. W t y m czasie dobrzy k o w a l e znani b y l i w całej o k o l i c y . W swych narzędziach n i e d o k o n y w a l i o n i żadnych ulepszeń, p r o d u k o w a l i j e n a ogół n a wzór fabrycznych, a j e d y n y m t y p e m wyłącznie k o w a l s k i m był najwcześniejszy rodzaj pługa — „koza". Po r o k u 1923-1924 k o w a l e o t r z y m y w a l i coraz m n i e j zamówień. Wszyscy r o l n i c y w o l e l i kupować narzędzia fabryczne, których cena z r e ­ sztą coraz bardziej spadała. D o r o k u 1944 k o w a l e w y k o n y w a l i głównie drobne naprawy. W latach 1944-1955 kowale częściowo odzyskali swe dawne znacze­ nie. Spowodowały t o przede w s z y s t k i m zniszczenia wojenne, ale także nastawienie przemysłu n a zaopatrzenie w maszyny gospodarstw k o l e k ­ t y w n y c h . Stąd z konieczności r o l n i c y z n o w u z a m a w i a l i u k o w a l i narzę­ dzia do u p r a w y r o l i , oddawano i m również do n a p r a w y młocarnie, żni­ w i a r k i . Ponieważ t r u d n o dostępny był n a w e t dobry materiał, k o w a l e z u ­ żywali do p r o d u k c j i w s z y s t k o : o d grubej blachy do uszkodzonego sprzę­ t u wojskowego. Wykorzystując w z r o s t swego znaczenia i duży p o p y t na usługi, p o b i e r a l i o n i opłaty wygórowane, bardzo często k a z a l i sobie pła­ cić w n a t u r a l i a c h — raz w zbożu, k i e d y indziej w j a j k a c h . O d 1956 r o k u k o w a l e mają już n i e w i e l e p r a c y : głównie kują konie. Drobniejsze n a p r a w y maszyn r o l n i c y wykonują w e własnym zakresie, a k i e d y uszkodzenia są poważne, n a p r a w i a j e ślusarz z Ciechanowca. Liczba pracujących k o w a l i od 1956 r o k u bardzo się zmniejszyła; część z n i c h pracuje pokątnie, aby n i e płacić podatku, część pracuje w mieście w przedsiębiorstwach państwowych, a i n n i , n p . kowale w Uszy i M a l c u , są dyspozytorami w kółkach rolniczych, zajmując się jednocześnie k o n ­ serwacją maszyn. Fabryki maszyn r o l n i c z y c h . M o i i n f o r m a t o r z y z podciec h a n o w i e c k i c h w s i p o t r a f i l i wymienić większość dużych przedwojennych f a b r y k maszyn rolniczych, lecz znali j e z najprostszej p r o d u k c j i — głów­ nie z różnego t y p u pługów oraz — w w y p a d k u Sp. A k c . „ K r a j " w K u t ­ n i e — z kieratów i młocarni. Świadczy t o o ówczesnym m i n i m a l n y m po­ pycie n a i n n e t y p y wyrobów wśród okolicznych rolników. N a miejsco­ w y r y n e k większy wpływ niż w i e l k i e f a b r y k i miała fabryczka J . B a churzewskiego w Ciechanowcu. W o p a r c i u o sprowadzane, gotowe odle­ w y produkowała ona te maszyny, w które r o l n i c y z a o p a t r y w a l i się w pierwszej kolejności: młocarnie, k i e r a t y , w i a l n i e , a pośredniczyła w sprzedaży w s z y s t k i c h i n n y c h typów maszyn. Po I I w o j n i e światowej przemysł maszyn rolniczych znacznie się r o z ­ winął, jednakże dopiero po 1956 r o k u nastąpił zdecydowany w z r o s t p r o ­ d u k c j i przeznaczonej dla odbiorców i n d y w i d u a l n y c h . Handel maszynami r o l n i c z y m i . W okresie międzywo- �SPOŁECZNO-GOSPODARCZE ASPEKTY MECHANIZACJI ROLNICTWA 71 j e n n y m r o l n i c y z 'badanych w s i z a o p a t r y w a l i się w maszyny n a ogół w Ciechanowcu. I t u m i e l i następujące możliwości: w a r s z t a t Bachurzewskiego, składnica spółki handlowej sendykatu i k i l k a p r y w a t n y c h żydow­ skich sklepów „żelaznych". Rolnicy zaś zawsze k u p o w a l i t a m , gdzie n a j ­ t a n i e j . Ponadto maszyny rolnicze, głównie k u t n o w s k i e k i e r a t y i młocarnie za gotówkę l u b n a r a t y oferowali wędrowni agenci h a n d l o w i ; przy tej f o r m i e zakupu f a b r y k a gwarantowała bezpłatny t r a n s p o r t k o l e j o w y do w y b r a n e j przez r o l n i k a stacji. Bezpośrednio po I I w o j n i e światowej Ciechanowiec był dużym ośrod­ k i e m w y m i a n y . H a n d l o w a n o t u między i n n y m i , o czym już wcześniej wspominałem, maszynami r o l n i c z y m i . Od m n i e j więcej 1960 r. j e d y n y m miejscem, gdzie można kupić więk­ sze maszyny rolnicze, jest p o w i a t o w a składnica PZGS. W stosunku do okresu międzywojennego jest t o znaczne ujednolicenie systemu h a n d l u . Rolnicy badanych okolic oceniają je raczej n e g a t y w n i e ; ważną rolę w z a j m o w a n i u takiego stanowiska odgrywał prawdopodobnie f a k t dużej odległości z Ciechanowca do miast p o w i a t o w y c h . K ó ł k a r o l n i c z e . W okresie międzywojennym kółko rolnicze istniało j e d y n i e w D r e w n o w i e . Powstało ono jeszcze przed 1914 r o k i e m i prowadziło głównie działalność propagandową. W drugiej połowie l a t 50-tych w e wszystkich badanych wsiach akcja zakładania kółek r o l n i c z y c h odbywała się z oporami. Jednakże siła t y c h oporów była wszędzie inna, o czym świadczą różnice w datach powsta­ w a n i a poszczególnych kółek: Malec — 1957, T w o r k o w i c e — koniec 1957, D r e w n o w o — koniec 1958, Usza Duża — 1964. Kolejność zakładania kó­ łek rolniczych, j a k łatwo zauważyć, jest o d w r o t n i e proporcjonalna do stopnia mechanizacji i n d y w i d u a l n e j gospodarstw w tychże wsiach (tab. 3). Podobnie zresztą kształtują się różnice w wielkości p a r k u maszyno­ wego. D l a porównania podaję zestawy maszyn kółek rolniczych w M a l ­ cu i Uszy Dużej. Kółko w M a l c u posiada obecnie 4 t r a k t o r y z k o m p l e ­ t e m pługów i tależówek, 2 snopowiązałki t r a k t o r o w e , 3 s i e w n i k i i 1 agre­ gat omłotowy. Kółko w Uszy n i e m a a n i jednego t r a k t o r a i k u p u j e t y l ­ k o maszyny k o n n e — i t a k posiada: 2 pługi dwuskibowe konne, 2 siew­ n i k i i 1 agregat omłotowy. W D r e w n o w i e kółko istnieje w zasadzie t y l ­ k o „na papierze", t z n . członkowie mają legitymacje, prezes pieczątkę — żadnej działalności n i e p r o w a d z i się, maszyn n i e ma. Rolnicy z D r e w n o w a korzystają z maszyn kółek w sąsiednich wsiach. W T w o r k o w i c a c h , podobnie j a k w M a l c u , kółko rolnicze pracuje dobrze, m a bogaty p a r k maszynowy. R o l n i c y zgodnie podkreślali, że poziom usług w y k o n y w a n y c h przez kółka rolnicze jest n i s k i . Traktorzyści n i e szanują maszyn, pracują n i e - �JERZY ADAM PISKORZ 72 sumiennie. M . i n . z tego względu kółko rzadko jest t r a k t o w a n e przez r o l ­ ników j a k o stały p a r t n e r . M i m o t o w y k o n u j e ono s w y m i m a s z y n a m i d u ­ ży procent prac w każdej z w s i . Powodują t o c z y n n i k i o b i e k t y w n e : b r a k i n d y w i d u a l n y c h maszyn, odpływ młodych l u d z i do miast. Do prac n a j ­ częściej w y k o n y w a n y c h sprzętem kółkowym należy tależowanie, młocka agregatem omłotowym, koszenie snopowiązałką, n a t o m i a s t sporadyczne są zamówienia n a głęboką orkę czy siew. Wspomniałem nieco wcześniej, że kolejność zakładania kółek oraz wielkość i c h p a r k u maszynowego była o d w r o t n i e proporcjonalna do stop­ n i a mechanizacji i n d y w i d u a l n e j w badanych wsiach. Podobne współza­ leżności zachodzą również między s t o p n i e m mechanizacji i n d y w i d u a l n e j a średnią wysokością opłat za usługi kółka rolniczego na 1 h a z i e m i ornej w każdej z w s i (tab. 5). Można więc stwierdzić, że kółko rolnicze działa dobrze wszędzie t a m , gdzie ograniczone są w a r u n k i do r o z w o j u mechanizacji i n d y w i d u a l n e j , gdzie jest ona Opóźniona w stosunku do w s i sąsiednich. Kółko rolnicze należy traktować, mówiąc o jego r o l i w kształtowaniu t e m p a m e c h a n i ­ zacji, j a k o czynnik wyrównujący różnice w zaopatrzeniu poszczególnych w s i w i n d y w i d u a l n e maszyny rolnicze. Tab. 5. Średnia wysokość oplat za usługi kółka rolniczego w roku 1969 (materiały własne na podst. ksiąg konto­ wych k.r.) Wysokość opłat za usługi w zł Wieś średnio na j średnio na 1 ha 1 gospodarstwo i ziemi ornej Usza Duża Drewnowo Malec 260 40 984 154 1247 248 Tworkowice 897 188 Poziom ekonomiczny g o s p o d a r s t w . Przy zakupie n o ­ woczesnych maszyn rolniczych c z y n n i k i e m decydującym było posiadanie gotówki, dlatego też najszybciej zmechanizowały się gospodarstwa d u ­ że — bardziej dochodowe, dysponujące większymi nadwyżkami. N a w e t obecnie, kiedy przodujące pod w i e l o m a względami są gospodarstwa śred­ niej wielkości, t o jednak najlepiej zmechanizowane są gospodarstwa d u ­ że. Najpopularniejszą dla n i c h formą zakupu było zawsze kupno i n d y ­ w i d u a l n e za gotówkę. Gospodarstwa średnie również często kupowały za gotówkę. Jednak charakterystyczne dla n i c h było k u p n o na k r e d y t l u b jeśli za gotówkę, to na spółkę z i n n y m i . �SPOŁECZNO-GOSPODARCZE ASPEKTY MECHANIZACJI ROLNICTWA 73 Szczególna popularność spółek maszynowych przypadała n a koniec okresu międzywojennego, ten. w czasie wychodzenia z k r y z y s u gospo­ darczego, i n a l a t a 1957-1962, k i e d y po długiej p r z e r w i e stały się dostęp­ ne maszyny l e k k i e dla potrzeb r o l n i c t w a i n d y w i d u a l n e g o . W o b u t y c h okresach podaż maszyn rolniczych znacznie wzrosła, ale możliwości f i ­ nansowe gospodarstw średnich nie pozwalały na większe inwestycje i dlatego o wiele łatwiej było kupić maszynę n a spółkę z sąsiadem. D o d a t k o w y m c z y n n i k i e m , który zachęcał rolników do t a k i e j f o r m y kupna, był fakt, że wiele maszyn, n p . kopaczka l u b siewnik, było obliczo­ ne n a siłę pociągową dwóch k o n i , a ponieważ gospodarstwa średnie t r z y ­ mały z w y k l e po j e d n y m k o n i u , t o r o l n i c y kupujący wspólnie maszynę u m a w i a l i się, się, że będą nawzajem pożyczali sobie konie. Na spółkę k u p o w a l i przede w s z y s t k i m ci r o l n i c y , którzy aktualnie p o ­ siadali pieniądze, i stąd często zdarzało się, że jeden gospodarz z k i m i n ­ n y m miał wspólną młocarnię, a z k i m i n n y m siewnik. N a ogół jednak wspólnikami b y l i sąsiedzi: p r z y zakupie młocarni starano się, aby współ­ właściciel mieszkał n a sąsiednim siedlisku, p r z y i n n y c h z n o w u starano się, aby sąsiadowały ze sobą pola wspólników. Przy zakładaniu spółek maszynowych więzy rodzinne n i e miały n i e m a l żadnego znaczenia. W końcu okresu międzywojennego n a spółkę k u p o w a n o głównie mło­ carnię i sprężynówki, a w latach 1957-1962 przede w s z y s t k i m kopaczki do ziemniaków, s i e w n i k i i k o s i a r k i . Na spadek popularności spółek maszynowych po 1962 r. wpłynęła n e ­ g a t y w n a w końcu i c h ocena przez rolników. Współwłaściciele maszyn często kłócili się, składali jeden n a drugiego winę za uszkodzenia. T o doprowadzało do rozwiązywania istniejących spółek. C z y n n i k i e m , który z kolei zapobiegał p o w s t a w a n i u n o w y c h spółek, było umocnienie się p o ­ zycji kółek rolniczych. Gospodarze patrzą obecnie n a sprawę k u p n a m a ­ szyn w t e n sposób: „póki nie stać m n i e na własną maszynę, biorę ją z kółka". Jak w y n i k a z zebranych przeze m n i e materiałów statystycznych, l i c z ­ ba maszyn w e wspólnym posiadaniu przez k i l k u rolników spadła w l a ­ tach 1960-1969 w badanych wsiach o blisko 70 /o. Gospodarstwa drobne niesłychanie rzadko kupują maszyny rolnicze i raczej n i e spotyka się, aby gospodarstwa do 2, a n a w e t do 3 ha posia­ dały j a k i e k o l w i e k maszyny rolnicze poza narzędziami do u p r a w y ziemi. Właściciele małych gospodarstw albo korzystają z maszyn kółka r o l n i ­ czego l u b zamożniejszych sąsiadów w zamian za odrobek, albo pracują narzędziami t r a d y c y j n y m i . fl �74 JERZY ADAM PISKORZ SKUTKI MECHANIZACJI ROLNICTWA Ponieważ mechanizacja jest j e d n y m z podstawowych procesów zmian na w s i , należało się spodziewać, że j e j s k u t k i będą widoczne w bardzo różnych aspektach życia gospodarczego i społecznego w s i . W t r a k c i e b a ­ dań t e r e n o w y c h okazało się, że w stosunku do m o i c h oczekiwań s k u t k i mechanizacji mają zasięg dość ograniczony, że w i e l e zjawisk, które p o ­ czątkowo brałem pod uwagę, m a w końcu z mechanizacją niewiele wspólnego. Zmiany systemu u p r a w y były t y l k o w małym stopniu s k u t k i e m mechanizacji... Można t u wymienić głównie dążenie do posia­ dania ziemi w dużych kawałkach, b o n a małych t r u d n o było pracować maszynami. T a zasada n i e r o z d r a b n i a n i a działek obowiązywała zarówno p r z y rozpadzie gospodarstw, j a k i przy podziale z i e m i pod zasiew. Chociaż komasacja była również p o d y k t o w a n a chęcią posiadania zie­ m i w dużych kawałkach, t o jednak n i e można uznać j e j za skutek m e ­ chanizacji, bo w e w s z y s t k i c h badanych wsiach początki mechanizacji sie­ w u i zbiorów nastąpiły już po komasacji. Znaczy t o , że komasacja była raczej niezbędnym w a r u n k i e m do mechanizacji, a n i e j e j s k u t k i e m . Wzrost wydajności p r a c y jest bezpośrednim s k u t k i e m m e ­ chanizacji i dlatego jest najłatwiej dostrzegalny. Zobrazuje go poniższe zestawienie, które przedstawia opinie informatorów n a temat przecięt­ n y c h oszczędności czasu pracy, j a k i e daje zastosowanie w r o l n i c t w i e m a ­ szyn w miejsce t r a d y c y j n y c h narzędzi, przy w y k o n y w a n i u poszczegól­ n y c h typów zajęć r o l n i c z y c h : O r k a — pługiem j e d n o s k i b o w y m — pługiem d w u s k i b o w y m Siew Sprzęt Młocka konnym traktorowym — 0,5-1 h a d z i e n n i e — 4-5 ha dziennie — ręczny — 2 h a dziennie — siewnikowy — 4 h a dziennie — kosą z 1 podbieraczką — 0,3-0,5 h a d z i e n n i e — kosiarką z jedną podbieraczką — 0,3-0,5 h a d z i e n n i e — snopowiązałką (2 osoby) — 12 h a d z i e n n i e — c e p e m (1 osoba) — 1-1,5 m z i a r n a d z i e n n i e — targanką (5 osób) — 10 m z i a r n a d z i e n n i e — szerokomłotną (7 osób) — 20 m z i a r n a d z i e n n i e — agregatem — 50 m z i a r n a d z i e n n i e . czyszczącym (9 osób) D o powyższego zestawienia należy dodać, że wydajność k o s i a r k i jest ściśle uzależniona o d ilości pracujących podbieraczy. P r z y jednej osobie podbierającej, j a k pokazuje zestawienie, kosiarką n i e kosi się wcale szyb­ ciej niż kosą, jednakże p r z y czterech podbieraczach, co jest sytuacją bar­ dziej powszechną, wydajność k o s i a r k i będzie czterokrotnie wyższa niż kosy. �SPOŁECZNO-GOSPODARCZE ASPEKTY MECHANIZACJI ROLNICTWA 75 Wzrost wydajności z i e m i nastąpił przede w s z y s t k i m n a s k u t e k racjonalnego zastosowania nawozów sztucznych i wyższego n a w o ­ żenia nawozami n a t u r a l n y m i dzięki większym niż d a w n i e j r o z m i a r o m h o d o w l i . Znacznie mniejszy swój udział miała t u mechanizacja, aczkol­ w i e k i ona poprzez zwiększenie dokładności u p r a w y ziemi przyczyniła się do w z r o s t u j e j wydajności. O ile n p . w początkach X X w i e k u siew n a ­ stępował bezpośrednio po orce, a dopiero potem pole bronowano, t o obec­ n i e przed właściwą orką występują p o d o r y w k i l u b k u l t y w a c j a , natomiast bronowanie stosuje się przed i po siewie. Zmniejszenie się strat w materiale siewnym i p l o n a c h jest również jedną z p r z y c z y n w z r o s t u wysokości plonów, j a k i nastąpił pod wpływem mechanizacji. I t a k głównym plusem siewu s i e w n i k owego jest — zdaniem informatorów — t o , że s i e w n i k sieje na jednakowej głębokości, dzięki czemu zboże wschodzi równo i s t r a t y ziar­ na są m i n i m a l n e . Toteż, choć s i e w n i k w y s i e w a m n i e j ziarna na 1 h a niż dawniej w y s i e w a n o ręcznie, t o jednak wysokość plonów wcale się n i e zmniejszyła. Podobnie, mniejsze s t r a t y niż p r z y i n n y c h maszynach daje zastosowanie do sprzętu zbóż snopowiązałki. Z t y c h samych względów bardzo opłaca się młocka n a p o l u p r z y stogu, g d y zboże bezpośrednio z wozów wędruje do młocarni, e l i m i n u j e t o w y k r u s z a n i e się z i a r n a p r z y zwózce do stodoły, wkładaniu i w y j m o w a n i u snopków z sąsieka. C z a s w o l n y . Wprowadzenie maszyn, j a k już sygnalizowałem, po­ ważnie skróciło czas w y k o n y w a n i a poszczególnych zajęć rolniczych. M i ­ mo to w trakcie swoich badań zetknąłem się z powszechną opinią, że r o l ­ n i k m a obecnie coraz m n i e j czasu wolnego. Wpłynęło na t o : 1) pojawienie się w i e l u prac d a w n i e j n i e znanych — p o d o r y w k i , czę­ ste b r o n o w a n i e , k i l k a k r o t n y siew nawozów sztucznych, pielęgnacja r o ­ ślin okopowych, Zbieranie s t o n k i ; 2) zwiększenie rozmiarów h o d o w l i , której trzeba poświęcać coraz w i ę ­ cej czasu; 3) wydłużenie się czasu załatwiania spraw w mieście •— wszędzie trzeba stać w kolejce, i t o zarówno w t e d y , g d y się chce sprzedać, j a k i w t e d y , g d y chce się coś kupić. Reasumując, oszczędności czasu w o l n e ­ go, j a k i e przyniosła mechanizacja, pochłonęły inne zajęcia. Konieczna wielkość z a t r u d n i e n i a w rolnictwie indy­ w i d u a l n y m n i e uległa zmianie pod wpływem mechanizacji. Postęp w dziedzinę agrotechniki ograniczył je d ynie r o z m i a r y i znaczenie n a j ­ m u sezonowego. Ilość osób z a t r u d n i o n y c h na stałe w gospodarstwie n i e p o w i n n a się zmniejszać, bo choć nie wpłynęłoby t o na wielkość p r o d u k c j i rolnej dzięki maszynom i pomocy kółka rolniczego, t o n a pewno spadły­ b y r o z m i a r y h o d o w l i , która jest zajęciem bardzo pracochłonnym. �76 JERZY ADAM PISKORZ Dekapitalizacja dużych gospodarstw, jak wynika z przeprowadzonych badań, jest raczej przyczyną, a n i e s k u t k i e m m e ­ chanizacji. I n f o r m a t o r z y t w i e r d z i l i , że stopień mechanizacji wzrastał w r a z ze wzrostem kosztów n a j m u s p o w o d o w a n y m zmniejszeniem się l i c z ­ b y sezonowych robotników n a j e m n y c h wyjeżdżających d o miast, a p o I I w o j n i e również n a z i e m i e odzyskane. Podobnie zresztą spadek ilości parobków n i e był spowodowany w y p i e r a n i e m i c h przez maszyny, choć­ b y dlatego, że b y l i z a t r u d n i a n i p r z y pracach pomocniczych i h o d o w l a ­ n y c h — przynoszenie w o d y , przygotowanie opału, żęcie sieczki, k a r m i e ­ nie i pasienie bydła — a do prac r o l n y c h b y l i w y k o r z y s t y w a n i bardzo rzadko. Zmiany w zakresie korzystania z pomocy są­ s i e d z k i e j . Tradycyjną formą pomocy sąsiedzkiej była tłoka. O r g a n i ­ zowano ją dawniej często, zwłaszcza w większych gospodarstwach. D l a n i c h głównym a t u t e m tłoki było to, że całą pracę w y k o n a n o bardzo szyb­ ko. Najczęściej organizowano ją do sianokosów, żniw i kopania z i e m n i a ­ ków. Na zmniejszenie się popularności t e j f o r m y pomocy sąsiedzkiej wpłynęła niewątpliwie mechanizacja. Ostatnio tłoki do prac r o l n y c h r o b i się rzadko, n p . w w y p a d k u choroby gospodarza l u b i n n y c h przypadków losowych. Podczas tłoki j e d y n y m w y n a g r o d z e n i e m był poczęstunek i za­ bawa po skończonej pracy. Zastosowanie maszyn do czynności, do któ­ r y c h dawniej organizowano tłoki, poważnie skróciło czas pracy i tłoka, której głównym plusem była szybkość, stała się nieopłacalna. Lecz z d r u ­ giej strony mechanizacja wprowadziła n'owe czynności, których n i e spo­ sób wykonać siłami jednej t y l k o rodziny. Chodzi t u o zbieranie z i e m n i a ­ ków za kopaczką, wiązanie snopków przy sprzęcie kosiarką, młockę mło­ carnia szerokomłotną — do obsługi n p . agregatu omłotowego potrzeba około 10 osób. Wraz z upowszechnieniem się mechanizacji zaczęto w p r o ­ wadzać do w . w . prac pomoc sąsiedzką na zasadzie odrobku. W a r t o za­ znaczyć, że ta f o r m a współpracy może być z powodzeniem stosowana przez gospodarstwa średnie, które potrzebują do w y k o n a n i a prac w y m a ­ gających pomocy sąsiadów t y l e dniówek, ile same mogą odrobić. Zanik obrzędowości r o l n i c z e j . Mechanizacja r o l n i c t w a jest t y l k o jedną z p r z y c z y n z a n i k u obrzędowości rolniczej — obok ogól­ nego k r y z y s u k u l t u r y l u d o w e j i laicyzacji życia na w s i . Zastosowanie maszyn do prac p o l o w y c h jest c z y n n i k i e m utrudniającym, ale n i e u n i e ­ możliwiającym p r a k t y k o w a n i e zwyczajów rolniczych, bo n p . i n f o r m a t o ­ r z y t w i e r d z i l i , że są starsi gospodarze, którzy n a w e t do s i e w n i k a w k r u szają ziarno z „równianki", a przy sprzęcie zboża snopowiązałką każą zo­ stawić traktorzyście „przepiórkę". �SPOŁECZNO-GOSPODARCZE ASPEKTY MECHANIZACJI ROLNICTWA 77 ZAKOŃCZENIE Dotychczas zagadnieniem społeczno-gospodarczych aspektów mecha­ n i z a c j i r o l n i c t w a z a j m o w a l i się głównie socjologowie w s i , traktując j e ze zwykłym swej dyscyplinie synchronicznym podejściem do badanych problemów. T e m a t t e n w ujęciu etnografa, któremu przyjęta przez niego metodologia pozwala na r o z p a t r y w a n i e zjawisk historycznych w katego­ riach przyczyn (względnie uwarunkowań) i skutków, nabiera i n n y c h w a ­ lorów. W p r z e d s t a w i o n y m a r t y k u l e przeplata się k i l k a wątków. Pierwszy to zagadnienie różnic między w s i a m i dawniej drobnoszlacheckimi i w s i a m i pochodzenia chłopskiego. Oczywiście patrzyłem n a t e n p r o b l e m wyłącz­ n i e przez p r y z m a t odmienności r o z w o j u ekonomicznego. Jeżeli m o j a ana­ liza h i s t o r i i gospodarczej obu typów w s i jest prawidłowa, a zatem, jeśli dla w s i drobnoszlacheckich p o d s t a w o w y m k i e r u n k i e m z m ia n s t r u k t u r y agrarnej było pogłębianie się r o z w a r s t w i e n i a , a dla w s i chłopskich pogłę­ bianie się rozdrobnienia, t o na szczególną uwagę zasługuje zaprezento­ wane wcześniej stwierdzenie, że wsie drobnoszlacheckie były bardziej niż chłopskie podatne na zmiany t y p u kapitalistycznego w r o l n i c t w i e . Pogląd t e n da się utrzymać, a nawet rozszerzyć n a inne tereny, p r z y dwóch zastrzeżeniach: 1) p r z y wyłączeniu spod rozważań w s i szlacheckich krańcowo podupadłych, w których n i e m a l nie zachodził proces roz­ w a r s t w i a n i a się s t r u k t u r y agrarnej; 2) p r z y założeniu, że jednostką b a ­ dawczą jest wieś, a n i e pojedyncze gospodarstwa w różnych wsiach; t e ­ go zresztą założenia przestrzegałem w całym t o k u swoich badań tere­ nowych. 1 S D r u g i m wątkiem są prawidłowości w etapach r o z w o j u mechanizacji. I t u wydaje m i się, że m o d e l w y p r a c o w a n y n a przykładzie w s i okolic Ciechanowca n i e m a l bez żadnych m o d y f i k a c j i może być zastosowany także do i n n y c h terenów, poszczególne b o w i e m okresy mechanizacji w y ­ różnione są w oparciu o k r y t e r i a ogólnogospodarcze, a n i e lokalne. Podobnie jest z szeroką i różnorodną problematyką, którą określiłem j a k o c z y n n i k i kształtujące proces mechanizacji oraz s k u t k i mechanizacji. Większość z o m a w i a n y c h t a m zagadnień występuje również w i n n y c h regionach i wszędzie wykazują one podobne cechy. Łatwo jest t o s t w i e r ­ dzić w l i t e r a t u r z e — choćby n p . w oparciu o prace w y m i e n i o n e w p r z y ­ pisie 13. Wśród czynników kształtujących proces mechanizacji najważN a przykład artykuły R . T u r s k i e g o i W. M a k a r c z y k a , S o c j o l o g i i W s i " , t. 6 : 1 9 6 7 , i p r a c a : J . T u r o w s k i , А. В o r n u s, Drogi zacji wsi. Przenikanie innowacji do rolnictwa i wsi woj. lubelskiego, 1970. 13 „Roczniki moderni­ Warszawa �78 JERZY ADAM PISKORZ niejsze miejsce zajmują różnice w zamożności i stosunek do kółka r o l ­ niczego. Rola każdego z t y c h dwóch czynników w różnych wsiach j e s t nieco inna. Zauważyć t u można następującą prawidłowość: kółko r o l n i ­ cze działa dobrze w e wsiach m n i e j zamożnych, które p o d względem m e ­ chanizacji i n d y w i d u a l n e j są opóźnione w stosunku do sąsiednich. N a m e ­ chanizację indywidualną nastawiają się r o l n i c y w e wsiach t r a d y c y j n i e bogatych. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/79ad20e14438c53a50ea6bd53e755dd7.pdf b66612e6586293131ba266d74dffc5e1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4977 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - teoria Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4616 Title A name given to the resource Zakres pojęcia sztuki ludowej/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.4; s.217 Creator An entity primarily responsible for making the resource Piwocki, Ksawery Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text wiekiem X V I k u l t u r a b y ł a bardziej jednolita niż od tego czasu, gdyż rodziła się silna i o d r ę b n a k u l t u r a w a r s t w tzw. w y ż s z y c h . Jej n i e w ą t p l i w ą b a z ą b y ł a u m i e ­ j ę t n o ś ć czytania. A l e i podziały klasowe, chociaż istot­ ne, nie b y ł y w p e ł n i miarodajne. K a ż d y szlachcic (poza n i e k t ó r y m i zagonowymi) czytał, ale czytać u m i e l i i kupcy m a ł o m i a s t e c z k o w i , i majstrzy bardziej „ u c z o n y c h za­ w o d ó w ' , i ich czeladnicy. Np. przed p i e r w s z ą w o j n ą ś w i a t o w ą na U k r a i n i e wszyscy cieśle wiejscy i ich cze­ ladnicy, z e w n ę t r z n i e nie r ó ż n i ą c y się od chłopów, umieli czytać i p i s a ć , choć ogół w i e j s k i był analfabetyczny. Czy w i ę c sztuka •— t w ó r tych cieśli •— b y ł a s z t u k ą r z e m i e ś l ­ niczą czy „ l u d o w ą " ? B y ł a inna niż cieśli miejskich i inna w konstrukcjach niż uczono s t u d e n t ó w politech­ nik. W ł a ś n i e inna... Sprawa w i ę c ze s z t u k ą l u d o w ą jest bardzo skomplikowana, jeśli w e ź m i e m y np. pod u w a g ę , że cieśle ci b u d o w a l i nie t y l k o chaty, ale t a k ż e cerkwie, czy kościoły, nie t y l k o lamusy dworskie, ale i same dwory. Cóż, trzeba znów p o r ó w n y w a ć konkretne f a k t y artystyczne p o w s t a ł e w t y m samym czasie. Levy Strauss twierdzi, że r o z w ó j k u l t u r y powstaje z różnicy pozio­ m ó w s p o ł e c z n y c h i k u l t u r a l n y c h , i energia k u l t u r y rodzi się z tych p o z i o m ó w j a k w maszynach termody­ namicznych. J e d y n ą w i ę c m e t o d ą b a d a w c z ą wydaje m i się mierzenie tych poziomów, p o r ó w n y w a n i e ich. Do tego oczywiście w badaniach sztuki dochodzi jeszcze konieczność wydawania s ą d ó w w a r t o ś c i u j ą c y c h , k t ó r e nie są niczym i n n y m j a k p r ó b ą uczciwego dotarcia do w y m o w y , do ekspresji form, przekazanych nam przez k a ż d y ze wspomnianych p o z i o m ó w k u l t u r o w y c h . - KSAWERY PIWOCKI „Cywilizacja zachodnia staje się coraz bardziej zło­ żona, o b e j m u j ą c całą z a m i e s z k a ł ą Z i e m i ę , ale zdaje się u z e w n ę t r z n i a ć co raz też w y r a ź n i e j pewne rysy r ó ż ­ n i c u j ą c e , k t ó r e w i n n e i n t e r e s o w a ć antropologa. Jak długo p o s t ę p o w a n i e drugiego człowieka nie jest dla k a ż d e g o innego z u p e ł n i e "-przeźroczyste-", tak długo b ę d z i e m o ż n a b a d a ć te różnice. Jak długo sposób zachowania się, pracy pewnych ludzi b ę d ą problemami dla innych — pozostaje miejsce dla refleksji nad t y m i r ó ż n i c a m i , k t ó r e pod f o r m ą co raz to o d m i e n n ą b ę d ą t w o r z y ć r a c j ę b y t u dziedziny antropologii".* W wypowiedziach na temat k u l t u r y Mongolii zain­ t e r e s o w a ł o mnie bardzo stwierdzenie, że m i ę d z y pasterza­ m i i szlachtą tamtejszą istniała jedność kultury. Utwier­ dza m n i e to w przekonaniu, k t ó r e w y r a z i ł e m w polemice z drem Abramowiczem, że w p o c z ą t k a c h p a ń s t w a p o l ­ skiego nie i s t n i a ł a k u l t u r a ludowa, p o n i e w a ż w p r a k ­ tyce niemal nie i s t n i a ł a r ó ż n i c a p o z i o m ó w . Nie wszelkie z r ó ż n i c o w a n i a społeczne p o w o d u j ą z r ó ż n i c o w a n i a k u l ­ t u r y albo też p o w o d u j ą je nie we wszystkich jej ele­ mentach. M a t k a moja b y ł a z i e m i a n k ą z Podola i jako dziecku ś p i e w a ł a m i nie t y l k o ruskie k o ł y s a n k i i opo­ w i a d a ł a ruskie b a j k i (po prostu dlatego, że n a u c z y ł a się ich od swoich ruskich nianiek), ale p r z e k a z a ł a m i też wiele „ p r z e s t r ó g " t y p u magicznego, w k t ó r e na poły w i e r z y ł a . Taka mieszanka t r e ś c i k u l t u r o w y c h (nie i n t e ­ gracja, b y ł o b y to za d u ż e słowo) m i ę d z y w a r s t w ą zie­ m i a ń s k ą , c h ł o p s k ą i r ó ż n y m i w a r s t w a m i p o ś r e d n i m i od­ d z i a ł y w a ł a w i ę c na obie strony. P o j ę c i e „ G e s u n k e n e s Gut" nie ma dla m n i e w a l o r u jednokierunkowego: b a l ­ lady Mickiewicza to też swoisty „ G e s u n k e n e s Gut". Spra­ w ę k o m p l i k u j e tu oczywiście styl, forma tych p r z e n i k a j ą ­ cych i m i e s z a j ą c y c h się t r e ś c i . Pan p o w i e d z i a ł , że styl jest ideologią. Tak, bo forma stylowa niesie ze sobą t r e ś c i n i e z a l e ż n e od tematu m o t y w u p r z e j ę t e g o z. innej w a r s t w y k u l t u r o w e j . Są jednak przedmioty k u l t u r y , k t ó r y c h styl nie zmienia się m i m o f l u k t u a c j i m i ę d z y poszczególnych w a r s t w a m i . Np. medalik na szyję. Przed­ mioty tego t y p u gromadzimy w muzeach etnograficz­ nych, ale takie same m o ż e k u p i ć p o b o ż n a żona k a ż d e g o z nas i powiesić na szyi dziecka. Tutaj forma i t r e ś ć są tak ze sobą splecione, że nie odczuwa się już — poza bardzo reprezentacyjnymi okazjami — konieczności zmiany stylu, Tak samo ma się sprawa z nożem czy widelcem. Są to formy gotowe, k t ó r e b ę d ą p r a w d o p o ­ dobnie t r w a ł y w i e k i , bo kto i po co ma w y m y ś l a ć no­ w y nóż? W trakcie prac nad muzycznym r ę k o p i s e m znajdu­ j ą c y m się w Bibliotece J a g i e l l o ń s k i e j , sygnatura akce­ syjna 127/56, k t ó r y został o d k r y t y przed p a r u laty w o k ł a d c e unickiego m s z a ł u z 2.połowy X V I I w. noszącego I s t n i e j ą w i ę c formy c a ł k o w i c i e zintegrowane, ale ist­ nieją t a k ż e mocno i coraz mocniej r ó ż n i c u j ą c e się. Przed * Claude Marcheix et Edmond Marc, Vers une sation planetaire. Paris 1962, s. 119. JAN STĘSZEWSKI Po ekskursji do dalekiej M o n g o l i i p r o p o n u j ę p o w r ó t do Polski, ale ze z m i a n ą dziedziny sztuki z plastycznej na m u z y c z n ą . To, o czym zamierzam m ó w i ć , będzie o p i ­ saniem z u p e ł n i e niespodziewanej przygody naukowej, k t ó r a w y d a r z y ł a m i się pod koniec ubiegłego roku. Sądzę, że moje refleksje b ę d ą w o d ą na m ł y n k o l . Jac­ kowskiego, k t ó r e g o podejrzewam o b r z y d k i zamiar spro­ wokowania nas do otwartego przyznania się, że na te­ mat definicji sztuki ludowej niewiele, a w ł a ś c i w i e nic pewnego p o w i e d z i e ć nie potrafimy, i że pojęcie sztuki ludowej jest m o ż l i w e do zdefiniowania t y l k o d r o g ą arbitralnego wyznaczenia pola obserwacji. Co gorzej, wydaje się, że praktyczne stosowanie p i ę k n y c h teore­ tycznie definicji sztuki ludowej i k r y t e r i ó w w y r ó ż n i a ­ nia w y t w o r ó w , k t ó r e z a s ł u g u j ą na miano ludowej sztu­ k i , napotyka jeszcze w i ę k s z e t r u d n o ś c i . Przy okazji na­ w i ą ż ę do tej części wypowiedzi pani dr Sokclewicz, w k t ó r e j m ó w i ł a o zagadnieniu a u t o r y t e t ó w w nauce. civili­ 217 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f612fbd1ef640a26409632b3644b1b74.pdf 57d022a7221289684b0973e6958a42e4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:324 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Subject The topic of the resource sztuka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:286 Title A name given to the resource Sztuka ludowa o nauce o sztuce / LUD 1967 t.51 cz.2 Description An account of the resource LUD 1967 t.51 cz.2,s.359-390 Creator An entity primarily responsible for making the resource Piwocki, Ksawery Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 51, cz. II, 1963 KSA WERY PIWOCKI SZTUKA LUDOWA W NAUCE O SZTUCE J est rzeczą powszechnie znaną, że naukę współczesną znamionują dwa sprzeczne - prądy: niezmiernie zaawansowana specjalizacja, spowodowana kolosalną rozbudową bazy placówek naukowych i już nie do opanowania mnóstwem publikacji, uniemożliwiających w praktyce wyczerpanie przez badacza bibliografii przy rozszerzaniu swych zainteresowań poza wąski krąg specjalizacji - oraz gorąc2Jkowe usiłowanie komasacji poszczególnych dyscyplin, krzyżowego posługiwania się ich metodami i językiem, co na ogół obiecuje duże możliwości sukcesów. Sprawa jest tym bardziej paląca, że w naukach humanistycznych same przedmioty badań naświetlane są z różiIlych stron i różnymi aparatami badawczymi, przez co ZJnajdująsię niewątpliwie na pograniczu kilku tqłdycyjnych dyscy'plin i pełne rozwiązanie ich problematyki musi chyba bazować na osiągnięciach kilku nauk. Do klasycznych tego rodzaju zagadnień pogrankznych należy napeWlIlosztuka ludo:wa. Zwracałem już na to uwagę w roku 19281. Dla etnografii sztuka ludowa nabiera obecnie szczególnego znaczenia, ponieważ wobec gwałtownie :zanikających treści kultury ludowej, w Ipierwszym rzędzie materialnej, sztuka ludowa wykazuje dużą odporność i nie ty1ko żyje, ale u nas jeszcze teraz wytwarza nowe działy, ja\{ malowane na płótnie "dywany" 2, albo niezwykle rozkwHająca na te.renie niemal całej PoLski produkcja sztueznych kwiatów 3 - przy czym j'edna i druga gałąź sztuki powstały niezależnie od podniet państwowej opieki nad sztuką ludową i - 'co ważniejsze dla własnych potrzeb środowi'ska wiejskiego. Słusznie więc pisał ongiś Jakub Burokhardt 4, że właśnie sztuka jest najtrwalszyrn ośrodkiem kulI metody w badaniach nad sztuką Ludową. Lud, seria II, t. X, 1928. Fr. K o t u l a, "Dywa~y " współczesne malarstwo Ludowe wsi rzeszowskiej. Polska Sztuka Ludowa, R. XVII, 1963, nr 3/4. J A. K u n c z y ń s k a - I r a c k a, Ludowe kwiaty sztuczne. Polska Sztuka Ludowa, R. XIX, 1965, nr 3. 4 WeltgeschichtLiche Betrachtungen, 1921, s. 216. l 2 Zagadnienie �360 KSAWERY PTWOCKI tury, co w odniesieniu do warunków Ipolskich pot.wierdził Moszyński 5. Spory, kto jest "predystynowany" do zajmowania się sztuką ludową wydają się rz,eczą jałową, natomiast jest sprawą dużej wagi, by etnografowiezmali nie tyl!ko prace historyków sztuki pisujących o tym przedmiocie, ale :by orientowali się - bodaj ogólnie - we współczesnych tendencjach nauki o sztuce, łącznie z jej socjologią. Celem tej rozprawy Jest właśnie ,wprowadzenie czytelni'ka w kierunki i różne postawy badawcze historyków i teoretyków sztuki, oczywiście z konieczności w dużej kondenzacji i uproszczeniu oraz tyLko w tych dziedzinach, które mogą zainteresować fachowego etnografa. Dzieło sztuki plastycznej jest przedmiotem materialnym, które może być oczywiście badane przez chemika, botaniika, technika, może być dokumentem historycznym dla dziejopisa i społeczmym dla 'S'ocjologa, można 'badać jego r'Olę w życiu społec~nym, duchowym, religijnym, handlowym itd. danego społeczeństwa. Prócz tego posiada jednak pewne cechy, które je wyróżniaj~spośród innych przedmiotów i 'pozwalają zaliczyć je do wielkiego złSioru oznaczanego pojęciem sztuki. Nie będę się naturalnie silił nla danie poprawnej def1nicji tego pojęcia -- mocniejsi łamali na nim swe zęby. Pragnę zwrócić jedynie uwagę na jeden z wyznaczników tego rpojęcia, który wydaje mi się sz'czególlllieważny, a bywa pomijany w pracach ściśle etnograficJmychi dzieło sztuki, pełnią~ nawet ważne fUn'kcje użytkowe, jest zawsze przekaźnik'iem jakichś uczuć czy poglądów, ni'e mających z reguły bezpośrednich 'zwiąL1kówz przeznaczeniem, albo może lepiej: zawiera zawsze pewną sumę informacji "bezinteresownych", dotyczących życia psychicznego czy bodaj nastroju twórcy, grupy !społecznej ozy jej określ:0nej warstwy w danym miejscu i czasie. Wyinterpretowanie tych treści l"arówno z tematu, jak i samej formy dzieła sztuki jest jednym z głównych zadań nauki o sztuce. 1. NARODZINY POJĘCIA LUDOWOŚCI W SZTUCE Pojęcie ludowości rodzi się w ,głębi XVIII wieku, niewątpliwie w z'wiąz'ku z narastającymi zwolna tendencjami rewolucyjnymi, przygotowującymi ruchy rewolucyjne XVIII i XIX wieku. Pierwszeństwo należy prawdopodobnie do Włocha Giambattista V i c 0, który w swych studiach o Homerze w r. 1730 'wprowadza pojęcie poezji ludowej 6. Poglądy Jean Jacques R o u ss e a u o przyrodzonym dobru człowieka pierwotnego zachęcały także innych do studiów nad twórczością ludu, przede wszystkim oczywiście literacką. Tu pierwszeństwo należy się Angli- 5 6 Referaty na XIII konferencji La scienza nuova. 1730. oświaiowej Min. W. R. O. P., 1930, s. 172. �.\';:.-/uklt .' {l/du/.{lU W 'II(1I1('t' () I):::luc'(;' :lfj l kowi P e r {;y 7 i wreszcie .T. G.l!ę~!,-d e r ow i 8, który podkreśla estetyczne walory ludowej poezji starogermańS'kiej i germańskiej. Idąc za myślą Rousseau, Herder tworzy 'Pojęcie sztuki ponadindywidualnej, zbiorowej, jaka miała być wykwitem pierwotnej jedności duchowej ludu. Radzi on badać cztery "S": "Sit te, Stamm, Sprache, Siedelung", co pozwoli zrozumieć treści zawarte w tej poezji, a identyfikuje ją z poezją narodową ludów germańskich. Od niego to ciągną się w pracach o sztuce ludowej te dwa głęboko zakorzenione przekonania: sztuka ludowa jest identyczna ze sztuką narodową i sztuka ludowa jest tworem anonimowym, jest erupcją zbiorowej twórczości plemiennej ongiś, chłolpskiej w wiekach późniejszych. Romantyzm, który pod wpływem 'Zapatrywań Herdera, wprowadza świadomie wątki ludowej poezji i muzyki do dzieł najwyższych koryfeuszów twórczości, był przekonany, że sztuka ludowa jest współczesną przeszfością, że zachowała ona w stanie dziewiczym 'pierwotną sztukę narodów europejskich, nieskalaną kulturą chrześcijańską czy antyczną 9. Z tego przekonania wyprowadza np. K. L i b e l t takie wnioski: "Widać stąd, że jeżeli wiedzy szukać trzeba między ucwnymi narodu, to pierwiastka narodowego szukać trzeba wśród samego ludu, nietkniętego inteligencją, amalgamującą narody i zacierającą narodowe odcienia" 10. I dale:i: "I nad nasz.ym ludem przeszły burze religijne i polityczne, socjalne nawet, nie dosięgły ani nie rozwiały 'pierwiastku jego narodowego. Szerokie potOlkicywilizacji, ;płynące ,na Polskę od Włoch, Niemiec, Francji, rozlały się tylko na powierzchni narodu i nie przesiąlmęły do tych ostatnich warstw społeczeństwa. Tam więc nietknięty, pierwotny zachował się pierwiastek narodowy" 11. Nacjonalizm rodzi się w romantyźmie i jego ·płodem stają slępęngermanizm i panslawizm, a jednym z kapitalnych argumentów "omszały duch 'narodu", zabalsamowany w sztuce ludowej. Szczególnie żywe echo tych romantycznych poglądów znajdujemy wśród badaczy narodów pozbawionych w XIX wieku niepodległości, których warstwy elitarne bądźto już uległy, bądź też ulec łatwo mogły wynar·odowieniu . .Jest przecież rzeczą znamienną, że właśnie wśród nich znaleźli się uczeni, którzy pierwsi zwrócili UWd.gętakże. na plastykę ludową i jej artystyezne walory. Palmę pieTWSZell.stwadzierży niezaprzeczenie .J. L Kra s z e w7 ReLiquies of Ancient EngLish Poetry, 1765. 1788, wcześniej: Kritische WaLder, 1769. !J Poglądy polskich romantyków streszcza A. A b r a m o w i c z: Studia nad genezą poLskiej kuLtury artystycznej. IHKM, 1962. 10 Kwestia żywotna filozofii, cytuję za: B. S u c h o d o l s k i, Ideały kuLturu a prądy społeczne, 1933, s. 398. li Ditto, s. 399. a VoLksLieder, �KSAWERY PIWOCKI s k i 12. Za nim w krótkich odstępach idą: Jugosłowianin F. L a y J~, Ukr:=tiniec O. K o s s a c z 14, Fin J. A h r e n b 'e r g 15. W związku z ówczesnymi poglądami estetycznymi uczonych tych nie interesowała sztuka figuralna (a więc malarstwo, rzeźba czy grafika ludowa) tylko motywy ornamentalne i zdobni(;ze, które 'poró'wnywano z motywami przedmiotów przedhistorycznych i wczesnohistorycznych i wysnuwano właśnie wnioski o prastarym pochodzeniu ornamentyki ludowej, jej znaczeniach symbolicznych, ważnych dla hipotetycznej rekonstrukcji wierzeń i kultury duchowej prasłowian, kumanów, prafinów etc.16. Ogromną zasługą tych prekursorów bylo nie tylko zwrócenie uwagi na samo zjawisko !plastyki ludo'\vej, ale także powolne i mozolne gromadzenie materiałów, na których 'Później można było budować już w opar- . ciu o fakty częściowo rozeznane i udokumentowaine. Obok G log e r a, na terenie polskim do takich zbieraczy należą: m. in. T. M o k ł o wski17 i W. Matlakowskj18, W. Szuchiewic1D, M. Brensz t a j n 20 i Fr. K r c e k 21. 2. POZYTYWIZM I DETERMINIZM HISTORYCZNY Wspomniane wyżej prace miały jeszcze inny podtekst metodyczny. Wiązał się on - choć w zas3dzie kontynuowały one hasła rzucone 'przez Kraszewskiego i innych w epoce późnego romantyzmu -- z istotnymi przemianami zapatrywań na nauki historyczne w dobie pozytywizmu. Znane motto Rankego, jako wskaźnik dla historyka "wie es eigentlich 12 pedia 13 dustrie, 1860. Na jego pierwszeilstwo zwraca m. in. uwagę Enciclo1963, pod hasłem "Arte popolare". Siidslavische Ornamente, 1872 i Ornamente siidslavischer Haus- und K1!11stin- Sztuka u Słowian, del Arte, 1875, H Narodnyj 15 Finsk ukrainskyj Ornamentik, ornament, 1877. 1877. m. in. artykuł .~w. p. Jana Gwalberta Pawlikowskiego znajdujących się wc Lwowie. Pisze on: drzeworyty ludowe "są po największej części lichotą tak pod względem układu (kompozycji), jak wykonania, z których artysta niczego się nie nauczy, ale dla badacza rzeczy ojczystych i starożytności mają one wielką wartość. Piękności rylca i wykończenia dostn:eżesz tu mało, a bohomazów tu więcej niż w innych oddziałach". Jeszcze Z. G log e r w swej Encyklopedii staropolskiej pod hasłem "Frasobliwy" mówi: "Były to zwykle rzeźby z drzewa bez wartości artystycznej ...". H. 16 O pejoratywnej ocenie wartości plastyki ludowej S c h m i t t a w ~·O nr "Czasu" z r. 1857: O zbiorach 17 Sztuka 18 Zdobnictwo na Podhalu, ludowa w Polsce, ludowe Hucu!szczyzna, 20 Krzyże i kapliczki 21 Pisanki w Galicji, 1892 oraz Zdobienie 1902. żmudzkie, H~93. 1laulwwych 1903. na Podhalu, 1901. 19 świadczy 1906. i sprzęt ludu polskiego �ludollJU Sztuka w nauce o szt1l.ce war" 22 - zakładało konieczność dokładnego zbierania materiałów badawczych, oparcia wszelkiej pracy na wszechstronnie pojętej heurystyce, a na czoło zadań wysunięcie zagadnień genetycznych. Źródła metody genetycznej tkwiły w Oświeceniu 23 i łączyły się z pojęciem rozwoju. Każdy fakt ma swoje historyczne uzasadnienie, a im głębiej sięgniemy wstecz dla jego wytłumaczenia tym większy 'Procent naukowości możemy osiągnąć. Ujęcia genetyczne uchodziły (i na ogół uchodzą dotąd) za jedynie obiektywne i naukowe. Łączy się z tym nadto pojęcie determinizmu, czerpane w dobie pozytywizmu z rozwoju nauk przyrodniczych, który opanowywał zwolna także nauki humanistyczne. Czołowi historycy sztuki K. S c h n a a s e 24-, J. B u l' C k h a l' d 125, jeszcze R. M u t h e l' 26 wierzyli, że istnieje ścisły i bezpośredni związek między ;kulturą spo-I łeczeństwa i dziełem sztuki, że 'ponad artystą stoi zamawiający dzieło lub je inspirujący, że więc wszelkie problemy artystyczne są· uwarunkow3lne tematem lub funkcją d~ieła. Ażeby dojść do genezy dzieła sztuki należy więc zrozumieć jego sens (funkcję), potrzeby odbiorców ora'z ustalić wzorce i wpływy, jakim mógł podlegać jego twórcąJA. M i c h e 127 pisał we wstępie do swej ogólnej historii sztuki, że historyk jest świadkiem, nie sędzią, a więc należy doń tylko rejestmcja faktów artystycznych, ich segrega,cja 'poprzez zestawienia w 'ciągi genetycznie ze sobą sprzężone, udokumentowanie czasu i miejsca oraz przyczyn społecznych powstania dzieła. Historia sztuki stała się więc kroniką lub klasyfikacją faktów i ~ypów, jak w historii naturalnej 28. Najwyższe ciągoty przyrodniczego ujmowania faktów artystycznych zdradzał H. T a i n e 29, który dzieło sztuki uważał za zdeterminowane przede wszystkim warunkami zewnętrznymi. Jego kształt i treść są wypadkową oddziaływania szkoły artystycznej, do której artysta należał oraz środowiska, w którym wzrastał i dla którego pracował. Dyspozycje duchowe artysty warunkowały w jego mniemaniu bezwzględni'e momenty biologiczne czyli rasowe. W ten sposób gromadził argumenty, jakie miały 'bez reszty tłumaczyć genezę dzieła sztuki. Wiele słusznych, ale tak~~ zbyt jednostronnych, zapatrywań pozyty-l wistów żyje dotąd w świadomości szeregu badaczy sztuki ludowej. Szcze- 1 Weltgeschichte, wstęp, 1872. Z. Ł e m p i c k i, Formy historycznego Zjazdu Historyków Polskich, 1925. 2~ 20 24 Geschichte 25 Die Kultur der bildenden der Renaissance 26 Geschichte der Malerei, 27 Histoire 28 L. V e n t u r i, Histoire 29 Philosophie Kunste, ujęcia zjawisk kultury. 1846-1866. in Italien, 1860. 1909. de L'art. de l'art, de la critique 1866. d'art, 1938, s. 10 i nast. Pamiętnik IV �Kc;}\ WEH Y Pl WOCKl gólnie duży wpływ wywarł na nich G. S e m ,p e r 30.aorma i styl dzieła sztuki dadzą się bez reszty wywieść z materiału użytego do jego stworzenia, zastosowanej techniki i rodzaju narzędzi, a wreszcie funkcji. O ile Taine w szukaniu genezy dzieła wysuwał na plan pierwszy waruniki społeczne, to Semper zadawalał się determinującym znaczeniem procederu rzemieślniczego i technicznego, które j8koby automatycznie określają kształt dzieła sztuki, podczas gdy nawet zamysł, a więc ustalenie celu pracy, można odnieść do zamawiającego względnie do warunków społecznych, któl"e takie a nie inne funkcje tworom sztuki narzucały. Ten skrajny, "materialistyczny" determinizm nie zadawalał innych badaczy tej CJpoki.Obok wciąż licznej rzeszy uczonych Zlbierających materiały we wszystkich krajach z dziedziny faktów sztuki ludowej 31 lub próbujących dawać już syntezy naszej wiedzy o niej dla poszczególnych regiOiI1ów- występują w drugiej :połowie XIX wieku i początkach XX badacze, głównie archeologowie i folkloryści, dla których sztuka ludowa stała się archiwum metahistorycznym. Nie interesują ich żadne walory estetyczne, czy geneza stylistyczna formy dzieła, nawet nic związki bezpośrednie ze społecznością, w której tworzy artysta. Chodzi o życic motywu mitologicznego, symbolu 'pojęć magicznych. Z jednej strony ten typ' myślenia i interpretowania dzieł sztuki ludowej zahacza - poprzez piękne dzieła poety RuS'kina - o wspomniane już przekonania rom<.lntyczne o odwiecznym trwaniu motywów ornamentacyjnych i symbolicznych w sztuce ludowej, z drugiej zaś przez nagromadzenie imponującego aparatu erudycy'jnego: typu filologicznego - usiłuje .odpowiedzieć żądaniom pozytywizmu. Chodzi o wykazanie, że dzieło sztuki ludowej determinuje utylitaryzm, ale nie techniczny, lecz utylitaryzm wiary w zabiegi magiczne. Mit otrzymuje szatę chronologiczno-etnologiczną, a jego naocznym wykładnikiem staje się motyw artystyczny. T y lor 32, StU in den bildenden Kiinsten, 1878 i Praktische Asthetik, 18G8. W odniesieniu tylko do krajów europejskich warto może zanotować tylko najwybitniejszych: H. H u s z k a, Magyarische Ornamentik, 1900, O. S c h w i e dr a z h e i fi, Deutsche Bauernkunst, 1903, D. C o fi ~ a, Ornamentica romana., 1904, R. F orr e r, Von aUen und iiLtesten Bauernkunst, 1906, M. J. P a n a i t e s c u, CoHectie de cisaturi nationale romanesti, 1910, A. Vol k o v. Materiaux pour retlt·· no grap hi e de la Russie, 1910, Peasant-Art w "The Studio 1910-1914", C. H a l m, Peasant Art in Austria and Hungary, 1912, P. de K a y s e r, Ars fotktorica betgiea, 1919, M. H a b e r l a n d t, Volkskunst der BatkanWnder, 1919, N. Jor g a, L'art populaire en Romnanie, 1923, H. T. B o s s e r t, L'art populaire en Europe, 1927, E. P o e·g l e, L'art populaire letton, 1928, E. F r a n k o w s k i, Sztuka ludowa polska, 1928, E. G a 11 i, Arte rustica, 1929, P. G a l a u n e, Lictuviu liaudies 30 Der :lI menas, 1930. ;'2 Primitive Culture, 1871. �S=tukn ludo·wu tV nauce o sztuce J. G. Frazer33, K. von Spiess34, A. della Seta35, W. Deonna36, obok wielu innych reprezentują ten typ badań. Wedle np. Sety każda pierwotna produkcja figuratywna była zawsze magiczna tj. miała zawsze cele magiczne. Wedle jego "teorii figury" dzieła sztuki służyły zawsze zabiegom społecznie praktycznym, gdyż :poprzez nie człowiek zwalczał prywatnych i publicznych ·wrogów. Daje on cały szereg przykładów ze sztuki ludowej włoskiej, szczególnie neapolitańskiej i sycylijskiej, że podobnie jak w jaskiniowej paleolitu, jej istotnym celem było działanie magiczne. Ze wspomnianymi poprzednio "materialistami" łączy tych badaczy głębokie przekonanie o uwarunkowaniu dzieła sztuki poprzez "moce" i ·nawyki leżące całkowicie poza indywidualnością twórcy. "Archeolog i folklorysta 'nie mogą pracować niezależnie . " Pierwszy przekazuje drugiemu dalszy żywot motywów antycznych, które tworzą specjalny przedmiot jego studiów, drugi przekazuje pierwszemu pierwociny temi1tr'>wi motywów, które występują w sztuce ludowej" 37. Celem jest badanie zespołó'W znaków symbolicznych, jak np. koło, księżyc, krzyż, swastyka, zygzak, spirala, trójkąt, promienie itd. Wszystko ma swoje znaczenie, którego sens ginie w "pomroce dziejów". Trudno mi się powstrzymać -odstwierdzenia, że mit nie jest samoistną abstrakcją, tylko określonym f<.lktem historycznym, sprecyzowanej ś·ciśle doby. Tym niemniej badania te, wsparte o poszukiwanie sensu sztuki wSJpółczesnych ludów prymitywnych - przyniosły szereg doniosłych odkryć i interpretacji i - jak jeszcze zobaezymy - są w oparciu o nieco inne przesłanki kontynuowane także dzisiaj w bardzo szerokim zakresie. Materiały gromadzone przez wspomnianych poprzednio licznych ba·· daczy, którzy obOik folkloru słownego i muzycznego ujawnili w swych zbiorach ornament skrzyń i innych .sprzętów rzeźbionych i malowanych, budowę haftów i motywów tkanych, zespoły g-rafiki i malarstwa ludowego (np. rosyjski "łuhok"), typy podcieni i słupów w budownictwie drzewnym, kroje i elementy stroju czy nakryć głowy w różnych epokach od XVIII wieku począwszy, zespoły obrazów wotywnych i dewocyjnych i ich tematykę, typy ornamentyki i zabiegów technicznych polewanych garnków itd. itp. - materiały te zwróciły uwagę wielu historyków sztuki i kultury, że poza tym bogactwem kryje się wyraźna zależność od wzorów czerpanych hojnie ze sztuki i kultury oficjalnej. Szczególnie silnie wystąpiły tego rodzaju spostrzeżenia u uczonych, których interesował przede wszystkim wątek tematyczny lub proceder techniczny :J:J The Go/den Bough, 1890. J; Der Mythos a/s Grund/age ReLigione e arie figurativa, :if; Rosaces :l4 al/d entrances, der 1924. :r; D e o n n a, op. cit., s. 62. Bauernkunst, 1912. 1911. • �366 KSAWERY PIWOCKI i _którzy ni'e sięgali \V analizę formy dzieł ludawych. Powstaje teoria sztuki ludowej, jako sztuki wtórnej, nietwórczej, jak mówią Niemcy "gesunkenes Gut", Tego rodzaju poglądy są szeroko ro~rzestrzenione po dziś dzień wśród wielu historyik6w sztuki, co można uważać za wyraźną reakcję na romantyczne przecenianie jej wartości i znaczenia w twórczości poszczególnych narodów. Francuzi czy Włosi za pełny wyraz swej sztuki narodowej uważają dzieła G i t t a, R a f a e l a czy T i ep l a, P o u s s i n a czy Wat t e a u - i nie są skłonni udzielić większej uwagi sztuce ludowej Basków czy Sycylijczyków. ile się nie mylę pIerwszy najwyraźniej sformułował tego rodzaju poglądy G. V i c a i re 38, który starał się wyka'zać, że w pieśniach ludowych francuskich nie ma ani jednego motywu, który nie występowałby w poezji oficjalnej. Folklor ludowy jest wtórny, motywy wędrują "pod strzechy", ale pozostają pewnego r·odzaju plagiatem czy cieniem poezji "prawdziwej". U nas podobne zapatrywania miał chyiba K. L u b e c k i 39 w odniesieniu do plastyki ludowej. "Lud nie doszedł jeszcze do uznania piękna dla piękna, co jest zasadą sztuki ... " 40 "Tym mniej nie 'odróżnia lud poszczególnych sztuk pięiknych między sobą ... Taka ",:spólna miara estetyczna na sztukę i błyskotki, tudzież zupełny brak zróżnicowania sztuk pięknych okazuj~, że 'Zmysł ludu na sztukę jest tępy" 41. Jakże daleko odbiega to od romantycznych uniesień, ale także od współczesnych Lubeckiemu zapatrywań Witkiewicza i Warchalowskiego, 'którzy reprezen1:'Ują już nastę'P'ną fazę podejścia do sztuki ludowej. Tym niemniej poglądy deprecjonujące twórczość ludową trwają nadal. Nie był im obcy M. Haberlandt, w pracach przytoczonych w przypisach powyżej, albo N. N a um a n n 42. Sądzi on, "że sztuka elitarna ciel'lpi, gdy jest popularyzowana i rustyfikowama .,. szczególnie w wartości estetycznej. Jej motywy są banalizowane, środki artystyczne przybierają charakter nieporadny i to co ostatecznie 'powstaje działa jak :par'odia oryginału" 43. Romantyczna teoria o wielkiej samorodnej sztuce ludowej jest przy bliższym badaniu kłamstwem. W pieśniach i motywach plastyki ludowej zawsze można odszukać pierwowzory "oficjalne". Ze wspókzesnych, wiodących historyków sztuki może najwyraźniej wY'P0wiedział się w tym duchu B. B er e fi s o n, 'ZII1akomity'Znawca włoskiego renesansu: "Od 70-ciu lat zaj- ° ° • ° 38 Etudes sur La poesie 1902. ze Szkiców popuLaire, filozoficznych, 1910 oraz W. R. B e rs k i, Studia o Literaturze Ludowej ze stanowiska historycznej i naukowej krytyki. Po,,:nań 1854. W. R. B e r w i ń s k i, Studia o gusłach, czarach, zabobonach i p1'zsqdach ludowych. Poznań 1862. 40 Op_ cit., s_ 6_ n Op. cit., s. 7_ H Primitive GemeinschnttskuLtur, 1921. 4:1 Cyt. za A. H a u s e f, Sozialgeschichte der Kunst und Literatur, 1953, s. 28. :m Estetyka wi Ludowa. Odbitka 1'1 -~ �Sztuka ludowa w nauce () sztuce 367 muję się i przeżuwam zagadnienia historii sztuki. Nie mogę wydobyć się z przekonania, że istota sztuki ludowej wywodzi się ze sztuikiprofesjonalnej, jest to jakby spontaniczny bunt niemocy tępego tłumu przeciw nowym sposobom odczuwania, widzenia, wyrażania głosem, pe~ (, dzlem, ołówkiem. Nie widziałem pracy ludowej, która nie byłaby kopią kopii jakiegokolwiek dzieła profesjonalnego ... sukcesywną degradacją licznych kopistów kolejnych z oryginału, kopistów o niekompetencji infantylnej, będącej wyrazem dziecinnej duszy tłumu" 44. W opinii więc wielu współczesnych badaczy, także polskich, dzieło ludowe to poprostu dzieło nieudolne i nie oryginalne. Do tego rodzaju wniosków musi dojść metoda patrzenia na sztukę od strony tematu czy motywu oraz przy wartościowaniu dzieła od jego zgodności z nawykami widzenia "realistycznego". W poglądach tych tkwi dogmatyczna estetyka wartośdująca poprzez porównanie z jedynym wzorcem uznanym za "prawidłowy"; ideałem sztuki wypracowanym na gruncie europejskim w dobie początków renesansu. Wszystko, co odeń odbiega jest sztuką wtórną i nieudolną, właściwie w ogóle nie jes't sztuką. 3. WIEDEŃSKA SZKOŁA HISTORYKÓW SZTUKI I BENEDETTO CROCE Tymczasem od schyłku XIX wieku, a już zupełnie zdecydowanie od pierwszych lat bieżącego stulecia, sztuka oficjalna w Europie zrywa radykalnie właśnie z ideałami sztuki renesansowej i porenesansowej, świadomie niszczy estetykę wówczas wypracowaną i gwałtownie szuka nowych uzasadnień sądów wartościujących, przy czym dużą rolę w sztuce samej, jak i w jej teorii zaczynają odgrywać zachwyty nad sztuką prymitywną, także ludową. Prądy te u schyłku XIX wieku nazywa się niekiedy neoromantyzmem, a także w postawie sztuki i jej teorii w XX wieku dostrzega się kontynuację romantyzmu. Inne jednak są cele i metody, inne uzasadnienia i predylekcje. Jeśli chodzi o dyscypliny zajmujące się sztuką od strony badawczej to należy zwrócić uwagę na wielkie znaczenie dziś już klasycznych dzieł uczonych tzw. szkoły wiedeńskiej z jej koryfeuszem' Alojzym R i e g l e m na czele. Główną zdobyczą tej szkoły było opracowanie nowej metody wartościowania dzieła sztuki poprzez zdecydowaną walkę z dotychczasowym estetycznym dogmatyzmem. Przymierzanie dzieła sztuki danego czasu i kręgu kulturalnego do klasycznych dzieł antycznych, renesansowych czy do "poprawnego" oddania natury w myśl reguł wypracowanych przez Greków V w. czy teoretyków XV i XVI w. w Italii - uznał Riegl za kardynalny błąd dotychczasowej historii i teorii sztuki. Należy badać ją nie ze stanowiska jakiegokolwiek dogmatu estetycznego, ale 44 Artykuł w Carriere della Serra, 1956. J �i; 368 KSAWERY PIWOCKI ze stanowiska problemów, które przynosi każdy okres dziejóVY_Etuki i każdy krąg kulturalny. Problemy te mająpodwój.ne oblicze w sztuce plastycznej: treści cze11pane z objawów kultury danego czasu i miejsca oraz formy poprzez które tego rodzaju treści mogły 'być ujawniane. Analiza formy zajmuje w badaniach "s~koły wiedeńskiej" wiele miejsca i coraz wyraźniej przy:pisuje się jej czołowe znaczenie przy interpretacji sensu dzieła, Ten sam temat czy motyw np. statua władcy na koniu, nabiera zupełnie innych treści w interpretacji formalnej doby Marka Aurelego, w XIII w. w Bambergu, w XV u D o n a t e 11 a czy V e r o cc h i a, w XVII w Wersalu i w XVIII w. w Petersburgu. Poprzez te różne zmiany formy wyraża się wola twórcza epoki. Wprowadzone przez Riegla pojęcie "woli twórczej" odegrało dużą rolę w rozwoju nauk o sztuce. Uważał on sztukę za dbjaw ponadindywidualnych dążności określonych epok i kultur, a jej produktem plastycznym jest styl dunego dzieła sztuki: wola twórcza jest wo'lą stylotwór,czą.45 Riegl rozprawił się również z zapatrywaniami Sempera. Materiał i technika nie są elementem stylotwórczym czy nawet formÓtwórczym. Na przykładzie np. starożytnego, egipskiego motywu palmety, przejętego przez Greków, Rzym, Bizancjum, średniowiecze europejskie i muzułmańskie, sztukę Środkowej i Wschodniej Azji - dowodzi, że materiał i technika wykonania, zupełnie różna u różnych ludów i 'kultur - nic mają wpływu na sens motywu. Jego przemiany biegną niezależnie od komponentów materialnych, ·a natomiast równolegle do przemian stylistycznych całości zjawisk kultury plastycznej określonego czasu i środowiska.46 Podobnie m07:na udowodnić, że motyw lwa chwytającego ofiarę, jaki powstał ongiś w Mezopotamii, poprzez pośrednictwo conajmniej trzech innych kultur dostaje się do sztuki stepów północno-azjatyckich, a więc w warunki zupełnie innej kultury, innych pojęć religijnych. Nie sam więc motyw, ani nie tymbardziej kontakt z obserwacją przyrody, ani - zupełnie niemożliwe w tym wypadku relacje z imponderabiliami techniki czy materiału (tam ceramika i kamień tu metal), nie mogą tłumaczyć tego faktu. Można zrozumieć go tylko jako fascynację formą motywu, plastyczną siłą jego oddziaływania 47.Nie oznacza to oczywiście, że walka jaką ,prowadzi każdy artysta 'Z oporami stawianymi przez materię nie jest jedną z determinant formy dzieła sztuki - znaczy to jednak, że zamysł artystyczny, "wola twórcza" pokonuje tego rodzaju 45 Teoria ta wyłożona jest w Spiitromische Kunstindustrie, 1901. O szkole wiedeńskiej: J. S c h los s e r, Die Wienerschule der Kunstgeschichte, 1934, o pojęciu "woli twórczej: WI. T a t ark i e w i c z, Rozwój w sztuce. "Świat i człowiek", R. IV, 1908. Dodatek do "Kraju". 4fi Stilfragen, 1893. " M a l r a u x, Voix c/E'silence. cytuję wedle tlum.Stimmen der Stille, 1959, s.308. :! �.t;~lł1kll ludowa. W1U111(T o sztuce trudności zawsze w takim zakresie, jaki odpowiada potrzebom ekspresji danego artysty, czy też danego kręgu 'kulturalnego. To odkrycie Riegla miało wielkie znaczenie dla intel~pretacji sztuki ludowej, a także barbarzyńskiej czy prymitywnej: nieporadność kształtu nie jest czynnikiem stylotwórczym, niedostatki "obserwacji", nieumiejętność techniczna nie są istotne dla zrozumienia dzieła sztuki ludowej -- ważna jest aprobata artysty czy jego kręgu kulturowego jako uznanie dla "wykończonego" dzic'ła. Uzyskana w ten sposób ekspresja formy, a nie jej odniesienie do jakiegoś założonego przez badacza wzorca - winna być przedmiotem badania i interpretacji 48. Rozwiązywało to również zagadnienie "gesunkene~, Gut" -- wzorce tradycyjne są podstawą każdej sztuki zarówno ofic.jc11nej,jak ludowej, zarówno dawnej od prehistorii 'po Matejkę, od Picas3a do 'Pop-art - zawsze bowiem i w5',zędziearty-sta budo'wał i buduje swą sztukę w oparciu o odziedziczone tradycje tematyczne, motywy symboliczne, ujęcia formalne, procedery techniczne - albo im ulegając, albo je korygując, albo wreszcie zdecydowanie z nimi zrywając - natomiast istotny jest zawsze kierunek zmian formalnych, ich zasięg, walor plastyczny i ich wymowa ekspresyjna. "Przejęcie form artystycznych i motywów przez sztukę ludową jest zawsze związane z określonymi warunkumi. Recepcja dokonuje się nie mechanicznie, lecz zawsze można wykryć: zasady wyboru, w których dochodzi do znaczenia własny smak i charakterystyczne poczucie formy ludu ... W kai:dym razie właściwe zadanie badacza polei::a na ustaleniu zasad formalnych wedle których lud przekształca wartości przejęte skądinąd" 49. Dla etnografa postać Riegla jest tym bardziej interesująca, że w osobnej pracy zajął się także sztuką ludową 50. Uwalnia on jej pojęcie od romantycznego nacjonalizmu i nie bardzo wierzy w jej spontaniczność i pradziejowe żródła. Wydziela też ze sztuki ludowej 'pf'Odclikcjędla wsi, a więc rzemieślniczą, a także "vszelkiL działy sztuki przedstawiającej, które wedle jego mniemań są również dziełem rzemieślników i miejskich majstrów. Do sztuki ludowej, w jego ujęciu, należy zaliczyć jedynie zdob'" Sprawy te leżą u podstaw polemiki podpisanego z T, D a b r o wal s k i 111: IWJafj o rzeźbie Ludowej śLąskiej. "Zaranie śląskie", R. XI, 1935, X, P i \V o ck i, L; ha dań nad powstawaniem styLu Ludowego. "Przegląd Współczesny", R. XV, }936/37. Por. także X. P i w o c k i, FoLk aTtists and th.eir inspiration. The British Journal of Aesthetics. R. III, 1963 nr. 2 orc~::E1ie F a u r e, EquivoLences, 1fJ51 s. 37: "Jako aksjomat trzeba przyjąć, że artysta umiał zrobić wszystko, co chciał, a jeśli nie umiał, to tylko dlatego, że to leża lo w jego zamierzeniach". '!' A, H a u s e r. KU11stphiLosophie, 1958, s. 328. Por. również X. P i woc k j, Sztuka i tradycja. "Miesięcznik Literacki", 1967, z. }; Dzieło sztuki i przedmiot estetyczny. "Miesięcznik Literacki", 1967, z. 6; Sztuka i historia. "Miesięcznik Literacki", 1967, z. 10. KiLka >ol ~ - VoLkskul1st, Luci, L :lI. Hau,sfLciss- C'z. J1. H)(:~: und Hausindustrie in Oestcrreich.,-Ungarn. llHl4. �KSA WERY 370 PIWOCKI nictwo przedmiotów codziennego użytku, a więc rzeczy produkowane przez lud wiejski dla siebie, z reguły pracę kabiet wiejskich (Haufleiss). Dlatego uważa sztukę ludową 'za dyletancką (nie zawodową) i pozbawioną wszevkich cech indywidualnych. Jest to sztuka par excellence anonimowa. Anonimowość sztuki ludowej była i jest jeszcze, szczególnie dla uczonych niemieckich, jedną z cech charakterystycznych, wyróżniających tę sznuikęod twór,czo.ścioficjalnej, choć odrzucono ciasne ograniczenia pojęcia sztuki ludowej wprowadzone przez Riegla. Zaliczamy dzisiaj do tej sztuki także wytwory przeznaczone dla ludu, choć pre -łukowane przez zawodowych rzemieślników, o ile odpowiadały nie tylko potrzebom ludu, ale :posiadały formę, którą odczuwamy jako ludową. Wiemy wszak, że ceramika, w dużej mierze budownictwo drzewne, często nawet krawiectwo, hafciarstwo, 'koronkarstwo i tkactwo, w pewnym znaczeniu ta!kże wycinankarstwo (nie tylko oczywiście obraźnictwo, drzeworytnictwo i rzeŹJba figuralna) np. w Polsce były produkowane przez zawodowych rękodzielników i z dyletanctwem nie mają nic wspólnego. W najlepszym razie oscylują między fachowym wykonywaniem zawodu na marginesie prac wiejskich, a doraźnymi ,próbami plastycznego wypowiadaillia się TlJp.w pisankarstwie (które jednak też niekiedy bywa wykonywane "zawodowo") czy wydnkarstwie, albo hafciarstwie i krawiectwie. Mit natomiast anonimowości ma bardzo twarde życic. Sugestia Riegla oddziałuje na badaczy po dziś dzień. W swej filozofii sztuki A. H a u s e r jeszcze w roku 1958 uważa, że "istota sztuki ludowej polega na tym, że W1pływindywiduum jest zredukowany do minimum" 51. Jeszcze w roku 1962 G. U l r i c h nazywa sztukę ludową anonimową 52. Fascynacja wśród badaczy polskich była nie mniej silna: Mimo wykrycia przeze mmie nazwisk szeregu drzeworytników ludowych - pisałem jeszcze w roku 1934 sztuce ludowej, jako anonimowej 53, podobnie W. S t e l m a c h o w s k a 5ł: "Z generacji na generację dokonuje się ta geometryzacja, a przebieg jej staje się praktycznie możliwy w takich tylko warunkach, że artysta ludowy nie przedstawia w swej twórczości form indywidualnych, lecz daje przedmiot zbiorowy, wynikły ze wspólnej więzi pokoleń i wspólnoty wierzeń", Tymczasem dziś sądzę, że mówienie o twórczości kolektyw:nej, tak jak mówienie o duszy kolektywnej, jest kOll1strukcjączysto abstrakcyjną, wyrosłą ze starych wierzeń romantycznych, którym ulegał jeszcze nawet Riegi. Trzeba poprostu rozróżnić pojęcie sztuki indywidualistycznej i indywidualnej. Każde dzieło sztuki jest indywidualne i przy dobrej woli oraz odpowiednim znaw- ° 52 H a u s er, Kunstphilosophie, Welt der MaLerei, s. 121. 53 Drzeworyt ludowy 54 Na drodze do teorii Si op. cit., s. 313. w PoLsce, 1934, s. 89, 96 sztuki Ludowej, "Lud", 1 142. 1946, s. 176. L �Sztuka ludowa w naUCe o sztuce 371 stwie można wyszukać jego cechy indywidualne, natomiast rzeczywiście sztuka ludowa nie jest z reguły indywidualistyczna. Artysta ludowy rzeczywiście nie ambicjonuje się w poszukiwaniu odrębności, w przeciwstawianiu się zastanym schematom tematycznym czy formalnym. Tym niemniej, jak każdy twór'ca, szukać musi możliwości osobistego wypowiedzenia się, jeśli ogóle jego dzieło ma być zaliczane do sztuki. Ob()lk pojęcia woli twórczej ważne znaczenie dla nauki o sztuce miało wprowadzenie pojęcia struktury, które zawdzięczamy D i l t h e yow i, struktury zjawiska kulturowcg'o, przede wszystkim artystycznego 55. W przeciwieństwie do pozytywistycznej metody genetycznej, zalecał on badanie systematyczne dzieł sztuki, a nie jedynie determinant historycznych ich powstan~a. Chodzi o 'Pełny wgląd w strukturę dzieła i jego fenomenologiczny opis. Dzieło sztuki w tym rozumieniu jest przede wszystkim tworem jednostki twórczej, jestriiezniszczalnym śladem jej energii duchowej i jako takie ,posiada swoistą strukturę, wewnętrzną zwartość i zmysłowy zewnętrzny kształt 56. Morfologia formy, systematyka form stylowych pozwala zbliżyć się do psychicznych imponderabiliów twórczości indywidualnej, choćby nawet w najwyższym stopniu uzależnionej od środowiSIka społecznego. Trzeba nie tylko wyjaśnić, jak coś powstało (metoda genetyczna),a'le opisać także fenomenologicznie strukturę formalną dzieła (metoda systematyczna czy morfologiczna), a także zintertpretować siłę oddziaływania energii ,psychicznej tkwiącej w każdym dziele sztuki, co przecież ostatecznie decyduje o historycznej wartości każdego dzieła. Metoda genetyczna badała dzieło sztuki na tle historycznym, podawała jego relacje z pracami współczesnymi i poprzedzającymi, ustalała wpływy, jednym słowem określała jego pozycję w łańcuchu rozwojowym fa'któw artystycznych. Brak jej było "ewidencji tego czynnił{a, który 'Powoduje powstanie wartości plastycznych i sprawia, że dzieło sztuki przedstawia się jako wypływ pewnej określonej (indywidualnie i społ'ecznie) struktury duchowej i ją właśnie w formie zmysłowej ,odzwierciedla" 57. W pierwszych latach XX wieku równolegle, choć bez związku ze sobą, praktyka artystyczna (kubizm) i estetyka reprezentowana przez badania T. L i P P s a 58 doprowadziły do wniosku, że niezależnie od podjętego w dziele sztuki tematu - sama forma niesie ze sobą treści semantyczne: w ,i5 Por. Z. Ł e m p i c k i, Formy historycznego ujęcia zjawisk kuLtury. Pam. IV Zjazdu Hist. Polsko w Poznaniu, 1925. "; Por. też K. T war d a w s k i, O czynnościach i wytwOTach, 1911. ," Wł. P a d l a c h a, Historia sztuki a hi,storia kultury. Pam. IV Zjazdu Rist. Polsk., 1925, s. 166. 58 Aesthetische Psychologie, 1903, jeszcze wyraźniej w Raumesthetik Y.nd geo- metrische Raumtauschung, 1908. V· , J �372 K5A WERY PIWOCKI "jest bezpośrednim ekwiwalentem uczuć i myśli" 5il. "Tak jak trz~sienie ziemi istnieje niezależnie od sejsmografu i zmian barometrycznych ... tak dzieło sztuki istnieje niezależnie, jako forma. Innymi słowy ... ono jej nie opisuje, ono ją rodzi .Jakiekolwiek intencje dzieła sztuki, nie są dziełem sztuki" 60. Znaczy to, że wszelkie uwarunkowania funkcjonalne, zwyczajowe, religijne etc. nie mogą sobie rościć pretensji do określenia istotnych wartości dziełp sztuki, ani nawet do określenia jego sensu semantycznego. Dzieło sztuki w tym znaczeniu jest tworem autonomicznym. Głównym bojownikiem hasła autonomizmu sztuki był na przełomie wieku, a więc równolegle z konstatacjami szkoły wiedeJ1skiej, Benedetto C r a c e. Dwie są formy poznania lud~kiego ~~- głosił on - intuicyjne i logiczne. W pierwszym pośredniczy fantazja, w drugim intelekt, pierwsza forma dotyczy poznania indywidualnego, druga ogólnego, pierwsza poznania przedmiotów, druga tylko ich wzajemnych stosunków, pierw~ sza tworzy obrazy, druga pojęcia. Intuicja opiera się na asocjacjach, które wiążą ze sobą elementy podświadome 61. Poznanie intuicyjne jest autonomiczne ,niezależne od funkcji rozumu i jest poprostu poznaniem artystycznym 62. Sztuka nie ma celów praktycznych, niezależna jest od moralności, wiedzy, tendencji politycznych i społecznych. :T est w pełni autonomiczna, opiera się w swym rozwoju na własnych autonomicznych prawach 63 Wywiedzione z intuicji prawa te zdają się być natury czysto psychologicznej. "Twórczość należy całkowicie do psychologii i może być traktowana tylko na jej gruncie" 64. Pisząc a poezji ludowej Croce -twierdząc, że odnosi się to do całej sztuki ludowej - podnosi, że ludowe od nieludowego różni się nie w istocie (essenza), lecz w tendencji ekspresyjnego oddziaływania. Sprowadza różnice do różnic psychologicznych 65. Zdaniem Lionella V e n t u r i e g o, ucznia Crocego, autonomiczność sztuki wynika jednoznacznie z faktu, że wartość dzieła nie jest pochodną przedmiotu na nim lwyobrażonego, ani jego funkcji, jaką dzieło może pełnić, ale z formy, jaką mu nadał twórca. Artysta musi stać poza życiem w momencie tworzenia: "Krzyk bólu nie jest dziełem sztuki, dopiero " pieśń zawodząca" 66. Aesthetische Psychologie op. cit., s. 166. X. P i w o c ki, Russerl i Picasso. "Estetyka", R. III, 1962, s. 17. 1\1 B. C r o c e, Aesthetik ats Wissel/schaH des Ausdrucks, 1905, tłum. z II w~·d. włoskiego, s. l i 7. ,,2 Detto s. 12. 1;:1 H. F o c i 11 a n, Vie des formes, 1935. cytuję wedle Panorama des idecs cunternporaines, 1957, s. 332. 64 C r o c e op. cit. s. 52. Por. także L. V e n t u r i, l-1istoire de la critique d'arf. 1938, s. 10. 65 A. B e r n h a r d, Vber kiinstlerische Intuition. Kongress fur Aesthetik und Allgemeine Kunstwissenschaft, 1914. 6r. Risto'ire de [a critique d'art, op. cit., s. 20 i nast. 59 lill �Sztuka ludoum w nauce o 373 sZt.łLCt' Do wprowadzenia w nauki o sztuce pojęcia autonomizmu sztuki przY'czynił się może w nie mniejszej mierze H. W ó l f f l i n, główny reprezentant bazylejskiej szkoły historyków sztuki, której oddziaływanie' było nie mniejsze niż wiedeńskiej. Wprowadza on do badań nad sztuk,,! pojęcie schematów optycznych i formalnych, charakterystycznych dla każdej epoki, kraju czy grupy społecznej. "Zdaniem jego da się wyróżnić w każdym dziele sztuki forma wewnętrzna, będąca indywidualną własnością danego twórcy oraz forma zewnętrzna, narzucona mu przez epokę, w której żyje. Tę ostatnią nazywa on schematem formalnym danej epoki i porównuje do osnowy, na której tka artysta swe indywidualne wzory, albo do naczynia, w które wlewa swą własną treść ... Żadne dzieło nie może się wyłamać całkowicie spod osłon, narzuconych przez schematy formalne. Ta właśnie forma zewnętrzna podlega prawom rozwojowym, historycznym, nazywanym prz'ez Wólfflina prawami widzenia" 67. Wólfflin interesował się nie genetyką historyczną dzieł, lecz ich systematyką formalną: zestawiając strukturę formalną prac różnych ćlrtystów<rochodził do wydedukowania swoich -schematów 'optycznych. Historia sztuk! ~t~ła się historią widzenia ludZ'kiego, ponieważ rozwój tych schematów miał mieć podłoże psychiczne. Dopiero w te schematy wtłacza artysta treść swych doznail 68, Badanie rozwoju samych form prow"" dziło zdaniem przeciwników Wólfflina do "historii bez dat i bez nazwisk", do tworzenia abstrakcyjnych struktur mających odpowiadać stylowym schematom danej epoki i gałęzi sztuki. Tym niemniej wprowadzona przez bazylejs'kiego uczonego metoda stylistycznej analizy dziel!1 sztuki i wprowadzone przez niego kategorie pojęciowe dla opisu formy czy schematów formalnych stały się klasyczną zdobyczą wiedzy o sztuce. Badanie rozwoju optycznych schematów niejako niezależnie od historii innych przejawów kultury - łączyło metodę Wó1fflilla ze zwolennikami autonomicznego pojęcia sztuki. Szczególnie wyraźnie widać to u H. F o c i 11 a n a, kontynuującego na gruncie francuskim badania Wólfflina. "Przed naszymi oczami i pod naszymi dłońmi istnieje dzieło sztuki jako rodzaj erupcji w świecie, który nie ma z nim nic wspólnego, wyjąwszy obrazy w sztukach zwanych naśladowczymi" 69. Tym niemniej forma sama jest znakiem, który nabiera pewnej symboliki, pewnej określonej semantyki. Tworzenie znaczących znaków formalnych jest istotną cechą sztuki plastycznej i poprzez analizę form dotrzeć możemy do ,;'i X. P i woc k i, Recenzja z Wól f f l i n a, Gedanken Biuletyn historii sztuki, R. VIII, 1946, s. 67, teorię swoją KunstgeschichlLiclle .J. Grundbegriffe, zur Kunstgeschichte, wyłożył WOlfflin w: 1915. 'i' WI. P o d l a c h a, Henryk W6Lffin i jego teoria sztuki, 1949, Por. także B i a ł o s t o c k i, W pogoni za schematem. Biuletyn historii sztuki, R. IX, 1947. ,'" Vie des formes, op. cit., s. 96. �KSA WERY PJWOCKI podstaw !psychologicznych tworu artystycznego oraz ustalić predyspJzycje psychkzne artysty. Tego rodzaju metody radzi on stosować takż~ do badania sztuki ludowej 70. Pod wpływem Wolfflina i jego zwolenników badacze sztuki ludowej poczęli próby określania "stylu ludowego" czy optycznych schematów, jakimi posługiwa'li się artyści ludowi, by z inteIipretacji formy wyłuskać podł-oże psychiczne, uwarunkowane oczywiście społeczną i historyczną sytuacją tych twórców. Spośród całej plejady nazwisk pozwolę sobie przytoczyć tylko. niektóre: M. Picard, który analizując formę ludowycll, niemieckich obrazów na sl'jkle dochodzi do określenia ",pierwotnego widzenia" ich twórców 71. O stylu ludowym mówi S. E r i x o n 72, o anat'llraliźmie sztuki ludowej J. V Yd r a 73 i W. Fraenger 74. W Polsce próby takie !podejmowali X. P i wo c ki 75 i J. Grab o w s k i 76. Jeszcze ostatnio sprawą tą interesował się A. P f i s t e r 77 i przede wszystkim P. T os c h i 78. Wedle tego ostatniego formę sztuki ludowej charakteryzują następujące cechy stylistyczne: 1. Liryc~ny syntetyzm, osiągany przez uproszczenia kształtów i ich redukcję do rzeczy najważniejszych, 2. uproszczenia kolorystyczne, uproszczenia obrysów, proporcji, unikanie światłocienia, 3. egzażeracja tj. przerysowywanie niektórych motywów i deformacja kształtów, 4. statyczne ujmowanie ruchu i - co za tym idzie - materializm oderwanych tematów i idei, 5. tendencje dekoracyjne, wynikające właśnie z dążenia do syntetycznych ujęć kształtu, . 6. wyraŹ'na rytmizacja linii, płaszczyzn, kolorów, całych 'postaci czy fi: gur. Podpisany nie może się dzisiaj powstrzymać od uwagi, że próby . stworzenia wspólnego a'lfabetu stylistycznego dla wszelkich gałęzi sztuki ludowej wszystkich krajów i 'czasów - sąch)"ba skazane na budowę abstrakcji, której przydatność w zestawieniu z konkretnym dzieł2m sztuki czy ich grupą jest niewielka. Nie znaczy to oczywiście, żeby bystra analiza i interpretacja formy dzieła czy zespołu dzieł 'nie mówib nam 70 Introduction Travaux art. et scient. du Congres Internatio1931. Bauernmalerei, 19.18, s. 23. a L'art populaire. nal des arts populaires 71 Expressionistische 72 Yom 73 Des principes Wesen en Prague, der Volkskunst, constructifs 1926. et logiques scient. du Congres Int. des art populaires, 74 Yom 75 Drzeworyt ka ludowa", 76 Wesen der Volkskunst. ludowy w Polsce, du genie populaire. Travaux art. et op. cit. Jahrbuch fur historische 1934 oraz Pojęcie sztuki Volkskunde, ludowej, R. II, 1926. "Polska sztu- R. I, 1947, z. 1/2. Zagadnienie stylu ludowego. "Polska sztuka ludowa", R. I, z. 1/2 i R. II, z. 1, 1947/48. 77 Bemerkungen R. XLIII, 78 L'arte zu den Grundlagen italiana, 1960. 1946. populare der Volkskunst. Archiv fUr Volkskunde, �sztuka Ludowa 375 w nauce o sztuce więcej o artyś'Cie czy artystach, al1boraczej o ich postawach psychicznych - niż najlepiej zrobione ankiety. W dziele sztuki artysta obnaża się całlkowicie i w prawdziwym dziele sztuki całkowicie także szczerze - żadna inna więc metoda nie '~doła sięgnąć głębiej w istotny sens sztuki, ani jej genezy. Badaczy tropiących poprzez analizę formy postawy psychiczne artystów spot)"kał często i spotyka dotąd jeszcze 79 !pogardliwy zarzut "psy,chologizmu". Chodzi tutaj jEdnak o rzecz dla sztuki, a więc także dla jej badania, naj istotniejszą. Twórczość Jest czynnością psychiczną, a nie manualną, jest ujawnia'niem postą""y \Y9bec różnych zjawisk życia indywidualnego izbio~,--;-~tYik~ wytw~rzan:i-~~--~kreślonych uż;~~cznych-~~ynieużytecznych przedmiotów. Analiza-formy dzfełam(;i~ te p6sta~-y unaocznić. Ot~ -jaiktę ;pr~~ę uj~uje jeden z pierwszych socjologów sztuki, uważający się za marxistę W. H a u s e n s t e i n 30. "Socjologia stylu nie może być socjologią temat'u ... jeśli sama siebie ma traktować serio: W socjologii stylu nie chodzi o wpływ stosunków socjalnych na tematykę, lecz na kształtowanie formy" 81. I dalej: "Dzieło może zawierać naj głębszą prawdę nie zadawalając zupełnie potrzeb art"ystycznych: świadom~ wkroczenie -myślenia dyskursywnego ogranicza zawsze stronę artystyczną" 82. "Socjolog sztulki ma stosunkowo łatwą grę, gdy przy pomocy metody materializmu historycznego bada genezę polilyczno-estctycmą takich zjawiSk, jak B l' U e g e l, H o g a l' t h, R e m b I' a n d t czy H a l s, D a u m i e l' lub G a v a l' n i, G I' o U x, Leon F l' e d e l' ic albo Me u n i e 1'. I nie jest żadnym osiągnięciem badać na gruncie socjologii obraz rewolucyjny, jakim D e l a c I' o i x uczcił sławę roku 1830 albo bajeczną litografię M a n e t a oz paryskich walk komunardów. Jest już rzeczą trudniejszą, gdy wagi socjalnej szuka się w egzaltacjach formy i barwy w obrazach o treści politycznej. Jeśli jednak mamy radykalnie ukazać 'Znaczenie socjologii w problemach czysto -estetycznych - to musimy się zwrócić do artystycznych wypowiedzi, w których nie chodzi wcale o polityczne oświadczenia" 83. Gruby, żdanowski dogmatyzm estetyczny przesłonił w tzw. "ubiegłym okresie" tego rodzaju wypowiedzi marxistów - tym niemniej dla badacz9. sztuki ludowej - gdzie tematyka niemal zupełnie nie przychodzi w pomoc badaczowi 'postaw artysty ludowego, albo zgoła kieruje go w innym kierunku - tylko analiza formaLna i interpretacja f-ormy dzieła, formalnego 7; A. A b r a /lll Die Kunst Hl 82 H3 ill o w i c z, Studia nad und die GeseUschaft, Op. cit., s. 5. Op. cit., s. 6. Op. cit., s. 10. genezą 1916. polskiej kultury art. Op. cit., s. 3l. �3i6 KSAWERY PIWOCKI jego schematu - może ujawnić także społeczne treści dzieła. Mówiąc przykładowo: wiszący na rozstajach dróg Ukrzyżowany jest - jak chcą niektórzy śladem prastarych wierzeń albo może już chrześcija6skich wyobrażeń o czyhających na dusze diabłach przeciw którym należy sil; bronić. Ale dla badacza sztuki nie te konstatacje są ważne - w .~amej formie figury te wyobrażenia winny znaleźć swoje odbicie. Gipsowy Ukrzyżowany kupiony w mieście pełni te same "funkcje" w przesądach, ale ich sobą nie ujawnia. 4. KUNSTGESCHICHTE ALS GEISTESGESCHICHTE I IKONOLOGIA PANOFSKYEGO. DVORAKA Do drugiej generacji szkoły wiedeńskiej historyków sztuki należał przede wszystkim Max D v o rak. W swych licznych pracach próbował on uściślić rieglowskie pojęcie "woli twórczej". Uważał bowiem nic bez racji, że termin ten, wygodny w użyciu, może służyć tylu interpretClcjom, że w praktyce może niczego już nie oznaczać. Wola twórcza jest wolą stylotwórczą danego okresu rozwoju sztuki, co jednak jest konkretnym jej wyznacznikiem? Czy wystarczy badać systematycznie zespoły cech formalnych, formalnych struktur i schematów, jak chciał Wolfflin, " może te same schematy optyczne czy inne mogą wyrażać różną treść"? Co winno być podstawowym celem badania historyka sztuki? Zdaniem Dvoraka.-poprzez interpretację zarówno formy, jak i tematyki czy funkcji dzieła sztuki, trzeba zmierzać do rozszyfrowania postaw duchowych sztuki danego artysty ezy danej epoki. Historia sztuki jest poprostu historią ducha ludzkiego w jego pełnej kompleksowości, nic historią widzeni,l, nie historią wątków tematycznych czy procederów technicznycł1. KlJżde dzieło tkwi w kręgu wyobrażeń światopoglądowych swojej epoki i jest ich odbiciem. Interesowały go 'przede wszystkim związki sztuki plastycznej z religią i filozofią danego czasu, z każdorazowymi wyobrażeniumi o świecie i roli w nim człowieka 84. W koncepcji Dvoraka za każdym dziełem sztuki kryje sią zespół treści charakterystycznych dla danej opoki, które kształtują formę dzieła, jego funkcje społeczne, polityczne i predylekcje tematyczne. Na te ostatnie zwraca szczególną uwagę - dziś szeroko rozprzcsii'zeniona w całym świecie - ~zkoła ikonologiczna Erwina P a n o f s k ye g o. Zdaniem jego - jakkolwiek dzieło sztuki jest przedmiotem przeznaczonym do tego, by być doznawanym estetycznie -~ to dla history!{<) jest przede wszystikim "zespołem znaków. które posiadają swój sens se"4 Kunstgeschichte ats Geistesgeschichte, 1924. �Sztuk.f! luduwa. u; nauce o s?'tuce 377 mantyczny" e". Czynność poznawczą przy badaniu dzieła sztuki plastycznej możemy podzielić na trzy etapy: w pierwszym występuje poznanie przedmiotowe, rozpoznanie elementów przedstawionych i ich identyfikacja, w drugim mamy do czynienia z analizą ikonograficzną, to jest --mówiąc przykładowo - w rozpoznanej postaci męskiej po szczególnych cechach rozpoznajemy np. św. Mikołaja, albo ustalamy, że dana scenu przedstawia bitwę pod Grunwaldem. W trzeciej fazie badawczej przystępujemy do analizy ikonologicznej. Mamy odczytać dzieło jako dokument historyczny danej epoki i jej charakterystyc~ny 9-ymptom. Chodzi o odkrycie wewnętrznego znaczenia dzieła, o jego istótną treść, o jego symboliczną formę. "Intel'pretacja taka wymaga szerokiej znajomości tendencji ludzkiej :psychiki i umiejętności, którą Panofsky określa jako syntetyczną intuicję. Czynni!kiem kontrolnym jest tutaj znajomość objawów czyli symboli kulturowych, wiedza o tym, jak w zmiennych warunkach historycznych podstawowe sytuacje i tendencje psychiki ludzkiej wyrnżaly się przez specyficzne tematy i koncepty" 86. Ikonologia tropi symbole. Mają one dwa aspekty: ujawniają to, co ze swej natury jest niewidzialne, z drugiej zaś ukrywają to, co aspiruje do ujawnienia, ale co nasza świadomość chce ukryć. "Symbol w rzeczywistości jest daleki od tego, by być operacją kamuflażu myślowego, jest - prawdę mówiąc - przede .wszystkim językiem, najstarszym, ludzkim językiem" 87 "Język ten w rzeczywistości nie wywodzi się z systemu logicznego, m:leży go szukać 'w naszych doświadczeniach najstarszych, jakie życic złożyło w nas w pierwszym dzieciństwie ... Liczni są ci, którzy stwierdzili, iż symbole prawdziwe i spontaniczne nie są two,rami wyobraźni: wieczne i identyczne znajdują się pod wszystkimi równoleżnikami, we wszystkich epokach i u wszystkich ludów, posłuszne tajemniczym prawom" 8~. Dla badacza sztuki ludowej tego rodzaju tendencje mogłyby oznaczać - jak już wyżej zaznaczałem - pewną zachętę do nawrotu do romantycznych poszukiwań prastarych symboli, przechowanych, jak wówczas sądzono, w skarbnicy ludowej twórczości. W rzeczywistości podejście obecne jest inne. Większość ikonologów jest przekonana, że nawet identyczne "znaki" semantyczne i symbole, pojawiające się w różnych krn,;;, J. B i a ł o s t o c k i, Pięć wieków myśli o sztuce, 1959 -- rozdział: Metoda ikonologiczna w badaniach nad sztuką. '''; detto s. 276. Podstawowym tekstem dla teorii P a n a f s k y' e g o jest wstqlJ do dzieła: Studies in lconology. Humanistic Themes in the Art of the Renaissance, 1939, Z prac wcześniejszych warto wymienić: Herkules am. Scheidewege, 1930 i E. C a s s i l' e l' a Der Begriff der symbolischen Form im Jl.ufbal£ der Geisteswissenschaften, 1929 oraz SymbolpToblem und seine Stettung im Systhem der Philosophie. ZeitschriIt fur Aesthetik, R. XI, 1927. "7 R. H li Y g h e, L'art et !'ame, 1960, s. 1~~. "I< Detto s. 136. �378 KSAWEHY PIWOCKl jaJchi cZaJSach bynajmniej nie świadczą (jak to iTIp. myślał Frazer) o zwiąZ1kach'wzajemnej zależności. Dowodzą jeno identyczności "tajemniczych praw" ich powstawania. By zrozumieć tego rodzaju stanowisko musimy na chwilę zboczyć ku psychologii głębi i jej głównemu przedstawicielowi K. G. .l li n g o w i. Już psychoanaliza F r e u d a z początkiem naszego wieku zwróciła uwagę na znaczenie psychologicznych dociekat'l dla interpretacji sztuki 89, co - jak wiadomo - stało się jednym z bodźców grupy surrealistów 90, jednalkże daleko ,poważniejsze i głębsze konsekwencje miały dla nauki o sztuce zapatrywania właśnie .Junga. W przeciwieństwie do Freuda, psyc110log s2JWajcarski wyróżnia nie jedną, ale dwie warstwy podświadomości. Jego więc zdaniem dusza ludzka zawiera S'przężone ze sobą, ale istniejące 'odrębnie, trzy pokłady: świadomość, ,obejmującą wszelkie zjawiska 'psychicZlue, z który.ch zdajemy sobie sprawę, 'które spostrzegamy. Drugą warstwę tworzą treści i popędy psychiczne wyparte ze świadomości przede wszystkim z niedostosowania tych chęci i zachceń do życia społecznego. Być może, jak chciał Freud, dominują tu popędy seksualne. Istnieje jednak - zdaniem Junga - jeszcze jedna warstwa psychiczna: podświadomość kolektywna, najgłębsZ'ł, najbardziej ukryta przed okiem naszego żyda świadomego. Wedle .Junga składa się na nią potężna masa odziedziczonych przeżyć ludzkości odciśnięta w strukturze naszego mózgu. Mają to być doświadczenia i związane z nimi uczuciowe i pojęciowe zabarwienia przeżyć naszych człowieczych, a może i przedludzkich przodków, powtarzające się niezmiennie w nieobjętym wyobrażeniowo szeregu pokoleń. Dusza ludzka - w ujęciu Junga - przypomina budowlę, której najwyższe piętro zbudowane zostało w XX i XIX wieku, kondygnacja niższa pochodzi z wieku XVI, parter z XI, w piwnicy znajdujemy mury rzymskie i pozostałości egipskich ciosów, a pod nimi zasypaną jamę z narzędziami paleolitycznymi wraz z kośćmi zwierząt przedpotopowych. Treści tej najgłębszej warstwy są dziedziczne, a więc wspólne, kolektywne. Treścią tej podświadomości są obrazy i znaki, które są poprostu motywami mitologicznymi. Zdaniem Junga bowiem kluczem do odsłonięcia tych treści są mity ludzkości, jako wykładnik tej właśnie warstwy naszej psychiki. Te obrzędy i znaki nazywa Jung archetypami. W nich leży źródło naszych pozornie bezsensownych skojarzeń, metafor i wyobrażeń, zawsze zabarwionych silnie emocjonalnie. Ich treścią pierwotną jest prymitywna forma ujawniania instynktów i złączone z tym pierwotne wyobrażenia o codziennych, ale i odwiecznych przeżyciach człowieka. Archetypy symbolizują więc odwieczne konflikty ludzkie wy- " B9 fi e s, 90 Spośród wielu prac warto zwrócić uwagę na artykuł nr. 1, 1929. J. B r e t o n, Le surreaLisme et la peinture, 1928. dr. A 11 e n d y w F o r- �~1.,·ztHk(l ludowa 'II) nallCe () sztuce rosłe ze strachu, szoku, nieprzystosowania: śmierć, miłość, tęsknota, samotność, poczucie zaszczucia, chęć ucieczki, ale i marzenia o szczęściu i spokoju. Ilekroć człowieka ogarniają tego rodzaju nastroje, ukryte w kolektywnej podświadomości siły podsuwają mu gotowe rozwiązania, właśnie prastare archetypy takich rozwiązań w formie znaków i zaklęć. Zdaniem Junga dzieło sztuki jest kompleksem autonomicznym rozwijającym się początkowo całkiem nieświadomie, by osiągnąwszy próg świadomości włamać się do niej z niebywałą siłą. Związki tego kompleksu ze świadomością nie mają charakteru asymilacji treści podświadomych, lecz ich percepcji, to znaczy, że kompleks podświadomy zostaje wprawdzie spostrzeżony, ale nie podporządkowany świadomej kontroli. Ujawnienie kompleksu w akcie twórczym jest więc spontaniczne. Dzieło sztuki jest jego obrazem jako symbol mówiący o treści kompleksu. Istnieją dzieła sztuki zrodzone z pierwszej warstwy podświadomości, ujawniające kompleksy indywidualne. Ale - zdaniem Junga - istnieją też dziele, wyrosłe z podświadomości kolektywnej, dziedzicznej i wówczas odwołuje się ono do wspomnianych archetypów. Staje się w ten sposób śladem niezliczonych typowych przeżyć długiego szeregu naszych przodków i mówi nam o milionach indywidualnych doświadczeń w ich przeciętnej, w każdym zawarta jest część wszechludzkiej psychologii i ludzkiego losu, część bólu, strachu czy radości, jakie zdarzały się niezliczone razy naszym przodkom i przeciętnie miały ten sam przebieg. Wchodzimy w sytuację typową, wspólną całemu gatunkowi ludzkiemu i odczuwamy stąd rodzaj radosnego uniesienia, wzbogacenia przez siłę niezliczonych pokoleń przodków, albo przepotężną siłę która nas porywa, przygniata i dusi. Twórca staje się głosem całej ludzkości, która niepostrzeżenie w nas żyje. Każde zetknięcie z archetypem głęboko nas wzrusza, bo wznieca w nas siłę ponadindywidualnq, mocniejszą niż my sami. Kto rozmawia z archetypami, to jakby mówił z tysiącem głosów, a zjawiska i uczucia jednorazowe i przemijające podnosi do sfery rzeczy wiecznych, los osobisty do wyżyny losu ludzkości. Uwalnia przez to siły, które umożliwiały ludzkości od jej zarania ratowanie się z biedy i przetrwania najdłuższych i naj zimniejszych nocy w jaskini bytu. Niezadowolona z teraźniejszości tęsknota artysty cofa się w głąb ducha, aż po prawzór ukryty w nieświadomości kolektywnej, który zdolny jest uzupełnić jednostronność i braki współczesności 91. G ile przyjmie się teorię Junga i idących za nim ikonologów, to dla badacza sztuki ludowej staje się zrozumiała powszechność występowania określonych motywów np. zdobniczych, niezależnie od miejsca i czasu ich powstania. Nie warto wówczas tropić "wpływów": samorództwo n Dla Gegenwart, etnografa szczególnie 1932, artykuł iJber instruktywne die Beziehungen mogą der być: Seelenprobleme analytischen der Psychologie �.380 KSAWERY PIWOCKI określonego motywu czy znaku znajduje swe wytłumaczenie. Każde dziecko odkrywa na nowo i niezależni~ od siebie pewne elementy rytmów geometrycznych i 'każdemu koło nasuwa wspomnienie słońc:). Stąd obecne tropienie archetypów różni się zasadniczo od polowań romantyków. Znaki nie mówią koniecznie o ciągłej tradycji, ale jeno o psychicznej wspólnocie ludzi. Podpisany w czasie pierwszej wojny światowej znalazł się w oddziale inteligentów mieszczuchów, którzy zmuszeni zostali okolicznościami do budowy schronu-szałasu. Nic o tym nie wiedząc "wynaleźliśmy" konstrukcję dachu na ślemię. Konieczność techniczna czy archetyp? Badacz sztuki prymitywnej Otto B i h a J j i - M e r i n opowiedziałby się za tą drugą alternatywą. "Gdy pytamy, czym my ludzie właściwie jesteśmy i szukamy odpowiedzi poprzez poznanie skąd się wywodzimy - to nie możemy nie zanurzyć się głęboko w tajemnice prehistorii '" Wszystkie archetypy pamięci ludzkości wołają na twórcę" 92. Trzeba zaznaczyć, że fascynacja teorią archetypów .J unga nie objęło wszystkich ikonologów. Dla większości metoda ich ·oznaczała i oznacza ściśle historyczną pasję odczytywania sensu semantycznego dzieła sztuki poprzez znajomość kultury danej epoki, a szczególnie poprzez konfrontację symboli plastycznych z ich literackimi wzorami. Źródła pisane nie oznaczają już dla tych historyków sztuki źródeł archiwalnych, mówiących o autorze dzieła i warunkach powstania tego ostatniego, ale przede wszystkim pełną wiedzę o atmosferze kulturalnej, w jakiej 20stało ono powołane do życia i w jakiej kształtował się zamysł dzieła. Tym niemniej analiza symboli użytych w plastyce oderwała wielu uczonych od badania indywidualnych cech tworu artystycznego. W pewnym sensie powtórzyła się sytuacja znana krytyce szkoły bazylejskiej: Wolfflin w swej systematyce form i schematów optycznych pisał "historię bez dat i bez nazwisk", dziś w badaniu motywów symbolicznych traci się również z oczu samego artystę, który 'bądźto staje się "ilustratorem" literackich, teologicznych czy innych pomysłów obcych, bądź też ujawniając prastare archetypy i znaki, reprezentuje już nie siebie, ale typowe myślenie i odczuwanie poprzez sięgnięcie po archetypy powszechnej, J.;:olektywnej, dziedzicznej podświadomości. Sprawa jest tym dziwniejsza, że przekonania te zrodziły się w epoce, gdy naczelnym hasłem współczesnej sztuki jest niczym nieskrępowane ujawnionie właśnie indywidualnego widzenia, odczuwania i przeżywania. 1923 oraz J li n g - Ker e n y, Einfiihrung in das Wyd. IV, 1951. Por. także X. P i woc ki, Sztnka i psychologia głębi. "Współczesność", 1966, R. XI, nr II. 92 W. B a li m e i s t er, Das unbekannte in dcr Knnst. II w~'d. 1960. Wstęp: Otto Bi1halji-Nierin, s. Iti. Zllm dichtcrischcn WCSCI! dcr Kunstwcrk, MythoLogic. �.~';:tu1<(( UHlowa I./) nauce () s::tu('(! Spośród przeciwników ikonologicznej niwelacji twórczego indywiduum na pierwsze miejsce wysuną}bym chyba A. M a l r a u x, czyli pisarza i poetę, nie uczonego profesjonalnego, człowieka więc tym silniej związanego ze sztuką współczesną. Glosi on znowu, jak C r o c e, hasłu pełnego autonomizmu sztuki. Odrzuca stanowczo ciceronowskie powiedzenie: "poema loquens pictura, ;pictura taciturn 'Poema", gdyż uznaje, że same barwy, linie i bryły mają moc budzenia nie tylko naszych wzruszeń, ale bezpośredniego przemawiania do nas 93. W związku z tym badacza sztuki winny interesować formy dzieł sztuki, ich przemiany i ich "życie", tak, jak to już sformułował F o c i Ilon. "Nie is1mieje związek między artystą a historią ... lecz między artystą a historią form" 94. Stąd interesująca także badacza sztuiki ludowej teza o roli tradycji artystycznej: "Artystq ·określa .. dużo większe wzruszenie dziełami sztuki, niż rzeczywistością, którą one przedstawiają ... Artysta rozwija się dzięki konfliktowi z cudzą dojrzałością, w walce przeciw formom zastanym" 95. Wbrew lekceważeniu zagadnień stylu przez jlkonologów pisze Malraux: "Stwierdzamy, że sztuki plastyczne nigdy nie rodzą się ze sposobu widzenia świata, lecz zawsze ze sposobu kształtowania go. Styl nie wydaje nam się już wyłącznie zespołem cech wspólnych dziełom danej szkoły czy danej epoki ... lecz 'Poszukiwaniem najgłębszego sensu przy pomocy żywych form. I napytanie czym jest sztuka? zmuszeni jesteśmy odpowiedzieć: jest powstawaniem stylu z form" 96. W formach tych wyraża się indywidualność artysty poza wszelką anegdotą czy literaturą, poza wszelkim zleceniem czy motywem symbolicznym, użytym w warstwie semantycz,nej dzieła. Podkreślanie ciągłego związku artysty ze sztuką poprzedników uwypukla autonomizm sztuki. "Artyści formują się ze stadium dziecięctwa tylko przez rozprawianie się z obcą, dojrzałą formą ... każdy w młodości jest naśladowcą" 97. Natura nie jest artyście potrzebna, potrzebna jest inspiracja poprzedników: "artyści pracujący VI potwornych warunkach groty w Laiscauxprzede wszystkim pracowali bez modeli!" 98. Z uwagi na zainteresowanie rolą puścizny artystycznej w kształtowaniu sztuki - Malraux zwraca baczną uwagę na sztukę ludową. Wysuwa dwa twierdzenia: sztuka ludowa posiada bezpośrednie związki ze sztuką oficjalną swego kraju, a po drugie w swej istocie i w swym tradycjonaliźmie różni się od tej ostatniej jedynie nasileniem "" Por. X. P i w o c k i, Sztuka i historia. '" Psychologie de rar!. T. II s. 150. "" Detto, s. 117. ,Jl; Detto, T. L s. 133. "7 Voi.r de silence, op. cit., s. 271. "" Detto, s. 27:3. Mi'esięcznik literacki 1967 nr 10. �382 KSAWERY PIWOCKI właśnie tradycjonalizmu. Zwraca więc uwagę, że stylistycznie istnieją głębokie związki między sztuką ludową a oficjalną, przy czym nie chodzi tu a "gesunkenes Gut", ale o podobny sposób kształtowania form. "Obrazki, które obecnie tworzy islam są kaligrafiami. Gotyk jest związany tylko z naszą sztuką ludową ... Ani rozmaite gałęzie sztuki ludowej azjatyckiej, ani ceramika Giibri, w której nareszcie odkryliśmy formę wyrazową bizantyjskiej sztuki ludowej, nie wykazują pokrewieństwa do naszych form łamanych czy rurkowatych fałdów. W Europie Środkowej arabeska, która dotarła tam poprzez barok, nie wyraża wcale ruchu ani głębi, lecz stała się krzywizną podobną do orientalnej albo 'naiwnie geometryczną kaligrafią, kładzie miękko zarysowane krzywe obok s,truktur geometrycznych, jeszcze prostszych niż gotyckie" nn. Rola tradycji, rozumianej przez Malraux jako bezpośrednie oddziaływanie sztuki poprzedników (w jego Musee imaginaire), rozprawa ze stworzonymi przez nich systemami struktur formalnych - jest dla artysty ludowego wcale nie inna niż dla każdego innego. Dla współczesnego twórcy spadek muzealny ma to samo znaczenie, co dla ludu wzorce odziedziczone 100. Nawet tak 'pozornie ,oderwani od tradycji malarzc ..• naiwni - sztukę swą kształtują w oparciu o wybranych przez siebie poprzedni'ków. R o u s s e a u L e D o u a n i e I' rozprawiał się z mularstwem jarmacznym epoki Drugiego CesSlrstwa "tak, jak Tintoretto z malarstwem Tycjana" 101. Rozważania o wpływie wzorców formalnych na sztukę skłania Malraux 'do nawrotu do w6lfflinow:skiego pojęcia schematów formalnych. "W każdej sztuce precyzują się podstawowe schematy w następujących po sobie poszczególnych dziełach" 102. Indywidualniość artysty przejawia się w przeklształcaniu lub łama:niu tych schematów i artysta ludowy różni się od "uczonego" tylko zakresem wprowadzanych zmian. Nawet nieśmiałe znulezienie drobnej odmiany ujawnia jego indywidualność, oczywiście na miarę jego ni2 indywidualistycznej sztuki. Przekształcenia te i wybór wzorców tradycyjnych odzwierciedlają ich u'podobania i nawyki kh środowiska. "Dzieła ludowego ffiSllarstwa nie są bardziej przypadkowe, niż dzieła wielkich mistrzów ... Napewno dostosowują !się do uproszczonych form życia chłopskiego, jego świata wyobrażeń, jego zwróconej ku przeszłości postawie ... Może ci prości ludzie nie odwróciliby się od obrazów jezuickich, ale odepchnęliby Poussina, Wa;tteau i Gainsborougha '" Jeśli uczciwość wielkich mas zadawab się kształtowaniem wyrazu, który wydaje mu się bliski, to przyjmuje także inne formy wyrazu, gdy pozostają one tylko w zasięgu jego uczuciowości. Detto, Detfo, 101 Detto, 102 Detto, !19 lUD s. 489. s. 274. s. 284. s. 324. �S2tuka ludowa 383 w nauCe o s2tuce Na ścianach knajp po obrazach Georgina 103 zawisły dzieła Detaille 104, a na miejsce rzeźbiarzy bretońskich kalwarii przyszli wyrabiacze figurek gipsowych z St. Sulpice" 105. 5. ARNOLD HAUSER I ZAGADNIENIE GENEZY SZTUKI LUDOWEJ Tego rodzaju :poglądy historyków i teoretylków sztuki tłumaczą nam - jak myślę - różnice, jakie wyczuwa się w podejściu do zagadnień sztuki ludowej między historykami sztuki a etnog'rafami także u nas. Jest rzeczą charakterystyczną, że także współc:zesna socjologia sztuki różni się od podstawowych tez naszych socjologizujących etlnografów. Dla tych ostatnich - wydaje mi się - przewodnią myślą jest tłumaczenie sztuki i jej form, jej genezy i jej zróżnicowania - funkcją, jaką przedmioty sztuki ludowej pełnią w kulturze materialnej i duchowej wsi. "Zakres przedmiotowy sztuki ludowej" jest dla T. Seweryna wystarczającym wytłumaczeniem genezy form sztuki ludowej i - mimo, że sam wielokrotnie zwracał uwagę na związki i zależności jej od sztuki ••.oficjalnej - zdaje się nawoływać do poprzestania na tym stwierdzeniu. Pozwala to na wyodrębnienie jej zaikresu, ograniczenie się do zagadnień kulturowych wsi 106. Możnaby to ująć lapidarnie i przykładowo, że forma łyżki jest zdefiniowana jej funkcją (oraz materiałem i narzędziem), forma jej zdobiny logiką tegoż kształtu. Ro~wijając dalej tę myśl można powiedzieć, że wytłumaczeniem kształtu rózgi weselnej jest jej obrzędowa funkcja, a maski jej sens w obrzędowym tańcu. Barwne bajki ornamentyki pisanek pOIwstają z ·pra'starych .,wierzeń, które tłumaczą ich motywy zdobnicze, a kapliczki Iprzydrożńe uzyskują sens swój dzięki stwierdzeniu, że stawiano je na rozstajach dróg, "złych dróg". Czy stwierdzenia takie tłumaczą ich różnorodność? albo siłę ich ekspresji? (Nie ulega wątpliwości, że tego rodzaju badania są płodne i dają szereg ważnych wyjaśnień. Dla teoretyka jednak sztuki jest to dopiero warstwa wstępna, spod której dopiero należałoby wyłuskać istotne znaczenie i wartość każdego dzieła czy ich grup.) Spośród socjologów sztuki -- pomijając Lukasca i Garaudyega, którzy nie interesują się - o ile wiem - bezpośrednio rozwijanym przez nas zagadnieniem -należy zwrócić uwagę na Arnolda H a u s e r a, który zdaje się być kontynuatorem wspomniamego już Hausensteina. W sposób znamienny nie interesuje się on znaczeniem funkcji kulturo- .~, Ludowy malarz bretoński XIX wieku. Francuski odpowiednik Wojciecha Kossaka. III, M a l r a u x, Voix de silence, s. 487. Por. talkże X. P i w o c Ie i, Sztuka Ludowa i jej inspiracje, w Księdze pamiątkowej ku czci prof. M, Walickiego. W-wa 1966. IIlG "Polska Sztuka Ludowa", R. VIII, 1954, z. 5. 11):1 11I~ �KSAWERY PIWOCKl wych sztuki, jej przydatności w życiu materialnym i duchowym wsi. Mówiąc o sztuce ludowej zastanawia się natomiast nad jej charakterem i genezą historyczną oraz nad jej związkami z kulturą społeczną poszczególnych warstw i klas. "Cecha szczególna sztuki ludowej ... polega głównie na fakcie, że wpływ indywiduum jest zredukowany do minimum". Artysta ludowy ;,jest w swej istocie reprezentantem gminy" 107. Sila oddziaływania tej ostatniej jest tak wielka, że nawet twórca przychodzący z zewnątrz, z miasta czy klasztoru, musiał ulegać jej wymaganiom 108. Hauser nie przeczy, że dzieło sztuki jest zawsze dziełem indywidualnym i że nie ma "duszy kolektywnej" o jakiej mówili romantycy 109. Tym niemniej nacisk zbiorowości gminnej był tak silny, że istotne cechy sztu'ki ludowej nabierały charakteru specjalnego, niszczącego indywidualizm tej sztuki w samym jej zarodku. Stąd względnu ciągłość tej sztuki i powolne w niej zmiany, zależne cułkowicic od powolnych zmian samej społeczności wiejskiej. Tradycyjne wzorce mają dla tej sztuki pryncypialne znaczenie, a siła adaptacyjna wobec obcych wpływów i procederów - zmienia je do niepoznania i sprowadza do poziomu form zastanych. Dla Hausera sztuka ludowa jest sztuką chłopską i dlatego sporo miejsca poświęca jej genezie ze społeczeństw chłopskich neolitu. Tym niemniej sądzi, że twórczości neolitycznej nie można nazwać w żadnym wypadku sztuką ludową~ "Nie jest nią przynajmniej tak długo, póki nie nastąpi zróżmicowanie' społeczeństwa chłopskiego nil klasy, bo :sztuka ludowa ma sens tylko w przeciwstawieniu z pańską. ~. Sztuk-a mas plemien:nych natomiast, które nie podzieliły się jeszcze n.:l klasy władcze i niższe ... nie może być nazywana sztuką ludową, ponieważ poza nią nie ma żadnej innej." Co więcej: "sztuka chłopska neolitu, gdy zróżnicowanie to już się dokonało, nie jest nadal sztuką ludową, bo jej dzieła są przeznaczone nadal dla warstw przodujących i posiadających i są także przez nie produkowane, głównie przez kobiety (prządka-Penelopa) ... Praca ręczna, która później uchodzi za dyskredytującą społecznic, jest nadal w pełni honorowana", 110 ,,0 sztuce ludowej można mówić dopiero tam, gdzie istnieją różnice klasowe i różnice wykształcenia ... Społeczeństwo chłopskie niezróżnicowane pod względem wykształcenia, choćby już niejednolite, jeśli chodzi o stosunki władzy i majątku _.- jak to było przypuszczalnie w neolicie i co jeszcze znajdujemy u plemion germańskich ... wykształciło sztukę chłopską, ale nie ludową." III Sporo 107 PhHosophie der Kunstgeschichte, II/) Detto, s. 319/20. Detto, s. 315. A. H a li s e r, Sozial.gcschichte 111 Philosophie Illl! l/)!) der Kunstgeschichte, 1958, s. 313. der Kunst, 1953, s. 22. op. cit., s. 320. �8zt uka ludowa w naltce 385 o sztuce wreszcie mIejSCa poświęca Hauser wytłumaczeniu dlaczego "styl geometryczny" jest dla sztuki chłopskiej tak charakterystyczny i to zarówno w niezróżnicowanych społeczeństwach pierwotnych i barbarzyńskich, ale już chłopskich, jak i dla późniejszej sztuki ludowej. W ten sposób - podobnie jak u Hausensteina - socjologia służy mu do objaśnienia formy stylowej, a nie tylko genezy przedmiotu czy motywów ornamentacyjnych i symbolicznych. Dla podpisanego rozważania Hausera mają szczególne znaczenie, ponieważ problem genezy sztuki ludowej łączy się bezpośrednio z zagadnieniem jej definicji. Pytania możnaby sformułować w ten sposób: Czy dzieła sztuki ludowej są tylko pochodną funkcji, jaką spełniają w społeczności wiejskiej i to właśnie wyodrębnia ją od innych przedmiotów sztuki? Czy jest swoistym owocem życia chłopskiego, jakie w mało zmieniających się stosunkowo warunkach społecznych i materialnych przetrwało od czasu neolitu, co tłumaczy jej reliJktowość, jej predylekcję do form geometrycz,nych, jej rzucający się w oczy tradycjonalizm, czy więc jej geneza "ginie w pomroce dziejów"? Czy wreszcie można - opierając się na znajomości warunków socjologicZinych życia wsi europejskiej i historii sztuki ogólnej - pokusić się o ustalenie, kiedy rodzi się współczesna czy wczorajsza (mówiąc ściślej) sztuka ludowa, kitórej szata formalna i - co za tym idzie - kryjące się za nią treści, powstają ze starcia się z istniejącą już sztuką innych klas i warstw społecznych? Sprawie tej poś'vięciłem specjalną rozprawę 112, której wyniki zostały niestety - napewno z mojej winy - na ogół źle zrozumiane. Jej istotnym 'Sensem byłapolemi'ka z przyto'czonymi na 'Wstępie tezami Niedosziwina i Fiedorowa-Dawydowa, coprawda w warunkach ówczesnych nie wprost, ale przez samą treść mej wypowiedzi. Pisałem: "W pracy tej pragnę zwrócić uwagę na te elementy naszej ,przeszłości artystycznej, które wydają mi się szczególnie związane z życiem najszerszych mas ludowych i to pokazać je w każdorazowym przekroju historycznym, z całą zmiennością form tej sztuki. Umyślnie eliminuję z mych rozważań najwyższe indywidualne osiągnięcia ... a zwracam się do przeważnie bezimiennej twórczości prowincjonalnej. Nic może to oznacza6, że poprostu tę właśnie twórczość pasuję na głównego nosiciela ideałów ludowych i narodowych, pragnę bowiem jedynie wskazać, że ta peryferyczna działalność artystyczna tłumaczy nam w dużej mierze genezę elementów tematycznych i formalnych sztuki ludowej w XIX i XX wieku".113 Opierałem się w tym mniemaniu na sformułowaniu J. St. Bystronia, że "możemy mówić w pewnym sensie o kulturze ludowej, szlacheckiej czy O historycznej genezie Detto, s. 3. Por. także estetyczne", t. 3, 1966. 3 - II~ polskiej 11:< Niektóre Lud, t. ~l, cz. II, lqC~! sztuki ludowej, zagadnienia 1953. teorii sztuki ludowej. "Studia �38(; KSAWERY P1WOCK1 mieszczańskiej, ale nic możemy 'pod grozą wejścia na fałszywy tor mówić o treściach kulturalnych, które są same przez się ludowe, szlacheckie czy miejskie." 114 Sądziłem, że np. wierzenia religijne Polaków w XVII w. tworzą podobne treści 'kulturalne dla wszystkich warstw społecznych ówczesnej PolSIki, ale poprzez formę dzieł sztuki służącej ich wyrażeniu w utworze dworskim czy prowincjonalnym dojść możemy do ustalenia różnic - w rezultacie różnic między sztuką oficjalną i "protoludową·" Jak wiadomo początki odręhnego nurtu ludowego w naszej sztuce próbowałem ustalić na okres renesansu, a więc na wiek XVI, "samodzielny" jej roz'kwit na czasy od końca XVIII wieku. Oburzyło to wielu etnografów i archeologów, 115 co nie było niczym dziwnym, gdyż "zarówno wśród teoretyków ruchu ludowego, jak i u etnografów przelwnanie o rodzimości kultury i jej odrębności w stosunku do 'kultury ogólnonarodowej, zwłaszcza zaś o jej tradycji długowiekowej, sięgającej pogańskich czasów, nie jest bylllajmniej rzadkie... Niejeden etnograf i to czasem bardzo pożytecznie pracujący dla nauki, ulega, często nieświadomie, sugestii odrębności kultury ludowej jako przeżywającej się pogańszczyz.ny i w badaniach swoich z,wraca się ku odległej przeszłości, obojęt'ny wobec zmian kulturalnych ..." 116 Myślę, że elementy tej odległej przeszłości da się odszukać w motywach, symbolach czy nawet procederach technicznych lub w niektórych formach nawet współczesnej twórczości ludu. Sądzę jednak równoczeŚlllie, że nie są one wykładnikiem istotnym dla sztuki ludowej. Odwrotnie najlepiej można ją scharakteryzować i ująć, porównując sztukę ludową z elementami napływającymi z zewnątrz. Stopień asymilacji tych elementów oznacza naj jaśniej różnice obu nurtów zasadniczych kultury ludowej i nieludowej. Szereg ba·· daczy - z którymi podzielam ,poglądy .- początków sztuki ludowej szulka właśnie w epoce renesalllsu. Dlaczego? Oto kilka wyjaśniających cytatów: "EtnoJ.og czuje się świetnie ina znanym sobie terenie w sztuce greckiej przed V wie'kiem, a -nawet w malarstwie włoskim, gdy zatrzyma się na :szkole sieneńskiej. Tam grunt zaczyna się chwiać pod naszymi stopami, a wrażenie obcości ukazuje się nam dopiero z jednej strony w zestawieniu ze sztuką greoką V wieku, a z drugiej z malarstwem włoskim Odrodzenia." 117 Są tego dwie przyczyny: indywidualizacja oraz charakter figuratywny nowej sztuki greckiej V wieku i sztuki renesansu. -~,Trzeba to bliżej sprecyzować - mówi dalej Lcvi-Strcmss -- gdy mówir;' Kultura Luclowa, II wyd., 1947, s. 2l. Najsilniejszy wyraz temu oburzeniu dał 1\. A b r a fi ()W (j('lIezq poL~kit:'j kultury artystycznej, op. cit. "" .T. st. B y s t roń, Kultura ludowa, s. 22. mG. Charbonier, Entl"t:'(iens av('(' L('vi-Slrull~-', I!lGl, s. III 11> j ("Z. (j:l. Slllr/itt 1Ii1'/ �S!tlll~'n luclolva IV nauce () sztuce 387 o indywidualizacji, nie myślę o osobowości artysty, jako indywiduum i twórcy. Taką posiada on w wielu społeczeństwach prymitywnych. W Afryce nazwiska rzeźbiarzy są znane i tubylcy trafnie wyróżniają i charakteryzują ich styl indywidualny. W czasach klasycznych greckich i nowożytnych chodzi nie o indywidualizację artysty, ale odbiorcy. To już nic gru'pa odbiera twory sztuki, ale jej amatorzy." 118 "Przedstawienie sztuki zhierarchizowane wedle warstw o odpowiednim wykształceniu dałoby się ustalić dopiero dla czasów renesansu ... dla czasów mianowicie, gdy poszczególne warstwy odbiDTCÓWsztuki stają się samodzielniejsze i ostrzej odcinają się od siebie." 119 Dla sztuki renesansu "matematyka i geometria, optyka i mechanika, nauka o świetle i barwic, anatomia i fizjologia były orężem, a problemami do rozwiązania przestrzeń, struktura ludzkiego 'Ciała, studium ruchu, proporcji, studium draperii i eksperymenty barwne." .,W średniowieczu sztuka była jeszcze czymś naturalnym, powszechnie zrozumiałym, począwszy od renesansu uznano za konieczne myślenie o niej ... od renesansu, to jest od czasu, kiedy pojawiła się książka." 120 "Odkrycie sztuki ludowej nie przypadkiem przypada na czas, gdy odwrócono się od schematów renesansu." 121. Dla sztuki nie jest tyle istotne pojawienie się przecież już w społeczeństwie średniowiecznym klas posiadających i ludowych, ale dopiero różnic rozumienia świata i życia, różnic, których symbolem stało się pojawienie się ksiąidd. Dopiero teraz staje się wyraźny podział na kulturę alfabetyczną i analfabetyczną i dopiero teraz pojawia się pojęcie "naucza'nia" sztuki, a nie praktykowanie:tU'@najstra. Walka a uznanie sztuki jako wiedzy, którą najlepiej symbolizuje nam "Paragone" Leonarda da Vinci, wykopało przepaść między sztuką "uczoną" i właśnie ludową. Dla historyka sztuki, który nie chrzci lekkomyślnie każdej nieudolności pogardliwym - w takim rozumieniu - mianem sztuki ludowej - odrębność tej sztuki powstaje właśnie w starciu z kulturą renesansową i porenesansową i tym m. in. tłumaczy brak wyraźnej ludowej odmiany w sztuce cerkiewnej, aż po czasy, gdy i ona uległa magii renesansowej uczoności. Trafna uwaga Ulricha, 122 że dopiero zerwanie z estetyką renesansu umożliwiło karierę sztuki ludowej wśród warstw "oświeconych" - dowodzi niezbicie -- moim zdaniem - że wiązanie odrębności tej twórczości z przemianami w sztuce oficjalnej Odrodzenia ma pełne i solidne podstawy. 11." J '" 1~" ",J J"" Detto, s. 64. A. H a u s e r, Philosophic der Kunstgeschichte, op. cit., s. ::l09. A. H a u s e r, Sozialgeschichte der Kunst, 1953, s. 356. R. H u y g h e, Dialogue avec le visible, 1955, s. 38. G. U l r i e h, Welt der Malerei, 1962, s. 11R. �388 KSA WEHY PIWOnU Uwagi moje dobiegają końca. Sądzę, że ich publikacja możc wyjaśnić sporo nieporozumień, a spojrzenie w jakże skomplikowany i skłócony aparat badawczy sąsiedniej dyscypliny naukowej i główne kierunki jej ujęć - może przyczynić się do przewentylowania także własnych podstaw badawczych. Szczególnie wobec tak skomplikowanego zagadnienia, jakim jest sztuka. Każda sztuka, a więc i ludowa. Podana wcale obficie bibliografia w przypisach nie wyczerpuje oczywiście zagadnienia, ale mam nadzieję - ułatwi w wielu wypadkach zorientowanie się w omawianej problematyce. KSAWERY PIWOCI<I FOLK-ART IN SCIENCE ABOUT ART The author, historian and theoretician of art, dealing especially with folk-art, tries to introduce the ethnographer into problems interesting contemporary historians of art. Investigations about folk-plastics certainly are interesting for both and it seems to be necessity on behalf of both cources in investigations, to make themself masters of this area of art production. Surpassing in short, limited by size of the treatise, the main searching postures of different ,schools" of history of art - the author concentrates first of all on these opinions, which may be usefull in interpretation of folk-art exactly. In successive passages the author discusses the birth of the notion of folkness in art, especially stressing the points of view in romanticism and the beginning of interest in folk-plastics with J. 1. Kraszewski's "Sztuka u Słowian" from 1860. Next he discusses opinions of historians of art in positivism stressing Tain's anel Semper's significance with the theory of determinism of matter, tool and technic. Plenty of place is devoted to the theory of folk-art, as a secondary art anel not-creative, repeating outlines from "official" art. Mainly these investigators payed homage to it, who were interested in the theme, and not in the form of the work of art. The role of the "Vienna's school" of historians of art with Alois Riegl in the foreground - accordingly to investigations about folk-art, seems to be especially real. For valuation of art not from a point of an aesthetic dogma, but from the point of plastic problems of each period of art and each cultural circle (KuUurkreis) which Riegł demanded - opened only the way to a proper and impartial interpretation of folk-art. The more, at the same time he payed attention to the importance of the form only, the analysis of which takes in the works of the historians of art representing this school, more and more place. The author pays attention to Lipps' investigations concerning the semantic meaning of "pure form" and Benedett Croce's opinion picking up the parallel autonomous value of the artistic form. At the end the author stops at Heinrich Wolfflin's and Henry Focillon's opinions, at the theory of optical schemas of the first and at the aulonomous "life of forms" of the second investigator. In connection with it the author cliscusses various trials of the definition "folk-style", undertaken on Polish ground too. A speciall passage he devotes the Marxian sociology of art by Hausenslein. for whom sociology of style could not be a theme of sociology only. bul n lrial of sociological interpretation of artistic form. �S:::fli.l\rt l.u.dowa lV nClUC(~ o S:tucc Passing on to courses of the Xx-th century, the author stops first of all at Dvol'ak's opinion with his "Kunstgeschichte aIs Geistesgeschichte" and Erwin Panofsky's iconologic school. In connection with the last he discusses more spacious Jung's theory of archetypes. As a representative of antagonistic courses in relation to iconographers the author deduces Andre Malraux's opinion, who in a certain sense continues Focillon's and Croce's point of view, but with particular strength stresses the role of association among each artist's production, and the history of plastic forms. Showing the immediate influence of predecessors' works on the production of each artist - he gives a new sense to the idea of artistic tradition and autonomy of art. His declarations on the theme of folk-art, in connection with these theses, have particular significance for it's investigator. In the last passage the author deals with Arnold Hauser's sociology of art and widet.\" discusses the problem of historical genesis in folk-art. Leaning on Hauser he tries to substantiate the thesis of folk-art's separation in the epoch of Renaissance only, when official art became "science", fastidious from the artist the lmowledge of some scientific disciplines beginning with perspective and anatomy. This separation was favourable to the development of the deepening distinctions in education of separate social classes, leading to coming to life in the same region of alphabetic and illiterate cultures, so clear especially in countries of highest level of separate folk-art, in countries of Middle and East-Europe. The stired up and complicated investigative apparatus of historians and theoreticians of art reflects faithfully the complicated character of art, of folk-art too. All simplifying trials of grasping it leave a too great margin of indistinctness and doubt, and therefore it seems to be an important and necessary fact for the cthnographel" to know different possible interpretations of artistic phenomena t:JO. l\lax � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6a2c75255e9239647d75c7e1a405d094.pdf 3e89cf689a9e688ab18caa825e987ba1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4529 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Subject The topic of the resource etnografia polska sztuka ludowa - publikacje Polska Sztuka Ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4210 Title A name given to the resource 15 lat "Polskiej Sztuki Ludowej"/ Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.4 s. 195-196 Creator An entity primarily responsible for making the resource Piwocki, Ksawery Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ksawery Piiaocki 15 LAT „POLSKIEJ Zainteresowanie plastyką ludową jest właściwie wciąż jeszcze sprawą świeżą i wciąż jeszcze dokonuje eię w tej dziedzinie nowych, mniejszych i większych odkryć. W ostatniej ćwierci ubiegłego w i e k u W i t k i e ­ wicz i jego Otoczenie stanęli nagle olśnieni wielkością sztuki podhalańskiej, a jeszcze głęboko przed p i e r w ­ szą wojną światową dostrzeżono b a r w n e pasiaki i w y ­ cinanki łowickie, zaczęto zwracać uwagę n a K u r p i e i zachwycać się sztuką [huculską. W okresie dwudzie­ stolecia międzywojennego stworzono w ramach t o ­ warzystw opieki n a d l u d o w y m przemysłem pewne formy, organizacyjne i metodyczne, pomocy w roz­ w i j a n i u twórczości ludowej, a równocześnie etnogra­ fowie, a przede wszystkim historycy sztuki zaczęli coraz intensywniej badać przeszłość i określać w a r ­ tości ludowej sztuki. Z najrozmaitszych przyczyn, częściowo politycznych, ale Chyba w większości w y ­ padków — ekonomicznych, mających n a celu oży­ wienie gospodarcze najbardziej zaniedbanych regio­ nów ówczesnej Rzeczypospolitej, zajęto Się jednak Wówczas przede wszystkim t a k z w a n y m i „kresami wschodnimi", a więc terenami białoruskimi i ukraiń­ skimi, pozostawiając ziemie etnograficznie polskie — poza „odkrytymi" już przed rokiem 1914 — niemal nie tknięte przez terenowe badania i eksploracje. Urządzano wystawy sztuki l u d o w e j , poprzez „bazary" wprowadzono jej w y t w o r y na rynek większych ośrod­ ków miejskich, pojawiały się poświęcone j e j p u b l i ­ kacje książkowe i artykuły w czasopismach a r t y ­ stycznych. Nie umiano jednak ześrodkować systema­ tycznie badań, a n i stworzyć organu, który zająłby się epecjalnie sztuką tworzoną przez l u d . Badania takie podjął dopiero w 1947 r. nowo­ powstały Instytut Badania Sztuki Ludowej, na któ­ rego czele stanął znany jeszcze przed wojną badacz sztuki ludowej d r Józef Grabowski. Jego też zasługą jest powołanie do życia pisma „.Polska Sztuka Ludo­ w a " , które w s w y m kształcie i programie nie miało precedensu ani u nas, a n i w i n n y c h krajach. M i m o różnych niebezpieczeństw i f l u k t u a c j i , których ofiarą padł i jego twórca, pismo wytrzymało próbę czasu: m a w k r a j u liczne grono stałych współpracowników — wśród nich także w i e l u młodych badaczy — oraz o d ­ biorców, a za granicą jest chyba najbardziej znanym pismem poświeconym polskiej k u l t u r z e plastycznej. Nie jest m o i m zamiarem a n i zadaniem pełna ocena dotychczasowej działalności „Polskiej Sztuki Ludo­ w e j " w j e j Obecnym „małym jubileuszu". Chciałbym jedynie zwrócić uwagę n a niektóre, j a k m i się w y ­ daje, najważniejsze osiągnięcia pisma. Wprawdzie program zarysowany w pierwszych zeszytach: teoria i estetyka sztuki ludowej, j e j historia, większe m o ­ nografie twórców i poszczególnych działów ludowej twórczości oraz gromadzenie materiałów z badań terenowych — n i e ze wszystkim został równomiernie przeprowadzony, to jednak najważniejsze potrzeby społeczne i naukowe w swej dziedzinie organ nasz podjął i zaspakaja w miarę swych możliwością M a m SZTUKI LUDOWEJ" przekonanie, że przyczynił się on w poważnym stop­ n i u do zmiany naszego widzenia sztuki ludowej i r z u ­ cił interesujące światło n a j e j znaczenie d l a k u l t u r y narodowej. Wspomniałem już, że do 1939 r. znajomość p o l ­ skiej sztuki ludowej ograniczała się do k i l k u regio­ nów k r a j u , a kierowała się w dużej mierze na ośrod­ k i etnicznie obce, j a k i e znalazły się wówczas w gra­ nicach naszego państwa. Wspaniała jakość tej sztuki nie usprawiedliwiała jednak zaniedbań w poznaniu własnych wartości. Dopiero intensywne badania p r o ­ wadzone w okresie powojennym pozwoliły na zmianę tego stanu rzeczy. Poważny Wkład wniosło t u i nasze pismo, publikując ogromną liczbę cennych prac, bez których nie do pomyślenia jest dziś j a k a k o l w i e k m o ­ nografia ozy syntetyczna publikacja o polskiej sztuce ludowej. Pismo spełniało t u niejednokrotnie rolę p r a w ­ dziwie pionierską — inspirując i organizując badania, wykorzystując w y n i k i ogromnej pracy inwentaryza­ cyjnej Sekcji Badania Sztuki Ludowej Instytutu Sztuki oraz muzeów regionalnych (których aktywność znacznie wzrosła w ostatnich latach), śledząc i refe­ rując w y n i k i konkursów i wystaw inicjowanych przez Ministerstwo K u l t u r y i Sztuki, a mających n a celu popieranie żywej twórczości ludowej. Publikowane ze wszystkich tych źródeł materiały poczęły zapełniać coraz wyraźniej białe plamy na mapie twórczości ludowej i dziś o sztuce tej wiemy o wiele więcej i dokładniej niż przed 15 l a t y . Zmieniły się nasze poglądy n a zasięgi poszczególnych technik tkactwa artystycznego, o d k r y t o nowe i jakżeż bogate ośrodki wycinankarstwa, garncarstwa czy snycerstwa, w y n i e ­ siono n a światło dzienne pewne r e l i k t y tradycyjnej obrzędowości. „Polska Sztuka L u d o w a " stała się więc w s w y m dziale materiałowym niewyczerpaną skar­ bnicą wiedzy o najrozmaitszych gałęziach p l a s t y k i ludowej, i to niemal wszystkich okolic k r a j u . Szcze­ gólną w t y m zakresie wartość posiadają tutaj o d k r y ­ cia dokonane n a Mazurach i W a r m i i , n a Śląsku i Po­ morzu. Próbowano niejednokrotnie ukuć z tego „przyczynkarstwa" broń przeciw pismu. Niesłusznie! Na pewno niesłusznie! TU nie chodzi przecież jedynie 0 rozszerzenie naszej wiedzy o k u l t u r z e polskiej w e wszystkich j e j przejawach, ale także o uratowanie d l a tejże wiedzy elementów, które giną codzień i g i ­ nąć muszą w gwałtownych zmianach, j a k i e przeży­ wamy. A są wszakże wśród tych „drobiazgów" w a r ­ tości, które lepiej o d razu wprowadzić do świado­ mości społecznej, niż czekać, aż Odkryje j e być może kiedyś łopata archeologa. W tej dziedzinie „Polska Sztuka L u d o w a " zastępuje w naszych czasach nie­ ocenioną „Wisłę", przodujący ongiś w skali europej­ skiej magazyn etnograficzny. Dodać t u trzeba, że bogate wyposażenie ilustracyjne „Polskiej ' S z t u k i L u ­ d o w e j " zbliża czytelnikowi wspomniane wartości 1 „ad oculos" j e prezentuje. D r u g i m w i e l k i m osiągnięciem, j a k i e dzieli zresztą nasze pismo z pracami M i n i s t e r s t w a K u l t u r y i Sztu- 195 �k i , jest zwrócenie uwagi na indywidualności twór­ cze. Zginął bezpowrotnie m i t o ,,1'art anonyme", któremu ulegaliśmy jeszcze w dwudziestoleciu mię­ dzywojennym, a który paczył u podstaw zrozumienie ludowej twórczości. Badania terenowe i rozpoczęte ostatnio coraz szerzej prace archiwalne — pozwoliły dotrzeć do samych twórców, przypatrzyć się ich pra­ cy, wyważyć sumiennie proporcje między t y m , co na­ rzucone tradycją, i t y m , co indywidualne. Fluktuacje tradycyjnych schematów, ich związki z techniką i tworzywem, rola osobistej i n w e n c j i w i c h zmianach i znaczenie jednostki w tworzeniu „stylu", „mody" czy szkoły, wgląd w niektóre aspekty psychologii twórczości — umożliwione t y m i badaniami i ich publikacją — mają znaczenie nie t y l k o d l a sztuki l u ­ dowej, ale i d l a dawnej sztuki „warsztatowej", a mo­ że nawet i d l a zrozumienia szeregu procesów twór­ czości współczesnej, nic ze sztuką tradycyjną nie ma­ jących pozornie wspólnego. Jest rzeczą jasną, że publikacja osiągnięć współ­ czesnej twórczości ludowej m a decydujące niemal znaczenie d l a j e j podtrzymania, może równie do­ niosłe, j a k zabiegi około j e j ekonomicznego podpar­ cia. Tradycyjna k u l t u r a materialna w s i jest skazana na zagładę, oczywiście słusznie i nieuchronnie w no­ w y c h w a r u n k a c h b y t o w y c h i cywilizacyjnych, co więcej... praktycznie biorąc już właściwie nie istnie­ je. Twardszy żywot mają elementy duchowe tej k u l ­ tury, a wśród nich do najwartościowszych n a pewno należy k u l t u r a plastyczna. D l a ludzi, którzy dostrze­ gają j e j piękno, jest rzeczą wysoce pocieszającą, że żywot j e j można znacznie przedłużyć, że można obserwować j e j zmiany, przystosowujące ją do no­ w y c h warunków i j e j próby wejścia do k u l t u r y ogólnonarodowej. Proces nie jest zakończony i nie­ znany jest jego w y n i k ostateczny: degeneracja i upa­ dek zupełny — j a k to się stało już w w i e l u krajach na Wschodzie i Zachodzie —• czy rozkwitnięcie no­ w y c h pąków, zaszczepionych i przeniesionych na no­ w y pień. Znaczenie pisma w t y m pasjonującym w i ­ dowisku wydaje m i się ważkie i pierwszoplanowe. Byliśmy ostatnio świadkami interesującej polemi­ k i prasowej n a temat tzw. regionalizmu. Dostało się przy t y m — chyba niesłusznie — także miłośnikom ludowej sztuki. Oczywiście wstrzymywanie rozpędzo­ nych kół cywilizacji przemysłowej, niwelującej w ostatniej instancji różnice regionalne, przez w p y ­ chanie w i c h t r y b y papierowych wycinanek — jest nonsensem. Można jednak — i , j a k myślę, trzeba koniecznie — wyciągać j e spod tych kół i wtulać ich piękno w świadomość ludzką i społeczną, bo nie wiadomo, j a k i m i owocami mogą t a m jeszcze z a k w i t ­ nąć. Zawsze sądziłem, że należy żałować róż, nawet gdy płoną lasy. A jest przecież nadzieja ich prze­ sadzenia... Nie t y l k o jednak zbieranie materiałów czy i c h publikowanie, nie t y l k o ujawnianie wciąż nowych t a ­ lentów jest dużym osiągnięciem „Polskiej Sztuki L u d o w e j " . Zajęła się ona także dziedzinami, które wypadały dotąd z zainteresowań badawczych. M a m tu n a myśli sztukę nie chłopską, ale n p . górników i grup podobnych. Od dawna było wiadomo, że nie t y l k o wieś tworzyła sztukę tradycyjną, ale i m i a ­ steczko, a nawet w pewnych w a r u n k a c h także w i e l ­ k i e ośrodki miejskie, j a k Częstochowa czy Kraków. Bardzo mało natomiast wiedziało się o sztuce starych ośrodków przemysłowych, j a k Górny Śląsk czy Wie­ liczka. To znów łączy się nieodzownie z zagadnieniem sztuki amatorskiej i sztuki artystów „prymitywów". Czasopismo i temu p r o b l e m o w i poświęciło uwagę. Jednym skrzydłem zawadza o n j a k b y o zagadnienie przemian tradycyjnej sztuki ludowej, d r u g i m potrą­ ca o wciąż dyskutowane sprawy k u l t u r y masowej. I tutaj więc pisimo stara się służyć współczesności i wejrzeć w j e j możliwości i . . . bolączki. K i l k a k r o t n i e wreszcie czasopismo nasze podejmo­ wało t r u d rozplątywania szeregu zagadnień teoretycz­ nych, łączących się zresztą nierozerwalnie ze spra­ w a m i szczegółowymi, poruszonymi powyżej. Podpi­ sany d w u k r o t n i e rozpętał dyskusję n a temat, co to jest sztuka ludowa, j a k i e są j e j granice i cechy. Dyskusje nie zostały zakończone, a t y m bardziej nie zostały naszkicowane nawet .podstawy estetyki tej sztuki. Stąd częsty jeszcze, zwłaszcza wśród etnogra­ fów, pogląd, że wszystko, co stworzyły ręce chłopskie, należy nie t y l k o do k u l t u r y , ale i do sztuki l u d o w e j . Wydaje się, że należałoby t y m sprawom teoretycz­ n y m poświęcić znów nieco miejsca. Przy głębszej analizie dotychczasowych roczników na pewno można b y znaleźć jeszcze sporo wątków d l a k r y t y k i . Wydaje się n a przykład, że zbyt mało u w a g i poświęcał istny związkom naszej twórczości ludowej ze sztuką krajów ościennych, choć niekiedy artykuły odpowiednie były zamieszczane. Wiadomo przecież, że zasięgi różnych f o r m naszej sztuki ludowej nie pokrywają się z granicami etnicznymi, a n i z obecnymi granicami państwa. Kuleje n a pewno informacja z l i t e r a t u r y obcej przedmiotu, ale wiemy, że recenzje stanowią stałą bolączkę wszystkich czasopism nauko­ w y c h w Polsce. Można b y wymagać także bardziej wyraźnych wiadomości o zbiorach k r a j o w y c h polskiej sztuki l u d o w e j . Osobiście pragnąłbym większej pro­ pagandy — poprzez iclh stałą publikację — istnieją­ cych przecież i dających się ustalić arcydzieł różnych gałęzi naszej sztuki ludowej, b y w powodzi materia­ łu n i e zagubić najistotniejszej wartości. W Musśe Imaginaire sztuki światowej mogłoby się dzięki tego rodzaju publikacji znaleźć nieco więcej arcydzieł polskich — niż jeden Chrystusik z Rabki. Jakakolwiek k r y t y k a n i e może jednak przysłonić faktu wagi osiągnięć, o których mówiłem. Sztuka l u ­ dowa była ongiś sztuką najsilniej związaną ze s w y m społecznym podłożem. Z j e j doświadczeń można czer­ pać dziś t y m s k w a p l i w i e j , g d y я różnych stron próbu­ je się współczesną sztukę rozpaczy i indywidualnego protestu pogodzić z nowoczesnym światem i jego cywilizacją. Patos prostoty tej twórczości, j e j powa­ ga i dziecinna, a t a k poetyczna, ufność w e własne siły i prawdę własnej w i z j i — jakże wydają m i się potrzebnym składnikiem czy zaczynem w k i p i e l i dzi­ siejszych prądów artystycznych. Prostowanie ścieżek j e j oddziaływania, tłumaczenie j e j wartości i o d ­ słanianie mechanizmu j e j powstawania — jest wła­ śnie zadaniem „Polskiej Sztuki L u d o w e j " . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8328decfdb555e04f57e99b415ecd6d6.pdf d4a99fed74f83dd75a76ece74ab21308 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3776 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1947 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - teoria Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3544 Title A name given to the resource Pojęcie sztuki ludowej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1947 t.1, z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1947 t.1,z.1-2; s.5-8 Creator An entity primarily responsible for making the resource Piwocki, Ksawery Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POJĘCIE D SZTUKI KSAWERY v efinicja sztuki ludowej wskazuje, LUDOWEJ że m u s i o n a objąć PIWOCKI przedmioty, k t ó r e posiadają c e c h y nadające i m w a r t o ś ć a r t y s t y c z n ą , włączające j e d o z e s p o ł u o g ó l n i e j s z e g o z j a w i s k , j a k i p r z y w y k l i ś m y n a z y w a ć sztuką. SZTUKA A LUDOWA SZTUKA CHŁOP­ SKA J a k w i a d o m o wyczerpującej d e f i n i c j i t e g o pojęcia dotąd n i e m a m y i jest izeczą wątpliwą, czy wogóle stworzenie jej jest się, j a k i sens możliwe. odpowiada Zadaniem naszym jest w i ę c z o r i e n t o w a n i e specyfikacji podanej w d r u g i m słowie „ludowa". M a m y w i ę c anależć zakres sztuki t w o r z o n e j przez l u d . W i ę k s z o ś ć e t n o l o g ó w uważa, że c h o d z i t u o w y t w o ­ ry grupy czy grup społecznych mieszkających na wsi, lub w s z y s t k i m n a w s i . P i e r w s z ą w i ę c n a s u w a j ą c ą się definicją przede jest s t w i e r ­ dzenie, że pojęcie s z t u k i l u d o w e j o b e j m u j e produkcję artystyczną ludu w i e j s k i e g o , c z y l i s z t u k a l u d o w a z n a c z y ł a b y t y l e , c o s z t u k a chłopska. Bliższe jednak zbadanie nie pozwala tych o b u pojęć identyfikować. Istniały i istnieją w ś r o d o w i s k u c h ł o p s k i m j e d n o s t k i , k t ó r y c h artystyczne łecznej daleko odbiegają i zbliżają się łecznych, choćby wsi. Łatwo wieku o d pozostałej bardzo nawet wyraźnie coraz więcej, a obecnie i masowy. wzrost bardziej pochód zapadłych fizycznie i c h ilości z spo­ życiem ciągu posiada XIX charakter z w i ą z e k ze z m i u n a m i całego k r a j u i s a m e j w s i , co umożli­ cywilizacji i kultury zakątków spo­ innych warstw t a k i c h narastało w M a to oczywiście s t r u k t u r y społecznej" i g o s p o d a r c z e j zwycięski dzieł j e d n o s t k i te n i e - z e r w a ł y się d o m y ś l i ć , ż e j e d n o s t e k wprost żywiołowy wia do wytwory produkcji ich grupy kraju. Jeśli ogólnonarodowej sztuka chłopska do naj­ obejmuje w s z y s t k i e dzieła s t w o r z o n e przez j e d n o s t k i należące d o w a r s t w y chłop­ skiej, na to sztuka wydzielenie ludowa tych musi posiadać tworów, które zakres węższy, zaliczylibyśmy pozwalający raczej do sztuki o g ó l n o - n a r o d o w e j . Ż y j ą dziś p o e c i i p o w i e ś c i o p i s a r z e c h ł o p s c y , a l e i c h prace n i e należą m i m o garwolińskim łów, którego to do literatury rzeźbiarza figury, chłopa, posiadające zresztą artystyczną n i e m o g ł y b y być z a l i c z o n e Skądinąd r ó w n o c z e ś n i e w i e m y , o t a c z a się j e s z c z e — na podzielić na trzy grupy. W bardzo powiecie skromną kościo­ wartość do tworów l u d o w y c h . ż e l u d w i e j s k i o t a c z a ł się i w s i , a n i przez artystów pierwszej wieśniaczą: obraz, m e b e l , t k a n i n a — czyni t u m u s i m y zaliczyć przede iozpoznamy dzieła chłopskich. znajdują w a r s t w wyższych, niejako p r z y p a d k o w o rzeczy w dla okolicznych c/ęściowo p r z e d m i o t a m i o wartości a r t y s t y c z n e j n i e w y t w a ­ rzanymi tych ludowej. Znalem pracującego Twory się d z i e ł a te SZTUKA TWORZO­ NA DLA LUDU można sztuki tzw. z a w l e c z o n e o n g i p o d strzechę rzadziej n a b y t e świadomie w s z y s t k i m książki). W specjalnie tworzone drugiej dla wsi (przy­ grupie przez g r u p y społeczne pozachłopskie, n a r z u c a n e z zewnątrz. N a l e ż y t u n p . l i ­ teratura dewocyjna (o i l e p o s i a d a c h a r a k t e r a r t y s t y c z n y ) , dewocjonalia p r o d u k o w a n e w m i a s t a c h czy miejscach o d p u s t o w y c h z myślą o o d b i o r c y wiejskim, pisane przez autorów m i e j s k i c h specjalnie d l a zespołów w i e j s k i c h i t p . Trzecią grupę takich dla repertuar tzw. teatru dzieł chłopa znajdowanych przede ludowego, n a w s i , tworzą wszystkim przez czyli sztuki przedmioty artystów i produkowane rzemieślników mało- 5 �miasteczkowych. Tu zaliczyć trzeba ceramikę ozdobną, posiadającą c z ę s t o dużą w a r t o ś ć a r t y s t y c z n ą , d a w n i e j s z e o b r a z y n a s z k l e c z y p ł ó t n i e , d r z e w o r y t y , często w y r o b y grupy dzieł sztuki k u t e w żelazie. O s t a t n i e d w i e tworzyli artyści żyjący poza wymienione wsią, przeznaczając je d l a o d b i o r c y chłopskiego. Różnica t k w i w c h a r a k t e r z e s a m y c h w zupełnej h a r m o n i i z pozostałą produkcją wiejską niej — w zewnętrznym jakby oddziaływaniu prac grupy artystów i dzieł ostat­ dzieł grup pozostałych. W y n i k a ł o b y z tego, że d o s z t u k i l u d o w e j możnaby zaliczyć i z a l i c z a się r z e c z y w i ś c i e , t a k ż e p r z e d m i o t y w y k o n y w a n e p r z e z a r t y s t ó w nie należących formalnie do śiodowiska chłopskiego. Pojęcie więc s z t u k i l u d o w e j m u s i objąć z a k r e s s z e r s z y niż s z t u k i c h ł o p s k i e j . S p r z e c z ­ ność t e g o z d a n i a z t w i e r d z e n i e m p o p r z e d n i e g o ustępu u s u w a p o p r o s t u w n i o s e k , ż e p o j ę c i a t e n i e p o k r y w a j ą s i ę z sobą. W i d z i m y z tego, że jeśli p r z y określeniu z a k r e s u pojęcia s z t u k i wyjdziemy m o ż e m y popełnić p o w a ż n e błędy. Zdaje drogą będzie wyjście o d samych m i się w i ę c , ż e dzieł i zbadanie ludowymi nazywa t e treści k u l t u r a l n e , niezorganizowaną, ta które opierają najwyraźniej ná gruncie SZTUKA LUDOWA OPARTA O TRADY­ CJĘ U S T N Ą charakteru. ( L w ó w 1926) się o płynną i bezpośrednią, p r z e k a z y w a n ą wyrosła — najpewniejszą ich Prof. Bystroń w s w y m W s t ę p i e do l u d o z n a w s t w a p o l s k i e g o Definicja ludowej o d przynależności a r t y s t y d o k l a s y społecznej chłopskiej tradycję z ust do ust. badań nad literaturą l u d o w ą i c h a r a k t e r y z u j e r ó ż n i c e m i ę d z y sztuką s ł o w a o p a r t ą o a u t e n ­ tyczny, skodyfikowany piśmiennie tekst literacki baśnią l u d o w ą , zmienną, p e ł n ą w a r i a n t ó w , jednostek, które Jednakże i ją tutaj sobie poprzez nasuwają się żyjącą pokolenia poważne — a pieśnią jedynie podają w z zastrzeżenia. czy pamięci ust do ust. Przecież pieśń l u d o w a została n a o g ó ł już o d w i e k u n i e m a l z a p i s a n a i l u d s a m c z ę s t o korzysta z jej d r u k o w a n y c h przekazów. Pieśń religijna, np. kolenda, n a w e t o w i e l e wcześniej otrzymała swój p i s e m n y k a n o n , a m i m o t o n i e straciła w ustach ludu c h a r a k t e r u pieśni ludowej. Podobne możemy zauważyć w muzyce l u d o w e j , t a k silnie zespolonej Zdaje m i się, że najwyraźniej n i e d o s t a t k i p r z y t o c z o n e j występują dury przy techniczne dotyczące że dziełach p l a s t y k i l u d o w e j . W i e m y w rzemiośle, barwików i reguły także techniczne, sposoby malarstwie, złotnictwie itd. — uczniom pracowniach w niezorganizowany, pewien odsetek płynny, w prowadzenia były mistrzów ostatnio definicji przecież, że a r t y s t y c z n y m , że p e w n e i c h przeróbki chwyty zjawisko ze s ł o w e m . przez zmienny i tkactwie i malarstwie, narzędzia całe również z w wieki ust do bezpośredni, dzieł, w y p r o d u k o w a n y c h w proce­ recepty snycerce, przekazywane ust, w mimo to sposób jedynie t y c h w a r u n k a c h , możemy z a l i c z y ć d o s z t u k i l u d o w e j . C o w i ę c e j — i d z i s i a j sposób przekazywania umiejętności p l a s t y c z n y c h , n a w e t w w y ż s z y c h u c z e l n i a c h t e g o t y p u m a SPOSÓB PRZEKAZY­ charakter WANIA UMIEJĘT­ bezpośredni: uczeń podpatruje sposoby mistrza. Nauczanie 2zemiosła a r t y s t y c z n e g o , m a l a r s t w a , r z e ź b y c z y g r a f i k i j e s t d o t ą d i c h y b a - NOŚCI będzie zawsze oparte na p r z e k a z y w a n i u NYCH ręki. Żadne kursy n i k o g o naprawdę Istnieją korespondencyjne (oparte techniki grzebyczkowej oczywiście dziś p o d r ę c z n i k i s w y c h wiadomości na piśmie) z ręki do nie nauczą w k i l i m i a r s t w i e albo batiku. wszystkich tych technik i b ó w , a l e s a m e g o rzemiosła, s a m e j s z t u k i u c z y s i ę w b e z p o ś r e d n i m sposo­ kon­ takcie z mistrzem. Jeśli o p a r t e n a t r a d y c j i p r o c e d e r y ludowej — 6 n i e charakteryzują b e z r e s z t y n a l e ż y w j e j dziełach szukać i n n y c h c e c h , sztuki wyróżniających PLASTYCZ­ �j e o d pozostałej t w ó r c z o ś c i . W dzielimy bądź powstałe w jednym o podobnych okresie cechach bądź też w r e s z c i e sposoby skupiając czasu, bądź w też pewne łącząc formalnych tj. zrobionych w — i t o najczęściej — zespoły ze dzieła sobą utwory tym samym kombinując ze SZTUKA TO STYL FICZNIE LUDOWA SPECY­ LUDOWY stylu, sobą o b a t e g r u p o w a n i a dzieł s z t u k i . K a ż d y k t o miał d o c z y n i e n i a z u t w o ­ rami, o b e j m o w a n y m i logiczny ludowa nam k a ż d e j z g a ł ę z i s z t u k i całość p r o d u k c j i to chronologicznie, trudny nie ulega jedynie nazwą l u d o w y c h , w i e o t y m , że aspekt jest w tej sztuce widoczniejszym możliwość chrono­ do uchwycenia. Twórczość zmianom określenia cech bowiem w . czasie. Pozostaje stylowych sztuki więc ludowej w o p a r c i u o j a k największe g r u p y dzieł uchodzących za należące do n i e j . S z u k a n a w i ę c przez nas d e f i n i c j a brzmiałaby: ludową n a z y w a m y sztukę, k t ó r e j dzieła posiadają specyficznie Nie jest cechy stylowe uznane taką przez naukę zadaniem tego artykułu określanie, t y c h cech, zrobi to k t o i n n y . Pragnę jednakże zwrócić uwagę, że zespół t a k i c h cech m u s i wyraźnie p r z e c i w s t a w i o n y sztuce nie-ludowej, gdyż dopiero w t e d y życie i plastycznie istotne za ludowe. dla wyjdą wzajemne charakteru stylowego różnice. Ponadto dzieła sztuki. być nale­ muszą o n e W drugiej być połowie X I X w i e k u g d y z a c z ę t o się u n a s e n t u z j a z m o w a ć sztuką l u d o w ą , z w r ó c o ­ n o u w a g ę n a r z e c z y n a j b a r d z i e j r z u c a j ą c e się w o c z y , l e ż ą c e n i e j a k o n a powierzchni: na „motywy ludowe". T e n powierzchowny sąd, ż e istotną cechą literackie, sztuki ludowej są swoiste motywy treściowe, o r n a m e n t a l n e — p o k u t u j e dotąd i t o szczególnie wśród różnych łaczy oświatowych", którzy w zbożnej wytworów l u d o w y c h łatwo daje „ludowych m o t y w ó w " . Parzenica cygar l u b na ramie owalnego rękojmią, o d podłoża że p r z e d m i o t y LUDOWE swej n a czoło zagadnień ludowości. Również m i e j s k a ność p o s z u k u j ą c a MOTYWY chęci k o n t y n u o w a n i a t r a d y c y j l u d o w y c h , te m o t y w y n i e j a k o a b s t r a k c y j n i e o d e r w a n e sztuki, wysuwają czy „dzia­ wyrzezana się u w i e ś ć n i e z d a r n i e n a pudełku lustra — jest d l a w i e l u oczu t e są d z i e ł a m i l u d o w y m i . N a lud­ czarowi do dostateczną takim powierz­ c h o w n y m o s ą d z i e s t y l o w y c h c e c h s z t u k i l u d o w e j żeruje w i ę k s z o ś ć t z w . bazarów s z t u k i l u d o w e j , sprzedających potworki n i e mające Tymczasem motywy nic wspólnego w kraju i za granicą a n i z ludowością rozmaite a n i ze n p . l i t e r a c k i e w pieśni l u d o w e j należą sztuką przeważnie do p r a s t a r y c h wątków, z n a n y c h dobrze i l i r y c e ogólnonarodowej, a „nieludowy i niepolski" motyw słonia stosował w swych przepięknych d y w a n a c h d w u o s n o w o w y c h s t a r y t k a c z z S o k ó ł k i B i a ł o s t o c k i e j i n i e raził on wcale. N i e w użytym m o t y w i e b o w i e m t k w i istota stylu ludowego. P r z y p o m n ę t u n a i w n y sąd p r o s t a c z k a , ż e istotną cechą s t y l u R e m b r a n d t a jest „ m o t y w " c z a r n e g o k a p e l u s z a z s z e r o k i m r o n d e m . A do sztuki l u d o w e j n a w e t g o w i e podzielają Na koniec inteligentni ludzie, nawet dziecinny pogląd tego jeszcze j e d n a uwaga. w odniesieniu plastycy i pedago­ prostaczka. Zespół cech formalnych, stylowych, c h a r a k t e r y z u j e z dostateczną p r e c y z j ą dzieła s z t u k i l u d o w e j i o g r a n i c z a j e j z a k r e s . O p r ó c z t y c h j e d n a k c e c h ściśle f o r m a l n y c h — s z t u k a l u d o w a posiada wartości inne, związane właśnie z nasz obyczajowe, nadawał- wprawdzie cyzować pewne niekiedy elementy cechy znaczenia wierzeniowe poszczególnym pozaformalne, specyficznie ludowe POZA­ SZTUKI podłożem k u l t u r a l n o - s p o ­ łecznym g r u p y d o której należeli j e j twórcy. M a m t u n a myśli cechy ELEMENTY FORMALNE LUDOWEJ formom ale zespół pewne i przesądy, j a k i e l u d swej i c h może sztuki. Są również to pre­ d a n e g o dzieła. R ó ż n e d o d a t k i o d 7 �uroku, innej krzyżyki — „niespodziane' , s y m b o l i c z n e wszystko to są cechy ludową, choć t r u d n o zaliczyć w y c h dzieła Podana ale je do elementów barwy takiej czy istotnie twórczość f o r m a l n y c h czy stylo­ sztuki. przezemnie sztukę użycie charakteryzujące definicja sztuki każdą tworzą artyści. ludowej Jeśli wychodzi nauka od w y t w o r u potrafi — SZTUKA LUDOWA A P O S T A W A TWÓR­ C Z A ARTYSTÓW LUDOWYCH jednoznacznie określić c e c h y s t y l o w e dzieł l u d o w y c h , precyzując w t e n sposób domenę s z t u k i l u d o w e j t o c h a r a k t e r i c h m u s i p o z w o l i ć także n a jaki artysta dzieła może być zarysowuje twórcą wyraźnie ludowym. postawę Charakter twórczą zdefiniowanie, bowiem stylowy a r t y s t y . Pisałem już n a w s t ę p i e , ż e n i e k a ż d y chłop, t w o r z ą c y j a k ą ś r z e c z p i ę k n ą — j e s t artystą l u d o w y m . M u s i posiadać charakterystyczną postawę twórczą: t y l k o n a odpowiedniej bazie psychologicznej rodzą się k w i a t y t w ó r c z o ś c i w e j . J e s t r z e c z ą jasną, ż e s p e c y f i c z n a wa psychiczna — jest w y t w o r e m ludo­ d l a d a n e j g r u p y społecznej posta­ określonych warunków społecznych ( w p r z e s t r z e n i i c z a s i e ) . Z m i a n y w u k s z t a ł t o w a n i u i c h muszą n i e u c h r o n ­ nie powodować zmiany w postawie psychicznej, a więc i twórczej c z ł o n k ó w t e j g r u p y społecznej. T o tłumaczy n a m p o w s t a n i e w Europie s z t u k i l u d o w e j w k o ń c o w e j fazie średniowiecza, g d y chłop w ó w c z e s n y m społeczeństwie s t a n o w y m począł k u l t u r a l n i e i c y w i l i z a c y j n i e pozostawać coraz bardziej w tyle za i n n y m i k l a s a m i : szlachtą i mieszczaństwem, które w d o g o d n y c h dla nich w a r u n k a c h ekonomicznych potrafiły wielką rozwinąć sztukę dworską i i społecznych mieszczańską — cząc j e s z y b k o w s k a r b n i c e s z t u k i ogólno-narodowej. T y m c z a s e m przywiązany do ziemi własną sztukę — związana i odcięty ludową. Postawa z pewną od żywszych ognisk kultury twórcza a r t y s t y l u d o w e g o o k r e ś l o n ą sytuacją łą­ chłop tworzy jest więc j e g o g r u p y . Zrozumiałą się też staje rzeczą u p a d e k s z t u k i l u d o w e j u schyłku X I X w i e k u u nas i jeszcze s z y b s z y w w i e k u b i e ż ą c y m . W r a z ze z m i a n ą p o s t a w y t w ó r c z e j artystów l u d o w y c h ginie i c h sztuka, a twórczość i c h dalsza wpływa do wielkiego jeziora sztuki wspólnej dla całego n a r o d u . DEFINITION DE L'ART POPULAIRE En cherchant les crite- riums propres a l'établissement de l a definition de l'art teur populaire, 1'au- examine points différents de v u e , puis émet la these s u i v a n t e : on арpelle art populaire dont l e s oeuvres l'art possé- dent l e s coractéristlques du s t y l e reconnu par la science comme quement 8 spéclfi- populaire. �ZAGADNIENIE D STYLU L U D O W E G O JÓZEF la badaczy sztuki nie ulega ka jest równowartościową ludowa GRABOWSKI dziś w ą t p l i w o ś c i z a r ó w n o to, ż e s z t u ­ częścią s z t u k i w o g ó l e , j a k też że odmienność j e j o d i n n y c h postaci artystycznej twórczości ludzkości l e ż y w j a k o ś c i s a m e g o dzieła, w ś r ó d c e c h , k t ó r e składają się n a p o j ę c i e s t y l u . M ó w i ą c i n n y m i słowy: jeżeli c h c e m y — z p u n k t u w i d z e n i a 0 sztuce — wiedzy odpowiedzieć n a p y t a n i e co to jest sztuka l u d o w a , m u s i m y w s k a z a ć j a k i e są z n a m i o n a stylu ludowego, jego cechy kostytutywne, granice, odmiany i walory. Z e n i e jest to s p r a w a p r o s t a i łatwa, w y n i k a chociażby z tego, że w i e l u autorów wartościowych dzieł o sztuce nia stylu ludowego ludowej nie rozwiązywało, nie t y l k o , że zagadnie­ w stawiało, ale go ogóle nie chociaż wiedziało o j e g o ważności, co widać z ciągłych w z m i a n e k o n i m . Przystępując d o o r g a n i z o w a n i a pującej tutu Badania postawienia Sztuki Ludowej, zagadnienia rozwiązywania planowej, długofalowej n i e sposób określenia tego problemu w n i e rozpocząć ludowego co najwyżej do postawienia i Insty­ zadania od wezwania do Artykuł niniejszy ma się d o plastyki. W y w o d y a t y m bardziej i wyczer­ Państwowego t a k i e j p r a c y , ograniczając dziedzinie sobie pretensji do ogarnięcia, gadnienia, stylu go wszystkich zainteresowanych. n a cełu z a i n a u g u r o w a n i e nia pracy n a d polską sztuką l u d o w ą , c o j e s t c e l e m rozpatrywa­ jego nie rozwiązania pewnych tez o ZNACZENIE POZNA­ NIA STYLU DLA BA­ DAN NAD SZTUKA LUDOWĄ roszczą całości wartości za­ „ro­ boczej". Wstępem do tego m u s i być n a istotę s t y l u l u d o w e g o . rozpatrzenie p r o b l e m t e n został n a j w c z e ś n i e j mieckiego historyka historycznie sztuki dorobek dotychczasowych poglądów Zacznę o d l i t e r a t u r y p o l s k i e j , choć w ł a ś c i w i e zapoczątkowany pośrednio przez Alojzego własny Riegla naszych 1). Chcę historyków nie­ bowiem sztuki, PRZEGLĄD P O G L Ą ­ D Ó W N A ISTOTĘ STYLU LUDOWEGO ująć artystów 1 e t n o g r a f ó w , k t ó r y nastęnie rzucę n a t ł o m y ś l i i n n y c h n a r o d ó w . Pierwszy raz, bodaj, pada t e r m i n „styl l u d o w y " w książce M o k ł o w s k i e g o : „Sztuka l u d o w a w P o l s c e " , w y d a n e j Kazimierza w r. 1903. P o opisie t y p ó w c h a t w r o z m a i t y c h częściach P o l s k i pisze o n : „ w s z y s t k i e t e c h a t y jednak m i m o odmiennych mię, nakazuje które... polskiego" s z c z e g ó ł ó w . . . mają nam... przyjąć „próbę ustalenia najważniejszych ludowej" 3). T a k w i ę c sze oznaczenie jego w okresie godio 2). Książkę swą c h a r a k t e r y z u j e imienne stylu autor, między zna­ ludowego innymi, jako z n a m i o n b u d o w n i c t w a i zdobniczości i postawienie przypisać wspólne zasadnicze STYL LUDOWY W KSIĄ2CE M O ­ KŁOWSKIEGO t e r m i n u i pośrednie należy najogólniej­ u nas Mokłowskiemu, jeszcze porozbiorowym. N a s t ę p n e w z m i a n k i i c h a r a k t e r y s t y k i powstają Rzeczypospolitej. Pomijając już za c z a s ó w drobną u w a g ę L e o n a r d a drugiej Lepszego, zalicza­ jącą d o s t y l u l u d o w y c h obrazów n a s z k l e : „gałązki z o w o c a m i i kwia­ t a m i " 4), z a t r z y m a ć się n a m p r z y j d z i e ludowych, nad rozpatrzeniem stylowych drzeworytów wysuniętego przez kowskiego 5). J a k o pierwszą cechę s t y l u l u d o w e g o zespołu Jerzego podaje cech Kiesz- Kieszkowski t y p i z a c j ę p o s t a c i , t o jest n i e u w z g l ę d n i e n i e r ó ż n i c w t w a r z a c h między 9 �line­ KIESZKOWSKI ludz­ CHACH STYLU LU­ poszczególnymi świętymi. D r u g a : to b r a k p r o p o r c j i i p e r s p e k t y w y arnej. Przez brak proporcji rozumie o n różne k i c h , zaś n i e z n a j o m o ś c i ą p e r s p e k t y w y stawienia. Wspominając dekoracyjnych, cech stylowych czyźnie, o konturze, dalej nie wciąga ich jednak drzeworytu: dekoracyjność i „Typizacja zresztą w całej sztuce ludowej w y c h przez Kieszkowskiego postaci — barwach, jako następującego zatem, prymitywność ale n i e s t y l e p o k i " . Przyjrzawszy o do i efektach zestawienia techniki płasz­ składają l u d o w y c h . Jest to j e d n a k styl pewnego stopnia się s p o s o b o w i DOWEGO przed­ traktowanie w rysunku się n a o d r ę b n y , s w o i s t y s t y l d r z e w o r y t ó w jak wielkości tłumaczy płaszczyznowość O CE­ kultury, określenia c e c h stwierdzić należy, że w y d o b y t e — stylo­ one zosta­ ły głównie drogą negatywną — m i a n o w i c i e określeniem braków w sto­ sunku d o sposobów stycznej — i zwyczajów a w małej wprowadzonych w sztuce naturali- t y l k o ilości p r z e z o k r e ś l e n i e c e c h , k t ó r e a u t o r u w a ż a ł za p o z y t y w n e , j a k n p . d e k o r a t y w n o ś ć . W i d a ć z t e g o , ż e c i ą ż ą c y na Kieszkowskim światopogląd a r t y s t y c z n y kręgu k u l t u r o w e g o , w r y m się o b r a c a ł , n i e p o z w o l i ł m u z r o z u m i e ć w c a ł e j pełni ś w i a t a l u d o w e j . Odczuwał prywatnych z nich dzięki formalnej Albo go jednakże, j a k b y w y n i k a ł o niejako wynurzeń podniesionym prymitywności, też: chwytały „Jak na tutaj wielki średniowieczne temat z jego tych spokój, momentom pogoda miniatury radośnie za o k o , p o d o b n i e dodatkowych, drzeworytów: stylistycznym i lśniące i drzeworyty określenia istoty stylu ale przez w c z u w a n i e właściwej dziełom ludowego złota barw, j a k o próbę formalnych, się w jakość w a l e r ó w r z e c z y w i s t o ś c i artystycznej., ludowego. Wedle Kieszkowskiego s t y l l u d o w y , oprócz cech już w y s z c z e g ó l n i o n y c h , składają pogoda, i uśmiechanie wdzięk i naprawdę cech stylu nie na podstawie dzięki swoisty" ludowe... t e m ż y c i e m b a r w śmieją się d o n a s " . N o t u j ę te w y p o w i e d z i „Wieje i wdzięk od któ­ sztuki swoisty się życiem barw. więc na POZAFORMALNE KRYTERIA STYLU LUDOWEGO się: spokój, Można co- p r a w d a p o w i e d z i e ć , ż e t e c e c h y są o k r e ś l e n i a m i b a r d z o s u b i e k t y w n y m i , a c o w a ż n i e j s e a , s t o s o w a n y m i r ó w n i e ż i d o dzieł, n a l e ż ą c y c h d o i n n y c h stylów niż l u d o w y , d a się postawić więc też niczego takim nie mówiącymi, terminom ale podobny zarzut j a k ; płaszczyznowość, typizacja r z y d e k o r a t y w n o ś ć , k t ó r e d o t y c h c z a s — j a k z o b a c z y m y — są wyliczane przy podawaniu definicji stylu ludowego. c. d . n . PRZYPISY 1) A l o i s Riegl — V o l k s k u n s t , Hausfleiss unci Hausindustrie. 1834. 2) M o k l o w s k i K a z i m i e r z — Sztuka L u d o w a w Polsce. Lwów, 1903. str. 324. 3) loc. cif. str. 320. 4) L e p s z y L e o n a r d — Ludowe obrazy na szkle malowane. Kraków, 1921. 5) K i e s z k o w s k i Jerzy — Zwięzły katalog w y s t a w y d a w n y c h drzeworytów ludowych z e b r a n y c h i w y d a w a n y c h przez Z y g m u n t a Łazarskiego. W a r s z a w a . 1921. str. 14—18. LA Q U E S T I O N S T Y L E P O P U L A I R E Pour établir le caractěre cite les auteurs polonais du style populaire, 1'au- prenant en consideration teur dans cette partie de les caractéristiques de la son article passe e n re­ forme aussi vue celles qui les I'essence style. 10 DU ctpinions méme Tout sur de ce d'abord 11, bien en sonl que en dehors. (á suivre) � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0c943fbfc0a46d2e5d21d9b691274abe.pdf 323a29184b67a6f2864fa45341428add Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4568 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Subject The topic of the resource Polska Sztuka Ludowa - czasopismo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4241 Title A name given to the resource W dwudziestopięciolecie "Polskiej Sztuki Ludowej" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.1 ; s.3-4 Creator An entity primarily responsible for making the resource Piwocki, Ksawery Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ksawery Piwocki W DWUDZIESTOPIĘCIOLECIE „POLSKIEJ SZTUKI LUDOWEJ" A r t y k u ł ten jest referatem w y g ł o s z o n y m n a z e b r a n i u d y s k u s y j n y m , z o r g a n i z o w a n y m w 25-lecie „ P o l s k i e j S z t u k i ludowa poglądy wypowiadałem na temat c z y m jest sztuka już kilkakrotnie i nie potrafię O c z y w i ś c i e w c i ą ż jeszcze ż y j ą s z c z ę ś l i w i ludzie, k t ó r z y nie m a j ą w i ę k s z y c h w ą t p l i w o ś c i co do tego c z y m jest s z t u k a i jaką może odegrać r o l ę w dzisiejszej k u l t u r z e , ezy t e ż j a k o p r z e d m i o t b a d a ń n a u k o w y c h . „ S z t u k a w a " •— p o w i e d z i a ł w Pradze w B r o c h e r e l n a kongresie 1928 r. — ,,jest nadświadomego gustu sztuki zmaterializowaną estetycznego, k t ó r y ludo­ ludowej ekspresją wydobywa się z n a j g ł ę b s z y c h warstw duchowych szczepu" — a w t ó r o w a ł m u w ó w c z a s Franciszek B u j a k ( X I I I konferencja o ś w i a t o ­ wa Ministerstwa W y z n a ń licznego, Warszawa Religijnych i Oświecenia 1930): „Kultura ludowa Pub­ jest cudownym zwierciadłem, k t ó r e pozwala patrzeć tym narodowi w p r z e s z ł o ś ć i o g l ą d a ć s w ą m ł o d o ś ć ... L u d w i e j s k i jest w i ę c niejako k a p i t a ł e m z a k ł a d o w y m n a r o d u , z k t ó r e g o swą teraźniejszość i buduje l u d o w a jest to p r z e s z ł o ś ć , s w ą p r z y s z ł o ś ć ... która żyje w czerpie Kultura teraźniejszości". O w o ż o k a z a ł o s i ę w k r ó t c e , ż e nie b a r d z o ż y j e , ale odwrotnie, że u m i e r a i ginie. Przywołano dziś w pomoc wrodzone „ l u d o w i " i jego o s t a t n i m m o h i k a n o m p o j ę c i e s t y l u ludo­ wego, w y r a s t a j ą c e g o z p i e r w o t n y c h , n a j p r o s t s z y c h i r ó w n o ­ cześnie jakby najwyższych estetycznie warstw ludzkiej u m i e j ę t n o ś c i t w o r z e n i a i w i d z e n i a . W s t o s u n k u do z a w o ł a ń B u j a k a jest to z n a m i e n n a z m i a n a : p o z w a l a b o w i e m w i e r z y ć , ż e m o g ą z a w s z e z n a l e ź ć s i ę ludzie, k t ó r z y w swej t w ó r c z o ś c i nawrócą czy będą spontanicznie stosować owe reguły czystego s t y l u ludowego. pesymistyczni. I tak п р . Tadeusz p i s a ł j u ż w r o k u 1932 ( P r z e g l ą d W s p ó ł c z e s n y „U Dobrowolski 1932 n r 121): l u d u —• podobnie po p r o s t u , j a k u ludzi m i e j s k i c h — smak artystyczny społeczna ale kompleksowych — to dwie wersje nowoczesnego, całościowego p o d e j ś c i a n a u k i do p r o b l e m a t y k i i s t n i e n i a , f u n k c j o n o w a n i a rodziny i społeczności wiejskiej, plemienia począwszy, n a grupie formalnej, s p o ł e c z n o ś c i lokalnej t y p u miejskiego, a nawet w wielkim nowoczesnym mieście lub państwie s k o ń c z y w s z y " . J e s t to w i ę c — m ó w i ą c j ę z y k i e m d a w n y m — o ż e n i e n i e etnografii przede w s z y s t k i m z s o c j o l o g i ą , a m o ż e p r ó b a z a s t ą p i e n i a obu t y c h t r a d y c y j n y c h dyscyplin. „ A n ­ tropologia kulturalna"-—pisze Alberto Cirese 3 •—„wyw­ r ó c i ł a d o k u m e n t n i e wszelkie p o d z i a ł y d o t y c h c z a s o w e . Cho­ d z i o j a s n e s p r e c y z o w a n i e c z y m j e s t etnologia e u r o p e j s k a i jaki wydziela ona zakres, czy m a specyficzny punkt w i d z e n i a w obliczu r z e c z y w i s t o ś c i k u l t u r a l n e j . . . i j a k i to j e s t t e n p u n k t w i d z e n i a " , „ p o d w a ż a samo p o j ę c i e l u d u " , j a k o s p a ­ dek po r o m a n t y z m i e . „ W i e m y d z i ś w s z y s c y , ż e l u d i w i e k u i s t e s i ł y jego d u c h a s ą m i t e m i m i t y c z n y m sposobem u j m o w a n i a z j a w i s k , k t ó r e t r z e b a p o z n a ć i n a z w a ć sposobem n a u k o w y m . C h o d z i o to, ż e t r z e b a w y r z u c i ć m e t a h i s t o r y c z n e pojęcie l u d u z jego w i e c z n y m i w a l o r a m i m o r a l n y m i , z d o l n o ś c i a m i tworzenia etc. — p o j ę c i e , które nie wiadomo gdzie s i ę z a c z y n a i gdzie k o ń c z y i c z y m r ó ż n i s i ę o d n i e - l u d u . . . J e ś l i specjalność faktów kulturowych, k t ó r y m i się zajmujemy, opiera- s i ę j e d y n i e n a r o m a n t y c z n e j wierze, ż e l u d wiecznie ż y j e i ż e jego t w o r y s ą p i ę k n e , dobre, oryginalne, u n i w e r ­ salne, wieczne e t c . — to j e s t e ś m y od d a w n a . ... M o ż e m y przecież m a r t w i d l a wiedzy j u ż wcale w to nie wierzyć: wystarczy, gdy potrafimy u d o w o d n i ć , ż e przedmiot naszych zainteresowań tworzy kompleks b y ł zawsze wątpliwy. Utalentowani etnograficzne" — o d p o w i a d a trywane tycznych, niejednokrotnie stylizowane ze szczerym jako zespół faktów kulturalnych, Cirese — „ m o g ą b y ć rozpa­ operacji dokumentacyjnych, eksplikowanych kulturalnych, istniejących na zjawiskach wewnątrz anali­ różnorodności najbardziej nawet 4 zaawansowanych w cywilizacji społeczeństw" . m a l a r z e , r z e ź b i a r z e i snycerze l u d o w i t w o r z y l i o n g i ś d z i e ł a prostacze, i badań k t ó r y d a s i ę w y o d r ę b n i ć od i n n y c h " . C z y s i ę d a ? „ S t u d i a J u ż p r z e d o s t a t n i ą w o j n ą z n a l e ź l i s i ę j e d n a k badacze bardziej szerszego i p e r s p e k t y w r o z m a i t y c h z b i o r o w o ś c i l u d z k i c h , od wielkiej dzisiaj w z b o g a c i ć d y s k u s j i . ludowa podejścia jej c a ł o ś ć o g a r n ą ć m o ż e t y l k o antropologia k u l t u r y i antro­ pologia s p o ł e c z n a " * . „ A n t r o p o l o g i a k u l t u r y i antropologia Ludowej" w I S P A N . Swoje aktualne wymaga Chodzi o w y s u n i ę c i e n a pierwszy plan b a d a ń n a d gru­ pami społecznymi, które były i s ą jeszcze, a m o ż e będą p o c z u c i e m f o r m y . L u d p r z y j m o w a ł i t o l e r o w a ł te p r o d u k ­ zawsze, w o p o z y c j i do oficjalnego s t a n d a r d u k u l t u r a l n e g o , c j e . . . d o p ó k i nie zaoferowano b a d a ń z a r ó w n o w aspekcie s y n c h r o n i c z n y m , j a k d i a c h r o - m u innej. D r z e m a ł y w n i m b o w i e m p o ż ą d a n i a b a r d z i e j powierzchowne, j a k o pochodne nicznym. Zawsze p o w s t a w a ł y przyrodzonego ł e c z e ń s t w a c h c y w i l i z o w a n y c h —• nie t y l k o socjalne, klasowe braku smaku — pożądania, które w y z w o l o n e przez p r o d u k c j ę m i e j s k ą i t a n d e t ę zostały fabryczną". R e f l e k s j e tego r o d z a j u p r o w a d z i ł y p r o s t ą d r o g ą do k r y ­ zysu n a u k i zwanej etnografią. Wedle Encyklopedii Pow­ i ekonomiczne, ale r ó ż n i c e p o z i o m ó w — w spo­ zawodowe, szczególnie ciekawe dysydenckie, narodowo-mniejszośoiowe. W topograficzne, religijne, językowo-mniejszościowe, tym sensie przedmiotem szechnej etnografia j e s t n a u k ą o p o c z ą t k a c h k u l t u r y , kie­ b a d a ń s ą f a k t y etnograficzne runkach jej rozwoju i w s p ó ł c z e s n y m kla­ nikiem a n t a g o n i z m ó w i reakcji n a kulturowe różnice. M o g ą sowym kultur r ó ż n y c h l u d ó w . G d y zarysuje się m o ż l i w o ś ć one m i e ć s w o j ą d ł u g ą h i s t o r i ę , j a k n p . k u l t u r a p a ń s z c z y ź ­ powstania kultur zróżnicowaniu b e z k l a s o w y c h — etnografia musiałaby n i a n y c h c h ł o p ó w , ale t a k ż e b y ć z j a w i s k a m i e f e m e r y c z n y m i , s t a ć sio w i ę c n a u k ą „ a r c h e o l o g i c z n ą " , b a d a j ą c ą z a m i e r z c h ł e jak kultura przedmieść s p r a w y , j a k asyrologia l u b etruskologia. J a k to c z ę s t o b y w a n y c h etc. w nauce, r a t u n k u s z u k a s i ę przede w s z y s t k i m w z m i a n i e czy kulturowe b ę d ą c e wy­ Gdy jednak i slumsów, przechodzimy do o b o z ó w koncentracyj­ badań nad sztuką, nazwy dyscypliny, za czym oczywiście kryje się tęsknota w y ł a n i a s i ę n o w a t r u d n o ś ć i to — j a k s ą d z ę — nie b y l e j a k a . z a z m i a n ą z a k r e s u b a d a ń i i c h m e t o d . „ P r z e j ś c i e od ś w i a t o ­ J e d n y m z n a j g o r s z y c h n i e d o s t a t k ó w , j a k i e m e t o d y socjo- poglądu opartego n a m a g i i — pisze 1 Bogdan Moliński — logizujące dzielą w ogólności z genetycznym tworów m i e n i a do n a r o d u , w i d z i a n e z a r ó w n o od s t r o n y j e d n o s t k i , p r z e d m i o t u b a d a ń , k t ó r e g o istota polega w ł a ś n i e n a ogrom­ j a k i od s t r o n y g r u p y , w y m a g a b a d a ń , k t ó r y c h nie jest nej z ł o ż o n o ś c i . K a ż d e n a u k o w e w y j a ś n i e n i e jest o c z y w i ś c i e w stanie p o d j ą ć z w i ą z a n e i uproszczeniem badanego fenomenu. W p e w n y c h t r a d y c y j n a etnografia. Problematyka ta duchowych wynika z usiłowania wyjaśnianiem do ś w i a t o p o g l ą d u opartego n a technice, p r z e j ś c i e o d ple­ redukowania 3 �d z i e d z i n a c h nie n i s z c z y s i ę t a k i m p o s t ę p o w a n i e m niczego z istotnego c h a r a k t e r u p r z e d m i o t u b a d a ń , w sztuce jed­ n a k ż e traci się pełnowartościową formę zjawiska, którego wartość o p a r t a jest widualnym na jednorazowym oddziaływaniu. Dzieło działaniu sztuki i indy­ bowiem leży n a i n n y m s z c z e b l u : nie r ó ż n i c e p o t e n c j a ł ó w c y w i l i z a c y j n y c h , które szybko powszechne przekazu), różnice się niwelują nauczanie, ale na (mam tu na myśli ale i o s ł a w i o n e pierwszy wąsko-grupowc, plan nie środki tylko masowego zaczynają występować a c h y b a jeszcze c z ę ś c i e j indywi­ na styku różnych szeregów motywacyjnych, uwarunkowane dualno-psychologiczne z a h a m o w a n i a , b ę d ą c e p o d ł o ż e m r ó ż ­ po pierwsze nic w sztuce. N a s z zootechnik nie jest j u ż p a s t u c h e m c z y po trzecie psychologicznie, historycznie po wtóre socjologicznie — (stylistycznie). Psychologiczna b i o g r a f i a t w ó r c y nie w y j a ś n i a dlaczego jego d z i e ł o m a sty­ t a j e m n i c z y m o w c z a r z e m , ale gdy m a c h ę ć i z d o l n o ś ć r z e n i a — s z t u k a jego m a najczęściej inny two­ charakter niż listyczne i t r e ś c i o w e z w i ą z k i z tworami m u w s p ó ł c z e s n y m i , t w ó r c z o ś ć z e s t a n d a r y z o w a n a — m i m o r ó ż n o r o d n o ś c i , raczej socjologia — dlaczego m a m y w n i m n i e m a l z z a s a d y ele­ pozornej, sztuki menty b u n t u j ą c e się przeciw zastanym schematom społecz­ artystów. Natomiast nego styloznawczych jest — j a k m i s i ę wydaje* — do r o z s z y f r o w a n i a r a c z e j w for­ nie w y j a ś n i a t r e ś c i i d e o w y c h , j a k i e d z i e ł o z a w i e r a i o j a k i e m i e b a d a ń psychologiczno-biograficznych, j a k o t y m ś w i a d ­ a r t y s t a w a l c z y . A l e to u w a g a m a r g i n e s o w a . czy odczuwania, a gramatyka form E t n o l o g i a t r a d y c y j n a , a t a k ż e o l b r z y m i procent w s p ó ł ­ czesnych antropologów prehistorycznymi bądź kultury zajmuje egzotycznymi, c h a r a k t e r y s t y c z n a — b a d a n i a te się kulturami p r z y c z y m — rzecz stawiają znak równania m i ę d z y k u l t u r ą r ó ż n y c h warstw czy nawet klas s p o ł e c z n y c h cywilizacji afrykańskich, Claude LeVi-Strauss nio tylko w amerykańskich, mówi, azjatyckich. ż e etnolog c z u j e s i ę wymienionych z a k r e s a c h , ale świetnie także jeszcze w k u l t u r z e greekiej do w i e k u V p r z e d n a s z ą e r ą — a r ó w n i e ż w k u l t u r z e n a r o d ó w e u r o p e j s k i c h do w i e k u X I V . K u l t u r a grecko-rzymska wyraźniej krajów kultura i śródziemnomorskich, a jeszcze cywilizacja europejska od czasów Renesansu stanowią nowy odmiennych badania. napęd metod rozwoju jakościowy Chodzi cywilizacyjnego, jaki stan, wymagający tu dynamiczny o stworzyła p o z i o m ó w kultury w obrębie wspomnianych Dało to im — jak w maszynach różnica społeczeństw. termodynamicznych — o g r o m n ą energię, która podbiła cały świat. Nasza cywili­ z a c j a j u ż od w i e k ó w z u ż y w a r ó ż n i c e p o t e n c j a ł ó w społecz­ życiorys oficjalnej — t w ó r c z o ś ć sztuka jego — n i ż w np. dyplomowanych Antoniego kategoriach Toborowicza socjologicznych. S p r a w y z a c z y n a j ą s i ę k o m p l i k o w a ć coraz b a r d z i e j i znale­ zienie jednego s c h e m a t u b a d a ń staje s i ę w ą t p l i w e : s z t u k a S k r ę t o w i c z a b y ł a w p e w n y m sensie t r a d y c y j n a , ale wcale nie regionalna (co uchodziło za cechę sztuki ludowej), n a t o m i a s t o b r a z y O c i e p k i niewiele m a j ą w s p ó l n e g o z dycją, sposób ale z a to związane s ą w pewien swą wymową Kultura starowierców charakterystyczny z regionem i zawodem albo m ó w i ą c y c h artysty. po b u ł g a r s k u i obyczaje — m o g ą b y ć przedmiotem klasycznych Henryka Berlewi nie d a się u j ą ć n a pewno w kategoriach c z y s t e j antropologii k u l t u r a l n e j c z y s p o ł e c z n e j . R o z u m i e m s k r u p u ł y z w i ą z a n e z t y t u ł e m naszego c z a ­ s o p i s m a . Z w r ó c ę j e d n a k u w a g ę , ż e podobne p o w i n n i politycy, nazywający przypisujący w nasz ustrój ludową audycjach radiowycłi mieć demokracją, wdrażanie postępu technicznego „ l u d o w y m " z a ł o g o m f a b r y k , badacze m u z y k i m a s o w e j , u s i ł u j ą c y r o z r ó ż n i ć „Prządki" M o n i u s z k i od big- nice klasowe, bo i s t n i a ł y one w s p o ł e c z e ń s t w a c h np. i to w w y m i a r z e m o ż e badań etnografa po d z i e ń d z i s i e j s z y , „ p r y m i t y w n a " s z t u k a m a t k i b i t o w y c h s t u k ó w , b a d a c z e l i t e r a t u r y m a j ą c y swe nych, azjatyckich, amerykańskich ma- h o m e t a ń s k i c h górali z gór Rodope w Bułgarii, ich sztuka n y c h , p r z y c z y m m a m n a m y ś l i nie r ó ż n i c ę k l a s o w ą c z y r ó ż ­ starożyt­ tra­ kłopoty ze „ s z t u k ą " r e p o r t a ż u . B r z e g i d z i e l ą c e o n g i ś strumienie różnych gatunków „kultur" zostały solidnie zerwane w i ę k s z y m n i ż u n a s , ale o r ó ż n i c ę p o t e n c j a ł ó w u m y s ł o w y c h i p o w s t a j e p ł y t k i e — niestety — rozlewisko bez i c y w i l i z a c y j n y c h , o oparcie r o z w o j u s p o ł e c z n e g o n a n a u c e u k ł a d u sieci h y d r o g r a f i c z n e j w s p ó ł c z e s n e j k u l t u r y . W t y c h i technice. S p o ł e c z e ń s t w a p r y m i t y w n e , b a r b a r z y ń s k i e i n a w e t warunkach doradzam chwytanie wielkie walających zrozumieć cywilizacje pozaeuropejskie funkcjonowały bez dany wyraźnego wszelkich ś r o d k ó w fenomen, jakie poz­ wydają się w i ę k s z y c h n a p i ę ć , p r z y t e m p e r a t u r z e h i s t o r y c z n e j bliskiej p r z y d a t n e d l a k a ż d e g o z n i c h z osobna. B r o d z e n i e we wspo­ zeru, p o d l e g a ł y w i ę c m a ł y m mnianym zmianom, bardzo powolnym z a l e w i s k u n a pewno integruje n a s wszystkich, i w warunkach j e d n o c z ą c y c h niemal b e z w z g l ę d n i e wszyst­ ale p o w s t a j ą w n i m nowe w i r y i s k u p i s k a , d e t e r m i n o w a n e kich członków społeczeństwa. Wyjście z o k o w ó w tradycji r ó ż n i c a m i generacji, ale c h y b a przede w s z y s t k i m r ó ż n i c u ­ j e s t t a m b a r d z o t r u d n e — czego m a m y w s p ó ł c z e ś n i e z n a ­ jącym komite ności p r z y k ł a d y , np. w socjalizmie państw arabskich, się t y p e m w y k s z t a ł c e n i a i zawodu, stopniem przystosowania s i ę do otaczającego nas zdol­ mokradła, k t ó r y nie ś m i e z e r w a ć z t r a d y c j ą i s l a m u i p r z e p i s a m i K o r a n u . stopniem u m i e j ę t n o ś c i w y m a c y w a n i a w n i m g ł ę b i n i p ł y c i z n . W t y c h w a r u n k a c h — z d a j e m i s i ę — p o z a E u r o p ą nie zro­ Niektórym dziły s p o ł e c z e ń s t w o i jego k u l t u r ę c z y s z t u k ę — m o ż e m y się odrębne Andre że Malraux sztuka ludowa k u l t u r y z w a n e przeze innie słusznie wyraża gdzieś ludowymi. spostrzeżenie, europejska p o s z c z e g ó l n y c h krajów za­ z tych zjawisk dezintegrujących p o ś w i ę c i ć n a s z ą u w a g ę bez w z g l ę d u z powrotem śmiało n a to, c z y s ł o w a lud i l u d o w y m a j ą jeszcze j a k i k o l w i e k sens. c h o w a ł a n a o g ó ł f o r m y o s t a t n i c h s t a d i ó w s t y l o w y c h roz­ w o j u przednowoczesnego: skie w R u m u n i i , gotyckie w Bretanii, bizantyj­ r o m a ń s k i e nad o d c i ę t y m i fiordami Nor­ PRZYPISY wegii. S z t u k a l u d o w a w I n d i a c h — w y r a ź n i e r ó ż n a od s t a n ­ 1 d a r d u oficjalnego — p o j a w i a s i ę dopiero w X I X w., a n a n a ­ szych oczach rodzi się sztuka ludowa Etiopii czy państw Ameryki dopiero Łacińskiej. Mówię o tym dlatego, ż e r ó ż n i c a p o t e n c j a ł ó w r o d z i tego r o d z a j u z j a w i s k a , do k t ó r y c h od d a w n a p r z y w y k l i ś m y w E u r o p i e . U nas j e s t e ś m y już B . M o l i ń s k i , Historia, osobowość, sztuka. Refleksje antropologią kultury, W a r s z a w a 1966. 2 T a m ż e , s. 13. A . Cirese, Alterite et denivellement culturelle dans les societes dites superieures, „ E t h n o l o g i a E u r o p a e " , I , 1967, s. 12, 13. * T a m ż e , s. 21. nad 3 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ababa00a47556ba47f19d58bad8144f1.pdf 594c3292b1ab9b9835232fa2c939d37e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4618 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Subject The topic of the resource styl ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4289 Title A name given to the resource Styl także w sztuce ludowej / / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1972 t.26 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1972 t.26 z.2, s.;67-68 Creator An entity primarily responsible for making the resource Piwocki, Ksawery Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ksawery Piwocki STYL W SZTUCE TAKŻE LUDOWEJ Każdy pisujący o sztuce usiłuje wielość j e j o b j a w ó w , form i znaczeń ujarzmić przez stworzenie siatki pojęć jednoczących je, sprowadzających j e do mniejszej ilości określonych cech, skatalogowanych form, uzyskanych przez porównanie indywidualnych do ogólnych czy w s p ó l ­ nych, występujących w szerszym zespole dzieł sztuki. Po­ stępuje tak, jak biolog i n t e r p o l u j ą c y k a ż d y kszitałt życia organicznego w siatkę Linneusza czy j a k ą ś i n n ą , mimo niezmierzonego bogactwa form życia i chwiejności p o ­ działów, które zawsze pozostają wobec niego czymś ze­ wnętrznym, narzuconym rzeczywistości przez nasz po­ rządkujący umysł. W szparadh 'tej siatki pozostają zawsze luki, niedomówienia, k r y j ą się w y p a d k i n i e d o o k r e ś l o n e i wątpliwe, a mimo to 'trudno wyrzec s i ę jej użycia, choć można podważać jej zasadność. T a k i m i t e r m i n a m i jedno­ czącymi objawy sztoki s ą pojęcia s t y l ó w historycznych. Ostatnio walczy się z i c h ciasnotą, ale m i m o t o nie można w y r u g o w a ć ich z języka n a u k i o sztuce, w k t ó r y m nadal pełnią p o d s t a w o w ą rdlę p o r z ą d k u j ą c ą mnogość faktów. Nie tu miejsce na -rozważania n a temat filozoficznych podstaw tych trudności, k t ó r e Huizinga p o r ó w n u j e do sporów średniowiecznych n o m i n a l i s t ó w z realistami w sćholastyczinych szkołach. P i s a ł e m o t y m w posłowiu swej książki o teorii historii sztuki Alojzego Biegła. W y ­ starczy, gdy powiem o moŻJliwośoi dwojakiego podejścia do definicji stylu. J e d n ą z najstarszych podaje Buffon w Discours sur le style z r o k u 1753: „ Ł e style n'est que l'ordre et le mouvement qu'on m e t dans ses p e n s é e s " . Opiera się t u jeszcze na retoryce Cycerona, k t ó r y zaleca użycie konwencjonalnych t r o p ó w w y m o w y d l a w y r a ż e n i a przede wszystkim swego indywidualnego kunsztu. O i l e dobrze rozumiem Buf fana, akcent k ł a d z i e on na w ł a s n e myśli, którym p o d p o r z ą d k o w a n y jest ł a d formy. W w i e k później Viollet le Due w Dictionnaire raísonné de l'architecture... (1875) pisze na stronie 477: „Les styles sont les caracteres, o u i font distinguer entre elles les écoles, les époques" i w o l a ł b y m ó w i ć nie o stylach, lecz o for­ mach: greckiej, gotyckiej ozy r o m a ń s k i e j . „ C e s t dans une oeuvire d'art l a manifestation d'un ideal sur un principe" — pisze dalej — a w i ę c styl to ogólna zasada, od której przechodzi się do szczegółu, to zasada w y k l u ­ czająca dowolność i i n d y w i d u a l n ą fantazję. S t y l jest j a k krew dla ciała (s. 480), bez k t ó r e j organizm nie m ó g ł b y istnieć. S t y l jest t y m dla dzieła sztuki, czym gramatyka dla języka, kto m ó w i niegramaitycznie, n i e zna j ę z y k a Każdy styl posiada w i ę c s w ą g r a m a t y k ę f o r m i zadaniem historyka sztuki jest j e j ustalenie i skodyfikowanie. Albo dzieło jest stylowe i wtedy jest dziełem sztuki, albo nie i wówczas nie może ono p o s i a d a ć j a k i e j k o l w i e k w a r ­ tości. Bezstylowość w t y m ujęciu jest z b r o d n i ą . Wyeho warny jeszcze na barokowym rozmachu Buffon akceptuj; indywidualizm wypowiedzi, j a k i p o s ł u g u j e się konwencja stylową dla swych i n d y w i d u a l n y c h potrzeb — V i o l l e t le Due, romantyczny wielbiciel gotyku, ale wychowany w rygorach pseudoklasyeyzmu, przesycony ponadto jesz­ cze historycyzmem X I X w., ma s k ł o n n o ś ć do budowania k a n o n ó w stylowych, k t ó r y c h przekroczenie d y s k w a l i f i k u j ą artystę. Pisząc l a t temu czterdzieści o „stylu l u d o w y m " usi­ ł o w a ł e m z e s t a w i ć „ g r a m a t y k ę f o r m " dla ludowej t w ó r ­ czości plastycznej, p o d a ć „cechy" dla niej charaktery­ styczne, wydedukowane z formalnej analizy jej dzieł. R ó w n o c z e ś n i e jednak u s i ł o w a ł e m połączyć te r o z w a ż a ­ n i a i klasyfikacje z hipotetycznym „ ś w i a t o p o g l ą d e m " t w ó r c y ludowego, k t ó r e g o odbiciem m i a ł a b y ć u ż y t a prze­ zeń farma stylowa. W ten sposób p o z o s t a w i a ł e m o t w a r t ą f u r t k ę dla i n d y w i d u u m artysty, k t ó r y — j a k tego chciał Buffon — mógł s z u k a ć w ł a s n e j myśli w konwencji za­ stanych form. Bardziej rygorystyczny w swych r o z w a ż a ­ niach na podobny temat jest Józef Grabowski, uczony znawca t y l u dziedzin ludowej sztuki. Posiada on gotowy „ k a n o n " ludowego stylu i p r z y k ł a d a go do poszczególnych dzieł — tak, j a k p o s t u l o w a ł to ongiś Viollet le Due. D o d a ć do tego trzeba, ż e ze „stylem l u d o w y m " rzecz komplikuje się jeszcze przez ito, iż przecież a r t y ś c i l u d o w i nie posiadali a n i n i e p o s i a d a j ą ż a d n e g o u ś w i a d o m i o n e g o czy p o d ś w i a d o m i e użytego kanonu stylowego i w ogóle pojęcie formy stylowej jest ;im n a j z u p e ł n i e j obce. Widać to najlepiej, gdy obserwuje s i ę „ l u d o w e n a ś l a d o w n i c t w a " f o r m stylowych, n p . r z e ź b gotyckich. Pozostają z nich w ł a ś c i w i e najogólniejsze schematy kompozycyjne czy i k o ­ nograficzne, niekiedy j a k i e ś dalekie wspomnienie „stylo­ wego detalu" w rzucie f a ł d ó w szaty Madonny itp., i naj­ częściej bez dodatkowej w s k a z ó w k i nie m o g l i b y ś m y dojść do „ s t y l o w e g o " pierwowzoru. Mieczysław Porębski zajmując się „metajęzykiem" k r y t y k i artystycznej wskazuje na jego n i e a d e k w a t n o ś ć w stosunku do zjawisk plastyki. Rzeczywiście nasz zmysł wzroku — a na n i m o p i e r a j ą s i ę nasze analizy form dzieła — dostarcza takiego bogactwa w r a ż e ń i i c h niuan­ sów, że ż a d e n język za n i m i n i e nadążai. Wystarczy w s p o m n i e ć o u b ó s t w i e o k r e ś l e ń kolorów, gdzie jeden t e r m i n ma z d a w a ć s p r a w ę z rzeczy w e w r a ż e n i u zupełnie r ó ż n y c h . Więc t a k ż e s f o r m u ł o w a n i e k a n o n ó w styloznawczych musi n a s t r ę c z a ć piramidalne trudności. A n i „ p ł a s kość p r z e d s t a w i e ń " , a n i „ s y m e t r i a u k ł a d u " , ani „geometryzacja czy rytmizacja" form n i e m o g ą b y ć (jeśli po­ p r z e s t a l i b y ś m y na tych terminach) w y r ó ż n i k a m i „ludo­ wego stytlu" — pojęcia te bowiem o b e j m u j ą ogromne obszary sztuki dawnej i w s p ó ł c z e s n e j , nie mające nic w s p ó l n e g o ze s z t u k ą l u d o w ą w Polsce X I X w . „ P ł a s k o ś ć " złotych t e ł bizantyjskich mozaik, w k t ó ­ r y c h postacie ś w i ę t y c h z a n u r z a j ą się w nieskończonej atmosferze promiennych o b s z a r ó w n i e b i a ń s k i e j Jerozoli­ my, jest czymś i n n y m n i ż „płaskość" o b r a z ó w n p . M o n ­ driana, k t ó r y w s i a t k ę p r z e c i n a j ą c y c h się poziomów i pio­ n ó w usiłuje złowić — wedle jego monografisty Jaffégo — rygorystyczne pojęcie k a l w i ń s k i e g o u k ł a d u wszechrzeczy ziemskich i duchowych. W y n i k a j ą c a po prostu z techniki cięcia złożonego w e dwoje papieru symetria leluji k u r ­ piowskiej jest czymś i n n y m n i ż „ h e r a l d y c z n y s t y l " przed­ s t a w i e ń sumeryjskieh czy assyryjskich, choć t u i t a m w y s t ę p u j e t e n sam m o t y w „ d r z e w a życia". R y t m i k a k a nelur klasycznych kolumn i pilast.rów, ciągnąca wzrok od poziomu stylobatu do poziomów b e l k o w a ń jest czymś i n ­ n y m n i ż (rytmika r ó w n o l e g ł y c h nacięć klocka drewna p a r t i i w ł o s ó w ludowego ś w i ą t k a . W pierwszym w y - 67 �P r z y k ł a d y , jakie tu podaję, m a j ą na celu wskazanie, że sam katalog gramatyki i f o r m jest zbyt ubogi i nie­ wystarczający, by mógł służyć interpretacji dzieła sztu­ k i , że bez równoczesnej analizy sensu f o r m y — u ż y t e terminy takiej gramatyki są wieloznaczne i w ł a ś c i w i e puste. Nie w y s t ę p u j ę więc przeciwko samemu u ż y w a n i u o k r e ś l e ń stylowych i formalnych, bez nich nie m o ż n a się obejść. W humanistyce jednak sam schemat siatki podziałów stylowych, sam kanon f o r m w y d e d u k o w a n y ć h z .porównania dzieł sztuki danego artysty, grupy, k r ę g u regionalnego czy wreszcie danej epoki i klasy społecznej t w ó r c y nie wystarczy, j a k t o bywa w naukach biologicz­ nych czy geologicznych. Jest się zmuszonym p y t a ć o zna­ czenie, o sens użytej f o r m u ł y stylowej, jej w a r t o ś ć infor­ m a c y j n ą , ideową czy i n n ą . Inaczej należy m i e r z y ć odskok form ludowych od oficjalnego stylu epoki we Francji, a inaczej np. w Macedonii. Przychodzi oczywiście zaraz dalsze pytanie, na czym w ł a ś c i w i e m o ż e m y oprzeć odczy­ tywanie sensu formy stylowej: czy t y l k o na i n t u i c j i ba­ dacza? Katalog stylowych m o t y w ó w dekoracyjnych u ż y ­ wanych w meblarstwie X V I I I w. pozwala znawcy na datowanie niemal b e z b ł ę d n i e danego obiektu w ramach już nie dziesięcioleci, lecz pięcioleci; to samo mutatis mutandis dotyczy np. możliwości datowania p a s i a k ó w łowickich wedle katalogu szerokości p a s ó w i przede wszystkim u ż y t y c h b a r w i k ó w i ich kombinacji. S t ą d p ł y ­ nie w ł a ś n i e uzasadniona t ę s k n o t a badaczy do poszukiwa­ nia tego rodzaju pewnych danych. A l e co robić z odczy­ tywaniem „sensów"? tego m o t y w u do k u l t u r y ludowej w Polsce. M ó w i ą c w i ę c 0 i n t u i c j i mam na myśli nie czystą dowolność, lecz umie­ j ę t n o ś ć dostrzeżenia poza „ g r a m a t y c z n ą f o r m ą s t y l o w ą " — jej sensu, jej znaczeń, u w a r u n k o w a n y c h k u l t u r ą ś r o ­ dowiska artysty. B ł ę d e m wydaje m i się z a r ó w n o poprze­ stawanie na katalogu f o r m stylowych i ich w y g l ą d ó w , j a k — z drugiej strony — na „ e t n o g r a f i c z n y m " zestawia­ n i u k u l t u r o w y c h o b j a w ó w i zjawisk bez w n i k a n i a w sens u ż y t y c h ś r o d k ó w formalnych. W sztuce renesansowej i barokowej wszystkie formy, przedmioty i postacie w c h o ­ dzą we wzajemne kontakty ze sobą i — co w a ż n i e j s z e — z p r z e s t r z e n i ą , w jakiej są zanurzone; jest to w i ę c sztu­ ka — m o ż n a rzec — dialektyczna, s z u k a j ą c a w tych re­ lacjach racjonalnych u z a s a d n i e ń więzi wzajemnych całej rzeczywistości ś w i a t a . W sztuce p r y m i t y w n e j k a ż d a for­ ma jest izolowana, istnieje sama dla siebie, a racjonalny związek f o r m zanurzonych w universum z a s t ą p i o n y jest poprzez u k ł a d y , odczuwane przez nas jako dekoracyjne. B y ł b y m s k ł o n n y i n t e r p r e t o w a ć tein f a k t jako w y n i k a j ą c y z w i a r y w wyższy, mistyczny, a nie racjonalny p o r z ą ­ dek rzeczy. Ś w i a t p o r z ą d k u j e nie p o r z ą d e k natury, lecz r ó ż n e sztuczne kanony czy schematy dekoracyjne. Wska­ zuje na t a k i sens i n t e r p r e t a c j i m i n . rezultat uzyskany przez s z t u k ę w s p ó ł c z e s n ą , k t ó r a r o z b i ł a racjonalny układ p o w i ą z a ń f o r m wtopionych w p r z e s t r z e ń , ale straciwszy p r y m i t y w n ą n a d z i e j ę „wyższego p o r z ą d k u " (dekoracyjne­ go) demonstruje coraz bardziej w z m a g a j ą c y się chaos wzajemnych o d n i e s i e ń form. P o j a w i a j ą c a się tak często dzisiaj tendencja izolacji p r z e d m i o t ó w i f o r m ma więc c a ł k i e m i n n y sens i inne znaczenie niż w sztuce p r y m i ­ t y w n e j czy ludowej, c h o ć m ó w i się o „ w p ł y w i e " p r y m i t y ­ w u na w s p ó ł c z e s n ą s z t u k ę . Chodzi m i t u o ponowne uka­ zanie, że sama gramatyka czysto formalnych czy „stylo­ w y c h " o b j a w ó w sztuki nie nioże b y ć ostatecznym celem b a d a ń i k o n t a k t ó w ze s z t u k ą . Wbrew p o c z ą t k o w y m w r a ż e n i o m z u p e ł n e j dowolności tego rodzaju interpretacji, sprawa nie jest przecież zu­ pełnie beznadziejna, tzn. nie jest zdana jedynie na sa­ m o w o l n ą i n t u i c j ę badacza. J a f f é t ł u m a c z ą c sens miondrianowskiego „ s t y l u " opiera się nie t y l k o na wypowiedziach samego artysty, ale t a k ż e na osobistej jego znajomości, na p e ł n y m poznaniu ś r o d o w i s k a , w k t ó r y m rodziła się sztuka Mondriana. Interpretacja z n a c z e ń mezopotamskiego „stylu heraldycznego" daje się u z a s a d n i ć znajomością mitologii sumeryjskiej czy b a b i l o ń s k i e j i p o d e p r z e ć Wie­ dzą o podobnych u k ł a d a c h formalnych w innych k u l t u ­ rach; sens l e l u j i i powstanie tej f a r m y stylowej jest do w y j a ś n i e n i a z a r ó w n o poprzez znajomość wypowiedzi ży­ jących wycinankarek, j a k i w i e d z ę o drogach penetracji U w a g i moje m a j ą na celu u ś w i a d o m i e n i e , że jakkol­ w i e k badania „ s t y l o z n a w o z e " s ą potrzebne, a nawet ko­ nieczne dla uzyskania m a t e r i a ł u do dalszych rozważań 1 interpretacji, to tak t y l k o j a k konieczne są studia nad społeczną f u n k c j ą sztuki i jej społecznym uwarun­ kowaniem w k a ż d e j gromadzie ludzkiej i w danym cza­ sie. S ą to jednak dopiero d z i a ł a n i a w s t ę p n e , przygoto­ wawcze, jeśli interpretacja nie ma b y ć czystą intuicją. Jest dobrym p r a w e m k a ż d e g o badacza poprzestać nieja­ ko na w s t ę p n y c h stadiach naukowej analizy i dlatego wszystkie — nawet c z ą s t k o w e — odcinki drogi wiodą do Rzymu poznania naukowego. J e d n a k ż e wydaje m i się rzeczą n i e d o b r ą , gdy t a k i badacz nie zdaje sobie sprawy z całości d o c i e k a ń i usiłuje a b s o l u t y z o w a ć swoje racje i c z ą s t k o w e zdobycze. padku idzie o czysto intelektualne u ś w i a d o m i e n i e widzo­ w i r o l i podpory w konstrukcji budowli, w drugim — o zamienienie świata materii w d e k o r a c y j n ą e k p r e s j ę zna­ ku, eliminującą ś w i ą t k a ze ś w i a t a p e ł n e g o p r z y p a d k ó w i przenoszącego go do bajkowej krainy hieratycznego do­ stojeństwa. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d4b25d519164e461052e1729dfccfa67.pdf 0052f3666bfe404a151186951701ec9b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4933 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Subject The topic of the resource sztuka ludowa sztuka nieprofesjonalna kicz Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4572 Title A name given to the resource Kicz - sztuka jarmarczna - sztuka ludowa/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1966 t.20 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1966 t.20 z.3-4 Creator An entity primarily responsible for making the resource Piwocki, Ksawery Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text KSAWERY PIWOCKI Dyskusję gramu. znam Daje tylko mi to z możność e x p o s t objęcia wania się w nieautoryzowanego pewien handicap, całości w y p o w i e d z i panujących w steno­ ponieważ i t y m względzie mam zoriento­ w naszym środowisku poglądach — z d r u g i e j s t r o n y j e d n a k pozba­ wia której atmosfery stenogram chyba dyskusji n i e jest wszelkie w żywej stanie możliwe i interesującej, odtworzyć. aspekty Poiruszyła zagadnienia równocześnie j e d n a k — m o ż e z w i n y wstępnej B e y l i n a — rozbiegała nieco bez celu — w składu i miarę właśnie p e w n y c h Zacznijmy się w ładu. moich ona kiczu, wypowiedzi najrozmaitszych kierunkach Spóźniony mój możliwości — propozycji głos ma porządkujących. — tak, j a k mnie ongiś uczono l w o w s k i e j s z k o l e — o d zajęcia się p o j ę c i o w ą w dobrej pojemnością słowa k i c z , j e g o hipotetyczną genezą i p r z e m i a n a m i treści. M ó w i ę na wprowadzenie „hipotetyczną", gdyż jego n i e m a m czasu (ani ochoty) prowadzić specjalnych, n a p e w n o pracochłonnych badań u nas i nad pojawieniem indziej. Tym niemniej będzie zbliżona pojawia w się t e g o słowa myślę, że „intuicyjna" d o rzeczywistości. się — n i e cofając się Pojęcie aż do niemieckich kolegów, nie czy gotyckiej, a więc sztuki — wyśmiewającego znających „ w i e d z y " o sztuce, a l b o u V a s a r i e g o , gookiej „złej" starożytności X V I co n a j m n i e j w . , n p . u D u r e r a , nieuctwo gdzie hipoteza włoskiej gdy mówi o barbarzyńskiej. sztuce U nas p o d o b n i e pisze o sztuce średniowiecznej jeszcze S e b a s t i a n S i e r a k o w s k i w początkach X I X w . S k a r b u c z o n e j artystycznej pielęgnowano na akademiach wiedzy sztuk pięk­ n y c h , p r z y c z y m chodziło p r z e d e w s z y s t k i m o umiejętność „ustawiania" perspektywy, ale także o naukę o porcjach, światłocieniu, o anatomię i t d . M i e s z a ł y elementy wiedzy oddawania nami o sposobach obserwowanej przekazanymi artyści nazywali możemy lesdńskiego,, u przez dzieła wyczytać poprawnego natury nieuków Schmitta impresjonistów w i antyczną. bohomazami, do kano­ „Uczeni" jak Grabowskiego, jeszcze chyba l a t X I X w . N i e inaczej wiernego z prawidłami tradycję u Ambrożego i pro­ się t u u to KieB7 siedemdziesiątych p i s a n o jeszcze o korespondencjach z pracach Paryża. Słowo „kicz", „ b o h o m a z " oznaczało w i ę c sztukę n i e „ u m i e j ą c ą " poprawnie i w myśl wypracowanych, uczonych reguł naśladować w d z i e l e m a l a r s k i m l u b r z e ź b i a r s k i m l u b u z n a n y c h za w z o r c o w e p r a c natury które „przetrwały" względów i uznaną tości, a l e d l a m n i e w latach dziewięćdziesiątych XIX w. się doraźnym uważa­ wem kicz piętnować „nieautentyczne", dzieła złe tyce, w y p r a c o w a n e j zaczynają artystycznie, n i e odpowiadające ta trudna pojawia a k a d e m i c k i c h p r z e c i w n i k ó w . C i , k t ó r z y dotąd b y l i bohomazów, sprawa łączy się bezpośrednio z z a g a d n i e n i e m — sło­ wtórne, współczesnej przez pionierów n o w y c h najrozmaitszych jakich już uderza i twórców z Z — chyba i u nas s ł o w o k i c z , które, j a k o d b i t y b u m e r a n g , n i za „ n i e u k ó w " wartość względów? M u s i a ł b y m t u zagłębić się w r o z w a ż a n i a c h z t e o r i i w a r ­ poprzedników. Po w i e l k i m zwycięstwie impresjonistów mają bezspornie. este­ kierunków. Myślę, ż e t o j e s t i s t o t n e i d o dziś o b o w i ą z u j ą c e słowo hasłem bieżących, a więc właściwie zawikłana nie k i c z u , które i jest subiektywnych polemik, błahym. D l a t e g o w y d a j e m i się, ż e s t r z e l a n i e d o k i c z u z a r m a t s t r u k t u r a l i z m u a l b o łączenie u ż y c i a t e g o s ł ó w k a z p r o b l e ­ m e m świadomości a r t y s t y c z n e j , a w i ę c p s y c h o l o g i i twór­ czości, z a s t a n a w i a n i e się n a d i n t e n c j a m i t w ó r c y i o d b i o r ­ cy etc. n i e j e s t przydatne. Szczególnie wobec organizatorów d y s k u s j i , którzy z o r g a n i z o w a l i ją intencji wyraźnie „ k i c z " j e s t t o p o p r o s t u s y n o n i m e m oznaczeń: „ z ł e d z i e ł o pod sztuki", Choć w p r a w d z i e n i e k i e d y u ż y w a się d l a z j a w i s k , o które „obskurne artystycznej". W dzieło t y m sensie prostu zagadnieniem t u r a l n i e zależne był kicz Cybisa, W o l f a „dzieło zagadnienie wartościowania o d każdorazowych n y c h d a n e g o czasu innym sztuki", czy d a n e j dla wartości kiczu jest dzieła s z t u k i poglądów Tichy'ego, czym w po i na­ artystycz­ grupy artystycznej. czy K a n t o r a . K i c z określeniem wartościującym bez innym Czym jest dla m o i m odczuciu jest doraźnie i w ogniu aktual­ n e j p o l e m i k i , niechętnie przecież u ż y w a n y m p r z e z h i s t o ­ r y k ó w s z t u k i , którzy n a o g ó ł mają d o c z y n i e n i a z dzieła­ mi 178 „sprawdzonymi" estetycznie i historycznie, takimi kątem chodziło jednak zainteresowania organizatorom, chodzi tutaj dla tego „kiczu samego — j a k sądzę jarmarcznego". słowa — o „kicz", rzecz inną, d o której n a l e ż y też stosować i n n e m e t o d y cia niż p r z y Dla r o z p a t r y w a n i u „kiczu pisujących wspomniałem o sztuce w to zupełnie podejś­ oficjalnego". XIX w. — jak o tym n a w s t ę p i e — była o c z y w i ś c i e t y l k o jarmarczna, ale i ludowa, kiczem czy sztuka nie bohomazem. Jeszcze Stanisław W i t k i e w i c z n i e m ó g ł się przekonać d o obrazów na podhalańską". szkle, choć Oznaczenie tak dzieł wysoko tego stawiał typu „sztukę słowem kicz �przetrwało z t y c h w ł a ś n i e o d l e g ł y c h czasów. P o „ r e h a b i l i ­ i tacji" sztuki l u d o w e j wartości, g d y ż w i d o c z n i e zwycięskim w początkach Wkroczeniu prymitywów — do słowo naszego panteonu kicz w i e k u , po sztuki wszelkich zarezerwowano już teraz ustalić językiem twórczą leżącą tylko dla s z t u k i j a r m a r c z n e j , n i e l u d o w e j i w t y m z n a c z e ­ zdolni polemikach i kierunkami „kicz" artystycznymi słowem przeciwników albo autentycznej", akademickiej aktualnie czczona passeistów, obrzuca twórców albo po sztuki prostu innej, i modna — pozostawiono niż równocześnie także estetyczne tak, by je dla swych mej młodości — należy jej podstaw, u uznać jej a walory formalne Spośród w s z y s t k i c h z a w a r t y c h w s t e n o g r a m i e d y s k u s j i wypowiedzi wiczowej. n a j b a r d z i e j b l i s k i m i j e s t głos p . J a m u s z k i e Kicz jarmarczny jest sztuką tyw wszelkiego rodzaju windowany piedestał na więc o n i e s p o k o j n e j wewnętrznej też wówczas „wielkiej n i e mógłby sztuki". być Słyszymy s t r u k t u r z e t e g o r o d z a j u dzieł, o i c h sprzeczności formalnej, o banalnej powta­ peryferii, p r o d u k t e m g r u p społecznych p o z b a w i o n y c h k i e g o ś w i a t a " , n a oślep. T y m c z a s e m prymi­ wolę artystyczne, turowych. Przejmuje nie dlatego, że dzieła t e są n i e u c z o n e , b o przecież poznać będziemy dziesięciu l a t p r y m i t y w y „ l u d o w e " Już ich odbiorców. wówczas to określenie też d l a dzieł i n n y c h , niż czczone o d k i l k u ­ i „autentyczne". przyjąć mają treściowe. się „nie­ kryteria Mówiąc niu n i e p r y m i t y w n e j . P o d c z a s g d y w między jej jest tradycji kul­ o n obce m o t y w y , czerpane z „wiel­ — j a k głęboko wie­ rzę — w s z e l k i e i s t o t n e wartości, także a r t y s t y c z n e , rodzą się w o p a r c i u o t r a d y c j ę l u b też w z nią gwałtownych s t a r c i a c h . M y ś l ę , że rację m a M a l r a u x pisząc, że a r t y s t a n i e kształtuje się s p o n t a n i c z n i e ze s t a d i u m dzieeiectwa» l e c z p r z e z r o z p r a w i e n i e się z obcą, dojrzałą formą, którą rzalności l u b „ p o w i e l a l n o ś c i " t y c h t w o r ó w . Z a r z u c a się — poprzednicy tej j a r m a r c z n e j s t r u k t u r i treści z a s t a n y c h leży u p o d s t a w każdej h i s t o r i i sztuce ność, p o d e j r z e w a — stereotypowość karykatural­ się t w ó r c ó w t y c h p r a c o czystą i b e z ­ myślną interesowność, o dzieła dla „maluczkich". W s z y s t k i e w wypowiedziach w i d z i m y , że i naszej coraz perfidnie te elementy produkowane można p o l e m i k i . Rozpatrując częściej od prób znaleźć je określenia bliżej „kiczu" sztuki okazali wielkiej prawidłowości, czy światu. O d r z u c a n i e „małej". W Sądzę, ż e „ k i c z j a r m a r c z n y " dziełem charakterystycznym przejściowym, t y p y , a l e które jeszcze n i e umieją W dyskusji wysunęli tezę, badacze że sztuki „kicz ludowej jarmarczny" i innych. etnografowie jest po współczesną sztuką l u d o w ą , że spełnia t e s a m e co „ d a w n a " s z t u k a l u d o w a , n a l e ż y go w i ę c w ramach tych samych, co sztukę prostu funkcje rozpatrywać tradycyjną warstw ludowych. T a k j a k r e h a b i l i t a c j i podległa u p r o g u w i e k u X X t a o s t a t n i a , t a k t e r a z nadszedł czas n a u z n a n i e w a r ­ tości t w o r ó w j a r m a r c z n y c h n o w e j , i m a s o w e j sztuki ludo­ wej. Odrzucają pejoratywne i proponują zytywnego . 1 funkcje w więc w z a s a d z i e określenia wypracowanie kryteriów Jeśli sztuka bowiem dzisiejszym ta czy podejścia pełni określone społeczeństwie, t o n a l e ż y wać ją r ó w n i e s e r i o , j a k j a k ą k o l w i e k inną gałąź Kicz Roy źródłem inspiracji. U. 67. Władysław Lichtenstein: Otworzywszy ogień. po­ Hasior: trakto­ sztuki Sflv, czujemy spójne i p r z y p a d k o w e . k t ó r y m już n i e wystarczają czy pozbawionym tradycję, się z a g u b i e n i i n i e s p o k o j n i , , a nasze dzieła stają się n i e ­ od s t r o n y f o r m y i s t r u k t u r y uciekać się m u s i m y d o k r y ­ społecznych asymilowanie świecie u g r u n t o w a n y c h przez teriów pozaartystycznych, i dla dawne, wypróbowane n o w y c h . Chwytają w s z e l k i e w z o r y i n i e mogą jest warstw, stereo­ stworzyć o b c e w ł a ś n i e n a oślep i bez sensu. N i e mają m o c y i c h p r z e t w o r z e n i a i z a s y m i ­ l o w a n i a , b o n i e mają d o czego a s y m i l o w a ć , j a k t o c z y n i l i dawni twórcy ludowi. Dlatego myślę, że przedmioty o m a w i a n e n i e są współczesną sztuką ludową, b o w a r s t w a ich nosicieli n i e jest rodzi się dopiero „ l u d e m " , a l e mgławicą, nowy układ wartości i w której nowa „wola t w ó r c z a " . M a o n a ( t a w a r s t w a ) — j a k myślę — c h a r a k t e r czasowy i p r z y dzisiejszym t e m p i e r o z w o j u właśnie b a r ­ dzo N i e wróżę w czasie o g r a n i c z o n y . marcznej przyszłości, b o j e j n o s i c i e l e więc sztuce jar­ n i e będą — m a m nadzieję — m i e l i czasu n a w y t w o r z e n i e własnych t r a d y c j i i własnych stereotypów. Ł u d z ą nas t u t a j niektóre z j a w i s - Mikołaj, technika mieszana, wys. 142 cm. 1961 г. II. 68. es 179 �П. 69. Szyld ka, przedwojenny. II. 70, 71. Szyldy j a k nip. „ d y w a n y " malowane przez Kotulę. Łudzą nas dlatego, 1963—1965. n a płótnie, a opisane że u n a s „ l u d " jeszcze i s t n i e j e i m a zdolność a s y m i l a c j i choć w c o r a z m n i e j s z e j z lat nowych skald. D y w a n y treści i form, t e stały się jeszcze sztuką l u d o w ą i zostały z a s y m i l o w a n e w jakiejś mierze, a l e przecież j e s t rzeczą charakterystyczną, że r o z p o w s z e c h ­ niły się o n e t y l k o n a w s i i t o w e w s c h o d n i c h kraju. Łudzą nas także niektóre w y t w o r y regionach swoim pozio­ m e m a r t y s t y c z n y m , jakoś n a m o d p o w i a d a j ą c y m . O c z y w i ś ­ cie wśród g r o m a d y w y t w ó r c ó w muszą się znaleźć także u t a l e n t o w a n i , c i e k a w i , mający „coś d o ludzie powiedzenia" własnego, „ a u t e n t y c z n e g o " , j a k b y chciał B e y l i n . T o artyści-prymitywi współcześni, którzy przypadkiem zabłąkali się w ś r ó d w y t w ó r c ó w j a r m a r c z n y c h . N i e ratują o n i całości p r o d u k c j i i n i e m o g ą pasować j e j n a n o w ą sztukę l u d o ­ w ą . Są p o p r o s t u — j a k R o u s s e a u w i e n i a się t w ó r c z e g o z w z o r c a m i — zdolni do rozpra­ o b c y m i , a l e n a własną rękę, i n d y w i d u a l n i e ; d m y ś l ę , ż e n i e stworzą o n i n o w y c h tradycji I się „nowej sztuki ludowej". jeszcze d w a z a g a d n i e n i a : możliwością nadania Czerwiński tworom entuzjazmował jarmarcznym wartości p r z e z w p r o w a d z e n i e i c h do wnętrz wanych t a k , mogą jak intelektualistów. rozbñe f o r t e p i a n y stawach No czy szafy czy p r a s o w a n e nowych wysublimo­ być t a k użyte, n a współczesnych karoserie samochodów. wy­ Z mego p u n k t u w i d z e n i a s z t u c z k i t e g o r o d z a j u n i e mają z z a g a d ­ nieniem t e j twórczości wartością n i c wspólnego, D r u g i m o w i e l e ważniejszym zagadnieniem wa s t o s u n k u t e j twórczości czesnej. Sztuka Zdaje epoki biznes, z a n i także jej artystyczną. m i się, kultury państwo, do k u l t u r y że są masowej społeczne to jednak jest jest masowej spra­ współ­ rzeczy różne. organizowana przez organizacje etc. Zjawiska, o których m ó w i m y , mają c h y b a c h a r a k t e r i n n y : stoją n a peryferiach oraz na jeszcze n i e t y l k o s z t u k i współczesnej peryferiach żyje, ale sztuki także sztuki masowej nawet rają m a s o w y prawnym swoją na wtedy, ludowej, przez duże S tam peryferiach gdzie gdy produkty jej przybie­ c h a r a k t e r . Jest t a twórczość (biednym dzieckiem chłopską, warstw, które straciły małomdeszczańską, udane pewno ich twory, należy jako rzemieślniczą czasów nie­ naj­ w zdołają się z a k o t w i c z y ć w t r a d y c j i społeczeństw i będziemy Być i dotąd ciekawszych wówczas społeczeństw. może zdolni ze czy nowym udane ich elementy wiedliwie historii dokumentować znaki nie­ kontakt inną tradycją — a n i e zyskały j e s z c z e o p a r c i a w świecie. N a oma organizowanej może jakieś nowych ocenić spra­ i c h w a r t o ś ć n i e t y l k o historyczną, a l e i a r t y ­ styczną, g d y ż s t a n i e się r ó w n i e ż wartością „sprawdzoną", niezależną o d c h w i l o w e g o w y b r y k u c z y g u s t u , m o d y przypadkowej czy a n a l o g i i z jakimś dziełem „wielkiej s z t u k i " . Fot.: Stefan Deptuszewski — il. 17, 39, 52, 53, 57, Adam Karaś — il. 66; Janusz Krippendorf — il. Wiesława Rolkę — il. 68; Stanisław Stępniewski il. 2, 6, 14, 20; Jan Swiderski'— il. 1, 3—5, 7—13, 19, 21—24, 26—38, 40—51, 54—56, 60, 64, 65, 67, 69, Witalis Wolny — i l . 61—63; Krystyna Zakrzewska il. 15. 58; 71; — 18, 70; — �