37 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4ec54c47cc51df7290f2d915273c0afa.pdf 5babb854f72d3703bcd03d73cb58ad7c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1056 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:969 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.1, s.5-10 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ETNOGRAFIA POLSKA XXVI Zeszyt 1 �P O L S K A I N S T Y T U T A K A D E M I A H I S T O R I I K U L T U R Y N A U K M A T E R I A L N E J ETNOGRAFIA POLSKA .XXVI Zeszyt 1 WROCŁAW • WARSZAWA • KRAKÓW • GDAŇSK • ŁÓDŹ ZAKŁAD NARODOWY IM. OSSOLIŃSKICH WYDAWNICTWO POLSKIEJ AKADEMII NAUK 1982 �REDAKTOR: SEKRETARZ OPRACOWANIE WITOLD REDAKCJI: TOMU: DYNOWSKI KRYSTYNA IWONA MAŁKOWSKA KABZIÑSKA-STAWARZ C Z Ł O N K O W I E R A D Y R E D A K C Y J N E J : JÓZEF B U R S Z T A , M A R I A B I E R N A C K A (PRZEWODNICZĄCA), M A R I A FRANKOWSKA, JADWIGA KLIMASZEWSKA, ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA, WANDA PAPROCKA, ZOFIA SZYFELBEJN-SOKOLEWICZOWA Adres Redakcji: 00-140 Warszawa, u l Świerczewskiego 105 Okładkę projektował E d w a r d Kostka Redaktor Zyta Kwiecińska Redaktor techniczny Iwona K a r w a c k a © Copyright by Zaklad Narodowy im. Printed Ossolińskich in — Wydawnictwo, Wroclaw Poland Z a k ł a d N a r o d o w y im.' Ossolińskich — W y d a w n i c t w o . Wroclaw/ 1982. N a k ł a d : 700 egz. Objętość: a r k . w y d . 23,40, a r k . d r u k . 19,88, a r k . A , - 26. P a p i e r d r u k . s a t . k l . I V , 70 g, 70 X 100. O d d a n o do skła­ d a n i a 1 V I I 1 9 8 1 . P o d p i s a n o do d r u k u 15 X I 1982. D r u k ukończono w l i s t o p a d z i e 1982. W r o c ł a w s k a D r u k a r n i a N a u k o w a . Z a m . 1136/82. H - 9 . C e n a zł 1 0 0 . — 1982. �SPIS TREŚCI Profesor P e t r u Caraman — Hanna Volovici (Jassy) 11 ARTYKUŁY M a r i a P a r a d o w s k a — Obraz I n d i a n A m e r y k i Południowej w Polsce X I X w . Część I I Streszczenie w języku angielskim Joanna T o k a r s k a , Jerzy S. W a s i l e w s k i , Magdalena Zmysłóws к a — Śmierć jako organizator k u l t u r y Streszczenie w języku rosyjskim Mirosława D r o z d - P i a s e c k a — Postawy mieszkańców w s i w sytuacji k o n f l i k t o w e j zaistniałej na t l e komasacji Streszczenie w języku rosyjskim Andrzej S t a w a r z — Przegląd p r o b l e m a t y k i badań nad kulturą r o b o t n i ­ czą w Polsce (ze szczególnym uwzględnieniem badań najnowszych) . . Streszczenie w języku rosyjskim Bożena L e w a n d o w s k a — Stan badań k u l t u r y muzycznej górali Pol­ skich K a r p a t Streszczenie w języku rosyjskim Ján O l e j n i k — Przesądy, wyobrażenia i czynności magiczne mieszkańców Wysokich T a t r , związane z budową domu i domostwem . . . . . Streszczenie w języku r o s y j s k i m 13 76 79 114 115 141 143 165 167 194 197 220 STUDIA I MATERIAŁY Leszek D z i ę g i e l — Wnętrza zagród chłopskich w e współczesnym K u r d y stanie i r a c k i m Ryszard V o r b r i c h — Produkcja garncarska Dogonów A n n a S z y f e r — Małe miasteczka a kształt k u l t u r o w y obszarów górskich Ewa Z a w i e j s k a — Hodowla i pasterstwo na Żywiecczyźnie w X V I I X V I I I w . w świetle trzech podstawowych p u b l i k o w a n y c h źródeł . . . Streszczenie w języku rosyjskim Urszula L e h r - L e n d a — Wierzenia i zabiegi magiczne zabezpieczające zagrodę Streszczenie w języku rosyjskim Wanda J o s t o w a — Przemiany domu podhalańskiego związane z rozwo­ j e m urządzeń ogniowych 223 245 267 271 276 277 283 285 �6 KRONIKA Mongolia 1980 — badania terenowe Ekspedycji Etnologicznej P A N — Iwona Kabzińska-Stawarz Zakończenie polskich badań w Kurdystanie i r a c k i m — Leszek Dzięgiel . . Konferencja poświęcona badaniom k u l t u r y ludowej w Karpatach i na Bał­ kanach — Maria Gładyszowa, Danuta Tylkowa K u l t u r a i sposób życia proletariatu przemysłowego i rolnego od jego począt­ ków do schyłku X I X w. K o l o k w i u m naukowe w K a r l - M a r x - S t a d t , 3-5 X I 1980 r. — Edward Pietraszek Wystawa „Rytuały śmierci" w Musée de 1'Homme w Paryżu w 1980 r. — Irena Turnau Wystawa fińskich kobierców „Ryijy" w Renwick Gallery w Waszyngtonie w 1980 r. — Irena Turnau 295 296 299 301 304 304 RECENZJE I A R T Y K U Ł Y R E C E N Z Y J N E Barbara O l s z e w s k a - D y o n i z i a k , K u l t u r o w y kontekst zbrodni. S. C. Varma, The B h i l K i l l s , Delhi 1978, K u n j Publishing House, ss. 386 . J. Štika, Lidová strava na Valašsku, Ostrava 1980, ss. 170 — Zofia Szromba-Rysowa Néprajz, A Magyar múzeumok kiadványainak bibliográfiája, 1945 — 1974, oprac. Zoltán Héthy, Ildikó Т. Horváth, László Ormosi, Budapest 1976, ss. 135 — Leszek Hensel 307 314 316 �СОДЕРЖАНИЕ Профессор Петру Караман | — Ханна Воловича (Яссы) СТАТЬИ 11 . -Мария Парадовска — Представления об индейцахЮжной Америки в Польше в X I X в. Часть И Резюме на английском языке Иоанна Токарска, Ежи С. Василевски, Магдалена Змьгсловска — Смерть как организатор культуры Резюме на русском языке Мирослава Дрозд-Пясецка — Позиции жителей деревни в конфликтной ситуации, возникшей на почве ликвидации чересполосицы Резюме на русском языке Анджей Ставаж — Обзор проблематики исследованийпо рабочей культуре в Польше (с особенным учетом новейших исследований) Резюме на русском языке Вожена Левандовска — Состояние исследований по музыкальной культуре гуралей польских Карпат • • . Резюме на русском языке Ян Олсйник — Суеверия, магические представления и действия жителей Высоких Татр, связанные со строительством дома и двором Резюме на русском языке , , . 13 76 79 114 115 141 143 165 167 194 197 220 ИССЛЕДОВАНИЯ И МАТЕРИАЛЫ Лешек Дзенгель— Интерьеры крестьянских дворов в современном иракском Кур­ дистане Рышард Форбрих —Гончарное производство Догонов ' . . Анна Шифер —Маленькие города и культурный облик горных территорий . . . . Эва Завейска — Скотоводство на Живецкойземле в X V I I - X V I I I вв. в свете трех осно­ вных опубликованных источников Резюме на русском языке Уршуля Лехр-Ленда — Поверья и магические приемы попредохранению двора . . Резюме на русском языке Ванда Иостова — Преобразования подгальской избы, связанные с развитием огне­ вых устройств 223 245 267 271 276 277 283 285 �8 ХРОНИКА Монголия 1980 —полевые исследования этнологической экспедиции ПАН — Неона Кабзиньска-Ставаж Окончаниепольских исследований в иракском Курдистане —Лешек Дзенгель . . . . Конференция по исследованиям народной культуры в Карпатах и на Балканах — Мария Гладыш, Данута Тылькова Культура и образ жизни промышленного и сельского пролетариата со времени его начала идо конца X I X в.Ученый коллоквиум в Карл-Маркс-Штадте, 3-5 X I 1980г. — Эдвард Петрашек Выставка „Ритуалы смерти" в Музее де л'омм в Париже в 1980г. —Ирена Турнау Выставка финских ковров „Рыйийы" в Ренвик Галлери в Вашингтоне в 1980г. — Ярена Турнау 295 296 299 301 304 304 РЕЦЕНЗИИ Барбара Ольшевска-Дыонизяк, Культурный контекст преступления, s. с. Varma, The Bhill Kills, Deli 1978, Kunj Publishing House, 386 стр Я. Штика, Lidová strava na Valašsku, Ostrava 1980, 170 стр. — СофияШромба-Рысова Néprajz, A Magyar múzeumok kíadványainak bibliográfiája, 1945-1974, составил Zoltan Hethy, Ildikó Т. Horváth, László Ormosi, Budapest 1976, 135 стр. —Лешек Хенсель 307 314 316 �CONTENTS ! Professor Petru Caraman I — Hanna Volovici (Jassy) 11 ARTICLES M a r i a P a r a d o w s k a — Portrayal of South America Indians as seen b y Poles i n X I X Century. P a r t I I Summary i n English Joanna T o k a r s k a , Jerzy S. W a s i l e w s k i , Magdalena Zmysłóws к a — Death as an Organizer of C u l t u r e Summary i n Russian . . Mirosław D r o z d - P i a s e c k a — The attitudes of r u r a l inhabitants i n conflicting situations created by connurbation Summary i n Russian Andrzej S t a w a r z — Review of the problems w h i c h were the subject of research i n t o workers' culture i n Poland ( w i t h p a r t i c u l a r stress on recent times) Summary i n Russian Bożena L e w a n d o w s k a — Progress of the research into the musical c u l ­ ture of the highlanders i n the Polish Carpathians S u m m a r y i n Russian Ján O l e j n i k — Superstitions, imagination and magic of the people of the H i g h Tatras when constructing a house or homestead Summary i n Russian STUDIES A N D Zawiejska region i n sources Summary Urszula L e h steads Summary — 79 114 115 141 143 145 167 194 197 220 MATERIALS Leszek D z i ę g i e l — Interiors of peasant farmsteads i n contemporary Iraqui Kurdistan Ryszard V o r b r i c h — Pottery of the Dogons A n n a S z y f e r — Small villages and the State of C u l t u r e i n the mountaineous/ regions Ewa 13 76 A n i m a l breeding and shepherding i n the 223 245 267 Żywiec the X V I I - X V I I I centuries i n the l i g h t of the three published i n Russian r - L e n d a — Belief? and magic for the protection of f a r m ­ i n Russian 271 276 277 283 �10 Wanda J o s t o w a — Changes i n the construction of houses i n the SubCarpathian regions and the development of f i r e places 285 CHRONICLE Mongolia 1980 — Regional research b y the P A N Ethnological Expedition — Iwona Kabzinska-Stawarz . End of Polish Research i n the I r a q i K u r d i s t a n — Leszek Dzięgiel . . . . Conference devoted to research on c u l t u r a l folklore i n the Carpathians and the Balkans — Maria Gładyszowa, Danuta Tylkowa C u l t u r e and the l i v i n g standards of the i n d u s t r i a l and a g r i c u l t u r a l prole­ t a r i a t f r o m its beginnings to the end of the X I X Century. Scientific meeting i n K a r l — M a r x — S t a d t , November 3-5, 1980 — Edward Pietraszek E x h i b i t i o n "Death R i t u a l s " i n the Musee de l'Homme i n Paris i n 1980 — Irena Turnau E x h i b i t i o n of F i n n i s h Carpets „Ryijy" i n Renwick Gallery i n Washington i n 1980 — Irena Turnau 295 296 299 301 304 304 REVIEWS A N D R E V I E W A R T I C L E S Barbara O l s z e w s k a - D y o n i z i a k , The C u l t u r a l Context of S. C. Varma, The B h i l K i l l s , D e l h i 1978, K u n j Publishing House, J . Štika, Lidová strava na Valašsku, Ostrava 1980, ss. 170 — Zofia Ъа-Rysowa Néprajz, A Magyar múzeumok kiadványainak bibliográfiája. 1945-1974 Héthy, Ildikó Т. Horváth, László Ormosi, [ed.] Budapest 1976, ss. Leszek Hensel Crime. ss. 386 Szrora- 307 314 Zoltán 135 — 316 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/874940dd87652d2465be4506d1ad844a.pdf 075bb65eb22682a6ea85fcf07e7056e6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6238 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource ponowoczesność antropologia kulturowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5817 Title A name given to the resource Antropologia, między przed- a ponowoczesnością - garść wróżb na nowy wiek/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005, t.59 z.4, s.130-150 Creator An entity primarily responsible for making the resource Barański, Janusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �JANUSZ BARAŃSKI Antropologia, między przed- a ponowoczesnością - garść wróżb na nowy wiek oniższy tekst można potraktować jako kontynuację rozważań sprzed kilku lat, które - choć wypowiedź tamtejsza miała raczej charakter odczyniania uro­ ków niż głoszenia przepowiedni - nosiły złowieszczy tytuł Koniec etnologii (Barański 1999). W gruncie rzeczy nie miałem wówczas wątpliwości co do możliwości dalszego rozwoju dyscypliny, chciałem jedynie podzielić się uwa­ gami na temat dominujących tendencji w rodzimej an­ tropologii, która zdawała się nie dostrzegać nowych tere­ nów czekających na odkrycie. Miałem jednak świado­ mość tego, że metodyczna eksploracja tych terenów, o ile nie zdaje się na ślepy traf, musi posługiwać się jakimś ogólnym planem i wykorzystywać odpowiednie środki, a więc - sięgając po język nauki - posługiwać się jakąś teorią i metodą. To daje pewną szansę na sukces odkry­ cia i spenetrowania nowego lądu - w innym przypadku pozostaje tylko jałowe dreptanie w miejscu. Przypomnę jedynie, że odwołując się do istniejących w antropologii polskiej dwóch paradygmatów, które określiłem jako etnografię tradycyjną i antropologią współczesności, wskazałem na ich niedostatki: w jednym przypadku po stronie teorii, w drugim zaś - praktyki, i za­ proponowałem formułę pośrednią - etnografię współcze­ sności. Samo to określenie jest wprawdzie kolejnym em­ blematem, który niekoniecznie musi prowadzić do jakiejś istotnej zmiany - nie słowa przecież się liczą, lecz czyny. Przyznaję więc przy tym uczciwie, że sam nie mogę służyć za najlepszy przykład uprawiania tak pojętej antropologii, z wyjątkiem - być może - niedokończonego projektu ba­ dań stylów życia młodzieży akademickiej (Barański 2001: 133-56). Ów skromny przyczynek nie mógł jednak zapo­ biec dalszemu przesuwaniu rodzimej wersji tej dyscypliny wiedzy raczej na pozycje krytyki kulturowej niż jakiejś zreformowanej postaci antropologii kulturowej, choć od­ bywa się to przy równoczesnym zmniejszaniu się wpły­ wów tradycyjnej etnografii. Ten ostatni fakt nie może być - rzecz jasna - żadną pociechą, chodzi bowiem o to, by etnografię jednak uprawiać. P * Wypada zatem zacząć od rzeczy podstawowej przypomnienia, czym właściwie antropologia się zaj­ muje. Chciałbym sięgnąć tutaj po najcelniejszą chyba intuicję dotyczącą zakresu przedmiotowego antropo­ logii, pogląd badacza, który w ostatnich dekadach do­ konał w tym względzie bodaj najwięcej. Chodzi 0 określenie Clifforda Geertza - „nieformalnej logiki prawdziwego życia” (Geertz 2003: 47), które zdaje się wyczerpywać dwa punkty graniczne/logiczne określa­ jące zakres penetracji antropologii. Wydaje się, że pierwszy człon - nieformalną logikę można odnieść do zbioru zagadnień bliskich wyobraże­ niom zbiorowym Durkheima, strukturom mentalnym Levi-Straussa czy - najczęściej dziś proponowanego przez badaczy zajmujących się tą problematyką pojęcia racjonalności; prawdziwe życie natomiast przywodzi na myśl - znów Durkheimowskie - życie na serio, Wittgensteinowskie formy życia czy Schutzowskie światy życia. Geertz czerpie po trosze ze wszystkich tych inspiracji 1 z jeszcze innych, których wymienianie tutaj nie jest niezbędne. Najważniejsze wszakże jest to, że dwa te określenia wyczerpują również znaczenie antropologicz­ ne kultury, która - jak należy rozumieć - jest prawdzi­ wym życiem człowieka uprawianym według pewnych za­ sad, pewnej logiki; prawdziwym, czyli samoświadomym, w odróżnieniu od życia przyrody, oraz kierowanym my­ ślą, której - znów - świat natury nie posiadł. Słowem, mamy tutaj dosyć rozpowszechnione rozumienie zakre­ su zainteresowań antropologii - kulturę rozumianą jako sposób życia człowieka. Nie jest to żadne novum w histo­ rii dyscypliny, choć trzeba dodać, że Geertza interesuje głównie symboliczna warstwa owego sposobu życia i w tym zakresie wprowadził swe własne pomysły, na których omawianie nie ma tutaj niestety miejsca.1 Mamy więc rozumienie kultury, świata życia człowie­ ka, ludzkiej codzienności - w jej niezbywalności i pierwotności zarazem, co jest przecież domeną działania an­ tropologii (w odróżnieniu od socjologii kultury, studiów kulturowych, psychologii kulturowej itd.). Poniższe uwagi podążać będą w ślad za tymi wektorami/ogranicznikami z uwagą skierowaną na fakt, że w żywej kulturze takie rozgraniczenie na jej - nazwijmy dla uproszczenia - formę i treść - nie występuje; logika i życie stanowią jedno, tworzą syntezę. Tak zarysowany, „statyczny” wy­ miar przedmiotu zainteresowania antropologii składać się będzie na synchroniczny wymiar zagadnienia. Ludzka codzienność, antropologicznie rozumiana kultura, nie jest jednak dziedziną pozbawioną wymiaru historycznego, diachronii. Zawsze ludzie mieli jakieś sys­ temy rodzinne, wartości, wierzenia, sposoby utrzymywa­ nia się przy życiu itd. - pomimo mijających epok, które różnie zresztą określano. Tutaj, chcąc umieścić tę histo­ ryczną perspektywę w strukturze pojęciowej zrozumiałej dla współczesnego czytelnika, odwoływał się będę do bo­ daj najbardziej dziś rozpowszechnionego rozróżnienia na: przednowoczesność, nowoczesność i ponowoczesność terminy opisujące kolejne epoki w dziejach kultury i my­ śli człowieka. Oprócz wspomnianej powszechności po­ 130 �Janusz Barański • ANTROPOLOGIA, MIĘDZY PRZED- A PONOWOCZESNOŚCIĄ - GARŚĆ WRÓŻB NA NOWY WIEK sługiwania się tym podziałem, istnieje pewien szczególny powód, który nakazał mi sięgnięcie po to rozróżnienie. Otóż, jeśli przyjmiemy chwilowo zasadność wspomnianej periodyzacji, istnieje tendencja do przypisywania mo­ mentom przekraczania granic tych kolejnych etapów cech Weberowskiego odczarowania świata (zob. np. Bu­ chowski 2004). Przyjęło się przy tym uważać, że tradycyj­ nie pojęty zakres antropologii - modelowo ujęte kultury pozaeuropejskie i ludowe kultury Europy - to świat sprzed nowoczesności, sprzed odczarowania. Skoro tak, to rzecznicy pojawiania się kolejnych okresów - od przednowoczesności, przez nowoczesność, do ponowoczesności - mogą, jak sądzą, zasadnie domniemywać o zanikaniu przedmiotu zainteresowań antropologii. Poniższe rozważania mają na celu wykazanie błęd­ ności tego rozumowania, co może doprowadzić do po­ jawienia się poważnej rysy w tak pojętym, cokolwiek ewolucyjnym trójpodziale dziejów. Będę chciał zatem wykazać, że periodyzacja ta ma bardzo względny i pro­ wizoryczny charakter. Niczym - podobne w duchu Riesmanowskie rozróżnienie na: sterowność tradycyj­ ną, wewnątrzsterowność i zewnątrzsterowność, kształ­ tujące tzw. charakter społeczny (Riesman 1996), mo­ że służyć tylko jako model pewnych okresów w histo­ rii kultury, dominujących tendencji, które wszak nie eliminują tych mniej obserwowalnych. Innymi słowy, że - na przykład - cechy charakterystyczne dla nowo­ czesności da się wskazać w przednowoczesności, czego przykładem niech będą elementy myśli technicznej, znane nawet budowniczym wiszących kładek lub też, że cechy przednowoczesności dostrzec można w nowo­ czesności i - co więcej - w ponowoczesności; by się­ gnąć do tradycyjnego, choć coraz mniej adekwatnego słownika z repertuaru antropologii - że „prymitywne istnieje we współczesnym” (Robotycki 1992: 108). Posługiwanie się takimi pojęciami, jak prymityw­ ny, czy choćby mniej rażącym - pierwotny - stanowi zresztą osobny problem, który uzmysławia nam ko­ nieczność wypracowania nowego zbioru pojęć opisu ludzkich sposobów życia. Pozwoliłoby to na wyjście poza takie rozróżnienia i podobne, które - co gorsza wprowadzają wartościowanie rodem z XIX-wiecznego pozytywizmu. Wiąże się to zresztą z głównym problem antropologii - problemem przekładu kulturowego. Geertzowskie pojęcia nieformalnej logiki i prawdzi­ wego życia pozwalają chwilowo uniknąć błędu kategorialnego, wszelako ich zawartość znaczeniowa wy­ czerpuje raczej wymagania filozofii niż antropologii. Problem wspomnianej adekwatności słownika współ­ czesnej antropologii wskazać można w dziele, które jest trzeba to przyznać - wyrazem dochowania wierności ro­ dzimej tradycji etnograficznej, a równocześnie przykła­ dem otwarcia się na ustalenia epistemologii i filozofii na­ uki ostatniej doby. Joanna Tokarska-Bakir - do przykła­ du jej dzieła chcę tutaj sięgnąć - gdy pisze w jednej z ostatnich prac, że „ontologia archaiczna wydaje się ele­ mentem ludzkiej świadomości, nie zaś etapem tej świa­ domości” (Tokarska-Bakir 2000: 377), z jednej strony słusznie odcina się od poglądu głoszącego doskonalący się rozwój wiedzy, z drugiej jednak posługuje się pojęciem archaiczności, które jest wszak wytworem myśli pozyty­ wistycznej, od której autorka się dystansuje. Nie umniej­ sza to bynajmniej trafności sformułowanej przez autorkę tezy, czyniąc ją jednak mniej bezkompromisową w roz­ prawie ze strażnikami wartościowania różnych form świa­ domości i postaci kultury. Jeśli chodzi o zakres przedmio­ towy tematyki interesującej Tokarską-Bakir, autorka ta porusza się po rejonach znanych antropologii od dawna, w rozważanym przypadku - zajmuje się tzw. kulturą reli­ gijną. Nie ma wprawdzie tutaj miejsca na referowanie tej pracy, warto jednak podkreślić, że wprowadza pewne no­ we jakości zarówno po stronie teorii, jak i metody. Pokrótce tylko, wskazana praca jest bardzo dobrym przykładem zastosowania nowej na gruncie polskiej antropologii metody do starej problematyki. Posługu­ jąc się Gadamerowską kategorią nierozróżnialności, autorka tropi ontologię archaiczną rozproszoną nieja­ ko w różnych przejawach wiary religijnej. Lektura pra­ cy nasuwa jednak pytanie o potrzebę poszukiwania owej ontologii archaicznej - na razie pozostańmy przy tym określeniu - w życiu codziennym, kulturze popu­ larnej, plastyce, filmie, literaturze, prasie, reklamie, modzie, chorobie, polityce, konsumpcji itd., słowem w innych przejawach sposobów życia? Są to rzeczy wciąż czekające na badania antropologiczne - autorka napomyka jedynie o możliwości takich eksploracji. Pozostając jeszcze przez chwilę przy dylematach ter­ minologicznych, jeśli byśmy uznali zasadność posługi­ wania się pojęciem archaiczności, to pozostaje jednak nie całkiem oczywista kwestia skupienia się wyłącznie na porządku ontologii (życie Geertza), przy równocze­ snym wyłączeniu porządku epistemologii (logika Geertza), a dokładniej - racjonalności, w rozumieniu raczej nadawania pewnego porządku rzeczywistości niż jedy­ nie jego przyjmowania. Sama Tokarska-Bakir zdaje się wkraczać również w ten wymiar zagadnienia, gdy pisze: „Obcować z mitem to nie tyle analizować i rozumieć, ile ulegając sile opowieści, poddając się jej rytmowi, pół-tworzyć ją, pół-powtarzać” (Tokarska-Bakir: 392). Wskazuje tutaj wprawdzie tylko na narrację mityczną, rzecz odnosi się wszak do wszelkich postaci praktyk kul­ turowych. Coś zupełnie innego jest tutaj jednak waż­ niejsze, mianowicie owa synteza życia i logiki, powtarza­ nia i tworzenia, ontologii i epistemologii. Moje uwagi zacznę od tej drugiej, od logiki ze sformu­ łowania Geertza, czyli - ogólniej rzecz ujmując - racjo­ nalności, by później przejść do życia, czyli pewnego zbio­ ru treści i praktyk kulturowych, którymi antropologia winna się zainteresować. Uwagi poniższe nie mają przy tym charakteru wyczerpującego, są jedynie wskazaniem interesujących - z punktu widzenia teorii i metody antro­ pologii - rejonów badań, zarówno jeśli chodzi o ową lo­ 131 �Janusz Barański • ANTROPOLOGIA, MIĘDZY PRZED- A PONOWOCZESNOŚCIĄ - GARŚĆ WRÓŻB N A NOWY WIEK gikę kulturową - racjonalność, która wprowadza struk­ turę w pewną treść, jak i o treść kulturową - życie samo, które w myśl tej logiki jest kształtowane. Mimo nierozłączności tych dwóch komponentów ludzkich sposobów życia, dla większej przejrzystości wywodu zmuszony będę do traktowania ich do pewnego stopnia oddzielnie. * Pokrótce tylko warto przypomnieć, że problematy­ ka racjonalności ma już swoją historię zapoczątkowa­ ną przez Maxa Webera, a podjętą na gruncie filozofii nauki w latach 60. XX wieku i sporu, który w polskiej recepcji problemu znany jest bodaj najbardziej z wy­ stąpień Petera Wincha (1992) i Robina Hortona (1992). Obaj ci badacze reprezentują skrajnie od­ mienne rozumienie racjonalności - odpowiednio opowiadają się za podejściem relatywistycznym i esencjalistycznym w tym zakresie.2 Najkrócej rzecz ujmując, pierwszy autor głosi wie­ lość form racjonalności, sposobów myślenia i ich rów­ noprawność - kulturowo zrelatywizowanych i będących czymś na kształt Wittgensteinowskich form życia czy gier językowych. Drugi opowiada się za jednolitością form poznania, dopatrując się w pozornej różnorodno­ ści - umieszczającej na antypodach np. myśl afrykańską i naukę zachodnią - istnienia tej samej struktury teorii wyjaśniającej. Tokarska-Bakir przyznając, iż po złudze­ niach nowoczesności „wyszło na jaw, że ‘empiria’ i ‘ide­ ologia’ to, z grubsza rzecz biorąc, pseudonimy wiedzy i wiary, których nierozdzielność została współcześnie wielokrotnie wykazana” (Tokarska-Bakir 2000: 92), zdaje się ciążyć ku pierwszemu rozwiązaniu. W myśl te­ go podejścia wszelkie formy racjonalności, i te nauko­ we, i te potoczne, silnie kulturowo spetryfikowane, ja­ wią się jako rodzaj gier, dyskursów - w znaczeniu nada­ nym tym określeniom przez Michela Foucault. Problem racjonalności przedstawia się tutaj jako teoretyczne zagadnienie antropologii, którego przece­ nić nie sposób, ponieważ w jego perspektywie uchwycić możemy różne sposoby kulturowego ujmowania świata i życia w nim. Fakt ten eksponował w ostatnich deka­ dach w szczególności Stanley Jeyaraja Tambiah (1990), który sięgając po dzieło Levy-Bruhla, Jamesa, Schütza by wymienić tylko najbardziej znaczące postaci w histo­ rii refleksji na ten temat - podjął próbę rozstrzygnięcia wspomnianego sporu i przedstawił pogląd o różnych sposobach ujmowania i porządkowania świata. Propo­ zycję jego warto tutaj przypomnieć, choć nie jest ona wolna od pewnych słabości (zob. np. zastrzeżenia Bu­ chowskiego 2004), stanowi jednak pewien krok na­ przód w rozumieniu zagadnienia racjonalności. Otóż - ogólnie rzecz ujmując - w wielości orienta­ cji wobec rzeczywistości (logik, subuniwersów, świa­ tów życia) Tambiah wskazuje dwa nastawienia, racjo­ nalności skrajne, które określa - odpowiednio - jako: przyczynowość i partycypację. Postaci tych dwóch lo­ gik uzupełniają się nawzajem, a ich natężenie różni się pomiędzy jednostkami i grupami w łonie tej samej kul­ tury oraz pomiędzy odmiennymi kulturami ujętymi ja­ ko twory o charakterze zbiorowym. A zatem, przyczynowość reprezentowana jest przez kategorie, zasady i metodologię nauk przyrodniczych oraz myśl logiczno-matematyczną. Nastawienie nauko­ we to pewien rodzaj dystansu, metodycznej neutralno­ ści i traktowania przedmiotu oglądu w kategoriach abs­ trakcyjnych. Zwłaszcza w naukach przyrodniczych na­ cisk kładzie się tu na analizę zjawisk w kategoriach przy­ czyny i skutku, przy postępującym podziale przedmiotu badań na coraz mniejsze jego klasy, czego skutkiem jest oczywista atomizacja informacji (Tambiah 1990: 105). N a antypodach przyczynowości znajduje się partycypa­ cja - Tambiah nie ukrywa tutaj faktu zapożyczenia te­ go terminu od samego Lévy-Bruhla, choć nie do niego sięga po przykłady, przypisując mu niejasność ujęcia te­ go przypadku racjonalności. Dużo lepiej istotę partycy­ pacji ujmuje - według Tambiaha - Maurice Leenhardt (1982), który zasłużył się wieloletnimi badaniami w Melanezji, do których Tambiah się odwołuje: „Leenhardt postrzegał życie w Melanezji jako dyna­ miczny splot natury, społeczeństwa, mitu i techniki, wi­ dział również wioskę melanezyjską jako centrum ota­ czającego ją krajobrazu mitycznego, gdzie góry, skały, drzewa i zwierzęta traktowano jako bliskie, obdarzone ponadto mocą boga-przodka oraz totemicznym życiem. Takie naturalne istoty i zjawiska traktowano jako od­ rębne tchnienia życia. Krajobraz był pośrednikiem mię­ dzy światami niewidzialnym i widzialnym, przestrzenią ‘żywego mitu’, a życie każdej grupy przebiegało według wskazań jej totemów i przodków wszechobecnych w otoczeniu człowieka. Pojęcie partycypacji rozumiał Leenhardt w odczuciu związku jaźni z osobą i ze zjawi­ skami krajobrazu mitycznego; w istocie, partycypacja stwarzała związek człowieka z tym, co immanentne i/lub transcendentne” (Tambiah 1990: 106). Tambiah zauważa, iż te Leenhardta opisy geografii mitycznych można zilustrować licznymi innymi przy­ kładami etnografii rozmaitych ludów. Przytacza tedy stosowne cytaty z pracy Vincenta Crapanzano (1980) o kulcie świętych w Maroku, w której autor przedsta­ wia na przykład wiarę wiernych w obcowanie ze świę­ tym w poświęconym mu sanktuarium, czy pracę Dia­ ny Eck (1981) o geografii sakralnej Indii, w której au­ torka podkreśla z kolei wiarę wyznawców hinduizmu w świętość całego obszaru Indii. Są to klasyczne przykłady kultur (lub takich szczegól­ nych dziedzin, jak kultura religijna), które zawsze pozo­ stawały w zakresie zainteresowania antropologii. Nadprzyrodzoność wskazanych zjawisk to właśnie cecha świata - by posłużyć się określeniem Webera - sprzed od­ czarowania i podobnych przykładów przytoczyć można jeszcze wiele: Trobriandy Malinowskiego, gdzie zwykłe 132 �Janusz Barański • ANTROPOLOGIA, MIĘDZY PRZED- A PONOWOCZESNOŚCIĄ - GARŚĆ WRÓŻB NA NOWY WIEK praktyki ekonomiczne nie mogły obyć się bez nieustan­ nie podejmowanych zabiegów rytualno-magicznych, wy­ rastających wprost z lokalnej mitologii (zob. np. 2003); północny zachód Ameryki Maussa, gdzie rzeczy, od odzieży po całe domostwa, miały moc „mówienia”, po­ nieważ proces ich tworzenia i użytkowania nie odbywał się bez udziału bogów i przodków (stąd społeczna i ko­ smologiczna siła potlaczu - rytualnego rozdawnictwa, a nawet niszczenia rzeczy; Mauss 1973); polska wieś we­ dług Znanieckiego, gdzie wiara w ożywienie całej natury prowadziła do solidarności człowieka i świata, wzajemnie zależnych poprzez rodzaj mistycznego związku (Thomas, Znaniecki 1976); katolicyzm ludowy Tokarskiej-Bakir, nierozróżniający postaci świętego i jego przedstawienia, tego co nadzmysłowe i zmysłowe - podobnie jak w przy­ padku owego Marokańczyka Crapanzano... Znamienne, że Eck ten rodzaj postawy określa - w odniesieniu do jej przedmiotu badań - jako „sakramentalną ontologię na­ turalną” (Tambiah 1990: 107), potwierdza zatem intu­ icje pojęciowe Tokarskiej-Bakir - przynajmniej w zakre­ sie interesującej je obie kultury religijnej. Są to klasyczne przypadki zjawisk ze świata sprzed Weberowskiego odczarowania - pełnego mistycyzmu, nadzmysłowości, syntezy zjawisk z różnych porządków usankcjonowanych przez myśl nowoczesną, a wcze­ śniej nieistniejących (na przykład rozróżnienia na: kulturą wysoką i niską, naukę i wiedzę codzienną, sa­ crum i profanum, publiczne i prywatne, sztukę i rze­ miosło, elity i masy itd.). Wszelako, czy partycypacja to immanentny składnik porządkowania światów je­ dynie sprzed odczarowania, które odbyło się - według Webera - wraz z procesami modernizacji, racjonaliza­ cji i biurokratyzacji społeczeństw? Z tych i innych przykładów znanych antropologom i religioznawcom wynika, że owemu odczarowaniu nie poddaje się kul­ tura religijna, lecz czy jedynie ta sfera ludzkiego życia? Tambiah wskazuje przykłady, które mają unaocz­ nić, czym jest partycypacja dzisiaj lub też, gdzie należy jej szukać poza kulturą religijną. Otóż, przypadki party­ cypacji mają miejsce również wtedy, gdy na przykład współcześni Amerykanie, młodzi i starzy, masowo opo­ wiadają się za ochroną natury - ze strachu przed zagła­ dą nuklearną i odpadami przemysłowymi; gdy poeci ro­ mantyczni, Wordsworth, Coleridge i Shelley opiewają piękno związku człowieka i przyrody; gdy pomniki bo­ haterów narodowych, na przykład Lincolna czy Jeffer­ sona, lub cmentarze, jak Arlington Cemetery, lub też pola bitew, jak Gettysburg, służą za miejsca narodo­ wych świętości. We wszystkich tych przypadkach Tambiah dostrzega przejawy partycypacji - rodzaju niesformalizowanego, nieurzeczowionego nastawienia, które jest określeniem służącym opisowi tych szczegól­ nych logicznych relacji pomiędzy ludźmi, przestrzenią, naturą i światem rzeczy (Tambiah 1990: 108). Jeśli tę intuicję badacza uznamy za trafną, z łatwością znajdziemy podobne przykłady w każdym miejscu na zie­ mi, ale i inne: związki między rodzicami i dziećmi, które każą - zwłaszcza matkom - znieść każdą przykrość zada­ ną przez dziecko, między kochankami, które przywodzą do zbrodni lub szaleństwa, czy tworzenia wielkich dzieł, między członkami bliższej i dalszej rodziny, które każą udzielić pomocy krewnemu; siłę, którą wierni czerpią z uczestnictwa w nabożeństwie religijnym lub synowie z zachęcającego poklepania po plecach przez ojców; uza­ sadnienie politycznych decyzji całych narodów, sankcjo­ nowanych przez czyny ich bohaterów; poczucie dorosło­ ści osiemnastolatka, któremu wolno publicznie pić alko­ hol; pewność siebie kobiety, która właśnie przywdziała najmodniejszą z sukienek; poczucie więzi z rodem i jego historią poprzez noszony od pokoleń sygnet; założenie czarnego ubrania na znak żałoby lub ubrania białego jak to ma miejsce w Indiach - kraju pochodzenia Tambiaha. Wszędzie mamy przy tym do czynienia z kulturo­ wo zróżnicowanymi formami ekspresji, co jest charakte­ rystyczne dla porządku partycypacji - zmienności posta­ ci miłości rodzicielskiej, solidarności rodowej, mody czy żalu wyrażanego z powodu śmierci bliskich. Tambiah zauważa, że partycypacja ma miejsce wówczas, gdy osoby, grupy, miejsca, rzeczy, zjawiska naturalne pozostają w związku styczności, bezpośred­ niości, podzielanego pokrewieństwa (Tambiah 1990: 107), co - trzeba przyznać - przywodzi na myśl istotę magii. Badacz dodaje, że „w języku semiotyki ludzie z jednej strony, a miejsca, przedmioty i zjawiska natu­ ralne - z drugiej, przedstawiają się jako wzajemne ‘ikoniczne’ reprezentacje oraz ‘indeksykalne’ przeniesienia energii i atrybutów” (Tambiah 1990). Joanna Tokarska-Bakir określiłaby to zapewne - przynajmniej w od­ niesieniu do religijności ludowej - jako przejaw skleje­ nia signans i signatum, przedstawiającego i przedsta­ wionego (Tokarska-Bakir 2000: 21). Widać tedy z powyższej charakterystyki, że logika partycypacji wykazuje - co podkreśla Tambiah - ce­ chy magicznej współobecności, performatywności ak­ tów mowy i opowieści mitycznych, działania rytualne­ go i ekspresywnego, które znajduje podzielane rozu­ mienie, nacisk na zmysłowe i afektywne formy komu­ nikacji oraz język emocji, solidarności, holizmu, cią­ głości przestrzeni i czasu, gdzie jednostka jest wytwo­ rem świata i jego częścią - co ma dać w efekcie poczu­ cie kosmicznej jedności. Dyskurs przyczynowości na­ tomiast należałoby charakteryzować w kategoriach dystansu, neutralności, eksperymentu, gdzie jednost­ ka przeciwstawiona jest światu i posługuje się językiem bodźca i reakcji oraz działaniem nastawionym na tech­ niczną skuteczność, kosmos zaś podlega procesowi atomizacji i fragmentacji (Tambiah 1990: 109). Warto mieć jednak świadomość tego, że wprawdzie partycypacja i przyczynowość mogą wydawać się nasta­ wieniami wobec świata różnymi i przeciwstawnymi, mają jednak i część wspólną, którą jest zmysłowy apa­ rat poznawczy, na którym nabudowują się symboliczne 133 �Janusz Barański • ANTROPOLOGIA, MIĘDZY PRZED- A PONOWOCZESNOŚCIĄ - GARŚĆ WRÓŻB N A NOWY WIEK formy komunikacji i ekspresji. Z drugiej strony podkre­ ślić należy istotny fakt, że partycypacja i przyczynowość są postaciami racjonalności - jak już wcześniej stwier­ dzono - idealnymi, w praktyce bowiem nie są wolne od elementów przeciwstawnych ich cechom konstytutyw­ nym; innymi słowy są to - by znów sięgnąć do termi­ nologii Webera - typy idealne pewnych dwóch sposo­ bów ujmowania rzeczywistości. Można wszakże poku­ sić się o wskazanie najbliższych przypadków tak rozu­ mianych skrajności: religię i naukę. Niemniej praktyka kulturowa każdego społeczeństwa ufundowana jest na obu tych porządkach rzeczywistości, uzupełniających się nawzajem, które uobecniają się w zależności od kontekstu, systemu wiedzy, wnioskowania czy retoryki oraz sposobów reagowania emocjonalnego. Argument Tambiaha wydaje się trafny, w każdym bowiem społeczeństwie istnieją jakieś religie i związane z nimi systemy wartości, ceremonie, symbole itd. Tra­ dycje różnego rodzaju - te wielkie i małe - które każą w budowli sprzed setek lat poszukiwać źródeł zbioro­ wych tożsamości, podobnie zresztą jak w zastawie sto­ łowej przekazywanej z pokolenia na pokolenie; życie rodzinne z poszczególnymi systemami pokrewieństwa, uroczystościami (śluby, urodziny itd.), relacjami wza­ jemności; zbiorowości o charakterze subkulturowym z silną dozą solidarności grupowej czy ideologii; środo­ wiska zawodowe z ich specyficznymi kulturami organi­ zacyjnymi; mody szczycące się względną swobodą, lecz równocześnie z aspiracjami do hegemonii; formy uczestnictwa ze świata fanów, dla których uwielbianie idola jest niczym uczestnictwo w jego aura itd. - to, je­ śli chodzi o partycypację. Po stronie zaś przyczynowości mamy: eksperymenty naukowe, plany ekonomicz­ ne, dysputy akademickie, diagnozy lekarskie (chodzi oczywiście o medycynę klasyczną, nie tę np. holistycz­ ną, którą należałoby umieścić w porządku partycypacji, a może raczej jest ona przypadkiem granicznym) itd. W tym względzie - zauważa badacz - istnieją również różnice stosowania tych dyskursów w różnych kultu­ rach, nie ma wszak społeczeństwa, którego racjonal­ ność można by sprowadzić wyłącznie do jednej ze wskazanych tu postaci (Tambiah 1990: 108-109). Tambiah nie kładzie jednak wystarczającego nacisku na jeszcze jedną kwestię, mianowicie iż w każdym z wy­ mienionych przykładów, które reprezentują zresztą jedy­ nie znikomy fragment praktyk człowieka, w których obie racjonalności się ujawniają, możemy zwykle do­ strzec element z porządku przeciwstawnego. Innymi sło­ wy, i w praktykach z porządku partycypacji (nawet w przypadku religii) znajdziemy elementy swoistego ma­ ke-believe, z drugiej zaś strony, przyczynowość nie jest po­ zbawiona elementu partycypacji, jak w przypadku wielu odkryć naukowych, które ufundowane są na intuicji ra­ czej niż na logice argumentu, nie wspominając już o tym, że sama teoria i metoda są w nauce czymś arbitralnym, a więc narażonym wciąż - i słusznie - na zarzut pocho­ dzenia z przeciwnej strony - partycypacji właśnie. W gruncie rzeczy bowiem mamy do czynienia z ciągło­ ścią postaci owych dyskursów, gdzie wspomniana medy­ cyna holistyczna plasowałaby się być może pomiędzy po­ stacią klasyczną i alternatywną sposobów leczenia ludzi. W tym rozumieniu tyleż logiki przyczynowości, co logiki partycypacji da się zauważyć na przykład: w retoryce po­ litycznej (fakty vs interpretacje), motywacjach przyna­ leżności grupowych (potrzeba wsparcia vs wiara w jej wartości), modzie (potrzeba wyróżnienia się vs poddanie się obowiązującemu kanonowi), w stosunku wobec dóbr materialnych (użyteczność np. samochodu vs jego symboliczność w aspekcie prestiżu społecznego). Znawcy historii myśli antropologicznej zauważą za­ pewne, że propozycje Tambiaha nie są czymś absolut­ nie nowym w potraktowaniu racjonalności rozumianej jako sposób ujęcia rzeczywistości, porządkowania jej i rozumienia. Dość przywołać jedną z najbardziej zna­ czących wypowiedzi odnoszących się do tego zagad­ nienia, mianowicie samego Claude’a Lévi-Straussa: „Otóż w każdej perspektywie nienaukowej (a żadne społeczeństwo nie może uważać, że jest od niej wolne) myśl patologiczna i myśl normalna nie wykluczają się, lecz dopełniają. W obliczu świata, który pragnie zrozu­ mieć, ale którego mechanizmów nie może opanować, myśl normalna pyta nieustannie o sens te rzeczy, które odmawiają odsłonięcia go; natomiast myśl określona jako patologiczna przepełniona jest uczuciowymi od­ dźwiękami i interpretacjami, w które gotowa jest wy­ posażyć nie zaspokajającą jej rzeczywistość. Dla jednej istnieje coś, co nie daje się sprawdzić doświadczalnie, tzn. pusty wymóg; dla drugiej - istnieją doświadczenia bezprzedmiotowe, tzn. czysty zasób. Korzystając z języ­ ka lingwistów, powiemy, że myśl naturalna stale cierpi na deficyt tego, co znaczone, gdy tzw. myśl patologicz­ na (a przynajmniej pewne jej objawy) dysponuje nad­ miarem tego, co znaczące” (Lévi-Strauss 1970: 256). Jeśli przymkniemy oko na częste w przypadku strukturalizmu sformułowania o silnie pozytywistycz­ nym nacechowaniu, jak: myśl normalna vs myśl pato­ logiczna (przyczynowość vs partycypacja), stwierdzimy bez wątpienia wspólność intuicji, które dzieli - między Lévi-Straussem a Tambiahem - kilka dziesiątków lat myśli antropologicznej; do wspomnianego „nadmiaru tego, co znaczące” przyjdzie się jeszcze odwoływać. Sięgnijmy po jeszcze inne przybliżenie istoty tej sfe­ ry ludzkich sposobów życia, która wymyka się analizie w kategoriach dwuwartościowej logiki, reguł wynika­ nia itd. Mianowicie, od pewnego czasu obecna jest w polskiej literaturze przedmiotu koncepcja kultury ty­ pu magicznego, powstała zapewne nie bez odniesienia do toczącego się przynajmniej od czasów Lévy-Bruhla sporu na temat wspomnianej wcześniej dychotomiczności (lub wielości) racjonalności. Michał Buchowski, współtwórca tej koncepcji, pisząc o magii, zauważył, że „redukcja magii do komunikacji jest niemożliwa - 134 �Janusz Barański • ANTROPOLOGIA, MIĘDZY PRZED- A PONOWOCZESNOŚCIĄ - GARŚĆ WRÓŻB NA NOWY WIEK przede wszystkim ze względu na syntetyczny charakter myślenia magicznego, łączącego sensy przedmiotowe (praktyczno-użytkowe), komunikacyjne (komunikacyjno-semantyczne) i światopoglądowe regulowanych przez siebie czynności” (Buchowski 1986: 106). Wszelako posługiwanie się tutaj pojęciem kultury przywodzi jednak na myśl pewien ograniczony etnicznie (Polacy, Lasowiacy, Afroamerykanie, Bororo itd.) lub typologicznie (chłopi, politycy, hiphopowcy, nauczycie­ le akademiccy itd.) zespół praktyk, wartości, wytworów itd. charakterystycznych dla danej grupy. Tymczasem niewielka zmiana terminologiczna - np. racjonalność typu magicznego - pozwala na zerwanie z krępującą tra­ dycją antropologiczną wypowiadania się na temat po­ szczególnych kultur, ułatwia natomiast postawienie znaku równości między praktykami kulturowymi Bororo, hiphopowców i nauczycieli akademickich; rzecz ja­ sna z uwzględnieniem osobliwości wszystkich tych prak­ tyk - przy podjętym równocześnie wysiłku wskazania ja­ kości wspólnych. Okazać się może wówczas, że np. spo­ sób ubierania się - gdy uwzględnimy wspomniane wy­ miary: praktyczno-użytkowy (np. ochrona), komunika­ cyjny (np. informacja o miejscu w hierarchii społecznej lub aspirowania do zajęcia tegoż), światopoglądowy (np. wyznawane wartości estetyczne) - wykazywać bę­ dzie zbliżone funkcje bez względu na szerokość geogra­ ficzną, rasę, przynależność etniczną czy typologiczną. Ów zabieg terminologiczny pozwoliłby nam również na wyzwolenie się z pewnych nawyków myślowych: że oto kultury typu magicznego reprezentują jedynie Boro­ ro, a może jeszcze - na przykład - Lasowiacy; a może nie, może tylko kultura religijna Lasowiaków da się ująć za pomocą tej formuły? Co w takim razie z hiphopowcami czy nauczycielami akademickimi, co z ich religijnością, itd.? Niewątpliwie można przecież stwierdzić symboliczność stroju Bororo (np. określony zestaw papuzich piór), hiphopowców (np. czapka bejsbolówka noszona w okre­ ślony sposób) i nauczycieli akademickich (np. wycią­ gnięty sweter czy jasne spodnie - ten drugi przypadek, amerykański, coraz bardziej rozpowszechnia się w środo­ wisku rodzimym). Jeśli przyjmiemy tedy, że każda symboliczność zawiera - z racji społecznie nacechowanej re­ toryki - element magiczności, wówczas tę magiczność dostrzec będzie można w papuzich piórach Bororo i w ja­ snych spodniach akademika. Magiczność, czyli - jak by powiedział Kenneth Burke - sztukę retoryczną uprawia­ ną z pomocą słów, rzeczy, zachowań. W tym rozumieniu rolą magii nie jest oddziaływanie na naturę, lecz na in­ nego człowieka, na zbiorowość - kształtowanie ludzkich postaw i zachowań (Burke 1969: 43). Stąd - wydaje się - posługiwanie się pojęciem ra­ cjonalności typu magicznego daje lepsze widoki ba­ dawcze niż pojęcie kultury typu magicznego.3 Samo pojęcie kultury sprzyja wprowadzaniu pewnego myślo­ wego mechanizmu unieruchamiającego - również w granicach wyznaczanych kryteriami etnicznymi czy typologicznymi. Dochodzą do tego pewne stare przesą­ dy z porządku nowoczesności, jak rozróżnienie na magię-religię czy magię-naukę i mamy oto najczęściej za­ pewne formułowany wniosek, że magię mają Bororo, nie mogą jej natomiast mieć nauczyciele akademiccy oni mają naukę, a czasem religię. A zatem nimi antro­ pologia zajmować się nie może - stąd bierze się owo dreptanie w miejscu, o którym była mowa na początku. Pozostając jeszcze przez chwilę przy przykładzie stroju, może on mieć tak przemożną magiczno-retoryczną siłę, co głównie odnosi się do mody, że każe na przykład - nosząc w zimne wiosenne lub jesienne dni kusą bluzkę, wystawiać (już lub jeszcze - po lub przed okresem zimowych chłodów) nagie brzuchy na doskwierające zimno. Okazuje się, że względy techniczno-użytkowe zgoła tu nie występują, dając miejsce tym komunikacyjnym i światopoglądowym: „W kulturze typu magicznego, tak jak to postulują symboliści antropologiczni, sfera techniczna i sfera sym­ boliczna są przemieszane, integralnie splecione. Oby­ dwie sfery tworzyć nawet mogą syntetyczny monolit (...). Zgodnie z wierzeniami magicznymi, działania sym­ boliczne mają podobny status, co działania techniczne. Przy budowie domu, akty symboliczne, np. zaklęcia i ge­ sty rytualne, mają taki sam wpływ na efekt końcowy, ja­ kim ma być nośna i dobra chałupa, co akty techniczne. Dobór belek i ich umocowanie są równie istotne, co akt złożenia kamienia węgielnego, zawieszenie wiechy i po­ święcenie wodą” (Buchowski 2004: 208) Żaden antropolog nie zakwestionuje trafności przy­ porządkowania przykładu podanych tutaj działań sym­ bolicznych do zbioru praktyk magicznych. Dlaczego jednak nie dostrzega się magiczności sposobu ubierania się? Trzeba to zapewne położyć na karb wspomnianych przesądów i nawyków myślowych, co prowadzi do bra­ ku badań antropologicznych w tym zakresie, a więc i braku powodów wysuwania jakichkolwiek tez na te­ mat sposobów ubierania się, które - przecież, jako ży­ wo - jest czynnością kulturową interesującą wszak dawniejszych badaczy, np. znawców strojów ludowych. Gdybyśmy sparafrazowali wypowiedź Buchowskie­ go, to druga jej część - by nie wchodzić w niepotrzeb­ ne dłużyzny - mogłaby brzmieć: w przypadku ubierania się, działania symboliczne i rytualne, np. założenie gar­ nituru określonego fasonu i ceny, krawata o określo­ nym wzorze, koszuli o określonym kolorze z kołnierzy­ kiem określonego kroju, sposób noszenia takiego ubio­ ru (np. zapinanie-odpinanie guzików w pewnych oko­ licznościach, zdejmowanie-zakładanie marynarki w innych), mają większy efekt końcowy niż akty tech­ niczne, na przykład - ochrona. Zdarza się bowiem, że ochrona w ogóle nie jest tutaj żadnym efektem końco­ wym, np. ochrona przed duszną atmosferą bankietu, na którym mężczyźni nie mogą zdjąć marynarki, pod­ czas gdy kobiety - odwrotnie - winny odsłaniać gołe ramiona; podobnie owa wspomniana wcześniej bluzka 135 �Janusz Barański • ANTROPOLOGIA, MIĘDZY PRZED- A PONOWOCZESNOŚCIĄ - GARŚĆ WRÓŻB N A NOWY WIEK - wydaje się - jedynie służy odsłanianiu brzucha... W tym ostatnim przypadku można by pokusić się o ro­ boczą hipotezę, że magiczna rola bluzki wyraża się w syntezie funkcji erotycznej i estetycznej, co zauważył już dawno temu pionier badań symboliki stroju ludo­ wego Piotr Bogatyriew (1979: 202-203). Ma ona rów­ nież - jak każda moda, zwłaszcza kobieca - coś ze striptizu, gry odsłaniania i zakrywania, co rozważał przecież w kategoriach mitotwórstwa, racjonalności partycypa­ cji,4 tutaj można by powiedzieć - racjonalności typu magicznego, sam Roland Barthes (1970: 74-77). Mimo możliwego zastrzeżenia wobec proponowa­ nego przez Tambiaha rozumienia racjonalności, do­ wodzi on bez wątpienia tego, że nie ma mowy o utrzy­ maniu dawniejszego podziału - by rozpocząć od stwierdzenia Tokarskiej-Bakir - na empirię i ideolo­ gię, dalej - wiedzę i wiarę, to, co wysokie i niskie w kulturze, indywidualne i zbiorowe, centralne i pery­ feryjne, elitarne i nieelitarne, logiczne i prelogiczne, referencyjne i emotywne, racjonalne i irracjonalne w odniesieniu do wszelkich praktyk człowieka. Dotyczy to również „praktyki naukowej”, i to wła­ śnie w odniesieniu do niej można by stwierdzić trzecie jak sugeruje Buchowski (2004: 158) - odczarowanie świata: „’rytuały nauki’ satysfakcjonujące nasze potrze­ by praktyczne, mogą być wykonywane bez sakralnego wierzenia, że są one w jakiś wyjątkowy sposób obiek­ tywne i zbliżone do prawdy o świecie. Wystarczy utrzy­ mywać, ze nauka to użyteczna metoda, służąca realiza­ cji naszych pragnień w określonych aspektach życia, podobnie jak inne ceremonie zaspokajają nasze potrze­ by w dziedzinie stosunków społecznych” (Buchowski 2004). W tym rozumieniu nauka, w odniesieniu do mo­ delu przyczynowość-partycypacja, to postać racjonalno­ ści sytuująca się po stronie pierwszego z członów tej dy­ chotomii, choć - przypomnijmy - owe dychotomiczne ujęcia porządkowania rzeczywistości to jedynie modele idealne typów racjonalności przebiegających w poprzek tych i innych uznanych dotychczas podziałów. Trzeba przy tym przypomnieć, że i sam Weber uznał ostatecz­ nie subiektywny charakter wszelkich form racjonalno­ ści, które są - według niego - podminowane emocjo­ nalnym nastawieniem, intuicją, a nawet charyzmą. Konstatacja Webera nie dała wszak natychmiasto­ wego efektu przejścia na relatywistyczne pozycje śro­ dowisk kontestujących projekt nowoczesności, choć postaci ponowoczesności avant la lettre można upatry­ wać w awangardowych ruchach artystycznych już w latach 20. minionego wieku (Featherstone 1991: 38). Dopiero schyłek wieku przyniósł zdecydowanie odmienne ujęcia charakteru i prawomocności wszel­ kiej wiedzy (w tym tej naukowej) i wszelkiej racjonal­ ności, rozumianych jako językowa lub pragmatyczna gra jedynie, której reguły są w dodatku ustanawiane przez poszczególne dyskursy - naukowe, potoczne, ar­ tystyczne itd. Nie wdając się jednak w rozważania na temat zasad­ ności i proporcji podziałów z porządku przednowoczesność-nowoczesność-ponowoczesność, należy stwierdzić, że mylą się niektórzy teoretycy, twierdząc, że oto ponowoczesność przyniosła ostateczne odczarowanie świata (zob. np. Lyotard 1997), że ponowoczesne małe opowie­ ści, w odróżnieniu od tych wielkich - nowoczesnych, po­ zbawione są sankcji metafizycznej. Naiwnością wydaje się wiara, że owej sankcji nie ma w łonie dyskursów na­ ukowych (już samo ponowoczesne założenie o prowizo­ ryczności i umowności wszelkiej wiedzy jest przesłanką metafizyczną), a tym bardziej w odniesieniu do małych opowieści pozanaukowych (ideologie, ruchy narodowe, tradycje, nurty artystyczne, ruchy społeczne, style życia, mody itd.). Istotnie, w miejsce owych esencjalistycznych wielkich opowieści nauki pojawiają się antyesencjalistyczne małe opowieści tejże, programowo odżegnującej się od absolutystycznych roszczeń (inna sprawa, czy nie jest to właśnie rodzaj pobożnego życzenia), lecz także ma­ łe opowieści spoza nauki, składające się - jak zawsze - na gmach ludzkiej codzienności, gmach antropologicznie rozumianej kultury, które przecież przesłankę metafizycz­ ną mają wpisaną w swoją istotę. I tutaj - okazuje się - w świecie ponowoczesnym można zaobserwować powrót przednowoczesności, w szczególności fragmentację i hybrydyzację na rozma­ itych płaszczyznach sposobów życia ludzi, upodabnia­ jącą w dużym stopniu współczesny krajobraz kulturo­ wy do tego sprzed nowoczesności. Zadając pytanie: na czym to upodabnianie się ma polegać, wkraczamy tym samym w zakres znaczeniowy owego Geertzowskiego prawdziwego życia. * Sięgnijmy najpierw do spostrzeżeń, które eksponują społeczny wymiar wspomnianego podobieństwa. Weź­ my choćby pogląd socjologa francuskiego Michela Maffesoli (1996) o istnieniu tzw. ponowoczesnych plemion, współczesnych formacji społecznych skali mikro, któ­ rych przykłady wskazać można w takich układach spo­ łecznych, jak: zespoły pracownicze (por. pojęcie kultury organizacyjnej), kluby sportowe (wraz z grupami fanów), bywalcy określonych kawiarni, organizacje hobbystów, partie polityczne (zwłaszcza na szczeblu lokalnym), po­ moc sąsiedzka (chodzi o jej zorganizowane formy, znane np. w krajach anglosaskich pod nazwą Neighbourhood Watch), grupy nacisku rozmaitego autoramentu, mniej­ szości seksualne, subkultury młodzieżowe itd., których członkowie podzielają wspólny styl życia czy gusty. Cen­ tra owego współczesnego plemiennego życia to wielkie miasta, w których biznesmeni pospołu z graficiarzami, nauczycielami akademickimi, hiphopowcami itd. skła­ dają się na społeczny i estetyczny krajobraz społeczeń­ stwa masowego. Przymiotnik „ponowoczesne” oddać ma nowy charakter tych formacji społecznych, powstałych mianowicie na gruzach rozsypującego się porządku no­ 136 �Janusz Barański • ANTROPOLOGIA, MIĘDZY PRZED- A PONOWOCZESNOŚCIĄ - GARŚĆ WRÓŻB NA NOWY WIEK woczesności, dla której typowym wyznacznikiem było względnie zhomogenizowane społeczeństwo konsump­ cyjne, podległe jednej z wielkich opowieści - ideologii sukcesu finansowego i konsumeryzmu, w których na przykład Robert Merton (1982) upatrywał wzoru kultu­ ry amerykańskiej połowy XX wieku, co można by zapew­ ne ekstrapolować na całość kultury Zachodu. Wprawdzie francuski socjolog zaproponowany ter­ min traktuje raczej przenośnie niż dosłownie, odżegnu­ jąc się od jakichkolwiek analogii wskazanych formacji społecznych z plemionami klasycznej antropologii, jego argumentacja nieodmiennie przywodzi na myśl cechy Tönniesowskiej Gemeinschaft czy Durkheimowskiej świadomości zbiorowej. Oto bowiem członek owego współczesnego tribus to - w odróżnieniu od członko­ stwa, funkcyjności i kontraktowości zbiorowości nowo­ czesnych - nie jest już jednostką, ale osobą, nie pełni funkcji, lecz odgrywa rolę, nie łączy go z grupą umowa, lecz więzy emocjonalne (Maffesoli 1996: 6).5 To sprzy­ ja postrzeganiu owych osób w związkach ze sobą i ze światem w kategoriach solidarności i organiczności, sło­ wem - chciałoby się powiedzieć - holizmu kosmologicz­ nego, typowego właśnie dla plemion dawniejszej antro­ pologii. Maffesoli stwierdza ponadto, że ta wskazana emocjonalność i bezpośredniość postaw i stosunków wewnątrzgrupowych prowadzi do pomieszania tego, co obiektywne i subiektywne, a co autor określa jako transsubiektywne. Jest to uznanie prawomocności spo­ łecznie stworzonej rzeczywistości, podmiotowe ujęcie plemienia i tworzonej przez niego wiedzy jako bytu sui generis, gdzie subiektywne doznania i znaczenia stają się obiektywnymi faktami społecznymi i tworzą świat intersubiektywny (por. Berger, Luckmann 1983).6 Czyż nie jest to cecha rzeczywistości kulturowej ufundowanej na racjonalności określanej przez Tambiaha jako partycypacja, gdzie wiedza kulturowa wywodzi się z podzielanego rozumienia, podszyta jest emocjami i poczuciem solidarności, jej fortunność zaś zagwaranto­ wana jest performatywnością wypowiedzi i zachowań, a uczestniczące w niej osoby stają się tym sposobem wy­ tworami świata i jego nierozdzielnymi częściami? Nie bę­ dzie chyba przesady w stwierdzeniu, że mamy tu także do czynienia z postacią owej nierozróżnialności, którą Joan­ na Tokarska-Bakir interpretuje jako „unicestwienie zna­ ku jako znaku” - zlanie się w jedno rzeczy, reprezentacji i pojęcia (Tokarska-Bakir 2000: 40). Magiczną współobecność i nierozróżnialność wszyst­ kiego, co w świecie się znajduje, wskazuje również Maffesoli, zauważając, że w jego tribus nie obowiązują rozróż­ nienia na duszę i ciało, umysł i materię, wyobraźnię i ekonomię, ideologię i produkcję itd., do których przy­ wykliśmy, podążając za takimi oto taksonomiami „re­ dukcjonizmu pozytywistycznego” (Maffesoli 1996: 14). W wymiarze społecznym podkreśla się tutaj wspólnoto­ wy charakter uczestnictwa, podzielanie wartości i kon­ takt bezpośredni, znaczenie zachowań rytualnych i oby­ czaju, który autor rozumie w kategoriach syndromu ety­ ki i estetyki.7 Działania symboliczne odgrywają w tym społecznym millieu rolę szczególną, a obyczaj jest w życiu codziennym tym, czym rytuał w życiu religijnym - środ­ kiem łagodzenia, oswajania tajemniczych, wzbudzają­ cych obawę, a czasem grozę sił (Maffesoli 1996: 21). Autor nie wprost potwierdza wyrażoną powyżej in­ tuicję o partycypacyjnym charakterze kosmologii tri­ bus, zauważając, że „wszystkie te rzeczy dowodzą istnie­ nia wrażliwości kolektywnej, która ma niewiele wspól­ nego z dominacją kategorii polityczno-ekonomicznych nowoczesności. Wrażliwość ta nie jest już integralną częścią finalistycznej, teleologicznie zorientowanej ra­ cjonalności (Zweckrationalität Webera), lecz doświad­ cza się jej raczej w czasie teraźniejszym - wpisaną w określoną przestrzeń: hic et nunc (Maffesoli 1996: 23). Dalej jednak stwierdza, że znajdujemy tu wyrażo­ ną wprost lub nie wprost wizję organicznego powiąza­ nia rozmaitych elementów kosmosu, bliskiego ducho­ wi religijnemu i lokalizmowi terytorialnemu (Maffesoli 1996: 40), gdzie wszakże święty patron zastąpiony zo­ stał przez guru, rodzinna wioska przez dzielnicę wiel­ kiego miasta, a tajne stowarzyszenia przez kibiców pił­ karskich czy modne sekty. Dodać należałoby tutaj, że nie zawsze w tym przypadku niezbędna jest obecność jakiegoś guru, z którym możliwe jest obcowanie w kon­ takcie bezpośrednim (np. przywódcy grupy kibiców, li­ dera klasowego, przywódcy sekty itd.), albowiem w skali kultury masowej - w skali społeczeństwa maso­ wego, a nie nowoplemienia - wskazuje się na wzrasta­ jącą rolę tzw. nowych pośredników kulturowych (Bo­ urdieu 1984), którzy służą za wyrocznię w sprawach kultury codziennej i sposobów życia: dziennikarzy, me­ dialnie aktywnych intelektualistów, gwiazdy filmowe itd. Element autorytetu, tak ważny w kulturach przednowoczesnych, nie znika zatem w naszych czasach, przemieszcza się tylko - w tym drugim przypadku w sferę relacji zapośredniczonych zwykle przez media. Owemu „plemiennemu rozdrobnieniu”, podważa­ jącemu wielkie narracje nowoczesności, sprzyjają od początku media: stacje radiowe prezentują nurty mu­ zyki kojarzone z rozmaitymi subkulturami; telewizje kablowe podważają telewizyjny mainstream wielkich stacji, adresując swoje programy do mniejszych grup odbiorców; prasa różnicuje się w swej ofercie ze wzglę­ du na płeć, wiek, zawód, zainteresowania itd. (zob. np. Scott 1993: 259). Wszystko to wzmaga proces skupia­ nia się mediów na życiu codziennym, sięgania po ob­ razy codzienności kosztem wielkich dzieł tzw. kultury wysokiej, a wraz z odrodzeniem oralności i wizualności jako głównych mediów komunikowania (radio, tele­ wizja, internet w miejsce dawniejszego słowa druko­ wanego) wzmacnia to porządek bliski owej Gemein­ schaft, „kultury tradycyjnej” - jak ją wprost określa Maffesoli (1996: 26). Co więcej, mamy oto do czynie­ nia z nowym wcieleniem starej postaci dyskursu pu­ 137 �Janusz Barański • ANTROPOLOGIA, MIĘDZY PRZED- A PONOWOCZESNOŚCIĄ - GARŚĆ WRÓŻB N A NOWY WIEK blicznego w rozumieniu mitycznych lub mitycznopochodnych tekstów obecnych w przestrzeni kulturowej, których opowiadanie, odtwarzanie, reaktualizowanie służyło niegdyś podtrzymywaniu spójności kulturowej. W miejsce dawniejszych historii o mitycznych zdarze­ niach i bohaterach kulturowych wkraczają z całą mo­ cą zdarzenia i bohaterowie współcześni, gdzie - jak za­ uważa Maffesoli - „wydarzenie o znaczeniu politycz­ nym lub całkiem zwyczajne, życie gwiazdy lub lokalne­ go guru, może przyjąć mityczne proporcje” (Maffesoli 1996). Ów mityczny wymiar - dodaje - przebiega jak­ by w poprzek całości życia społecznego. Przypomina to cokolwiek Barthes’owskie pojęcie „mityczności”, która ma być współczesnym wcieleniem dawniejszych mitów-opowieści. Jak pisze francuski „mitolog”, mit jest dziś „nieciągły, już nie ujawnia się w wielkich opowieściach, lecz w samym ‘dyskursie’; jest raczej frazeologią, zbiorem zdań (stereotypów); mit zniknął, lecz pozostała - bardziej podstępna - mityczność” (Barthes 1985: 63). W świetle poczynionych wcześniej ustaleń na temat racjonalności typu magicz­ nego, można by dodać do tej wypowiedzi jej parafrazę: magia jest dziś nieciągła, już nie ujawnia się w konkret­ nych praktykach, lecz w samym „dyskursie”; jest raczej retoryką, zbiorem zachowań (stereotypów); magia zniknęła, lecz pozostała - bardziej podstępna - magiczność.8 Ta i inne cechy kultury współczesnej przywodzą i Michela Maffesoli do konstatacji, że jesteśmy oto świadkami ponownego „zaczarowania świata”. Wprawdzie plemiona współczesne wyposażone zo­ stały w wyrafinowaną technikę, mają jednak w sobie coś barbarzyńskiego i ożywiającego zarazem (Maffesoli 1996: 28). Maffesoli twierdzi, że inwazje barbarzyńców miały w dziejach rozmaitych kultur charakter odnowicielski. Były to rewolty, które pociągały częstokroć zu­ pełne odwrócenie wcześniejszego porządku, czego nie­ wątpliwym przykładem są rewolucje doby nowożytnej. Trzeba zatem zauważyć, że w rozumieniu antropolo­ gicznym konflikty takie stanowiły zawsze część wiecz­ notrwałego - wydaje się - motywu kulturowego: trans­ gresji, protestu, karnawałowego i liminalnego nadmia­ ru. To właśnie ludowa tradycja karnawałów i świąt - od greckich bachanaliów przez polskie zapusty, po karna­ wał w Rio - dostarczała dawniej i dziś narzędzi symbo­ licznej inwersji i przekraczania przyjętych powszechnie norm, ustanawiania owego opisanego przez Bachtina „świata na opak”, wraz z groteskową wulgarnością, przyjemnościami cielesnymi, nadmiernym jedzeniem i piciem oraz promiskuityzmem seksualnym, dowarto­ ściowaniem - jak to określa Bachtin (1975) - „dołów materialno-cielesnych”. Ta liminalność to cecha rytu­ ału, który wszak służy stanowieniu nowych jakości spo­ łeczno-kulturowych i - można bez przesady stwierdzić pełni funkcję kosmogoniczną, stwarzania nowego-starego lub nowego-nowego porządku. Typowym czasem takiej świątecznej inwersji był czas przesileń astrono­ micznych. Typowym zaś miejscem był zawsze targ, na którym spotykali się ludzie i rzeczy z różnych stron świa­ ta, choćby to był świat najbliższej okolicy, gdzie przyby­ wali rozmaici kuglarze, włóczędzy i dziady proszalne, gdzie odbywał się handel i publiczne debaty, słowem było to miejsce o transgresyjnym charakterze. Mike Featherstone zauważa, że miejscem takiej świeckiej odświętności są dziś: centrum handlowe, ku­ rort, centrum rozrywki, park tematyczny, gdzie - jak w restauracjach, pubach, dyskotekach - bywalec tych miejsc, współczesny flâneur, oddać się może praktykom „kontrolowanego braku kontroli” (zob. Featherstone 1991: 22-23). Wskazuje również wprost na trwanie ele­ mentów przednowoczesnej tradycji karnawałowej, choć przemieszczonej w sferę mediów, reklamy czy centrów handlowych. Do tych uwag dodajmy jeszcze fakt istnie­ nia szczególnych okresów, którym można ową karnawałowość, liminalność przypisać - w szczególności week­ end czy wakacje, z Veblenowską (1998) „konsumpcją na pokaz” i ekspozycją Bachtinowskich „dołów materialno-cielesnych”. Najważniejsze bodaj jest jednak to, że prześmiewczość, zmyślenia, pamflety, piosenki oraz inne powszechne formy zabawy słowem, a nawet fana­ beria opinii publicznej dostarczają kryteriów oceny wła­ dzy (Maffesoli 1996: 51), składają się na ów „barbarzyń­ ski” wymiar tych treści kulturowych, które - jak by po­ wiedział Bachtin - przychodzą niejako z dołu. Postawa taka wykracza wszak poza omawianą przez Michela Maffesoli plemienność i fakt ten podkreślał już Jurgen Habermas, wprowadzając rozróżnienie na system i świat życia. W myśl tego kryterium, pierwszy to instru­ mentalne działanie po stronie systemu polityczno-admi­ nistracyjnego i ekonomicznego, który usiłuje zdomino­ wać i doprowadzić do rozkładu ten drugi - wyzwalający potencjał świata życia codziennego (Habermas 1981; za: Featherstone 1997: 56). Potencjał ten jest jednak narzę­ dziem dostępnym każdemu i wyrastającym z poczucia wspólnoty, solidarności, podzielanego uczestnictwa i wywodzi się z niewypowiedzianej wprost wiary w moc działania i słowa, chciałoby się powiedzieć - magiczną moc. Jest to sprzeciw wobec narzuconych wielkich pro­ jektów nowoczesności, państwa, zhomogenizowanego społeczeństwa czy rynku ekonomicznego. Maffesoli twierdzi wręcz, że są to akty konspiracji przeciw wielkim opowieściom i instytucjom państwa, działania, które przejawiają się również w postaci współczesnej maski: sposobu ubierania się, tatuażu czy nawet fryzury, a które umieszczają jednostkę w granicach oddziaływania tribus. Jest to „partycypacja, w mistycznym znaczeniu tego sło­ wa, w większej całości” (Maffesoli 1996: 91), choć jest to całość - jak wiemy - o skali mikrospołecznej, ograni­ czająca równocześnie wymiar podmiotowości. Wszelako, nowoplemienność różni się od klasycz­ nej plemienności płynnością, rozproszeniem, nawet okazjonalnością (Maffesoli 1996: 76), w sumie - moż­ na by ją niemal utożsamić z codziennością, niesforma- 138 �Janusz Barański • ANTROPOLOGIA, MIĘDZY PRZED- A PONOWOCZESNOŚCIĄ - GARŚĆ WRÓŻB NA NOWY WIEK lizowanym theatrum mundi. Badacz stwierdza w końcu, iż cechy nowoplemienności wykazują również zbioro­ wości o skali masowej. Okazuje się mianowicie, że gra­ nica między grupami nowoplemiennymi a społeczeń­ stwem masowym jest płynna. To drugie również uczestniczy - na przykład dzięki pośrednictwu mediów - w rytuałach o masowej skali: imprezach sportowych, zakupach, festynach, turystyce itd. (Maffesoli 1996: 98). W sumie mamy do czynienia ze swoistym nie­ ustannym ruchem wahadłowym między plemieniem a społeczeństwem masowym,9 wymiennością masy-plemienia (Maffesoli 1996: 127), gdzie obie te postaci ży­ cia społecznego są wzajemnymi biegunami, pomiędzy którymi przemieszczają się jednostki. Trzeba bowiem pamiętać, że plemiona współczesne nie określają przy­ należności raz na zawsze. Można zresztą należeć do nich częściowo lub tylko na zasadzie porównawczej grupy odniesienia - fanów sportu, miłośników określo­ nej muzyki, użytkowników jakiejś jednej marki samo­ chodu (zob. znane powszechnie przypadki użytkowni­ ków Volkswagena Garbusa czy Forda Mustanga). Do wspomnianego wcześniej pojęcia maski Maffesoli dorzuca jeszcze pojęcie rytuału, który stoi na straży tożsamości grupy (Maffesoli 1996: 93), co prowadzi w konsekwencji do rozwoju rozmaitych postaci identy­ fikacji symbolicznych. Wskazuje przy tym na jeszcze jedną cechę kultury, która - wydaje się - składa się również na racjonalność z porządku partycypacji i sta­ nowi o ontologicznej trwałości symbolizacji, mianowi­ cie - dionizyjskość. Istotnym atrybutem tej tradycji jest - jak to określa - ex-stasis tej jakości, wyjście poza sie­ bie, co jest równocześnie elementem składowym proce­ su identyfikacji. Osoba identyfikuje się mianowicie z tym a tym miejscem, totemem, kamieniem, ponieważ łączą ją one z długim szeregiem przodków (Maffesoli 1996: 136). Rzecz jasna, w odniesieniu do współczesnej kultury Zachodu nie chodzi o symboliczną identyfikację znaną antropologii z klasycznych przypadków totemi­ zmu czy kultu przodków, lecz - twierdzi autor - o pew­ ne ekstatyczne formy zachowań związanych z muzyką, seksem, sportem, konsumpcją itd. (tamże). Warto jed­ nak zauważyć, że z łatwością możemy znaleźć współcze­ sne analogie również z tymi pierwotnymi postaciami ex-tasis, na przykład ze swoistym kultem dziedziczonych po przodkach przedmiotów, grobów idoli muzyki roz­ rywkowej czy miejsc narodowych tryumfów lub żałoby - jak w przytoczonym wcześniej przykładzie Tambiaha. Formuła Michela Maffesoli - „dialektyka masy-plemienia” - okazuje się pomocna w przedstawieniu kra­ jobrazu charakterystycznego dla współczesnej kultury. Autor dokonuje bowiem w istocie rzeczy restytucji po­ jęcia globalnej wioski, zużytego cokolwiek w obiegu potocznym i zubożonego przez żargon dziennikarski. Twierdzi mianowicie, iż jesteśmy obecnie mieszkańca­ mi „mnogości wiosek”, które zachodzą na siebie, jak również nawzajem się sobie przeciwstawiają. Ich tere­ nem nie są bynajmniej zapomniane rejony na peryfe­ riach, lecz same centra ludzkiego habitatu - wielkie miasta. Stąd zastrzeżenie badacza, że posługuje się po­ jęciem wioski, podobnie zresztą jak plemienia, w zna­ czeniu metaforycznym, heurystycznym. Wprawdzie tu i ówdzie można czasem wskazać rzeczywiste terytorium takiej wioski (dzielnica, stadion, szkoła, centrum han­ dlowe itd.), chodzi jednak bardziej o terytorium sym­ boliczne, cosa mentale, które nie jest mniej realne od tego przestrzennie określonego. W tym rozumieniu owe symboliczne terytoria składają się - jak się zdarza - z przestrzeni wirtualnego świata multimediów - za­ mieszkiwane przez plemiona internautów, kibiców sportowych, fanów muzyki itd. (Maffesoli 1996: 139). Nie przeszkadza temu przy tym fakt coraz bardziej roz­ powszechnionego życia samotnego, skoro potrzebę wspólnoty zaspokoić można na przykład via internet, która - czy to w postaci plemienia, czy społeczeństwa masowego - daje wrażenie uczestnictwa, solidarności, podzielania wartości i norm, motywacji i celów. Ten rodzaj więzi to cecha zbiorowości pozostają­ cych zawsze w zasięgu zainteresowania klasycznej an­ tropologii: obcych i rodzimych „dzikich” - pozaeuro­ pejskich plemion i europejskich tzw. kultur ludowych. Maffesoli nie waha się mówić tutaj o ponowoczesnym powrocie „wartości archaicznych” (Maffesoli 1996: 148) - w jakże szerszym wymiarze niż uczyniła to przy­ wołana wcześniej Joanna Tokarska-Bakir. Pojęcie ar­ chaiczności wciąż okazuje się zatem interpretacyjnie atrakcyjne, mimo jego wartościujących znaczeń; po­ dobnie zresztą jak pojęcia plemienia czy wioski. Intuicje Michela Maffesoli znajdują uzupełnienie w poglądach amerykańskiego badacza, Teda Polhemusa. Podobnie - w duchu Habermasa - kładzie on nacisk na ową konspiracyjność nowoplemiennych i masowych sposobów bycia w świecie - sprzeciw wobec dominują­ cego projektu nowoczesności. Już hipisi za nic mieli no­ woczesność z jej postępem, zmianą, ekspresją osobistą, optymizmem, a głosili - odwrotnie - to, co przednowoczesne: przynależność, lojalność i tożsamość grupową. Była to po części reakcja na dojmujący wpływ projektu nowoczesności, wyrażająca się w potrzebie przynależno­ ści grupowej, klasowej, regionalnej, etnicznej, religijnej czy nawet narodowej, które zostały podważone przez no­ woczesność z jej zmianą, sekularyzacją, ekspansją klasy średniej, indywidualnym rozwojem (Polhemus 1996: 43). Jednak po erze subkultur przyszedł czas na - jak to określa Polhemus - styletribes, plemiona stylowe czy ryn­ kowe, które - jak u Michela Maffesoli - mogą doskona­ le funkcjonować w sieciach globalnej wioski - bez ko­ nieczności kontaktu bezpośredniego ich członków (Po­ lhemus 1996: 40). Albowiem zjawisko - które określa badacz jako consumer-based styletribing (plemienność oparta na stylu konsumpcyjnym) (Polhemus 1996: 45) - rozwija się dzięki przemożnej kulturotwórczej roli me­ diów, umożliwiających członkostwo w danym plemieniu 139 �Janusz Barański • ANTROPOLOGIA, MIĘDZY PRZED- A PONOWOCZESNOŚCIĄ - GARŚĆ WRÓŻB N A NOWY WIEK rynkowym poprzez praktykowanie określonego stylu ży­ cia - hiphopowca czy nauczyciela akademickiego - sty­ lu, który dostarcza repertuar strojów, sposobów spędza­ nia wolnego czasu, rodzajów lektury, diety itd. Wszelako ta dynamika stylowo-plemienna to zja­ wisko charakterystyczne w szczególności dla środo­ wisk młodzieży, czego - ponownie - przykłady wska­ zać może w swym repertuarze badań klasyczna antro­ pologia. Okres adolescencji i wczesnej dojrzałości to przejście od dzieciństwa do dorosłości, które zawsze obwarowane było nie tylko stosownymi rytuałami ini­ cjacji, lecz czasem nawet przynależnością do odrębnej sformalizowanej grupy. Obecnie jednak w miejsce sta­ rych stylów subkulturowych (hipisi, punki, modsi itd.) powstają nowe (hardcore, techno, cyberpunk itd.), choć stare bywają odnawiane, mieszane z innymi, przekształcane, tworząc podstawę nowych mikrostylów - jak powiada Polhemus (1996: 48). Dodać przy tym należy, że nowe style funkcjonują czasem tylko w formie cząstkowej i rozproszonej - o ile dawniej by­ ła muzyka hipisów i byli hipisi, dziś jest muzyka tech­ no, lecz nie ma „technos” (Polhemus 1996: 50). Innym terminem opisującym rozważane tu zjawiska kultury współczesnej, a znajdujące pewne analogie w ustaleniach klasycznej antropologii na temat przednowoczesności, świata sprzed odczarowania, posługuje się brytyjski badacz John Urry. Otóż - według niego reakcją na homogenizujący projekt nowoczesności są tzw. nowe wspólnoty, które w szczególności różnią się od tych tradycyjnych swobodą wyboru i członkostwa (Urry 1995: 220). Zalicza do nich wspólnoty mieszka­ niowe, organizacje fanów, komuny, organizacje kobie­ ce, działkowiczów,10 wędkarzy, miłośników gier fabu­ larnych, grupy ekologiczne, sekty religijne itd. Wraz ze Scottem Lashem w innym miejscu określa je jako „posttradycyjne Gemeinschaften”, które różni od dawniej­ szych wspólnot nie tylko możliwość względnie swobod­ nego wyboru przynależności do danej wspólnoty, lecz często członkostwo w wielu z nich; słowem - ludzie nie rodzą się w tych wspólnotach, lecz do nich wstępują na jakimś etapie życia (Lash, Urry 1994: 50). Jakkolwiek te najświeższego chowu układy społecz­ ne byśmy nazwali, ważne jest również to, że ta plemienność, wspólnotowość łączy się nierozdzielnie ze zjawi­ skami, które myśl nowoczesna przypisuje dziedzinie wyodrębnionej ekonomii, a której należy poświęcić tu­ taj chwilę uwagi. W końcu tradycja antropologii każe uwzględnić również i ten - sztucznie cokolwiek wyab­ strahowany przez myśl nowoczesną - dział kultury. Otóż, mamy - po pierwsze, jak wspomniano - do czynienia z postępującym rozdrobnieniem stylów, wize­ runków, mód, co w pewnym stopniu wiąże się z segmen­ tacją rynku ekonomicznego - zarówno po stronie kon­ sumpcji, jak i produkcji. W pierwszym przypadku chodzi o niszowy charakter konsumpcji, która nie dotyczy już niegdysiejszego everymana, typowego wytworu boomu ekonomicznego lat 50., który w myśl Keynesowskich koncepcji społeczno-ekonomicznych miał dzielić ten sam styl życia z pozostałymi członkami społeczeństwa, lecz o owych wędkarzy, miłośników kolarstwa górskiego, fanów Iron Maiden, nauczycieli akademickich, wegetarian itd. W drugim przypadku chodzi o tzw. kultury or­ ganizacyjne, zespół swoistych dla danej organizacji (fir­ my, biura projektowego, uczelni, sieci handlowej, insty­ tucji kulturalnej itd.) praktyk, wartości, celów, obycza­ jów, symboli itd., którymi te organizacje się cechują. W szczególności w tym drugim przypadku mamy do czynienia z dobrym przykładem powrotu pierwotnego znaczenia ekonomii - w równym stopniu pełniącej funkcje społeczne, ideowe, symboliczne itd., co gospo­ darcze. To tutaj merkantylne cele bywają zastępowane wartościami formułowanymi na przykład w postaci mi­ sji firmy, gdzie pracownik nie jest jedynie funkcjonariu­ szem, lecz raczej przypomina odgrywającego określoną rolę społeczną członka Cooleyowskiej grupy pierwotnej. Przykład pochodzi od sposobów organizacji i funkcjo­ nowania firm japońskich, formuły podobne zadomawia­ ją się jednak w organizacjach o rozmaitym profilu i funkcjonujących w różnym otoczeniu etnicznym czy narodowym. Ważne jest wszakże to, iż oprócz rachunku ekonomicznego, jak w przypadku firm biznesowych, or­ ganizacja przykłada wagę również do więzi między pra­ cownikami czy ich spraw osobistych, kwestii lojalności czy stosunku wobec wyznaczonych wartości, a w nie­ których przypadkach pracuje się nad stworzeniem wize­ runku typowego pracownika firmy - Mr. Company który ma być syntezą panującej w firmie atmosfery (zob. np. Zbiegień-Maciąg 1999: 44). Co więcej, tworzą się zbiory charakterystycznych symboli (architektura, wy­ posażenie biur, ubiór itd.), rytuały (witania się, przyj­ mowania do pracy, spędzania przerw w pracy itd.), war­ tości (wykształcenie, morale, firma jako rodzina itd.), a nawet mity - które Lidia Zbiegień-Maciąg określa ja­ ko anegdoty, opowieści o firmie - mające przy tym cha­ rakter socjalizujący (Zbiegień-Maciąg: 44-50). Są to - ogólnie rzecz ujmując - cechy ekonomii, któ­ rą Pierre Bourdieu określa jako archaiczną (znów mamy przypadek terminologii z repertuaru dawniejszej antro­ pologii), ekonomii społeczeństw przednowoczesnych, które posiadają ją „w sobie”, a nie „dla siebie” (Bourdieu 1993: 171). Można by sparafrazować określenie Cooleya i stwierdzić, że ekonomia pełni tutaj nie funkcję, lecz ro­ lę i dotyczyłoby to nie tylko samej firmy, lecz także po części jej otoczenia w zakresie jej wpływów nie tylko biz­ nesowych, lecz także kulturowych, jak na przykład two­ rzenia określonego stylu życia związanego z marką (zob. np. swoistą walkę na style producentów strojów sporto­ wych, kosmetyków itd. - Adidas i Nike - grupującą również użytkowników produktów tych firm). Owa eks­ pansja w rejony pozaekonomiczne jest przypadkiem zja­ wiska, o którym Bourdieu powiada, że działalność eko­ nomiczna pozbawiona jest możliwości eksplicytnego 140 �Janusz Barański • ANTROPOLOGIA, MIĘDZY PRZED- A PONOWOCZESNOŚCIĄ - GARŚĆ WRÓŻB NA NOWY WIEK określenia swych własnych granic, na które jest nakiero­ wana, co skutkuje zwiększającym się naciskiem na aspekt symboliczny działań i stosunków produkcji, a więc - innymi słowy - traktowania ekonomii nie tylko w kategoriach kalkulacji, konkurencji, produkcji itd. (Bourdieu 1993: 171-72). Nic zatem dziwnego, że poję­ cia kultury organizacyjnej czy marketingu kulturowego stają się niezbędnymi elementami analiz rynkowych, bo wyrażają ogólną tendencję wzrostu znaczenia czynników pozaekonomicznych w samej ekonomii. Wydaje się, że mamy tutaj do czynienia ze swoistym nawrotem (kulturowego) koła dziejów do stanu sprzed nowoczesności i dotyczy to także skali makroekono­ micznej. Antropologom znane jest mianowicie dosko­ nale zjawisko pierwotnej wymiany dóbr, jak choćby w przypadku bodaj najlepiej zbadanym, trobriandzkiej kula, opisanej przez Malinowskiego (Malinowski 1981), a później zreinterpretowanej przez Maussa (Ma­ uss 1973). Odbywała się ona wraz z opowiadaniem mi­ tycznych historii, utrwalaniem starych więzi społecz­ nych i zadzierzganiem nowych, praktykami religijnymi i rytuałami społecznymi. Było to zjawisko całościowe, jak określa je Mauss, którego rozpatrywanie w katego­ riach kredytu, kupna czy sprzedaży, jedynie w aspekcie ekonomicznym, byłoby scjentocentrycznym - jak by to określił Buchowski - europejskim nadużyciem. Nie­ mniej ekonomiczny aspekt był w owej wymianie obec­ ny, jak w wielu innych poprzez wieki ludzkiej kultury, stanowił jednak integralną część pewnej nierozróżnialnej w praktyce kulturowej, syntetycznej całości. Nie jest to przypadek jedyny takiego ekonomicznego - by posłużyć się określeniem Maussa - całościowego faktu społecznego, znany historykom gospodarczym i antropologom. Arjun Appadurai zalicza do tej klasy oprócz kula - także potlacz, środkowoazjatycką buzkashi czy nawet zachodnie formy sprzedaży terminowej. W tym ostatnim przypadku pierwowzorem byłaby - we­ dług Appadurai - XIX-wieczna amerykańska giełda zbo­ żowa, którą łączy z poprzednimi przypadkami pewien wspólny mianownik określany tutaj jako „gra” („gospo­ darka gry”) (Appadurai 1986: 50). Otóż we wszystkich tych przypadkach - jak również w przypadku współcze­ snej ekonomii liberalnej Zachodu, której istotą jest kon­ kurencja - mamy do czynienia z projektowaną grą roz­ maitych zmiennych, nie tylko ściśle ekonomicznych, lecz także kulturowych. Appadurai tę wewnątrzekonomiczną dynamikę określa jako mitologię obrotu, mając na uwadze nie tylko obrót kapitałowy, który jest tylko jednym z wielu zmiennych owej mitologii: „Mitologia obrotu, która leży u podstaw rynku to­ warowego (jak również giełdy), to mitologia pogłoski pomieszana z innymi bardziej wiarygodnymi informa­ cjami: na temat rezerw towarowych, przepisów rządo­ wych, tendencji okresowych, wyborów konsumenc­ kich, relacji pomiędzy poszczególnymi rynkami (włącza­ jąc zasłyszane zamierzenia i motywacje innych graczy rynkowych) itd. (...) Strukturalną podstawą tej mitolo­ gii obrotu towarowego jest niekończąca się gra z fluktu­ acjami cenowymi, poszukiwanie formuły, która wyczer­ pałaby niewyczerpalny w istocie zbiór zmiennych, które określają ceny, co w odniesieniu do towarów ma cha­ rakter czysto informacyjny i semiotyczny, całkowicie od­ dzielony od konsumpcji. Irracjonalna potrzeba kontroli rynku poprzez produkt, sprzeczne ze zdrowym rozsąd­ kiem poszukiwanie magicznych formuł, które pozwoli­ łyby przewidzieć zmiany cen, kontrolowana zbiorowa histeria, wszystko to jest wynikiem całkowitego prze­ kształcenia towarów w znaki, które są same w sobie zdolne do wytworzenia zysku, jeśli tylko poddane zosta­ ną odpowiedniej manipulacji” (Appadurai, 1986: 51). Nic zatem dziwnego, że to znaki produktu zastępują jego samego, czego najlepszym przykładem jest reklama te znaki wytwarzająca. Już nie określone buty, samo­ chody, szkoły, partie itd. są ważne, ale reprezentujące je marki, naznaczone określonym wartościowaniem, wciągające w konsekwencji w określony styl życia, z którym wiążą się inni ludzie, określone miejsca, czasy, itd. Nawet pieniądz, ów synonim kalkulacji ekonomicz­ nej, zastąpiony zostaje kawałkiem kolorowego, równo przyciętego plastiku. Warto zatem zwrócić uwagę na istotny „genealogiczny” fakt, że reklamy były pierwotnie czytane w publicznych miejscach, jak gospody czy ka­ wiarnie, a - jak zauważa Linda Scott - „dla większości ludzi handel i widowisko były przez długi czas równie obecne jak poezja i filozofia” (Scott 1993: 261). Ogólnie rzecz ujmując, nie sposób wręcz wypowia­ dać się na tematy dotyczące współczesnej ekonomii bez uwzględnienia jej aspektu kulturowego, bez uwzględnie­ nia jej wielofunkcyjności. Co więcej jednak, mimocho­ dem niejako pojawia się przy tej okazji argument podno­ szony coraz częściej, odnoszący się do wspomnianego dualistycznego postrzegania ludzkich kultur, sposobów życia, tym razem w aspekcie działalności ekonomicznej. Zauważa się mianowicie, że zbyt często podkreślano nieekonomiczność gospodarek „pierwotnych”, niezachodnich, kalkulacyjność natomiast gospodarek zachodnich (zob. np. Appadurai 1986: 12). Podobnie jak w przypad­ ku racjonalności, gdzie należy mówić o pewnym continu­ um magiczności-naukowości, partycypacji-przyczynowości itd., z czym wiąże się stopień syntetyczności, nierozróżnialności - w myśl terminologii Tokarskiej-Bakir określonych praktyk, podobnie i tutaj stopień uwikłania ekonomii - w rozumieniu rachunku zysków i strat w działalności gospodarczej - w kontekst kulturowy po­ rządku pozagospodarczego będzie zmienny. Ważne wszakże jest to, że niewolne od takiego wpływu są nawet takie wizytówki współczesnej gospodarki, jak wielkie giełdy światowe czy korporacje międzynarodowe, które zresztą zatrudniają antropologów dla lepszego rozpozna­ nia rynków czy odpowiedniego niszowego sprofilowania produktu, również pod względem potrzeb z pozoru dru­ gorzędnych, jak na przykład estetyka - dajmy na to - sa­ 141 �Janusz Barański • ANTROPOLOGIA, MIĘDZY PRZED- A PONOWOCZESNOŚCIĄ - GARŚĆ WRÓŻB N A NOWY WIEK mochodu, jego „wizerunek”, grupa docelowa, do której jest adresowany itd., słowem - ów semiotyczny wymiar, na który wskazywał Appadurai.11 Mike Featherstone, sięgając do badań klasyków tej problematyki (np. Douglas i Isherwood (1980), Bour­ dieu (1984)), uogólnia ten mechanizm w odniesieniu do dóbr konsumpcyjnych współczesnego Zachodu, wskazując, że posiadają one symbolikę dwojakiego ro­ dzaju: tę bardziej oczywistą, symbolikę designu czy kampanii reklamowej, lecz także symbolikę o dużo starszej genezie - symbolikę różnicowania stylów ży­ cia, a więc także społeczno-kulturowych podziałów na klasę, wiek, zawód, płeć itd. W tym drugim przypadku, bardziej interesującym badacza kultury, można wskazać trzy główne funkcje owej symbolizacji. Po pierwsze, zyskiwanie prestiżu po­ przez wysoką wartość wymienną przedmiotów, jak by­ ło to w udziale dawniejszej arystokracji, która - by utrzymać swą pozycję polityczną - musiała żyć na od­ powiednim poziomie zamożności (dziś można by to odnieść do ludzi biznesu, polityki, mass mediów czy nawet zwykłego keep up with the Johnses w relacjach są­ siedzkich); dzięki temu towary (domy, samochody, stroje itd.) zyskują wartość symboliczną. Po drugie, gdy dobra stają się „bezcenne”, jak choćby w przypad­ ku prezentów lub przedmiotów dziedziczonych, które stają się inkarnacją stosunków z bliskimi, niewycenialnych w kategoriach wartości wymiennej. Wreszcie do­ bra nabywane ze względu na ich szczególną wartość symboliczną, często rytualną, jak motocykle Harley-Davidson młodych mężczyzn identyfikujących się ze stylem życia rockersów, limuzyny obiecujących lub/i ambitnych biznesmenów czy... służba nowobo­ gackich (por. Featherstone 1991: 16). Dobra te okre­ śla się czasem terminem dóbr pozycyjnych, czyli wy­ znaczających miejsce zajmowane w hierarchii społecz­ nej, niekiedy także w strukturze własnej grupy (Hirsch 1976). Czy jest to obrazek bardzo odległy od znanych antropologom opisów prestiżu i pozycji społecznej za­ leżnych od ilości posiadanych niewolników czy ziemi? Skoro syntetyzującą racjonalność typu magicznego można odnieść do sfery ekonomii, dziedziny niekojarzącej się na ogół z jakąkolwiek magicznością, warto zwrócić uwagę na jeszcze jedną rzecz, która wywodzi się wprost z nauki klasyków antropologii. Gdy mowa o współczesnej kulturze konsumpcyjnej, wskazuje się często na analogię niektórych jej cech ze wspomnianym wcześniej potlaczem, rytualnym rozdawnictwem lub nawet niszczeniem dóbr materialnych, praktykowanym swego czasu przez Indian północno-zachodniego wybrzeża Ameryki Pół­ nocnej. Wprawdzie analogia taka rozumiana jest zwykle jedynie przenośnie - nadmierna konsumpcja społe­ czeństw współczesnego Zachodu jawi się jako bezcelowe marnotrawstwo, podobnie jak ów potlacz (zob. np. Bau­ drillard 1998). Chodzi jednak o to, że i potlacz - bez względu na interpretację, którą byśmy przyjęli12 - jest również zjawiskiem monokulturowym i wielofunkcyj­ nym, co Marcel Mauss, bodaj najbardziej wnikliwy ba­ dacz tego fenomenu przedstawił następująco: „Wszystko się łączy i stapia; rzeczy mają osobo­ wość, a osobowości są niejako trwałymi rzeczami kla­ nu. Tytuły, talizmany, wyroby z miedzi i duchy wo­ dzów są homonimiczne i synonimiczne, mają tę samą naturę i funkcję. Krążenie darów towarzyszy krążeniu mężczyzn, kobiet i dzieci, festynów, obrzędów, uroczy­ stości i tańców, a nawet żartów i obelg. Jest to w isto­ cie jedno zjawisko” (Mauss 1973: 276). W tym rozumieniu, takim „jednym zjawiskiem” jawi się również i współczesna wymiana-handel - kultura konsumpcyjna, w której rachunek ekonomiczny, war­ tość użytkowa czy wymienna towaru itd. są równie waż­ ne, jak marka, a więc wizerunek, a więc styl życia, a więc stosunki z innymi, pozycja społeczna, prestiż itd., słowem - równie ważne jak jego wartość symboliczna. Tak rozumiana wartość symboliczna zawierać musi element rytuału w ściśle antropologicznym rozumieniu tego pojęcia, co wynika z genetycznej wspólnoty sym­ bolu i rytuału, zakorzenionej w syntetycznej racjonal­ ności typu magicznego. Język potoczny zna mianowicie określenie „rytualnej konsumpcji”, kryje się jednak za nim pewna głębsza treść. Michel Maffesoli wiąże mia­ nowicie konsumpcję na pokaz z rytuałami orgiastycznymi, które - dawniej i współcześnie - łączą się nade wszystko z ciałem: wspólne celebrowanie picia, jedze­ nia, tańca, muzyki, sportu itd. Zachowania te stają się spoiwem w relacjach międzyludzkich i są wyrazem po­ trzeby więzi w życiu codziennym (Maffesoli 1997: 31). Wydaje się przy tym, że praktyki takie miały miejsce zawsze, że prometejska droga racjonalizacji i Weberowskie odczarowanie świata nie usunęły na dobre dionizyjskiej widowiskowości i wspólnotowości. Ta dwoistość sposobów życia wykazuje również pewną czasoprze­ strzenną waloryzację: wytężona samorealizacja jedno­ stek w ciągu tygodnia pracy, jednostek nawzajem rywa­ lizujących i przemierzających wytyczone szlaki w poje­ dynkę - tu panuje Prometeusz; weekend zaś - na przy­ kład - to czas Dionizosa, czas wspólnego biesiadowania, zabawy, często współczesnych rytuałów inicjacji mło­ dzieży, wprzęgających alkohol czy narkotyki (odpowied­ niki dawniejszych halucynogenów) w obecny w każdym społeczeństwie rytm przekraczania progów wiekowych. Z kolei podobna waloryzacja przestrzeni każe - odpo­ wiednio - cechę prometejskości przypisać na przykład miejscu pracy czy nauki, dionizyjskości - miejscu spę­ dzania urlopu, zawodów sportowych, mityngów poli­ tycznych, koncertów muzycznych, świąt lokalnych, ro­ dzinnych, narodowych, a także miejsc konsumpcji. Niewątpliwe jest - twierdzi Maffesoli - że owa dionizyjska warstwa naszego sposobu życia, świata sprzed odczarowania - jak by chciał Weber, czy świata party­ cypacji - jak by chciał Tambiah, to wyraz przeciwsta­ wienia się duchowi powagi, indywidualizmu, produk- 142 �Janusz Barański • ANTROPOLOGIA, MIĘDZY PRZED- A PONOWOCZESNOŚCIĄ - GARŚĆ WRÓŻB NA NOWY WIEK tywizmu - tak typowemu dla nowoczesności - nawrót logiki plemienności, która możliwa jest pośród jedno­ stek połączonych wspólnotą, nawet jeśli będzie to wspólnota globalnego społeczeństwa masowego. Fran­ cuski socjolog podejrzewa nawet, że mamy być może do czynienia z usprawiedliwionym odwetem wartości Południa na tych przynależnych Północy. To z Połu­ dnia wywodzą się takie kulty jak menadyzm, tarantyzm, różne formy bachanaliów, które służyły nie tylko cementowaniu wspólnoty, lecz również terapii grupo­ wej. Znów, rozmaite formy grupowego uczestnictwa w życiu zbiorowym - od grup samopomocowych, po­ przez sekty religijne po koncerty rockowe - to współ­ czesne postaci tamtych kultów (Maffesoli 1997: 34). Konsumpcja wszakże to nie tylko (i nie tyle) - jak widać z powyższego - sprawa ekonomii, lecz całego kontekstu kulturowego, w tym - jednostkowego uczest­ nictwa we wszelkich praktykach kulturowych, z czym wiążą się sposoby komunikowania i ekspresji. Temu po­ święcimy teraz chwilę uwagi. Można bez obawy stwierdzić, że w przytoczonych przykładach mamy do czynienia z całościowymi - jak by powiedział Mauss - formami praktyk kulturowych. Owej całościowości sprzyja również postępująca zmia­ na sposobów ekspresji dających się zaobserwować w publicznej przestrzeni komunikowania. Walter Ong wykazuje w swym znanym dziele znaczenie historycz­ nego momentu zastąpienia pismem oralnych form ko­ munikowania. Otóż, wraz ze zwiększaniem się znacze­ nia czytania, zwłaszcza w samotności, zmniejsza się ro­ la słuchania, obecności fizycznej, kontekstu czy gestu - w ich wzajemnym uwikłaniu i swoistej syntezie. Co więcej, zmniejsza się rola zbiorowości, która stanowiła nieodłączny komponent przekazu przednowoczesnego komunikowania się, zwiększa natomiast rola jednostki oraz procesu kształtowania samoświadomości kosztem świadomości zbiorowej (Ong 1982). Tymczasem obecnie mamy do czynienia z procesem odwrotnym, a przynajmniej jego współobecnością - przesunięciem od pisma i czytania, typowych dla okresu nowoczesno­ ści, w kierunku oralności i przedstawień ikonicznych. Te natomiast formy ekspresji sprzyjają sięganiu po es­ tetykę syntezy, w której głos, pismo, kontekst społecz­ ny nawzajem się uzasadniają, domagają się uchwyce­ nia ich znaczenia w inherentnej całościowości. N a przykład: reklama, zawierająca w sobie element marketingu; koncert rockowy, który jest równocze­ snym przeżyciem wspólnotowym i widowiskiem te­ atralnym; reality-show - rodzaj współczesnego wieco­ wania via media; centrum handlowe - współczesny plac targowy, który jest również miejscem rozrywki, spotkań, spędzania wolnego czasu itd., przestają być uchwytne w kategoriach nowoczesnych podziałów na estetykę i funkcję. Ekonomia splata się tu z życiem społecznym, edukacją kulturową i niegdysiejszymi es­ tetykami obrazu, dźwięku, słowa. Stąd wrażenie cha­ osu, tymczasem wydaje się, że jest to jednak bardzo zwarta synteza kulturowa, bliska tym przednowoczesnym, niedająca się wszakże ująć w kategoriach wyłą­ czających się funkcji, albowiem ich kontekstowość stanowi o ich kulturowej racji bytu i znaczeniu. W szczególności mass media wykazują taką cechę: nie są ani literackie, ani oralne, choć są tym równocze­ śnie i jeszcze czymś więcej - zauważa Linda Scott (1993: 271). Dźwięki, obrazy i słowa, którymi media się posługują, podlegają pewnej wspólnej nierozróżnialnej gramatyce. Po pierwsze, następuje zerwanie z linearnością tekstu, co oznacza równoczesność odbioru dźwię­ ków, słów, obrazów, gestów - jak na przykład w przy­ padku wideoklipu. Estetyka ta sprawia wrażenie fragmentacji i chaosu, jeśli byśmy chcieli pojęcia całościowości czy uporządkowania zdefiniować w kategoriach linearności. Po drugie, media rzucają wyzwanie podzia­ łom estetycznym z porządku nowoczesności - na muzy­ kę, literaturę, plastykę. Szczególnie w mediach popular­ nych, będących jednym z pasów transmisyjnych co­ dzienności, granice pomiędzy tymi działami ulegają za­ tarciu - wizualne miesza się z muzycznym i werbalnym. Myli się więc Scott Lash, gdy przeciwstawia - na przykład - modernistyczne kino narracji postmoderni­ stycznemu kinu spektaklu (Lash 1998: 493). N a ogół i w tym drugim przypadku ma miejsce narracja, tyle że skondensowana, domagająca się dekonstrukcji. Taka narracja - w myśl koncepcji Paula Ricoeura - może przyjąć postać symbolu, jak można to wskazać w przy­ padku mitu, który jest - w istocie - rodzajem symbolu „w formie opowieści artykułującej się w czasie i w prze­ strzeni, które nie dadzą się przyporządkować czasom i przestrzeniom znanym z historii i geografii wedle wy­ mogów metody krytycznej; na przykład ‘wygnanie’ jest pierwotnym symbolem ludzkiego wyobcowania, lecz historia wypędzenia Adama i Ewy z Raju jest mityczną opowieścią drugiego stopnia, wprowadzającą osoby, czas, miejsce, bajeczne epizody” (Ricoeur 1985: 65). Równie mityczną opowieścią wydaje się zatem narracja westernu, romansu filmowego czy filmu akcji, czasem znacznie zredukowana, a w reklamie - częsta narracja bajkowa („bajeczna” - jak by powiedział Ricoeur) by­ wa zwyczajnym sloganem (zob. np. Baranski 2001: 93). Tymczasem, dotychczasowa teoria i krytyka nie posia­ dają narzędzi uchwycenia takich zsyntetyzowanych form, co więcej - wykazują nawet pewną niechęć wo­ bec nich. Prowadzi to w konsekwencji do elitarystycznego nastawienia wobec tzw. kultury popularnej, czy odbiegających od kanonu narracyjności dzieł tzw. kul­ tury wysokiej. Prowadzi to dalej do - wspomnianego wcześniej - konfliktu pomiędzy elitami i masami, choć wydaje się on coraz bardziej zanikać, zacierając to roz­ różnienie. W sumie jednak i w tym wymiarze mamy chyba do czynienia ze wzrostem cech owej plemienności: „zamianą kultury wizualnej słowa drukowanego na ‘totalną’ kulturę techniki elektronicznej; możemy mó­ 143 �Janusz Barański • ANTROPOLOGIA, MIĘDZY PRZED- A PONOWOCZESNOŚCIĄ - GARŚĆ WRÓŻB N A NOWY WIEK wić o powrocie do oralnej, plemiennej kultury” (Has­ san 1987: 20; cyt. za: Scott 1993: 272). Świat nowoplemion, tych o skali subkulturowej, jak również tych o skali masowej, nie ma już wzorów kul­ turowych, które klasycy amerykańskiej antropologii odnosili do dawniejszych plemion i narodów. W świecie nowoplemion dominują mianowicie style życia. Po­ jęcie to rozumiane jako zbiór gustów, zapatrywań, rze­ czy, sposobów zachowania charakterystycznych dla grup, lecz także jednostek, jest na tyle szerokie, że wy­ czerpuje również znamiona rozważanego tutaj synkretyzmu kulturowego ufundowanego przez racjonalność typu magicznego, racjonalność partycypacji. Pojęcie to pojawiło się wraz z innym - pojęciem kultury kon­ sumpcyjnej i z nią jest na ogół kojarzone. Tę natomiast wyróżnia nabywanie dóbr materialnych, które stają się głównym ośrodkiem zainteresowania badaczy stylów życia, idących w ślad klasycznych tez Veblena na temat „konsumpcji na pokaz”. Okazuje się jednak, że dobra te nie mają jedynie wartości wymiennej i instrumental­ nej, jak ów strój w przypadku mody, lecz są wehikuła­ mi znaczeń i kryjących się za nimi ideałów dotyczących tego, jak żyć. Wszelako styl życia to nie tylko moda, ponieważ - jak zauważa Mike Featherstone - „jednost­ ka posługując się kulturą konsumpcyjną ma świado­ mość tego, że mówi nie tylko za pomocą swojego stro­ ju, lecz swojego domu, mebli, ozdób, samochodu oraz innych form, które mają zostać odczytane i sklasyfiko­ wane w kategoriach obecności lub nieobecności gustu” (Featherstone 1991: 86). W każdym razie te dwa wy­ miary - instrumentalny i ekspresyjny - należy trakto­ wać łącznie, albowiem pozostają one w stanie swoiste­ go balansu, który podtrzymuje kultura konsumpcyjna. Balans ów wykazuje przy tym cechy syntezy tych dwóch (lub więcej) funkcji, tak charakterystycznej wszak dla racjonalności typu magicznego. Przy okazji uwag na temat stylu życia warto zauważyć również wspomniany już fakt, dosyć powszechnie pod­ noszony przez teoretyków współczesnych społeczeństw Zachodu, mianowicie zacierania podziałów na kulturę wysoką-niską, elitarną-popularną itd. Co więcej, zani­ kać zdaje się również podział pomiędzy potocznym rozu­ mieniem kultury w znaczeniu sztuki, wykształcenia, oby­ cia itd. a rozumieniem antropologicznym - jako sposobu życia (Featherstone 1991: 95). Z jednej strony pozwoli­ ło to na przykład Pierre’owi Bourdieu zastosować kate­ gorię stylu życia do analiz kultury w ramach tradycyj­ nych podziałów na klasy społeczne czy środowiska zawo­ dowe, gdzie uwaga badacza skupiona była zarówno na praktykach tzw. kultury wysokiej (muzea, koncerty, lite­ ratura itd.), jak i kultury w antropologicznym ujęciu (pożywienie, ubrania, samochody, prasa, hobby, czas wolny itd.) (Bourdieu 1984). Z drugiej, zanikanie wspo­ mnianego podziału umożliwiło dalsze przesunięcie uwa­ gi z tak rozumianej kategorii stylu życia, czyli względnie trwałego zbioru dyspozycji, gustów, praktyk, które od­ dzielają od siebie poszczególne grupy, w kierunku styli­ zacji życia, w której koherencja i zamkniętość stylów grupowych zastąpiona zostaje jednostkowym poszuki­ waniem określonych wizerunków i form ekspresji. Jest i następna logiczna konsekwencja zarówno wspomnianego mechanizmu zacierania się tego, co określane dawniej jako wysokie w kulturze, z tym, co w niej popularne, jak również przesunięcia w kierun­ ku działań sprawczych jednostek. Mianowicie owa sty­ lizacja życia prowadzi w konsekwencji do pewnej „sztuki życia”, nowego sposobu życia, w którym „dan­ dysi najnowszej i bardziej demokratycznej cyganerii przemierzają drogi przebyte już przez sztukę awangar­ dową, przekraczając granicę między muzeum i kulturą masową - przenoszą grę z galerii sztuki na modne pa­ saże uliczne” (Del Sapio 1988: 206-7; cyt. za: Feather­ stone 1991: 101). Do tej grupy, przekraczającej grani­ ce między sztuką a codziennością, zalicza się - znów głównie młodzież (choć tendencja ta nie omija innych grup wieku) - spadkobierców tradycyjnych subkultur, trwających już nie w postaci jednoznacznie określo­ nych struktur symbolicznych, lecz jakby ideowego i symbolicznego zasobnika jedynie dla nowych, kola­ żowych form - zarazem - indywidualności, plemienności i masowości (por. np. Muggleton 2004). Jest to zresztą jedna tylko ze stron medalu: podej­ ście do życia jak do sztuki, spuścizna po ruchu zwanym estetyzmem, który wyrażał przecież pewne istotne ten­ dencje ogólnokulturowe - w antropologicznym zna­ czeniu tego pojęcia. Drugą będzie pojmowanie sztuki jako życia, co zwłaszcza znalazło początek w sztuce amerykańskiej u tzw. action painters, „malarzy działają­ cych”, jak Jackson Pollock czy Willem de Koonig. Krytyk tego nurtu w sztuce, Harold Rosenberg, już w latach 50. XX wieku zauważył, że: „Malarzom amerykańskim, jednemu po drugim, płótno zaczyna jawić się raczej jako arena działania, niż jako przestrzeń, w której mieliby reprodukować, analizować, odtwarzać czy ‘wyrażać’ rzeczywisty lub wyimaginowany przedmiot. Płótno ma przedstawiać zdarzenie, a nie obraz. [...] Temu też podporządkowa­ na została estetyka. Zapomnieć można o formie, kolo­ rze, kompozycji, rysunku. Liczy się zawsze to, co obja­ wia akt” (Bell 1998: 160). Warto więc zauważyć, że proces ten wciąż ma miejsce, że kolejne pokolenia twórców (konceptu­ alizm, popart, informel itd.) po obu stronach Atlanty­ ku, i nie tylko, konsekwentnie rozwijają ten projekt „sztuki jako życia”. Fakt ten o tyle ma znaczenie w świetle zainteresowań antropologii, że znajdujemy tu analogie z tradycyjną sztuką przednowoczesną, od sztuki średniowiecznej (jak katedra gotycka w ujęciu Panofsky’ego, ówczesna biblia pauperum), po sztukę lu­ dową XX wieku. W każdym przypadku chodzi o silne zespolenie sztuki z całością sposobu życia - religią, zwyczajem, moralnością, jak również o jej wielofunk- 144 �Janusz Barański • ANTROPOLOGIA, MIĘDZY PRZED- A PONOWOCZESNOŚCIĄ - GARŚĆ WRÓŻB NA NOWY WIEK cyjność wykraczającą dalece poza zaspokajanie po­ trzeb estetycznych. Lecz to właśnie w odniesieniu do ponowoczesnego stylu, stylizacji, sztuki życia badacze współcześni wska­ zują zacieranie się granic - w szczególności - etyki i es­ tetyki, których syndromem ma być - jak zauważył przy­ taczany wcześniej Maffesoli - obyczaj. Nie trzeba chyba dowodzić, że i to pojęcie przywodzi na myśl sam rdzeń zainteresowań antropologii. Mike Featherstone wiąże ponownie - to zjawisko z kulturą konsumpcyjną, której cechą jest estetyzacja życia codziennego, czyli - nieco upraszczając - owa sztuka życia (Featherstone 1991: 126). Określenie to odnosi się - w jego ujęciu - do me­ chanizmu przydawania wartościowania etycznego te­ mu, co jest nośnikiem wartości estetycznej. Widać tu­ taj echo pewnego stereotypowego stosunku wobec rze­ czywistości, a konkretnie - stereotypów pojęciowych, które pięknu przypisują dobro, a brzydocie - zło (stąd pięknych ludzi częściej postrzega się jako dobrych, brzydkich zaś jako złych). Jak w przypadku każdego ste­ reotypu, estetyzacja to kolejny przykład zacierania roz­ różnień, do których przywykliśmy, a równocześnie przy­ padek pewnej wielogłosowości, w której ujawnia się symboliczny i ikoniczny charakter stereotypu (Benedyktowicz 2000). Estetyzacja przy tym - jak i stereotyp - może obyć się bez uporządkowanej narracji. Jest raczej zbiorem obrazów, które dostarczają równocześnie do­ znań satysfakcji lub dezaprobaty, odpowiednio w przypadku dobrze zaprojektowanego wizerunku, na który składają się wspomniane stroje, sposoby porusza­ nia się, gestykulacji, wypowiadania, mieszkania itd. lub w przypadku gustu, który takiej satysfakcji nie daje. Richard Schusterman tę nierozróżnialność sfer ety­ ki i estetyki określa jako „etykę smaku”, podkreślając zarazem, że nie chodzi tu o symbolizowanie etyki przez estetykę, jak poucza długa tradycja filozoficzna od Pla­ tona po Kanta, lecz że to co estetyczne jest konstytu­ tywną częścią etyki (Schusterman 1998: 317). Wydaje się wszakże wysoce wątpliwe, by te kryteria - w ich filo­ zoficznym znaczeniu i genezie - składały się na repertu­ ar praktyk codzienności. Raczej jest tak, jak w klasycz­ nym dla antropologów przykładzie wielofunkcyjności kultury przednowoczesnej w ujęciu Włodzimierza Pawluczuka (1968): ładne przycięcie snopów zboża, ładne ich ułożenie w stogu itd. jest równocześnie czynnością moralnie pożądaną. Podobnie jak współcześnie „odjaz­ dowa fryzura” czy „wypasiona fura” - w istocie o ich pięknie czy dobru się nie stwierdza. Narrację spełniają gesty, zachowania, spojrzenia i słowa, a wszystko to wy­ stępuje w syntetycznym związku nierozdzielności, nierozróżnialności - również na etykę i estetykę. A przecież taką syntezę, w rozumieniu niewyodrębnienia oddzielnych sfer ludzkiego sposobu życia, jak etyka, estetyka, ekonomia, religia itd., uważa się za wio­ dącą cechę rzeczywistości przednowoczesnej, którą traktuje się często jako wzorzec kulturowej „pierwotno- ści”, „archaiczności”, itd. - z uwzględnieniem wszyst­ kich podnoszonych już wcześniej zastrzeżeń dotyczą­ cych tych terminów. Określano ją także mianem monokulturowości, w rozumieniu nierozdzielności po­ szczególnych praktyk i wytworów kulturowych, a zatem także ich wielofunkcyjności (por. np. Pawluczuk 1968). Taką monokulturowość i wielofunkcyjność zarazem dostrzec można również w zakresie omawianych tutaj postaci uczestnictwa w kulturze z porządku racjonalno­ ści typu magicznego: w nowoplemionach Michela Maffesoli, plemionach rynkowych Polhemusa, nowych wspólnotach Urry’ego czy w dziedzinach przebiegają­ cych ponad tymi ponowoczesnymi podziałami społecz­ nymi, jak wspomniana moda. Ona to jawi się jako inte­ resujący przypadek syntezy funkcji praktycznej, etycz­ nej, estetycznej i jej istota wypełnia się jedynie w takim złożeniu. Stąd „dobrze” ubrana osoba jest niczym „do­ brze” wykonana praca na roli, jak w przykładach Pawluczuka, gdzie czynnościom technicznym towarzyszą równie ważne czynności symboliczne (np. stosowne ob­ rzędy żniwne, estetyka równo przyciętych snopów, wspólnotowy charakter prac żniwnych), rozróżnialne tylko dla analitycznego oka badacza. W konkretnej praktyce kulturowej stanowią natomiast nierozróżnialną całość, skutkiem czego nieodbycie jakiegoś obrzędu może wpłynąć - na przykład - na przyszłe plony, podob­ nie jak nieubranie się w bluzkę określonego kroju, ko­ loru czy fasonu może wywołać drwinę, a może nawet co gorsza - słabe widoki na obiecującą znajomość. Nie sposób bodaj wyczerpać tych i innych przednowoczesnych odniesień, albowiem - jak się rzekło - wy­ korzystywana tutaj periodyzacja przednowoczesności-nowoczesności-ponowoczesności okazuje się w istocie modelem jedynie epok historycznych i/lub umysło­ wych. To, co przednowoczesne, co z porządku racjonal­ ności partycypacji i życia „całościowego”, co interesują­ ce szczególnie dla antropologii, trwa z pewnymi zmiana­ mi, ukazując wciąż nowe oblicza. Warto wskazać tutaj jeszcze ogólnie na kulturę społeczeństwa masowego, tzw. kulturę popularną, która wykazuje cechy bliskie kulturze przednowoczesnej. Jedną z nich jest na przy­ kład tendencja do przekształcania czasu w serie powta­ rzalnych „teraz”. Mike Featherstone za osobliwą co­ dzienną tego ilustrację uważa praktykę towarzyszącą oglądaniu telewizji, tzw. skakanie po kanałach, co w połączeniu z ikonicznym charakterem podawanej in­ formacji - sprzyja percepcji raczej z porządku pewnych bezczasowych sekwencji zdarzeń niż linearnej narracji, co ma natomiast miejsce w przypadku tekstu czytanego (Featherstone 1991: 5). Podobnie wskazywana wcze­ śniej tendencja do parodii, pastiszu, ironii w kulturze współczesnej (zarówno w tej - jeśliby ktoś upierał się przy tym podziale - wysokiej, jak i popularnej) jest wy­ razem renesansu powtarzalności - tematów, motywów, stylów, swoistej bezczasowości czy kołowości doświad­ czania świata, znanej doskonale czytelnikom dzieł Mir- 145 �Janusz Barański • ANTROPOLOGIA, MIĘDZY PRZED- A PONOWOCZESNOŚCIĄ - GARŚĆ WRÓŻB N A NOWY WIEK cei Eliadego. Wreszcie wspomniana także obecność w kulturze popularnej elementów przednowoczesnej tradycji karnawałowej, co objawia się nie tylko w przy­ padku obrazów i tematów propagowanych przez media, reklamę, kino, lecz także w niektórych przejawach kul­ tury konsumpcyjnej: w centrach handlowych, znanych miejscach wypoczynku, na stadionach sportowych. Li­ stę przykładów ilustrujących te cechy - choć funkcjo­ nujących w znacznym rozproszeniu - można by mnożyć, porządkując przy tym w sposób uchwytny dla dyskursu nauki, dyskursu przyczynowości. Wszystkie wzmiankowane tutaj zjawiska to w znacz­ nym stopniu przykłady reakcji na projekt nowoczesno­ ści, która wprowadziła uporządkowane zróżnicowanie pomiędzy kulturą wysoką i niską, nauką i wiedzą co­ dzienną, sacrum i profanum, publicznym i prywatnym, sztuką i rzemiosłem, elitami i masami. Russel Belk i Wendy Bryce, badacze i teoretycy rynku ekonomicz­ nego, wypowiadający się z dużym zacięciem antropolo­ gicznym, twierdzą, że ponowoczesność to antyelitarystyczny ruch, który delegitymizuje wszystkie te podziały i zaciera granice (Belk, Bryce 1993: 278). Telewizja, ra­ dio, film, internet, telefonia komórkowa pozwalają nam ponownie doświadczać przednowoczesnej syntetyczności, oralności i ikoniczności kultury. W szczególności wizualność odgrywa tutaj wyjątkową rolę, na co zwraca uwagę jeden z bardziej wnikliwych teoretyków współ­ czesnej kultury Daniell Bell: „Dziś dominuje ‘perspek­ tywa wizualna’. Dźwięk i obraz, zwłaszcza ten drugi, or­ ganizują estetykę i panują nad publicznością. W społe­ czeństwie masowym nie może dziać się inaczej” (Bell 1998: 142). Dodajmy: nie tylko masowym, lecz także globalnym i żyjącym w globalnej wiosce. Wydaje się, że antropologia nie musi podchodzić do tego ostatniego terminu tylko metaforycznie. Nie ma już wprawdzie dawniejszych wiosek, których izolacja te­ rytorialna była często równoznaczna z izolacją kulturo­ wą, plemienną. Nie oznacza to jednak zaniku plemienności, której nowe postaci wskazują Maffesoli czy Polhemus, jest to już jednak plemienność innego typu hybrydyczna, przekraczająca podziały etniczne czy na­ rodowe, ba - swoista plemienność społeczeństwa maso­ wego. Stąd - raz jeszcze - rola antropologii, której do­ robku i tradycji badań takich właśnie całości kulturo­ wych nie sposób przecenić, zsyntetyzowanych i nierozdzielnych, składających się na „głębinową” warstwę kultury, zakrytą jedynie powierzchnią powierzchowne­ go często, metodycznego i skalkulowanego, słowem nowoczesnego życia jednostek, pozornie tylko ufundo­ wanego jedynie na racjonalności przyczynowości. Trudno chyba o lepszy przykład metodycznego ob­ cowania z tą warstwą, jak „opis gęsty” Clifforda Geertza: „Tym, wobec czego etnograf staje - oprócz sytu­ acji, kiedy (co oczywiście musi robić) oddaje się bar­ dziej automatycznym i rutynowym obowiązkom zbie­ rania danych - jest mnogość złożonych struktur poję­ ciowych, spośród których wiele nakłada się na inne lub też są z nimi w ścisłym powiązaniu, a które są jed­ nocześnie dziwne, nieregularne i niejasne; co do któ­ rych musi on najpierw znaleźć sposób, by je pojąć, a następnie przedstawić” (Geertz 2003: 40-41). Poświęćmy teraz chwilę uwagi zagadnieniu wzbu­ dzającemu liczne kontrowersje w polskiej literaturze antropologicznej, które nie doczekało się jeszcze jakie­ goś przekonującego rozwiązania, a jest najbardziej bo­ daj podatne na techniki interpretacyjne proponowane przez Geertza. Chodzi mianowicie o formułę interpre­ tacyjną ujmującą zjawiska współczesnej kultury, zwłaszcza kultury popularnej, w kategoriach sakralności lub quasi-sakralności, formułę, która spotyka się z pewną krytyką (zob. np. Kowalski 2004). Zagadnie­ nie to okazuje się o tyle ważne, iż badacze je podnoszą­ cy niejako intuicyjnie wyczuwają obecność jakości świata przednowoczesnego, świata sprzed odczarowa­ nia w kulturze współczesnej. N a ogół badacze posługujący się formułą - nazwijmy to - „sacrum dzisiaj” nie wskazują jej genezy teoretycz­ nej. W historii myśli społecznej znana jest wszakże teza Durkheima, że wszystko podlega sakralizacji, jeśli tylko służy utrwaleniu społecznego wymiaru życia człowieka, teza, która wynika z ogólniejszego przeświadczenia o społeczeństwie jako swoistej inkarnacji bóstwa. Nowo­ czesność - twierdzi Durkheim - wraz z jego procesami modernizacji, sekularyzacji, odczarowania, nie będzie prowadzić do stanu anomii pod warunkiem pojawienia się wytworów i - w szczególności rytualnych - praktyk, które przejmą funkcje odnośnych wytworów i praktyk religii instytucjonalnych. Pogląd ten bodaj najlepiej po­ twierdziła historia XX-wiecznych totalitaryzmów, które zyskały status takich właśnie świeckich religii. Być może przypisywanie statusu sakralności pew­ nym sferom kultury jest niekiedy nieuprawnione, nie ma jednak wątpliwości co do tego, że niektóre z nich dzielą ze sferą sacrum element tajemnicy, niezwykłości, symboliczności, rytualności, pełniąc równocześnie funkcję narzędzi kształtowania tożsamości jednostko­ wych i zbiorowych.13 Sam Mircea Eliade, który całe ży­ cie zajmował się badaniem sacrum, zauważył, że wręcz - jak to określił - „sacrum jest zakamuflowane w profa­ num". Dodał przy tym: „Ale prawdziwym problemem mam nadzieję, że ktoś się nim zajmie - jest odszyfrowa­ nie obecności sacrum w zdesakralizowanym świecie (Elia­ de 1992: 149). Eliade spotyka się więc tutaj z Durkheimem, a paradoks „sacrum w zdesakralizowanym świecie” jest tylko dowodem na wyczerpanie się Eliadowskiej formuły interpretacyjnej. Nikt przy tym z rodzi­ mych badaczy nie zajął się jeszcze gruntownie jego roz­ wiązaniem. Może w takim razie racjonalność partycy­ pacji, racjonalność typu magicznego - w rozumieniu Geertzowskiej nieformalnej logiki - i ontologia party­ cypacji, ontologia typu magicznego - w rozumieniu prawdziwego życia - mogłyby spełnić taką funkcję? 146 �Janusz Barański • ANTROPOLOGIA, MIĘDZY PRZED- A PONOWOCZESNOŚCIĄ - GARŚĆ WRÓŻB NA NOWY WIEK W jakimś wszakże zakresie aporię tę usiłuje prze­ zwyciężyć Featherstone, który utrzymuje, że owa wspomniana wcześniej - wielofunkcyjność wytworów i zachowań oznacza również coś więcej niż tylko utylitarność, instrumentalność. Utrzymuje, że wskazywa­ na znakowość - na przykład - kultury konsumpcyjnej nie da się wyjaśnić jedynie w kategoriach profanum. Cytuje tutaj wypowiedź jednego z bardziej wpływo­ wych współczesnych kontynuatorów myśli Durkheima, mianowicie Jeffreya Alexandra, iż „symbole spo­ łeczne podobne są sakralnym w tym, że posiadają moc i przekonują; konflikt pomiędzy wartościami społecz­ nymi podobny jest do konfliktu pomiędzy sacrum i profanum lub też sakralnością czystą i skalaną; uczestnictwo polityczne podobne jest do uczestnic­ twa rytualnego w tym, że wytwarza spójność wartości i zaangażowanie w ich realizację” (Alexander 1988: 189; cyt. za: Featherstone 1991: 121). Nie oznacza to wszakże, iż symbole społeczne są zharmonizowane i zintegrowane, mogą bowiem podlegać kontestacji i konkurencji innych symboli (np. symbole wszechpolaków a symbole postkomunistów). Zabawa w pubie, uczestnictwo w koncercie rockowym, obecność w ob­ chodach święta narodowego itd. to sytuacje, w któ­ rych zwykłość codzienności przechodzi w niezwykłość święta, w których zachowania rytualne (choćby owa rytualność miała charakter rozmyty) wprowadzają au­ rę sakralności - sakralności ideałów, osób, zdarzeń, miejsc. Jednostka w świecie nowoczesnym, w układach Durkheimowskiej solidarności organicznej, pełniła określone funkcje w ramach stosunków o względnej stabilności - w pracy, partii, stowarzyszeniu. Osoba (Maussowska persona) w świecie (przed) ponowoczesnym odgrywa role - zarówno w pracy, jak i w ramach różnych plemion, do których bardziej lub mniej nale­ ży - tych, w których uprawia się jogging, jeździ „garbu­ sami” czy chodzi w nike’ach, a komunikacja między członkami może również odbywać się via media czy in­ ternet. Jeśli sięgnąć po Tambiaha kryterium uczest­ nictwa w świecie, funkcjonalność i celowość pierw­ szych ufundowana wydaje się na zasadach racjonalno­ ści przyczynowości, zaś performatywność (ze względu na odgrywanie roli) i emotywność drugich - na racjo­ nalności partycypacji. Nic dziwnego zatem, że Michel Maffesoli przypisuje swojemu tribus cechy religijności typowej dla solidarności mechanicznej, a tutaj rozu­ mianej w jej etymologicznym wymiarze: religare —łą­ czenia (Maffesoli 1996: 77). Wydaje się, że Maffesoli nie ma na myśli ani religijności w rozumieniu wiary i kultu, ani też - społecznego wymiaru zjawiska, gdy odnosi to do „swoistej mistycznej logiki depersonaliza­ cji” (Maffesoli 1996: 79), którą dostrzec możemy w związkach przyjaźni, podzielanych poglądach poli­ tycznych, stosunkach rodzinnych, modach, stylach ży­ cia - ufundowanych na spontaniczności motywacji w dochodzeniu do bardziej lub mniej ugruntowanych tożsamości. Pojęcia „partycypacji w mistycznym zna­ czeniu tego słowa” , czy „mistycznej logiki depersonali­ zacji” przywodzą na myśl - i słusznie - mistyczną par­ tycypację Lévy-Bruhla, jak również partycypację Tambiaha. * Claude Lévi-Strauss, jeden z bardziej wnikliwych badaczy racjonalności typu magicznego, zauważył, że „myśl patologiczna” (inaczej - magiczna, mityczna) wykazuje nadmiar znaczenia, odwrotnie niż myśl na­ ukowa, która wciąż boryka się z jego niedoborem (Lévi-Strauss 1970: 256). Intrygujące wydaje się to, że również jeden z bardziej wnikliwych obserwatorów kultury Zachodu, Jean Baudrillard, w podobnych ka­ tegoriach opisuje świat współczesny go otaczający, tak szczelnie opakowany znakami, że wręcz niewidoczny w swej niezapośredniczonej istocie i hiperrealny: „Chodzi o podstawienie w miejsce rzeczywistości zna­ ków rzeczywistości, to znaczy o operację, gdzie zamiast realnego procesu na pierwszy plan wysuwa się jego operacyjny sobowtór, homeostatyczna maszyna znakotwórcza” - wyjaśnia francuski socjolog (Baudrillard 1997: 176). O ile w świecie nowoczesnym mieliśmy jeszcze do czynienia z - jak to przenośnie rzecz ujmu­ je - mapą i terytorium (porządek denotacji, w termi­ nologii Barthesa), to w świecie ponowoczesnym mapa zastąpiła terytorium (porządek konotacji) i tym sposo­ bem rzeczywistość znikła z naszego pola widzenia, zo­ stawiając nam jedynie znaki wzajem się do siebie od­ noszące. Obraz ten wydaje się przesadzony: nie ma wątpli­ wości, że posługując się słowem „drzewo” mogę wciąż, choć zapewne w sposób niepełny, przekazać komuni­ kat, za którym podążając ktoś inny zwróci wzrok w kie­ runku szumiącego opodal na wietrze obiektu o charak­ terystycznym owalnym lub podłużnym kształcie w ko­ lorach zieleni i szarości. Baudrillard ma natomiast ra­ cję, jeśli zawęzimy ów proces symulacji do konotacyjnej sfery znaczenia. Posługując się terminologią Baudrillarda można jednak powiedzieć, że zawsze była, jest i będzie jakaś hiperrealność - świat przedstawiony ze znaków, na którym wznosi się gmach kultury. W świetle tego chyba niepodważalnego faktu tym bardziej godne uwagi staje się znane spostrzeżenie jed­ nego z czołowych teoretyków ponowoczesności, Fre­ derica Jamesona, że mamy oto do czynienia z „niesły­ chaną ekspansją kultury w sferze społecznej do tego stopnia, że o wszystkim co społeczne, należałoby mó­ wić raczej - ‘kulturowe’” (Jamesom 1984: 85-7; cyt. za: Featherstone 1991: 8; zob. także Bell 1998: 25). Choć od czasu, gdy badacz ów przedstawił to proroc­ two, minęły wprawdzie już dwie dekady, słowa jego wydają się jeszcze bardziej aktualne. Myli się zatem 147 �Janusz Barański • ANTROPOLOGIA, MIĘDZY PRZED- A PONOWOCZESNOŚCIĄ - GARŚĆ WRÓŻB N A NOWY WIEK Daniel Bell, gdy wyraża swój niepokój na temat kultu­ ry współczesnej: „Nasi przodkowie mieli religię, która zapewniała im zakorzenienie zgoła niezależnie od tego, jak bar­ dzo mogli wątpić. Wykorzeniona jednostka może być jedynie kulturalnym [czytaj: kulturowym - przyp. Autora] tułaczem pozbawionym domu, do którego można powrócić. Pytanie zatem brzmi: czy kultura potrafi odzyskać spójność - spójność doświadczenia, jakie przynosi, a nie tylko jego formy” (Bell 1998: 155). Nie ma obawy: kultura, a człowiek wraz z nią, nie może istnieć bez doświadczenia, to zaś zawsze będzie w udziale tyleż narodów, hobbystów, płci, profesji, grup wieku, subkultur, wyznań religijnych itd., co jed­ nostek, które przeżywają, myślą, interpretują, dokonu­ ją wyborów określonego sposobu życia. W świetle poczynionych powyżej uwag oczywiste wydaje się, że na co dzień obcujemy ze zjawiskami poddającymi się interpretacji antropologicznej, że po­ kłady tego, co „archaiczne”, „nieoswojone”, „pierwot­ ne” w kulturze niezmiennie składają się na - jak to określił Geertz - prawdziwe życie, ukształtowane po­ nadto przez znaną antropologom nieformalną logikę logikę codzienności, partycypacji. Wszelako, uzupeł­ niają one jedynie inne spostrzeżenia, czynione tu i ów­ dzie na ten temat, poszerzając nieco „orientację w te­ renie”, po którym porusza się antropologia. W szcze­ gólności podejście i narzędzia antropologii symbolicz­ nej i interpretatywnej wydają się tutaj szczególnie przydatne - wobec narastającego braku dystansu ba­ dacza i badanej kultury. Dzieje się tak za sprawą doj­ mującego wpływu światowej „pankultury”, w której zasięgu wszyscy pozostajemy, z drugiej zaś strony - po­ stępującego rozdrobnienia na dotąd nieznane postsubkultury czy hybrydy kulturowe, co jednak również od­ bywa się na naszych oczach i nas dotyczy. Nie potrze­ ba jednak koniecznie zmieniać zakresu czy metod an­ tropologii, by móc ją wciąż uprawiać, choć pilną po­ trzebą wydaje się praca nad językiem dyscypliny. Poję­ cia nieformalnej logiki i prawdziwego życia mogą speł­ nić funkcję heurystycznych narzędzi w pracy nad tym językiem, jak również w przeformułowaniu filozofii dyscypliny. Uwagi powyższe nie są również czymś absolutnie nowym w historii refleksji nad znaczeniem antropolo­ gii w zmieniającym się świecie, refleksji uprawianej pośrednio przez badaczy spoza dyscypliny, którzy nie­ raz wskazywali na siłę narzędzi interpretacyjnych dla niej istotnych, niewykorzystanych wszak wystarczają­ co w odniesieniu do wszelkich kultur, nie tylko tych „prymitywnych” czy „ludowych”, lecz także kultury sa­ mego badacza. Pozostając w kręgu inspiracji Levy-Bruhlowskich - naznaczonych przekonaniem o obec­ ności racjonalności partycypacji, racjonalności typu magicznego, fundujących ludzkie sposoby życia - war­ to przytoczyć już dawno temu wypowiedzianą opinię badacza języka i literatury Tzvetana Todorova: „Dokładniej, jako że trudno jest zanegować całko­ wicie symbol, oświadcza się, że my - dorośli i normal­ ni ludzie współczesnego Zachodu - wolni jesteśmy od słabości związanych z myślą symboliczną i że istnieje ona tylko u i n n y c h: zwierząt, dzieci, wariatów, dzi­ kich, przodków, którzy znali tylko ją. Wynika stąd cie­ kawa sytuacja: przez wieki ludzie opisywali swoje sym­ bole, ale twierdząc, że opisują znaki innych. Można by sądzić, że czujna cenzura pozwalała mówić o symboliczności jedynie wtedy, gdy używano imion zapoży­ czonych, takich jak ‘szaleństwo’, ‘dzieciństwo’, ‘dzicy’, ‘prehistoria’. Tabu terytorialne (dzicy), czasowe (isto­ ty człekokształtne) lub ideologiczne (wariaci) nie po­ zwala na przyjęcie symboliczności w naszym życiu, a szczególnie w naszym języku. Otóż opisy znaku dzi­ kiego są dzikimi opisami symbolu” (Todorov 1990: 59-60). Nasza myśl jest oto równie dzika jak myśl „dzikich” - zauważa badacz, przykład zaś owych przodków, strażników symbolu, których tropią kolejne pokolenia adeptów antropologii - w zapadłych wioskach Europy czy Amazonii - zdaje się szczególnie wymowny i wciąż bliski praktyce badawczej. Todorov stwierdza tedy, iż „trzeba przyzwyczaić się zauważać w naszej własnej myśli metody niejako prymitywne” (tamże: 60). Kręci­ my się więc wciąż - niestety? - w zaklętym kręgu po­ jęć archaiczności, plemienności, prymitywności, które Tambiah chciał ująć w zreformowaną cokolwiek for­ mułę post-Lévy-Bruhlowskiej partycypacji. Wszystko to świadczy wszak o jednym: że świat wy­ daje się wciąż zaczarowany - tak w czasach przed W e­ berem, jak i w czasach ponowoczesnych - choć odcza­ rowywanie przytrafia się coraz nowszym dziedzinom, jak ostatnio nowoczesnej nauce, której obiektywistyczne zapędy podważyły metodologie historyczne i cały nurt myśli ponowoczesnej. Równocześnie jed­ nak ma miejsce proces odwrotny - ponownych i kolej­ nych zaczarowań, które przebiegają - podobnie jak fundująca je racjonalność partycypacji, racjonalność typu magicznego - w poprzek podziałów dziedzin spo­ sobów życia człowieka: od stereotypów etnicznych, poprzez religię, politykę, modę, medialny obraz świata itd., kultywowane przy tym przez rozmaite nowoplemiona, zanurzone wszak w pozornie wewnętrznie niezróżnicowanym społeczeństwie masowym, po naukę samą, której poszczególne dziedziny i teorie ufundo­ wane są na - zawsze jakoś - metafizycznie waloryzo­ wanych przesłankach, sympatiach i antypatiach śro­ dowiskowych, ambicjach czy autorytetach. Albowiem świat nigdy nie został w pełni odczarowany - wraz z przyjściem kapitalizmu, racjonalizmu oświeceniowe­ go, nowoczesności - a może dzieje się wręcz coś od­ wrotnego - staje się on coraz bardziej zaczarowany. W przypadku tej dialektyki odczarowania-zaczarowa- 148 �Janusz Barański • ANTROPOLOGIA, MIĘDZY PRZED- A PONOWOCZESNOŚCIĄ - GARŚĆ WRÓŻB NA NOWY WIEK nia można mówić jedynie o proporcjach, tendencjach, kierunkach, których nie sposób przypisać jednoznacz­ nie ani epokom, ani dziedzinom ludzkiego życia. Jeśli nawet przyjąć wąskie kryterium wyznaczania zakresu antropologii - świata zaczarowanego, to - wydaje się dziś ma ona szczególnie dużo do zrobienia. Literatura Alexander J. C. (1988) Culture and Political Crisis: Watergate and Durkheimian Sociology, w: tenże (red.), Durkheimian Sociology: Cultural Studies, Cambridge: Cambridge University Press. Appadurai A. (1986) Introduction: Commodities and the Politics of Value, w: tenże (red.) The Social Life of Things: Commodities in Cultural Perspective, Cambridge University Press, s. 3-63 Bachtin M. (1975) Twórczość Franciszka Rabelaise’a a ludowa kultu­ ra średniowoecza i renesansu, przeł. A. i A. Goreniowie, Kraków: Barański J. (1999) Koniec etnologii czy koniec wieku etnologii. Garść wróżb u progu nowego wieku, „Konteksty” 4, s. 96-105 - (2001) Socjotechnika, między magią a analogią. Szkice o masowej per­ swazji w PRL-u i III RP, Kraków: Wydawnictwo UJ. Barthes R. (1970) Mitologie codzienne, w: tenże, Mit dzisiaj, przeł. Jan Błoński, Warszawa: PIW, s. 62-92. - (1985) Retoryka obrazu, „Pamiętnik Literacki” 3, s. 289-302. Baudrillard J. (1997 [1981]) Precesja symulakrów, w: R. Nycz (red.), Postmodernizm. Antologia przekładów, przeł. Tadeusz Komen­ dant, Kraków: Wydawnictwo Baran i Suszczyński, s. 175-89. - (1998 [1970]) The Consumer Society. Myths &Structures, Lon­ don: Sage. Belk R. W., Bryce W. (1993) Christmas Shopping Scenes: From Mo­ dern Miracle to Postmodern Mall, „International Journal of Rese­ arch in Marketing” 10, s. 277-96 Bell D. (1998 [1976]) Kulturowe sprzeczności kapitalizmu, przeł. Ste­ fan Amsterdamski, Warszawa: PWN. Benedyktowicz Z. (2000) Portrety „obcego”. Od stereotypu do symbo­ lu, Kraków: Wydawnictwo UJ. Berger P., Luckmann T. (1983) Społeczne tworzenie rzeczywistości, przeł. Józef Niżnik, Warszawa: PIW. Bogatyriew P. (1979) Funkcje stroju ludowego na obszarze morawsko-słowackim, w: tenże, Semiotyka kultury ludowej, przeł. Z. Saloni, s. 163-262, Warszawa: PIW. Bourdieu P. (1984 [1979]) Distinction. A Social Critique of the Judge­ ment of Taste, przeł. Richard Nice, London: Routledge. - (1993 [1972]) Outline of a Theory of Practice, przeł. Richard Nice, Cambridge University Press. Buchowski M. (1986) Magia. Jej funkcje i struktura, Poznań: Wy­ dawnictwo UAM. - (2004) Zrozumieć Innego. Antropologia racjonalności, Kraków: Wydawnictwo UJ. Burke K. (1969) A Rhetoric of Motives, Berkeley. Crapanzano V. (1980) Tuhami. Portrait of aMoroccan, University of Chicago Press. Del Sapio M. (1988) The Question is Whether You Make Words Me­ an so Many Different Things: Notes on Art and Metropolitan Lan­ guages, „Cultural Studies” 2 Douglas M., Isherwood B. (1980) The World of Goods, Harmondsworth: Penguin. Eck D. (1981) India’s Tirthas: ‘Crossings’ in Sacred Geography, „History of Religions” 4 Eliade M. (1992 [1978]) Próba labiryntu. Rozmowy z Claude-Henri Rocquetem, przeł. Krzysztof Środa, Warszawa: Sen. Featherstone M. (1991) Consumer Culture and Postmodernism, Lon­ don: Sage. - (1997) Undoing Culture. Globalization, Postmodernism and Identi­ ty, London: Sage. Geertz C. (2003 [1973]) Opis gęsty —w stronę interpretatywnej teorii kultury, przeł. Sławomir Sikora, w: M. Kempny, E. Nowicka (red.), Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej, Warsza­ wa: PWN. Habermas J. (1981) Theorie des Kommunikativen Handels, Frankfurt am Main: Suhrkamp. Hassan I. (1987) The Postmodern Turn: Essays in Postmodern Theory and Culture, Columbus: Ohio State University Press. Hirsch F. (1976) The Social Limits to Growth, Camridge, Mass.: Har­ vard University Press. Horton R. (1992[1967]) Tradycyjna myśl afrykańska a nauka za­ chodnia, przeł. Katarzyna Zonn-Pasternak, w: E. Mokrzycki (red.) Racjonalność i styl myślenia, Warszawa: Wydawnictwo IFiS PAN, s. 396-453 Jameson F. (1984) Postmodernism or the Cultural Logic of Late Capi­ talism, „New Left Review” 146. Kowalski P. (2004) Popkultura i humaniści. Daleki od kompletności re­ manent spraw, poglądów i mistyfikacji, Kraków: Wydawnictwo UJ. Lash S. (1998) Postmodernizm jako system oznaczania, w: R. Nycz (red.) Odkrywanie modernizmu. Przekłady i komentarze, Kraków: Universitas. Lash S., Urry J. (1994) Economies of Signs and Space, London: Sage. Leenhardt M. (1982) Do Kamo: Person and Myth in the Melanesian World, Berkeley: University of California Press. Lyotard J. F. (1997 [1979]) Kondycja ponowoczesna, Warszawa: Aletheia. Maffesoli M. (1996 [1988]) The Time of the Tribes. The Decline of Individualism in Mass Society, przeł. Don Smith, London: Sage. - (1997) The Return of Dionysus, w: P. Sulkunen i in. (red.), Con­ structing the New Consumer Society, New York: St. Mar­ tin’s Press, s. 21-37. Malinowski B. (1981) Argonauci Zachodniego Pacyfiku. Relacje o po­ czynaniach i przygodach krajowców z Nowej Gwinei, w: tenże, Dzieła, t. 3, przeł. Barbara Olszewska-Dyoniziak i Sławoj Szynkiewicz, Warszawa: PWN. (2003) Tubylcy Mailu oraz inne szkice o kulturze Australii i wysp Pa­ cyfiku, w: tenże: Dzieła, t. 12, przeł. Janusz Barański i Antoni Bydłoń, Warszawa: PWN. Mauss M. (1973) Socjologia i antropologia, przeł. Marcin Król, Krzysztof Pomian i Jerzy Szacki, Warszawa: PWN. McCracken G. (1990) Culture and Consumption. New Approaches to the Symbolic Character of Consumer Goods and Activities, Blo­ omington: Indiana University Press. Merton R. K. (1982 [1949]) Teoria socjologiczna i struktura społecz­ na, przeł. Ewa Morawska i Jerzy Wertenstein-Zuławski, W ar­ szawa: PWN. Muggleton D. (2004) Wewnątrz subkultury. Ponowoczesne znaczenie stylu, przeł. Agata Sadza, Kraków: Wydawnictwo UJ. Ong W. (1982) Orality and Literacy: The Technologizing of the Word, New York: Methuen Pawluczuk W. (1968) Światopogląd jednostki w okresie rozpadu trady­ cyjnej społeczności terytorialnej, „Studia Socjologiczne” 3-4, s. 243-66 Polhemus T. (1996) Style Surfing. What to Wear in the 3rd Millenium, New York: Thames & Hudson. Ricoeur P. (1985) „Symbol daje do myślenia”, w: tenże, Egzystencja i hermeneutyka. Rozprawy o metodzie, przeł. Stanisław Cicho­ wicz, Warszawa: Pax, s. 58-75 Riesman D. (1996 [1950]) Samotny tłum, przeł. Jan Strzelecki, W ar­ szawa: Muza. Robotycki C. (1992) Etnografia wobec kultury współczesnej, Kraków: Wydawnictwo UJ. Rothenbuhler E. W. (2003 [1998]) Komunikacja rytualna. Od roz­ mowy codziennej do ceremonii medialnej, przeł. Janusz Barański, Kraków: Wydawnictwo UJ. 149 �Janusz Barański • ANTROPOLOGIA, MIĘDZY PRZED- A PONOWOCZESNOŚCIĄ - GARŚĆ WRÓŻB N A NOWY WIEK Scott L. M. (1993) Spectacular Vernacular: Literacy and Commercial Culture in the Postmodern Age, „International Journal of Rese­ arch in Marketing” 10, s. 251-75 Shusterman R. (1998) Sztuka życia a etyka postmodernistyczna, w: tenże, Estetyka pragmatyczna. Żywe piękno i refleksja nad sztuką, przeł. A dam Chmielewski, Wrocław: Wydawnictwo UW, s. 314-51 Simmel G. (1957) Fashion, „The American Journal of Sociology” 6, s. 541-58 Sulima R. (2000) Antropologia codzienności, Kraków: Wydawnictwo UJ. Tambiah S. J. (1990) Magic, Science, Religion, and the Scope of Ratio­ nality, Cambridge University Press. Thomas W., Znaniecki F. (1976) Chłop polski w Europie i Ameryce, t. 1, Organizacja grupy pierwotnej, przeł. Maryla Metelska, War­ szawa: LSW. Todorov T. (1990 [1972]) Wstęp do symboliki, w: M. Głowiński (red.), Symbole i symbolika, Warszawa: Czytelnik, s. 30-97 Tokarska-Bakir J. (2000) Obraz osobliwy. Hermeneutyczna lektura źródeł etnograficznych (Wielkie opowieści), Kraków: Universitas. Urry J. (1995) Consuming Places, London: Routledge. Veblen T. (1998 [1899]) Teoria klasy próżniaczej, przeł. Janina Frentzel-Zagórska, Warszawa: Muza. Winch P. (1992 [1964]) Rozumienie społeczeństwa pierwotnego, przeł. Tadeusz Szawiel, w: E. Mokrzycki (red.), Racjonalność a styl myślenia, Warszawa: Wydawnictwo IFiS PAN, s. 242-95. Wolska D., Brocki M. (2003) (red.) Clifford Geertz - lokalna lektu­ ra, Kraków 2003: Wydawnictwo UJ. Zbiegień-Maciąg L. (1999) Kultura w organizacji. Identyfikacja kultur znanych firm, Warszawa: PWN. Przypisy 1 2 3 4 Więcej i bardziej wyczerpująco na temat antropologii Geertza zob.: Wolska, Brocki 2003 Najnowszą pracą polską omawiająca problematykę racjonalno­ ści jest Zrozumieć Innego Michała Buchowskiego (2004), w któ­ rej autor prezentuje również ustalenia własne w tym względzie i podkreśla ważność problematyki racjonalności w praktyce ba­ dawczej całości nauk społecznych i humanistycznych. Podobnie rzecz przedstawia się z pojęciem kultury typu ludowe­ go, którym konsekwentnie posługuje się Tokarska-Bakir, doko­ nując przeto aktu samoograniczenia na własne życzenie. Wy­ obraźmy sobie mianowicie badanie kultury religijnej nauczycie­ li akademickich, którym także przytrafia się - wbrew silnym tendencjom poprawności politycznej - uprawiać jakąś wiarę re­ ligijną, wykazującą również cechy religijności ludowej - że w analizach tejże wiary aplikuje się pojęcie kultury typu ludo­ wego, jako pojęcie ze zbioru kategorii niezbędnych do uprawia­ nia tak rozumianej antropologii religii. N a temat relacji mitotwórstwa i racjonalności partycypacji zob. Barański 2001: 17-40 5 Warto przypomnieć w tym miejscu klasyczne ustalenia Maussa na temat ewolucji pojęcia osoby w historii kultury, od - naj­ ogólniej rzecz biorąc - jej niesamoistności w czasach przednowoczesnych po osiągnięcie względnej niezależności i podmioto­ wości jednostki w ostatnich wiekach (zwłaszcza po wystąpieniu Kartezjusza, choć proces „wyzwalania się” jednostki z władzy zbiorowości trwał już przynajmniej od czasów rzymskich) (Mauss 1973; rozdział „Pojęcie osoby”); w przypadku zjawiska omawianego przez Michela Maffesoli mamy do czynienia z pro­ cesem odwrotnym - zmniejszania się niesamoistności jednostki. 6 Rozumowanie takie znane jest także w psychologii już od cza­ sów Jeana Piageta, który w operacjach symbolicznych dopatry­ wał się transdukcji (w opozycji do indukcji i dedukcji) określa­ nej jako „inferencja nieregulowana (niekonieczna), ponieważ odnosi się do schematów pozostających w pół drogi pomiędzy indywidualnością i ogólnością” (cyt. za: Todorov 1990: 62). 7 Warto zwrócić uwagę na to, że Maffesoli odwołuje się tutaj głównie do pojęcia obyczaju, sięga jednak i po pojęcie habitusu. Posługuje się nim w znaczeniu tego terminu nadanym mu przez Pierre’a Bourdieu (1984), a mianowicie - jako operatora aktu­ alizacji ogólniejszych standardów działań symbolicznych. 8 Por. analogiczne pojęcie rytualności, które sformułowałem w posłowiu do pracy Erica Rothenbuhlera (2003). 9 Cechą tego stanu jest współczesna horror vacui, która przejawia się także poprzez nieustanną obecność muzyki - w centrach handlowych, na plażach, nawet w miejscach pracy, gwar przy­ pominający śródziemnomorskie czy wschodnie miasta (Maffe­ soli 1996: 99) lub powtarzalność fraz muzycznych w klasycznym rytuale. 10 Zob. kapitalne studium wspólnoty rodzimych działkowiczów autorstwa Rocha Sulimy (2000: 13-36). 11 Taka „etnografia rynku” nie jest bynajmniej wynalazkiem ostat­ nich lat. Grant McCracken, jeden z pierwszych antropologów badających zagadnienia współczesnego rynku ekonomicznego, przypomina, że - jak powiada - „etnografowie rynku”, w istocie - niektórzy ówcześni kapitaliści, działali już w bardzo dynamicz­ nie zmieniającej się rzeczywistości kulturowej XVIII wieku - re­ wolucji przemysłowej oraz głębokich zmian politycznych i spo­ łecznych. To wówczas na przykład moda na dobre zadomowiła się jako regulator stosunków społecznych w swej pierwotnej for­ mie naśladownictwa warstw wyższych przez warstwy niższe, a obserwacja tej dynamiki pozwalała nawet na jej stymulację, dostarczając narzędzi dla ówczesnego raczkującego marketingu (McCracken 1990: 18; Simmel 1957). 12 Warto porównać przynajmniej dwie przeciwstawne interpreta­ cje tej praktyki, np. Maussa (1973: 257-77) i Harrisa (1985: 109-129). 13 Zob. np. pracę Erica Rothenbuhlera (2003), który w takim wła­ śnie Durkheimowskim duchu dowodzi rytualnej funkcji zjawisk kultury współczesnej - od mediów, przez święta narodowe po zwyczaje wzajemnego obcowania ludzi. 150 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/59021f057f23e34dae1f056742314f85.pdf 5b641fc0c0c11e38e430085d94a8029f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6237 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5816 Title A name given to the resource Między światami - Michał Kokot / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005, t.59 z.4, s.128-129 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czachowski, Hubert Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text HUBERT CZACHOWSKI B ardzo rzadko zdarzają się artyści, którzy prze­ chodzą taką drogę jak Michał Kokot. Już ilość profesji, które uprawiał, wzbudza zaciekawienie. Był Kokot (urodzony w 1944) fotografem-artystą w awangardowej grupie, filmowcem, ale i prasowym reporterem-dokumentalistą, malarzem i poetą, na­ uczycielem plastyki w szkole, działaczem ruchu regio­ nalnego, historykiem a ostatnio muzykiem - klarneci­ stą i saksofonistą w ludowej kapeli. Wszystko działo się w jego życiu jakby na opak. Zaczęła się ta droga w latach 60. na studiach historycznych na UMK w Toruniu. Wtedy Toruń stał się jednym z najważ­ niejszych miast, gdzie powoli dokonywały się zmiany w polskiej sztuce. Nie bez wpływu na to był charakter miasta, jego atmosfera, a przede wszystkim fakt obec­ ności na uniwersytecie wydziału sztuk pięknych z całą plejadą doskonałych artystów jeszcze z czasów przed­ wojennych z Wilna i z Lwowa. Kokot na początku lat 60. mimo że nie studiuje sztuk pięknych, znajduje się w centrum powstających w środowisku studenckich artystycznych grup, ze słynną grupą Zero-61 na czele. Zakłada swoją grupę Formy i działa w studenckim Klubie Filmowym „Pętla”. W 2. połowie lat 60. dołą­ cza do „zerowców”, której filarami były postaci na trwałe zapisane w historii polskiej fotografii: Czesław Kuchta, Jerzy Wardak, Józef Robakowski, Andrzej Różycki, Antoni Mikołajczyk, Wojciech Bruszewski. Grupa Zero - co wyraźniej jeszcze widać z perspekty­ wy czasu - była fenomenem artystycznym lat 60., wy­ przedzając swoją epokę, odnawiając język nie tylko fo­ tografii, ale ówczesnej sztuki w szerszym znaczeniu. Do dzisiaj wiele z propozycji członków grupy (bo trzeba zaznaczyć, że każdy z artystów operował własnym języ­ kiem) odznacza się świeżością pomysłu i nowatorskim spojrzeniem. Do tego trzeba dodać także równoległe eksperymenty filmowe w Pętli, gdzie zaczynali tacy późniejsi wybitni twórcy filmu artystycznego, jak Le­ wandowski, Sławikowski, Kuziemski oraz Robakow­ ski, Mikołajczyk i Różycki (ci ostatni w latach 70. związani ze słynnym Warsztatem Formy Filmowej). Wszystko to musiało określać spojrzenie Kokota na sztukę. Jako członek Pętli zdobywa nagrodę na Ogól­ nopolskim Festiwalu Filmów Amatorskich, bo w tym czasie wszelkie tego rodzaju działania „studenckie”, także te fotograficzne, były odgórnie kwalifikowane w taki sposób. W 1969 roku zostaje Kokot fotoreporterem toruń­ skich „Nowości”, zajmując miejsce zwolnione przez Andrzeja Różyckiego. Po kilku latach przechodzi do „Gazety Pomorskiej” , by dość szybko - pomimo sukce­ sów - zrezygnować z kariery dziennikarskiej. Ciągle rozwija swoje działania artystyczne i w 1975 roku zo­ staje przyjęty do Związku Polskich Artystów Fotogra­ fików. Oprócz fotografii zaczyna malować, a bardzo często łączy obie techniki, dorzucając do swoich kom­ pozycji jeszcze fragmenty przedmiotów. W katalogu Między światami - Michał Kokot okręgowej wystawy fotografików w 1989 roku jeden z najwybitniejszych polskich krytyków fotografii Jerzy Busza pisał: „Michał Kokot to artysta o niebywałej osobowości, wrażliwości, kulturze. Jest fotografem i malarzem, obydwoma tymi technikami posługuje się imaginacyjnie, tworząc metaforyczne obrazy o suge­ stywnej, lecz czytelnej symbolice, odnoszącej się do człowieczego losu. Jest artystą na wskroś polskim, w każdym bądź razie, swoje collage buduje z elementa­ mi symbolizującymi rodzime mitologie, wiejskie czy narodowe, odwołując się do uniwersum czasu, do hi­ storii, zawsze odczuwanej jednostkowo, jako potężna siła determinująca ludzkie poczynania. Michał Kokot - wizjoner, po prostu jest poetą bólu życia". Pod koniec lat 70. Kokot zaczyna coraz więcej cza­ su spędzać w nadwiślańskiej wiosce Osiek, a z czasem osiedla się tam praktycznie na stałe. Właśnie życie w Osieku nad Wisłą staje się dla Kokota dalszym miej­ scem artystycznej działalności, od 1979 prowadzi Osiecką Izbę Regionalną, Stowarzyszenie Kultury Lu­ dowej i Wiejską Galerię Sztuki „Okiennica”. W la­ tach 80. artysta brał także udział w wystawach sztuki niezależnej w kościołach i prywatnych galeriach, m.in. w Galerii Spotkań u ojców jezuitów w wystawie zaty­ tułowanej Obecność, uczestniczył także w wystawie poświęconej ks. Jerzemu Popiełuszce. Jest bardzo aktywnym animatorem lokalnej kultu­ ry, inicjatorem wielu działań artystycznych, nie tylko własnych, ale wciąga do nich wielu samorodnych twórców ludowych, tworzących w Osieku i okolicy. Z jego inicjatywy wydawane są tomiki poetyckie, w tym jego własny, opublikowany w 1987 roku tomik Osiecka studnia. W jego tekstach jeszcze bardziej wi­ dać zafascynowanie naturą, krajobrazem, życiem pro­ stych ludzi. Wyraźne wydają się nawiązania do prosto­ ty i poetyki tekstów poetów ludowych. Nie dziwi to, bo także w plastyce, a nawet i fotografii pojawiają się odwołania do symboliki ludowej, czy też do tematów kojarzących się z ludową kulturą. Widać te fascynacje także w jego domu w Osieku, będącym jedyną w swo­ im rodzaju galerią, gdzie w piwnicy znajduje się osob­ na sala wystawowa, przed domem ekspozycja narzędzi 123 �Hubert Czachowski • MIĘDZY ŚWIATAMI - MICHAŁ KOKOT rolniczych, ale nawet proste sprzęty domowe zyskują nowe znaczenia poprzez ich nowe nazwanie. Można zaobserwować u Kokota z czasem nasilające się ten­ dencje do upraszczania języka sztuki, zanik metafor aż do granicy oczywistości. Od 1987 roku pracuje jako nauczyciel plastyki w Szkole Podstawowej w Osieku i ta praca staje się je­ go nowym, wielkim wyzwaniem. Ciągle jest aktywny jako działacz lokalnego środowiska, będąc członkiem Zarządu Stowarzyszenia Gmin Ziemi Dobrzyńskiej. W latach 90. zaczyna występować w ludowej kapeli, namawia starych muzyków do wspólnego grania, sam gra na klarnecie (oraz na saksofonie) i śpiewa, często własne teksty, do starej ludowej muzyki. Zarówno działalność Michała Kokota, jak i jego twórczość jest wieloaspektowa. Jego droga artystyczna prowadzi jak gdyby na odwrót - od awangardy do sztuki ludowej, naiwnej, prostej. Jest to jeden z nielicznych artystów łączących tak konsekwentnie i zdecydowanie te dwa światy. Nie jest to tylko zwykła inspiracja ludowymi wątkami, ale podobny sposób odczuwania i przeżywa­ nia świata. 124 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a48b57f857cc31c0e5344997ba3ea436.pdf 031741ec8ef25060e7000a313f5d7231 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6182 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Bałkany - migracje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5767 Title A name given to the resource Refleksja nad zjawiskiem migracji na Półwyspie Bałkańskim/ LUD 2010 t.94 Description An account of the resource LUD 2010 t.94 s.397-404 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bielenin-Lenczowska, Karolina Czekalski, Tadeusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 94, 2010 KAROLINA BIELENIN-LENCZOWSKA Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Warszawski TADEUSZ CZEKALSKI Instytut Historii Uniwersytet Jagielloński Kraków REFLEK SJA N A D ZJAW ISKIEM M IG RA CJI N A PÓ ŁW YSPIE BA ŁKA ŃSKIM . PRZEG LĄ D LITERATURY PO LSK O JĘZY CZN EJ Badania nad zjawiskiem migracji prowadzone są w Polsce przez przedstawi­ cieli różnych nauk: historii, antropologii kulturowej, socjologii, nauk politycz­ nych, pedagogiki czy demografii i geografii regionalnej. W niniejszym przeglą­ dzie skupimy się na opisie prac polskojęzycznych dotyczących różnych zjawisk związanych z m igracją w krajach Półwyspu Bałkańskiego w wieku XX i XXI. Migracja nie wydaje się ważnym tematem badań polskich bałkanologów. Jest to zastanawiające, jeśli wziąć pod uwagę to, co pisze historyczka Maria Todorova w swoim klasycznym już dziele Bałkany wyobrażone: Najważniejsza część społecznego dziedzictwa osmańskiego dotyczy demografii. Mowa o zjawisku długofalowym i niemożliwym do zatrzymania czy cofnięcia, którego konsekwencje obserwujemy do dziś. Historia demograficzna imperium osmańskiego obejmuje cały szereg zagadnień, z których najważniejsze to geogra­ ficzne przemieszczanie się ludności (kolonizacja, migracje), procesy demograficz­ ne (przyrost naturalny, śmiertelność, liczba zawieranych małżeństw itp.) oraz inne typy mchów ludności (zmiany w strukturze wyznaniowej, ruchliwość społeczna itp.) (Todorova 2008: 372). Dwudziesty wiek to czas przede wszystkim migracji zarobkowych (w latach 60. Jugosławia podpisała z Niemcami umowę o sprowadzeniu robotników goś­ cinnych, tzw. gastarbeiterów), ale także politycznych (uchodźcy z Grecji po za­ kończeniu wojny domowej w latach 40. czy z Jugosławii po jej krwawym rozpa­ dzie). Temat ten pojawia się w pracach z zakresu różnych nauk, między innymi demografii i geografii. �398 Karolina Bielenin-Lenczowska, Tadeusz Czekalski Badania polskich historyków zajmujących się Bałkanami w zdecydowanej większości koncentrują się na historii politycznej lub na historii gospodarczej postrzeganej w skali makro, co powoduje, że zagadnienia z historii społecznej odgrywają rolę wyraźnie drugorzędną. Można to uzasadniać także oddaleniem regionu bałkańskiego od Polski, a w konsekwencji odmiennością - realną bądź zakładaną - doświadczeń społecznych. Istnieje jednak grupa historyków, która poprzez badania nad historią polityczną XX wieku zmierza nieuchronnie do kwe­ stii odnoszących się do migracji - czy to w przypadku migracji jugosłowiańskich do RFN w latach 60., czy też „wielkiej wycieczki”, jak eufemistycznie określano wymuszone migracje Turków bułgarskich w latach 80. Z innej perspektywy wą­ tek migracji bałkańskich, tym razem „na Bałkany”, stał się przedmiotem badań historyków zajmujących się migracjami Polaków i tworzeniem środowisk polo­ nijnych. Dość obszerną bibliografię tekstów poświęconych Polakom migrującym na Bałkany zawdzięczamy kilku zaledwie autorom, którzy ten wątek uczynili jednym z najistotniejszych w swojej pracy naukowej. M igracją uwarunkowaną w więk­ szości przypadków politycznie można by określić polską obecność w Bułgarii, sięgającą XIX wieku i początków budowania nowożytnego państwa bułgarskie­ go. Jej losy śledził w swoich pracach Zbigniew Klejn, początkowo jako dzien­ nikarz, a z czasem jako historyk i autor fundamentalnego dzieła poświęconego Polakom w Bułgarii (Klejn 1999, 2001; zob. też Pilch 1984: 281). Kontynuatorką badań Klejna nad bułgarską Polonią była Urszula Kaczmarek. Jej prace, wyda­ wane od końca lat 80., dotyczyły kolejnej fali polskiej emigracji, kształtującej się w latach 80. XX wieku, z uwagi na jej charakter określanej często pojęciem „emigracji serca” (Kaczmarek 1991, 1993). Do tradycji XIX-wiecznych nawiązywały środowiska polonijne w byłej Jugo­ sławii. Kształtowanie się tej społeczności doczekało się w 1983 roku obszernego opracowania Janusza Albina (Albin 1983). W tej samej dekadzie uwagę badaczy przykuwała kwestia repatriacji „polskich Jugosłowian” i osiedlania ich w rejonie Bolesławca. Oprócz licznych artykułów publicystycznych warto też zauważyć prace Tadeusza Bugaja i Czesława Buczka, poświęcone środowisku reemigran­ tów (Bugaj 1982-1983; Buczek 1983). Spośród polskich społeczności zamieszkujących pod koniec lat 80. XX wieku Bałkany wyróżniała się, tak pod względem liczebności, jak i stopnia zorgani­ zowania, Polonia grecka. Z uwagi na to, iż polscy emigranci pod Akropolem stanowili przykład typowej migracji zarobkowej z kraju komunistycznego, temat ten nie był podnoszony do 1989 roku, kiedy zajął się nim Zbigniew Ruta (Ruta 1989). Jednak kluczowe znaczenie w badaniach nad tym środowiskiem, tworze­ niem przez nie ośrodków edukacyjnych i religijnych, a także jego aktywnością kulturalną odegrały prace Jacka Knopka. W pracy wydanej w 1997 roku autor poddał analizie współczesną Polonię grecką ale także prześledził polską obec­ ność w Grecji na przestrzeni kilkuset lat, zwracając uwagę na mało znany epi­ �Refleksja nad zjawiskiem migracji na Półwyspie Bałkańskim 399 zod migracji polskich górników do Grecji w okresie międzywojennym (Knopek 1997). Wśród polskich publikacji poświęconych obecności Polaków w Grecji, bardziej jako konsekwencji podróży niż migracji, warto wspomnieć pracę war­ szawskiego historyka i filologa Przemysława Kordosa (2009). Omawiając wątki polskie w badaniach nad migracjami bałkańskimi, nie m oż­ na pominąć kwestii migracji grecko-macedońskich, będących konsekwencją wojny domowej w Grecji. O bałkańskich uchodźcach przybywających do Polski pisali Mieczysław Wojecki, Jacek Knopek i Artur Patek (Wojecki 1989; Kno­ pek 1994; Patek 2005). Ciekawymi przyczynkami do badań nad społecznością emigrantów bałkańskich są opublikowane niedawno artykuły Patryka Pleskota i Jarosława Symyka (Pleskot 2004: 73-74; Symyk 2009). Artykuł Pleskota doty­ czy, co prawda, licznej, wielonarodowościowej grupy studentów, ale dominowali w niej liczebnie przybysze z Albanii i Bułgarii, a także emigranci greccy. Autorzy klasycznych syntez poświęconych Bałkanom - Barbara Jelavich i George Castellan za kluczowe w dziejach dwudziestowiecznych Bałkanów uznają migracje transoceaniczne, traktowane jako czynnik generujący procesy modernizacyjne (Castellan 1991; Jelavich 2005: 405, 430). Dotyczy to szcze­ gólnie społeczeństwa greckiego, które jako pierwsze doświadczyło tego typu emigracji masowej, jak również musiało zmierzyć się z problemem reemigracji z kontynentu amerykańskiego (Brzeziński 2002: 95; Głąbicka 2002; Czekalski 2007: 76-81). Znacznie skromniejsza pod względem liczebnym, ale odgrywająca istotną rolę w formowaniu się nowoczesnego narodu była migracja Albańczyków na kontynent amerykański (Czekalski 1998: 18-23). Problematyka migracji transoceanicznych znalazła interesujące rozwinięcie w pracach poświęconych te­ matyce organizacji wspólnot wyznaniowych przez emigrantów (Czekalski 1996: 89-92; Walaszek 2006). Fascynującym przykładem przemian społecznych wywołanych przez czynnik migracyjny wydaje się Grecja w latach 20. XX wieku, do której w wyniku umowy z Turcją napłynęła milionowa rzesza uchodźców, identyfikujących się jako „Gre­ cy”, ale różniących się od „starych” Greków obyczajami, religijnością, a także języ­ kiem. Problem migracji anatolijskich pojawia się w pracach badaczy zajmujących się przemianami społecznymi w Grecji (Brzeziński 2002: 90-93; Czekalski 2007: 59-76), jak również podejmujących problem mniejszości muzułmańskiej w tym kraju (Parzymies 2005: 38-39; Stawowy-Kawka 2006: 300-301). Inny punkt odniesienia dla historyków badających migracje bałkańskie sta­ nowi casus jugosłowiański. O jego wyjątkowości świadczy fakt, że w tym przy­ padku migracja dotyczyła mieszkańców państwa komunistycznego, które z re­ guły ograniczało do minimum wyjazdy zagraniczne swoich obywateli. Czynnik migracyjny, jako kluczowy dla gospodarki jugosłowiańskiej, a pośrednio deter­ minujący także zmiany polityczne, dostrzegała znakomita większość autorów, podejmujących kwestie przemian społeczno-gospodarczych w titoistowskiej Ju­ gosławii. Szczególnie cenne wydają się prace Michała Zachariasa i Piotra Eber- �400 Karolina Bielenin-Lenczowska, Tadeusz Czekalski hardta, wpisujące migracje w szerszy kontekst polityczny i demograficzny (Za­ charias 2004: 283-284, 378; Eberhardt 2005). Cechę wyjątkowości można także odnieść do realiów Bułgarii, a zwłaszcza ostatniej dekady rządów komunistycznych. Eufemistyczne określenia „wielkiej wycieczki” czy „odrodzenia narodowego” miały przesłonić jedną z najbardziej ponurych kart w powojennej historii regionu, jak ą była wymuszona emigracja Turków bułgarskich. Temat ten cieszy się sporym zainteresowaniem badaczy współczesnej Bułgarii, analizujących migrację Turków zarówno w kontekście polityki międzynarodowej, jak też kryzysu ustroju komunistycznego (Żmigrodz­ ki 1998: 86-87; Gocłowski 2003; Klejn 2005: 171-174; Burakowski 2009: 325­ -326; Wódka 2009). Konflikty w byłej Jugosławii, ich tło polityczne i kontekst międzynarodowy stały się wiodącym wątkiem w badaniach podejmujących próbę analizy przemian w okresie bałkańskiej transformacji. Zagadnienia migracyjne są rozpatrywane w kontekście konfliktów wyznaniowych (Parzymies 2005), ale także zmian de­ mograficznych, generowanych przez migracje (Eberhardt 1992). Odrębnym i, jak można sądzić, perspektywicznym kierunkiem badań sąkonsekwencje masowych migracji albańskich, które sprzyjają kreowaniu poczucia zagrożenia i generują nowe konflikty społeczne w krajach osiedlenia (Lazaridis, Romaniszyn 1997; Bonarek i in. 2005: 645; Czekalski 2006). Kwestię imigracji albańskiej jako czynnika tworzącego poczucie zagrożenia podejmuje wydany niedawno artykuł, analizujący specyficzne dla lat 90. przejawy albanofobii we Włoszech i w Grecji (Czekalski 2010). Z dziedziny antropologii kulturowej warte odnotowania są dwa artykuły za­ mieszczone w książce Sąsiedztwo w obliczu konfliktu. Relacje społeczne i etnicz­ ne w zachodniej Macedonii (Bielenin-Lenczowska, red., 2009). Książka ta jest owocem trzyletnich badań terenowych w społeczności muzułmańskiej w zachod­ niej Macedonii. Ewa Pieszczyk (2009), w tekście zatytułowanym Macedonio, gdzie są Twoje dzieci? - ponadpaństwowe elementy migracji z Centar Zupy do Włoch, wykorzystała teorię transnarodowości (termin transnationalism tłumaczy - słusznie, moim zdaniem, w tym kontekście - jako ponadpaństwowość). Poka­ zuje, jak migranci funkcjonują w obu krajach, Macedonii i Włoszech, oraz jak przenikają się wzajemnie pewne idee czy wzorce kulturowe. Natalia Koperkiewicz (2009), autorka artykułu Oni nie są wariatami, tylko my ich nie rozumie­ my, skupiła się z kolei na migracji zarobkowej do Niemiec starszego pokolenia żupian. Wyjeżdżali oni bez rodziny i pracowali w bardzo trudnych warunkach. Teraz, gdy są już na emeryturze, nie m ogą przyzwyczaić się do nowego, innego stylu życia, a dokładniej - nie m ogą znieść bezczynności i rozrzutności. Dlate­ go, jak dowodzi Koperkiewicz, uważa się ich za dziwaków czy ludzi niespełna rozumu (budala). W zachodniej Macedonii od kilku lat prowadzi również badania terenowe Karolina Bielenin-Lenczowska, która zajmuje się zjawiskiem migracji zarobko­ �Refleksja nad zjawiskiem migracji na Półwyspie Bałkańskim 401 wej (pećalba) Macedońskich Muzułmanów (Torbeszów) z Macedonii do Włoch. W języku polskim zostały opublikowane dwa artykuły - pierwszy analizuje kwe­ stię przekraczania granicy państwowej, drugi dotyczy prestiżu i przekazywania tradycji w kontekście wesel organizowanych przez migrantów w kraju pochodze­ nia (Bielenin-Lenczowska 2010a, 201 Ob). Problematyka migracji bałkańskich pozostaje w Polsce nadal niedocenia­ nym przedmiotem badań. Pozorna odmienność doświadczeń bałkańskich spo­ łeczeństw postkomunistycznych może rodzić wrażenie, że modele zachowań wobec imigrantów i kwestia ich asymilacji jest dość odległa od polskich do­ świadczeń. Sprzyja to klasycznym badaniom statystycznym czy też koncentro­ waniu się na polskiej obecności na Bałkanach. Badania prowadzone we Włoszech czy Francji w środowiskach emigrantów bałkańskich, a także badania postaw wobec imigracji w interesujący sposób korespondują z powszechną w ostat­ nich latach obecnością wątków emigracyjnych w kulturze popularnej krajów bałkańskich. LITERATURA Albin J. 1983 Polacy w Jugosławii XIX-XX w , Lublin: Polonijne Centrom Kulturalno­ -Oświatowe UMCS. Bielenin-Lenczowska K. (red.) 2009 Sąsiedztwo w obliczu konfliktu. Relacje społeczne i etniczne w zachodniej Macedonii - refleksje antropologiczne, Warszawa: DiG. 2010a Pojęcie granicy i je j przekraczania w kontekście migracji zarobkowych (pećalba) w Macedonii, w: M. Zowczak (red.), Na pograniczu „Nowej Eu­ ropy”. Polsko-ukraińskie sąsiedztwo, Warszawa: DiG, s. 161-170. 201 Ob Peczalbarskie wesele: prestiż, tradycja i rodzinne więzi w zachodniej Macedonii, w: A. Malewska-Szałygin, M. Radkowska-Walkowicz (red.), Antropolog wobec współczesności, Warszawa: Instytut Etnologii i Antro­ pologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego, s. 395-411. Bonarek J. i in. 2005 Historia Grecji, Kraków: Wydawnictwo Literackie. Brzeziński A. 2002 Grecja. Historia państw świata w X X wieku, Warszawa: Wydawnictwo TRIO. Buczek C. 1983 Repatrianci z Jugosławii na Ziemi Bolesławickiej, „Rocznik Dolnośląski” 8, s. 159-178. Bugaj T. 1982-1983 Reemigracja ludności polskiej z Jugosławii i je j osiedlenie na Dolnym Śląsku (1946-1947), „Rocznik Jeleniogórski” 20, s. 63-91; 21, s. 83-126. �402 Karolina Bielenin-Lenczowska, Tadeusz Czekalski Burakowski A. 2009 Bułgaria - w poszukiwaniu końca komunizmu, w: A. Burakowski, A. Gubrynowicz, P. Ukielski, 1989 - Jesień Narodów, Warszawa: Collegium Civitas, Instytut Studiów Politycznych PAN, Wydawnictwo TRIO, s. 297-348. Castellan G. 1991 Histoire des Balkans (XIV-XXsiècle), Paris: Fayard. Czekalski T. 1996 Zarys dziejów chrześcijaństwa albańskiego w latach 1912-1993, Kraków: Nomos. 1998 Albania w latach 1920-1924 - aparat państwowy i jego funkcjonowanie, Katowice: Śląska Agencja Prasowa. 2006 Północny Epir i Czamuria - współczesne oblicze sporu grecko-albańskiego, w: A. Patek, W. Rojek (red.), N aród-państwo-Europa Środkowa w X IX i X X wieku, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, s. 305-314. Pogrobowcy Wielkiej Idei. Przemiany społeczne w Grecji w latach 1923­ 2007 -1940, Kraków: Historia Iagiellonica. 2010 Szpony Czarnego Orła. Europejska albanofobia - przesłanki i ewolucja zjawiska, w: D. Quirini-Poplawska (red.), Marę inclitum. Oddziaływanie cywilizacji śródziemnomorskiej, Portolana. Studia Mediterránea, vol. 4, Kraków, s. 385-392. Eberhardt P. 1992 Problematyka ludnościowa Albanii, „Czasopismo Geograficzne” 1, s. 115­ -118. 2005 Przemiany demograficzno-etniczne na obszarze Jugosławii w X X wieku, Lublin: Wydawnictwo UMCS. Głąbicka K. 2002 Emigracja grecka i społeczności imigranckie. Refleksje kulturowe, w: J.E. Za­ mojski (red.), Migracje - historia - kultura, „Migracje i Społeczeństwo”, t. 7, Warszawa: Wydawnictwo Neriton, s. 93-101. Gocłowski A. 2003 Exodus bułgarskich muzułmanów do Turcji w 1989 roku jako zapowiedź zmierzchu wpływów imperialnych ZSRR na Bałkanach, w: J.E. Zamojski (red.), Upadek imperiów i rozwój migracji, „Migracje i Społeczeństwo”, t. 8, Warszawa: Wydawnictwo Neriton, s. 93-101. Jelavich B. 2005 Historia Bałkanów. Wiek XX, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Kaczmarek U. 1991 Aktywność kulturalno-oświatowa Polonii w Bułgarii, Czechosłowacji, Niemieckiej Republice Demokratycznej, Rumunii i na Węgrzech w latach 1945­ -1989, Poznań: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickie­ wicza. 1993 Dzieje Polaków na ziemiach bułgarskich, Poznań: Ars Nova. Klejn Z. Polskie ślady w budowie nowożytnej Bułgarii 1877-1914, Łowicz: Mazo­ 1999 wiecka Wyższa Szkoła Humanistyczno-Pedagogiczna. �Refleksja nad zjawiskiem migracji na Półwyspie Bałkańskim 2001 2005 Knopek J. 1994 403 Rola mniejszości narodowych w państwowym i narodowym odrodzeniu Bułgarii (1877-1914), „Balcanica Posnanensia. Acta et studia” 11/12, s. 113-120. Bułgaria - szkice z dziejów najnowszych, Pułtusk: Wyższa Szkoła Humani­ styczna im. Aleksandra Gieysztora. O osadnictwie Greków i Macedończyków na tzw. Ziemiach Odzyskanych po II wojnie światowej, w: A. Chodubski (red.), Przemiany społeczne, kwes­ tie narodowościowe i polonijne, Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek, s. 145-152. 1997 Polacy w Grecji: historia i współczesność, Bydgoszcz: Wyższa Szkoła Pedagogiczna w Bydgoszczy. Koperkiewicz N. Oni nie są wariatami, tyłka my ich nie rozumiemy, w: K. Bielenin-Lenczo2009 wska (red.), Sąsiedztwo w obliczu konfliktu. Relacje społeczne i etniczne w zachodniej Macedonii - refleksje antropologiczne, Warszawa: DiG, s. 89-101. Kordo s P. Dwudziestowieczna Grecja oczami polskich podróżników, Warszawa: DiG. 2009 Lazaridis G., Romaniszyn K. Albańscy i polscy nielegalni imigranci w Grecji: analiza porównawcza, 1997 „Studia Polonijne” 18, s. 9-38. Parzymies A. Muzułmanie w Grecji, w: A. Parzymies (red.), Muzułmanie w Europie, 2005 Warszawa: Wydawnictwo Dialog, s. 35-52. Patek A. 2005 Ludność macedońska w Polsce - geneza i charakter, w: I. Stawowy-Kawka (red.), Miejsce Macedonii na Bałkanach, Kraków: Wydawnictwo Uniwer­ sytetu Jagiellońskiego, s. 271-278. Pieszczyk E. Macedonio, gdzie są Twoje dzieci? - ponadpaństwowe elementy migracji 2009 z Centar Zupy do Włoch, w: K. Bielenin-Lenczowska (red.), Sąsiedztwo w obliczu konfliktu. Relacje społeczne i etniczne w zachodniej Macedonii - refleksje antropologiczne, Warszawa: DiG, s. 117-130. Pilch A. (red.) 1984 Emigracja z ziem zaboru austriackiego (od połowy X IX w. do 1918 r.), w: A. Pilch (red.), Emigracja z ziem polskich w czasach nowożytnych i najnowszych (XVIII-XXw.), Warszawa: PWN, s. 252-325. Pleskot P. 2004 Zycie codzienne zagranicznych studentów na polskich uczelniach w okresie stalinizmu, „Przegląd Polonijny” 2, s. 72-82. Ruta Z. 1989 Emigranci polscy w Grecji. Szkic problemu, „Przegląd Polonijny” 1, s. 77-83. Stawowy-Kawka I. 2006 Islam w Macedonii i Grecji - najważniejsze problemy, w: A. Patek, W. Ro­ jek (red.), Naród - państwo, Europa Środkowa w X IX i X X wieku, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, s. 300-306. �404 Symyk J. 2009 Karolina Bielenin-Lenczowska, Tadeusz Czekalski Rozpracowanie środowiska greckiego i macedońskiego na Dolnym Śląsku przez organy bezpieczeństwa w latach 1949-1989, w: J. Symyk (red.), Aparat bezpieczeństwa Polski Ludowej wobec mniejszości narodowych i etnicznych oraz cudzoziemców, Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej, s. 259-280. Todorova M. 2008 Bałkany wyobrażone, przeł. P. Szymor, M. Budzińska, Wołowiec: Wydawnic­ two Czarne. Walaszek A. 2006 Słoweńscy wierni, duszpasterze i hierarchia kościelna: „sprawa” ks. Vitusa Hribara w Cleveland, Ohio, „Przegląd Polonijny” 4, s. 5-22. Wojecki M. 1989 Uchodźcy polityczni z Grecji w Polsce 1948-1975, Jelenia Góra: Karko­ noskie Towarzystwo Naukowe. Wódka J. 2009 Mniejszość turecka w Bułgarii a stosunki turecko-bułgarskie w okresie Zimnej Wojny, „Dzieje Najnowsze” 2, s. 50-51. Zacharias M. 2004 Komunizm - federacja - nacjonalizmy. System władzy w Jugosławii 1943­ -1991: powstanie, przekształcenia, rozkład, Warszawa: Wydawnictwo Neriton. Żmigrodzki M. 1998 Przejawy dyskryminacji mniejszości narodowych i religijnych w Bułgarii, w: A. Czarnocki (red.), Samoidentyfikacja mniejszości narodowych i religij­ nych w Europie Środkowo-Wschodniej, Lublin: Instytut Europy Srodkowo-Wschodniej, s. 85-95. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/17e14c2cab59b7768485cf2fa5b0bd18.pdf 1c201031443036242e855d17126b469a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6235 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource sztuka nieprofesjonalna Okoń, Krzysztof (1939-) Śledź, Roman (1948-) Rząb, Władysław (1910 – 1992) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5814 Title A name given to the resource W kręgu sztuki trudnej do nazwania / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.4, s.109-114 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text sezonie letnim zainteresowanie sztuką nie­ profesjonalistów rośnie. Odwołuje się do stereotypów prowincji, ludowości, żongluje rolami. W Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie na wystawie kiczu (czerwiec 2005 r.) widz ogląda dzieło Władysława Hasiora, nie dostrze­ gając jego ironii, dowcipu. Niewiele później, w lipcu, dużą wystawę dzieł Hasiora zaprezentowało Muzeum Narodowe. Dowcip, drwina, mistrzowskie żonglowa­ nie konwencjami plastyki prowincjonalnej, ludowej, odpustowej, kościelnej (chorągwie). A we wspomnia­ nym Muzeum Etnograficznym wielka ekspozycja twór­ czości naiwnej, psychotycznej, dziwnej Talent, pasja, intuicja, w 20 lat po wystawie tak nazywanej, którą zrobiliśmy z Zofią Bisiakową w radomskim Muzeum Okręgowym. Świetna wystawa, trudna w odbiorze, ro­ zumiem, że nasi recenzenci wystaw z „Gazety Wybor­ czej” i „Rzeczpospolitej” woleli jej nie zauważyć. Za dużo problemów, niepewności, jak co ocenić, co jest czym. Trochę wcześniej już „łatwa” wystawa w galerii Studio: Nikifor (świetny zestaw!), Dembiński, Heródek, Wnękowa. Ekspozycję przeniesiono następnie do Białegostoku (Muzeum im. Alfonsa Karnego). Festiwal Nikifora, wywołany świetnym filmem Krzysztofa Krauzego, z porażającą rolą pani Feldman. Wyszła moja książka Świat Nikifora. Ważne wystawy w Krakowie, w Płocku - doroczny konkurs Oto Ja, z re­ welacyjnymi pracami twórców z domów opieki spo­ łecznej. I teraz to, o czym chcę tu obszerniej napisać. Wystawy wybitne. Łączy je jedno, talent autorów, ich wyobraźnia i osobowość niedająca się sprowadzić do żadnej formuły. Każdy z nich miał kłopot z określe­ niem - kim jest? Z jakim środowiskiem może się iden­ tyfikować. Łatwo powiedzieć o nich „nieprofesjonalni”, „in­ ni”, ale to niczego nie wyjaśnia, zresztą, ani nie są „in­ ni”, ponieważ żaden rys osobowości tego nie wykazu­ je, ani „nieprofesjonalni”, ponieważ umiejętności każ­ dego z nich są wybitne. Jeśli się uczyć, to od nich. N a­ iwni? Dlaczego? Ponieważ mają odwagę mówienia o biedzie i nędzy - jak Władysław Rząb, czy o Golgo­ cie i dziejach Starego Testamentu - jak Roman Śledź; cieszenia się grą kolorowych plam, emocją działań, jak Krzysztof Okoń, malując na szkle. Każdy z nich jest jedyny i niepowtarzalny, ale nie dzięki wymyślonej koncepcji dzieła, lecz przez to, że wyraża ono najpełniej jego osobowość. Jeśli miałbym szukać kręgu odniesienia dla Włady­ sława Rząba, byłby to ekspresjonizm lat międzywojen­ nych, i to w jego wydaniu niemieckim. Ekspresyjne, ale tym razem w kontekście artystyczno-kulturowym, są rzeźby Romana Śledzia. N a wystawie w Budlewie (patrz: „Konteksty” 2004 nr 1-2), zestawiono je z ob­ razami Krzysztofa Okonia. Ciekawe są takie zderzenia, ujawniają często niedostrzegane związki, konteksty, Śledź z Okoniem, całość podtrzymująca się wzajem- ALEKSANDER JACKOWSKI W W kręgu sztuki trudnej do nazwania (Krzysztof Okoń, Roman Śledź, Władysław Rząb) nie. Ekspresja rzeźb znajdowała uspokojenie w obra­ zach, w ich blasku, nienarzucającej się warstwie tema­ tycznej. Golgota w rzeźbach Śledzia ma ostrość, bru­ talność scen filmowych, natomiast w obrazach Oko­ nia jest tylko tematem, podjętym jakby bez emocji. Równie dobrze mogłaby to być scena mitologiczna, bajka, ogród Edenu. Tylko w obrazach (wczesnych) nawiązujących do klimatu Roualta ekspresja tematu znajduje odpowiednik w warstwie malarskiej. Krzysztof Okoń jest muzykiem, wiolonczelistą, wir­ tuozem, członkiem do niedawna działającego Tria Krakowskiego. Pedagogiem. Malować zaczął po to, by mieć prezenty, potrzebne, gdy wyjeżdżał koncertować za granicę, ale później, by znaleźć spokój, ciszę samot­ nej pracy, bez stresów, tremy. Młodość spędził w Za­ kopanem, otoczony opieką ciotki, która była kusto­ szem działu sztuki w Muzeum Tatrzańskim. Dzięki niej poznał zbiory malarstwa na szkle, technikę pracy. Początkowo inspirował się ludowymi obrazami, póź­ niej zaczął tworzyć sceny malarskie, posługując się wy­ nalezionym przez siebie sposobem. Kształtował kolor, natężenie barwnych plam, osiągając, tak jak na wio­ lonczeli, pożądaną temperaturę dźwięku. Świadomość artystyczna, doświadczenie w jednej dziedzinie w muzyce - pomogły mu stworzyć swój styl wypowie­ dzi, osiągnąć w wielu obrazach znakomite rezultaty. Jednak, co zrozumiałe, poziom prac tworzonych w cza­ sie jednego seansu bywa różny. Są wybitne, dobre, nie­ złe i nieudane. Te ostatnie... tłucze. Nic naprawić się nie da. Pierwsza decyzja w malarstwie na szkle jest za­ razem ostatnią. Można zrobić inny obraz, ale nie po­ prawić ten, nad którym się pracuje. Do procesu malo­ wania dochodzi więc konieczność selekcji. Ocena od­ biorcy zależna jest więc od tego, co mu artysta poka­ zuje. Etap wyboru zawsze następuje post factum, podczas gdy w obrazach na płótnie (jak np. Rząba) istnieje możliwość domalowania, przemalowania, doskonale­ nia. U Okonia temat zdaje się nie odgrywać zasadniczej roli, na widza ma działać ekspresja kolorów, ich nasy­ cenie, konfiguracja, natomiast dla Śledzia ważny jest 109 �Aleksander Jackowski • W KRĘGU SZTUKI TRUDNEJ DO NAZWANIA (KRZYSZTOF OKOŃ, ROMAN ŚLEDŹ, WŁADYSŁAW RZĄB) Wniebowzięcie Eliasza, Roman Śledź Krzysztof Okoń. Z cyklu Sceny Biblijne, olej na szkle (za: Aleksander Jackowski Sztuka zwana naiwną) Św. Sebastian, Roman Śledź Biczowanie Chrystusa, Roman Śledź 110 �Aleksander Jackowski • W KRĘGU SZTUKI TRUDNEJ DO NAZWANIA (KRZYSZTOF OKOŃ, ROMAN SLEDZ, WŁADYSŁAW RZĄB) przede wszystkim temat, dramat Golgoty, męka krzy­ żowania. Nieważna jest precyzja kształtu, nogi Pana Jezusa są w Piecie niepomiernie długie, ale to ma znaczenie w działaniu na widza. Deformacja jest podstawowym środkiem wyrazu. Deformacja służąca ekspresji. Wy­ obraźnia artysty jest ogromna, przekłada biblijną opo­ wieść na język rzeźby, na jej kształt, wyraz. N a wysta­ wie pokazano niemal czterdzieści scen Golgoty, każda powstała - jak to w rzeźbie drewnianej czy kamiennej - a vista, w pierwszym, a więc w istocie jedynym ge­ ście. Modelować, kształtować można w glinie, gipsie (a więc i brązie), tam gdzie forma może podlegać zmia­ nie, ale nie w rzeźbie powstałej w drewnie. Niezręcz­ nego cięcia nie zasłonisz, pierwsza decyzja jest jedyna. Śledź bierze klocek lipy i odrzucając niepotrzebne strużyny, kształtuje przedstawianą scenę. Tak, jak ją zamyślił. Bez rysunku, szkicu. Są to przeważnie kom­ pozycje wysokie na 35 cm, jedynie rzeźby wykonywa­ ne do kościołów niemieckich (w Gelsenkirchen i Caciliengorodzie) są większe, mają 80 cm. Dekoracja malarska jest konwencjonalna, szaty postaci są ciem­ noszare, ciemnobrązowe, kaski żołnierzy srebrne i zło­ te, drewno krzyża nie ruszane, prześcieradło oczywi­ ście białe. W Betlejem maleńki Jezusik leży pod białym przykryciem, niczym całunem, w pozie takiej jakby na krzyżu. Prefiguracja tego, co nastąpi. N a wystawie budlewskiej pokazano ok. 40 rzeźb Śledzia i 30 obrazów Krzysztofa Okonia. W surowej scenerii, na tle zmurszałych desek obory, świetnie oświetlone obrazy zalśniły, a rzeźby ustawione na słup­ kach tworzyły wariant Drogi Krzyżowej. Co ważne, by­ ły ustawione na właściwej wysokości, z czego niestety często nie zdają sobie sprawy pracownicy muzeów et­ nograficznych. Nie dostrzegają tego, iż każda rzeźba ma swój punkt oglądu, swój horyzont, perspektywę, która uwidacznia ich walory czasoprzestrzenne. Eks­ pozycję przygotowała pani Zofia Bisiak. Rzeźby Śledzia są inne od tych, do widoku których przywykliśmy, oglądając wystawy sztuki ludowej, ama­ torów czy profesjonalistów. Są jego, i to jest w istocie jedyna sensowna klasyfikacja. Nie mieści się w żadnej przyjętej. Ale w naszym kraju przez lata żądano, by ktoś do czegoś należał, i było wiadome, jak księgować czyjąś twórczość. Artystą był członek Związku Plasty­ ków, ludowym - członek Stowarzyszenia Twórców Ludowych. A Śledzia przez lata nigdzie nie chciano zaliczyć. Zachwycali się nim wybitni artyści, zamawia­ li jego dzieła w Niemczech, w Stanach Zjednoczo­ nych, zdobią one protestanckie kościoły, fotografiami rzeźb ilustruje się książki (w Niemczech!), ale u nas to nic nie znaczyło. Nie jest ludowy - twierdziła Cepelia i odsyłała mu rzeźby. Nie jest amatorem ani członkiem Związku artystów Plastyków; kim jest? - zastanawiali się pracownicy urzędu bezpieczeństwa, wzywając go na przesłuchania, pobierając odciski palców. Szpieg? Podejrzany, jako że przyjeżdżają do niego zagraniczni kolekcjonerzy. Można zrozumieć kłopoty cepeliowskich etnogra­ fów, życie stwarza wciąż nowe problemy, a definicje ograniczają, petryfikują zjawisko. Nie tyle wskazują, co zakazują. Zwłaszcza gdy są niejasne, sztucznie wy­ myślone. Co to bowiem znaczy rzeźba ludowa? Profe­ sor Frankowski, pisząc w latach trzydziestych ubiegłe­ go wieku o sztuce ludowej, pomijał rzeźbę. Jej wzory pochodziły z ikonografii kościelnej, do niej starano się dostosować. Rzecz jednak w tym, że nie każdy miał taką sprawność, by zachować konwencję znaną z ka­ pliczek i druków kościelnych. W rzeźbie nie istniał przekaz rodzinny, wiejscy bogorobi sami dochodzili do wprawy w rzemiośle, na które byli w środowisku ska­ zani. Ktoś musiał zniszczone figury zreperować, wyko­ nać rzeźbę potrzebną do kapliczki. Jeśli w wycinance, hafcie, tkactwie różnice między dziełem mistrzow­ skim a najsłabszym były w istocie niewielkie, mieściły się w konwencji, rzeźby bywały zarówno mistrzowskie, jak i okropne, nieudolne. Tyle że wykonywali je lu­ dzie ze wsi, a więc tzw. lud. Józef Grabowski, historyk sztuki zajmujący się sztuką ludową, określił podstawo­ we parametry rzeźb. Zwrócił uwagę na statykę, rów­ nowagę brył, symetrię, rytmizację, znaczenie orna­ mentu. Brak przesadnej ekspresji, emocji. Przyjął jako oczywiste, że są to pojedyncze figury. Ale już gdy to pisał, powstawało w latach sześćdziesiątych nowe zja­ wisko - sztucznie zresztą wywołane. Tematyczna rzeź­ ba ilustracyjna, przedstawiająca życie wsi, najchętniej propagandowo dzieliła je na dwie części - nędza, bie­ da, zło w dawnej „pańskiej” wsi i szczęśliwe życie w nowej, socjalistycznej. Za sprawą kolekcjonerów, muzealników, Cepelii powstało nowe zjawisko, zwane współczesną sztuką lu­ dową. Pozwoliło ujawnić się i wypowiedzieć tysiącom ludzi, mniej czy bardziej utalentowanym. Muzea, organizując konkursy, zachęcały do podję­ cia nowej, niereligijnej tematyki, co było zgodne z anty­ kościelną polityką władzy, ale też rozwijało wyobraźnię, odrywało ją od istniejących wzorów. Wokół najciekaw­ szych twórców gromadzili się naśladowcy, dzięki czemu można było mówić o rzeźbie np. sierpeckiej, łęczyckiej, o Paszynie itd. Mechanizm tworzenia się sztuki ludowej znajdował tu potwierdzenie. Ruch istniał, dopóki przy­ nosił dochód, przyjeżdżali kolekcjonerzy, zwłaszcza Niemcy, kupowali, zamawiali. Dobre lata Cepelii to tamte, kiedy rzeźby stały w witrynach sklepów. Rzeźby różne, także takie, które dalece wykraczały poza kon­ wencję stylistyczną rzeźb kapliczkowych. Mówiono ludowe, ale w istocie była to często rzeź­ ba samorodna, oderwana od tradycji, środowiska. Rzeźba ludzi marginesu, tworzona z potrzeby we­ wnętrznej, psychicznej. Rzeźba poza konwencją sztuki ludowej. N a świecie nazywa się ją Art Brut, Outsider Art. Są to dzieła wiejskich i miejskich odmieńców. 111 �Aleksander Jackowski • W KRĘGU SZTUKI TRUDNEJ DO NAZWANIA (KRZYSZTOF OKOŃ, ROMAN ŚLEDŹ, WŁADYSŁAW RZĄB) Nazwać je ludowymi byłoby absurdem, nie wiążą się ani z kulturą środowiska, ani regionem, ani stylem. Z taką rzeźbą, której przykłady widzimy w Państwo­ wym Muzeum Etnograficznym, jest kłopot, jednak po­ strzegamy ją w kontekście ludowym, ponieważ psychi­ ka twórców (Mucha, Sobota, Oleksy) zdaje się wiązać z odniesieniami chłopskimi. Ale co zrobić z Romanem Śledziem? Nie jest, broń Boże, prymitywem, niczym się nie różni od miejskiego inteligenta, czyta książki. Biblię zna lepiej od wielu z nas. Więc nie Art Brut (żaden „Art Brut” nie jeździ volkswagenem!). W odróżnieniu od „ludowych”, jego rzeźby - przedstawiają grupę postaci, podejmują tema­ ty nie „oswojone” przez ikonografię kościelną, są dy­ namiczne, ekspresyjne, ze świadomie stosowaną defor­ macją, nieprzeznaczone do kapliczek, powstałe z po­ trzeby psychicznej. Ich „styl” jest wyraźnie definiowal­ ny, autorski. Jednak rzeźb Śledzia nie można także widzieć w kontekście sztuki współczesnej. Są odrębne. Niczy­ je, niezwiązane z żadnym programem. Sztuka współ­ czesna łamie konwencje, zaskakuje przykładami, za­ równo kontynuującymi, jak i kontestującymi wczoraj­ sze i dzisiejsze wzory. Ale cały czas gra toczy się w krę­ gu współczesnych problemów, w przestrzeni innej niż twórczość Śledzia. On się w niej nie mieści, jak zakon­ nik zanurzony w swoją rzeczywistość. Poza czasem i przestrzenią (przecież pierwszy raz widząc rzeźby Śle­ dzia, nie umiałbym określić ani czasu, ani miejsca, z którego pochodzą). On chce pokazać cierpienie, po­ nieważ to jest w jakimś sensie i jego cierpienie, jego przesłanie do świata, potrzeba dania świadectwa naj­ ważniejszym momentom w dziejach świata - Golgocie. Nigdy nie komentuje rzeźb, dlatego tak ważne są sło­ wa, które wypowiada w filmie Andrzeja Różyckiego: „Trzeba być wierzącym. To najważniejsze. Czuję się jak Apostoł”. Dlatego rzeźbi sceny z Ewangelii, ze Starego i N o­ wego Testamentu. Dla ludzi? Oczywiście, ale i dlate­ go, że sam ich potrzebuje, że chce je przeżyć. Śledź mieszka w rodzinnej wsi, Malinówce, w poło­ wie drogi między Lublinem a Chełmem. Rzeźbi od 1968 r. Z głębokiej potrzeby. Ma w domu dwie prace, reszta „poszła w świat”. Obliczamy, że wykonał ok. tysiąca rzeźb. Wiele jest w Stanach Zjednoczonych i w Niemczech (Gelsenkirchen, Caciliengorod), karty z fotografiami jego rzeźb wysyłane są w czasie świąt Wielkiejnocy, reprodukcje zdobią książkę o medyta­ cjach Sehr welh ein Mensch. Pokaźny zbiór rzeźb mają państwo Formanowiczowie, właśnie z niego powstała wystawa, o której piszę. O Śledziu wyjdzie niedługo pięknie ilustrowana książka (z moim tekstem), wyraz wdzięczności państwa Formanowiczów dla artysty. Pierwsze ujęcia filmowe o panu Romanie nakręcił A n­ drzej Wajda, później, w ostatnich latach Andrzej Ró­ życki - Artysta ludowy? Wystawa prac Władysława Rząba miała miejsce w tym samym czasie, w czerwcu 2005 r. w warszaw­ skiej galerii GaGa. Kilkadziesiąt obrazów, linoryty, rzeźby. Świetna kultura wystawiennicza, liczna, dobo­ rowa publiczność na wernisażu, z udziałem prezydenta Zgierza, rodziny artysty. Pięknie wydana książka - ka­ talog Władysław Rząb, z wieloma kolorowymi repro­ dukcjami. Po raz pierwszy w Warszawie pokazano twórczość jednego z najciekawszych ekspresjonistów w naszej sztuce, artystę, który niestety istniał poza środowi­ skiem. Poza oficjalnym obiegiem artystycznym. Samot­ ny, gorzki, niezrozumiały, a konsekwentny w działaniu. Jego twórczość nie wynikała z mody artystycznej, nie była w żadnej mierze koncepcją. To było życie, gorycz, którą czuł od dzieciństwa, przekonanie, że ma ludziom coś do przekazania. Prawdę życia, nieszczęsny świat nę­ dzy, pracy, wyrzeczeń. „Dzieciństwa nie miałem - pisał. - Urodziłem się jako szóste dziecko w rodzinie robotni­ czej”. Jeszcze kiedy był mały, ojca zabrano przymusowo na roboty do carskiej Rosji. „Z biedy jeden z moich bra­ ci zmarł, wołając przed śmiercią jeść i chleba”. Za dwa króliki kupił stare skrzypce, nauczył się grać i muzyką uspokajał się po pracy, wtedy, gdy w domu brakło pie- Władysław Rząb. W Kruchcie, olej/płótno (za: Aleksander Jackowski Sztuka zwana naiwną) 112 �Aleksander Jackowski • W KRĘGU SZTUKI TRUDNEJ DO NAZWANIA (KRZYSZTOF OKOŃ, ROMAN ŚLEDŹ, WŁADYSŁAW RZĄB) niędzy, jedzenia. Później, po pracy robotnika, by utrzy­ mać żonę i troje dzieci, nocami grał na zabawach i we­ selach. Malował. Sprawiało mu to przyjemność, two­ rzył więc sceny batalistyczne, portrety. Ale, pisze: „ni­ gdy nie zaznałem satysfakcji i pełnego zadowolenia. Szukałem drogi po omacku. Pracowałem ciężko, nieza­ dowolony, nie mogąc osiągnąć tego, co chciałem”. Zmieniał zawody, niezadowolony z pracy, z życia. Był listonoszem, robotnikiem, lakiernikiem, malarzem ściennym, kierownikiem świetlicy, dekoratorem w te­ atrze. „Zrozumiałem, że muszę w sztuce oddać siebie” - zanotował. Więc żadnych oleodruków, żadnych zręcznych portretów - zaczął malować świat, jaki jest, jaki go otaczał. „Przestałem zważać na poklask ludzi, ale i na krytykę tych, którzy zarzucali mi, że tworzę krzywe obrazy”. Uczył się malowania w pracowni prof. Adam a Rychtarskiego, coraz bardziej wchodząc w swój świat przeżyć. „Wciąż szukam - pisał. - Bez sztuki moje życie byłoby proste, bez żadnej wartości. Czuję nieodpartą potrzebę tworzenia, wiem, że moje prace są coraz lepsze, często odczuwam satysfakcję, patrząc na nowy twór, w który wkładam część siebie”. Rzeźbił w drewnie skręcone z bólu figury, malował obrazy dla widzów - brzydkie, świadomie antyestetyczne. Czuł, wiedział to, że jest „inny”. „Już w młodości czułem się skrzywdzony i niezrozumiany. Nie miałem nikogo, kto odnosiłby się przychylnie do mojej «innej» osobowości”. Pisywał do mnie listy. „Ileż ja przeżyłem upokorzeń! - żalił się. - Nikomu nie jestem potrzeb­ ny! Gdzie tu warunki dla twórcy, który pragnie zosta­ wić po sobie trwały ślad na tej ziemi”. Narzekał: „Nie mogę zaopatrywać się w sklepach w odpowiednie farby i inne rzeczy, ponieważ nie je­ stem zrzeszony w ZPAP”. Nie umiano, nie chciano do­ strzec jego twórczości, nie mieścił się w swoim czasie. A tworzył przecież znakomite rzeźby, obrazy i linoryty, naprawdę nieustępujące klasą Massarelowi. Zakończę fragmentem listu, który do mnie napisał: „Najszczę­ śliwsze chwile życia spędziłem, malując, rzeźbiąc, wy­ konując grafiki. Bez sztuki nie potrafiłbym żyć, odna­ lazłem w niej sens swego istnienia i bardzo wierzę, że ona mnie przeżyje”. Dobrze, że galeria GaGa zainteresowała się sztuką Rząba. Władysław Rząb. Przy Chorej Matce, olej/płótno (za: Aleksander Jackowski Sztuka zwana naiwną) 113 �Aleksander Jackowski • W KRĘGU SZTUKI TRUDNEJ DO NAZWANIA (KRZYSZTOF OKOŃ, ROMAN ŚLEDŹ, WŁADYSŁAW RZĄB) Il. 1 Roman Śledź. Namaszczenie w Betanii Il. 2 Krzysztof Okoń. Z cyklu Sceny Biblijne, olej na szkle (za: Aleksander Jackowski Sztuka zwana naiwną) � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5109789a0ebdb679ec7c0a442b8fdae1.pdf d6520a5af45a94098b3170754fb45f38 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6231 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource Eleusis - kult Demeter mitologia grecka Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5811 Title A name given to the resource Eleusis/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.59 z.4, s.75-92 Creator An entity primarily responsible for making the resource Lengauer, Włodzimierz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text WŁODZIMIERZ L E NG AUE R D la greckiego pojmowania świata charaktery­ styczne było przekonanie o jego porządku (ko­ smos) ukształtowanym ostatecznie po objęciu władzy przez Dzeusa i bogów olimpijskich. Podstawą tego porządku było zaś rozdzielenie trzech całkowicie odrębnych sfer i trzech kategorii bytów: bogów, ludzi i zmarłych. Świat olimpijski nie stykał się z Hadesem, zmarli tylko wyjątkowo pojawiać się mogli w świecie żywych,1 a od krisis na górze Mekone jedyną formą kontaktów ludzi ze światem bogów była ofiara. Wprawdzie u Homera mowa jest o bogach odwiedza­ jących w przebraniu ludzi, by zbadać ich postępowa­ nie,2 ale nigdy nie zjawiają się oni ludziom we własnej postaci, a spotykając kogoś niezwykłego, człowiek mo­ że (i powinien) co najwyżej domniemywać, że ma do czynienia z bóstwem (daimon, theos), ale nigdy nie ma pewności. Dotyczy to nawet poetyckiego obrazu udziału bogów w walce w Iliadzie czy kontaktów Odyseusza i Telemacha z Ateną w Odysei. Prawdziwa po­ stać bóstwa pozostaje człowiekowi na zawsze niezna­ na, a historia Semele jasno pokazuje, jak bardzo jest ona dla śmiertelników niebezpieczna. Kontakt z bó­ stwem w jego własnej postaci może przynieść człowie­ kowi tylko zgubę. Zresztą całość greckiej therapeia theon nastawiona jest na utrzymanie rozdziału i równo­ wagi: każdy bliższy kontakt z bóstwem jest równie nie­ bezpieczny jak zaniedbanie i zlekceważenie obowiązku oddawania bogom czci.3 Zresztą bogowie greccy nie byli ludziom szczególnie życzliwi, koncepcja miłości bóstwa do śmiertelników jest najzupełniej obca grec­ kiej religijności,4 może dlatego, że grecka myśl mitycz­ na uderzająco lekceważy problem antropogonii. Wy­ jątkiem jest orficki mit dionizyjski. Bogom jednak ludzie zawdzięczają bardzo wiele. Już dla Hezjoda (Prace i dni) boskiego pochodzenia jest dike - zasada sprawiedliwości obowiązująca w świecie ludzi, a także cały ich sposób życia (nomos) różniący ludzi od zwierząt.5 I dike, i nomos są ustano­ wione przez samego Dzeusa. Zgodnie z mitem, który opowiada Protagoras w dialogu Platona, zatytułowa­ nym jego imieniem, bogowie dali ludziom nie tylko di­ ke, lecz i aidos - wstyd, a raczej poczucie szacunku wo­ bec innych. Tylko dzięki tym właściwym ludziom ce­ chom, a pochodzącym od bogów, możliwe jest życie społeczne, a w konsekwencji - przetrwanie gatunku ludzkiego, słabszego fizycznie od zwierząt. Bogowie stoją więc na straży norm ludzkich, dlatego polis grec­ ka zgodna jest z porządkiem świata i znajduje się pod opieką bogów, potrzebując stałego z nimi kontaktu, co zapewnia therapeia theon należąca do polis, która ze swej natury jest wspólnotą wiernych. Opieka bogów ogranicza się jednak w najlepszym razie do czuwania nad przestrzeganiem norm moralnych, reakcji na zma­ zę i zaniedbania w dziedzinie kultu. Wyposażeni w aidos i dike, zdolni do społecznego współżycia, czyli współpracy, ludzie powinni umieć sami sobie radzić. Eleusis N a gruncie ateńskim rozwinęła się jednak szcze­ gólna ideologia obejmująca pochodzenie trzech pod­ stawowych elementów życia cywilizowanego człowie­ ka: wina, oliwy i zboża. Miały to być dary trojga bóstw, odpowiednio Dionizosa, Ateny i Demeter, wszystkie przekazane bezpośrednio Ateńczykom, osobiście przez te bóstwa i oczywiście w samych Atenach (drzewko oliwne ofiarowane przez Atenę) czy na terenie Attyki (winna latorośl w demie Ikaria, zboże - w Eleusis). Trudno powiedzieć, kiedy powstały te opowieści mi­ tyczne tak bardzo podkreślające rolę i szczególne miej­ sce Ateńczyków wśród Hellenów, w każdym razie ich znaczenie Ateńczycy wydobywali szczególnie w wieku V p.n.e., dbając o ich znajomość i popularność, co miało poniekąd uzasadniać politykę podporządkowa­ nia Atenom członków Związku Morskiego. Ta właśnie szczególna ideologia dotycząca trzech wręcz symbolicznych składników ludzkiego pożywie­ nia legła zapewne u podstaw poglądów Prodikosa, wy­ bitnego sofisty tej epoki, który początki kultu bogów wiązał z ubóstwieniem wynalazców pożywienia, wyli­ czając wśród nich Dionizosa i Demeter.6 Stan zacho­ wania fragmentu pochodzącego zapewne z traktatu Peri theon nie pozwala sądzić ani o tym, czy i jakich po­ dawał on innych dawców żywności, ani o tym, czy istotnie był prekursorem euhemeryzmu. Raczej chyba postrzegał boskość w umiejętności uprawy winnej la­ torośli i zboża. Demeter była w całym świecie greckim boginią cy­ wilizującą, o czym świadczy powszechność wyłącznie kobiecego święta obchodzonego na cześć tej bogini z przydomkiem Thesmophoros. Święto (Thesmophoria), którego przebiegu nie znali także starożytni, ponieważ mężczyźni byli z niego całkowicie wykluczeni, miało zapewne w dużej mierze charakter rytów dawnej ma­ gii agrarnej, a może też (przynajmniej w niektórych miejscach i w pewnych okresach) inicjacji seksualnej młodych dziewcząt,7 ale wyjaśnienia wymaga epitet bogini, związany z pojęciem thesmos, jednym z dwóch archaicznych terminów (obok themis) oznaczających prawo. Demeter thesmohoros to wobec tego bogini „przynosząca” prawo czy prawa. Dziwi jednak trochę, 75 �Włodzimierz Lengauer • ELEUSIS Persefona, Londyn, British Museum; Źródło: Lexicon Iconographicum Mythologiae Classicae, Artemis Verlag, Zurich Malowidło z wazy odnalezionej na terenie Eleusis, przedstawiające oślepienie Polifema przez Odyseusza. VII w. p. n. e., Muzeum w Eleusis, źródło: www.holycross.edu 76 �Włodzimierz Lengauer • ELEUSIS Demeter, Londyn, British Museum; Źródło: Lexicon Iconographicum Mythologiae Classicae, Artemis Verlag, Zurich Persefona, Leyda, Rijkmuseum; Źródło: Lexicon IconograZurich phicum Myth°l°giae Classicae, Artemis Malowidło jest częścią wazy przedstawiającą procesję inicjowanych w misteria eleuzyjskie, fot. dr Alena Trckova-Flamee, źródło: www.pantheon.org Jedna ze statui podtrzymujących dach „mniejszych Propylejów”. I w. p.n.e., źródło: www.culture.gr 77 �Włodzimierz Lengauer • ELEUSIS dlaczego bogini „przynosząca prawa” jest czczona wy­ łącznie przez kobiety, niemające przecież nic wspólne­ go ze stanowieniem prawa w polis. Pozornie łatwo wy­ jaśnić tę trudność interpretacyjną, tłumacząc thesmos jako ogólną zasadę życia cywilizowanego związanego z rolnictwem zakładającym życie społeczne (oparte na zasadach prawa, niekoniecznie stanowionego przez lu­ dzi, ale albo wywodzącego się od bogów, albo po pro­ stu wynikającego z bliżej nieznanej, lecz szanowanej i uznawanej tradycji), którego z kolei niezbędnym ele­ mentem jest oikos, gospodarstwo, dom rodziny, niewy­ obrażalny bez kobiety. Ale wydaje się, że thesmos, 0 którym mówi epitet bogini, to jeszcze coś innego. Jean Rudhardt w znakomitej analizie Homerowego Hymnu do Demeter8 wskazywał, że podstawowym te­ matem opowiedzianego w nim mitu jest sprawa geras Demeter, czyli określenia funkcji i sfery działania bo­ gini, niejako „przydziału czynności” zgodnie z wolą Dzeusa. Mit zawarty w hymnie dotyczyłby więc czasów kształtowania się porządku olimpijskiego, wprowadzo­ nego przecież nie od razu w momencie objęcia władzy przez Dzeusa po odsunięciu Kronosa. To nic szczegól­ nego w greckiej myśli mitycznej: i Apollon, i Dionizos otrzymali przecież swoje pola działania też dosyć póź­ no. Zdaniem Rudhardta geras Demeter i porządek ustanowiony po porwaniu Kore, ugodzie Demeter z bratem oraz spotkaniu Matki z Córką, to nie, a w każdym razie nie tylko rolnictwo i znajomość zbo­ ża w świecie ludzi, ale przede wszystkim pory roku 1 rytm przyrody. Pamiętać bowiem trzeba, że podsta­ wową treścią opowiedzianej w hymnie historii nie jest wcale wprowadzenie rolnictwa, ale porwanie Kore, jej zamążpójście, a następnie ugoda z Demeter i spotka­ nie obu bogiń w Eleusis, gdzie przebywała zagniewana na bogów bogini. Jest jednak kilka innych elementów tej historii, którym Rudhardt poświęcił, jak się zdaje, zbyt mało uwagi. Najważniejszą cechą opowieści o pobycie D e­ meter w Eleusis jest chyba rozpoznanie bogini. Po fa­ talnym incydencie z Demofontem, spowodowanym niepokojem albo może zwykłą ciekawością Metanejry, Demeter objawiła swoją tożsamość i - co więcej - ka­ zawszy wybudować dla siebie świątynię, przebywała w niej we własnej postaci, nie chcąc udać się na Olimp. Jest to więc szczególny przypadek, kiedy bó­ stwo pozostaje na ziemi, w świecie ludzi, którzy dobrze 0 tej obecności wiedzą. Następnie obie boginie, D e­ meter i Kore-Persefona spotkały się, również we wła­ snej postaci, także w Eleusis, w świecie śmiertelników. 1 to kolejna szczególna cecha mitu eleuzyńskiego w świecie ludzi, oddzielonym od państwa Hadesa zja­ wia się jego władczyni. Kore jest już przecież w tym momencie małżonką Hadesa, królową Podziemi, któ­ rą oglądać mogą tylko umarli. Homerowy Hymn do Demeter nie jest tekstem dziś dla nas jednoznacznym. Panuje dość powszechna zgo­ da co do tego, że powstał w okresie archaicznym, naj­ pewniej w końcu VII lub w początku VI w. p.n.e.,9 ale już miejsce powstania, cel i funkcje tego tekstu są przedmiotem dyskusji. Nie dla wszystkich jest w pełni oczywiste, że hymn ma rzeczywiście związek z misteria­ mi eleuzyńskimi, a w każdym razie wątpi się w jego ateńskie pochodzenie.10 Nie jest dziś jasne, kiedy Eleusis stała się miejscem kultu Demeter. Nie ulega wątpliwości, że już w okre­ sie mykeńskim znajdowała się tam budowla, znana w literaturze archeologicznej jako megaron B, ale jej funkcje są nieznane i nie ma wystarczających podstaw, by określać ją jako budynek kultowy. Zresztą nawet zwolennicy takiego poglądu nie utrzymują, że odbywa­ no tam misteria.11 Misteriami bowiem nazwać można tylko obrzęd kultowy zamknięty, do którego dopusz­ czenie wymaga wtajemniczenia, czyli odbycia rytu wprowadzającego (inicjacja),12 a o przebiegu całego obrzędu uczestnicy muszą zachować milczenie. Jed­ nym słowem misteria pozostają tajemnicą dla postron­ nych, co oznacza, że obrzędy misteryjne odbywać się muszą w miejscu, do którego nikt poza inicjowanymi nie ma wstępu. To zresztą podstawowa cecha wszyst­ kich antycznych kultów misteryjnych, odróżniająca je od religii polis, z natury widowiskowej, otwartej, obli­ czonej na pokazanie wszystkim (także i nieobywatelom, którzy nie biorąc sami aktywnego udziału w kul­ cie polis, mogą przypatrywać się wszystkim świętom, uroczystościom i składanym przez polis ofiarom) tak pobożności całej społeczności, jak i świetności pań­ stwa umiejącego w odpowiedni sposób czcić bogów. Pewność, że w Eleusis odbywały się misteria, za­ mknięte, niedostępne dla postronnych obrzędy, moż­ na mieć dopiero od momentu wzniesienia tam telesterionu, budynku przeznaczonego i właściwego do takie­ go celu. To właśnie w jego wnętrzu gromadzili się uczestnicy obrzędów. Tymczasem pewne jest tylko to, że budynek ten (wielokrotnie potem przebudowywa­ ny), wzniesiono w początkach VI w. p.n.e., zapewne w czasach Solona.13 Nie ma pewności co do wcześniej­ szego charakteru Eleusis, choć prawie na pewno było to na długo przed Solonem ważne sanktuarium, za­ pewne poświęcone Demeter, ale niekoniecznie zwią­ zane z kultem misteryjnym. Dla Greków oczywiście i początek misteriów, i wy­ darzenia opowiedziane w hymnie, a stanowiące osno­ wę mitu eleuzyńskego, należały do rzeczywistej histo­ rii Attyki. Pobyt Demeter w Eleusis, będącym wedle tej opowieści samodzielnym królestwem, miał miejsce przed zjednoczeniem państwa ateńskiego, czyli przed Tezeuszem. Ateńczycy mieli jednak poznać obrzędy eleuzyńskie (hiera) w wyniku wojny, jaką prowadził król Eumolpos, przybysz z Tracji, syn Posejdona i Chione. Historię tę opowiada Pauzaniasz,14 ale mi­ tyczna historia Eleusis najwyraźniej nie była jedno­ znaczna. W scholiach do Sofoklesa15 napotykamy róż­ 78 �Włodzimierz Lengauer • ELEUSIS to istotnie podział roku na trzy pory wyodrębniane przez Greków (wiosna, lato, zima), na to właśnie miejsce zwracał uwagę Jean Rudhardt, uważając wy­ odrębnienie pór roku za główną treść mitu Demeter i czyniąc z niej przede wszystkim boginię pór roku. Py­ tanie jednak, którą z pór roku spędza Kore pod zie­ mią. Problem połączenia porwania i następnie powro­ tu Kore z cyklem pór roku był wielokrotnie dyskuto­ wany, a całość tych dyskusji streszcza najnowsza mo­ nografia przedmiotu.21 N a podstawie hymnu można by sądzić, że spotkanie Kore z matką miało miejsce wiosną (opis okoliczności porwania Kore również su­ geruje wiosnę, ale przypomnijmy, że zgodnie z inter­ pretacją Rudhardta nie było jeszcze wówczas pór ro­ ku), bo cała przyroda rozkwitła wtedy tak jak na wio­ snę (w. 443-445). Porą roku, kiedy Kore przebywa w Podziemiach razem z Hadesem, byłaby więc zima, a jej obecność wśród bogów u boku matki przypada­ łaby na wiosnę i lato. Tak też interpretowano długo, a i dziś jeszcze tak się czyni, mit o porwaniu Kore wi­ dząc w nim historię bóstwa wegetacji odradzającego się po zimowej bezczynności przyrody wraz z wiosną. Ale nie tylko wspomniane Proerosia (ustanowione przecież zgodnie ze wspomnianym wyżej świadec­ twem Marmor Parium na pamiątkę spotkania Deme­ ter z Kore w Eleusis) wskazują na jesienny termin po­ jawienia się Kore. Także Thesmphoria świętowano jesienią (w miesiącu Pyanopsion, mniej więcej paździer­ nik), a przede wszystkim właśnie na początku jesieni, w miesiącu Boedromion (odpowiednik września), ob­ chodzono Wielkie Misteria w Eleusis. Problem dostrzegł już sto lat temu Martin Nilsson22 zwracając uwagę, że w klimacie Grecji jałową porą roku nie jest wcale zima, ale suche i upalne lato. Je­ sienne deszcze rozpoczynają okres płodności przyrody, co wyraża formuła (czy może rodzaj modlitwy) wypo­ wiadana przez mystów, wskazujących odpowiednio na niebo i ziemię, zapewne po zakończeniu obrzędów i wyjściu na zewnątrz z telesterionu: hye, kye („padaj deszczu, stawaj się ciężarna [ziemio]”).23 Nilsson pod­ kreślał też, że uprawiane w Grecji zboża (ozime) wschodziły wkrótce po siewie i pola stały zielone przez zimę. Zdaniem Nilssona okres przebywania Kore w królestwie Hadesa to czas przechowywania ziarna po zbiorach w podziemnych pojemnikach (pithoi), a jej wyjście to pora siewu. Ta interpretacja zakłada, że córka Demeter jest przede wszystkim Panną Zbożową (Kornmadchen), w pewnym stopniu lekceważy więc in­ ne wątki mitu, zwłaszcza funkcje Kore jako Persefony, małżonki Hadesa i władczyni Państwa Zmarłych. Po­ mija też zakończenie hymnu i znaczenie hiera objawio­ nych przez Demeter. Bogini bez wątpienia przekazała w Eleusis ludziom tajemnicę dotyczącą życia i śmierci. Tylko tak można rozumieć słowa hymnu, że znający orgia kala będzie szczęśliwy, a ateles zazna takiego samego losu (aisa) ne jej wersje, przy czym widać, że już tożsamość Eumolposa była przedmiotem domysłów i dyskusji. Scholiasta przywołuje pogląd, że „pierwszym odbywającym misteria (ta en Eleusini mysteria)” był nie Eumolpos Trak, lecz Eumolpos syn Deiope, córki Triptolemosa (wspominanego w hymnie Homerowym). Jest to wo­ bec tego taka wersja przebiegu wydarzeń, w której opowiadano o ustanowieniu misteriów niemal bezpo­ średnio po pobycie bogini w Eleusis. Mogła ona po­ wstać poprzez wyjaśnianie zakończenia hymnu: De­ meter objawia tam Keleosowi i innym władcom Eleu­ sis (w tekście użyta jest liczba mnoga - themistopolois basileusi, w. 473), wśród nich Triptolemosowi i Eumolposowi „spełnianie świętych obrzędów” (dresmosynen hieron) oraz ukazuje orgia kala semna (w. 475-476). Zwłaszcza ten ostatni termin (orgia semna) niemal z pewnością odnosi się do misteriów, ale trzeba pamię­ tać, że Triptolemosa wiązano zawsze tylko z pozna­ niem, a potem - przekazaniem innym, umiejętności uprawy zboża. Kłopot w tym, że Hymn do Demeter mó­ wi o wielu sprawach, a przede wszystkim o dwóch naj­ ważniejszych: poznaniu dzięki bogini uprawy zboża oraz o przekazaniu ludziom czegoś świętego, co ma za­ pewnić szczęście (w. 480) tym, którzy poznali ten dar bogini, pozostawiając w gorszym położeniu ludzi, któ­ rzy nie uczestniczą w świętych obrzędach (ateles hie­ ron, w. 481). O takich dwóch darach bogini mówi Isokrates,16 oczywiście zaznaczając, że o telete, jednym z dwóch darów, wolno mówić tylko do wtajemniczo­ nych w misteria (tois memyemenois). Hellenistyczna kronika świata, zachowana w po­ staci dokumentu epigraficznego, tzw. Marmor Parium, wymienia jako dar bogini tylko płody rolne (eis Athenas karpon epheuren), a ze świętych obrzędów - Proerosia, które jako pierwszy zorganizował Triptolemos.17 Proerosia to święto polis (5. dnia miesiąca Pyanopsion), uroczystość religijna o typowo rolniczym cha­ rakterze, poprzedzająca orkę jesienną. Oczywiście był to dzień ofiar dla Demeter, nazywanej w tym wypadku imieniem D eo.18 Prawdopodobnie w tym właśnie dniu odbywała się święta orka w Eleusis, na równinie Ra­ rion, o czym wspomnina Plutarch.19 Zapewne jako opiekunka rozpoczynającego się sezonu rolniczego przywoływana była też Kore.20 Jeśli tak, to obie bogi­ nie występowały tu w funkcji opiekunek czy spraw­ czyń płodności ziemi. Wydaje się najzupełniej zrozu­ miałe, że także córka Demeter, chtoniczna bogini Kore-Persefona opiekuje się rolnictwem i sprzyja urodza­ jowi, jej spotkanie z matką miałoby przecież oznaczać ożywienie przyrody, jałowej w czasie gniewu Demeter. A jednak jeśli chce się powiązać mit opowiedziany w hymnie z rytmem przyrody i prac polowych, napoty­ ka się znów trudności. Zgodnie z rozporządzeniem Dzeusa Kore ma prze­ bywać jedną trzecią roku pod ziemią, dwie trzecie spędzać z Demeter i innymi bogami (w. 445-447). Jest 79 �Włodzimierz Lengauer • ELEUSIS także po śmierci przebywając w Państwie Zmarłych (hypo dzopho, w. 480-482). Pamiętać trzeba, a można czasem odnieść wraże­ nie, że wielu współczesnych komentatorów o tym za­ pomina, że Homerowy Hymn do Demeter jest tekstem literackim, należy do dziedziny poezji, a nie teologii, nie jest opowiadaniem przeznaczonym dla uczestni­ ków obrzędu, jak może niektóre hieroi logoi, chociażby wspomniany przez Herodota24 logos związany z miste­ riami Kabirów na Samotrace. Płyną stąd dwie konse­ kwencje. Pierwsza jest oczywista: hymn nie przekazu­ je niczego ani o samych misteriach, ani o związanej z nimi doktrynie, ponieważ święta treść orgia kala mo­ gła być znana tylko wtajemniczonym, a tekst poetycki przeznaczony był dla niezróżnicowanej publiczności. Druga wymaga głębszej refleksji. Jak wspomniano wyżej, nie da się określić nie tyl­ ko autorstwa i w miarę dokładnego czasu powstania hymnu, ale także miejsca powstania i funkcji. Należy on do kategorii hymnów epickich, a więc niemających bezpośredniego zastosowania w obrzędzie, jak hymny kletyczne (przywołujące bóstwo) czy modlitewne. Hymn do Demeter był zapewne wykonywany przez za­ wodowego aojda, być może należącego do którejś z ist­ niejących w okresie archaicznym szkół czy raczej zrze­ szeń śpiewaków, niekoniecznie przy okazji uroczysto­ ści religijnej (w Atenach jeszcze w czasach Platona rapsodowie wykonywali eposy Homera na Panatenajach), ale po prostu przy jakimś spotkaniu towarzy­ skim, z myślą o przyjemności estetycznej słuchaczy. Okoliczności jego wykonywania można sobie wyobra­ zić na wzór sceny z Odysei, kiedy to Demodokos śpie­ wa pieśń także opowiadającą mit o bogach, mianowi­ cie o miłości Aresa i Afrodyty. Autor hymnu, jak każdy zawodowy poeta tej epo­ ki (przełom VII i VI w. p.n.e.?), znał długą i bogatą tradycję poetycką, przekazywaną przynajmniej przez czas jakiś ustnie. Interesowała go właśnie ona, a nie żadna określona doktryna religijna. Znał też, rzecz ja­ sna, święta i obrzędy ku czci Demeter, z pewnością do­ brze wiedział, że jest ona Thesmophoros, co oznaczało przede wszystkim, że to ona czuwa nad podstawami społecznego życia ludzi, wcale nie tylko nad rolnic­ twem. Thesmos to także, może nawet na pierwszym miejscu, całość spraw oikos, a więc małżeństwa, macie­ rzyństwa, stosunków mężczyzna - kobieta. Dlatego ca­ łość opowieści da się interpretować na wiele sposo­ bów, co znakomicie wykazała Anette Kledt dając rze­ telny obraz dotychczasowego stanu badań.25 Historia Kore i Demeter jest istotnie mitem inicjacyjnym wskazującym na rolę kobiety jako żony, opowieścią ukazującą w sposób symboliczny stosunki między świa­ tem mężczyzn i światem kobiet, a więc dającą się rozu­ mieć w kategoriach gender26 i wreszcie oczywiście mi­ tem agrarnym wyjaśniającym płodność ziemi i korzy­ stanie z niej przez ludzi. Twórca hymnu zebrał różne znane mu opowieści do­ tyczące Kore i Demeter (porwanie, małżeństwo, gniew i żałoba Matki, ugoda z Dzeusem, jej pobyt wśród ludzi, spotkanie dwóch bogiń, dar rolnictwa) w jedną arty­ styczną całość, podobnie jak Homer, czerpiąc z poezji ustnej, ułożył wielki epos o gniewie Achillesa i jego kon­ sekwencjach. Wydaje się, że zakończenie hymnu jest świadectwem tak jego nowatorstwa i oryginalności, jak i nowej sytuacji w epoce, w której tworzył. Jeżeli, jak się wydaje, wyrażenie orgia kala odnosi się do misteriów eleuzyńskich i głoszonej tam nauki 0 losach pośmiertnych duszy, to wolno widzieć zwią­ zek między budową nowego telesterionu w czasach Solona (przełom VII i VI w. p.n.e.) a zakończeniem hymnu. Nie rozstrzygając zagadnienia początków kul­ tu Demeter w Eleusis i wcześniejszego charakteru eleuzyńskiego sanktuarium, można przyjąć, że w tej właśnie epoce obrzędy w Eleusis nabrały nowego cha­ rakteru, jeśli nie nowego znaczenia. Wiele wskazuje na to, że był to okres rozwoju refleksji nad pośmiert­ nymi losami człowieka i kształtowania się doktryny nieśmiertelności duszy, wprawdzie tylko jako nauki przeznaczonej dla wtajemniczonych, których po śmierci oczekiwać miał inny los. Z początkami misteriów eleuzyńskich poza Eumolposem (eponim i protoplasta arystokratycznego rodu Eumolpidów,27 wywodzącego się jakoby z Eleusis 1 sprawującego pieczę nad misteriami eleuzyńskimi) wiązano też Muzajosa i Orfeusza. Wspomniany autor scholionu do Sofoklesa podaje genealogię Eumolposa, twórcy misteriów jako piątego w kolejności potomka trackiego Eumolposa, miałby on być jakoby synem Muzajosa (nawiasem mówiąc to właśnie zapewne jego, a nie Orfeusza, ma na myśli w Państwie Platona Adejmantos,28 kiedy mówi dość ironicznie: „Muzajos zno­ wu i jego syn bardziej zabawne dobra zsyłają z ręki bo­ gów na ludzi sprawiedliwych”. Z kolei chyba już w V wieku popularne było przekonanie, że twórcą mi­ steriów w Eleusis był sam Orfeusz,29 co umiejscawiało ich początki mniej więcej w epoce Tezeusza (Orfeusz był, zgodnie z wersją poświadczoną już w VI wieku p.n.e.,30 śpiewakiem Argonautów, a w wyprawie Jazo­ na brali udział Herakles i Tezeusz). W VI wieku był Orfeusz postacią znaną, o czym świadczy najlepiej określenie Ibikosa: onomaklytos Orpheus,31 nie jest wprawdzie całkiem jasne, czy już wte­ dy istniały pisma, których autorstwo mu przypisywa­ no, zawierające przede wszystkim teogonię konkuren­ cyjną w stosunku do Hezjoda, a także wizję świata podziemnego i losów duszy po śmierci. Wydaje się jed­ nak, że ostatnie badania, zwłaszcza Waltera Burkerta, dotyczące głównie fascynującego tekstu, znanego jako Papirus z Derveni, rzucają nieco światła na to skom­ plikowane zagadnienie. Papirus z Derveni (miejscowość w pobliżu Salonik) pochodzi zapewne z końca IV w. p.n.e. lub początku III. 80 �Włodzimierz Lengauer • ELEUSIS Zachował się przypadkiem, przeznaczony był do spale­ nia na stosie pogrzebowym, lecz najwyraźniej z niego spadł, a okoliczność, że uległ zwęgleniu, umożliwiła je­ go przetrwanie do naszych czasów. Mamy tu do czy­ nienia z autentyczną, najstarszą dziś znaną książką grecką w postaci zwoju, niestety zachowaną z dużymi lukami. Sądząc po wyposażeniu grobu, książka należa­ ła do zamożnego arystokraty macedońskiego. Termi­ nus post quem znaleziska wyznacza znajdująca się w grobie złota moneta z czasów Filipa II.32 Książka jest komentarzem do cytowanego przez jej autora poematu. Komentator cytuje z tego utworu dwadzieścia kilka fragmentów, czasem są to tylko po­ jedyncze słowa lub wyrażenia (i można w niektórych wypadkach mieć wątpliwości, czy jest to rzeczywiście cytat), ale często cały wiersz, zawsze w heksametrze. Podaje też imię autora, którego poemat nie tyle nawet komentuje, ile wyjaśnia, zaznaczając, że ten pisał dla wtajemniczonych. Jest nim Orfeusz. Waga znaleziska polega przede wszystkim na tym, że mamy dzięki niemu poświadczony fakt istnienia stosunkowo wcześnie tak orfickich hieroi logoi (za któ­ rych autora uchodził sam Orfeusz), jak i poświeconej im literatury, na tyle znaczącej czy popularnej, że gro­ madzonej przez zainteresowane osoby. Pochowany w Derveni Macedończyk z jakichś powodów trzymał egzemplarz książki w domu i zapewne polecił spalić go po swojej śmierci na stosie. Rozważanie, czy tekst ten odgrywał jakąś rolę w trakcie ceremonii pogrzebowej, albo czy istniał zwyczaj palenia jakichś tekstów przy pogrzebie, co miałoby symbolizować zabieranie ich do świata zmarłych, może, z braku innych danych, owo­ cować tylko domysłami i hipotezami. Najważniejszą kwestią jest ustalenie daty powsta­ nia tekstu traktatu oraz próby określenia jego charak­ teru i oczywiście autorstwa. Stosunkowo najłatwiej można wypowiedzieć się o przynależności gatunkowej i charakterze traktatu. Nie jest to rozprawa historycz­ no-literacka poświęcona analizie twórczości określo­ nego autora (o takim pisarstwie można mówić od po­ wstania krytyki Homera, czyli od Theagenesa z Rhegion w końcu VI w. p.n.e.). W zasadzie nie jest to, jak przywykło się mówić, komentarz do poematu Orfe­ usza, do którego autor przechodzi dopiero w VII ko­ lumnie (zachowanych jest dwadzieścia sześć). Pierw­ sze sześć kolumn33 (niestety, tekst jest w tej partii szczególnie źle zachowany) odnosi się do praktyk reli­ gijnych związanych ze stosunkiem do zmarłych i świa­ ta podziemnego. Autor zaczyna (kol. II w. 3-4) od stwierdzenia, że oddaje się cześć Eryniom (Erinyon.... timosi), ponieważ są one duszami (psychai eisi). Treść tych kolumn jest dość zagadkowa, nieco dalej autor bowiem utożsamia dusze z Eumenidami (kol. VI w. 9­ -10) i powiada, że jacyś wtajemniczeni (mystai) skła­ dają im wstępne ofiary według zasad magów. Nie wia­ domo, o jakich mystai myśli w tym miejscu (przypo­ mnijmy, że w tej części tekstu nie było jeszcze mowy o Orfeuszu i wtajemniczeniach orfickich, ta sprawa pojawia się dopiero w następnej kolumnie). Ale to w Atenach nastąpiła przemiana ścigających Orestesa Erynii w Eumenidy czczone odtąd jako Dostojne (czy „czcigodne”) Boginie (Semnai Theai). Można więc do­ mniemywać, że autor myśli o kulcie ateńskim, a wów­ czas kuszące wydaje się przypuszczenie, że może cho­ dzić o wtajemniczonych w misteria eleuzyńskie. Traktat, który mamy dzięki Papirusowi z Derveni, dotyczył więc nie tylko Orfeusza, ale także jakichś kul­ tów misteryjnych i związanych z nimi wierzeń. Jest bar­ dzo możliwe, że zachowany tekst jest tylko jedną (pierwszą?) częścią większego dzieła, znanego, jak się wydaje na podstawie pewnych śladów, niektórym auto­ rom starożytnym. Walter Burkert za odpowiedni tytuł tego dzieła uważa Peri teleton, a kiedyś proponował uznać za jego autora Stesimbrotosa z Tazos, o którego takim właśnie dziełku (niezachowanym) mamy pewne wzmianki ze starożytności.34 W swej ostatniej pracy nie wypowiada już tego poglądu, wydaje się zresztą, że nie da się przypisać autorstwa tego tekstu żadnej ze zna­ nych nam postaci, choć można dobrze uchwycić wpły­ wy konkretnych presokratyków V w. p.n.e.,35 ale dość powszechnie dziś się przyjmuje, że traktat został napisa­ ny w drugiej połowie, może końcu V w. p.n.e. (oczywi­ ście pochodzący z Derveni egzemplarz to po prostu ko­ lejne, współczesne zmarłemu, wydanie antyczne). Właściwie mamy tylko terminus post quem, wyzna­ cza go cytat z Heraklita (przywołanego imiennie) w kolumnie IV. Pozostałych argumentów dostarcza analiza wypowiedzi i metody objaśniania autora. Sto­ suje on wyjaśnienia alegoryczne, odnosząc mityczną historię z poematu Orfeusza do zjawisk kosmicznych. Jego zainteresowanie to physis, a teogonia Orfeusza staje się w jego interpretacji kosmogonią, przy czym postrzega on świat jako jedność. We wszystkich chyba badaniach i dyskusjach podkreśla się dziś jego związek z myślą przedsokratyczną i wskazuje na związek z czo­ łowymi przedstawicielami greckiej filozofii przyrody przy jednoczesnym braku jakichkolwiek śladów myśli Platona i Arystotelesa. Datowanie na lata dwudzieste (lub nieco tylko później) V wieku wydaje się bardzo prawdopodobne. Innym problemem jest komentowany tekst, za któ­ rego autora komentator uważa Orfeusza. Trzeba też próbować odpowiedzieć na pytanie, dlaczego autor, który pisze, być może, traktat o misteriach czy obrzę­ dach związanych z wierzeniami w życie po śmierci za­ interesował się utworem poetyckim o zupełnie innej treści. Czym właściwie był komentowany poemat i jak wiązał się z wiarą w życie pozagrobowe? Wszystkie cytaty omawiane przez komentatora wskazują na to, że miał on przed sobą Theogonię Orfe­ usza. Widział on w niej podstawę do rozważań o duszy, jej naturze i obrzędach ku czci dusz zmarłych. Tym­ 81 �Włodzimierz Lengauer • ELEUSIS czasem wszystkie zachowane fragmenty mówią tylko 0 początku (Noc) i następstwie kolejnych boskich władców świata - Uranos, Kronos, Dzeus. Zdaniem Martina Westa, który zaproponował śmiałą, lecz scep­ tycznie przyjętą restytucję utworu,36 poemat zasadni­ czo tłumaczył dojście do władzy Dzeusa i po formule wstępnej wykluczającej niewtajemniczonych zaczynał się, wzorem hymnów epickich, od określenia tematu 1 zwrócenia się do bóstwa, o którym hymn miał opo­ wiadać (aeiso.... Dzenos pammedeontos anaktos theskela erga). W przedmiocie datowania tego orfickiego hym­ nu czy poematu teogonicznego można z całą pewno­ ścią powiedzieć tylko tyle, że jest on dawniejszy niż epoka komentatora i jednocześnie na tyle dawny (czy za taki uważany), że ten, człowiek z pewnością wy­ kształcony i inteligentny, uznał go za dzieło Orfeusza, czyli poety uważanego w V wieku na ogół za starszego od Homera. Z pewnością jest to zatem utwór wcze­ śniejszy niż wiek V. Względy filologiczne i merytorycz­ ne doprowadziły Waltera Burkerta do wniosku, że jest on wcześniejszy od Parmenidesa,37 który musiał go znać. Mielibyśmy wobec tego do czynienia z fragmen­ tami teogonii orfickiej być może z początków VI wie­ ku p.n.e. Zbliżamy się w ten sposób do daty przebudo­ wy sanktuarium eleuzyńskiego i budowy telesterionu, czyli do momentu, od którego można mówić o miste­ riach eleuzyńskich zapewniających wtajemniczonym inny, lepszy los po śmierci. Jest to zarazem - przypo­ mnijmy - prawdopodobnie mniej więcej ta sama epo­ ka, w której powstał Homerowy Hymn do Demeter. Oba teksty mają, jak można się domyślać, wiele wspólnego. Nie ma podstaw, by uważać, że teogonia orficka znana autorowi dziełka Peri teleton kończyła się na objęciu władzy przez Dzeusa i że zaproponowana przez Westa restytucja obejmuje rzeczywiście cały, dość krótki tekst. Co więcej, zapewne nie mamy cało­ ści traktatu, w którym z jakichś powodów jest ona cy­ towana i wyjaśniana i właśnie dlatego nie rozumiemy związku pierwszych sześciu kolumn tekstu mówiących o duszach i obrzędach z częścią teogoniczno-kosmogoniczną. Walter Burkert przypuszcza, że dalsza część poema­ tu obejmowała znany mit dionizyjski w wersji orfickiej, zawierający antropogonię.38 Mit ten znamy ze źródeł późniejszych, w pełnej wersji (powstanie ludzi z popio­ łów Tytanów spalonych przez Dzeusa piorunem po zje­ dzeniu rozszarpanego Dionizosa) jedynie z komentarzy do Platona, autorstwa Olimpiodorosa, neoplatonika VI w. n.e.39 Ale o męce Dionizosa i Tytanach pisał już Onomakritos,40 (jak się wydaje, pewne aluzje do tego mitu znaleźć można w niektórych fragmentach Pindara41), postać niezwykle ważna, choć mało nam znana. Działał on w Atenach za Pizystrata i jego następców (czyli pokolenie lub dwa po Solonie) i został wygnany za fałszowanie wyroczni w opracowywanym przez nie­ go zbiorze czy wydaniu. Okoliczność, że zbierał wy­ rocznie Muzajosa, pisał o Dionizosie i Tytanach, po­ zwala go uznać za znawcę ówczesnego orfizmu. Jeżeli przypuszczenie (czy raczej tylko sugestia) Bur­ kerta,42 co do dalszej treści poematu komentowanego w Papirusie z Derveni, jest słuszne, to można by sądzić, że orficki mit o początkach gatunku ludzkiego powią­ zany z losami Dionizosa i Persefony (jego matki, we­ dług tych opowieści), znany był już w początkach VI wieku. Miał on zaś kapitalne znaczenie dla ówczesnych wierzeń w życie pośmiertne i losy ludzi, a także dla ob­ razu Persefony. We wspomnianym antropogonicznym micie orfickim była ona matką Dionizosa i już przez to szczególne związki łączyły ją z ludźmi: powstali oni z prochów Tytanów, morderców jej syna, ale przez to, że Tytani najpierw zjedli Dionizosa, zawierali w sobie boski pierwiastek pochodzący od jej syna. Ale przede wszystkim była ona zgodnie z tym samym mitem wład­ czynią podziemi, i to ona, a nie Hades (czy Dzeus Chthonios) z popularnych, powszechnie znanych opo­ wieści, decydowała o pośmiertnym losie ludzi. Mówią o tym, wyraźnie fascynujące testy tak zwa­ ne tabliczki orfickie.43 Są to niewielkie (o wymiarach ok. 2,5 x 3,5 do 4,5 cm) i bardzo cienkie (rodzaj folii) złote blaszki znajdowane na różnych terenach świata greckiego (od Wielkiej Grecji i Sycylii przez Macedo­ nię i Tesalię do Krety) zawierające krótkie teksty po­ etyckie ze wskazówkami dla duszy na temat jej dal­ szych losów i tajemniczymi formułami, które ma ona wygłosić w Królestwie Zmarłych. Znanych jest dzisiaj ponad dwadzieścia takich tekstów,44 ale nie można określić dokładnie ich liczby, ponieważ wiadomo 0 wielu jeszcze innych, które pozostają nieopublikowane, mamy o nich tylko wstępne informacje odkryw­ ców. Rzecz znamienna, nie ma ani jednego takiego tekstu z terenu Attyki. Najstarsza ze znanych obecnie tabliczek datowana jest na lata ok. 400 p.n.e. (na podstawie kontekstu ar­ cheologicznego, znaleziono ją w nieźle zachowanym 1 dobrze wyposażonym grobie z pochówkiem szkieleto­ wym) i pochodzi z Hipponion (Wielka Grecja, dziś Vibo Valentina w południowych Włoszech). Niedawno znaleziona tabliczka z Pelinny45 najlepiej oddaje cha­ rakter związanych z tymi tekstami wierzeń, zawiera ona formułę oddającą całość problematyki orfizmu: „Teraz zmarłaś [ten zwrot skierowany jest albo do du­ szy - psyche - gramatycznie rodzaj żeński, albo do zmarłej, tabliczka pochodzi z grobu kobiety] i teraz się narodziłaś, o po trzykroć szczęśliwa, w tym to dniu. Powiedz Persefonie, że sam Bakchios cię wyzwolił”. To od Persefony zależy zatem los duszy, a zyska ona lep­ szy, ponieważ za życia została wtajemniczona w orfic­ kie misteria Dionizosa. Powiązanie tekstów złotych tabliczek z prądem re­ ligijnym zwanym orfizmem, mimo wyrażanego niegdyś sceptycyzmu, nie ulega dziś wątpliwości, podobnie jak istnienie wtajemniczeń orfickich, misteriów dionizyj- 82 �Włodzimierz Lengauer • ELEUSIS skich i związanych z Dionizosem wierzeń w życie po­ śmiertne. Zresztą takie przecież wierzenia i praktyki ma na myśli Platon w słynnym miejscu Państwa,46 kie­ dy także wspomina ofiarujących swe umiejętności spe­ cjalistów (manteis kai agyrteis), kpiąc i z nich, i z łatwo­ wierności ich akolitów. Mówi tam też o „stosie pism”, które zawierają ich nauki. Obiecują oni szczęście po­ śmiertne, jakoby w postaci wiecznie trwającego ban­ kietu. Podobny obraz szczęścia po śmierci, zarezerwo­ wanego dla wtajemniczonych, przynoszą Żaby Arystofanesa, gdzie przecież idzie o wtajemniczonych w Eleu­ sis. Hymn do Demeter również zapowiadał szczęście po śmierci, a Sofokles47 nazywa mystę „po trzykroć szczę­ śliwym” (trisolbios, dokładnie ten sam termin, u Sofoklesa w liczbie mnogiej, który występuje w tekście na tabliczce z Pelinny). Ale Eleusis łączy z orfizmem (to znaczy z doktryną wyłożoną w tekstach poetyckich, powstających i zna­ nych zapewne od przełomu VII i VI w. p.n.e. i uważa­ nych za utwory Orfeusza) nie tylko podobna koncep­ cja życia pośmiertnego. Przede wszystkim łączy Perse­ fona, której historia jest osnową Hymnu do Demeter i podstawą misteriów eleuzyńskich. W Atenach za­ wsze określano je jako misteria (telete, myteria) dwóch bogiń. Wydaje się, że głównym tematem hymnu jest kathodos i anodos Kore, a treścią misteriów w Eleusis było spotkanie z Persefoną, podobne do spotkania wtajemniczonego zwolennika doktryny orfickiej, tyle że jeszcze za życia. Ale wierzenia orfickie łączy z Eleusis także postać Dionizosa. Oczywiste i dobrze poświadczone jest zain­ teresowanie orfików misteriami w Eleusis, czego naj­ lepszym dowodem jest Papirus Berliński48 przynoszący inną wersję mitu eleuzyńskiego, w której Baubo, a nie Metanejra jest władczynią Eleusis przyjmującą boginię w swoim domu i powierzającą jej syna na wychowanie, podobnie jak i Papirus z Gourob mówiący o wtajemni­ czeniach orfickich, w których jakąś rolę odgrywa De­ meter, to istotnie poświadczenia dość późne. N a ogół wydaje się, że zainteresowanie orfików misteriami eleuzyńskimi lub raczej połączenie pewnych wątków mitów orfickich z eleuzyńskimi to zjawisko wtórne, za­ początkowane może w V w. p.n.e.49 A jednak pewne okoliczności dopuszczają i inną hipotezę. Po pierwsze - wspomniana bliskość w czasie powstania Homerowego Hymnu do Demeter i poema­ tu Orfeusza zawierającego teogonię znaną nam z Papi­ rusu z Derveni. Jeśli rzeczywiście poemat ten mówił także o losach Dionizosa i pochodzeniu ludzi (tak jak historia wspomniana u Olimpiodorosa), to prowadził w prostej linii do obrazu znanego z tabliczek orfickich: szczęście po śmierci osiągalne dla wtajemniczonych po stawieniu się przed obliczem Persefony. Takie też szczęście osiągał eleuzyński mysta. Uderzające podo­ bieństwa między tajemnicą eleuzyńską i wierzeniami orfickimi pochodzą z tej samej epoki. Tym właśnie można tłumaczyć brak tabliczek orfickich z Attyki. Aby osiągnąć szczęście po śmierci, człowiek mógł wta­ jemniczyć się albo w misteria eleuzyńskie, albo orfic­ kie. Ateńczycy chyba niemal wszyscy brali udział w obrzędach w Eleusis, dlatego nie potrzebowali zabie­ rać z sobą do grobu tekstów z pouczeniem, co mają po­ wiedzieć Persefonie. Eleusis i orfizm łączy jeszcze i ta okoliczność, że w obu wypadkach wtajemniczane były także kobiety. Od przełomu VII i VI w. p.n.e. (mo­ ment, od którego można mówić o właściwych miste­ riach eleuzyńskich, spełniających zapowiedź szczęścia znaną z hymnu) misteria eleuzyńskie ściśle łączyły się z nauką wykładaną w utworach poetyckich krążących pod imieniem Orfeusza. Obraz życia po śmierci znany mystom eleuzyńskim pochodził zapewne z tekstów i nauk orfickich. Jest rzeczą dobrze wiadomą, że naj­ wcześniejsze znane nam z Homera koncepcje losów pośmiertnych człowieka w najmniejszym stopniu nie przewidywały możliwości szczęśliwej egzystencji duszy po śmierci, wierzenia w pośmiertne losy duszy to zja­ wisko czasów pohomerowych. Być może, jak chce Walter Burkert,50 powstały one przede wszystkim pod wpływem kontaktów z Egiptem, intensywnych od cza­ sów Psammetycha (pierwsza połowa VII w. p.n.e.) i znajomości egipskiej teogonii oraz tekstów znanych jako Księga Zmarłych. Także mit o pochodzeniu ludzi ze szczątków zamordowanego boga, może mieć, zda­ niem Burkerta,51 wschodnie pochodzenie, w tym wy­ padku mezopotamskie. I ten wątek dostał się do Gre­ ków zapewne gdzieś w początkach VII w., po upadku Asyrii, kiedy mogli oni utrzymywać kontakty z Babilo­ nią (wystarczy przypomnieć losy brata Alkajosa). M o­ tyw znany jest zresztą z babilońskiej redakcji Enuma elisz, opracowanej w tej właśnie epoce. Ale Demeter to oczywiście grecka bogini, o natu­ rze bardzo złożonej. Jej imię nie występuje wprawdzie w tabliczkach mykeńskich, choć kusi możliwość do­ myślania się tej właśnie postaci w zagadkowej potinija iqeja, „Pani Koni”, ze względu na mit arkadyjski, opo­ wiedziany przez Pauzaniasza,52 wedle którego ucieka­ jąc przed Posejdonem zamieniła się w klacz. Posejdon posiadł ją w postaci ogiera, a z tego połączenia naro­ dziła się córka, „której imienia nie wolno wymawiać”. Jeśli Eleusis rzeczywiście było miejscem kultu już w epoce brązu, to attycki kult Bogini Matki sięgać mu­ siał tych właśnie czasów. Demeter bowiem to przede wszystkim Matka, co mówi drugi człon jej imienia. Znaczenie tego imienia nie jest jednak jasne. Grecy wcześnie rozumieli je jako inne określenie Matki Zie­ mi, tak właśnie czytamy w Papirusie z Derveni (kol. XXII), gdzie komentator powiada, że Ge, Meter, Rhea i Hera to ta sama bogini (w. 7) wyjaśniając, że „nazy­ wa się Demeter jako (hosper) Ge Matka” i przywołuje miejsce z hymnów (kai en tois hymnois - nie wiemy, o jakie chodzi): „Demeter Rhea Ge Meter Hestia Deio” (w. 12).Wyjaśnienie pochodzi od niego, ale cytat 83 �Włodzimierz Lengauer • ELEUSIS w Eleusis i tamtejszych obrzędach już w początkach V wieku. Co prawda Herodot pisze tylko o „okrzyku mi­ stycznym Iakchos” i można sądzić, co przyjmują nie­ którzy badacze, że imię to pochodzi od zawołania, ry­ tualnego krzyku typu ololyge, z czego powstał daimon procesji eleuzyńskiej utożsamiony następnie z Dioni­ zosem. Ale imię Iakchos mogło być znane już w okre­ sie mykeńskim, jeżeli rzeczywiście jego odpowiedni­ kiem są występujące w tabliczkach pisma linearnego B wyrazy i-wa-kor oraz i-wa-ka,65 a w każdym razie w V wieku, w czasach Sofoklesa i Arystofanesa, ta identyfikacja nie ulegała wątpliwości. Nie wydaje się, żeby w oczach obu poetów, przywiązanych do trady­ cyjnej religijności, była to nowość. Dionizos w Eleusis to oczywisty trop orficki. W cy­ towanym przez Klemensa Aleksandryjskiego66 frag­ mencie jakiegoś utworu orfickiego Iakchos wyłania się wprost z Baubo i chwyta ją pod łono, co budzi śmiech zasmuconej i zagniewanej po stracie córki Demeter. Jest to kolejna orficka wersja mitu eleuzyńskiego, w której, inaczej niż w historii znanej z Papirusu Ber­ lińskiego, Baubo nie jest władczynią Eleusis, lecz od­ grywa rolę taką, jaką Iambe w hymnie Homerowym. Być może jest to fragment późny (a jego treść była dość obsceniczna), ale dowodzi znaczenia mitu Deme­ ter dla orfików. Z kolei jego miejsce w Eleusis było oczywiste, ze względu na Persefonę, ale trzeba pamię­ tać, że syn Persefony to mitologem orficki. Wiele więc przemawia na korzyść sformułowanej wyżej hipotezy, że misteria eleuzyńskie takie, jakie od­ bywano od czasów Solona, zostały zorganizowane pod wpływem ukształtowanej w tej mniej więcej epoce na­ uki orfickiej, wiązały się z orfickimi mitami i (być mo­ że) tekstami, głosiły tajemnice świata zmarłych, obie­ cały wieczne i szczęśliwe życie duszy po śmierci zgod­ nie z doktryną orficką o nieśmiertelności i boskim po­ chodzeniu duszy ludzkiej. W ateńskiej therapeia theon misteria eleuzyńskie zajmowały szczególne miejsce. Zasadniczo nie należa­ ły do religii polis tak ze względu na tajny i zamknięty charakter, jak i dlatego, że ich organizacja należała do dwóch arystokratycznych rodów przypisujących sobie pochodzenie z Eleusis - Eumolpidów i Keryów. Ale chociaż tylko przedstawiciel rodu Eumolpidów mógł być hierofantem misteriów i prowadzić obrzędy w Eleusis, to przynajmniej w wieku IV p.n.e. opieka nad ich przebiegiem należała do archonta basileusa (nazywanego zresztą oficjalne po prostu basileusem), a Zgromadzenie Ludowe co rok wybierało do pomocy czterech epimeletów (epimeletai), dwóch spośród wszystkich Ateńczyków, dwóch odpowiednio spośród Eumolpidów i Keryków.67 Autor Athenaion politeia nie podaje tu, niestety, szczegółów, ale należy sądzić, że tak basileus, jak i każdy epimeletes musiał sam być wta­ jemniczony, pozostaje niejasne, czy wybierający demos zapewne ze znanych mu kletycznych hymnów orfic­ kich, to znaczy znowu tekstów na tyle archaicznych, że uważanych za utwory Orfeusza. W V wieku naj­ wcześniej znajdujemy utożsamienie Demeter z Matką Bogów u poety Melanippidesa53 i w słynnym passusie Eurypidesowej Heleny.54 W nauce nowożytnej zdania były i są podzielone. Widziano w Demeter Matkę Zboża (tak jak w Kore Pannę Zbożową) i wywodzono pierwszy człon jej imie­ nia, de-, od kreteńskiego wyrazu deai oznaczającego pewien gatunek jęczmienia.55 Obecnie jednak zdaje się przeważać pogląd, zgodnie z którym w członie dewystępuje rdzeń oznaczający ziemię,56 taki sam jak w wyrazie demos, oznaczającym (a znaczenie to jest dobrze widoczne u Homera) pierwotnie „kraj”, „zie­ mię ojczystą”, „rejon, z którego się pochodzi”, co zresz­ tą zostało w attyckim terminie oznaczającym gminę, najmniejszą jednostkę organizacyjną polis Ateńczyków. W każdym razie dla Greków, i to zapewne od okresu archaicznego (na co wskazują znane autorowi Papirusu z Derveni „hymny”), Demeter to Matka i Ziemia, znana i czczona też jako Ge Kourotrophos57 (Ziemia Opiekunka Młodych). Jest to zresztą także bogini chtoniczna, związana ze światem zmarłych. W intrygującej historii jakoby egipskiej, opowiedzia­ nej przez Herodota,58 Rampsenit spotkał w Podzie­ miach właśnie ją, a według Plutarcha59 zmarli to „lu­ dzie Demeter”. W Sparcie rytualna żałoba po zmarłym kończyła się w dwunastym dniu złożeniem ofiar D e­ meter.60 Podobnie jak Kore-Persefona, także jej mat­ ka związana jest ze światem podziemnym. Z kolei Kore-Persefona, podobnie jak jej matka, jest sama rów­ nież Matką, i to także nieszczęśliwą i bolejącą. Deme­ ter straciła córkę, którą odzyskała potem na część ro­ ku, Persefona straciła syna, którego serce jednak ura­ towano i został on potem wskrzeszony. W znanym „Hymnie do Dionizosa” z Antygony Sofoklesa61 mowa jest o czci, jaką jest on otoczony w Eleusis i w Wielkiej Grecji. Połączenie nie jest chy­ ba przypadkowe - sądząc z liczby znalezionych tam ta­ bliczek, orfickie misteria Dionizosa cieszyły się tam szczególną popularnością, a słynna inskrypcja na ka­ mieniu granicznym wydzielonej części cmentarza62 może być świadectwem, że tamtejsi wtajemniczeni tworzyli rodzaj wspólnoty. Sofokles musiał o tym wie­ dzieć: Dionizos, o którym mówi w tym miejscu, to bó­ stwo misteriów. Nazywa go Iakchos i powiada, że czu­ wa on „nad nocnymi okrzykami”.63 Pod tym imieniem występował Dionizos, przynajmniej od V wieku, w ja­ kiejś roli w misteriach eleuzyńskich, co poświadcza też dobrze Arystofanes w Żabach. Najwcześniejsze po­ świadczenie związku Iakchosa, jeśli nie z samymi mi­ steriami, to w każdym razie z procesją mystów udają­ cych się z miasta do Eleusis przynosi Herodot,64 mó­ wiąc o wydarzeniach z czasów wojny z Kserksesem. Jest to więc dowód, że Iakchos Dionizosa pojawił się 84 �Włodzimierz Lengauer • ELEUSIS składał się też tylko z inicjowanych. Wydaje się to choćby ze względów technicznych raczej niemożliwe, kierowano się zapewne zasadą, że polis Ateńczyków w całości odpowiada za przebieg misteriów. W prakty­ ce jednak chyba wszyscy obywatele Aten uczestniczy­ li w misteriach bogiń. Wielkie Misteria eleuzyńskie należały do najważ­ niejszych wydarzeń w życiu religijnym Ateńczyków, same obrzędy w Eleusis trwały wprawdzie tylko trzy dni, od 20. do 22. dnia miesiąca Boedromion (koniec września), ale przygotowania rozpoczynały się już 13., cały okres świąteczny obejmował więc dziesięć dni, nieco dłużej niż obchodzone wiosną szczególnie uro­ czyście Wielkie Dionizja. Trzeba tu zaznaczyć, że usta­ lenie kalendarium wydarzeń związanych z organizacją całego czasu świętego może być tylko hipotetyczne, a w miarę pewne tylko dla okresu Cesarstwa, ponie­ waż mamy stosunkowo dobre źródła epigraficzne, za­ pewne zresztą zachodziły w ciągu trwania misteriów od Solona do schyłku starożytności (zakaz ich odby­ wania wydał cesarz Teodozjusz) pewne zmiany, gdy idzie o czynności kolejnych dni. Natomiast raczej pewne dla całego okresu trwania misteriów są wstępne wtajemniczenia, którym podle­ gał mysta zanim udał się po raz pierwszy do Eleusis. Znów wprawdzie występują w naszych źródłach pewne niejasności związane z samą terminologią: mystą (mystes) nazywają bowiem autorzy strożytni każdego, kto udaje się do Eleusis, albo nawet tylko dokonuje nie­ zbędnych przygotowań, a jednocześnie jest to pierwszy stopień wtajemniczenia, otrzymywany po pierwszym uczestniczeniu w obrzędach w telesterionie. Uczestnictwo w misteriach miało zapewnić szczęśli­ we życie wieczne, dlatego przystąpienie do tego aktu wymagało skomplikowanych przygotowań, o których mamy niestety tylko rozproszone i nie zawsze dla nas jasne wzmianki. Pierwszą czynnością była wstępna myesis dokonywana dla chętnych raz w miesiącu przez Keryków i Eumolpidów albo w aula (pomieszczenie inne niż telesterion, w którym odbywał się właściwy obrzęd) w Eleusis, albo w Eleusynionie w mieście. Było to miej­ skie sanktuarium Demeter, znajdujące się w pobliżu agory i wspominane przez Pauzaniasza oraz innych au­ torów.68 Wiemy o tym z inskrypcji z V wieku,69 ale nie da się powiedzieć, na czym ten ryt polegał. Być może było to wstępne oczyszczenie i tę właśnie scenę (jako niepodlegającą tajemnicy obowiązującej tylko co do obrzędów w Eleusis) przedstawia słynne wyobrażenie na urnie Lovatelli.70 O znaczeniu rytu oczyszczającego (katharmos) pisze uczony II wieku n.e. Theon ze Smyr­ ny.71 Wprawdzie mówi on ogólnie o każdej myesis (co w jego epoce oznaczało udział w jakichkolwiek miste­ riach), wyodrębniając pięć etapów wtajemniczenia, ale wymienia wśród nich epopteia, co jest terminem tech­ nicznym związanym z Eleusis. Także jego uwaga o katharmos każe myśleć o tych właśnie misteriach. Powia­ da on bowiem, że nieoczyszczeni byli wykluczeni z udziału w misteriach. Takie wykluczenie zawierała prorresis, czyli uroczyste ogłoszenie czasu misteriów przez hierofanta i daucha (dadouchos - dosłownie „no­ siciel pochodni”, taki tytuł nosił przedstawiciel rodu Keryków prowadzący wraz z hierofantem obrzędy). Ta zapowiedź czasu świętego miała miejsce w Atenach, w „pstrym portyku” (stoa poikile)72 i z pewnością po­ przedzała wyruszenie procesji, ale nie jest pewne, na który dzień miesiąca przypadała.73 Katharmos dokonywany był indywidualnie, być może już wtedy inicjowany spotykał się z jakąś formu­ łą czy uczony był jakiegoś znaku, co było potem pod­ stawą dopuszczenia do udziału w procesji i wejścia do telesterionu. Nic nam jednak o tym, w przypadku Mi­ steriów Eluzyńskich, nie wiadomo, ale uczestnicy in­ nych tajnych obrzędów poznawali jakieś znaki czy ha­ sła, po których mogli się nawzajem rozpoznać. Mówią o tym dwa teksty, oba wprawdzie późne.74 Ale katharmos nie był jedynym warunkiem uczest­ nictwa w misteriach w Eleusis. Jesienne obrzędy zwa­ ne były Wielkimi, najpierw należało uczestniczyć w Małych Misteriach. Wiemy o nich znacznie mniej niż o Wielkich. Pewne jest to, że były one niezbędnym warunkiem wtajemniczenia w Eleusis75 i odbywały się w Agrai (miejsce nad rzeczką Ilissos, w pobliżu Aten, niektórzy scholiaści podają en astei - „w mieście”) wczesną wiosną w miesiącu Anthesterion.76 Ale już co do bóstwa, któ­ remu były poświęcone, autorzy starożytni podają nieja­ sne informacje. Przypomnijmy, że Wielkie (w urzędo­ wym języku Ateńczyków po prostu ta mysteria) poświę­ cone były obu boginiom, co wyraźnie mówią wszystkie teksty dotyczące ich organizacji. Tymczasem w wypad­ ku Małych Plutarch77 podaje, że były to obrzędy związa­ ne z Demeter, a scholiasta do Arystofanesa przeciwsta­ wia je Wielkim, pisząc, że Małe były misteriami Persefony.78 Jednak inny pisze - zapewne słusznie - że i Wiel­ kie, i Małe poświęcone były Demeter i Kore.79 Najdziw­ niejszą informację przynosi leksykon Stefana z Bizan­ cjum. Według niego Małe misteria w Agrai to mimema pros ton Dionyson. Użyty tu termin mimema może suge­ rować przedstawienia dramatyczne albo obrzęd silnie dramatyzowany, którego treścią byłyby losy Dionizosa. Najpewniej wszyscy autorzy mają rację: w Małych Mi­ steriach, podobnie jak i Wielkich miały swój udział te trzy bóstwa, a jeśli wzmianka Stefana z Bizancjum zasłu­ guje na wiarę, to wolno przypuszczać, że w Agrai szcze­ gólny nacisk kładziono na przekazanie tajemnej prawdy (orfickiej) o Dionizosie, rozszarpanym przez Tytanów synu Persefony. Było to istotnie właściwe przygotowa­ nie do poznania w Eleusis samej Persefony. Klemens Aleksandryjski lapidarnie podsumowuje kolejne stadia poznawania tajemnicy misteriów: ryty oczyszczające (ta katarsia, czyli wspomniana myesis od­ bywana indywidualnie w Eleuzynionie w mieście albo 85 �Włodzimierz Lengauer • ELEUSIS w aula w Eleusis), Małe Misteria dające wstępne po­ uczenie i przygotowanie do Wielkich, wreszcie Wiel­ kie, których celem nie było nauczyć się (ou mantanein), ale „zobaczyć” (epopteuein) i „przemyśleć” (perino­ ein) „naturę rzeczy” (physin kai ta pragmata) czy może raczej „istotę tego, co się działo”.80 Przebieg wydarzeń związanych z Wielkimi Miste­ riami, począwszy od 13. dnia miesiąca Boedromion znamy pozornie bardzo dobrze dzięki inskrypcji81 wy­ mieniającej wszystkie kolejne czynności. Kłopot jed­ nak w tym, że jest to dokument późny, datowany na ok. 220 n.e. Jest to jednak uchwała Zgromadzenia podjęta na wniosek Eumolpidów, a wiemy, że już przy­ najmniej w IV w. p.n.e. dbali oni o przechowywanie tradycyjnych praw religijnych i oficjalnie zasięgano u nich w tych sprawach porady.82 Eumolpidzi zapew­ ne, podobnie jak niektóre inne gene sprawujące pew­ ne funkcje religijne (jak na przykład dziedziczne ka­ płaństwo), mieli swoją organizacje, podejmowali na zgromadzeniu genos odpowiednie uchwały i je staran­ nie przechowywali. Podjęta przez ateńskie Zgromadze­ nie uchwała z początku III w. n.e. powołuje się na „tradycyjne prawa” (nomima) Eumolpidów. Można więc założyć, uwzględniając też znany konserwatyzm Ateńczyków w sprawach religijnych i przekonanie, że ta patria nie powinny ulegać zmianom, a wobec tego nasz tekst, choć późny, oddaje realia sięgające okresu klasycznego. Dekret podaje daty dzienne, wiemy stąd, że 13 efebowie udawali się do Eleusis, a następnego dnia (czyli 14) w uroczystej procesji przenosili hiera do Eleuzynionu w mieście. Pojawiają się w tym miejscu pierwsze trudności i wątpliwości. Nie chodzi już o to, że nie wiemy, czym były hiera, dosłownie „świętości”, „rzeczy święte” . Ale epheboi to w Atenach (a i w in­ nych miastach greckich od okresu hellenistycznego) termin techniczny oznaczający młodzież w wieku od 18 do 20 lat odbywającą zorganizowane przez państwo szkolenie, głównie wojskowe, czy raczej w tym okresie sportowe (w innych poleis, w których prowadzono efebię w czasach hellenistycznych pod wpływem Aten, mogła to być inna grupa wieku i samo szkolenie prze­ biegało inaczej, trwało dłużej, nosiło charakter wycho­ wania szkolnego). Efebię wprowadzono jednak w A te­ nach dopiero w IV w. p.n.e., (najwcześniejsza wzmian­ ka dotyczy roku 372), a sam wyraz ephebos nie jest po­ świadczony przed tym okresem. Nie wiadomo więc, kto przynosił hiera z Eleusis w epoce wcześniejszej, trudno jednak przyjąć, że wyprawę po nie urządzano dopiero po zorganizowaniu efebii, procesja mystów jest dobrze poświadczona dla początku V wieku,83 sko­ ro udawała się do Eleusis, musiano nieść w niej tam­ tejsze świętości. W wypadku uczestnictwa młodzieży (także w okresie wcześniejszym) pojawia się pytanie 0 dopuszczenie młodych do misteriów. Chłopcy poni­ żej 18 roku życia należą, z punktu widzenia zwyczajów 1 praw ateńskich, do kategorii dzieci (paides). Do mi­ steriów bardzo wcześnie dopuszczano obcych, to zna­ czy wszystkich Hellenów, nie ograniczano tych obrzę­ dów (jak w wypadku religii polis) do samych Ateńczyków, postępowano tak ze względu na Heraklesa, pierwszego cudzoziemca wtajemniczonego przez Eumolposa,84 była nawet opowieść o ustanowieniu Ma­ łych Misteriów przez Demeter specjalnie dla niego, aby mógł się oczyścić po zamordowaniu Centaurów.85 Także udział kobiet jest dobrze poświadczony, miały się tam nawet udawać na specjalnych wozach (epi hamkson)86 i zapewne do wtajemniczonych w Eleusis odnosi się glosa Hesychiosa wyjaśniającego, że pszczo­ łami (melissai) nazywa się kobiety w misteriach Deme­ ter (tes Demetros mystides), ale w wypadku dzieci sły­ szymy wyraźnie tylko o wtajemniczaniu jednego dziec­ ka (mogła to być także dziewczynka), dobranego lo­ sem i wymienianego w dokumentach epigraficznych obok funkcjonariuszy (hierofant i dadouchos), określa­ nego jako [pais] aphhestias.87 Nie wiadomo, czy to określenie (hestia oznacza „ognisko”, „palenisko”) od­ nosi się do symbolicznego ogniska wspólnoty polis (znajdowało się ono w siedzibie Rady Pięciuset), czy też do ogniska, w którym Demeter hartowała Demfonta, by zapewnić mu nieśmiertelność. W pierwszym wypadku chodziłoby o symboliczne wprowadzenie do Eleuis całej polis (pojęcie to, w odróżnieniu od demos, obejmuje także kobiety i dzieci), w drugim - byłby to akt rytualny przypominający los Demofonta. Oczywi­ ście nie wiemy, na czym ten ryt polegał. Ale w każdym razie dzieci w Eleusis nie wtajemni­ czano, wobec tego młodzież niosąca hiera nie należała do kategorii mystai w żadnym znaczeniu tego wyrazu. To zresztą nie dziwi: procesja miała przecież charakter publiczny, otwarty, niesione „świętości” były z całą pewnością ukryte, a niosący nie wiedzieli, co niosą. Właściwy okres święty rozpoczynał się 14, gdy hie­ ra znajdowały się w ateńskim Eleuzynionie, ale jeszcze nie wtedy dokonywano zapowiedzi (prorreis) miste­ riów. Dzień rytualnej kąpieli w morzu, nazywany halade mystai, wypadał 16.88 Tego też dnia mystowie skła­ dali ofiarę z prosięcia. Poprzedniego dnia uczestnicy misteriów zbierali się w Eleuzynionie. Według Hesychiosa ten właśnie dzień (15 Beodromiona), zwany agyrmos, był pierwszym dniem misteriów. Tu zresztą pojawiają się kolejne znaki zapytania. Czy gromadzili się absolutnie wszyscy uczestnicy procesji, czy też tyl­ ko ci, którzy pierwszy raz udawali się do Eleusis po wtajemniczenie pierwszego stopnia? Czy w jakiś spo­ sób kontrolowano odbycie wstępnej myesis i udział w Małych Misteriach? Prorresis musiała mieć miejsce albo 15, albo w dniach 17-18, kłopot znowu w tym, że w tych dwóch dniach obchodzono Epidauria, święto Askle­ piosa.89 Autor Athenaion Politeia pisze zaś, że w dniu procesji mystowie zostawali w domu.90 Kult Asklepio­ sa został jednak ustanowiony w A tenach dopiero 86 �Włodzimierz Lengauer • ELEUSIS w końcu V wieku p.n.e. (mamy nawet dokładną datę, rok 420/19 i tradycję o roli Sofoklesa przy tym wyda­ rzeniu91). Wobec tego przed wprowadzeniem święta Asklepiosa (uroczystość ku czci tego bóstwa chtonicznego i uzdrowiciela dobrze się tłumaczy w okresie Wielkich Misteriów) dni poprzedzające procesję do Eleusis musiały mieć nieco inny przebieg, możliwe też, że cały okres świąteczny (od wyruszenia po hiera do Eleusis) był nieco krótszy. W każdym razie nie wydaje się, żeby w V wieku zmieniono datę procesji i telete w Eleusis, to z pewnością należało do tradycyjnych nomima Eumolpidów. Procesja była wydarzeniem uroczystym, ściśle zrytualizowanym. Porządku pilnowali nieznani nam bliżej mystagogoi, a termin ten ma tu znaczenie dosłowne „prowadzący mystów”. Być może to właśnie także oni przeprowadzali jakąś kontrolę zgromadzonych podczas agyrmos. Uczestnicy szli pieszo (pościli też tego dnia), chociaż wyżej przytoczona wzmianka, niecałkiem zro­ zumiała, świadczy o odbywaniu podróży przynajmniej przez kobiety na wozach. Niektórzy zresztą sądzą, że jest to wymysł uczonego scholiasty, który pomylił po­ chód w czasie Antesteriów z procesją eleuzyńską. Droga do Eleusis (ok. 21 km od miasta) zajmowała cały dzień, nie tylko ze względu na odległość, lecz przede wszystkim z powodu czynności rytualnych po drodze. W cytowanej wyżej inskrypcji mowa jest o skła­ daniu ofiar, także płynnych (thysia, spondai) oraz o cho­ rei efebów, podobną informację przynosi Plutarch.92 Mystowie nosili na głowie wieńce z mirty,93 co miało znaczenie apotropaiczne i wyróżniające, podob­ nie jak przewiązanie specjalnymi wstążkami koloru szafranowego (krokai) prawej ręki i lewej nogi.94 Znów nie wiemy, czy dotyczyło to wszystkich, czy tez tylko udających się do Eleusis po raz pierwszy, nie znamy na tyle organizacji procesji, by powiedzieć, czy w jakikol­ wiek sposób te dwie grupy były oddzielone. Jeżeli jed­ nak występujący w chórach efebowie byli (jak się wy­ daje) niewtajemniczeni i w najlepszym razie udawali się do Eleusis, by uzyskać pierwszy stopień wtajemni­ czenia, to można sądzić, że przynajmniej w tym okre­ sie w kroczącym tłumie nie dokonywano takiego roz­ różnienia i wszyscy wykonywali te same czynności ry­ tualne, będąc przybrani w taki sam sposób. Poza ofiarami i choreją dwa inne, nieco dziwne za­ chowania rytualne wiążą nasze źródła z procesją eleuzyńską. Strabon podaje,95 że na mostku na rzece Kefisos obrzucano uczestników procesji nieprzystojnymi obelgami i szyderczymi uwagami (gephyrismoi). Miało to jednak miejsce, według niego, 23 Boedromiona, przy powrocie mystów z Eleusis. Takie zachowanie jest oczywiście rytualne, ma być może apotropaiczne zna­ czeniu lub wiąże się z magią płodności, na co wskazu­ ją i inne wzmianki o rytualnych zachowaniach obsce­ nicznych w kulcie Demeter. N a podstawie dwóch glos Hesychiosa można sądzić, że gephyrismoi towarzyszyły raczej procesji do Eleusis. Objaśnia on wyraz gephyris, podając, że oznacza on „porne na moście” (gephyra to grobla, tama, mostek albo most). Dodaje, że inni uwa­ żają tę postać za przebranego za kobietę mężczyznę. Osoba ta miała obrzucać sprośnymi obelgami (skommata) znakomitych obywateli w trakcie misteriów (epi ton en Eleusini mysterion). Wyjaśniając termin gephyristai, podaje z kolei, że byli to „szydercy” czy „kpiarze” (skoptai) wyśmiewający z mostu w Eleusis przechodzą­ cych tamtędy uczestników misteriów. Całość tych da­ nych wskazuje na zabawę rytualną, może przebierań­ ców i kobiet. Tłumaczyć ją można znanym z hymnu epizodem z Iambe, która rozśmieszyła boginię. W ta­ kim razie musiało to występować w drodze do Eleusis, w trakcie procesji mystów. Ale skommata, o których słyszymy w kontekście Anthesteriów i może innych komoi dionizyjskich, były sprośne i odnosiły się do sfe­ ry seksualnej. Tego właśnie należy się domyślać przy gephyrismoi, tylko dlatego termin gephyris można było wyjaśnić jako porne, a łatwo sobie też wyobrazić spro­ śne żarty i gesty w wypadku mężczyzn poprzebieranych w stroje kobiece. Powadzi to do wspomnianego już wy­ żej orfickiego mitu, w którym Baubo rozśmieszyła bo­ ginię, ukazując części wstydliwe, przy czym tkwił w nich Iakchos. Jest to pośrednie potwierdzenie orfic­ kich wpływów w Eleusis. Kwestia drugiej ewentualnej zabawy rytualnej zwią­ zanej z misteriami eleuzyńskimi jest bardziej skompli­ kowana. W Hymnie do Demeter, po niefortunnym epi­ zodzie z Demofontem, bogini zapowiada ustanowienie na jego cześć corocznej walki (polemos, phylopis) chłop­ ców eleuzyńskich (w. 265-267). O takiej walce mamy dwie niejasne wzmianki, bez podania terminu ani oko­ liczności. Hesychios, objaśniając wyraz balletys podaje, że było to święto (heorte) ateńskie. Nic z innych źródeł o takim święcie nie wiadomo, a z Athenajosa96 (który pisze o panegyris) wynika tylko tyle, że balletys polegała na obrzucaniu się kamieniami (sam wyraz znaczy „rzu­ canie”, „miotanie czegoś”). Brak danych nie pozwala na pewne stwierdzenia, ale prawdopodobne wydaje się przypuszczenie, że ta walka czy zabawa młodych była jednym z epizodów procesji obok występów chórów. Rytualna walka chłopców występuje w Sparcie w trak­ cie święta Artemidy Orthia97 (z niej powstała znacznie później chłosta na ołtarzu bogini). N a teren Eleusis procesja wkraczała po przekrocze­ niu rzeczki Rheitoi, stanowiącej tradycyjną granicę między niegdyś niepodległą Eleusis a obszarem polis Ateńczyków.98 Znów pojawiają się tu pewne niejasno­ ści: Pauzaniasz pisze o jednej rzeczce, poświęconej Ko­ rze i Demeter, natomiast według Hesychiosa były dwie o tej samej nazwie (gramatycznie jest ona w liczbie mnogiej, być może dlatego Hesychios domyślił się ist­ nienia dwóch), z których bliższa morzu uważana była za rzeczkę Demeter, a bliższa miastu - jej córki. Tu też, jak podaje ten sam autor, odbywały się jakieś ryty 87 �Włodzimierz Lengauer • ELEUSIS także Amobiusz,104 jako odpowiedź, której ma udzie­ lić otrzymujący wtajemniczenie (sacra). Nieco inaczej mówi trzeci tekst:105 „jadłem z tympanon, wypiłem z kymbalon, niosłem kernos, zanurzyłem się pod pastos. Wszystkie te trzy teksty pozwalają sądzić, że mystes wygłaszał istotnie formułę odnoszącą się do tego, co czy­ nił w trakcie wtajemniczających go obrzędów, czyli na zakończenie misteriów. Miało to być dowodem, że istot­ nie przeszedł ryt inicjacyjny. Trudno jednak na tej pod­ stawie odtworzyć przebieg wtajemniczenia, choć wydaje się, że mowa w niej o czynnościach wtajemniczonego pierwszego stopnia, a więc zapewne o obrzędzie czy ob­ rzędach odbywających się w trakcie pierwszej nocy lub dwóch pierwszych. Liczne aluzje oraz wzmianki o po­ chodniach, a i nazwa funkcji przypadającej Kerykom (dadouchos) wskazują, że inicjacja odbywała się nocą. Z przytoczonych tu tekstów informacje scholiasty wydają się najbardziej zrozumiałe, chociaż być może popełnił on błąd, włączając do instrumentarium mi­ steriów eleuzyńskich tympanon i kymbalon, instrumen­ ty muzyczne występujące w obrzędach ku czci Wiel­ kiej Matki.106 Jednak prawdopodobna wydaje się in­ formacja o rytualnym posiłku mystów. Podobnie jak wypicie kykeonu, była to czynność przypominająca przerwanie postu przez Demeter. Kykeon to napój wspomniany w Hymnie do Demeter, który bogini zgo­ dziła się przyjąć po tym, gdy rozśmieszyła ją Iambe, składający się z wody wymieszanej z mąką jęczmienną (może z wywarem czy rozgotowaną kaszą jęczmienną alphi) oraz miętą. Składniki napoju mają głęboką wy­ mowę symboliczną: woda to żywioł Dzeusa i zarazem, 0 czym mówi przytoczona wyżej formuła kye - hue, śro­ dek zapłodnienia ziemi; mąka jęczmienna symbolizuje zboże i chyba w ogóle płodność i urodzajność ziemi, wreszcie mięta to roślina wiązana z żywiołem podziem­ nym. Była to bowiem kochanka Hadesa (Minthe) wdeptana w ziemię przez zazdrosną Persefonę i zamie­ niona w roślinę.107 W okolicy Pylos Strabon wymienia górę Minthe, w której pobliżu znajdowała się świąty­ nia Hadesa. Skład kykeonu eleuzyńskiego jest więc inny niż na­ poju też tak nazwanego, wspominanego u Homera.108 Nie wydaje się jednak, żeby napój ten, nawet z powo­ du jakichś właściwości olejku miętowego czy zawarto­ ści alkoholu w być może sfermentowanym wywarze jęczmiennym, miał jakieś właściwości halucynogenne 1 jego wypicie powodowało wizje.109 Niejasne jest zresztą, w którym momencie mystes wypijał napój. Prawdopodobnie miało to miejsce przed wkroczeniem do telesterionu, taką kolejność sugerują wszystkie trzy wzmianki. Po przybyciu procesji już na teren temenos miałby więc miejsce rytualny posiłek i wypicie kykeonu, po czym przystępowano do następnych czynności. Omawiany scholion wymienia w dalszej kolejności niesienie kernosu (ekernophoresa). Opisuje je Athenaios, a właściwie cytowany przez niego hellenistyczny oczyszczające, czy też czerpano tylko wodę do oczysz­ czającej kąpieli. Wydaje się bardzo prawdopodobne, że istotnie mystai w tej rzeczce lub może w dwóch stru­ mieniach, poddawali się kąpieli oczyszczającej bezpo­ średnio po dojściu procesji do tego miejsca. Pierwsze czynności obrzędowe miały zapewne miejsce jeszcze przed temenos, wzmiankę o nich przy­ nosi Eurypides,99 który mówi o nocnych tańcach para kallichoroisi pagais. Homerowy Hymn do Demeter wspo­ mina źródło Kallichoros (w. 273), o którym więcej pi­ sze Pauzaniasz,100 podając, zresztą w zgodzie z hym­ nem, że tam „niewiasty z Eleusis po raz pierwszy zatań­ czyły i zaśpiewały na cześć bogini”. Były to pierwsze obrzędy ustanowione przez boginię po jej rozpoznaniu, ale inne od właściwych misteriów (ustanowionych po spotkaniu z Kore). Mógł więc pisać o nich Eurypides, bo nie należały do tajnych misteriów i dobywały się w przestrzeni otwartej. Z przytoczonego miejsca Eury­ pidesa wynika, że tańce miały miejsce 20. dnia miesią­ ca, co odpowiada archaicznemu sposobowi liczenia czasu, który jest niemal regułą przy podawaniu dni świąt: nowy dzień liczono od zmierzchu, procesja idą­ ca 19. przybywała późnym wieczorem i spełniane ob­ rzędy liczono już jako czynności następnego dnia. Za­ pewne miały też miejsce ofiary wstępne (protymata). Cała reszta jest już tajemnicą, a dla badaczy współ­ czesnych zagadką. Rozproszone wzmianki różnych au­ torów, przede wszystkim pisarzy chrześcijańskich póź­ nego antyku, nie pozwalają na pewną rekonstrukcję czynności trzech następnych dni i nocy. Niewątpliwie główne uroczystości odbywały się nocą, ale na czym polegały i co w trakcie nich czyniono, wymyka się na­ szej uwadze, także i dlatego, że autorzy naszych i tak niedokładnych informacji piszą zapewne łącznie tak o obrzędach w pierwszym stopniu, jak i o epopteia, czy­ li wtajemniczeniu drugiego stopnia. Sprawę dodatkowo gmatwa skomplikowana histo­ ria wprowadzenia kultu Demeter w Aleksandrii w de­ mie Eleusis. Podstawowe informacje przynosi Tacyt piszący o sprowadzonym przez Ptolemeusza I Timotheosie z rodu Eumolpidów:101 quem ut antistitem caerimoniarum Eleusinae exciuerat. Ale nie wydaje się moż­ liwe, żeby w Eleusis aleksandryjskiej odbywano do­ kładnie takie misteria, jak w Eleusis w Attyce, nato­ miast tamtejszy kult mógł zostać przez różnych auto­ rów starożytnych uznany za dokładne przeniesienie attyckiego,102 ich informacje odnosić się mogą do obrzę­ dów w Eleusis w Aleksandrii, a nie do misteriów attyckich. Dotyczy to przede wszystkim pozornie najlepsze­ go i najobficiej nas informującego autora, mianowicie Klemensa Aleksandryjskiego. Klemens podaje „formułę” (synthema) misteriów eleuzyńskich: „pościłem, wypiłem zmieszany napój (kykeon), wziąłem ze skrzynki (kiste), spełniłem swoje zadanie, złożyłem do koszyka (kalathos) i z koszyka do skrzynki”.103 Z niewielką różnicą podaje tę formułę 88 �Włodzimierz Lengauer • ELEUSIS uczony Polemon.110 Te tacki z terakoty, na których znajdowały się przytwierdzone małe naczynka (kotyliskoi) nieśli mystowie po umieszczeniu w nich wyda­ nych przez prowadzącego obrzęd produktów. Informa­ cje Polemona nie odnoszą się do Eleusis, lecz ogólnie do obrzędów, w których niesiono kernos, znany zresztą jako naczynie ofiarne jeszcze w epoce brązu.111 Zawar­ tość naczynia niesionego w Eleusis z pewnością była inna, nie mógł on zawierać wymienionego przez Polemona bobu (kyamos), który ze względu na jakieś jego znaczenie symboliczne i postać Kyamity z nieznanego nam niestety mitu, był w Eleusis zakazany.112 Znów nie da się precyzyjnie określić, gdzie i w któ­ rym momencie mystowie nieśli kernoi. Polemon mówi o początku telete, jeśli było tak istotnie w Eleusis, to można przypuszczać, że rozdanie produktów odbywało się na terenie temenos, ale przed telesterionem, po czym udawano się do miejsca, w którym składano za­ wartość naczyń lub pozostawiano kernoi. Co robiono wewnątrz telesterionu, pozostaje ta­ jemnicą. Klemens pozornie opisuje przebieg wydarzeń: „Demeter i Persefona stały się także przedmiotem mi­ stycznego dramatu, Eleusis czci z pochodniami porwa­ nie córki oraz smutek szukającej matki”.113 Nie jest jednak jasne, co rozumie on przez drama mystikon, a poza tym budzi się tu właśnie podejrzenie, że mówi o telete w aleksandryjskiej Eleusis, bo ten obrzęd mógł znać z autopsji lub z relacji naocznych świadków, chrześcijan uczestniczących w kulcie pogańskim przed nawróceniem, a niekoniecznie tak samo misteria prze­ biegały w Attyce (do autorów chrześcijańskich można mieć większe zaufanie wtedy, gdy opierają się na tek­ stach i zwłaszcza, kiedy je cytują). Bardzo wątpliwe, by w Eleusis odgrywano dramat w sensie przedstawienia teatralnego. Zasadniczą część telesterionu tworzył anaktoron, tam najpewniej hierofant prowadził obrzęd. Ale ta część wnętrza budynku wyznaczona była ko­ lumnami odgradzającymi mystów zgromadzonych na stopniach-ławach pod ścianami telesterionu. Żadnej akcji rozgrywającej się w tej wydzielonej kolumnami przestrzeni nie mogliby oni zobaczyć. Z kolei wyjaśnie­ nia wymaga czynność określona w cytowanym scholion słowami „zanurzyłem się pod pastos” (hypo ton paston hypedyn). Podobnie jak w wypadku terminu Kle­ mensa, drama mystikon, tak i tu nie wiadomo, czy na­ leży to wyrażenie rozumieć dosłownie, czy też symbo­ licznie lub przenośnie. Pastos lub pastas może mieć róż­ ne znaczenie, na pierwszym miejscu „pokój kobiecy”, „komnata ślubna” ale też „łoże ślubne”.114 Klemens w innym miejscu115 cytuje dokładnie tę właśnie for­ mułę podaną przez scholiastę, ale odnosi ją do obrzę­ dów ku czci frygijskiej Kybele, a z kontekstu wynika, że ma na myśli to ostatnie znaczenie. W telesterionie w Eleusis trudno spodziewać się „małżeńskiego łoża” czy „małżeńskiej komnaty”. Być może jest to formuła symboliczna, podobna jak zagadkowe sformułowanie z tabliczki orfickiej hypo kolpon edyn chthonias basileias („zanurzyłem się pod [? do? w?] łono podziemnej władczyni”)116 i nie odnosi się ona do szukania zagi­ nionej Kore przez uczestników misteriów. Ale takich poszukiwań wolno się domyślać nie tyl­ ko w związku ze słowami Klemensa o drama mystikion, lecz także na podstawie kompetentnej, jak się wydaje, informacji, że przy wzywaniu Kore uderzano w echeion, rodzaj specjalnego bębna czy gongu.117 Wzywanie Ko­ re musiało mieć charakter zrytualizowany, to znaczy przebiegać w określony sposób i przy użyciu słowa w postaci pieśni kultowej. Warto tu przypomnieć, że najstarsza zachowana grecka pieśń kultowa pochodzi zapewne z początku VI w. p.n.e. Jest to hymn przyzy­ wający Dionizosa śpiewany przez chór kobiet w Eli­ dzie.118 Pieśń kultowa jest z reguły chóralna, jej wyko­ nanie to choreia na cześć bóstwa, wykonuje ją tańczą­ cy chór z towarzyszeniem muzyki. Otóż tej właśnie „jedności trzech” (śpiew, muzyka, taniec)119 wolno domyślać się w Eleusis. Wskazują na to dwie, wprawdzie niezbyt jasne, wzmianki o tańcu związanym z misteriami. Jedna odnosi się do Alkibiadesa, który miał jakoby „wytańczyć” tajemnicę misteriów.120 Można by uznać te słowa Klemensa za figurę retoryczną, ale o wytańczeniu tajemnicy misteriów bo­ giń mówi także Lukian.121 Istniała zatem choreia eleuzyńska, której nie można było zdradzić, należała do ta­ jemnicy misteriów, wobec tego musiała należeć do misteryjnych obrzędów w telesterionie. Także rola słowa nie ulega wątpliwości. Wystarczy przypomnieć odpowiedni ustęp szóstej mowy z korpu­ su Lizjasza (Przeciwko Andokidesowi, autorstwo jest sporne, ale dla tych rozważań nie ma to znaczenia). Oskarżyciel twierdzi, że Andokides „mówił głosem rzeczy niewypowiadalne”. Uczynił to, przywdziawszy szatę i pokazując święty obrzęd (albo „święte przed­ mioty” - ta hiera). Zwraca uwagę zwrot eipe te phone (tłumaczę „mówił głosem”). Dla samego tylko stwier­ dzenia, że wypowiedział świętą formułę, albo użył ja­ kiegoś innego zwrotu, wystarczyłoby eipe („mówił”, „powiedział”). N a dodatek coś wyraźnie przedstawiał: włożył specjalną szatę (stole) i ukazał hiera. Jego dzia­ łanie to całe przedstawienie, w którym coś się dzieje przy użyciu głosu, prawdopodobnie śpiewu. N a rolę słowa śpiewanego w misteriach eleuzyńskich zwrócił uwagę dawno temu wybitny francuski znawca religii greckiej.122 W świetle różnych rozpro­ szonych wzmianek źródłowych czy raczej tylko aluzji uznał on, że określenie aporeta („niewypowiadalne”) odnosi się do hymnów śpiewanych zapewne w różnych momentach obrzędu. Wznoszono z pewnością hymny do Kore-Persefone. Jakieś miejsce w pewnym momencie misteriów od­ grywało nagłe pojawienie się światła. Intrygujący tekst papirusowy123 zawierający słowa Heraklesa domagają­ cego się dostępu do misteriów mówi o „świętym 89 �Włodzimierz Lengauer • ELEUSIS ogniu” (to pyr to hieron). W Żabach Arystofanesa chór wtajemniczonych (a nie ulega wątpliwości, że idzie o wtajemniczenie w Eleusis), przyzywając Iakchosa nazywa go „jasną gwiazdą wieczornych misteriów” (nykterou teletes phosphoros aster).124 Scholiasta wyja­ śnia to miejsce, pisząc, że określenie phosphoros odno­ si się do „ognia misteriów” (to mysteriakon pyr) i doda­ jąc, że inicjacja przebiegała nocą. To samo powtarza znany nam z imienia autor objaśnień do Arystofanesa, uczony bizantyński Tzetzes. Także inne wzmianki po­ zwalają domyślać się nagłego rozbłysku światła jako kluczowego momentu obrzędu, choć trzeba przyznać, że z objaśnień scholiastów można by wnosić, że wszyst­ kie te określenia odnoszą się do światła pochodni uży­ wanych w trakcie całego obrzędu. Ale Plutarch mówi o dromena w trakcie inicjacji i o zobaczeniu „wielkiej światłości”125 jako o właściwej treści wtajemniczenia czy w każdym razie najważniejszym przeżyciu inicjowa­ nych. Nic jednak bliższego nie da się powiedzieć o tym, w jakim momencie i jakie światło widzieli uczestnicy misteriów. Problem pozornie znika, jeśli uznamy, że w telesterionie odbywał się tylko obrzęd drugiego stopnia, epopteia, i to do niego odnoszą się wzmianki o świetle, w którym coś ukazywano. Uważa­ ją tak ci, którzy myesis łączą tylko z Małymi Misteria­ mi.126 Ale nie da się utrzymać tego rozumowania: M a­ łe Misteria w Agrai były czymś innym, podobnie jaki wspominane wyżej (też określane mianem myesis) wstępne wtajemniczenie, możliwe do przeprowadzenia w Eleuzynionie w mieście. Oba stopnie wtajemnicze­ nia mystai otrzymywali w Eleusis,127 nie wiemy tylko, w którym momencie i w jaki sposób oddzielano wta­ jemniczanych w pierwszym stopniu od epoptai. O samym obrzędzie pisze pozornie szczegółowo Hi­ polit Rzymski, pisarz chrześcijański z przełomu II i III w. n.e. Trzeba jednak pamiętać, że jego traktat (Kata pason haireseon elenchos), skierowany głównie przeciw­ ko gnostykom, tylko marginalnie podejmuje proble­ matykę kultów greckich, nie można być pewnym jego wiedzy, zwłaszcza że jest raczej wątpliwe, by misteria eleuzyńskie znał z autopsji. Przykłady z zakresu licz­ nych i różnorodnych misteriów pogańskich dobiera on by wykazać niebezpieczne błędy gnostyków dążących do doskonałego poznania Boga. Z tego względu zajmu­ je się misteriami na Samotrace oraz obrzędami frygijskimi) misteria Wielkiej Matki. Pisze on po omówie­ niu różnych symboli obrazujących w misteriach do­ skonałość człowieka, który jakoby poznał istotę bó­ stwa: „Frygowie powiadają, że jest to zżęty kłos zboża, a poza nimi także Ateńczycy odprawiając misteria eleuzyńskie (myontes Eleusinia) i pokazując inicjowa­ nym w stopniu epopteia (tois epopteuousi) wielki, do­ skonały, godny podziwu, do oglądania w milczeniu zżęty kłos”.128 Nieco dalej dodaje, że hierofant odpra­ wiający misteria, otoczony wielkim światłem (hypo pollo pyri) wznosił okrzyk: „Pani Brimo zrodziła świętego chłopca (kouron) Brimosa”. Z tą ostatnią formułą łą­ czy się może wzmianka Asteriusza z Amazji Pontyjskiej (schyłek IV w. n.e.), który niejasno sugeruje, że w Eleusis miał miejsce akt płciowy hierofanta z ka­ płanką (semnai tou hierophantou pros ten hiereian syntychiai).129 To oczywiście wydaje się tylko rezultatem właściwej dla autorów chrześcijańskich tendencji do wykazywania nieprzyzwoitości i rozpusty towarzyszącej jakoby wszelkim obrzędom religii antycznych. Z kolei w wypadku Hipolita zachodzi podejrzenie, że przyto­ czone przez niego obwieszczenie hierofanta odnosi się nie do Eleusis, lecz właśnie do obrzędów frygijskiej Kybele, do których taka formuła pasowałaby bardzo do­ brze: to frygijska Wielka Matka zrodziła boskiego mło­ dzieńca, który został jej ukochanym i kochankiem. Ale nie można wykluczyć, że istotnie w trakcie miste­ riów eleuzyńskich padały takie słowa. Brimo byłoby imieniem Demeter, problemem jest kouros Brimos. Je­ śli uznamy za Brimosa Dionizosa, to musimy przyjąć, albo że za określeniem „Pani Brimo” kryje się Persefo­ na, albo że za jego matkę uznawano Demeter, co wprawdzie nastąpiło w późnym okresie, ale było wyni­ kiem hellenistycznego synkretyzmu i pracy mitografów, a z pewnością nie było możliwe w okresie Hymnu do Demeter i początków misteriów w Eleusis. Możliwe też, że Brimos to Plutos, bóstwo obfitości, ale znów py­ tanie, czy misteria eleuzyńskie okresu archaicznego i klasycznego uwzględniały w ogóle tę postać, nigdy nie wspominaną w tym kontekście. Misteria łączono z Dwiema Boginiami i Iakchosem-Dionizosem. Brak jakichkolwiek poświadczeń o Brimo i Brimosie poza przytoczoną przez Hipolita formułą nakazuje raczej odrzucić tę formułę jako nieodnoszącą się do obrzę­ dów w Eleusis (imię Brimo odnosi się zaś nie tylko do Demeter).130 Kwestii tej nie sposób rozstrzygnąć. Po­ dobnie nigdy nie zdołamy poznać przebiegu telete i epopteia w Eleusis, wobec tego nigdy nie poznamy pełnej treści i pełnego znaczenia misteriów eleuzyń­ skich. Nie ma co liczyć na znalezisko w rodzaju Papi­ rusu z Derveni. Liturgii eleuzyńskiej nigdy nie spisano, przynajmniej nie w sposób taki, by miała ona szansę dojść do naszych czasów. Starożytność umiała docho­ wać tajemnicy, a niedyskrecje autorów chrześcijań­ skich niewiele nam mogą powiedzieć. Przypisy 1 2 3 4 5 6 90 Por. S. I. Johnston, Restless Dead. Encounters Between the Living and the Dead in Ancient Greece. Berkeley Los Angeles London 1999 Odyseja XVII 485-487 Por. W. Lengauer, Człowiek i bogowie. Kontakty z bóstwem w wierzeniach greckich. Poznań 2003 Por. W. Lengauer, Religijność starożytnych Greków. Warszawa 1994, s. 166-169 Hezjod, Prace i dni, w. 274-285 Fragment B 5 w wydaniu: Die Fragmente der Vorsokratiker. Grie­ chisch und Deutsch von Hermann Diels. Herausgegeben von �Włodzimierz Lengauer Walte Kranz (wydanie 6 z roku 1952, reprint 1972) Bd. II, s. 317 7 Por. L. Deubner, Attische Feste. Berlin 1956, s. 50- 60 oraz J. J. Winkler, The Constraints of Desire. New York London 1990, s. 188-209. 8 J. Rudhardt, A propos de l’hymne homérique a Démetér [w:] ten­ że, Du mythe, de la religion grecque et de la compréhension d’autrui („Revue européenne des sciences sociales” XIX 1981) s, 227-244. Wydanie tekstu z tłumaczeniem polskim: W. Appel, Hymny Homeryckie. Toruń 2001, s. 38-73 9 Por. P. Scarpi, Le religioni dei misteri. Fondazione Lorenzo V al­ la., 2002, s. 442-443 oraz M. L. West, Homeric Hymns. Home­ ric Apocrypha. Lives of Homer. London 2003, s. 7-9 10 K. Clinton, The Author of the Homeric Hymn to Demeter. Opuscula Atheniensia XVI 4, 1986, s. 43-49 11 Por. Chr. Sorvinou-Inwood, Reconstructing Change: Ideology and the Eleusinian Mysteries. [w:] M. Golden, P. Toohey (Edited by) 37 38 39 40 41 W. Burkert, Die Griechen und der Orient, s. 104-105 ibidem, s. 103-104 OF Frg. 220 OF Testimonia 191-195 Por. H. Lloyd-Jones, Pindar and the After Life. [w:] Pindar. „En­ tretiens sur l’Antiquité classique”, 31, 1984, s. 245-283 42 Por. też G. Beteg, op., cit., s. 140-143 43 Por. M. Tortorelli Ghindi, D a Orfeo agli orfici. [w:] T ra Orfeo e Pitagora. Atti dei Seminari Napoletani 1996-1998. Napoli 2000, s. 11-41; A. Bernabé, Nuovi frammenti orfici e una nuova edizione degli Orphika. [w:] ibidem, s. 43-80 44 Najnowsze wydanie: G. Pugliese Carratelli, Le lamine d’oro orfiche. Istruzioni per il viaggio degli iniziati greci. Milano 2001 (por. A. Bernabé, op. cit.). 45 G. Pugliese Carratelli, op. cit., II B3, s. 114 46 3 63 D - 365 A. 47 Frg. 753 Nauck. Por. P. Lévçque, Olbios et la félicité des initiés. [w:] Rayonnement grec. Hommages a Ch. Delvoye. Bruxelles 1981, s. 113-126 48 P. Scarpi, op., cit., A 17, s. 338 (= O F 49) 49 Por. F. Graf, Eleusis und die orphische Dichtung Athens in vorhel­ lenistischer Zeit. Berlin New York 1974 50 W. Burkert, Die Griechen und der Orient, s. 79-106 51 W. Burkert, Die orientalisierende Epoche in der griechischen Reli­ Inventing Ancient Culture. Historicism, periodization and the A n ­ cient World. London New York 1998, s. 132-164; M. B. Cosmo- poulos, Mycenaean religion at Eleusis; the architecture and strati­ graphy o f Megaron B. [w:] Greek Mysteris. The Archaeology and Ritual of Ancient Greek Secret Cults. Edited by M. B. Cosmopo- 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 ELEUSIS ulos, London and New York 2003, s. 1-24 Por. W. Burkert, Starożytne kulty misteryjne. Bydgoszcz 2001, s. 35-53 Chr. Sourvinou-Inwood, op., cit., s. 136-137 I 38, 2 ad Oed. Col. 1053, (tekst w: P. Scarpi, op., cit., A 16, s. 66) Panegiryk (IV 28) Marmor Parium 12, FgrH 239a Schol. Aristoph. Plut. 1054 Plut. Coniug. praec . 144a L. Deubner, Attische Feste. Berlin 1956, s. 68-69 A. Kledt, Die Entfurung Kores. Studien zur athenisch-eleusinischen Demeterreligion. Stuttgart 2004, s. 16-27 M. P. Nilsson, Griechische Feste von religiöser Bedeutung mit A u s­ schluß der attischen. Leipzig 1906, s. 354-355; tenże, Geschichte der griechischen Religion. Bd. I. München 1967, s. 469-477 Hipolit, Refutatio omnium heresium V 7, 34 (tekst w: P. Scarpi, op., cit., D 59 s. 150). Herodot II 51 A. Kledt, op., cit., s. 13-37 Por. H. Folley, The Homeric Hymn to Demeter. Princeton 1993, s. 103-137 Por. J. Toepffer, Attische Genealogie. Berlin 1889, s. 24-80 363 C. Przekład: Platona Państwo. Przełożył W. Witwicki. Tom 1, Warszawa 1958, s. 93 O. Kern, Orphicorum Fragmenta. Berlin 1922 (cytuje dalej OF), gion und Literatur. Heidelberg 1984, s. 116-177; tenże, L a teogo­ nia originale di Orfeo secondo il papiro di Derveni. [w:] Orfeo e le sue metamorfosi. Mite arte poesia. A cura di G. Guidorizzi e M. Melotti. Roma 2005, s. 61 Pauzaniasz VIII 25, 5-7 PMG 764 w. 1301-1352 M. P. Nilsson, Geschichte der griechischen Religion, Bd. I, s. 456 i 461-462. por. też P. Chantraine, Dictionnaire étymologique de la langue grecque. Histoire des mots. Paris 1983, s. v. 56 Por. H. Petersman, Der homerische Dmeterhymnus, Dodona und südslawisches Brauchtum. „Wiener Studien“ 99, 1986, s. 69-85 57 Por. F. Graf, Gli dei greci e i loro santuari. [w:] i Greci. Storia cultu­ ra societa. 2,1. A cura di Salvatore Settis. Torino 1996, s. 369-370 58 II 122 52 53 54 55 59 M oralia 943 B (tekst polski: O obliczu widniejącym na tarczy księ­ życa. [w:] Plutarch, M oralia II. Przeł. Z. Abramowiczówna, Warszawa 1988, s. 188). 60 61 62 63 Testimonia 90, 91, 102-104 OF 1-2 OF 2 (=P M G 306) Por. F. Jourdan, Papyrus de Derveni. Paris 2003, s. XI-XIV oraz G. Betegh, The Derveni Papyrus. Cosmology, Theology and Inter­ pretation. Cambridge 2004 s. 56-73 Por. K. Tsantsanoglou, The First Columns of the Derveni Papyrus and their Religious Significance. [w:] Studies on the Derveni Papy­ rus. Edited by A. Laks and G. W. Most. Oxford 1997, s. 93-128 Por. W. Burkert, Orpheus und die Vorsokratiker. „Antike und Abendland” 14, 1968, s. 93-114 i ostatnio tenże, Die Griechen und der Orient. Von Homer bis zu den Magiern. München 2004, s. 96 G. Betegh, op. cit., s. 307-379 M. L. West, The Orphic Poems. Oxford 1983 i recenzja L. Brissona, Les théogonies orphiques et le papyrus de Derveni. « Revue de l’Histoire des Religions », 202, 1985, s. 389-420 64 65 66 67 68 69 70 Plutarch, Likurg 27,4 miejsce z Antygony, odesłać też do Bremmer Furley F. Sokolowski, Lois sacrées des cités grecques. Supplément. Paris 1962 (dalej LSCG. Suppl.), nr 120 (= P. Scarpi, op. cit., Dionisismo F7, s. 322). Antygona, w. 1146-1151. Przekład polski: Sofokles, Antygona. Przełożył R. R. Chodkowski. Warszawa 2004, s. 147 VIII 65 Por. K. Kerényi, Dionizos. Archetyp życia niezniszczalnego. Prze­ łożył I. Kania. Kraków 1997, s. 78 Protreptikos II 20,1-21,1 (= OF 52). Por. W. Lengauer, Dioni­ zos rogaty. [w:] Nunc de Svebis dicendum est. Studia archaeologica et historica Georgio Kolendo ab amicis et discipulis dicata. W ar­ szawa 1995, s. 159-160 Arist. AP 57,1 I 14, 3-4; Por. Andok. I 110; Lys. In Andoc. 4 LSCGr Supp. 3 ,(= IG I 6). Por. W Homo Necans. The Anthropology of Ancient Greek Sacri­ ficial Ritual and Myth. Berkeley Los Angeles London 1983, il. 8 ­ -9 i s. 267. 71 P. Scarpi, op. cit., E7 I s. 160 72 Scholie ad Aristoph. Ranae 369 73 Deubner, Attische Feste, s. 72 91 �Włodzimierz Lengauer 74 75 76 77 78 79 Plaut. Miles gloriosus 1016 i Plutarch, Consolatio ad uxorem 611D Platon, Gorgias 497c Plutarch Demetr. 26, 2-3; P. Scarpi, op. cit., B6 s. 76 loc. cit., P. Scarpi, op., cit., B5 s. 76 scholia ad Aristoph. Plutos 845 112 Por. Pauzaniasz I 37,4 113 Protreptikos II 12,2 (przekład polski: op. cit., s. 125-126) 114 Por. podstawowy słownik translacyjny greki: H.G. Liddell, R. Scott, A Greek-English Lexicon. A New Edition.... Oxford 1958 (i kolejne wydania) sub pastos. 115 Protreptikos II 15,3 116 G. Pugliese Carratelli, Le lamine d’oro orfiche. Istruzioni per il viaggio oltremondano degli iniziati greci. Milano 2001. II B 1 w. 7 (s. 103). Por. J. Harrison, Prolegomena to the Study of Greek Religion. London 1980 [ I wyd. 1903], s. 593 - 594; G. Zuntz, 80 Kl. Al. Stromata V 11, 70, 7 - 71,1. P. Sarpi, op., cit., B10 s. 79 81 L SC G 8 (= P. Scarpi, op., cit., D5 s. 108-109) 82 Lysias In Andoc. 6, 10 (= P . Scarpi, op., cit., C 10 s. 89) 83 Herodot, loc. cit. 84 Apollodoros, II 5,12 85 Diodor IV 14,3 86 Scholia ad Aristop. Plutos 1014a 87 P. Scarpi, op. cit., E10 - E13 s. 162-164 88 Polyainos 3, 11,2 89 Filostratos Żywot Apolloniosa IV 18 (=P . Scarpi, op. cit., D 24 s. 123) 90 AP 56, 4 91 M. P. Nilsson, Geschichte der griechischen Religion, Bd. I, s. 538 92 Alk. 34,4 93 Sch. ad Soph. Ed. Kol. 681 ( = P. Scarpi, op., cit., D 27 s. 127), sch. ad Aristoph. Ranae 330 (= P. Scarpi, op., cit., D28 s. 127). 94 Anecdota graeca I 273, 25-7 Bekker (=P . Scarpi, op. cit., E 24 95 96 97 98 99 100 101 102 103 104 105 106 107 108 109 ELEUSIS Persephone. Three Essays on Religion and Thought in M agna Graecia. Oxford 1971, s. 319-320; G. Devereux, Baubo. Die mythi­ sche Vulva. Frankfurt am Main. 1985, s. 173-174 117 Scarpi D 423 s. 139 118 W. D. Furley, J.M. Bremmer, Greek Hymns. Vol. I: The Text in Translation. Tübingen 2001, s. 369-372; Vol.II: Greek Texts and Commentary. Tübingen 2001, s. 373-377 119 Określenie E. Zwolskiego: Choreia. M uza i bóstwo w religii grec­ kiej. Warszawa 1978, s. 5 120 Protreptikos II 12,1. Przekład polski: op., cit., s. 125 121 Piscator 33. Przekład polski: Rybak albo zmartwychwstali [w:] Lukian, Dialogi. Tom II. Przełożył M. K. Bogucki, s. 117 122 P. Boyance, Le culte des muses chez les philosophes grecs. Etudes d’histoire et de psychologie religieuse. Paris 1937, s. 21-59 123 Papyrus Tebtynis 20. Cytuję według: P. Scarpi, op., cit., vol. I, s. 152-152 (D63) 124 w. 342. Przekład J. Ławińskiej-Tyszkowskiej: Arystofanes, Ko­ medie. Tom II. Warszawa 2003, s. 271 125 M oralia 81 d-e. Przekład Z. Abramowiczówny: Plutarch, Moralia. Warszawa 1977 s. 58 (Jak można stwierdzić własny postęp w cnocie 10) 126 Por. K. Kerenyi, op., cit., s. 79-82 i 119-122 127 Por. K. Dowden, Grades in the Eleusinian Mysteries. „Revue de l’Histoire des Religions”, 197, 1980, s. 409-427; K. Clinton, Stages o f initiation in the Eleusinian and Samothracian Mysteries. [w:] Greek Mysteries. The Archaeology and Ritual o f Ancient Greek Secret Cults. Ed. by M. B. Cosmopoulos. London and New York 2003, s. 50-60 128 Hippolitus, Refutatio omnium haeresium V 8,39-40. Tekst poda­ je według: M. Simonetti, Testi gnostici in lingua greca e latina. Milano 2001, s. 79 129 Asterius, Homiliae 10, 9,1. Cytuje według P. Scarpi, op., cit., s. 171). IX 1,24 [400 C 406 D. Ksenofont, Lakedaimonion Politeia (Ustrój polityczny Sparty) II 9 Pauzaniasz I 38,1 Ion 1074-1086. I 38, 6 Historiae IV 83 M. P. Nilsson, Geschichte der griechischen Religion. II Band. Die hellenistische und römische Zeit. München 1961, s. 94-95 Protreptikos II 21,2. Przekład polski Jana Sołowianuka: Zachęta Greków [w:] Apologie. „Pisma starochrześcijańskich pisarzy” Tom XLIV. Warszawa 1988, s. 130 Adversus nationes V 26 Scholia ad Plat. Gorgias 497c Scarpi w komentarzu ad loc. tom 1, s. 521 Strabon, VIII 3, 14 (344C); Ovid. Metamorph. X 728 Iliada XI 638-641 i Odyseja X 234-36; 316-317 Por. K. Kerényi, Eleusis. Archetypowy obraz matki i córki. Kra­ ków 2004, s. 221-225 110 Athen. XI 56 (478d). Por. K. Kerényi, op. cit., s. 230-231 111 M.P. Nilsson, Geschichte der griechischen Religion. I Band: Die s. 140 (D45). 130 Por. W. Burkert, Homo Necans, s. 289 Religion Griechenlands bis au f die griechische Weltherrschaft. München, 1967, s. 270-271 92 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2bb141192a1fa1259e025a1e861e1cc6.pdf b7171b273a4ce8a70d8233b6a6739a36 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6184 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource recenzje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5769 Title A name given to the resource Recenzje i noty recenzyjne/ LUD 2010 t.94 Description An account of the resource LUD 2010 t.94 s.413-472 Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 94, 2010 V. RECENZJE I NOTY RECENZYJNE Janusz B a r a ń s k i , Świat rzeczy. Zarys antropologiczny, seria Anthro­ pos, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego 2007, ss. 376, ISBN: 83-23322-93-1. Książka wpisuje się w przywracane zainteresowanie studiami nad rzeczami - kul­ turą materialną1. Dlatego też, a również ze względu na swoją wartość, jest recenzo­ wana i cytowana12. W trakcie lektury książki postanowiłem znaleźć odpowiedź głów­ nie na trzy pytania: jakie cele przyświecały autorowi i co to jest za książka; w jaki sposób i w jakim zakresie odnosi się on do sytuacji w polskiej etnologii/antropologii kulturowej; jaki jest zawarty w książce projekt antropologicznych studiów nad rze­ czami i jak się on ma do od dawna prowadzonych badań nad kulturą materialną? Niektóre z celów książki formułowane są wprost. Autor stwierdza, że praca jest „próbą przywrócenia rangi i znaczenia dziedziny kultury, która zasługuje na więcej uwagi” (s. 8). Podkreśla równocześnie, że kultura materialna to ważny przedmiot badawczy etnologii/antropologii kulturowej, i że dyscyplina ta posiada kompeten­ cje w badaniu tej dziedziny kultury. Przypomina o odejściu od tej problematyki za sprawą funkcjonalizmu i strukturalizmu - „Świat rzeczy przestał być głównym za­ sobnikiem służącym ilustracji nowych teorii” (s. 13) - i powrotem do niej na fali zainteresowania kulturą konsumpcyjną. Nie pragnie jednakże przywrócenia daw­ nego sposobu badania rzeczy, skoncentrowanego na taksonomiach i technologiach ich wytwarzania oraz użyteczności techniczno-adaptacyjnej, który powodował, że dawna etnografia przekształciła się w „historię bardzo specjalnych wycinków kultury człowieka” (s. 7). Przyjmując, że etnologia dotąd koncentrowała się na zbiorowym i historycznym aspekcie kultury, rozwija „antropologię subiektywności”, jednocześ­ nie zdając sobie sprawę z konieczności przezwyciężenia w badaniach kultury anty­ nomii tego, co obiektywne (struktura), i tego, co subiektywne (jednostkowe działa­ nia sprawcze). Konkluduje, uzasadniając swoje zajęcie się kulturą materialną i jej wybranymi aspektami: „W końcu do specyfiki antropologii zawsze należało badanie całości kultury w rozumieniu sposobów życia człowieka” (s. 16). Autor nie stawia przed sobązadania stworzenia ogólnej, pragmatycznej teorii kul­ tury. Uznaje, że najej przedstawienie jest jeszcze za wcześnie. Praca przynosi „jedy­ 1Podejmująje m.in. socjologowie, np. artykuł M. Krajewskiego (2008) i praca zbiorowa pod redakcjątego samego badacza (2005). 2 Por. A. Klonder (2008); powołanie się na książkę m.in. w artykułach umieszczonych w nowym (nr 1, 2009), interesującym czasopiśmie „Etnografia Nowa”, wydawanym przez Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie. �414 Rezenzje i noty recenzyjne nie próbę zsyntetyzowania ujęć kultury materialnej w obrębie takiej formuły” (s. 31), przedstawia ujęcie znaczenia rzeczy zainspirowane filozofią pragmatyzmu. Janusz Barański jest w swoich analizach krytyczny wobec odnajdywanych w antropologii ujęć modelowych, mitów (w znaczeniu twierdzeń nie mających oparcia w rzeczy­ wistości) oraz aksjologii ingerującej w postawy badawcze. Jednocześnie podkreśla wartość niektórych tradycyjnych kategorii etnologicznych, takich jak rytuał, magia, mit, plemię, fetyszyzm i wyrażanych przez nie treści kulturowych, występujących współcześnie w postaciach uwarunkowanych obecnymi kontekstami. Podkreślenie kompetencji antropologii do badania świata rzeczy autor uzupełnia uwagą, że „kultura materialna - to dziedzina permanentnie skazana na interdyscypli­ narność” (s. 28). Wśród dyscyplin partycypujących w tych badaniach, obok historii i kilku innych dyscyplin, autor wymienia archeologię. To archeologowie „zmuszają” rzeczy do „mówienia”, aby dowiedzieć się czegoś o danej kulturze, a ich metody stały się przydatne w badaniach kultury z różnych okresów. Posłużyły między in­ nymi do stworzenia tak zwanej archeologii współczesnej przeszłości (archeology of contemporary past), której szczególnym przykładem jest badanie wysypisk śmieci (s. 28-29). Badacz jest uwrażliwiony na znaczenie terminów, często i interesująco je defi­ niuje, śledzi zmiany w ich znaczeniu w zależności od kontekstów czasu i miejsca, proponuje formy lepiej je wyrażające. W odniesieniu do współczesności, zamiast ter­ minu „magia” i „rytuał”, woli stosować określenia „magiczność” i „rytualność” dla wyrażenia przekształconych i „rozmytych” obecnie form tych zjawisk. Stosunkowo ogólne są jego uwagi określające istotę tytułowych „rzeczy”. Uproszczeniem wyda­ je się uznanie używania w języku codziennym takich określeń, jak „istota rzeczy”, „w rzeczy samej”, „w tym rzecz” jako dowodu na znaczenie rzeczy - przedmiotów materialnych w ujmowaniu świata (s. 8). Mówią one przecież o wieloznaczności tego rzeczownika, który zresztą, jako nazwa części mowy, nie obejmuje wyłącz­ nie „rzeczy” materialnych. Autor nie zajmuje się także pochodzeniem, morfologią i systematyką rzeczy, z wyjątkiem systematyki związanej z ich znaczeniem, ich re­ lacjami z nie-rzeczami rodzącymi sytuacje graniczne, na przykład przekształcania ludzi w rzeczy i upodmiotowienia zwierząt, tak istotne współcześnie, choć znane od dawna. Uczynił tak zapewne dlatego, że za ważną uznał nie rzecz wyizolowaną, a umieszczoną w kontekście kulturowym. Dlatego za bardzo istotny uznał termin „kultura materialna”. Przytacza kilka zaczerpniętych z literatury jego definicji, mię­ dzy innymi definicję Jamesa Deetza z roku 1977: „Kultura materialna to ta część fizycznego środowiska człowieka, która w sposób zamierzony została przez niego ukształtowana w zgodzie z pewnym zamysłem kulturowym” (s. 22). Jest świadom długiej historii terminu i pojęcia oraz studiów podejmowanych pod jego nazwą. Przypomina ideologizację i wręcz polityzację terminu „kultura materialna”, które nie były bez znaczenia dla jego stosowania w nauce i odbioru społecznego. Dodajmy do tego instytucjonalizację studiów nad kulturą materialną w ramach historii, związaną z ich ideologizacją, czego wyrazem w Rosji, po rewolucji, było powołanie dekretem Lenina w roku 1918 Rosyjskiej Akademii Historii Kultury Materialnej, przekształ­ conej w roku 1937 w działający do roku 1959 Instytut Historii Kultury Materiał- �Recenzje i noty recenzyjne 415 nej3, a w Polsce uniwersyteckiego studium historii kultury materialnej (1950-1956) oraz Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN (1953-1992). Chciałbym również zwrócić uwagę na interesującą próbę zdefiniowania kultury materialnej podjętą na gruncie polskim przez historyka gospodarczego Jana Rutkowskiego, w jego tekstach napisanych przed II wojną światową i bezpośrednio po niej, nie dostrzeganych przez etnologów, w których podkreśla on materialne podłoże przejawów kultury duchowej i zdecydowanie stwierdza, że kultura materialna i niematerialna tworzą całość w ra­ mach kultury każdej grupy społecznej4. Termin „kultura materialna” zawsze jednak pozostanie, bez względu na jego interpretację, środkiem segmentacji kultury, gdyż jest elementem dwudzielnego: „kultura materialna i duchowa” lub trójdzielnego dodatkowo „kultura społeczna”, systemu jej podziału. Poza zakresem zainteresowań autora pozostały także konsekwencje dla studiów nad rzeczami, wynikające z przyjmowanych współcześnie koncepcji kultury. Te, któ­ re traktują ją jako „rzeczywistość mentalną” czy „przekonaniową”, a rzeczy jako wytwory kultury, a nie elementy ją współtworzące, odrzucają tym samym możliwość posługiwania się terminem „kultura materialna”. Inne, które nazywam „relacyjny­ mi”, umieszczają kulturę między szerzej ujętymi przejawami i uwarunkowaniami życia człowieka, takimi jak jego myślenie, zachowania uzewnętrzniane i wytwo­ rzone przez niego środowisko, współtworzone przez rzeczy. Ta koncepcja nie prze­ ciwstawia porządku wyobrażeń i porządku zjawisk pozamentalnych, nie tworzy ich hierarchii, a tym samym stwarza badaczowi, jak się wydaje, szersze możliwości ana­ lizowania miejsca rzeczy w zespole zjawisk kulturowych. To właśnie rzeczy - materialne elementy kultury i kultura materialna jako ich system, ale w ich aspekcie pozamaterialnym, są przedmiotem pracy. Autor nie pro­ wadził własnych badań empirycznych, natomiast krytycznie i twórczo wykorzystał obszerną i dobrze dobraną polską, a przede wszystkim zachodnią literaturę z etnologii/antropologii kulturowej i innych dziedzin. Interesowały go głównie stosowane w niej założenia teoretyczne i metodologiczne, interpretujące kulturę współczesną i miejsce w niej kultury materialnej, przydatne dla tworzenia własnego jej ujęcia. Obok tego jednakże przedstawia i analizuje zna jdywane w tych pracach opisy faktów kulturowych, między innymi z zakresu subkultury posiadaczy samochodów i prak­ tykujących piercing, w tym intymnych części ciała. Uzupełnia je własnymi, intere­ sującymi obserwacjami rzeczy i „stwierdzeniami zasłyszanymi” (124). Choć trudno określić w sposób jednoznaczny status poznawczy tego rodzaju materiałów, traktuję ich wykorzystanie jako w pełni uzasadnione uczestnictwem autora w kulturze, którą się zajmuje. Na podstawie przypadkowo wybranych przykładów rzeczy i jednost­ kowych reakcji nie można jednak stwierdzić powszechności rodzajów nadawanych im znaczeń i przyczyn ich pojawienia się. Dla jak wielu ludzi buty damskie, muszka męska i samochód są znakiem erotycznym (s. 292), i czy jest on związany z arche­ typowymi właściwościami tych przedmiotów, indywidualnymi skłonnościami inter­ pretacyjnymi, czy też przyswojeniem i powtarzaniem jednostkowego pomysłu, na 3 Patrz m.in. S.A. Arutjunov, red. (1989: 5). 4 J. Rutkowski (1939-1946: 266 i in.); tenże (1959: 18 i n). �416 Rezenzje i noty recenzyjne przykład twórcy reklamy? Badacza nie interesują jednak użytkowe funkcje przed­ miotów i statystyka ich znaczeń. Zastanawiając się nad dostrzeżonym przez Daniela Millera paradoksem „skrajnej widzialności i niewidzialności rzeczy”, dochodzi do wniosku, analizując wybrany przez siebie przykład stołu - pamiątki rodzinnej, że „ilość znaczeń w porządku konotacji wydaje się nieskończona” (s. 194). Podstawą przyjętego w pracy postępowania badawczego był przegląd i analiza odnalezionych w obszernej literaturze rozważań dotyczących kultury materialnej lub przydatnych w jej badaniu. Przegląd ten i analiza zostały podporządkowane przyję­ temu przez autora założeniu o szczególnej wartości, dla badania znaczeń rzeczy, filo­ zofii pragmatyzmu rozwiniętej w Ameryce i opartej na niej literatury antropologicz­ nej. Innymi ważnymi źródłami inspiracji była antropologia interpretacyjna Clifibrda Geertza z jej zainteresowaniem szczegółem etnograficznym, poddanym procedurze tak zwanego gęstego opisu oraz prace Pierre’a Bourdieu z ich podkreśleniem roli praktyki i koncepcją habitusu. Autor krytycznie traktuje odnalezione w literaturze poglądy i zmierza do rozwinięcia własnej koncepcji pragmatyzmu semantycznego, przydatnej w badaniach kultury materialnej. W kolejnych rozdziałach książki zaj­ muje się współczesnymi kontekstami rzeczy; miejscem rzeczy w systemie kultury, wykraczającym poza ich funkcje tcchniczno-użytkowe: „mową” rzeczy; ich znacze­ niami dla jednostek (rzeczy subiektywne) i dla zbiorowości (rzeczy obiektywne); wreszcie ich rolą w kulturze konsumpcyjnej. Za bardzo cenne uważam niepominięcie, w pracy o charakterze teoretycznym i metodologicznym, obejmującej szeroki zakres kultury euroamerykańskiej i korzy­ stającej z literatury światowej, spraw polskich. Autor odwołuje się do historii pol­ skiej etnologii/antropologii kulturowej, wskazuje na miejsce w niej kultury material­ nej zarówno w badaniach, jak i uniwersyteckiej dydaktyce (studium historii kultury materialnej, w skład którego wchodziła również etnografia), odnotowuje administra­ cyjne, wywołane przyczynami ideologicznymi, poparcie dla tej problematyki, zmę­ czenie nią i powrót do niej dopiero w latach 90. XX wieku, cytuje polską literaturę i wskazuje wybrane fakty kulturowe z polskiej rzeczywistości. Jest zaangażowany w dyskusję nad rozwojem etnologii polskiej. Nie jest to jednak próba całościowego ujęcia i podsumowania polskich badań w tym zakresie. Nawiązuje do nich głównie na zasadzie negacji, pomija także rozwinięte studia nad historią kultury materialnej, co wypomina mu w wymienionej recenzji Andrzej Klonder. Nie zajmuje się ponad­ to interesującymi zjawiskami z naszej rzeczywistości okresu transformacji, jak na przykład wędrówką używanych, second hand przedmiotów z Zachodu na głodny rzeczy Wschód. Interesujące są nie tylko szlaki migracji tych przedmiotów i sposoby docierania z nimi do nabywców, ale również rodzaje zaspokajanych przez nie po­ trzeb, nie tylko materialnych. Przedmioty te przecież pomagają także wyróżniać się, a ich poszukiwanie dostarcza emocji i satysfakcji w przypadku znalezienia pożądanej rzeczy. Pragnę zwrócić uwagę na niektóre cechy postępowania badawczego właściwe autorowi książki. Są nimi wybór, podporządkowany przyjętym założeniom, waż­ nych koncepcji i propozycji odnalezionych w literaturze, krytycznie i wieloaspek­ towo sprawdzonych i wykorzystanych. Należą do nich między innymi zestawione �Recenzje i noty recenzyjne 417 systemy semiologiczne Ferdynanda de Saussure’a i Charlesa Sandersa Peirce’a, tego ostatniego wyrażone w triadzie: symbol, znak ikoniczny i indeks, oraz wyróżnione przez Stanieya J. Tambiaha podejścia do świata, jedno związane z przyczynowością, w którym człowiek przeciwstawia się światu i jest mu przeciwstawiany, odpowiada­ jące nastawieniu naukowemu, oraz drugie, określane mianem partycypacji, w którym człowiek uczestniczy w świecie, ma poczucie magicznej współobecności i kosmicz­ nej jedności. Dobrym przykładem krytycznego podejścia autora i twórczego wyko­ rzystania zastanych koncepcji jest tu choćby dyskusja z Grantem Mc Crackenem, który stwierdza, że kultura materialna jest ograniczona jako środek komunikacji przekazujący znaczenia, w odróżnieniu do języka naturalnego (s. 190). Janusz Barań­ ski, przeciwstawiając się temu stwierdzeniu, tworzy sugestywny obraz wnętrza domu wymienionej przez Mc Crackena ciotki z Winnipeg, który poprzez stan znajdujących się w nim przedmiotów formułuje komunikat informujący o kondycji zamieszkałej w nim i przewiezionej do szpitala osoby. Jest to także przeciwstawienie się modelom ujmowania rzeczywistości traktowanym jako zamknięte, takim jak podział okresów i kultur na przednowoczesne, nowoczesne i ponowoczesne oraz relatywizowanie ka­ tegorii traktowanych jako dychotomiczne i opozycyjne, na przykład daru i towaru. Badacz jest zwolennikiem tezy, że kultura jest w znacznej mierze odtwarzaniem, przetwarzaniem i dostosowywaniem się, i opiera się raczej na kontynuacji niż ra­ dykalnej zmianie. Tego rodzaju stanowisko, z którym się zgadzam, nie powoduje odrzucenia wartości uj ęć modelowych. Pisząc o dychotomicznym potraktowaniu zja­ wisk, wskazuje na to, że pomija ono sytuacje i wartości pośrednie. Godne uwagi jest ponadto podkreślenie wartości i dobra prezentacja faktów kulturowych, szczegółów etnograficznych, wyłowionych z literatury i wziętych z własnych doświadczeń bada­ cza, żyjącego w dwóch epokach o wyraziście różnym nasyceniu rzeczami i stosun­ kiem do nich: socjalistycznego, chronicznego niedostatku rzeczy i konsumpcyjnej kultury gospodarki rynkowej. Dobór tych faktów i sposób ich opisu sprawiły, że przestały być one jedynie ilustracją dla twierdzeń ogólnych, przejętych z literatury lub formułowanych na jej podstawie, ale uzyskały autonomiczną wartość w ramach pisanej, w części w przypisach, „etnografii” rzeczy. Tworzony w książce projekt studiów nad współczesną kulturą materialną został oparty na pragmatycznej koncepcji interakcjonizmu symbolicznego i antropologii interpretacyjnej. Skoncentrowany jest on na poszukiwaniu znaczeń subiektywnych, dotąd niedocenianych; książka dotyczy bowiem niematerialnych aspektów kultury materialnej, co jednak nie oznacza pominięcia zobiektywizowanych znaczeń zbio­ rowych. Ważną cechą opracowywanego projektu, wskazującą na jego powiązania z pragmatyzmem, jest przyjęte przez autora założenie, że rzeczy podlegają kulturo­ wej konstrukcji raczej za pośrednictwem praktyki kulturowej, a nie poprzez konceptualizację językową, i że praktyka ta wymusza dostrzeżenie równowagi i dokonywa­ nie syntezy tego, co subiektywne i obiektywne. Książka jest wartościowym studium teoretycznym i metodologicznym, rekon­ struującym, porządkującym i oceniającym przyjmowane w literaturze światowej założenia badań nad współczesną kulturą materialną i przedstawiającym własną pro­ pozycję takich badań. Jest równocześnie interesującym opisem etnograficznym wy­ �Rezenzje i noty recenzyjne 418 branych elementów kultury współczesnej, skoncentrowanym na jednym z ważnych jej przejawów, jakim jest kultura materialna w warunkach rozwijającej się konsump­ cji, korzystającym z własnych obserwacji badacza. Tworzy oryginalny projekt badań, ograniczony jednak do sfery znaczeń, który zapewne zostanie wykorzystany i będzie miał wpływ na rozwój studiów nad kulturą materialną w Polsce. Zbigniew Jasiewicz LITERATURA Arutjunov S.A. (red.) 1989 Material’naja kul’tura. Svod etnografićeskich ponjatij i terminov, vyp. 3, Moskva: Nauka. Klonder A. 2008 Drogi równoległe. Refleksja historyka na marginesie pierwszego polskiego antropologicznego zarysu świata rzeczy, „Etnografia Polska” 52: 1-2, s. 159-165. Krajewski M. 2008 Przedmiot, który uczłowiecza, „Kultura Współczesna” 3, s. 43-54. Krajewski M. (red.) 2005 W stronę socjologii przedmiotów, Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM. Rutkowski J. 1939-1946 Historia gospodarcza a historia kultury materialnej, „Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych” 8:2, s. 259-273. 1959 Historia kultury ipróba systematyzacjijej zagadnień, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 1, s. 3-61. Krzysztof N a w r a t e k, Miasto jako idea polityczna, Kraków: Korporacja Ha!art. 2008, ss. 230, ISBN: 978-83-89911-47-6. Przekonanie o kryzysie miasta jest coraz powszechniejsze, a dyskusja o nim przy­ biera na sile. Biorą w niej udział praktycznie wszyscy - teoretycy i praktycy, polity­ cy, naukowcy, ludzie kultury i mediów oraz zwykli mieszkańcy. Ich debata dotyczy różnorodnych problemów, różne także można w niej usłyszeć opinie. W dyskusji na temat przyczyn i skutków kryzysu miasta oraz sposobów jego rozwiązywania ciekawie zabrzmiał niedawno głos Krzysztofa Nawratka, architekta-urbanisty, au­ tora książki Miasto jako idea polityczna. Sądzę, że warto poświęcić jej nieco więcej uwagi. Przemawia za tym kilka powodów. Po pierwsze, Nawratek jest znakomitym znawcą tematu, doświadczonym praktykiem-specjalistą. Po drugie, umiejętnie łączy w swej pracy refleksję teoretyczną z bogatym materiałem empirycznym. Po trzecie �Recenzje i noty recenzyjne 419 wreszcie, kontrowersyjne tezy i radykalizm niektórych poglądów sprawiają, że obok książki tej trudno przejść obojętnie. Książkę opublikowało wydawnictwo Korporacja Ha!art w ramach serii „Linia ra­ dykalna”. Programowo prezentuje ona prace autorów idących „pod prąd”, kontestują­ cych zastaną rzeczywistość. W przypadku Nawratka jest nią kondycja współczesne­ go Miasta (konsekwentnie pisanego z dużej litery). Autor wykłada swoje stanowisko jasno: nie podoba mu się świat, w którym żyje. Nie podoba mu się zwłaszcza to, że Miasto toczy dziś śmiertelna choroba. Książka, która jest głosem w obronie miasta, składa się z dwóch powiązanych ze sobą części. Pierwsza to poruszające studium tanatologiczne, opis postępującej agonii Miasta, ostatecznego upadku koncepcji, które legła u jego powstania. Jednak w tym wypadku śmierć nie oznacza końca historii, jest raczej warunkiem zmartwychwstania, odrodzenia się Miasta jako idei politycz­ nej. Przedstawieniu tej wizji poświęcona jest druga część książki. Zgodnie z tytułem swojej pracy, Krzysztof Nawratek rozumie miasto przede wszystkim jako ideę polityczną. Odwołuje się w ten sposób do źródłowej koncepcji greckiej polis - wspólnoty obywateli zamieszkujących określone terytorium, ludzi świadomych i wolnych, współodpowiedzialnych za własny los i wspólnie nim kie­ rujących. Dzieje miast to proces postępującego rozpadu tak rozumianej wspólnoty, erozja idei samozarządzającego sobą organizmu. Choroba, która dotąd postępowała stopniowo, obecnie wkroczyła w fazę terminalną. Nawratek nie ma wątpliwości, co jest tego przyczyną. Winny okazuje się neoliberalizm, dominująca we współczesnym świecie doktryna polityczna i ekonomiczna, potężna siła, która wkracza we wszyst­ kie dziedziny naszego życia, redefiniuje j e i ustanawia nowy porządek. W kontekście miejskim jej ofiarą pada przede wszystkim rudymentarna idea wspólnotowości. Mia­ sto jako idea, spójnia wartości swoich mieszkańców, legło w gruzach. Proces ten ma swój wymiar społeczny, kulturowy i przestrzenny. Jednym z symptomów choroby jest zmiana statusu mieszkańca miasta. Z Obywa­ tela, pełnoprawnego uczestnika wspólnoty politycznej, przeobraził się on w Obywatela-Konsumenta, zredukowane ogniwo systemu neoliberalnego. Transformacja ta skutkuje dezintegracją więzi społecznych. Egoistyczne jednostki, kierując się głów­ nie własnymi potrzebami konsumpcyjnymi, coraz bardziej oddalają się od siebie, a wartości, które niegdyś były przez nie podzielane, coraz wyraźniej się różnicują. Co zatem łączy mieszkańców miasta? Nic, odpowiada Nawratek. Wprawdzie żyje­ my obok siebie, ale nie ze sobą. Miejsce osobistych, intymnych relacji Ja-Ty zajęły bezosobowe transakcje, w których jesteśmy raczej kontrahentami niż partnerami. W skomercjalizowanych stosunkach międzyludzkich zatraca się kapitał społeczny, bez którego funkcjonowanie miasta jako wspólnoty idei jest praktycznie niemożliwe. Rozbieżność interesów poszczególnych grup mieszkańców powoduje utratę wzajem­ nego zaufania, w miejsce którego wkracza nieufność, podejrzliwość i skłonność do separacji. Podziały, od zawsze obecne w życiu miasta, wyostrzają się, a solidaryzm i współuczestnictwo są wypierane stopniowo przez partykularyzm i rywalizac ję. Miasto neoliberalne jest miastem silnie spolaryzowanym, w którym dystans pomiędzy różnymi kategoriami mieszkańców coraz bardziej się zwiększa. Różni­ cowanie statusu społecznego, politycznego i majątkowego prowadzi do narastania �420 Rezenzje i noty recenzyjne podziałów kulturowych, czego przejawem jest wyrastanie obok siebie odmiennych, niekiedy wręcz antagonistycznych stylów życia. Ich uczestnicy respektują całkowi­ cie inne wartości, pomiędzy którymi nie ma punktów stycznych. Całość nie istnieje, zastępująją coraz bardziej odseparowane części. Przypomina to nieco społeczeństwo agrarne z właściwym mu poziomym rozwarstwieniem kulturowym i trwałym podzia­ łem społecznym. Analogia ta odsłania jeszcze jedną właściwość współczesnych miast. Otóż cha­ rakterystyczną ich cechą jest malejące znaczenie terytorialności. W zglobalizowanym świecie więź z miejscem zamieszkania słabnie, a lokalność traci swoją wartość. Mieszkańcy miast zostają włączeni do sieci powiązań szerszego zasięgu, co sprawia, że relacje wewnątrzgrupowe są często słabsze niż związki zewnętrzne. Sytuacja ta dotyczy przede wszystkim członków elit, tworzących ponadlokalną, horyzontalnie powiązaną wspólnotę kulturową. Na przeciwległym biegunie znajdują się natomiast przedstawiciele biedoty miejskiej. Ludzie, którzy co prawda żyją zwykle w zamknię­ tych skupiskach, ale ich zakorzenienie w strukturze miasta jest bardzo słabe. Decy­ duje o tym logika powiązań sieciowych. Ograniczona konsumpcja skazuje ich na marginalizację i wykluczenie, pozbawia wpływu na władzę, odbiera zdolność do zarządzania samymi sobą. W neoliberalnym świecie pozycja społeczna jest pochod­ ną udziału w globalnej gospodarce. Ci, którzy w niej uczestniczą, są zwycięzcami, nieobecni tworzą grupę przegranych. Dystans dzielący współczesną elitę od przed­ stawicieli underclass nigdy jeszcze nie był tak duży. Nie chodzi przy tym o różnice w statusie ekonomicznym, ale o przynależność do odmiennych wspólnot kulturo­ wych. Związana z nią trwała niekoherentność społeczna jest dla Nawratka koronnym dowodem na upadek miast. Ich mieszkańcy, stając się ofiarami działania globalnych sił i struktur, zatracają zdolność do zarządzania własnym losem. Utrata władzy nad miastem oznacza w istocie klęskę projektu wspólnoty politycznej. W ślad za przemianami społeczno-kulturowymi postępuje polaryzacja i dezintegra­ cja przestrzeni. Dla Nawratka jest to kolejny przejaw rozpadu wspólnoty politycznej, symptom choroby trawiącej organizm miejski. O zjawisku tym świadczy wiele przykła­ dów. Jednym z nich jest atrofia przestrzeni publicznej. Niegdyś stanowiła ona esencję miasta politycznego, była obszarem wspólnym, własnością wszystkich mieszkańców. Jej istnienie symbolizowało to, co dla miasta najważniejsze - ideę współuczestnictwa i solidarnej troski o dobro powszechne. Obszary publiczne pełniły funkcję poznawczą, ekspresyjną i integracyjną. Budowały poczucie przynależności do grupy i odpowie­ dzialności za jej los. Współczesne Agory zatraciły te właściwości. Ich znaczenie zosta­ ło zredukowane do wymiaru komercyjno-rozrywkowego. Służą one głównie zaspoka­ janiu potrzeb konsumpcyjnych (centra handlowe), zabawie (kina) bądź rekreacji (parki wodne). Jakkolwiek miejsca te są potencjalnie dostępne dla wszystkich, to w praktyce z możliwości tej korzystać mogą wyłącznie ludzie o określonym statusie majątkowym. W ten sposób dokonuje się prywatyzacja przestrzeni miejskiej, która jest zawłaszczana przez grupy uprzywilejowane. Słabsi ekonomicznie nie mają do niej dostępu lub jest on bardzo ograniczony i reglamentowany. W książce znajdziemy znacznie więcej przykładów świadczących o postępującej erozji przestrzeni miejskiej. Wszystkie one dowodzą, że postępuje proces zatracania �Recenzje i noty recenzyjne 421 się jej całościowego i wspólnotowego charakteru. Miasto przeradza się w zatomizo­ waną strukturę, zlepek luźno powiązanych ze sobą części. Staje się, jak to nazywa Nawratek, miastem coraz bardziej subiektywnym. Polis zamienia się w obszar zur­ banizowany. Diagnoza choroby miasta neoliberalnego oraz opis jej przebiegu i najważniej­ szych symptomów nie wyczerpują treści książki. Jej autor stawia przed sobą ambit­ niejsze zadanie. Jest nim próba przepisania kuracji, która mogłaby agonię pacjenta powstrzymać i przywrócić go do zdrowia. Problem w tym, że sam Nawratek ma wątpliwości, czy proces ten można jeszcze powstrzymać, czy nie jest za późno. Cóż zatem pozostaje? Wiara w zmartwychwstanie! Nadzieja na to, że miasto zdoła się od­ rodzić, że możliwe jest jego życie po śmierci. Zdaniem Nawratka, zmartwychwstanie miasta będzie możliwe tylko wówczas, gdy zdołamy przywrócić je jego mieszkań­ com, kiedy stanie się ono na powrót wspólnotą polityczną, zintegrowaną strukturą zdolną do sprawowania suwerennej władzy nad samą sobą. Jak można to osiągnąć? Przyznam, że odpowiedź na to pytanie nie jest prosta. O ile bowiem rozważania au­ tora na temat kondycji współczesnego miasta cechuje klarowność i spójność, o tyle znaczną trudność sprawia mi zrozumienie jego wizji miasta przyszłości. Krzysztof Nawratek nazywa postulowany przez siebie projekt miastem a-androgynicznym (a-a). U jego podstaw leży przekonanie autora, że sieciowość świata jest faktem, któremu nie jesteśmy w stanie zaradzić. Globalne powiązania stanowią główną siłę i istotę neoliberalizmu, są zarazem źródłem i przyczyną słabości miasta i jego mieszkańców. Otwarta walka z siecią jest skazana na niepowodzenie. Czło­ wiek, uwikłany w zależności zewnętrzne i pozbawiony władzy nad samym sobą, nie jest w stanie pokonać Systemu. W tej sytuacji, radzi Nawratek, zamiast podejmować bezsensowną walkę, skuteczniej jest wykorzystać siłę sieci dla własnych celów. Pro­ ponowana przez niego strategia ma w sobie coś z wrogiego przejęcia. Skoro sieci nie można pokonać, należy przejąć nad nią kontrolę, prze formatować, a następnie zmu­ sić, by służyła naszym celom. Wniknięcie w sieć, jej „zhakowanie”, umożliwi od­ wrócenie negatywnych skutków jej dotychczasowego istnienia. Pozwoli odbudować to, co zniszczone, zintegrować, co podzielone i załagodzić, co wyostrzone. „Miasto androgyniczne” to takie, w którym cechy przeciwstawne nie pozostają w sprzeczno­ ści. Androgynia łączy, a nie dzieli, z różnic i przeciwieństw tworzy jakość, w której owe przeciwieństwa harmonijnie i równoprawnie współwystępują. Miasto a-a dąży do tego, by przezwyciężać podziały społeczne i przestrzenne oraz przywracać utra­ coną wspólnotowość. Czyniąc tak, nie znosi jednak istniejących różnic, aleje dowar­ tościowuje, stwarza warunki do interakcji, bliskich relacji i wymiany. Wizja miasta a-a zakłada całkowicie nowatorską koncepcję obywatela. Jego mieszkańcy, nazywani przez autora Obywatelami plug-in, potrafią wnikać w system i wykorzystywać go dla własnych celów. Kluczowa jest tu zdolność „wpinania się”, rozumiana jako dostęp do istniejących w mieście struktur społecznych, między inny­ mi władzy, gospodarki i kultury. Mieszkaniec działa jak haker - łamie zabezpiecze­ nia systemu, przenika do niego, dostosowuje do własnych potrzeb i wykorzystuje. Obywatel plug-in zasadniczo różni się zatem od Konsumenta - to on posiada bezpo­ średnią władzę nad miastem, ma dostęp do wszystkich jego zasobów i zdolność do �422 Rezenzje i noty recenzyjne nawiązywania relacji z innymi. Miasto a-a staje się dzięki temu elastyczną strukturą odpowiadającą na potrzeby swoich mieszkańców. Oni zaś zyskują możliwość jego kreatywnego współtworzenia i współzarządzania. Tak odradza się duch miasta poli­ tycznego. Takiej perspektywie chętnie bym przyklasnął, gdyby nie zasadnicze wątpliwości odnośnie do możliwości jej urzeczywistnienia. Kreśląc model miasta a-a, Krzysztof Nawratek niewiele uwagi poświęca drodze, jaka prowadzić ma do jego realizacji. Nie dowiadujemy się zatem, jak obywatel-konsument może stać się obywatelem plug-in, jak w praktyce ma wyglądać „wpięcie się” w strukturę miasta, jak obecni wyklu­ czeni mieliby przejąć nad nim władzę. Podobne pytania pozostają bez odpowiedzi. Trudno bowiem uznać, że są nimi słabo czytelne tropy, na jakie autor kieruje naszą uwagę. Przywołane w pracy przykłady kilku miast europejskich, rozważania doty­ czące istoty demokracji bezpośredniej czy nawiązania do katolickiej koncepcji czło­ wieka nie rozwiewają moich wątpliwości. Być może nie mam dość wyobraźni, nie posiadam natury rewolucjonisty, jestem ofiarąneoliberalizmu, ale wobec propozycji Nawratka pozostaję nieufny. Projekt zmartwychwstałej polis nie jest dla mnie realną alternatywą dla miasta neoliberalnego. Traktuję go raczej jako projekcję poglądów politycznych autora, zarys idei, której daleko jeszcze do kompletności. Zbyt wiele w niej białych plam, niedopowiedzeń i wątpliwości. Sam Nawratek podziela chyba te wątpliwości, gdy stwierdza, że jest to projekt niedokończony, raczej szkic niż goto­ wy program. Pozostaje zatem potraktować jego propozycję jako miejską utopię. Bez wątpienia pociągającą, ale czy możliwą do zrealizowania? Pomimo przedstawionych zastrzeżeń uważam, że Miasto jako idea polityczna jest książką ważną i inspirującą. Dotyczy spraw, wobec których nie powinniśmy pozo­ stawać obojętni - przyszłość miasta jest przecież w znacznej mierze przyszłością nas wszystkich. I nawet jeśli nie podzielamy wszystkich przekonań autora, to jednak należy docenić to, co stanowi o sile Nawratka - jego pasję i zaangażowanie. Ci, którzy je podzielają, mogą przyłączyć się do hakowania Systemu. Reszcie pozostaje plug-out lub szukanie innego rozwiązania. Wojciech Dohnal Gabriela K i l i a n o v á , Eva K o v a l s k á , Eva K r e k o v i c o v á (red.), My a tí druhí v modernej spoloćnosti, Bratislava: Veda, vydavatel’stvo SAV 2009, ss. 722, ISBN: 978-80-224-1025-0. Praca zbiorowa napisana przez pracowników Słowackiej Akademii Nauk intere­ sująca, a zarazem ważna, nie tylko dla Słowaków i słowackiej nauki, ale także dla innych Srodkowoeuropejczyków i nauki środkowoeuropejskiej. Książka jest efek­ tem kilkuletniej pracy badaczy reprezentujących różne dziedziny wiedzy, skupio­ nych w interdyscyplinarnym zespole badawczym, który pod nazwą CE PROCESY �Recenzje i noty recenzyjne 423 powstał przy Instytucie Etnologii SAN. Głównym przedmiotem realizowanych od 2003 roku badań są zbiorowe tożsamości różnych grup tworzących nowoczesne spo­ łeczeństwo, poznawane na poziomie mikro- i makrospołecznym. Słowaccy badacze włączyli się tym samym do toczącej się w ostatnich latach dyskusji na temat istoty, niespotykanego dotąd tempa przemian, rekonstrukcji i powstawania nowych form tożsamości współczesnych społeczeństw i tworzących je jednostek. W pracy znajdujemy sześć przyczynków, które wspólny wątek, jakim jest tożsa­ mość, pokazują w kontekście zjawisk społeczno-kulturowych, takich jak płeć, język, religijność, naród, mniejszość i konflikt. Niektóre z nich mogą wzbudzić szczególne zainteresowanie etnografa czy antropologa, i na nich skupiam uwagę. We wprowadzeniu Gabriela Kilianová rozpatruje wieloznaczny termin „zbiorowa tożsamość”. Pisze o jego bliskoznaczności z terminem „tożsamość społeczna”. Ten drugi oznacza tożsamość jednostki wynikającąz przynależności do różnych grup spo­ łecznych. Do najważniejszych kategorii społecznych, które opisujątę tożsamość, na­ leży wiek, etniczność, klasa czy warstwa społeczna, zawód, wyznanie, przynależność narodowa, przynależność regionalna, rodzina, rodzeństwo itp. Zbiorowa tożsamość w takiej perspektywie, przyjętej na potrzeby omawianej publikacji, jest koncepcją tożsamości wynikającej ze społecznych interakcji aktorów złączonych poczuciem „my”, które nas oddziela od „innych”. To poczucie silniej zaznacza się w grupie niż w świadomości jednostek (s. 19-20). Kilianová dokonuje krótkiego przeglądu definicji i koncepcji tożsamości w pracach krajowych, ale przede wszystkim zagra­ nicznych autorów, uznanych za wybitnych znawców tego zagadnienia. Pisze także o drugiej, ważnej - obok zbiorowej tożsamości - kategorii, która stała się przedmio­ tem badań zespołu PROCESY. Jest to trudno przetłumaczalna „grupowość”, czyli przejawy przynależności do różnych grup, charakter więzi w grupie i między grupa­ mi. W tym kontekście wyróżniono bardziej szczegółowe problemy badawcze, wśród których na uwagę zasługuje pamięć zbiorowa (zdefiniowana przez M. Halbwaschsa), łączona przez badaczy z innymi kategoriami: pamięć społeczna i pamięć kulturo­ wa. Poszukują oni związków pomiędzy procesami powstawania zbiorowej tradycji, zbiorowych wyobrażeń o przeszłości oraz sposobami ich wykorzystania w procesie konstrukcji zbiorowych tożsamości. Terenem badań, po którym poruszają się autorzy pracy jest Słowacja, ale zawsze umiejscowiona w kontekście środkowoeuropejskim czy szerzej europejskim, a czasami-pozaeuropejskim. Siedząc procesy powstawania zbiorowych tożsamości, sięgają dosyć głęboko w przeszłość, do XVII, XVIII wieku, a niekiedy głębiej, odnosząc wiedzę historyczną do nowoczesnych społeczeństw. W pierwszym rozdziale, Identita a rod, autorki (Vera Bacová, Gabriela Dudeková, Tinde Lengyelová) piszą o tożsamości w kontekście płci kulturowej (gender), która nie stanowi w nauce słowackiej ważnego i częstego przedmiotu badań. Także w świadomości Słowaków kwestia tożsamości płciowej ustępuje miejsca tożsamości narodowej, identyfikacji z grupami rówieśniczymi, środowiskiem i religią. Autorki ujmują płeć jako konstrukt psychologiczny, który zasadza się na fenomenologicznym doświadczeniu bycia osobą męską czy kobiecą. Podstawą świadomości i manife­ stowania przynależności płciowej jest wewnętrzna recepcja norm, uznawanie ste­ reotypów i ich wartościowanie (s. 42). Wyróżnione przez autorki trzy płaszczyzny �424 Rezenzje i noty recenzyjne badawcze obejmują kwestię pozycji społecznej kobiet i mężczyzn (w prawie, w ro­ dzinie, dostępie do wykształcenia itp.); normy i stereotypy dotyczące ról płciowych oraz autoidentyfikacje kobiet i mężczyzn. Głównym celem badań była analiza relacji płciowych w perspektywie historycznej (monarchia austro-węgierska, pierwsza de­ kada XX wieku) oraz psychologicznej. Szczególnie interesującym fragmentem przy­ czynku jest analiza norm w prawie habsburskim, określających różną pozycję wobec tego prawa kobiet i mężczyzn oraz analiza przemian w tym zakresie. Na uwagę et­ nologów zasługuje także szkic historyczny o odmiennym posłannictwie społecznym kobiet i mężczyzn i stereotypowych wyobrażeniach idealnego mężczyzny i idealnej kobiety. Punktem wyjścia w rozważaniach autorów drugiego rozdziału Identita a jazyk (Slavomir Ondrejovic, Viktor Krupa) jest uznanie tożsamości etnicznej jako tożsa­ mości zbiorowej i języka jako jednego z jej głównych wskaźników. Piszą o języku jako oznace przynależności etnicznej oraz o ważności języka dla tożsamości etnicz­ nej, a refleksje te odnoszą do analizy językowych podstaw kształtowania się narodu słowackiego. Na uwagę zasługuje fragment poświęcony triadzie: język - tożsamość - konflikt, kończący się konkluzjami wzbogacającymi dziedzinę wartą głębszej uwa­ gi: lingwistykę konfliktu (s. 122). W rozważaniach autorów współczesność jawi się jako szczególna mozaika wieloetniczności zbudowanej między innymi na bazie wie­ lojęzyczności, do czego przyczynia się niezwykła mobilność ludzi. Ondrejovic i Kru­ pa pokazują też, jak wśród Słowaków na pograniczu słowacko-austriackim oraz słowacko-węgierskim przebiega proces „przepinania”, przemiany kodów językowych, czyli swoistego transferu z jednego języka do drugiego w zależności od kontekstu społecznego i kulturowego. W wyniku tego procesu rozmywa się etnoidentyfikacyjna funkcja języka, co wydaje się znakiem szczególnym współczesnych procesów etnicznych. Jest to fragment podrozdziału godny szczególnego zainteresowania. Jak każdy rozdział w omawianej pracy, także rozdział trzeci Identita a religiozita, którego autorkami są Tatiana Podolinská i Eva Kovalská, rozpoczyna się od historycznych refleksji na temat kształtowania się różnych tożsamości religijnych rozumianych jako pewne identyfikacje konfesyjne, kościelne, ale także duchowe, niezwiązane z jakąkolwiek religijną strukturą. Interesującym wątkiem jest rozwi­ nięcie tezy, iż poczucie zagrożenia w przeszłości, jak i współcześnie prowadzi do radykalizacji postaw religijnych. Autorki odwołują się do przykładu trzech grup 0 specyficznej tożsamości religijnej, żyjących w poczuciu zagrożenia: sąto słowaccy protestanci, Żydzi i Romowie. Dyskusyjną tezą jest, że grupy te tworzą swój własny świat - świat „na opak”, który ma swoje zasady, a głównymi wartościami są zróż­ nicowanie, wyjątkowość i niepowtarzalność. Tu grupa mniejszościowa, zmarginalizowana jawi się jako grupa większościowa, centralna. Badaczki, opisując trzy takie „mikroświaty”, stawiają pytanie, jaką strategię stosują te grupy („ziarenka piasku w morzu”), żeby przetrwać, i jaką rolę odgrywa w tej strategii religia - w historii 1 współcześnie. Rozdział zawiera interesujące studium nowoczesnej duchowości ży­ dowskiej (słowacka wersja judaizmu kulturowego), której słowaccy Żydzi poszukują we wspólnotach żydowskich, odcinając się od judaizmu jako religii. Autorki zajmują się także „nową” romską, duchową - nie religijną - tożsamością. Przypadek Romów �Recenzje i noty recenzyjne 425 omawiają w kontekście działalności romsko-słowackich ruchów charyzmatycznych. Analiza skomplikowanej pobożności romskiej jest ważnym przyczynkiem do nauko­ wej dyskusji i badań nad współczesnymi romskimi dylematami, z którymi boryka się także państwo słowackie. Badaczki twierdzą, że istnieje „tradycyjna” romska tożsa­ mość duchowa, która przejawia się w swoistej interpretacji i rozumieniu chrześcijań­ skich norm i przykazań - niektóre z nich Romowie respektują, niektórych nie. Zesta­ wienie wskaźników tej romskiej duchowości (s. 187) jest przekonujące i klarownie podsumowujące analizowany wątek. Równie interesujący jest fragment dotyczący współczesnej wielowarstwowej konfesyjności słowackich Romów. Z jednej strony mamy tu do czynienia z duchową drogą jednostki, która poszczególne konfesje po­ strzega jako stopnie własnego rozwoju duchowego, a drugiej strony objawiają się konwersje łańcuchowe, czyli wielowarstwowe, wielokrotne. Romowie wybierają z różnych konfesji te pierwiastki, które uznają za ważne dla siebie. Ten problem autorki ukazują w kontekście tożsamości etnicznej słowackich Romów i wzorów ich życia społecznego. Identita a naród to obszerna, czwarta część recenzowanej książki, w której kluczowym pojęciem jest nacjonalizm, ujmowany przez autorów (Andrej Findor, Gabriela Kilianova, Duśan Kovac, Peter Macho, Tibor Pilcher) jako fenomen euro­ pejski. Rozważania autorów układają się w schemat: powstawanie narodowych toż­ samości w przestrzeni środkowoeuropejskiej, geneza nacjonalizmu i jego warianty, transformacja nacjonalizmu na początku XX wieku i współcześnie. Są to znane w li­ teraturze socjologicznej i politologicznej kwestie, ale przyczynek o rozpadzie państw dwu- lub wielonarodowych na przykładzie Jugosławii i Czechosłowacji zasługuje na wnikliwą lekturę. Przypadek Czechosłowacji jest tu zanalizowany z dystansu i rze­ telnie, na podstawie szerokiego wachlarza źródeł zastanych i wywołanych przez ba­ dania empiryczne. Autorzy pokazują pewne „konieczności dziejowe” - powstanie Czechosłowacji jako szansy dla Słowaków, którzy po rozpadzie monarchii austro-węgierskiej nie mieli warunków i potencjału do wytworzenia własnej państwowości, infrastruktury gospodarczej, politycznej i kulturalno-oświatowej. Nie mieli ponadto tradycji własnej państwowości. Czesi łatwiej niż Słowacy przyjęli tę nietypową cze­ chosłowacką tożsamość, pojmując ją jako rozszerzenie własnej, czeskiej tożsamości narodowej. Słowacka elita polityczna i kulturalna opowiedziała się co prawda za roz­ wiązaniem czechosłowackim, ale w nowych ramach państwowych szybko zaczęła wytwarzać się i umacniać słowacka tożsamość etniczno-kulturowa, głównie na grun­ cie języka i kultury. Natomiast na płaszczyźnie politycznej powstał szczególny twór - „dwunaród” o specyficznym poczuciu narodowym, którego echa słychać do dziś, choć autorzy przyczynku stawiają tezę, iż idea „czechosłowakizmu” nie miała szans na przetrwanie. Ten fragment omawianego rozdziału poleciłabym badaczom współ­ czesnych procesów w Europie Środkowej jako lekturę o szczególnej ważności. Piątą część, Identita a menśina, rozpoczyna porządkujący, interesująco skompo­ nowany wstęp autorstwa Jozefa Tancera, dotyczący etniczności i tożsamości etnicz­ nej rozpatrywanych w kontekście mniejszości narodowych i etnicznych. Fragment ten jest dobrym punktem wyjścia do dalszych analiz, które w przyczynkach pięciu autorów (Ivan Kamenec, Ewa Krekovicova, Ame B. Mann, Elena Mannova, Stefan �426 Rezenzje i noty recenzyjne Śutaj) prowadzą od problemów zmiany świadomości Niemców żyjących na Słowa­ cji od XVIII wieku, przez zagadnienia sytuacji społecznej i tożsamości mniejszości węgierskiej po 1918 roku, do kwestii usilnego poszukiwania tożsamości narodo­ wej, obywatelskiej i religijnej przez ludność żydowską żyjącą na ziemi słowackiej w przeszłości i obecnie. Celem tego obszernego opracowania było zweryfikowanie tezy, iż proces kształtowania się świadomości zbiorowej nie wynika z „psychicznej specyfiki” członków jakiejś grupy narodowościowej czy etnicznej, ale ze społeczno­ -politycznych uwarunkowań. Etniczność była i jest w tym procesie jednym z kodów komunikacyjnych. Autorzy poszczególnych podrozdziałów skupili szczególną uwa­ gę na relacjach - w przeszłości i obecnie - pomiędzy mniejszościami a większościo­ wymi społeczeństwami w przestrzeni środkowoeuropejskiej. Piszą o formowaniu się tożsamości zbiorowych w kontekście rozróżnienia „swoich” i „tych innych”, „tych obcych”. Są to ważne przyczynki do toczącej się wśród badaczy procesów etnicz­ nych debaty nad rclatywnością takich rozróżnień w sytuacji etnicznych i kulturo­ wych pograniczy. Ostatni, szósty rozdział pracy, Identita a konflikt, Juraj Podoba rozpoczyna od stwierdzenia, że w nowoczesnej Europie szeroko pojmowany rozwój jest jej siłą na­ pędową, ale i przekleństwem (s. 499). Przekleństwem dlatego, że rozwój niesie ze sobą i nasila społeczne konflikty. Ich podłożem jest między innymi zderzenie nowo­ czesności z tradycją oraz konieczność adaptowania się jednostek i grup społecznych do coraz to nowych warunków społecznych, kulturowych, a przede wszystkim eko­ nomicznych. Autor opisuje, jak postęp zmieniał struktury europejskich społeczeństw od XIX wieku - ku integracji, ale też dyferencjacji, zróżnicowaniu. Tworzyły się nowe formy zbiorowych tożsamości, a proces ten przynosił różnorodne konflikty. Juraj Podoba uzasadnia w swoim przyczynku tezę, że w Europie Środkowo-Wschod­ niej każda zmiana struktury i stosunków społecznych powodowała i powoduje na­ pięcia prowadzące do konfliktów pomiędzy wielkimi grupami społecznymi, a siłą napędową tych konfliktów są konkurujące ze sobą tożsamości zbiorowe. Podobne zadanie postawili sobie autorzy trzech podrozdziałów (Roman Holec, Juraj Podoba, Marina Zavacka), analizując problematykę relacji pomiędzy powsta­ waniem tożsamości zbiorowych a konfliktami społecznymi w trzech różnych sytua­ cjach historycznych: w dobie tworzenia się nowoczesnej przedsiębiorczości w Braty­ sławie (od XIX wieku, poprzez początki państwa czechosłowackiego, do 1948 roku), na przykładzie przedsiębiorstwa Dynamit Nobel z niemiecko-żydowskim zarządem (konflikt narodowo-ekonomiczny); w czasach umacniania się systemu totalitarnego (konflikt polityczny) oraz w okresie formowania się nowych relacji etnicznych po 1989 roku (konflikt etniczny). Ostatni fragment zasługuje na szczególne zaintereso­ wanie ze względu na jego duże znaczenie dla interpretacji współczesnych procesów etnicznych w nowych realiach środkowoeuropejskich, a przede wszystkim w kontek­ ście dynamizowania się życia społecznego w tym regionie. Te ogólne analizy autor (J. Podoba) odnosi do Słowacji, prezentując strukturę etniczną tego kraju po 1989 roku, wraz z konfliktogennymi procesami etnicznymi. Podsumowując recenzję pracy My a ti druhi v modernej spolocnosti, warto pod­ kreślić, że jest to rozprawa od początku do końca konsekwentnie skomponowana: �Recenzje i noty recenzyjne 427 każdy rozdział, stanowiąc zadatek odrębnej monografii, zawiera analizę problemu - od kwestii definicyjnych (nie powielających tych przedstawionych we wprowa­ dzeniu), poprzez szkice historyczne, najczęściej odwołujące się do realiów Europy Środkowo-Wschodniej, a szczególnie Słowacji, do prezentacji najnowszych stu­ diów i wyników badań jako empirycznej egzemplifikacji omawianych zagadnień i narzędzia weryfikacji hipotez. Dla badaczy współczesnych procesów społecznych, kulturowych, etnicznych i innych w odmienionej po 1989 roku Europie Środkowo­ -Wschodniej jest to studium cenne, a dla zainteresowanych przemianami i tworze­ niem się nowych form tożsamości mieszkańców tego regionu powinno być ono lek­ turą obowiązkową. Halina Rusek Jiri L a n g e r , Lidove stavby v Europę, Praha: Grada Publishing 2010, ss. 320, rys., fot., tab., ISBN: 978-80-247-2072-2. Jurę Langera poznaliśmy jako autora kilku nader poważnych prac poświęconych budownictwu. Wśród nich wymieńmy Evropska muzea v pfirode (2005) oraz na­ pisaną wespół z Heleną Bockovą książkę Dum v Karpatech a pfilehlych oblastech balkanskych (1999) i wespół z Karełem Kucą Dfevene kostely a zvonice v Evrope (2009). Oprócz tego Langer opublikował około 180 innych prac poświęconych głównie budownictwu. Założył i budował muzea wsi orawskiej w Zubercu-Brestove (1967) i wsi liptowskiej w Pribylinie (1971). Ćwierć wieku pracował w największym w Republice Czeskiej skansenie (Valaśske muzeum v prirode) w Rożnowie pod Radhosztem. Należy tu wspomnieć, że w ramach Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej w Karpatach i na Bałkanach opracował wraz z Heleną Bockovą syntezę budownictwa tego obszaru. Jest głównym redaktorem dwurocznika „Ethnologia Europae Centralis”. Etnologia europejska cierpi na brak opracowań obejmujących cały kontynent. Oczekiwalibyśmy ich z pracowni akademickich, a tu niespodziewanie otrzymaliśmy jedną z nielicznych syntez od pojedynczego badacza. Recenzowana praca jest naj­ nowszą monografiątradycyjnego budownictwa w Europie. Langer gromadził do niej materiały przez dziesiątki lat. W tym celu podróżował po Europie, dokumentując obiekty zarówno in situ, jak i przeniesione już do skansenów. Przedstawia je najpierw od strony form, technik i funkcji, przyglądając się zwłaszcza rozplanowaniu wnętrz. Szczególnie archaiczne budynki kamienne z dachem słomianym lub tak zwanym fałszywym sklepieniem spotyka się jeszcze na Bałkanach, na Półwyspie Apenińskim i Iberyjskim, w Prowansji, a także Szkocji i na niektórych wyspach (Hebrydy, Wy­ spy Owcze). Od tysiącleci (autor odwołuje się też do archeologii) kamień stanowi główny budulec w południowej i zachodniej Europie, a możliwości i ograniczenia tego materiału odbijają się w architekturze, nie tylko wiejskiej. Budowanie domostw �428 Rezenzje i noty recenzyjne częściowo lub w całości schowanych w ziemi, występujące dawniej w wielu okoli­ cach Środkowej i Wschodniej Europy, na Półwyspie Iberyjskim i we Francji, również należy prawie całkowicie do przeszłości. Technika szkieletowa (ramowa) z wypeł­ nieniem szachulcowym oraz budowanie z gliny surowej, a także z wypalanej (cegły) pozwalają na zwiększanie gabarytów budynków. W Środkowej, Północnej i Północ­ no-Wschodniej Europie dominuje budownictwo drewniane i technika zrębowa. Au­ tor poświęca baczną uwagę także szczegółom konstrukcyjnym związanym z dachem i jego kryciem. Wiele uwagi Langer poświęca procesom, które powodowały zmiany. Dowodzi, że we wczesnym średniowieczu innowacje powstające w kręgu śródziemnomorskim docierały dwiema drogami (zachodnią i wschodnią) w głąb Europy. Wśród przyczyn powstawania innowacji wyodrębnia procesy osadnicze, oddziaływanie centrów i rolę administracji lokalnej i państwowej. Zastanawiając się nad genezą form osadniczych i zagród, ukazuje szlaki kulturowe, jak i odrębności osad wiejskich od miast oraz oddziaływanie tych ostatnich na budownictwo wsi. W zakończeniu Langer zwraca uwagę na studia z zakresu antropologii społecznej i kulturowej, historii społecznej i ekologii kulturowej, które umożliwiają zrozumienie genezy europejskiego budownictwa wiejskiego. Zauważa swoiste mikroobszary i ich specyfikę gospodarczą, nierównomiemość rozwoju, która prowadzi do tworzenia się regionów nasyconych innowacjami i trwania tych zapóźnionych kulturowo. Otrzymaliśmy cenną i erudycyjną pracę poświęconą wprawdzie tylko jednemu zagadnieniu, jakim jest budownictwo, ale z oglądem z wielu stron, począwszy od etnologii i archeologii, przez historię, demografię (siei) i parę innych dyscyplin. Zdu­ miewa to u badacza, który całe dorosłe życie poświęcił studiowaniu architektury, pra­ cując w skansenach słowackich i czeskich. Pozostawał niewątpliwie pod wpływem wielkich badaczy, takich jak Vaclav Frolec z Uniwersytetu w Brnie i Josef Vareka z Instytutu Etnologii Czeskiej Akademii Nauk w Pradze, którzy jednak nie zostawi­ li po sobie tak wspaniałego fresku. Wykładowcą uniwersyteckim został dopiero po przejściu na emeryturę, a recenzowana praca jest, jak się zdaje, skierowana w pierw­ szym rzędzie do studentów etnologii. Jestem przekonany, że będą do niej sięgali także wykładowcy uniwersyteccy. Otrzymaliśmy oto pracę, w której można znaleźć zarówno opis, jak i wieloaspektową analizę budownictwa europejskiego. Warto pod­ kreślić, że zamieszczono w niej setki rysunków i fotografii, wielostronicową tabelę zawierającą 227 rysunków całych budynków i ich przekroje ze standaryzowanymi opisami oraz indeks nazw geograficznych. Pewne braki książki wynikają zapewne stąd, iż autorowi dano do dyspozycji ograniczoną liczbę stron. Langer zrezygnował więc ze szczegółowego przedstawie­ nia literatury (bibliografia liczy 114 pozycji), jak i dokładniejszego przeglądu stanu badań. Do pewnych konstatacji innych autorów Langer odnosi się w stosownych miejscach swojej książki. Tradycyjne budownictwo w Europie przyciągało uwagę wielu badaczy i biblio­ grafia tego zagadnienia liczy już wiele tysięcy pozycji. Przypomnę, że jednąz pierw­ szych prób przedstawienia budownictwa europejskiego (z pominięciem obszaru byłego Związku Radzieckiego) podjęli badacze radzieccy, publikując w 1968 roku �Recenzje i noty recenzyjne 429 pracę zbiorową Tipy sei skogo zilisca v stranah zarubeźnoj Evropy. Prawda, że w po­ równaniu z recenzowaną tu pracą rzecz to słaba. W wykazie literatury zabrakło mię­ dzy innymi przestarzałej już pracy Bruno Schiera, Hauslandschaften und Kultur­ bewegungen im östlichen Mitteleuropa (1932), a także kilku świetnych artykułów poświęconych różnym okolicom w krajach romańskich zamieszczonych w „Ham­ burger Studien zu Volkstum und Kultur der Romanen” (np. Haus und Hof in den französischen Zentralpyrenäen z 1937 r., autorstwa H.-J. v. d. Brelie, obejmujący cały tom 25). Jest wreszcie cała seria książek poświęcona tradycyjnej architekturze Francji. Wspominam o tym, gdyż właśnie kraje romańskie są w wykazie literatury słabiej uwzględnione. Z polskiej literatury autor uwzględnił publikacje Jerzego Czaj­ kowskiego i Jana Swięcha, ale pominął Kazimierza Moszyńskiego {Kultura ludowa Słowian) i prace Mariana Pokropka. Autor uwzględnił atlas węgierski i rumuński, w których zamieszczono mapy po­ święcone budownictwu. Brakuje jednak etnograficznych atlasów Polski, Białorusi, Rosji, krajów nadbałtyckich (Litwy, Łotwy, Estonii, Finlandii i Szwecji), a także Sło­ wacji, Austrii, Szwajcarii i Włoch {Sprach und Sachatlas Italiens Jaberga i Juda), w których znajdujemy wiele dziesiątek map poświęconych różnym aspektom trady­ cyjnego budownictwa. Mimo braku map (najpewniej musiałyby one być „dziurawe”, straszyć czytelnika białymi plamami), metoda etnogeograficzna nie jest autorowi obca. Pewne stwierdzenia zawarte w książce Langera mają charakter ogólny i zainte­ resują badaczy innych problemów. Z perspektywy całego kontynentu jaśniej widać i łatwiej zrozumieć kultury poszczególnych jego obszarów. Zygmunt Kłodnicki U l f B r u n n b a u e r (ed.), Transnational Societies, Transterritorial Politics. Mi­ grations in the (Post-)Yugoslav Region, 19th-21st Century, Südosteuropäische Arbei­ ten 141, München: R. Oldenbourg Verlag 2009, ss. 328, ISBN: 978-3-486-59163-7. Pojęcie transnarodowości (transnationalism), od ukazania się pracy amerykań­ skich antropolożek Lindy Basch, Niny Glick Schiller i Cristiny Szanton Blanc (1994), trwale zakorzeniło się w naukach społecznych i refleksji nad zjawiskiem migracji. O ile wcześniej badaczy interesowała przede wszystkim perspektywa kraju przyjmu­ jącego (analizowano takie zjawiska i pojęcia, jak asymilacja, integracja czy wyko­ rzenienie), o tyle obecnie zauważa się, iż migranci na wielu płaszczyznach funkcjo­ nują więcej niż w jednym kraju jednocześnie i w zasadzie nie można ich przypisać do jednego tylko państwa. Dzięki tanim połączeniom lotniczym oraz powszechnej komunikacji telefonicznej i internetowej, migranci mają możliwość utrzymywania stałych więzi z krewnymi i bliskimi pozostałymi w kraju, a także uczestniczenia jako aktywni obywatele w życiu politycznym swojego państwa pochodzenia. �430 Rezenzje i noty recenzyjne Książka napisana pod redakcją niemieckiego historyka Ulfa Brunnbauera jest owocem interdyscyplinarnej konferencji naukowej, która odbyła się w Berlinie w 2006 roku. Autorzy wystąpień oraz prezentowanych w książce artykułów skupili się na historycznych, antropologicznych i socjologicznych analizach zjawiska transnarodowości w krajach byłej Jugosławii. Jak zauważa Ulf Brunnbauer we wstępie do tomu, termin ten może być stosowany w odniesieniu do różnych typów migracji (zarobkowa versus polityczna czy dobrowolna versus przymusowa), a kraje Półwy­ spu Bałkańskiego można traktować jako swoiste laboratorium, ponieważ od wieków doświadczają one znaczących przemieszczeń ludności. Mimo że wiele już na ten temat napisano1, nadal jest sporo luk do wypełnienia. Autorzy książki skupili się zarówno na perspektywie historycznej, jak i opi­ sie współczesnych zjawisk związanych z migracją. Omówię jedynie kilka tekstów z tomu. Przeglądowy artykuł Ulfa Brunnbauera pokazuje zjawisko migracji w byłej Ju­ gosławii od XIX do XXI wieku. Autor zwraca uwagę na zmieniające się kierunki wędrówki migrantów, wzory migracji zarobkowej (od sezonowej, przez czasową, do stałej), wskazuje również na zmiany w polityce emigracyjnej i rolę państwa w pro­ cesie emigracji, a z drugiej strony - na rolę diaspor w procesie kształtowania się poszczególnych narodów (czy w działaniach nacjonalistycznych po rozpadzie Jugo­ sławii). Zauważa, że XIX-wieczne migracje, nawet te za ocean, charakteryzowały się tymczasowością - migranci wyjeżdżali zwykle na kilka lat, po czym wracali do swoich rodzin, które pozostały w ojczyźnie. Migracje zarobkowe z lat 60. i 70. XX wieku do Niemiec i innych krajów Europy Zachodniej również traktowane były jako czasowe, choć pobyt za granicą niejednokrotnie wydłużał się o kilkanaście bądź na­ wet kilkadziesiąt lat. Dopiero najnowsi migranci wyjeżdżają na stałe, o czym świad­ czy na przykład inwestowanie w kraju osiedlenia12. Trzy artykuły poruszają kwestię polityki emigracyjnej; dwa z nich są historycz­ ne i odnoszą się do migracji z międzywojennej Jugosławii. Z kolei tekst Karoliny Novinséak dotyczy relacji pomiędzy sytuacją polityczną i ideologiczną w socjali­ stycznej Jugosławii a zapotrzebowaniem na pracę w Niemczech. Autorka zajęła się procesami decyzyjnymi w obu krajach, zanim podpisana została (12 października 1968 roku w Belgradzie) umowa o sprowadzeniu pracowników „gościnnych” (gast­ arbeiterów). Jugosławia była jedynym socjalistycznym krajem, którego obywatele przyjechali pracować legalnie do zachodnich Niemiec, mimo że państwa te zerwały stosunki dyplomatyczne po uznaniu przez Jugosławię NRD. Na podstawie przepro­ wadzonych badań archiwalnych, Novinséak dowodzi, że wspólny interes Jugosławii 1 W 2009 roku odbyła się w Ankarze konferencja stowarzyszenia InASEA (International Associa­ tion of Southeast European Anthropologists) na temat migracji w Europie Południowo-Wschodniej; referaty z tej konferencji są przygotowywane do druku w czasopiśmie „Ethnologia Balkánica”. 2 Z moich własnych doświadczeń terenowych wynika jednak, że nawet współczesne - wydawało­ by się, stałe - migracje są postrzegane jako czasowe lub wręcz sezonowe. Macedońscy muzułmanie wyjeżdżający z całymi rodzinami do Włoch „wracają” na miesiąc do swoich krewnych i sąsiadów w Macedonii. W rodzinnej wsi odbywają się najważniejsze uroczystości (zwłaszcza wesela), inwesto­ wane są pieniądze oraz w obrębie jednej lub kilku miejscowości kojarzone są małżeństwa (Bielenin-Lenczowska, w druku). �Recenzje i noty recenzyjne 431 i Niemiec, to jest potrzeba ułatwienia i uregulowania procesu rekrutacji pracowników, pomógł ominąć względy ideologiczne. A skala zjawiska była ogromna: w 1973 roku zarejestrowanych było w Niemczech 535 tys. obywateli Jugosławii, przekazy pienięż­ ne wysyłane przez robotników do rodzin stanowiły znaczące źródło ich dochodu. Interesującą perspektywę badawczą przyjęła Aleksandra Pavićević, która zana­ lizowała zmieniające się tożsamości osób migrujących z Serbii do USA. Obiektem jej zainteresowania stały się zagadnienia związane ze śmiercią, a mianowicie cmen­ tarze, nekrologi i nagrobki, a także zwyczaje pogrzebowe, żałoba czy umieszcza­ ne w gazetach wspomnienia o zmarłych. Autorka zauważa, że śmierć jest nie tylko istotnym wydarzeniem w życiu jednostek i wspólnot, ale staje się także manifestacją tożsamości grupy. W kontekście migracji, zagadnienie śmierci wiąże się z pojęciem „domu”, ponieważ migranci często życzą sobie pochowania w ojczyźnie (ze wzglę­ dów logistycznych i ekonomicznych nieraz nie jest to możliwe). Z drugiej jednak strony, śmierć niejednokrotnie przerywa transnarodowe powiązania. Pavićević zajęła się miejscami pochówków migrantów za granicą - w USA i w Europie Zachodniej, szczególnie we Francji. Jednym z ważniejszych jej spostrzeżeń jest nie tyle to, że istnieją osobne cmentarze czy miejsca na cmentarzach przeznaczone dla Serbów, ile że pewne nekropolie wskazują na wewnętrzny podział grupy (np. w serbskiej części cmentarza Montrose w Chicago chowani sątylko członkowie Zjednoczonego Stowarzyszenia Serbów „Jedinstvo”). Ważnym zjawiskiem jest również budowanie symbolicznych, pustych grobów dla zmarłych za granicą migrantów. Krajem, który najsilniej doświadczył migracji zarobkowej z lat 60. i 70. XX wie­ ku, kiedy państwa Europy Zachodniej, a zwłaszcza Niemcy przyjęły ogromną liczbę (kilka milionów!) pracowników „gościnnych”, była Chorwacja. Tu również powsta­ ło najwięcej analiz tego zjawiska - przeglądu badań na ten temat dokonała w oma­ wianym tomie Dubravka Mlinarić. Z kolei antropolożka Jasna Capo Zmegac zajęła się opisem i analizą transnaro­ dowych rodzin migrantów z Chorwacji i Bośni do Monachium. Wprawdzie autorka nie powołuje się na prace Rhacel Salazar Parreńas (2005 i in.), wydaje się jednak, że obie badaczki mają podobne spostrzeżenia. Capo Zmegac opisała bowiem przykłady rodzin, które zostały rozdzielone przez migrację. Migranci w zamierzeniu wyjeżdżali na krótko, dlatego na przykład zostawiali swoje dzieci pod opieką krewnych w kraju. Dzieci te dorastały, chodziły do szkoły w Chorwacji czy Bośni i osiągały dorosłość w oddaleniu od rodziców bądź jednego z nich, ponieważ ci odkładali powrót do oj­ czyzny na później - często na następne kilka, kilkanaście, kilkadziesiąt lat lub, gdy już zaplanowali wyjazd, przerwała go wojna. Okazuje się jednak, że zarówno dzieci, jak i rodzice podkreślali dobre wzajemne relacje, a także - co jest istotnym spostrze­ żeniem Capo Zmegac - brak stałej obecności ojca jest społecznie akceptowany, o ile wypełnia on swoją rolę żywiciela rodziny. Dyskusję na temat wpływu migracji na rodzinę podjął również Pascal Goeke w tekście dotyczącym migrantów z Bośni do Niemiec. Przedstawia metodę analizy sieci społecznych oraz definicje „sieci społecznej” w naukach społecznych i stwier­ dza, że jest to wtórna forma, wynikająca przede wszystkim z funkcjonalnego zróżni­ cowania społeczeństwa. W kontekście badań nad rodziną, autor zauważa, że można �Rezenzje i noty recenzyjne 432 mówić o transformacji zadrugi - tradycyjnej rodziny rozszerzonej (wielkiej), podzie­ lonej dziś na poszczególne rodziny nuklearne. Pewne elementy dawnej zadrugi po­ zostały, jak na przykład wzajemna pomoc w obrębie większej rodziny (autor podaje przykład zostawiania przez rodziców-migrantów swoich dzieci krewnym pozostałym w kraju pochodzenia). Niemniej, rodzina nie jest już jednostką ekonomiczną, a raczej „miejscem, gdzie powinny rozwijać się miłość i zażyłość” (s. 297), natomiast sieci społeczne opierają się nie tylko, czy nie tyle, na więzach rodzinnych, co na indywi­ dualnych znajomościach i przyjaźniach. Janinę Dahinden, na podstawie badań migrantów Serbów i Albańczyków z Koso­ wa do Szwajcarii, analizuje pojęcia sieci migranckich, transnarodowości i nacjonali­ zmu metodologicznego (methodological nationalism', założenie, że państwo narodo­ we jest naturalną formą społeczno-polityczną we współczesnym świecie), dyskutując ich użyteczność do badań nad migracją (post)jugosłowiańską. Podkreśla, że zjawi­ sko transnarodowości należy wiązać z asymilacją. Paradoksalnie, powiada badacz­ ka, jedynie ci, którzy w kraju przyjmującym osiągają stabilną pozycję ekonomiczną i społeczną, mogą utrzymywać wielopłaszczyznowe więzi z krajem pochodzenia. Zauważa, że ci, którzy nie zarabiają wiele, nie mają możliwości regularnego wysyła­ nia pieniędzy bliskim lub wizyt w kraju pochodzenia. Szczególną uwagę zwraca Da­ hinden na cząstkę „naród” w terminie „transnarodowość”. Twierdzi bowiem, że idee nacjonalistyczne i myślenie w kategoriach państwa narodowego nie tylko wpłynęły na obraz migracji - zarówno emigracji z Jugosławii, jak i imigracji do Szwajcarii, a także na proces asymilacji - ale również na politykę obu państw, opinię publicz­ ną i samoidentyfikację migrantów. Idee te, jak dowodzi autorka, miały dalekosiężne konsekwencje, ponieważ ściśle wiązały się z procesem wykluczenia społecznego. Książka Transnational Societies, Transterritorial Politics. Migrations in the (Post-) Yugoslav Region, 19th-21st Century, choć jest zbiorem tekstów dotyczących kon­ kretnego regionu, przedstawia interesujące spostrzeżenia ważne dla ogólnego zrozu­ mienia zjawisk związanych z przemieszczaniem się ludzi. Pojęcie transnarodowości, mimo że bywa krytykowane za swoją niejednoznaczność i brak definicyjnej precyzji, jest obecnie jednym z kluczowych w kontekście badań migracji. Zaprezentowane w tej pracy opisy i analizy materiału empirycznego można porównywać z danymi z innych terenów, a wnioski mogą stać się inspiracją do dalszych poszukiwań i prze­ myśleń. Polecam tę książkę wszystkim zainteresowanym badaniem migracji oraz za­ stosowaniem pojęcia transnarodowości w naukach humanistycznych i społecznych. Karolina Bielenin-Lenczowska LITERATURA Basch L., Glick Schiller N., Szanton Blanc C. 1994 Nations Unbound: Transnational Projects, Postcolonial Predicaments and Deterritorialized Nation-States, New York: Routledge. �Recenzje i noty recenzyjne 433 Bielenin-Lenczowska K. (w druku) Different Models of Labour Migration in Contemporary Macedonia or What Does Pecalba Mean Now?, „Etimología Balkánica”. Salazar Parreñas R. 2005 Children of Global Migration. Transnational Families and Gendered Woes, Stanford, California: Stanford University Press. Biljana S i k i m i ć, Petko H r i s t o v (eds.), Kurhan in the Balkans, Bel­ grade: Serbian Academy o f Sciences and Arts, Institute for Bałkan Studies 2007, ss. 302, ISBN 978-86-7179-054-3. Praca zbiorowa Kurhan in the Balkans prezentuje problematykę związaną z krwawą ofiarą - zjawiskiem typowym dla wszystkich grup etnicznych na Półwyspie Bałkańskim. Redaktorzy - Biljana Sikimić (Serbska Akademia Nauk i Sztuk) i Petko Hristov (Buł­ garska Akademia Nauk) podkreślają że zbiór stanowi swoistą „konstrukcję akademicką próbę wyraźniejszego zdefiniowania praktyki ofiary zwierzęcej”, gdzie jedynym kryte­ rium wspólnym jest miejsce występowania tego zjawiska - Bałkany (s. 9). Kurban, stanowiący żywotną tradycję we wszystkich społecznościach bałkańskich, to ofiara składana w związku ze świętem religijnym (np. Kurban Bajram), dorocznym (np. dzień św. Jerzego - Georgiovden/Hidrellez/Kakava) oraz w sytuacjach dotyczą­ cych danej jednostki i jej rodziny (kurban dziękczynny za zdrowie, za dziecko, za kupno domu itp.) czy poszczególnych społeczności (np. prośba o deszcz w okresie wiosenno-letnim). Istotą krwawej ofiary jest intencja, w jakiej dokonuje się rytualnego uboju oraz wspólne spożywanie potraw przygotowanych ze zwierzęcia - dzielenie się jedzeniem. Niemniej „na Bałkanach nie ma dziś jednolitego wzoru przeprowadzania kurhanu”, dlatego celem publikacji jest odnalezienie „minimalnego modelu wspólnego kurhanu bałkańskiego” (s. 9-10). Większość autorów koncentruje się na elementach innowacyjnych w rytuale, traktowanych tu jako przejaw konstruowania nowej tożsa­ mości - lokalnej, etnicznej, narodowej (redaktorzy nawiązujądo koncepcji Erica Hobsbawma). Podkreślana jest też społeczna funkcja kurhanu - konsolidacja grupy poprzez rekonstrukcję tradycji bądź konstrukcję nowej tradycji, w postaci odtwarzania starego rytuału w nowej funkcji, i równoczesne oderwanie kurhanu od pierwotnych funkcji religijnych. Redaktorzy pracy mówią tu o swoistej religijności rodzinnej i lokalnej. Tak szeroka koncepcja kurhanu uwzględnia dwa poziomy religijności - oficjalny i ludowy, obecne zarówno w islamie, jak i chrześcijaństwie. Ponadto istnieją trzy często współwystępujące poziomy uczestnictwa w ofierze: indywidualny (we włas­ nej intencji), rodzinny (w intencji rodziny, rodu lub wybranych krewnych) oraz społecznościowy (w intencji mieszkańców wsi, grupy wiekowej) (s. 10). Kurban wy­ konywany jest zawsze w intencji „swoich”, a dedykowany lokalnie uznawanemu świętemu (również przez muzułmanów - przykład islamu ludowego), co przeradza �434 Rezenzje i noty recenzyjne się w swoistą zażyłość, nie tylko ze świętym, ale i między członkami społeczności, znajdującą odbicie w określeniach „nasz święty” (patron cerkwi lub tekke - sanktua­ rium muzułmańskiego), „święty naszej rodziny”, „nasz kościół” (w związku z patro­ nem lokalnej cerkwi) czy „nasza wieś” (s. 10). Kolejny istotny element kurbanu stanowi dzielenie się pokarmem i zasiadanie przy wspólnym stole (bułg. trapeza, tur. sofra - czyli wspólny stół, wspólne spoży­ wanie rytualnego pokarmu; w języku polskim brak odpowiednika tego słowa). Kur­ ban, który zawsze stanowi ważne wydarzenie i w którym krewni, znajomi i sąsiedzi chętnie uczestniczą, powinien być spożyty wspólnie1. Ze względu na to bywa nazy­ wany „modlitwą poprzez posiłek” (s. 10). Problem genezy kurbanu na Bałkanach pozostaje niewyjaśniony. Motyw krwawej ofiary pojawia się nie tylko w Starym Testamencie i w Koranie (ofiara Abrahama/ Ibrahima), ale również w eposie bałkańskim, gdzie dotyczy ludzkiej ofiary - zamu­ rowanej kobiety. Redaktorzy przyjmują zatem, że „nawet jeśli sam termin kurban przybył na Bałkany za pośrednictwem Imperium Osmańskiego, jego praktykowanie jest znacznie starsze niż islam” (s. 11). W recenzji prezentuję trzy spośród piętnastu artykułów zamieszczonych w tomie. W doborze przyjęłam kryterium geograficzne i etniczne, koncentrując się na tekstach dotyczących Bułgarii bądź mówiących o grupach etnicznych, które sama w Bułgarii badam12. Dzięki temu, nie posiadając „wrodzonej” bałkańskiej kompetencji kulturo­ wej, mogę odwołać się do własnych doświadczeń terenowych. Rytualna ofiara z jagnięcia stanowi oś ogólnobałkańskiego święta przypadającego na 6 maja, noszącego nazwę Georgiovden/Hidrellez/Kakava (odpowiednio w języku bułgarskim, tureckim i romani), jednak u Cyganów w Turcji tradycyjny kurban na ich święto Kakava całkowicie zanikł. W artykule pod znamiennym tytułem The Vani­ shed Kurban. Modern Dimension of the Celebration of Kakava/Hidrellez among the Gypsies in Eastern Thrace (Turkey), autorzy - Elena Marushiakova i Veselin Popov - próbują dociec przyczyn tego zjawiska. W latach 2004-2006 prowadzili oni bada­ nia w miastach Kirklareli, Edrine oraz Istambuł, gdzie obserwowali przeobrażenie etnicznego święta cygańskiego w święto o charakterze lokalnym. Niegdyś Kakava (odpowiednio 23 kwietnia i 6 maja według kalendarzy gregoriańskiego i juliańskie­ go) rozpoczynała sezon wędrówek cygańskich. Współcześnie jednak, w czasach gdy większość Cyganów prowadzi osiadły tryb życia, w trzech wspomnianych miastach tureckich święto to funkcjonuje jako trzydniowy festiwal z cygańską nazwą, uznany za lokalną, a więc również turecką tradycję. W ramach festiwalu Romowie świętują zgodnie ze swą własną tradycją, ustawiając przybrane odświętnie stoły wzdłuż lo­ kalnych rzek, pozwalając się fotografować turystom i dziennikarzom. W ten sposób sami stali się atrakcją. W związku z przemianą oblicza tego święta i rolą, jaką pełnią 1 Ważnym elementem rytuału ofiamiczego jest obecność duchownego, który u chrześcijan święci rytu­ alne potrawy, a u muzułmanów wypowiada specjalną modlitwę tuż przed rytualnym ubojem oraz/lub czyta tzw. m e v lid -modlitwę w intencji osoby, dla której składany jest kurban (materiały z badań własnych A.K.). 2 Badania w północno-wschodniej Bułgarii prowadzę od 2007 roku, a od maja 2010 kontynuuję je w ramach projektu badawczego „Bułgarscy chrześcijanie i muzułmanie w sytuacjach międzykulturo­ wych. Kurban - krwawa ofiara we współczesnej Bułgarii”. �Recenzje i noty recenzyjne 435 w nim Romowie i ich tradycja, autorzy mówią o dwóch płaszczyznach świętowa­ nia: „w społeczeństwie”, gdzie Hidrellez/Kakava stanowi święto społeczności lokal­ nej oraz „w społeczności”, czyli w obrębie romskiej grupy etnicznej. Świętowanie „w społeczności” zostało zawarte w ramach świętowania „w społeczeństwie”, zaś odejście od tradycji składania ofiary z jagnięcia wymusiły realia współczesnej Turcji, w których istnieją silne rozbieżności między oficjalnym i ludowym rozumieniem istoty święta Hidrellez. Mimo że na stronie internetowej Ministerstwa Kultury Re­ publiki Turcji „Hidrellez Bayrami przedstawione jest jako niezwykle ważne tureckie święto, którego kluczowy element stanowi ofiara z jagnięcia”, zaś w Stambule i Tracji Wschodniej dominuje potoczne przekonanie, że „Hidrellez jest starym świętem tureckim”, większość mieszkańców tego regionu kategorycznie twierdzi, że nie skła­ da się z tej okazji ofiary; tę składa się jedynie na Kurhan Bajram, „za zdrowie” czy przy okazji budowy domu (s. 48). Skoro w potocznej świadomości społeczeństwa tureckiego utrzymuje się przekonanie, że nie można robić kurhanu na Hidrellez, Ro­ mowie zrezygnowali z tego elementu własnej tradycji, próbując dopasować się do obyczajów otaczającej ich większości tureckiej. „Składając w ofierze swą tradycję ofiamiczną”, zyskali nobilitację własnej grupy poprzez przekształcenie jej święta et­ nicznego w święto całej społeczności lokalnej (s. 48). W artykule Margarity Karamihovej, Kurhan Sacrificial Offeringfor GoodHealth at a „Strange” Place, znajdujemy opis dwóch kurhanów muzułmańskich, zaobser­ wowanych w muzułmańskim sanktuarium Osman Boba Tekke oraz prawosławnym - Krastova Góra w Rodopach (południowa Bułgaria). Autorka kwalifikuje je jako ofiary „za zdrowie” (adak kurhan), które składa się w podziękowaniu za ozdrowienie lub wybawienie z opresji. Pierwszy z nich, sprawowany przez Cyganów-muzułmanów deklarujących się jako Turcy, był faktycznie kurhanem dziękczynnym za... nowy mikrobus3, który w ramach rytuału został starannie wymazany krwią ofiarnego zwierzęcia4 (s. 236). Drugi kurhan złożony został przez rodzinę Bułgarów-muzułmanów w sanktuarium chrześcijańskim, w połączeniu z wykonaniem rytuałów chrześ­ cijańskich przez muzułmańskie kobiety (modlitwa przed prawosławną ikoną i uczy­ nienie znaku krzyża w cerkwi) (s. 238-239). Konstatacje autorki dotyczą możliwych kierunków dalszego przenikania się tradycji etnicznych nurtów islamu oraz islamu i chrześcijaństwa, a także komercjalizacji ruchu pątniczego w Bułgarii (s. 241-242). Artykuł The New „ Old” Kurhan. A Case Study, Petko Hristova i Tsvetany Manovej, podejmuje zagadnienie tworzenia tożsamości lokalnej na bazie rekonstrukcji (i konstrukcji) rytuału ofiamiczego po upadku komunizmu. Jedną z ilustracji tego procesu stanowi kurhan „nad brzegiem jeziora” (wieś Popovo, rejon miasta Pemik w Zachodniej Bułgarii). Został on zainicjowany w latach 60. ubiegłego wieku przez samozwańczy komitet, składający się z potomków rolniczej ludności wysiedlonej przymusowo w latach 50. do miasta ze wsi, która częściowo znalazła się pod wodą. 3 W moim przekonaniu kurban ten stanowi kontaminację a d a k k u rh a n u z tzw. kurhanem za dom - oba występują u Turków, Bułgarów-muzułmanów (zwanych Pomakami) i Cyganów-muzułmanów zwanych Cyganami tureckimi. Zachowały się też w niektórych rejonach u prawosławnych Bułgarów. 4 Przy okazji autorka prezentuje różnice w rytuale i wynikające z tego wzajemne animozje pomię­ dzy opiekunem tekke - szyitą a Cyganami tureckimi. �Rezenzje i noty recenzyjne 436 Ich domy uległy zniszczeniu, miejscową cerkiew wysadzono w powietrze, zaś ocalałe od zatopienia tereny włączono do zamkniętego obszaru, należącego do nadleśnictwa. Po roku 1990 i upadku instytucji zarządzających terenem, na którym znajdowały się szczątki wsi, zorganizowano pierwszy kurhan. Obrano dzień święta Matki Boskiej (15 sierpnia, bułg. Golyama Bogorodica) - patronki zniszczonej cerkwi. Tym samym kurhan przeobraził się w „tradycyjny” sbor - kurhan społecznościowy z udziałem dawnych mieszkańców wsi i ich potomków, którzy zjeżdżają na to święto często z odległych miejsc. Ofiarę składa się na dawnym głównym placu, święci w ruinach cerkwi i dzieli między obecne rodziny, z których każda spożywa ją w ruinach swego dawnego domu (s. 214-219). Autorzy konstatują, że poprzez zainicjowanie kurhanu oraz kontynuowanie go przez następne lata podczas święta Matki Boskiej, ludność lokalna demonstruje, a zarazem potwierdza swą„ideologię pochodzeniową” (s. 229). Obserwowane i opisane w artykule zjawiska dow odzą- zdaniem autorów - żywotno­ ści rytuału krwawej ofiary na Bałkanach i gwarantująjej kontynuację w przyszłości. Praca Kurhan in the Balkans nie daje ostatecznych odpowiedzi, rysując raczej sze­ rokie spektrum zagadnień związanych z kurhanem, które wymagają dalszego badania. Na tym też polega ogromna wartość tej publikacji - pierwszej, która podejmuje proble­ matykę kurhanu w kontekście zmiany kulturowej i społecznej. Jedynym mankamentem publikacji jest bardzo skromny materiał ilustracyjny. Jednak przynajmniej dwa aspekty pracy Kurhan in the Balkans czynią ją w moim przekonaniu szczególnie interesującą dla polskiego odbiorcy. Po pierwsze, wyjątkowy jest sam temat, czyli kurhan - krwa­ wa ofiara, która pozostaje wciąż słabo opisana w polskiej literaturze specjalistycznej. Po drugie, autorzy prezentowanych prac, sami przynależąc do tradycji bałkańskiej, wyczuleni są na napotykane w terenie innowacje w zakresie kurhanu, co owocuje dogłębnym rozpoznaniem opisywanych przez nich zjawisk. O wyjątkowości wszyst­ kich tekstów przesądza teren, z jakiego pochodzą omawiane materiały, a właściwie wielość „terenów” i związane z nimi bałkańskie lokalności. Od siebie dodam wreszcie, że wspólnota tradycji kurhanu u muzułmanów i chrześcijan, w swoich wielu lokalnych wariantach, pozwala uczynić z krwawej ofiary pretekst do badań nad zjawiskami mię­ dzykulturowymi i międzyetnicznymi. Uważam, że pora porzucić wyeksploatowane już w badaniach na Bałkanach kategorie konfliktu i tożsamości etnicznej. Kurhan i religij­ ność lokalna stanowią w tym zakresie ciekawą alternatywę. Anna Maria Kijewska LITERATURA Kijewska A., Kuźma I. (w druku) Święto Kurban-Bajram w Bułgarii - o etnicznych odmianach świętowania. Refleksje etnologiczne z badań terenowych, „Etnografia Polska”. Strączek T. 2005 Zabić aby żyć, w: L. Mróz, M. Zowczak, K. Waszczyńska (red.), Regiony, granice, rubieże, Warszawa: Wydawnictwo DiG S.J., Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, s. 193-204. �Recenzje i noty recenzyjne 437 Zowczak M. 2005 Apokryficzne interpretacje kurhanujako ofiary chrześcijańskiej, w: L. Mróz, M. Zowczak, K. Waszczyńska (red.), Regiony, granice, rubieże, Warsza­ wa: Wydawnictwo DiG, Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, s. 205-224. Łukasz S m y r s k i , Ajdyn znaczy księżyc. Narody południowej Syberii, War­ szawa: Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, Wydawnictwo DiG 2008, ss. 216, fot., ISBN: 978-83-7181-560-7. Książka Łukasza Smyrskiego powstała na podstawie badań prowadzonych na te­ renie Syberii. Dotyczy zatem obszaru od dawna ważnego dla Polaków. Choć odległy geograficznie i przerażający jako miejsce zesłań i łagrów, jest jednocześnie bliski i w jakimś stopniu zrozumiały, bo pozostawał w czasie zaborów w ramach tego sa­ mego państwa, co część ziem polskich i dostarczał tysiącom Polaków możliwości pracy, w tym naukowej, i informacji, między innymi o ludach pozaeuropejskich, przekazywanych od XVII wieku. Był także poddany podobnym mechanizmom prze­ kształceń społeczno-kulturowych, jakie dotknęły Polskę w okresie jej włączenia do tak zwanego obozu państw socjalistycznych po II wojnie światowej. Wbrew podtytułowi, książka nie jest monografią narodów południowej Syberii, nie pretenduje do objęcia całości problematyki, nie dotyczy zresztą wszystkich lu­ dów tego terenu. Zajmuje się „tytularnymi” narodami trzech republik Federacji Ro­ syjskiej: Ałtaju, Tuwy i Chakasji oraz zamieszkałymi na ich terenie innymi, mniej licznymi ludami językowo tureckimi, pozostawiając na uboczu ludy mongolskie i ich ziemie. Jest książką przeznaczoną dla szerokiego grona czytelników: „opowiada” (por. s. 10) głównie, a nie referuje, ma kolorową, interesująco skomponowaną okładkę i w konwencji literatury pięknej sformułowany tytuł całości i niektórych rozdziałów, ilustrowana jest znakomitymi fotografiami autora w tekście i na wkładkach. Nie tra­ ci jednakże walorów naukowych: dostarcza dobrze udokumentowanych materiałów z badań terenowych, przedstawia przyjęte założenia, zapoznaje ze stanem wiedzy w ramach poszczególnych zagadnień, definiuje terminy, zaopatrzona jest w obszerną bibliografię i słownik wyrazów z języków miejscowych i rosyjskiego. Autor koncentruje się, do czego nawiązuje pierwsza część tytułu - Ajdyn zna­ czy księżyc, na obszarach kultury, w których ważną rolę odgrywają symbole. Są to: etniczność, święta narodowe, obrzędy noworoczne, więzi rodowe, a także historia i mity historyczne oraz mity ekologiczne i kosmologiczne, istotne dla współczesnej tożsamości rdzennych mieszkańców badanych terenów. To właśnie poznanie sposo­ bów poszukiwania i budowania tożsamości narodowej przez tych mieszkańców jest głównym celem pracy, bowiem autor słusznie uznał, że na zetnizowanych obsza­ rach postradzieckich ogniskują się one głównie wokół spraw etniczno-narodowych �438 Rezenzje i noty recenzyjne i związanych z nimi, podnoszonych do rangi symboli, wybranych elementów miej­ scowych tradycji. We „Wprowadzeniu” istotne są przedstawione tam założenia przyjęte przez ba­ dacza. Nie zamierzał on traktować Syberii jako rezerwuaru archaicznych światopo­ glądów i praktyk wierzeniowych. Pragnął dotrzeć do nowych form kulturowych tam powstających w wyniku przeobrażeń, zintensyfikowanych po roku 1991, takich jak przekształcenia własnościowe, reformy rynkowe, upowszechnienie nowoczesnych technik komunikowania, przewartościowania własnej historii i - dodajmy - wsku­ tek umożliwiających je zmian ustrojowych w Federacji Rosyjskiej. Przykładem jest choćby szamanizm, nazwany przez autora „miejskim” (s. 10). Badacz deklaruje ostrożność wobec modeli usiłujących przedstawiać procesy kulturowe w południo­ wej Syberii, w tym kształtowania się tożsamości narodowej tutejszych narodów tu­ bylczych, jako podlegające jednolitym zasadom, powielającym wzory europejskie. Pragnie poszerzyć zakres dotychczasowych badań, nie ograniczać się do zreduko­ wanego modelu badań nad etnicznością, objąć nimi „intencje i konkretne zachowa­ nia osób bezpośrednio zaangażowanych w lokalne wydarzenia i strategie działania” (s. 11). Chce poznać sposób rozumienia i posługiwania się przez członków miejsco­ wych społeczności takimi pojęciami, ważnymi w procesach etniczno-narodowych, jak „tożsamość”, „tradycja” i „naród”. Pierwszy rozdział pracy omawia teorie etniczności i narodu w antropologii zachod­ niej i etnografii/etnologii radzieckiej i rosyjskiej. Autor sygnalizuje w nim między in­ nymi trudności związane z wieloznacznością rosyjskiego słowa naród, wyjaśnianego „według słownika Dalju” (s. 26), którym okazał się W.I. Dal’ (Dahl), autor „Słowni­ ka z objaśnieniami żywego języka wielkoruskiego” z lat 1863-1866. Kolejny rozdział przedstawia sytuacj ę prawną narodów nierosyj skich po roku 1991, po którym nastąpiło poszerzenie autonomii republik federacyjnych i intensyfikacja zjawiska tak zwanego „odrodzenia narodowego”. Wskazuje na zmiany w polityce narodowościowej w skali Federacji Rosyjskiej i ścieranie się dwóch koncepcji, jednej głoszącej potrzebę utrzy­ mania i wzmocnienia terytorialnych autonomii etnonarodowych oraz drugiej, zmierza­ jącej do likwidacji terytoriów etnonarodowych o charakterze jednostek polityczno-ad­ ministracyjnych i zastąpienia ich autonomiami kulturalnymi. „Odrodzenie narodowe” autor ukazuj e zarówno z punktu widzenia interpretatorów zewnętrznych, traktuj ących je jako reakcję społeczeństw nierosyjskich na politykę państwa radzieckiego, jak i uczest­ ników tych przemian, uznających je za dążenie do przywrócenia tym społecznościom podmiotowości, a tym samym godności (s. 39,40). Trzeci rozdział, także o charakterze wstępnym, zawiera ogólne informacje o omawianych republikach i wskazuje narożni­ ce między nimi, ważne dla przebiegu procesów etnicznych, takie jak położenie geogra­ ficzne, historia, struktura etniczna i stan gospodarki. Istotne w nim jest ukazanie me­ chanizmów integracyjnych i dezintegracyjnych wewnątrz społeczności miejscowych, wywołanych podziałami etnicznymi i regionalnymi, różnicami językowymi i innymi kulturowymi, stopniem modernizacji i odmiennością sytuac ji prawnej. Znamienne jest również to, że procesy etniczne z reguły dokonują się w ramach pozostawionych przez Związek Radziecki granic jednostek etn iczno-terytoria 1nych i nie prowadzą do żądań rewizji ich przebiegu. �Recenzje i noty recenzyjne 439 Następne trzy rozdziały stanowią rdzeń pracy. Przedstawiają i analizują bowiem trzy wybrane dziedziny kultury i życia społecznego: święta narodowe, obrzędy no­ woroczne i więzi rodowe, w oparciu o materiały z długotrwałych badań, prowadzo­ nych w latach 1993-2000 w ścisłym kontakcie z wybranymi osobami, rodzinami i społecznościami lokalnymi. To one umożliwiły realizację i przedstawienie ważnego celu pracy, j akim było poznanie systemów wartości uj awnianych w działaniach reali­ zowanych zarówno przez instytucje publiczne, j ak i rodziny, zawsze jednak związane z wyborami grup i jednostek, i na ich podstawie wypowiadanie sądów o procesie ksztahowania się zbiorowej tożsamości narodowej. Święta narodowe: El-Oin w Ałtaju, Naadym w Tuwie i Tun Pajram w Chakasji, choć o współczesnych scenariuszach, zostały zaakceptowane przez rdzennych mieszkańców republik. Łączą treści polityczne i religijne z rekreacyjnymi. Stanowią istotne narzędzia umacniania wspólnot narodowych w tych republikach. Autor, na podstawie bezpośredniej obserwacji tych świąt, stwierdził, że mimo różnic w sposo­ bie ich organizowania i atmosferze, które tworzą, przyczyniają się one do populary­ zacji i utrwalenia znaczenia tradycyjnej kultury w takich jej dziedzinach, jak stroje narodowe, muzyka i poezja, mieszkanie - jurty z ich wyposażeniem, pożywienie i gry sportowe, przekształcając je w ważne narodowe symbole. Przenikanie się sfery wierzeniowej z etniczną Łukasz Smyrski omówił na pod­ stawie obrzędu nowego roku, liczonego według kalendarza księżycowego. Skoncen­ trował się na święcie, w którym uczestniczył, a mianowicie Czagaa bajram w Ałtaju, związanym z oddawaniem czci Gospodarzowi Ałtaju i innym duchom - gospoda­ rzom miejsc. Autor sądzi, że również dawniej nie było ono obchodzone we wszyst­ kich regionach obecnej republiki Ałtaj, lecz tylko w tych spośród nich, w których silne były wpływy buddyzmu. Obrzędy nie miały ściśle ujednoliconego scenariusza, w jednych miejscach przetrwały okres komunizmu, sprawowane w ukryciu, w in­ nych zostały zaniechane i obecnie się do nich powraca. Obserwował je w rodzinach we wsi Kókórii, do których był zapraszany. Dostrzegł ich różnorodność; niezwykle interesujące są opisy obrzędu, uzupełnione przedstawieniem odczuć badacza. Z jego oczekiwaniami czegoś niezwykłego kontrastowały zachowania z pozoru zwyczajne, mające jednakże głęboki sens symboliczny (s. 106). Uczestniczył także w tejże wsi w obrzędzie noworocznym obchodzonym w szkole i społeczności kołchozowej. Jako uroczystość państwowa, święto to stało się ważnym czynnikiem identyfikacji narodo­ wej. Sprawowane w szkole należy do tak zwanej pedagogiki etnicznej, obchodzone w kołchozie i w rodzinach integruje społeczności lokalne oraz rodzinno-sąsiedzkie, nie tracąc jednakże wymiaru religijnego. Ród i stosunki rodowe, od dawna pasjonuj ące antropologów, to ostatnia dziedzina kultury, którą autor uczynił przedmiotem swoich poszukiwań przejawów przekształ­ ceń i umacniania się etniczności. Przedstawił historię kształtowania się i funkcjono­ wania rodów w południowej Syberii i stwierdził nieco odmienne rozumienie tego terminu w trzech badanych republikach. Omówił różnorodne czynniki oddziałujące na charakter rodu. Były to między innymi czynniki społeczno-gospodarcze, politycz­ ne i administracyjne, które powodowały zmiany w jego funkcjach, a nawet powstanie tak specyficznych form rodu, jak rody „terytorialne” w Tuwie i rody „administracyj­ �440 Rezenzje i noty recenzyjne ne”, utworzone w wyniku działań administracji carskiej. Wskazał na miejsce przyna­ leżności rodowej wśród innych sposobów identyfikowania się, którymi sąu Ałtajczyków także przynależność do grupy terytorialno-etnicznej i narodu. Jest przekonany, że znajomość rodu i zasad pokrewieństwa nie była w Akaju przeżytkiem i miała wspar­ cie w codziennych praktykach i doświadczeniu. Obok tego jednak wiedza o rodach była upowszechniana, szczególnie po roku 1991, w szkołach i w mediach. Zarówno w Ałtaju, jak i Tuwie, a także Chakasji toczyły się dyskusj e, w jaki sposób wykorzy­ stać tradycje rodowe w działaniach politycznych, społecznych oraz gospodarczych. Miały być remedium na wiele trudności, które pojawiły się w okresie transforma­ cji. Również w tym rozdziale autor ujawnił się jako utalentowany badacz terenowy, potrafiący uczestniczyć w ważnych wydarzeniach i interesująco je opisać. Były to „zebrania rodowe”, mające wybrać przedstawicieli rodów do tworzonej struktury samorządowej w Ałtaju, i święta rodów w postaci zjazdów rodowych w Chakasji. Mimo dystansu geograficznego i kulturowego przypominały zjazdy rodzin w Polsce, znane mi z autopsji i internetowych stron rodzin, wskazując na inną jeszcze niż uwa­ runkowania lokalne przyczynę umacniania stosunków rodzinnych, jaką jest potrze­ ba bliskości, wspólna wszystkim społeczeństwom zagrożonym alienacją. Związek odtwarzanej i adaptowanej do współczesnych warunków rodowości z etnicznością autor dostrzega w nadaniu rodom charakteru instytucji narodowej. Stwierdza: „rody stały się bardziej wyrazistymi symbolami narodowymi niż sposobami klasyfikowa­ nia ludzi” (s. 169). Nie odnotował, bo jest to oczywiste, że stanowią również element życia społecznego odróżniającego narody miejscowe od Rosjan i innych mieszkań­ ców tego terenu bez tradycji rodowych, dostarczający członkom struktur rodowych kapitału społecznego pomocnego także w życiu codziennym. Dwa ostatnie rozdziały zostały poświęcone działaniom mającym na celu bu­ dowanie i umacnianie narodów. Autor skoncentrował się na dwóch spośród nich, a mianowicie tak zwanej historii wynalezionej oraz nadawaniu etniczności wymiaru kosmicznego. Celem historii „wynalezionej” jest takie przedstawienie przeszłości, które unieważnia paternalistyczną wersję historii kolonizatorów i uzasadnia podmio­ towość narodów rdzennych. Ten rodzaj historii uprawiany jest, rzecz jasna, nie tyl­ ko przez uczonych narodów syberyjskich, ale szerzej, także w postradzieckiej Azji Środkowej i na Kaukazie. W republikach południowej Syberii są to między inny­ mi rozważania etnogenetyczne, związane z poszukiwaniem przodków, za których uważani są Scytowie, Hunowie, Mongołowie, a także Kirgizi Jenisejscy. Trafne jest stwierdzenie autora, że badacze przeszłości rdzennych narodów tych republik jako niesprzeczną traktują relację między mitem a historią (s. 178). Historia wynaleziona służy także wyposażeniu miejscowych narodów i modeli ich światopoglądów etnicz­ nych w szczególne cechy, łączące sprawy tego świata z wszechświatem. Należy do nich przekonanie o związkach gór Ałtaju i ludzi tam żyjących z kosmicznymi polami energetycznymi. Wsparciem dla tego rodzaju poglądów było zainteresowanie nauki, badającej anomalie magnetyczne na Ałtaju, twórczość artystyczna, choćby Mikołaja Rericha, przyjazdy bioenergoterapeutów, członków sekt i innych poszukiwaczy ezoteryki. Mity kosmologiczne i ekologiczne, kompilowane z elementów wiedzy tra­ dycyjnej i współczesnej wiedzy przyrodniczej i psychologicznej, pomagają w two- �Recenzje i noty recenzyjne 441 rżeniu obrazu miejscowych narodów jako wyposażonych w szczególne cechy, jak to określił autor, „etniczności kosmicznej”. W przedstawianiu charakteru budowanej wśród narodów Syberii południowej etniczności autor nie eksponuje sytuacji konfliktowych z przedstawicielami grup et­ nicznych pochodzenia europejskiego. Nie zapomina, oczywiście, o antyrosyjskich wystąpieniach w Tuwie w roku 1990 i indywidualnych manifestacjach niechęci, których doświadczył również on sam, brany za Rosjanina. Nie poddał się jednakże tak silnemu, w naszym polskim myśleniu o sprawach etnicznych, przekonaniu o ko­ niecznie konfrontacyjnym i konfliktowym charakterze stosunków etnicznych. Próba umacniania etniczności i budowania narodów nie na podstawie konfliktu z ludnością pochodzenia europejskiego ma zapewne w republikach południowej Syberii uzasad­ nienie pragmatyczne i należy do strategii miejscowych elit etnicznych. Wydaje się jednakże mieć także oparcie i znajdować odbiór wśród szerokich grup ludzi w ich codziennych działaniach. Może mieć ponadto związek z poszukiwaniami przez ludy tureckie genealogii nie tylko azjatyckiej, ale również euroazjatyckiej. Znana jest przecież, przyjmowana przez Ałtajczyków, o czym informuje autor (s. 71), a także Kazachów, którymi się zajmowałem, koncepcja pochodzenia od indoeuropejskich Scytów. Interesująca analiza dyskursu postkolonialnego, dostrzeżonego w pracach miejscowych uczonych, tak istotna dla stosunków interetnicznych, osłabiona została, moim zdaniem, arbitralnym stwierdzeniem: „Trudno nazwać Syberię «dawną ko­ lonią» - je s t nią cały czas” (s. 173). Z tej perspektywy nie jest łatwo obserwować proces zmian i właściwie ocenić wysiłki mające na celu usunięcie lub choćby zmini­ malizowanie skutków kolonializmu. Otrzymaliśmy wartościową książkę dobrze informującą, w sposób daleki od sche­ matyzmu, o zjawiskach zarówno mentalnych, jak i w zakresie praktyk społecznych dotyczących etniczności i narodu, a szerzej przekształceń kulturowych na pozaeuro­ pejskich obszarach Federacji Rosyjskiej. Jej zalety są związane z umiejętnościami jej autora nawiązania kontaktów z rozmówcami, dotarcia do ważnych materiałów terenowych i krytycznej konfrontacji uogólnień zaczerpniętych z literatury z danymi z badań, posługiwania się różnymi rodzajami źródeł oraz przyjęcia perspektywy hi­ storycznej. Książka stanowi wynik wieloletnich prac terenowych i dobrze prezentuje autora, ale jednocześnie nosi cechy ukształtowane w trakcie od dawna prowadzonych badań na obszarach dawnego Związku Radzieckiego przez etnologów ze środowiska warszawskiego. Została napisana dobrym językiem i starannie wydana. Jest ważna dla etnologii i innych dyscyplin społecznych, a zarazem dostępna dla szerszego gro­ na czytelników. Zbigniew Jasiewicz �442 Rezenzje i noty recenzyjne Dagnosław D e m s k i, Obrazy hinduizmu. Kultura i religia oczami radżputów i pasterzy, Biblioteka Etnografii Polskiej nr 57(58), Warszawa: Instytut Archeolo­ gii i Etnologii PAN 2007, ss. 340, il., mapy, tab., ISBN: 83-89499-46-2. Dagnosław Demski jest badaczem o szerokich zainteresowaniach, tak w ujęciu geograficznym, jak i tematycznym. Prowadził prace na terenie Indii, głównie za­ chodnich, poczynając od lat 80., ale także na pograniczach etniczno-kulturowych dawnej Rzeczpospolitej na Białorusi, Litwie, Łotwie i Ukrainie oraz ostatnio na Wę­ grzech. Obejmował nimi zagadnienia symboliki w mitach i obrzędach, wybrane kwe­ stie struktury społecznej i religijności oraz sprawy tożsamości etnicznej i etnicznych stereotypów. Łącznikiem było zainteresowanie pograniczami etniczno-wyznaniowymi oraz relacjami między ludźmi, zróżnicowanymi społecznie, religijnie i etnicznie, obserwowanymi zarówno w ich manifestacjach zbiorowych, jak i indywidualnych. Rozwinięciem niektórych z tych kierunków badań jest recenzowana książka, napisa­ na na podstawie materiałów z badań na pograniczu hinduizmu i islamu na terenach granicznych Indii i Pakistanu, skoncentrowana na relacjach między dwoma różnią­ cymi się pozycją społeczną, a co za tym idzie innymi elementami kultury, grupami radżputów i rabari. Wartość książki, wśród innych polskich prac dotyczących Indii, wynika z tego, że napisana została na podstawie materiałów z wieloletnich własnych badań terenowych oraz ukazuje kulturę jednego z regionów na tle całości tego wiel­ kiego państwa i obszaru hinduizmu. Zakres i główne cele tej książki, będącej rozprawą habilitacyjną, dobrze charak­ teryzuje jej tytuł: Obrazy hinduizmu. Kultura i religia oczami radżputów i paste­ rzy. Kultura i społeczeństwo Indii są zróżnicowane, dowodzi autor i koncentruje się na jednym z obszarów tego państwa-subkontynentu, jakim jest krąg kultury radżpuckiej. Krąg ten ukształtowała w północnych i zachodnich Indiach warstwa radż­ putów, pochodzenia koczowniczego, wyłoniona w VII-VIII wieku jako zbiorowość wojowników walczących z islamem, przekształcona później w warstwę władców państw i właścicieli ziemi. To właśnie oddziaływanie kultury radżputów na kulturę grup ludności od nich zależnych i utrzymywane przez warstwę dominującą stosunki społeczne doprowadziły do powstania specyficznej kultury. Drugim biegunem w krę­ gu kultury radżpuckiej czyni autor - dla celów analizy - rabari, do niedawna niepiś­ miennych i koczowniczych pasterzy, poprzez osiedlenie i gospodarkę powiązanych z właścicielami ziemi, patronami radżputami, którzy włączyli ich do systemu kasto­ wego. Autor wyodrębnia ten krąg, wskazując na jego odmienność, tak w porównaniu z innymi terenami Indii, jak i ze względu na wewnętrzną specyfikę, polegającą na charakterystycznych relacjach społecznych, wyrażanych również w symbolice. Do specyfiki tej należy nie tylko pozostawanie radżputów i rabari w ramach tradycyj­ nych systemów zależności i współdziałania - jadżmana i jego regionalnej odmiany ter tansli, zawężonej, bo obejmującej jedynie patrona i jego zaufaną służbę, ale rów­ nież bliskość kulturowa, wynikająca między innymi z obecności rabari w mitach radżpuckich oraz przejmowaniu przez pasterzy wzorów radżpuckich. Stosunki między obydwiema grupami i ich następstwa kulturowe, podstawowy przedmiot zainteresowań autora, badane były na dwóch poziomach. Pierwszym �Recenzje i noty recenzyjne 443 z nich była konieczna kwerenda źródeł zastanych, obejmująca wszystkie dostępne publikacje, głównie historyczne i antropologiczne, dotyczące radżputów i rabari w miejscach ich występowania. Drugim natomiast, szczególnie cennym, były własne badania terenowe, prowadzone w Gudżaracie i Radżastanie oraz w Sindzie w Paki­ stanie, skoncentrowane jednak w dystrykcie Kaczh, obecnie najbardziej na zachód wysuniętym regionie stanu Gudżarat, w czasie wielomiesięcznych pobytów w latach 1989, 1992, 1994 i 1998. Wybór Kaczhu jako miejsca badań i skupienie uwagi na tutejszej grupie rabami-kaczhi, wynikały z poszukiwania „najbardziej tradycyjnych społeczności” (s. 12) i dążenia do zarejestrowania zanikających wzorów kulturo­ wych. Badacz programowo nie zwraca uwagi na teraźniejszość, pomija na przy­ kład uroczystości obchodzone przez rabari, zaliczane do „współczesnych” (s. 243). Współczesność jednak pojawia się w pracy, z korzyściądla niej, w postaci informacji 0 datach końcowych niektórych form władzy i własności, na przykład władzy książę­ cej w roku 1947 i majątków feudalnych w roku 1958. Dostrzegana jest również, choć często tylko w przypisach, jako prowadząca do niej zmiana: powodujące ją czynniki oraz jej efekty, między innymi przekształcenia obrzędów oraz odchodzenie w obrzę­ dowości rabari od wzorów dawnych patronów-radżputów spowodowane postępują­ cą hinduizacją, zajmowanie miejsca przez radżputów w grupie współczesnych woj­ skowych oraz opanowanie przez rabari zawodu kierowców ciężarówek. Nie zawsze jasny jest rozdział przeszłości od teraźniejszości. Wyraziste i zrozumiałe są w tym kontekście opisy obserwowanych przez badacza obrzędów, między innymi nocnego święta Bhad Mata (s. 190), mniej zrozumiałe natomiast rekonstruowane opisy obrzę­ dów, posługujące się źródłami różnego rodzaju i proweniencji, na przykład obrzędu dassara (s. 176 i n.). Potwierdzenia tezy o kręgu kultury radżpuckiej jako całości, co prawda względnej, badacz poszukuje omawiając w kolejnych rozdziałach (usytuowanych po „Wstępie” 1 po, również o wstępnym charakterze, rozdziale I: „Przedmiot i metoda”) pocho­ dzenie i wizerunek własny radżputów i pasterzy rabari, symbolikę w kręgu tradycji radżpuckiej, obrzędy obu grup, sposoby postrzegania przez nie przestrzeni i katego­ ryzację czasu. Rozdział II, „Radżpuci i pasterze. Relacje między częścią a całością”, przynosi próbę opisu „hinduizmu” - kultury indyjskiej zarówno w perspektywie „bramińskiej”, wewnętrznej, jak i „kolonialnej”, zewnętrznej. Własną propozycją autora jest ponadto ukazanie tej kultury z punktu widzenia jednostki należącej do różnych warstw lub części społeczeństwa indyjskiego (s. 38). Szczegółowo przed­ stawia kategorie i przestrzenie stratyfikacji społeczno-kulturowej, oddzielne miejsce przeznaczając na charakterystykę terenu badań, określonego przezeń jako należący do „zachodniej Siaktipury” o zróżnicowanym pochodzeniu ludów tam zamieszka­ łych, ważnej roli radżputów, dominacji tradycyjnej formy hinduizmu, zwanej siaktyzmem i występowaniu synkretycznych kultów hinduistyczno-islamskich. Kulty te, obejmujące cześć oddawaną grobowcom pirów - świętych sufickich i działalność tychże pirów, oraz będący między innymi ich wynikiem brak możliwości konse­ kwentnego stosowania tu niektórych reguł hinduizmu, pozwalają mówić o tym tere­ nie jako pograniczu wyznaniowym. Rozdział III, „Radżput i pasterz - pochodzenie i wizerunek własny”, koncentruje się na genezie i obrazach własnych badanych grup �444 Rezenzje i noty recenzyjne oraz ich wzajemnych relacjach odczytywanych w mitach pochodzeniowych. W ko­ lejnych rozdziałach, IV: „Symbolika w kręgu tradycji radżpuckiej” oraz V: „Obrzędy i rytuały”, zostały omówione źródła i istota symboli występujących na tym terenie oraz główne święta i typy działań rytualnych. Specyfikę obu badanych grup z nieco innej perspektywy analizuje autor w rozdziale VI: „Przestrzeń i czas”, przedstawiając sposoby postrzegania przestrzeni, w tym ksztahowania miejsc świętych oraz katego­ ryzacji czasu. W rozdziale VII, ostatnim, powraca do wypowiedzianej już poprzednio konkluzji, że dla kręgu tradycji radżpuckiej, podobnie jak dla innych tradycyjnych społeczności, podstawowym czynnikiem tworzącym wspólnotę było współistnienie na tym samym terytorium (s. 255). W rozbudowanych tabelach, ulubionym narzę­ dziu syntezy i komunikowania się z czytelnikiem, autor przedstawia poziomy iden­ tyfikacji społecznej oraz podstawowe wartości i odpowiadające im symbole i mity obu grup. Buduje modele dharmy, rozumianej jako kwintesencja kultury i sposób widzenia świata przez radżputów i rabari (s. 262). Uzupełnia je zaprezentowaniem sposobów postrzegania świata przez inne grupy społeczne, określając je mianem „pozaradżpuckich kontekstów hinduizmu” (s. 287 i n.). Praca jest wyposażona w ob­ szerną bibliografię, ryciny, a wśród nich mapy, tabele, słownik, indeks osób, rzeczo­ wy oraz nazw geograficznych, a ponadto w interesujące zdjęcia wykonane w trakcie badań terenowych. Autor zgromadził obszerny i bardzo interesujący materiał, który interpretuje, po­ sługując się przyjętymi przez siebie założeniami. Najsilniejszym wśród nich wydaje się teza o decydującym wpływie struktury społecznej oraz doświadczeń wynikają­ cych ze sposobu życia i współżycia społecznego na postrzeganie świata. Inna doty­ czy przyjęcia możliwości rozpoznawania relacji miedzy grupami ludzi na podstawie analizy symboliki występującej w mitach, obrzędach, systemach pokrewieństwa oraz w sposobach recepcji przestrzeni i czasu. Podzielam przekonanie autora o ważnej roli symboli w tworzeniu i utrzymywaniu więzi społecznych. Natomiast nie wydaje mi się konieczne przyjmowanie koncepcji kultury jako konsensusu, stanowiącego podstawy konstruowania elementów symbolicznych wyłącznie wspierających system. Tworzo­ ne są również symbole system osłabiające. Z moich dawnych badań w północnym Afganistanie nad endogamiczną, kastopodobną grupą Haydariha, żyjącą w ramach systemu zbliżonego do jadżmana, w którym dominującą rolę pełnili Kipczacy, takim symbolem wyrażającym protest przeciwko podporządkowaniu była księga z genea­ logią Haydariha, jakoby zabrana i ukryta przez Kipczaków. Nie zgadzam się także z arbitralnie wypowiedzianym, w duchu adaptacyjnej teorii kultury, twierdzeniem: „Cechą wszystkich społeczności jest dążenie do przetrwania i korzystania z takich metod, które najbardziej ułatwiają realizację tego zadania w określonym środowisku społecznym i geograficznym” (s. 86). Badacz korzysta z wielu inspiracji teoretycz­ nych, odna jdywanych w myśli antropologicznej, szczególnie bliskie są mu te, które wskazująna społeczne źródła kultury (tu Emil Durkheim) oraz postrzegają, podobnie jak autor omawianej książki, zjawiska kulturowe jako konstrukcje symboliczne, a za­ razem jako złożony zbiór relacji społecznych (m.in. Victor Turner i Sherry B. Ortner). Kieruje się jednak przede wszystkim założeniami znajdującymi potwierdzenie w ze­ branych przez niego materiałach z badań terenowych, informujących o związku mię­ �Recenzje i noty recenzyjne 445 dzy pozycją społeczną a kulturą reprezentowaną przez symbole. Pragnie postrzegać i interpretować symbole i tworzone przez nie konfiguracje kulturowe, na co wskazuje tytuł książki - „oczami radżputów i pasterzy”, wykorzystując wytwory i dokumenty ich kultury, między innymi mity, wierzenia religijne, scenariusze obrzędów, systemy pokrewieństwa oraz opinie żyjących nimi i w nich ludzi. Postulat patrzenia na kulturę badanych społeczności oczami ich członków, ważny jako założenie mogące mieć wpływ na charakter badań, jest metaforą i nie daje się w pełni zrealizować. Szczególną cechą pracy jest wielość przyjętych w niej poziomów analizy. Punktem wyjścia było porównanie kultury radżputów i rabari w dziedzinach nasyconych sym­ boliką, takich jak wizerunek własny, obrzędy, recepcja przestrzeni i czasu, potrzebne dla wskazania kręgu kultury radżpuckiej tworzącego swego rodzaju wspólnotę kul­ turową, mimo wyraźnych odrębności w postrzeganiu kultury przez dwie tworzące ten krąg grupy. Krąg kultury radżpuckiej autor porównuje z kolei z pozaradżpuckim obszarem i kontekstem hinduizmu. W analizie materiałów wykracza poza dwie bada­ ne przez siebie grupy, omawiając znaczenie dla całości kultury hinduistycznej norm i światopoglądów (dharm) innych kast i grup spoza systemu kastowego, takich jak bramini, kupcy, grupy plemienne i muzułmanie. Rejestruje i charakteryzuje formy synkretyzmu hinduistyczno-muzułmańskiego, badane na pogranicznych obszarach Indii i Pakistanu, między innymi kult pirów muzułmańskich i cześć oddawaną ich grobom przez hinduistów. Interesująco omawia instytucje feudalnych i kastowych stosunków zależności, takich jak wspomniane już jadżmana i ter tansli. Próbą zsyntetyzowania tych zróżnicowanych sposobów analizy i podstawą dla wniosków są liczne i instruktywne tablice. Obejmują one zarówno zagadnienia szczegółowe (np. tablica 9. „Tematy i motywy mitów pochodzeniowych radżputów i rabari” lub tablica 14. „Męscy bogowie radżputów i rabari”), jak i te najbardziej ogólne (np. tablica 27. „Główne nurty kulturowe hinduizmu”). Brakuje jednak spisu tabel i rycin, a przy niektórych z nich podania źródeł. Badacz odznacza się nie tylko szerokością zainteresowań, lecz dysponuje ponad­ to dobrze przygotowanym warsztatem badawczym. Tradycyjnym metodom badań terenowych towarzyszyły wywiady z przedstawicielami miejscowej administracji i nauczycielami, a materiały z badań terenowych uzupełnione zostały przez źródła archiwalne. Do umiejętności badawczych należała znajomość języka hindi, nie uwal­ niająca jednak autora od konieczności korzystania z pomocy tłumaczy z języków lo­ kalnych. Badacz był zainteresowany pogłębioną interpretacją zdobytych materiałów, i w tym celu posługiwał się założeniami teoretycznymi odnalezionymi w literaturze i sprawdzanymi w trakcie własnych badań. Jego praca, miejscami niełatwa w lektu­ rze w związku z bogactwem materiałów i wielością wątków analizy, jest ważnym i nowatorskim studium z zakresu tradycyjnych stosunków społecznych i ich związ­ ków z wybranymi dziedzinami kultury w północno-zachodnich stanach Indii, wyjąt­ kowym w piśmiennictwie polskim. Zbigniew Jasiewicz �446 Rezenzje i noty recenzyjne Maciej Z ą b e k , Biali i Czarni. Postawy Polaków wobec Afryki i Afrykanów, Warszawa: Wydawnictwo DiG 2007, ss. 482, ISBN: 83-7181-461-5. Mamy przed sobą książkę, która dotyka problemu nader ważnego i współczes­ nego, jakim są relacje polsko-afrykańskie oraz kształtowanie postaw wobec Afryki i Afrykanów. Praca wyszła spod pióra antropologa kulturowego, toteż można się po niej spodziewać nie tylko zdemaskowania powszechnie funkcjonujących na ten te­ mat uproszczeń, ale także refleksji nad tym, jak dochodzi do powstania określonych stereotypów i wyobrażeń na temat Innego. Maciej Ząbek jest afrykanistąi zajmuje się zagadnieniami z zakresu antropologii polityki, a od 1995 roku kwestiami uchodźców i imigrantów afrykańskich w Polsce. Czytelnicy wielokrotnie mieli okazję zapoznać się z publikacjami tego badacza. Do najbardziej znanych jego prac należą: Arabowie z Dar Hamid. Społeczność w sytu­ acji zagrożenia ekologicznego (1998) oraz najnowsza: Uchodźcy w Polsce - próba spojrzenia antropologicznego (Ząbek, Łodziński 2008). Recenzowana książka to rozprawa habilitacyjna, której celem jest „odpowiedzenie na pytanie, jakie są i z cze­ go wynikają postawy Polaków wobec Afryki i Afrykanów” (s. 13). Próbę odpowiedzi autor zawarł w czterech obszernych częściach pracy. W pierwszej z nich, zatytułowanej „Relacje polsko-afrykańskie w kontekście hi­ storycznym i europejskim”, przedstawiono zmiany, jakie zaszły w postrzeganiu Afryki przez Polaków na przestrzeni wieków. Maciej Ząbek sytuuje te rodzime postawy w ra­ mach ogólnoeuropejskiej wizji „Czarnego Lądu”. Uważa bowiem, że „współczesne obrazy Afryki i Afrykanów wydają się w dużym stopniu przejętą kalką wizji zachod­ nioeuropejskich” (s. 23). Proponuje zatem „wędrówkę po historii”, w której ukazuje kolejne etapy kontaktów polsko-afrykańskich, rozpoczynając od wspomnień pierw­ szych polskich podróżników mających ambicje badawcze oraz Afrykanów w Polsce, a kończąc na turystyce i emigracji zarobkowej. Opierając się na różnego rodzaju ma­ teriałach, omawia relacje między Białymi a Czarnymi, dociekając źródeł określonych postaw. Pokazuje też, jak od XIX wieku do chwili obecnej obrazy „Obcych”, widoczne w polsko-afrykańskich stosunkach, ulegały zmianom, z drugiej jednak strony - okazały się trwałym elementem polskiej mentalności, obecnym do dzisiaj. W części następnej - „Postawy poznawcze wobec Afrykanów” - autor wprowadza czytelnika w zawiłości definicyjne związane z pojęciem „stereotypów”, czyli przede wszystkim znaków, „którymi - znacząc - «Innych» - przekazujemy na ich temat podsta­ wowe informacje” (s. 92). Mamy tu więc do czynienia z refleksją która w miarę analizy, już nie wyłącznie tekstów, ale również wywiadów, udowadnia, że stereotypy składają się na procesy kulturowe. Te ostatnie autor interpretuje, powołując się na Clifforda Geertza, według którego „nie tyle odbywająsię [one - M.Ch.] w głowie, ile (...) służą do nadania naszemu doświadczeniu znaczenia” (s. 216). Chcąc dotrzeć do motywów nietolerancji wobec Afrykanów, Maciej Ząbek przywołuj e wyobrażenia na temat kanibalizmu, brudu, chorób czy lenistwa Czarnych oraz poddaje analizie egzoetnonimy. Kolejna część pracy - „Postawy Polaków a ich zachowania wobec Afrykanów na przełomie XX i XXI wieku” - mówi o predyspozycjach do określonych zachowań �Recenzje i noty recenzyjne 447 wobec Afrykanów. Autor sugeruje, że „nie zawsze wynikają one z deklarowanych poglądów i wyznawanych stereotypów” (s. 17), zaznaczając wyraźnie, że postawy te są często ambiwalentne. Badacz omawia tu problem tak zwanego poczucia misji wobec Afryki, stawia pod znakiem zapytania sens działalności organizacji humani­ tarnych, pisze o stosunku Polaków do czarnych sportowców, a także porusza kwestie dowcipów na temat Obcych. Część ostatnia - „Konteksty czasu, przestrzeni i sytuacji” - w największej mie­ rze czerpie z zebranych materiałów empirycznych. Autor koncentruje się w niej na obecnej sytuacji Afrykanów. Omawia kwestie akulturacji imigrantów, asymilacji, marginalizacji, zwracając uwagę głównie na „konteksty sytuacyjne, w jakich uczest­ niczą jednostki i grupy” (s. 334), na przykład w domach studenckich i ośrodkach dla uchodźców. Oceniając Białych i Czarnych... warto zaznaczyć, że książki tej nie można skon­ frontować z innymi publikacjami tego rodzaju, gdyż jest to pierwsze w Polsce opra­ cowanie, które stanowi tak kompletne omówienie podstaw relacji polsko-afrykańskich. Praca ta, pod wieloma względami nowatorska, sytuuje się w kontekście ogólnie pojętego dyskursu naukowego na temat Afryki uprawianego w Polsce. Na tym tle wyraźnie uwidacznia się oryginalność refleksji zaproponowanej przez Ząbka. Otóż polskie publikacje zajmujące się tematyką afrykańską i pretendujące do miana prac antropologicznych, często nie spełniają podstawowych założeń metodologicznych tej nauki. Prezentowane w nich treści nie były bowiem konfrontowane z autorskimi badaniami empirycznymi. Prace polskich badaczy często skupiają się wyłącznie na analizie nieaktualnych już tekstów (i tematów). Nie bierze się pod uwagę propozycji metodologicznych uznanych na świecie antropologów-afrykanistów, choćby takich, jak John i Jean Comaroff (Comaroff, Comaroff 2003; 2005). Ich styl pracy, polega­ jący przede wszystkim na długim współuczestniczeniu w życiu badanych, pozwala nie tylko na zgromadzenie bogatej faktografii, ale także na dostarczeniu argumentów służących budowaniu teorii. Chociaż tematyka książki Ząbka znacznie odbiega od zakresu prac wspomnianych badaczy, to stanowi pierwszy krok do tego, by wpro­ wadzić w polskiej afrykanistyce poziom analizy wykraczający znacznie poza odarte z kontekstu kulturowego informacje. Maciej Ząbek dołożył zatem starań, by zgroma­ dzona przez niego wiedza miała rzetelne podstawy źródłowe. Swój ą analizę oparł na dwóch kategoriach materiałów. Pierwszą tworzą źródła wy­ wołane, czyli wywiady i rozmowy przeprowadzone w Polsce, wśród Polaków i Afry­ kanów. Dobór polskich rozmówców miał charakter przypadkowy, natomiast w przy­ padku Afrykanów, grupę badanych tworzyli najczęściej znajomi autora, „a następnie przyjaciele znajomych” (s. 18). Byli to również uchodźcy przebywający w ośrodkach i pracujący na Stadionie Dziesięciolecia. Drugą kategorię stanowią źródła i opraco­ wania zastane. Różnorodność materiałów, które uwzględnił autor, zasługuje więc na uznanie. Mimo staranności metodologicznej nie ustrzegł się on jednak nieścisłości. Przypomnijmy, że celem, jaki postawił przed sobą Maciej Ząbek, była „próba całościowego spojrzenia na relacje między Polakami a przybywającymi do Polski Afrykanami, nie tyle z perspektywy historycznej czy politologicznej, ile z punktu wi­ dzenia szeroko pojmowanych, uwarunkowanych kulturowo, postaw Polaków wobec �Rezenzje i noty recenzyjne 448 Afrykanów” (s. 5). Tak zakreślony cel praca ta zasadniczo wypełnia. Warto jednak zwrócić uwagę na fakt, że badacz powołuje się jedynie na narracje na temat zacho­ wań Białych i Czarnych względem siebie, zawarte w tekstach, uzupełniając je o ana­ lizę deklaracji wyrażanych przez rozmówców podczas przeprowadzanych przez nie­ go i studentów wywiadów. W tym kontekście niejasne wydaje się, co badacz uważa za „predyspozycje” do zachowań pojmowane jako „aspekt behawioralny” i jeden z elementów postaw. Czy przez ów aspekt behawioralny rozumie on tylko i wyłącz­ nie deklaracje, czy też inne zachowania? Jeśli przyjąć, że jedno i drugie, to w pracy zdecydowanie brakuje analizy kontekstów zachowań werbalnych, do których dotrzeć można jedynie na drodze obserwacji uczestniczącej. Wywiady stanowią tylko jeden ze sposobów gromadzenia wiedzy o tym, jak Inni postrzegają świat. Recenzowaną pracę uważam zatem za dobry punkt wyjścia, aby sprawdzić w empirii, jak wyglą­ dają deklarowane postawy w praktyce życia codziennego. Pytanie, na ile możliwa jest obserwacja uczestnicząca, w tym przypadku pozostawiam otwarte, a moje uwagi mają charakter polemiczny. Służyły one jedynie wskazaniu na nieco inny sposób pojmowania tego, co może warunkować ludzkie zachowania. Zagadnienie warunkowania postaw to trudny wątek, poza którym mamy do czy­ nienia w tej pracy przede wszystkim z bogactwem faktów przedstawionych w określo­ nym i przemyślanym porządku. Patrząc na Białych i Czarnych... w kontekście analizy postaw Polaków wobec Afrykanów można powiedzieć, że książka ta daje możliwość bardzo szerokiego i zarazem pogłębionego spojrzenia na ten problem. Praca Macieja Ząbka przedstawia pewne utarte wyobrażenia o życiu w „innej” kulturze i, co najważ­ niejsze, każe uznać odmienność owego Innego. Warto podkreślić, że sprawia to nie przez skoncentrowanie się na zwalczaniu uprzedzeń, a jedynie przez pokazanie uwa­ runkowanych kulturowo, społecznie i uwikłanych historycznie źródeł stereotypów. Podsumowując - uważam, że jest to pozycja godna uwagi zarówno ze względu na tematykę, jak i sposób opracowania materiałów. Jest ważna nie tylko dla antropo­ logów, ale dla wszystkich, którzy zainteresowani są problematyką relacji międzykul­ turowych, migracji i stereotypów. Magdalena Chułek LITERATURA Comaroff J., Comaroff J. L. 2003 Reflections on Liberalism, Policulturalism, and ID-ology: Citizenship and Difference in South Africa, „Social Identities” 9: 4, s. 445-473. 2005 The Colonization of Consciousness in South Africa, „Economy and Society” 18: 3, s. 267-296. Ząbek M. 1998 Arabowie z Dar Hamid: społeczność w sytuacji zagrożenia ekologicznego, Warszawa: Wydawnictwo Dialog. Ząbek M., Łodziński S. 2008 Uchodźcy w Polsce: próba spojrzenia antropologicznego, Warszawa: Ofi­ cyna Wydawnicza ASPRA-JR. �Recenzje i noty recenzyjne 449 Jacek S c h m i d t , Nowe tożsamości w czasach transformacji europejskich. Imigranci z Polski w Niemczech, Poznań: Wydawnictwo NEWS-Witold Nowak 2009, tab., rys., ISBN: 978-83-928480-0-4. W dotychczasowej działalności badawczej Jacka Schmidta wątkiem wiodącym były problemy tożsamości. W ich obrębie mieszczą się takie tematy, jak stereotypy, zbiorowe autoreprezentacje, wyobrażenia Innego oraz identyfikacja etniczna i naro­ dowa. Sposób ujmowania tych zagadnień w jego wydaniu zmienia się i mam wraże­ nie, że systematycznie ewoluuje od podejść „zobiektywizowanych”, rekonstruowa­ nych na podstawie ankiet i odpowiedzi na pytania kwestionariusza respondentów, zwanych też informatorami, po coraz bardziej „subiektywne”, to znaczy oparte na własnych wypowiedziach rozmówców czy interlokutorów. To ważny proces, od­ zwierciedlający także zmiany zachodzące we współczesnej antropologii światowej, którego świadectwem w biografii naukowej tego autora jest książka Nowe tożsamo­ ści w czasach transformacji europejskich. Imigranci z Polski w Niemczech, traktująca o zjawiskach migracji we współczesnej Europie. W samej strukturze dzieła w oczy rzuca się jego klarowność. Jacek Schmidt roz­ poczyna książkę od przedstawienia metod i przedmiotu pracy. W kwestii metod, po­ dobnie jak i w wielu innych, wyraża się konkretnie i jasno. Rozproszony charakter grupy badanej i możliwość odbywali ia j cdyn ic wielokrotnie powtarzanych, acz nie długoterminowych (w terminologii angielskiej intermittent) sesji terenowych, wy­ kluczyły jednorazowe, a przy tym wielomiesięczne badania uprawiane przez kla­ sycznych antropologów społecznych, zalecane ongiś przez Bronisława K. Malinow­ skiego, zaś dziś przez Chrisa Hanna. Autor posługuje się całą gamą narzędzi znanych etnografom, a które socjologowie nazywają „miękkimi”. Są to między innymi takie metody podstawowe, jak wspólne przebywanie z interlokutorami w ich naturalnych, rodzinnych środowiskach, umożliwiające prowadzenie obserwacji uczestniczącej, czy wywiady: swobodny, autobiograficzny narracyjny i grupowy. Ponadto wykorzy­ stane zostały źródła biograficzne (zdjęcia, listy, zapisane wspominki). Swoisty eklek­ tyzm metod badawczych i sposobów pozyskiwania danych daje w sumie podsta­ wę materiałową do formułowania hipotez, ich interpretacji i wyciągania wniosków, zwłaszcza że Schmidt ucieka się, w niezwykle profesjonalny sposób, do triangulacji danych (wzajemnego odnoszenia do siebie „faktów” pochodzących z różnorakich źródeł i sprawdzania ich wiarygodności za pomocą wielu metod „naraz”). Istnieją szczególne powody, dla których założenia metodyczne wyłożone są z taką skrupulatnością. Z jednej strony, zgodnie z zaleceniami najbardziej współ­ czesnej antropologii, Jacek Schmidt chce uczynić swą pracę transparentną, pokazać, jak zdobywał materiały. Ze strony drugiej, przekonująco wykazać, że zastosowanie metod „miękkich” pozwala: 1. zebrać materiał niemożliwy do uzyskania metoda­ mi bardziej „twardymi”, 2. wydobyć kategorie stosowane przez samych badanych, 3. odsłonić niuansowe i wręcz intymne obszary autoidentyfikacji, 4. zachować przy tym rygory naukowe uzyskiwania i interpretacji danych. Brak tak zwanej reprezen­ tatywności, będący obsesją ortodoksyjnych wyznawców metod kwantytatywnych, �450 Rezenzje i noty recenzyjne jest tu świadomie zakładany. Zastosowanie metod jakościowych daje obraz, który - moim zdaniem - wnosi więcej do naszej wiedzy o zagadnieniach tożsamości emi­ grantów z Polski do Niemiec niż tony „twardych faktów” wykreowanych metodami ilościowymi. Wspomniana triangulacja danych daje przy tym możliwość wpisania subiektywnych narracji w makronarracje, czyli sytuowania tych pierwszych w kon­ tekście szerszych tendencji dających się zaobserwować w kulturze i społeczeństwie. Metoda narracyjna rzeczywiście wydaje się najbardziej stosowna do przepro­ wadzenia badań mających zrealizować tak zarysowane cele i spełniać jednocześnie wymogi naukowości. Narracja okazuje się zarazem samorefleksją na temat życia, przebytej „trajektorii tożsamościowej”, autorskim opisem sytuacji, w jakiej ktoś się znajduje, zwłaszcza jeśli chodzi zarazem o percepcję samego siebie, poniekąd „od środka”, jak i o „jaźń odzwierciedloną”, czyli o to, jak ktoś myśli, iż inni go po­ strzegają. Oznacza ona także znaczne zminimalizowanie prekoncepcji badacza, na­ rzucanych z góry własnych kategorii myślowych, wtłaczania poglądów rozmówców w ustalone ramki pojęciowe. W miejsce tego oddaje się głos „podmiotom”. Bada­ nie podmiotowe zakłada uzgadnianie sensów wypowiedzi w trakcie rozmowy, co w jakiejś mierze czyni „badanych” współautorami całego przedsięwzięcia. Przygoda etnograficzna w terenie staje się przy tym zaczynem do przeprowadzenia autoetnografii, refleksji badacza na temat ewolucji jego postrzegania zjawiska w miarę pro­ wadzenia studiów oraz tego, jak jego obecność wpływała na zachowania oraz sposób artykułowania i werbalizowania problemu przez rozmówców. Osobną kompleksowo przedstawioną kwestię stanowi tożsamość i wiążąca się z niąrefleksyjność człowieka jako przedmiot badań w naukach społecznych. W tym momencie Jacek Schmidt jawi się jako kompetentny znawca teorii socjologicznych, filozoficznych i antropologicznych. Roland Barthes, Paul Ricouer, Erwing Goffman, Anthony Giddens, Manuel Castells, Robert J. Lifton, Johnatan Friedman, Herman Basinger i James Clifford to tylko niektóre nazwiska badaczy, których wybrane idee odnośnie do narracji, autorefleksji i tożsamości pojawiają się w rozprawie. Dobór teorii nie jest w żadnej mierze przypadkowy - albo służą one wyłożeniu własne­ go rozumienia zagadnień przez autora, albo też dodatkowo znajdują zastosowanie w późniejszych empirycznych bądź interpretacyjnych warstwach książki. Łącznie konceptualizacja ta stanowi także legitymizację perspektywy narracyjnej przyjętej w pracy. Pokazuje, że choć tożsamość rozumieć można jako coś danego i statycznego (i tak ją najłatwiej badać metodami kwantytatywnymi), to jednak Schmidtowi zde­ cydowanie bliższa jest perspektywa traktująca ją jako zmienną w czasie i zależną od kontekstu. Tożsamość jest niezwykle ulotną delikatną m aterią czymś wyrażanym za pomocą ledwie uchwytnych znaków i gestów. Zawarte w znanej książce Jamesa Clifforda (2000) obszerne studium na temat „kłopotów z tożsamością” Indian Mashpee z Massachusetts, pozornie dalekich od spraw trapiących „późnych wysiedleńców” w Niemczech, stanowi ilustrację i inspirację dla takiego podejścia badawczego. Opowiedzenie się za „rozumiejącym”, uwzględniającym „współczynnik humani­ styczny” pojmowaniem tożsamości Spataussiedlerów uzasadnia także ich status j ako imigrantów. Migracja, zależne od konkretnego przypadku, zmieniające się w czasie postrzeganie kraju pochodzenia i nowego otoczenia, to sytuacja sprzyjająca „płyn­ �Recenzje i noty recenzyjne 451 ności” tożsamości. Stosowanie w tym momencie kategorii klasycznych dla studiów nad migracjami, w rodzaju „adaptacja”, „akulturacja”, „asymilacja” lub „konflikt kulturowy” przeczyłoby w zasadzie dostrzeganej „enigmatyczności” i wielostronno­ ści tożsamości przesiedlających się. Przede wszystkim jednak pociągałoby za sobą reifikację przedmiotu badań, to znaczy usankcjonowanie schematu mówiącego o ist­ nieniu dwóch konkretnych kultur (kraju pochodzenia i kraju przyjmującego) i na­ stępnie wątpliwego ważenia arbitralnie wyznaczonych kulturowych wskaźników po­ zwalających na określenie stopnia wtopienia się w nowe środowisko bądź charakteru identyfikacji etnicznej. Kondycja ponowoczesna wymaga nowych pojęć, takich jak transkulturowość i tożsamość transkulturowa, transnarodowość, nomadyzm kulturo­ wy, czy wreszcie jakże istotnego odróżnienia „tożsamości” od „poczucia tożsamo­ ści”. Wszystkie te pojęcia Schmidt przedstawia nie po to, by wykazać się erudycją, lecz by zarysować współczesną „sytuację migracyjną” późnych wysiedleńców (i nie tylko ich) oraz by użyć tych kategorii w prowadzonej analizie. Temat migracji z Polski do Niemiec pojawia się w wielu pracach socjologicz­ nych, demograficznych, historycznych i, last but not least, antropologicznych. Jacek Schmidt zna i omawia te najbardziej znaczące, w szczególności jeśli chodzi o piś­ miennictwo polskie. Wykorzystuje swą wiedzę do zarysowania kontekstu i osob­ liwości owego, trwającego przez wszystkie lata powojenne, procesu przesiedlania się. Splata przy tym dane statystyczne i wyniki badań innych autorów z własnymi ustaleniami dla określenia motywów skłaniających do migracji i strategii adaptacyj­ nych imigrantów. Kombinacja tych przekazów daje nam niezwykły, przedstawiony w sposób i wypunktowany, i systematyczny (lecz nie schematyczny), a jednocześ­ nie możliwie pełny ich obraz, odnoszący się zwłaszcza do lat 1989-1999. Podobna uwaga odnosi się do wiążącej się z migracją sytuacji prawnej i politycznej, która współokreśla natężenie procesów przesiedleńczych i powody ich zaistnienia. Mno­ gość podawanych przyczyn wyjazdu oraz opisów sposobu przystosowania się do no­ wego społeczeństwa sprawia, iż niełatwa jest ich typologizacja. Autor książki radzi sobie z tym problemem bardzo dobrze i, na przykład, przedstawiona kategoryzacja postaw migrantów („neofici”, „frustraci” i „realiści”) budzi zaufanie, tym bardziej, że potwierdzają ją przytaczane narracje. Wzbudzę pewnie zdziwienie samego zain­ teresowanego, lecz sposób jego analizy przypomina mi postawę strukturalisty ana­ lizującego mity, które - jakby nie było - są też narracjami, a tym samym tekstami kultury. Z potoku wypowiedzi, różnych wersji mitu/opowieści migracyjnej, wyławia on główne wątki (epizody), które następnie zestawia i sumuje, by w ten sposób uzy­ skać kompletną, a zarazem barwną „opowieść o migracji”. Analogiczna metoda zastosowana jest w rozdziałach całkowicie „empirycznych”, opartych na narracjach ludzi wyselekcjonowanych spośród wielu rozmówców. Każda z tych narracji jest ilustracją „typowego przypadku” odnoszącego się albo do wymia­ rów „europejskości”, albo „tożsamości etnicznej”. W każdym wypadku mamy do czy­ nienia z analizą postaw i strategii zachowania interlokutorów. Jacek Schmidt przyta­ cza obszerne fragmenty wypowiedzi, komentuje je, klasyfikuje i zestawia. Porównuje także z konkluzjami innych autorów, na przykład Antoniny Kłoskowskiej. Posługując się zebranymi materiałami i używając ich jako argumentów potwierdza, podważa lub �452 Rezenzje i noty recenzyjne obala owe dotychczasowe stwierdzenia. Odwołuje się w swych interpretacjach do po­ jęć wprowadzonych w pierwszych rozdziałach pracy Z tych „miękkich” materiałów wyłania się solidny i wyraźny obraz tożsamości europejskich jako wyzwania europej­ skiego, formy kosmopolityzmu czy ucieczki od etniczności; równie wiarygodny obraz uzyskujemy, kiedy czytamy o przypadkach tożsamości „etnicznej”: inkluzywnej bądź ekskluzywnej regionalnej, monokulturowej i kontekstualnej (dwukulturowej). W książce mamy do czynienia z niezwykle umiejętnym połączeniem wielu na pozór wykluczających się elementów: „miękkich” metod antropologii i subiektywnych danych z obiektywnością konstatacji uogólniających i konkretnością konkluzji; epizodyczności i niepowtarzalności wypowiedzi rozmówców z szerszym kontekstem społecznym i kul­ turowym; oddania głosu „informatorom” z wpisaniem ich wypowiedzi w makronarrację historyczną podejścia subiektywnego z obiektywnym; wreszcie, szczegółu etnograficz­ nego z syntetycznymi stwierdzeniami, które z tejże etnografii wprost wypływają To zai­ ste antropologia w najlepszym i nowoczesnym tego słowa znaczeniu. Oczywiście, nie ma dzieł idealnych. Po pierwsze, gdyby pozwalały na to warun­ ki, na przykład byłaby możliwość wspomnianych na wstępie badań bardziej długo­ terminowych, to poza wynurzeniami tożsamościowymi chętnie widziałbym więcej materiału dotyczącego „praktykowania tożsamości”. Wprawdzie Jacek Schmidt, jak pisze, obserwował swych rozmówców w ich kontekście rodzinnym, lecz jest to ma­ teriał tylko incydentalnie ilustrujący autoidentyfikacje. To, co ludzie robią a to, co m ówią przedstawia sobą często różne światy i dopiero „w praniu” okazuje się, jak się rzeczy mają w życiu codziennym. Wszelako pretensja to bardzo postulatywna, albowiem stwarzane przez polski system akademicki warunki prowadzenia badań w dużej mierze określały dobór metod i rodzaj zebranego materiału. Po drugie, przy całym uwrażliwieniu na kwestie reifikacji kultury, autor ciągle posługuje się kategorią „dwukulturowości”, tak jakby owe kultury kiedykolwiek sta­ nowiły odrębne całości. Dziś dominuje inny pogląd. Wiemy, że każde zastosowanie terminu bądź etykietowanie jest automatycznie i nieuchronnie urzeczowieniem płyn­ nej rzeczywistości, w szczególności w materii tak delikatnej, jak świadomość, lecz nie sposób jej uniknąć, jeśli w ogóle chcemy o czymś rozprawiać, zwłaszcza w dą­ żących do „obiektywizmu” generalizujących terminach nauki. Niemniej, w sytuacji, kiedy autor wykazał się tak dużą świadomością metodologiczną i epistemologiczną mógł poczynić stosowne zastrzeżenia lub nawet pójść krok dalej w konceptualizacji problemu, chociażby przez odwołanie się do teorii hybrydowości Homi Bhabhy. Po trzecie, przy podkreślanej przez mnie rzetelności empirycznej dzieła, są miejsca, w których dość enigmatycznie i bez specyfikacji oraz kontekstualizacji posługuje się ter­ minami w rodzaju „osoby badane” (Czy rzeczywiście wszystkie? Które? Jakie grupy?). Niemniej, książka ma przytłacza jąco więcej walorów niż niedociągnięć bądź dys­ kusyjnych fragmentów. Jej autor wykazał się: umiejętnością prowadzenia badań em­ pirycznych; barwnym, lecz bynajmniej nie epatującym czytelnika przedstawieniem materiału; koherentnym sposobem interpretacji danych; wrażliwością na detal połą­ czoną z opanowaniem sztuki generalizowania; dobrą znajomością tematu, konteks­ tu historycznego i społeczno-politycznego oraz wysoką kompetencją teoretyczną; zwięzłością formy i precyzją słowa, które chronią go przed jałowym recyklingiem �Recenzje i noty recenzyjne 453 idei, a skłaniają do sięgania tylko po niezbędne i użyteczne pojęcia; zwartością wy­ wodu i logicznością toku myślenia; rzetelnością badawczą, powściągliwością w wy­ ciąganiu wniosków i racjonalną argumentacją, która pozwala na rzeczowe konkluzje płynące z pozornie „ezoterycznych” danych. Michał Buchowski LITERATURA Clifford J. 2000 Kłopoty z kulturą, przeł. E. Durak i in., Warszawa: Wydawnictwo KR. Halina M i e l i c k a (red.), Folklor ifolkloryzm w zglobalizowanym społeczeń­ stwie polskim, Kielce: Panzet2009, ss. 186, ISBN: 978-83-61240-88-4. Folklor jest istotnym składnikiem kultury. Jest on wielorako powiązany z religią co daje podstawę do traktowania elementów tych dwóch obszarów w kategoriach zależ­ ności ewolucyjnej, typologicznej, historycznej oraz kulturowej. Związek folkloru i reli­ gii dotyczy, najkrócej mówiąc, sakralnej koncepcji rzeczywistości. W tę problematykę wpisuje się książka Folklor ifolkloryzm w zglobalizowanym społeczeństwie polskim. Zgodnie z zamysłem redaktora, praca stanowi próbę odpowiedzi na pytanie o to, „j ak przeszłość i teraźniejszość splatająsię ze sobą, tworząc niepowtarzalną aurę współczes­ ności” (s. 4). Pracę podzielono na trzy części, z których każda nawiązuje do folkloru w perspektywie różnych schematów skojarzeniowych. Taka struktura książki wydaje się dobrze przemyślana. Wstępny artykuł Haliny Mielickiej - redaktorki książki, dotyczy współczesnego po­ jęcia folkloru, obejmującego trzy podstawowe płaszczyzny zjawisk społecznych: ideo­ logiczną, aksjonormatywną i behawioralną. Autorka wnikliwie analizuje zmieniające się rozumienie folkloru i jego związek z tradycją którego wynikiem jest ponadpokoleniowy przekaz treści kulturowych. W tym sensie, zauważa dalej, folklor stanowi pe­ wien sposób środowiskowego porządkowania świata. Poprzez analizę poszczególnych płaszczyzn folkloru dowodzi, że to pojęcie jest obecnie rozumiane bardzo szeroko. Tekst Haliny Mielickiej wyznacza trzyczęściową strukturę recenzowanej książki i stanowi znakomite teoretyczne wprowadzenie do jej lektury. W pierwszej części książki, poszczególni autorzy nawiązują do folkloru rozumianego jako system ideologiczny, który przejawia się w wyobrażeniach dobra i zła oraz ich ukon­ kretnieniu w postaci odpowiednio: anioła i diabła. Treść artykułów dotyczy sfery we­ wnętrznych doświadczeń człowieka, które mają wpływ na jego myślenie, wyobrażenia i motywy postępowania. Tradycyjna religijność polska jest określana jako religijność lu­ dowa. Istotną rolę w tego typu religijności odgrywaj ą siły nadprzyrodzone, które ingeruj ą w świat człowieka, przyczyniając się tym samym do powodzenia lub porażek ludzkich �454 Rezenzje i noty recenzyjne poczynań. Na szczególną uwagę w tej części pracy zasługuje artykuł Grażyny Czerwiń­ skiej, Dziegieć, czylijak złemu zaradzić. Jest to tekst ciekawy, dobrze udokumentowany. Autorka, po wyjaśnieniu tytułowego pojęcia, ukazuje je w przysłowiach, wierzeniach, obrzędach i obyczajach, interpretując w perspektywie ludowego rozumienia dobra i zła. Wioletta Szumilas-Praszek pisze o aniołach jako posłańcach Boga i sprzymierzeńcach ludzi, zaś Halina Mielicka o angelologii i angelizmie. W tekście Mielickiej daje się za­ uważyć dobre przygotowanie merytoryczne do opracowanego tematu, na co wskazuje lo­ giczna struktura tekstu oraz wartkość myśli. Interesująca jest teza autorki na temat angelizmu jako swego rodzaju duchowości, a raczej religii ponowoczesnej. Badaczka analizuje w perspektywie antropologiczno-socjologicznej mentalność współczesnego człowieka oraz jego duchowość, którą określa jako religijność sprywatyzowaną. Stwierdza także trudność zdiagnozowania przyczyn współczesnej mody na angelizm. Część druga pracy ujmuje folklor jako system aksjonormatywny. Rozpatruje folklor środowisk lokalnych, często izolowanych, które wyróżniają się odmiennością kulturo­ wą, a także światopoglądową. Artykuły tej części pracy cechuje różnorodność tema­ tyczna. Ich wspólną myślą jest specyfika środowiska, do którego człowiek przynależy i akcentowanie jego wyjątkowego charakteru. Mirosław Jamrożek ukazuje charaktery­ styczne cechy środowiska policyjnego, natomiast Zdzisław Skuza zajął się uczestnika­ mi forów internetowych. Wśród tych ostatnich toczy się otwarta debata społeczna nad różnorakimi problemami współczesności. Autor trafnie zwraca jednak uwagę, że bra­ kuje w niej respektowania zasad etyczno-moralnych, co powoduje niekorzystne kon­ sekwencje także w realnym świecie. W innym tekście specyfikę folkloru wokalnego mniejszości polskiej na Zaolziu przedstawiła interesująco Magdalena Szyndler. Część trzecia ukazuje folklor jako przekaz ponadpokoleniowy. Autorzy koncen­ trują się na pamięci historycznej doświadczeń II wojny światowej. Ów przekaz, do­ konywany zwykle ustnie, dotyczy istotnych zasad moralno-religijnych i patriotycz­ nych. Ma on szczególne znaczenie dla transmisji kulturowej, zachowania wartości oraz wpływa na kształt kultury przyszłości. W tej części książki autorzy ukazują trudne mechanizmy ciągłości kulturowej oraz wybiórcze traktowanie mądrości ży­ ciowych starszych pokoleń, przy uwzględnieniu współczesnych warunków życia i zmian, jakie zachodząw strukturach społecznych. Przedstawiają różne płaszczyzny, na których dokonują się owe procesy. Zaakcentowano ciągłość kultury odczuwania, opartej na ponadczasowości symboli. W związku z tym, Piotr Rosiński w artykule Pieta Michniowskajako dzieło pamięci historycznej II wojny światowej trafnie zwra­ ca uwagę, że Piety, obok krzyży, są stałym elementem miejsc pamięci na ziemiach polskich. Pomnik Piety Michniowskiej jest znakiem obszaru uświęconego bohater­ ską śmiercią męczenników. To znak graniczny między profanum a sacrum, przed którym należy się zatrzymać, zamyślić i wyciągnąć wnioski. Z obowiązku recenzenta trzeba jednak wskazać również na pewne niedociągnię­ cia omawianej pracy. Pierwsze spostrzeżenie dotyczy aparatu naukowego. Chodzi o brak jednolitości w przypisach oraz w bibliografii na końcu książki. Dalsze uwagi dotyczą strony merytorycznej niektórych tekstów. W czasie lektury nasuwa się uwaga dotycząca nieprecyzyjności języka niektórych autorów, przez co pewne treści są mało zrozumiałe. Tak jest na przykład w tekście �Recenzje i noty recenzyjne 455 Moralne i religijne implikacje istnieniapiekła Anity Nowak. Autorka, ukazując pojęcie piekła, przyjmuje założenie, że „tylko wiara i postępowanie zgodne z przyjętymi dog­ matami religii zapewni zbawienie” (s. 31). W konsekwencji zaś uznaje, że „wszyscy spoza Kościoła skazani sąna potępienie” (s. 31). Należało tu przywołać odpowiednie dokumenty Magisterium Kościoła, celem wyjaśnienia tych słów, a także zwrócenia uwagi czytelnika, na jaki okres w dziejach autorka się powołuje. Teza, iż poza Koś­ ciołem nie ma zbawienia, jest twierdzeniem teologicznym, nie oznacza jednak bezpo­ średniego potępienia tych wszystkich, którzy formalnie nie przynależą do Kościoła. W związku z powyższym, należy być bardzo ostrożnym w sądach na ten temat. Zbyt lakoniczny język daje się zauważyć w artykule Mityczne wymiary pamięci historycz­ nej. W podjętej analizie semantycznej wyrażenia „pamięć historyczna” autor, Adam Nawierski, wskazuje na jego funkcjonowanie w różnych kontekstach. Następnie przechodzi do mitycznego mechanizmu stosowania tego wyrażenia. W tym interesu­ jącym tekście o charakterze szkicowym użycie zbyt lakonicznego języka, zwłaszcza w pierwszej części artykułu, sprawia, że czytelnik gubi główny jego wątek. Kolejne spostrzeżenie dotyczy niekonsekwencji w powoływaniu się na określo­ ne miejsca Pisma Świętego. Można to zauważyć w tekście Anioły - posłańcy Boga i sprzymierzeńcy ludzi. Autorka, Wioletta Szumilas-Praszek, odwołuje się do Pis­ ma Świętego, często jednak nie podaje sigli biblijnych, stąd czytelnik nie wie, które miejsca w Biblii ma na myśli. Wydaje się również, że śródtytuły tego tekstu, zamiast porządkować merytorycznie, wprowadzają pewien chaos. Autorka pisze najpierw o Archaniołach (s. 71 i n.), następnie omawia wygląd aniołów (s. 73), a dalej ich hierarchię (s. 74 i n.), do której przecież zalicza się także Archaniołów, o czym już autorka nie wspomina. W punkcie zaś o hierarchii aniołów zamieszcza też treści o aniołach stróżach, nie stanowiących odrębnej grupy w hierarchii. Nie najlepszym rozwiązaniem wydaje się przytaczanie długich tekstów ad litteram, co ma miejsce w artykule (Nie)moc dobra i zła w sztuce muzycznej - opis i transfor­ macjefolklorystyczne Bartłomieja Kotowskiego, a także w tekście Leonarda Zyzmana, Miejsce zamieszkania i obyczaje w świetle obserwacji z Nowej Słupi. Zbyt duża liczba cytowań zakłóca, moim zdaniem, tok wypowiedzi. Lepiej parafrazować teksty, doko­ nywać ich analizy oraz komentować według głównego celu artykułu. Drugi z artyku­ łów jest opowieścią folklorysty, entuzjasty folkloru Gór Świętokrzyskich. Zamieszczo­ na w nim długa wypowiedź gwarą, stanowiąca treść wywiadu (s. 132-134), nie została skomentowana. Brakuje także wprowadzenia do tego tekstu. Autor nie podaje celu za­ stosowania długiej cytacji, w związku z czym pozostaje ona luźno związana z treścią. Przedstawione wyżej uwagi nie przekreślająwartości recenzowanej książki. Czyta się ją z dużym zainteresowaniem. Jej adresatami mogą być kulturoznawcy, folkloryści, stu­ denci kierunków humanistycznych oraz ci wszyscy, którzy są zainteresowani zmieniaj ącą się rzeczywistością. Recenzowana praca jest przyczynkiem do wiedzy o współczesności, którą warto rozpatrywać w świetle wartości związanych z szeroko rozumianym folklo­ rem. Treści zawarte w tej pracy niewątpliwie zmuszają do refleksji nad zagadnieniem dobra i zła, a w tej perspektywie nad współczesnością oraz nad przyszłością, za kształt której współcześni ponoszą odpowiedzialność. Dariusz Adamczyk �456 Rezenzje i noty recenzyjne Włodzimierz P i ą t k o w s k i , Lecznictwo niemedyczne w Polsce. Tradycja i współczesność. Analiza zjawiska z perspektywy socjologii zdrowia i choroby, Lublin: Wydawnictwo UMCS 2008, ss. 397, ISBN: 978-83-227-2902-1. Autor Lecznictwa niemedycznego... jest socjologiem, uczniem pionierki socjolo­ gii medycyny w Polsce - prof. Magdaleny Sokołowskiej. Główny nurt jego zaintere­ sowań zaczął krystalizować się już pod koniec lat 80. Można powiedzieć, że Włodzi­ mierz Piątkowski zainwestował swój potencjał intelektualny w studia nad medycyną niekonwencjonalną które stały się jego szczególnym wkładem w rozwój socjologii medycyny w Polsce. Mają one także znaczenie dla innych dyscyplin społecznych i humanistycznych, w tym zwłaszcza dla antropologii medycznej. Najważniejszą książką tego badacza poprzedzającą omawianą pracę są Spotkania z inną medycy­ ną (Piątkowski 1990). Trzeba podkreślić również jego zrozumienie dla znaczenia współpracy przedstawicieli różnych dyscyplin - socjologii medycyny, antropologii medycznej, historii medycyny i in. - w badaniach nad zdrowiem i chorobą. Świadczy 0 tym współredagowanie przez Piątkowskiego takich ważnych publikacji, jak Szkice z socjologii medycyny (Libiszowska-Żółtkowska, Ogryzko-Wiewiórkowska, Piąt­ kowski, red., 1998) i Socjologia i antropologia medycyny w działaniu (Piątkowski, Płonka-Syroka, red., 2008). Prezentowaną książkę należy traktować jako twórcze rozwinięcie i zarazem zwieńczenie wcześniejszej działalności badawczej Włodzimierza Piątkowskiego. Praca ma czytelną strukturę, składa się z trzech głównych części podzielonych na rozdziały i podrozdziały. Na cel książki wskazują już podtytuły - autor interesuje się „lecznictwem niemedycznym” nie tylko jako zj awiskiem współczesnym, ale i mocno zakorzenionym w tradycji, a jego analizę prowadzi z perspektywy socjologii zdrowia 1 choroby. Pierwsza część przedstawia „lecznictwo niemedyczne” jako przedmiot studiów socjologicznych; zawarte są tu rozważania terminologiczne i taksonomicz­ ne oraz opis stanu badań socjomedycznych nad tą problematyką a porównawczo - także antropologii medycznej, historii medycyny i medycyny klinicznej. Część druga poświęcona jest polskiemu lecznictwu ludowemu i samolecznictwu, przy czym autor stara się pokazać, w jaki sposób w tych obszarach „lecznictwa nieme­ dycznego” przejawia się ciągłość tradycji i jaki jest mechanizm zmian. W trzeciej części natomiast Piątkowski zajmuje się „terapiami współczesnych uzdrowicieli”, omawiając uwarunkowania popularności tych metod leczenia w społeczeństwie pluralistycznym, wskazując na adekwatność poszczególnych teorii i metod socjolo­ gicznych do badania „lecznictwa niemedycznego”, na koniec wreszcie - prezentu­ jąc „fenomen Kaszpirowskiego” na tle przemian społecznych okresu transformacji systemowej. Autor odwołuje się do bogatej literatury socjologicznej, polskiej i zagranicznej, w szczególności do dzieł socjologów medycyny. Sięga również w dużym zakresie do opracowań źródłowych przedstawicieli innych dyscyplin społecznych i humani­ stycznych, zwłaszcza etnologii i historii medycyny, jednak w niewielkim tylko stop­ niu uwzględnia antropologię medyczną. W bibliografii znajdujemy też prace publi­ kowane w czasopismach medycznych. �Recenzje i noty recenzyjne 457 We wstępie autor przekonuj ąco uzasadnia podjęcie tematu „lecznictwa niemedycznego” jako zjawiska, które j est ważnym fragmentem rzeczywistości okresu przemian społecznych, politycznych i gospodarczych w Polsce po 1989 roku. Jak pisze, jego praca „stara się wypełnić lukę w opisie mechanizmów zachodzących w transformują­ cym się społeczeństwie na obszarze wyznaczonym przez pojęcia: zdrowie - choroba - medycyna” (s. 10). Te cele realizuje badacz w części III, zajmując się społeczny­ mi przyczynami popularności nieprofesjonalnych terapeutów i analizując dokładniej przypadek twórcy tak zwanej metody teleterapii, Anatolija Kaszpirowskiego, który w pierwszym, gwałtownym okresie transformacji zdobył szczególną pozycję wśród wielu aktywnych wówczas uzdrowicieli. Warto zwrócić uwagę na dbałość Piątkow­ skiego o uwzględnienie szerokiego kontekstu historycznego, społecznego i kulturo­ wego badanych zjawisk, co widoczne jest przede wszystkim w bardzo interesujących rozdziałach dotyczących działalności współczesnych uzdrowicieli, ale także w in­ nych częściach pracy, na przykład we fragmentach relacjonujących wyniki badań so­ cjologów zachodnich nad popularnością medycyny komplementarnej i alternatywnej albo w ustępach omawiających lecznictwo ludowe. Zamiarem badacza, ambitnym i niełatwym, było stworzenie podstaw „socjologii lecznictwa medycznego” w Polsce. Włodzimierz Piątkowski zasadnie uznał, że dla realizacji tego celu niezbędne jest nie tylko przedstawienie rozwoju i stanu badań nad „lecznictwem niemedycznym”, ale także wskazanie orientacji teoretycznych i meto­ dologicznych w socjologii, które mogą być najbardziej przydatne w tych studiach. Zamierzenia swoje zrealizował bardzo dobrze i z pewnością książka będzie nieodzownąpomocąw ręku każdego badacza zajmującego się medycyną komplementarną i alternatywną, nie tylko socjologa. Moje uwagi polemiczne dotyczą kwestii związanych z zastosowaniem pewnych koncepcji teoretycznych oraz metod jakościowych, które autor uważa - jak najbar­ dziej słusznie - za bardzo ważne w badaniach nad „lecznictwem niemedycznym”. Otóż mimo deklaracji we fragmencie dotyczącym perspektywy badawczej antro­ pologii medycznej, iż jej nurt „konstruktywistyczno-interpretacyjny” jest autorowi szczególnie bliski (s. 149), w dalszej części pracy sięga on wyłącznie do koncepcji socjologicznych - interakcjonizmu symbolicznego i etnometodologii (oraz do orien­ tacji filozoficznej - fenomenologii) jako tych, które mogą być z powodzeniem stoso­ wane w badaniach problemów zdrowia i choroby. Tymczasem dobre owoce mogło­ by przynieść przekroczenie granic dyscyplin i wykorzystanie podejścia badawczego antropologii interpretatywnej (np. koncepcji Arthura Kleinmana czy Byrona Gooda) bądź tak zwanej krytycznej antropologii medycznej, zgodnie zresztą z wyrażanym przez Piątkowskiego przekonaniem o znaczeniu ujęć interdyscyplinarnych w stu­ diach nad zdrowiem i chorobą. Jako że stosowanie metod jakościowych w badaniach nad kulturą i życiem społecznym stanowi differentia specifica antropologii kultu­ rowej (i jej gałęzi, antropologii medycznej), szersze korzystanie z jej metodologii i metodyki badawczej mogłoby wzbogacić perspektywę socjologiczną. Nawiasem mówiąc, autor pisze o „antropologii medycyny”, podczas gdy przyjęty jest termin „antropologia medyczna”, który wskazuje, iż chodzi nie tylko o antropologiczne stu­ dia nad medycyną, ale także nad zdrowiem, chorobą i cierpieniem. �458 Rezenzje i noty recenzyjne Podkreślić trzeba wagę przykładaną przez autora do wyjaśnienia zawiłości termi­ nologicznych i trudności klasyfikacyjnych, z jakimi spotyka się każdy badacz zajmu­ jący się niekonwencjonalnymi metodami leczenia, niezwykle różnorodnymi, o roz­ maitej proweniencji i pozycji w stosunku do biomedycyny1, poczynając od terapii opartych na „uzdrawianiu duchowym”, poprzez ziołolecznictwo i bioenergoterapię, do akupunktury, osteopatii czy homeopatii - by wymienić tylko kilka. Uporządko­ wanie tego szerokiego wachlarza zjawisk jest niezmiernie trudnym zadaniem, a pa­ miętać należy ponadto o ogromnym znaczeniu samolecznictwa, którego Piątkowski również nie traci z pola widzenia. Znaczna część książki jest poświęcona realizacji tego właśnie zadania, przy czym autor słusznie podkreśla, jak ważne jest ujednoli­ cenie terminologii i systematyzacja badanych zjawisk. Z tego powodu, rozpatrując omawiane kwestie głównie w rozdziale 1 (cz. I), wraca do nich także w innych częś­ ciach pracy. Włodzimierz Piątkowski pozostaje wiemy terminowi, który obrał już ponad 20 lat wcześniej, nazywając obszar swych badań „lecznictwem niemedycznym”. Ter­ min ten chciałabym poddać (zresztąnie po raz pierwszy) dyskusji, oczywiście z per­ spektywy antropologii medycznej. Z punktu widzenia antropologa nie jest uprawnio­ nym zabiegiem arbitralne, z odniesieniem do paradygmatu biomedycyny, oddzielanie „medycyny” i „nie-medycyny”, która może być nazwana jedynie „lecznictwem”, bo - zdaniem autora - na miano medycyny nie zasługuje (jako że nie jest evidence-ba­ sed medicine). Antropologiczną krytyk:? wzmacniają ustalenia historyków medycyny dotyczące zmienności w czasie zakresu wiedzy i praktyk biomedycyny, braku ściśle wyznaczonych granic między nią i innymi formami leczenia. Na to zwraca uwagę sam autor, pisząc o zmiennych kryteriach „bycia lub niebycia medycyną” (s. 35). Ponadto termin „lecznictwo niemedyczne” wydaje się niezręczny wskutek zasto­ sowania „podwójnego zaprzeczenia”. Po pierwsze, neguje się zasadność nazwania niekonwencjonalnych terapii „medycyną”, a po drugie, jakby dla dodatkowego za­ akcentowania tego stanowiska, nazywa się je „niemedycznymi”. Czyli, jak można wnioskować, biomedycyna mogłaby być nazwana „lecznictwem medycznym”? Moim zdaniem, mimo wszystkich kłopotów z terminami „medycyna komplemen­ tarna” i „medycyna alternatywna”, których nie mogę tu omawiać, lepszym rozwiąza­ niem jest zaakceptowanie tych określeń i stosowanie ich odpowiednio do kontekstu. Ogólnie biorąc, można mówić o „medycynie komplementarnej i alternatywnej”, bo­ wiem w różnych kontekstach społeczno-kulturowych różne terapie z tego szerokiego zakresu sytuują się odmiennie wobec dominującej biomedycyny. Właśnie ten zło­ żony termin (ang. complementary and alternative medicine, w skrócie CAM) jest szeroko stosowany w światowej literaturze, zarówno antropologicznej, jak i socjo­ logicznej. Włodzimierz Piątkowski jest badaczem doskonale zorientowanym w naj­ nowszej literaturze przedmiotu, o czym świadczy także używanie określenia CAM we fragmentach pracy omawiających publikacje badaczy z kręgu anglosaskiego, jest też zapewne w pełni świadomy problemów, które wiążą się z nieprzekładalnością terminu „lecznictwo niemedyczne” na język angielski. Dodam jeszcze, że restrykTak w antropologii medycznej przyjęto określać medycynę „akademicką” „naukową”. �Recenzje i noty recenzyjne 459 tywne traktowanie terminu „medycyna” przez autora ma także inne konsekwencje. Można sądzić, że między innymi z tego powodu nie wprowadza on do swoich rozwa­ żań ważnego pojęcia „pluralizmu medycznego”, mimo że wielokrotnie pisze o „spo­ łeczeństwie pluralistycznym”. Tymczasem sytuacja pluralizmu medycznego, czyli współwystępowania - w różnych układach - biomedycyny oraz medycyny komple­ mentarnej i alternatywnej we współczesnych społeczeństwach Zachodu jest szeroko omawiana w literaturze antropologicznej i socjologicznej, na przykład przez znaną badaczkę CAM Ursulę Sharmę (zob. Cant, Sharma 1999), której nazwisko zresztą Piątkowski przywołuje (s. 113). Autor stosuje w książce typologię „lecznictwa medycznego”, którą zaproponował już we wcześniejszych opracowaniach (np. Piątkowski 1990), obierając jako punkt wyjścia rodzaj praktyków oraz cechy stosowanych przez nich metod leczenia. Stąd wyróżnione „rodzaje lecznictwa niemedycznego” to samolecznictwo, lecznictwo lu­ dowe oraz „praktyki lecznicze uzdrowicieli” (tab. na s. 40-41). Niemniej owe typy leczenia scharakteryzowano według odmiennej wiedzy dotyczącej etiologii, zapobie­ gania chorobom, diagnozowania oraz terapii. Jest to interesująca i godna uwagi pro­ pozycja, choć na przykład przyjęty w antropologii w odniesieniu do przyczynowości chorób podział na etiologie naturalistyczne i personalistyczne wydaje się bardziej adekwatny niż wyróżnienie przyczyn „materialnych” oraz „mistyczno-magicznych i psychologicznych”. Pewnych trudności nastręcza też wydzielenie sposobów diag­ nozy i środków terapeutycznych, charakterystycznych odpowiednio dla lecznictwa ludowego i „praktyk leczniczych uzdrowicieli”, bo - dla przykładu - zaliczone przez Piątkowskiego do pierwszej z tych grup jasnowidzenie może być też narzędziem diagnostycznym współczesnych miejskich uzdrowicieli, podobnie jak nafta i boro­ wina albo bursztyn - środkiem leczniczym stosowanym zarówno przez jednych, jak i drugich. Wiąże się to z problemem odróżnienia uzdrowicieli „nowych”, „miejskich” od tych, których można by uważać za kontynuatorów ludowej, wiejskiej tradycji. Przyjęte nazwy wyróżnionych form lecznictwa zadania tego nie ułatwiają, bo prze­ cież „uzdrowiciele” funkcjonują także w ramach lecznictwa ludowego. Innym kło­ potliwym zabiegiem taksonomicznym jest wyróżnienie samolecznictwa jako formy odrębnej od lecznictwa ludowego. Tymczasem lecznictwo ludowe nie ograniczało się jedynie do praktyk znachorów i innych wiejskich uzdrowicieli; jego ważną część stanowiło właśnie samolecznictwo czy lecznictwo domowe, praktykowane głównie przez kobiety w ramach rodziny i sąsiedztwa. Z drugiej strony, samolecznictwo od­ grywa także ogromną rolę w środowisku miejskim. W konsekwencji tych systematyzacyjnych kłopotów, gdy w części II książki omówiono „Polskie lecznictwo ludowe i samolecznictwo” (i chodzi tu o samolecznictwo wiejskie), a w części III „Terapie współczesnych uzdrowicieli”, czytelnik może zastanawiać się, gdzie „zniknęło” sa­ molecznictwo miejskie. Informacje na ten temat rozsiane są w różnych miejscach, między innymi tam, gdzie przedstawiono poglądy i praktyki lecznicze „laików”. Do­ dać muszę, że nie znalazłam w pracy uzasadnienia przyjętej przez autora „wewnętrz­ nej struktury lecznictwa niemedycznego”. Inne moje uwagi wiążą się z prezentacją lecznictwa ludowego, któremu poświę­ cona jest znaczna część książki, i w tej właśnie części autor stara się pokazać zmiany �460 Rezenzje i noty recenzyjne zachodzące w omawianym obszarze zjawisk na przestrzeni ubiegłego stulecia. Jak wiadomo, z punktu widzenia etnologa o kulturze ludowej i lecznictwie ludowym (jako jej części) można mówić jedynie w odniesieniu do odległej przeszłości, nato­ miast odnosząc się do czasów nam bliższych używa się co najwyżej określenia „kul­ tura typu ludowego”, wskazując między innymi na brak wyraźnych jej granic i cech systemowych czy coraz silniejsze przenikanie elementów pozawiejskiego pochodze­ nia. Trudno współcześnie traktować elementy lecznictwa ludowego, przemieszane z praktykami innego pochodzenia, jako odrębny dział „lecznictwa niemedycznego”, który miałby charakteryzować się obecnością zestawu elementów wyróżnionych w tabeli stworzonej przez autora. Piątkowski wprawdzie często wspomina o zmia­ nach i przekształceniach lecznictwa ludowego, ale mimo to uznaje, że i współcześnie można mówić o nim jako o odrębnym „systemie”, co uzasadnia między innymi fak­ tem istnienia nadal wysokiego odsetka ludności wiejskiej w Polsce. Trzeba jednak pamiętać, że „lecznictwo wiejskie” to niekoniecznie „lecznictwo ludowe”. Z zainteresowaniem przeczytałam aneks (blisko 60-stronicowy) prezentujący „zdrowie, medycynę i chorobę w opiniach uczestników teleterapii”, jako uzupełnie­ nie analizy zawartej we wcześniejszej książce, której współautorem był Włodzimierz Piątkowski (Piątkowski, Jezior, Ohme 1993), o inne, poprzednio pominięte wątki tematyczne, a jednocześnie przykład badania opartego na specyficznej metodzie ja­ kościowej. Jednakże, po wprowadzeniu przedstawiającym obrany sposób analizy materiału badawczego i podział na grupy tematyczne, autor zamieszcza jedynie cyta­ ty z listów usystematyzowane według tematów głównych i bardziej szczegółowych. Jest to niezmiernie interesujący materiał źródłowy, brakuje jednak analizy tego ma­ teriału, pozostawionego bez komentarza. Podobne uwagi stosują się do fragmentu rozdziału 2 części III, który ma prezentować „pilotażową analizę jakościową” wy­ powiedzi pacjentów, a stanowi raczej wybór cytowanych fragmentów wypowiedzi o charakterze anegdotycznym. W książce można napotkać powtórzenia, czego najbardziej widocznym przykła­ dem jest szczegółowe omówienie metody analizy dokumentów osobistych - listów do Kaszpirowskiego w dwóch miejscach: we wstępie (na blisko 6 stronach) oraz w rozdziale 3 części III. Słabą stroną pracy jest, moim zdaniem, stosowany często tok autorskiej narracji, polegający na relacjonowaniu, kolejno, zawartości pojedynczych tekstów (np. książki S. Nettleton - na s. 112-114). Obraz zagadnień poruszanych przez różnych autorów zyskałby bardzo na wartości, gdyby Piątkowski omawiał je problemowo, zestawiając różne ujęcia i stanowiska badaczy wobec poszczególnych, istotnych kwestii. Praca jest przygotowana starannie pod względem edytorskim, napisana została jasnym, poprawnym językiem. Błędy i usterki językowe sąnieliczne. Należy jednak wspomnieć o powtarzającym się błędzie - zamiast evidence based medicine autor pisze: evidence base medicine. Powyższe uwagi nie podważają mojego przekonania o wartości książki. Jest ona niewątpliwie nowatorska, ponieważ dotąd nie było pracy autorstwa polskiego badacza, która tak szeroko i systematycznie prezentowałaby ważną problematykę medycyny komplementarnej i alternatywnej z perspektywy nauk społecznych. To �Recenzje i noty recenzyjne 461 znacząca pozycja dla socjologów medycyny oraz dla przedstawicieli innych nauk, zwłaszcza antropologii medycznej i historii medycyny, ale także pedagogiki zdrowia, medycyny i wielu innych dyscyplin. Należy oczekiwać, że i antropolodzy medyczni pokuszą się, z punktu widzenia własnej dyscypliny, o analizę medycyny komple­ mentarnej i alternatywnej - tym bardziej, że również w naszym kraju zyskuje ona znaczenie jako przeciwwaga dla supremacji biomedycyny czy przejaw oporu wobec medykalizacji. Danuta Penkala-Gawęcka LITERATURA Cant S., Sharma U. 1999 A New Medical Pluralism? Alternative Medicine, Doctors, Patients, and the State, London: UCL Press. Libiszowska-Żółtkowska M., Ogryzko-Wiewiórkowska M., Piątkowski W. (red.) 1998 Szkice z socjologii medycyny, Lublin: Wydawnictwo UMCS. Piątkowski W. 1990 Spotkania z inną medycyną, Lublin: Wydawnictwo Lubelskie. Piątkowski W , Jezior J., Ohme R. 1993 Listy do Kaszpirowskiego. Spojrzenie socjologiczne, Lublin: Wydawni­ ctwo Marek Łoś. Piątkowski W , Płonka-Syroka B. (red.) 2008 Socjologia i antropologia medycyny w działaniu, Wrocław: Oficyna Wydawnicza Arboretum. Agnieszka K o ś c i a ń s k a , Potęga ciszy. Konwersja a rekonstrukcja porządku płci na przykładzie nowego ruchu religijnego Brahma Kumaris, Warszawa: Wydaw­ nictwa Uniwersytetu Warszawskiego 2009, ss. 195, ISBN: 978-83-235-0451-1. Debata na temat nowych ruchów religijnych trwa w środowiskach akademickich od lat 70. XX wieku, kiedy to zwrócono uwagę na kontrkulturowe zainteresowanie niekonwencjonalnymi formami duchowości, które nawiązywały - przede wszyst­ kim, acz nie tylko - do tradycji Wschodu. Zainteresowanie to zaowocowało two­ rzeniem licznych, mniej lub bardziej zhierarchizowanych ugrupowań. Socjologowie przyglądali się aspektom organizacyjnym nowego zjawiska i klasyfikowali poszcze­ gólne organizacje, nawiązując do ustaleń klasyków, takich jak Max Weber i Ernst Troeltsch, którzy dokonali rozróżnienia między kościołami i sektami, oraz Helmut Richard Niebuhr i Howard Becker, którzy wprowadzili kategorie denominacji i kul­ tów. Budowano też nowe typologie. Uczeni zorientowani kulturoznawczo rozpatry­ wali proliferację nowych ruchów religijnych na tle przemian kulturowych, jakie mia­ �462 Rezenzje i noty recenzyjne ły miejsce w Europie Zachodniej i Ameryce Północnej w latach 60. i 70. XX wieku. Niektórzy traktowali owe ruchy jako bezpośredni rezultat rewolty hipisowskiej, inni uważali je za reakcję na słabnącą stabilność społeczną i rozluźnienie standardów mo­ ralnych oraz poczucie wykorzenienia towarzyszące uczestnikom współczesnej kultu­ ry. Żywotność zjawiska dostarczała argumentów przeciwnikom tezy o sekularyzacji zachodnich społeczeństw, z drugiej jednak strony jego marginalny charakter zdawał się świadczyć właśnie na rzecz tez sekularyzacyjnych. Z biegiem lat akademicka debata przesunęła się w kierunku identyfikacji relacji władzy panujących tak wewnątrz nowych ruchów religijnych, jak i w szerszym polu społecznym. Naukowcy wytoczyli więc działa przeciwko popularnym w dyskursie publicznym teoriom „prania mózgu”, w których jednostkę przedstawiano jako pa­ sywną ofiarę złych guru i szarlatanów, i zwrócili uwagę na aktywny wymiar kon­ wersji. Z drugiej strony, zainteresowali się mechanizmem tworzenia antykultowych artykulacji i zauważyli, że promocja koncepcji „prania mózgu” leży w interesie licznych podmiotów: media mogą przyciągnąć uwagę szerokiej publiczności, pre­ zentując sensacyjne historie, w których granica pomiędzy dobrem a złem jest jasno zdefiniowana, członkowie rodzin konwertytów mogą obwiniać zewnętrzne siły za rozluźnienie rodzinnych więzi, a terapeuci mogą robić karierę na nowych, propono­ wanych przez siebie modelach terapii psychicznej. W pracach z pogranicza socjolo­ gii i nauk prawnych analizowano też wpływ paniki moralnej związanej z „sektami” na ustawodawstwo. W nurt refleksji naukowej odnoszącej się do relacji władzy wpisuje się książ­ ka Agnieszki Kościańskiej. Autorka nie jest specjalnie zainteresowana strategiami dyskursywnymi stosowanymi przez zwolenników i przeciwników nowych ruchów religijnych - te zagadnienia podejmowała we wcześniejszych pracach, w których nawiązywała do koncepcji przemocy symbolicznej stworzonej przez Pierre’a Bour­ dieu (Kościańska 2001). W swojej najnowszej publikacji daje wgląd w praktyki oraz organizację codziennego życia uczestników jednego z nowych ruchów religijnych działających w Polsce. Przedstawia je w konfrontacji z dominującymi w naszym kra­ ju modelami tożsamości, dotyczącymi przede wszystkim ról płciowych. Autorka sta­ wia w centrum rozważań problematykę sprawczości (agency), a więc relacji pomię­ dzy jednostką a strukturą, i podaje w wątpliwość liberalne rozumienie tej koncepcji, które ściśle wiąże ją z jednostkową autonomią. Posługuje się przy tym perspektywą genderową, która niejako ze swej natury jest polityczna. Kościańska pozostaje za­ tem wierna własnym postulatom uczynienia z antropologii krytyki społecznej, które w 2004 roku zgłosiła na łamach pisma „(op.cit.,)”, zapoczątkowując debatę na temat kondycji polskiej etnografii/etnologii/antropologii kulturowej (Kościańska 2004). Jednocześnie bierze udział w najbardziej fundamentalnych dyskusjach prowadzo­ nych w obrębie teorii społecznej. Jest to tym bardziej ważne, że - jak z żalem zauwa­ ża James Beckford (2006) - wciąż bardzo niewielu badaczy współczesnych zjawisk religijnych nawiązuje do aktualnych koncepcji tworzonych na gruncie tej teorii. Książka Agnieszki Kościańskiej oparta jest na badaniach etnograficznych autorki wśród uczestników Światowego Uniwersytetu Duchowego Brahma Kumaris, organi­ zacji utworzonej w Indiach w 1936 roku, która od drugiej połowy XX wieku posiada �Recenzje i noty recenzyjne 463 swe filie na wszystkich kontynentach, a od lat 80. działa w Polsce. Z warszawskim ośrodkiem związanych jest obecnie około stu osób, głównie kobiet (liczba sympa­ tyków ruchu jest kilkakrotnie wyższa). Brahma Kumaris nawiązuje do hinduskiej filozofii i proponuje praktyki jogiczne, uwypukla też rolę kobiety, obdarzając ją za­ równo duchowym posłannictwem, jak i silną pozycją w swych strukturach organi­ zacyjnych. Z koncepcji sprawczości Kościańska czyni narzędzie analiz. Najpierw jednak owo narzędzie uważnie wypracowuje, umiejscawiając je, po pierwsze, w kontek­ ście debaty między tradycją intelektualną zapoczątkowaną przez Maxa Webera, która kładzie nacisk na moc sprawczą jednostki, a Durkheimowskim prymatem struktury, oraz, po drugie, na tle antropologii skoncentrowanej na znaczeniu, wywodzącej się od Clifforda Geertza, i studiów nad władzą inspirowanych myślą Michela Foucaulta. Ostatecznie definiuje sprawczość jako „konstruowane kulturowo i refleksyjne dzia­ łanie (praktykę) jednostki lub grupy, prowadzące do pewnych modyfikacji społecz­ nych (zmian w ramach struktur społecznych oraz relacji władzy)” (s. 36). W kolejnych rozdziałach książki autorka pokazuje, że sprawczość prowadzi do transformacji społecznej, lecz składać się na nią może działanie niezauważone i pozawerbalne, które niekoniecznie musi wiązać się z autonomią jednostki. Omawia zatem proces konwersji Brahma Kumaris, w czasie którego zmieniają się relacje rodzinne i przyjacielskie konwertytek, a porządek płci kulturowej podlega redefi­ nicji (proces ten, angażujący esencjalistyczne i stereotypowe wyobrażenia, autorka określa, za Michaelem Herzfeldem, mianem poetyki społecznej). Przy tym, proces ten odbywa się przede wszystkim w sferze pozawerbalnej: poprzez zmianę nawy­ ków żywieniowych (wegetarianizm) i celibat uczestniczki ruchu podejmują grę z wyobrażeniami macierzyństwa, zwłaszcza z figurą Matki Polki, nawiązują do mi­ tologii hinduskiej bogini śakti, a następnie esencjalizują tak powstałą konstrukcję symboliczną pod postacią nowej kobiecej tożsamości. Kościańska uwypukla też rolę aktów ciszy, przede wszystkim rytualnej, związanej z medytacją i podporządkowanej wymogom dyscypliny, w kontestowaniu zastanego porządku społecznego i budowa­ niu autorytetu przywódczyń ruchu. Pozwala jej to zarówno pokazać performatywny wymiar działań dokonywanych poza słowami i ich artykulacyjnąmoc, jak też podjąć dyskusję z polską myślą feministyczną. Autorka zauważa bowiem, że rodzime nur­ ty feminizmu odwołują się przede wszystkim do zachodnich wzorców i świeckiej tradycji oświeceniowej, podszyte są więc rozumieniem sprawczości w kategoriach głosu i autonomii. W konsekwencji wykluczają doświadczenie tych adeptek religii, które podporządkowują się grupie i działają na rzecz wspólnoty, dbając jednocześnie o łączność z bogiem, a zarazem kładą nacisk na podniesienie statusu kobiet. Ogromną siłą książki Agnieszki Kościańskiej, poza włączeniem refleksji na temat nowych ruchów religijnych w krąg teoretycznej debaty, jest jej orientacja na lokal ność. Chodzi tu nie tylko o ścisłe zakreślenie terenu etnograficznych rozpoznań, ale także o odczytywanie znaczeń i wątków symbolicznych, które tkwią w koncepcjach tworzonych przez uczestniczki badanej grupy i praktykach przez nie wykonywanych, w perspektywie wyobrażeń zakorzenionych w polskiej kulturze (Matka Polka) i pu­ blicznych dyskusji prowadzonych na rodzimym forum (feminizm). Owa orientacja �464 Rezenzje i noty recenzyjne na lokalność pozwala autorce niezwykle przytomnie podchodzić do dotychczaso­ wych ustaleń na temat poszczególnych poruszanych przez nią zagadnień (takich, jak np. kulturowa zależność pomiędzy płcią a jedzeniem). Choć wnioski płynące z badań prowadzonych w rozmaitych kulturowych kontekstach stanowią dla autorki cenną inspirację, to nie są przez nią generalizowane, lecz starannie uzgadniane z pol­ skim tłem kulturowym. Wszystko to sprawia, że praca Kościańskiej jest niezwykle oryginalną propozycją na polskim rynku wydawniczym. Liczne publikacje Tadeusza Doktóra i Marii Libiszowskiej-Żółtkowskiej na temat nowych ruchów religijnych, choć pionierskie w naszym kraju i bardzo ważne ze względu na zawartą w nich mi­ sję odczarowania „sekt”, przedstawiały tę problematykę w ujęciu socjologicznym, pozostawiając na boku symboliczny wymiar idei i praktyk adeptów owych ruchów. Z kolei - skądinąd znakomite - książki Anny E. Kubiak (1997) i Marty Zimniak-Hałajko (2003), które wątki te podejmowały, w warstwie interpretacyjnej w zasadzie nie nawiązywały do specyficznego, polskiego kontekstu. W publikacji Kościańskiej, niezwykle gęstej pod względem nawiązań teoretycz­ nych i cytowanej literatury, jest także miejsce na głos z terenu (wliczając w to „głos bezgłośny”). Autorka przedstawia wypowiedzi Brahma Kumaris i zapisy własnej obserwacji. Zwłaszcza obserwacja wydaje się tu kluczowa. Pozwala ona badaczce oderwać się od form tekstowych i wziąć pod lupę działanie, a zatem uruchomić wy­ obraźnię etnograficzną, bez której nie sformułowałaby zasadniczych wniosków na temat ciszy i jej roli w konstruowaniu sprawczości. To właśnie uważne, etnograficzne wniknięcie w badaną społeczność pozwala Kościańskiej zgłosić wątpliwość co do zależności pomiędzy sprawczością a autonomią jednostki. Tego rodzaju wątpliwości nie miał na przykład przywoływany przez autorkę Anthony Giddens, który badań terenowych nie prowadził i miał tendencję do rozumienia podmiotowości w sposób zdekontekstualizowany. Książka Agnieszki Kościańskiej to rzadki przypadek publikacji, której trudno po­ stawić jakiekolwiek zarzuty. Można co najwyżej zadać autorce kilka pytań, które nie umniejszą jednakże wagi jej rozpoznań. Jedno z nich dotyczyć mogłoby zależ­ ności pomiędzy pozawerbalnie tworzoną sprawczością a zmianą. O ile Kościańska przekonująco naświetla przejawy sprawczości w najbliższym otoczeniu konwertytek (rekonfiguracja relacji rodzinnych), o tyle niewiele mówi na temat tego, czy owa sprawczość doprowadzić może do dogłębnej przemiany społecznej. Przypadek Gan­ dhiego i strategia biernego oporu sugerowałyby, że tak. Jednak autorka wątku tego nie podejmuje - czy nie do końca mieści się on w wypracowanej przez nią konce­ pcji? A może po prostu zbyt daleko wykracza poza rozważania na temat ról genderowych, do których badaczka wolała się ograniczyć? Co oczywiste, w książce nie sposób znaleźć odpowiedzi na wszystkie pytania, do postawienia których może ona zainspirować. Można ją natomiast traktować jako niezbędny punkt wyjścia do dal­ szych studiów - w szczególności na temat relacji między płcią a religią, zwłaszcza z uwzględnieniem polskiego kontekstu. Dorota Hall �Recenzje i noty recenzyjne 465 LITERATURA Beckford J. 2006 Teoria społeczna a religia, przeł. M. Kunz, T. Kunz, Kraków: Nomos. Kościańska A. 2001 Koło przemocy symbolicznej - o konfliktach wokół nowych ruchów religij­ nych, „Przegląd Religioznawczy” 199: 1, s. 119-130. 2004 Ku odpowiedzialności. Etnologia w Polsce: tradycje i wyzwania, „(op.cit.,)” 19-20: 6-7, s. 12-13. Kubiak A. E. 1997 Delicje i lewa ręka Kryszny: kreacja i ewolucja ruchu Hare Kryszna w Polsce, Warszawa: Wydawnictwo IFiS PAN. Zimniak-Hałajko M. 2003 Raj oswojony: antropologia nowych ruchów religijnych, Gdańsk: słowo/ /obraz terytoria. Urszula L e h r , U schyłku życia. Starość mieszkańców wsi Beskidu Śląskie­ go i Podhala, Warszawa: Wydawnictwo Instytutu Archeologii i Etnologii PAN 2007, ss. 351, il., mapy, tab., ISBN: 83-89499-31-2. Na starość, jako jeden z etapów egzystencji człowieka, a jednocześnie katego­ rię kulturową, skierowały uwagę badaczki jej studia nad tradycyjnymi wierzeniami i obrzędowością wiejską Karpat Polskich, prowadzone w społecznościach wiejskich i w ścisłym kontakcie z ich członkami. Po kilku artykułach na temat ludzi starych opublikowała książkę będącą przedmiotem recenzji. Jest to monografia problemowa, napisana na podstawie intensywnych badań terenowych w dwóch wioskach: Małym Cichym i Istebnej, z dwóch regionów górskich - Podhala i Beskidu Śląskiego. Po­ dejmując problematykę wieku, zajęła się tym samym rzadko omawianym w polskiej literaturze etnologicznej, a jednym z podstawowych czynników biologicznych, sta­ nowiących o różnicach między ludźmi; czynników o wielkiej sile kulturotwórczej i wzrastającym obecnie znaczeniu, z powodu starzenia się wielu społeczeństw, w tym polskiego. Zmiana struktury demograficznej rodzi bowiem nowe potrzeby i stanowi wyzwanie dla nauki i praktyki społecznej w takich dziedzinach, jak przedłużenie aktywności zawodowej, lecznictwo i opieka społeczna oraz w wielu innych. Dwie pierwsze części pracy mają charakter wstępny. We „Wprowadzeniu” otrzy­ mujemy informację o stanie badań nad starością, ich historycznym rozwoju, zróż­ nicowanych kierunkach, w które zaangażowane są różne dyscypliny oraz o braku zainteresowania się nimi polskiej etnologii (s. 17, 18). Dowiadujemy się również o celu i charakterze badań podjętych przez autorkę. Celem tym jest ukazanie kul­ turowego wymiaru starości w jej wielorakich uwamnkoWaniach i przejawach, w wybranych wsiach góralskich, przedstawionej z uwzględnieniem ogólnej wiedzy �466 Rezenzje i noty recenzyjne 0 tym zjawisku. Dla określenia cech starości autorka sięga do jej przyczyn i skutków biologicznych, psychicznych, ekonomicznych i społecznych, korzystając z badań 1 ustaleń wielu dyscyplin naukowych: medycyny, psychologii, ekonomii, demografii oraz socjologii i zestawia je z materiałami z własnych poszukiwań. To właśnie dane z wieloletnich badań terenowych: wywiady, informacje autobiograficzne, obserwa­ cja, oparta także na uczestnictwie w życiu wiejskim, ankiety zebrane wśród uczniów miejscowych szkół, stanowią główną i cenną podstawę źródłową pracy. To do nich, chcąc zachować ich dokumentacyjną wartość, odwołuje się autorka, cytując w tek­ ście i umieszczając w załączonym aneksie wypowiedzi rozmówców, nie tylko ludzi starych, ale także przedstawicieli innych grup wiekowych mieszkańców badanych wsi. Uzupełnione zostały one przez materiały z archiwów rodzinnych, informacje otrzymane w instytucjach państwowych, samorządowych i kościelnych oraz artykuły z prasy lokalnej. Wyznaczniki kulturowego wymiaru starości - „wieku kulturowe­ go”, stanowiącego główny przedmiot zainteresowań, autorka odnajduje w statusie ludzi starych, ich pozycji w systemie społeczno-kulturowym, decydującej o sposobie odnoszenia się do nich rodzin i społeczności wiejskich, wpływającej na ich samo­ ocenę. W tymże „Wprowadzeniu” badaczka zamieściła także charakterystykę obu wsi. Stwierdziła w nich zanik pasterstwa i ograniczenie działalności rolniczej oraz poważną rolę turystyki. Różnica między nimi, poza położeniem i związanym z nim otoczeniem kulturowym oraz wielkością, polega także na występowaniu w Istebnej niewielkiej grupy ludności protestanckiej. Obie wsie osiągnęły w ostatnich latach po­ dobny poziom ekonomiczny, inaczej jednakże wykorzystują dla celów komercyjnych tradycyjną kulturę. Przy tej okazji autorka formułuje kolejny cel badawczy, jakim jest stwierdzenie, czy i w jakim zakresie podtrzymywanie dziedzictwa kulturowego i sytu­ acja społeczno-ekonomiczna wpływają na stosunek do ludzi starych (s. 22). Omawia ponadto zastosowane techniki i metody badawcze. W drugim, obszernym rozdziale wstępnym „Aspekty starości” autorka informuje o modelach starości odnajdywanych w różnych kulturach odległych w czasie i prze­ strzeni. Koncentruje się jednak na sposobach traktowania ludzi w podeszłym wieku w badanych wioskach. Stwierdziła wielość kryteriów stosowanych dla wyznaczenia granicy, od której zaczyna się starość: metrykalne, związane z aktywnością, sposo­ bem postrzegania rzeczywistości, stosunkiem do innych. Omawia warunki wyzna­ czające w badanych wsiach długość i jakość życia: pracę, pożywienie, mieszkanie, ubiór. Opisuje uroczystości urodzin długo żyjących mieszkańców, bardziej utrwalo­ ne w Istebnej, a mniej znane w Małym Cichym, upowszechniające się jednak pod wpływem mediów, w tym prasy lokalnej i działalności organów samorządowych. Obszernie przedstawia „konwenans” - wzory zachowań, zarówno ludzi starych, kontaktujących się z innymi, jak i w stosunku do nich, mających źródło w tradycji, między innymi w folklorze, lecz podlegających zmianom w wyniku przekształceń warunków życia i pod wpływem otoczenia zewnętrznego. Najistotniejsze w pracy są dwa rozdziały przedstawiające status i role ludzi sta­ rych w badanych wsiach. Pierwszy z nich, „Codzienność i święto”, koncentruje się na pozycji ludzi w podeszłym wieku w rodzinie i w domu, relacjach międzypokole­ niowych, rodzajach ich aktywności i użyteczności, miejscu w sąsiedztwie i w spo­ �Recenzje i noty recenzyjne 467 łeczności wiejskiej, roli wiary w życiu ludzi starych oraz ich uczestnictwie w czasie świątecznym i obrzędowym. Drugi, „Społeczność wiejska wobec starości”, ukazuje aktywność społeczną i kulturalną ludzi starych, w tym między innymi jako przeka­ zujących wiedzę o tradycyjnej kulturze regionu i biorących udział w działalności ze­ społów folklorystycznych oraz uprawiających twórczość artystyczną, akceptowaną i otrzymującą wsparcie nie tylko od instytucji państwowych i samorządowych oraz turystów, ale, poprzez nie, także w społeczności wiejskiej i w rodzinach. Omawia formy honorowania ludzi starych poprzez uroczystości organizowane przez organa samorządowe i popularyzowane przez media, opiekę w czasie choroby i niedołęstwa, współczesną formę dożywocia, a także stosunek społeczności wiejskiej do ludzi sta­ rych i jej reakcje na zachowania wobec nich w rodzinie. Pracę uzupełniają interesu­ jące fotografie, wykonane w większości przez autorkę, oraz tabele, diagramy i mapy, których wykaz nieoczekiwanie znalazł się na początku pracy, zaraz po spisie treści, a także fragmenty zapisanych relacji zamieszczone w aneksie. Praca ukazuje specyfikę występującego w badanych wioskach górskich obrazu starości jako „wieku kulturowego”, różnego w porównaniu z innymi terenami Pol­ ski. Specyfika tego obszaru została wyznaczona przez zespół takich cech, jak łącze­ nie gospodarstwa rolnego z innymi źródłami zarobkowania, wysoki procent rodzin wielopokoleniowych i członków kręgu familijnego żyjących w bliskim sąsiedztwie, silną dotąd więź lokalną w społecznościach wiejskich, przywiązanie do miejsca za­ mieszkania i lokalnych tradycji oraz starania o ich utrzymanie i wykorzystanie w ży­ ciu współczesnym, wreszcie swoisty konserwatyzm połączony jednak z otwarciem na świat, wywołanym napływem wypoczywających tu ludzi z zewnątrz i migracjami za pracą. Nie wyeksponowanym, lecz ważnym aspektem pracy są możliwości porównania dwóch badanych wiosek, gdzieniegdzie polegające nie tylko na zestawieniu danych, ale także wskazaniu różnic pozycji w nich ludzi starych. Odrębność wsi polega nie tylko na innym położeniu geograficznym, wielkości i funkcjach administracyjnych oraz obecności w Istebnej nielicznych protestantów, ale również sposobie organiza­ cji przestrzeni wiejskiej. W Istebnej są to „place” - jednostki terytorialno-sąsiedzkie, wpływające na silniejsze tam związki sąsiedzkie, bardziej ugruntowane tradycje instytucji, między innymi miejscowych Kościołów, a także działalności kulturalno­ -społecznej, prowadzonej od dawna w ramach choćby Macierzy Szkolnej oraz od­ działywanie silnych, okolicznych ośrodków kulturalnych w Cieszynie i Bielsku-Bia­ łej. Niezdecydowanie co do rozwinięcia porównawczego charakteru pracy znalazło wyraz w jej konstrukcji, w której nie ma wydzielonego miejsca przeznaczonego na analizę i konkluzje z dokonanego zestawienia materiałów z dwóch różnych wiosek. Dla przedstawienia zmian w statusie ludzi starych, jednego z celów pracy, ba­ daczka sięga po retrospekcję. Stosuje ją, wykorzystując informacje o przeszłości zawarte w materiałach z wywiadów oraz dokumentach i opracowaniach historycz­ nych. Interesująco omawia dawną instytucję chodzących po prośbie „numerowych”, objętych opieką gromady, zanikłąjuż w zasadzie instytucję „Chowańca” i bardzo już ograniczoną dożywocia - „wymowy”. Odnotowała opowieści o wywożeniu w prze­ szłości starych ludzi do lasu przez członków ich rodzin i pozostawianiu ich tam �468 Rezenzje i noty recenzyjne w celu spowodowania śmierci (s. 121), przypominające zachowania społeczności pozaeuropejskich, cierpiących na niedostatek żywności, takich jak na przykład Eski­ mosi, Czukcze czy Koriacy. Stwierdza, że trudno jest dziś ustalić, czy oparte były na faktach, czy też powstały i funkcjonowały na zasadzie moralitetu. Dostrzega zmiany w sytuacji ludzi starych po przyznaniu im rent i emerytur rolniczych, a także wydłu­ żenie się krótszego dawniej okresu niedołęstwa. Nie idealizuje przeszłości, nie widzi w badanych społecznościach cech kryzysu w położeniu ludzi starych, potwierdza wielokierunkowość zmian i brak możliwości jednostronnej ich oceny. Zmniejszył się i, dodajmy, zindywidualizował autorytet ludzi starych, polepszyły się jednakże materialne warunki ich życia (s. 128). Warto odnotować krytycyzm badaczki wobec zebranych wypowiedzi. Niejedno­ krotnie zaznacza, że nie uzyskała potwierdzenia otrzymanych relacji lub trudno udo­ wodnić ich autentyczność. Zabrakło jednak wyraźnego podkreślenia różnicy między przekazywaną w rozmowach wiedzą o „modelu” kultury jako zespole wyobrażeń o zachowaniach uznanych za właściwe i jej „wzorze”, informującym o względnie trwałej strukturze praktykowanych zachowań. Rozróżnienie to pomogłoby lepiej zrozumieć dystans między deklarowanymi wartościami a realizowanymi zachowa­ niami, dostrzegany przez badaczkę, wyjaśniany przez nią w zakresie obyczajowości, zresztą za innymi autorami, charakterem moralności wiejskiej jakoby „przewrotnej w swojej naturze” (s. 286). Książka Urszuli Lehr jest jedynym w polskiej literaturze etnologicznej opraco­ waniem przedstawiającym w tak wszechstronny sposób starość jako zjawisko kul­ turowe. Wykracza poza prace ograniczające się do praesens ethnographicum, nie poszukuje wyłącznie archaizmów, stanowi próbę całościowego ujęcia sytuacji lu­ dzi starych w kontekście współczesnego życia wsi, traktowanego w jego związkach z szerszym otoczeniem. Jest solidnie udokumentowana materiałami z badań tereno­ wych, uzupełnionymi innymi kategoriami źródeł, między innymi urzędowymi, pra­ sowymi i archiwalnymi, a tezy formułowane na podstawie tych badań konfrontowane są z obszerną, wielodyscyplinarną literaturą przedmiotu. Książkę można tym samym uznać za wskazującą miejsce badań etnologicznych w studiach wymagających inter­ dyscyplinarności. Zbigniew Jasiewicz �Recenzje i noty recenzyjne 469 Seweryn A. W i s ł o c k i, Mistrz/Master Teofil Ociepka. Między władzą a praw­ dą. Between the Authorities and the Truth, wstęp Wojciech J. Burszta, uzupełnia­ jący rozdział „Wśród książek pana Teofila” Jerzy Prokopiuk, Katowice: Wydaw­ nictwo Naukowe „Śląsk” 2010, ss. 264 (tekst polski i angielski), 36 ss. barwnych reprodukcji dzieł Ociepki, ISBN: 978-83-7164-609-6. W ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat fenomen Teofila Ociepki nie dawał spokoju wielu autorom. Ociepka nie pozwalał się zaszufladkować, nie pasował do żadnej z przyjętych kategorii artystów-amatorów. Próbowano zaliczyć go do twórców ludo­ wych, uznać za jednego z naiwnych, udowadniać, że jego malarstwo rozwinęło się pod wpływem Henriego Rousseau, zwanego Celnikiem, reprodukcje dzieł którego były w Polsce w okresie międzywojennym rozpowszechnione. W okresie PRL próbowano go dopasować do założeń socrealizmu. Klasowo od­ powiadał wszelkim socjalistycznym założeniom, pochodził z nizin społecznych, nie miał wykształcenia, pracował w górnictwie (co prawda nie na dole, w kopalni, ale tego się już nie mówiło), więc jego wizje malarskie można było przedstawić jako reakcję górnika na pracę w podziemiu. Próbowano wypromować Ociepkę na świa­ towej rangi artystę „naiwnego” - i to zaliczenie Ociepki do kręgu ludowych malarzy naiwnych pokutuje do dziś. Nie poruszano tylko rzeczy najważniejszej: że wizje Ociepki były oparte na jego duchowości, że mimo braku formalnego wykształcenia był mistykiem i teozofem, członkiem-korespondentem oddziału niemieckiego Rosicrucian Fellowship (z siedzibąw Oceanside w Kalifornii) - Wspólnoty Różokrzyżowej założonej przez Maxa Heindla, a także członkiem loży masońskiej działającej w kręgach związanych z krakowskąASP. Jego twórczość była środkiem wyrażenia przeżyć wewnętrznych zwią­ zanych z problematyką etyczno-moralną, przede wszystkim - rodzajem moralitetów wynikających z aksjologii chrześcijańskiej i ontologii okultystycznej, ukazujących walkę dobra ze złem. Podobna wiara w misję uświadamiania ludziom potrzeby na­ prawy życia osobistego i społecznego występuje u wielu innych artystów nieelitarnych (określanych często jako „artyści z Bożej łaski”); na ogół jednak ich sztuka wypływa wyłącznie z założeń chrześcijańskich. Ociepka natomiast włączał w nią także, prócz elementów chrześcijańskich, i te, które wynikały z jego astrologicznego i mitycznego poznania świata niematerialnego. Uważał za swój obowiązek głoszenie okultystycznych „prawd Bożych”, wykorzystywał w tym celu zarówno swe publicz­ ne wystąpienia, jak i swą sztukę. Seweryn Wisłocki - chyba jedyny dziś polski etnolog poważnie zajmujący się te­ matyką nietypowych twórców, na siłę zaliczanych do „ludowych” bądź „naiwnych” - w swej pracy próbuje odkryć prawdziwego Ociepkę. Twórcę teozoficznego kręgu w swym rodzinnym Janowie, człowieka, który łączył rodzimy śląski folklor z astral­ n ą transcendentną wizją okultyzmu. To zetknięcie tematów z Pisma Świętego, pol­ skich i niemieckich traktatów okultystycznych oraz śląskich podań, miało, według koncepcji Ociepki, służyć zwróceniu uwagi ludzi na immanentnąjedność świata ma­ terii, astralnego i duchowego. Z tych źródeł wyrosła twórczość Teofila Ociepki, jego realizm magiczny, będący fenomenem artystycznym w skali światowej. �470 Rezenzje i noty recenzyjne Ociepka w pracy Wisłockiego nie jest jednak tylko artystą i mistykiem, jest też żywym człowiekiem z wszystkimi problemami życia. Nieraz naiwnym - miał na­ dzieję, że pierwsze podróże kosmiczne udowodnią jego racje, że kosmonauci odkryją na innych planetach (zwłaszcza na Saturnie) istoty, które on znalazł w literaturze okultystycznej. Nie były one wyłącznie tworami wyobraźni mistrza Teofila, jak pró­ bowano to przedstawiać. Nie wytrzymu je Ociepka twardych zasad pełnej abstynencji seksualnej obowiązu­ jącej wtajemniczonych, którzy chcą osiągnąć „kamień filozoficzny”, czyli mistyczną jedność z Bogiem, toteż żeni się z Julianną Ufhal (szalenie ciekawe są przytoczone w książce fragmenty jej pamiętnika). Żyjąc w kraju socjalistycznym, w którym tacy artyści jak on byli narażeni na naciski tworzenia sztuki propagandowej i w duchu socrealizmu, mógł działać swobodnie dzięki protekcji Izabeli Czajki-Stachowicz, kapitana Urzędu Bezpieczeństwa, związanej w latach międzywojnia z polską elitą artystyczno-intelektualną, osoby, która pierwsza poznała się na wartości artystycznej dzieł Ociepki. To głównie jej zasługą było wypromowanie w kraju i za granicą ślą­ skiego malarza-mistyka. Janusz Kamocki „Studia Ethnologica Pragensia” t. 1: 2010, red. M. Tomandl, Univerzita Kar­ lova, Filozoficka fakulta, Praha, ss. 170, ISSN 1803-9812. „Studia Ethnologica Pragensia” (SEP) to zupełnie nowe wydawnictwo naukowe Instytutu Etnologii Uniwersytetu Karola w Pradze (ukazujące się niezależnie od cza­ sopisma „Studia Ethnologica”). Jest związane z projektem badawczym „The Czech Lands in the Middle of Europe in the Past and Today”, realizowanym na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Karola w Pradze. Ukazuje się dwa razy do roku. Redak­ torem naczelnym jest Milos Tomandl, pracownik Instytutu Etnologii UK. W radzie wydawniczej zasiada szerokie grono specjalistów, w większości z zagranicy (ze Sło­ wacji, Polski, Niemiec, Słowenii, a nawet USA). Czasopismo ma następującą strukturę: „Studia”, „Materiały”, „Sprawozdania” i „Recenzje”. Publikowane jest w języku czeskim, ale zamieszcza się również teksty w języku słowackim i polskim. Każda z prac w dziale „Studia” jest opatrzona stresz­ czeniem w języku angielskim. Więcej informacji (a także kontakt z redakcją) znaleźć można na stronie Instytutu Etnologii FF UK: http://www.etnologie.ff.cuni.cz. SEP nawiązuje do innego praskiego wydawnictwa: „Studia Ethnologica”. Łączy je podobna struktura oraz dobór tematów. Różni natomiast system recenzowania. „Studia Ethnologica Pragensia” podlegają podwójnemu procesowi recenzyjnemu. Zarówno cały tom, jak i każde studium z osobna są poddawane każdorazowo ocenie dwóch niezależnych recenzentów. „Studia Ethnologica Pragensia” służą prezentowaniu dorobku naukowo-badaw­ czego praskiego ośrodka etnologicznego, a także jego zamiejscowych współpra­ �Recenzje i noty recenzyjne 471 cowników. Tom inaugurujący wydawnictwo pokazuje, że jego profil nie jest ściśle związany z problematyką etnologii i etnografii Czech. Możemy w nim znaleźć opra­ cowania dotyczące krajów pozaeuropejskich, jak Kazachstan, Indonezja czy Meksyk. Jan Pargać, w tekście Prvnipokus o nezävislost Kazachstanu: Kazasska inteligence a nacionalni hnuti „Alaś” na podatku 20. stoleti, opisuje kształtowanie się ruchu nacjonalistycznego w Kazachstanie na początku XX wieku. Spolocenska apoliticka organizäcia u mexickych Nahuov Radoslava Hluśeka, to z kolei studium z zakresu antropologii społeczno-politycznej Indian meksykańskich. W tomie zamieszczono także artykuł dotyczący tradycyjnej kultury wysp indonezyjskich - rzadko eksplo­ rowanej przez środowiska naukowe naszej części Europy. Tekst Michaeli Rybkovej i Radmily Lorencovej, Torajskepohfebni rituäly a vliv socialni stratifikace na jejich podobu, opisuje zwyczaje pogrzebowe górali Toraja (wyspa Celebes-Sulawesi), w powiązaniu z miejscowymi układami społecznymi. Artykuł: Zmeny lokalnej Identity v dosledku ndsilnej geografickej relokacie, pió­ ra Silvii Letavajovej, poświęcony jest zmianom w percepcji tożsamości grupowej w warunkach przymusowej migracji. W latach 1987-1990 większość mieszkańców wioski Koś (zachodnia Słowacja) opuściła swoje siedziby wskutek katastrofy eko­ logicznej, wywołanej szkodami kopalnianymi. Wartość opracowania podnosi fakt, iż opiera się ono na badaniach terenowych autorki. Natomiast wszystkich zainte­ resowanych problematyką genederową zainteresuje tekst zatytułowany Harmonie v zivote źeny: Casopis pro hospodyne 1883-1893 a zrani jedne autorky (autorstwa Ireny Stepanovej). Znaleźć w nim można szczegóły współpracy pisarki i etnografki czeskiej Terezy Noväkovej z kobiecym pismem „Domaci hospodyne”, ukazującym się w Ołomuńcu w latach 1883-1893. W recenzowanym tomie znajdują się także opracowania metodologiczne i teore­ tyczne. Taki właśnie charakter ma praca K teoretickym aspektüm formoväni socialni identity, przygotowana przez Milośa Tomandla. Autor rozważa w niej między in­ nymi mechanizmy kształtowania się etniczności, poruszając ważne kwestie bada­ ne przez nauki społeczne i humanistyczne. Niezwykle interesujący jest także tekst Frantiśka Vrhela, otwierający tom: Vlastni jmena: Etnologickä reflexe, poświęcony refleksji etnologicznej na temat zasad nadawania nazw ludziom oraz przedmiotom. Autor przedstawia szerokie spektrum interpretacyjne tego zagadnienia, od klasycz­ nej po współczesną myśl etnologiczną. Dobrze, iż oprócz prac opierających się na ustaleniach własnych autorów w wydawnictwie znalazło się miejsce na opracowanie prezentujące refleksje innych uczonych. Dają one bowiem wgląd w najnowsze teorie i nurty w nauce światowej. W omawianym czasopiśmie odnajdziemy też oryginalne prace z zakresu badań historycznych. Na szczególną uwagę zasługuje tekst Oldricha Kaspara, Bohemika 15.-18. stoleti ve spanelskych, portugalskich a mexickych fondech, traktujący o cze­ skich źródłach pisanych (po łacinie, francusku, hiszpańsku, portugalsku, włosku) w Hiszpanii, Portugalii oraz ich amerykańskich koloniach. Informacje przedstawione w artykule pochodzą z kwerendy archiwów czeskich i zagranicznych, w tym także tych, które znajdują się w Ameryce Łacińskiej. Z lektury tekstu wynika, iż czeskie księgozbiory były gromadzone nie tylko w oficjalnych królewskich archiwach i pry­ �472 Rezenzje i noty recenzyjne watnych kolekcjach poszczególnych monarchów, ale także w bibliotekach rodów arystokratycznych czy archiwach klasztornych. Rekapitulując: „Studia Ethnologica Pragensia” to kolejne, niezwykle interesujące wydawnictwo etnologiczne zza naszej południowej granicy. Przedstawia ono zakres zainteresowań czeskich etnologów, a jednocześnie daje także polskim naukowcom szansę na zaprezentowanie własnych badań i refleksji szerszemu gronu odbiorców. Język (możliwość publikowania po polsku) oraz szeroka tematyka periodyku to, moim zdaniem, wystarczające argumenty do podjęcia takiej właśnie współpracy. Maciej Kurcz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b5846340dcf1330bb0b67ac6097947e6.pdf fe89e68574913af51f87045473ff9cd5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6183 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource sport - aspekt antropologiczny etniczność piłka nożna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5768 Title A name given to the resource Piłka nożna a etniczność/ LUD 2010 t.94 Description An account of the resource LUD 2010 t.94 s.405-412 Creator An entity primarily responsible for making the resource Małczyński, Piotr Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 94, 2010 PIOTR MARCZYŃSKI Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Wrocławski PIŁK A N O ŻN A A ETN ICZNO ŚĆ. N A PO BO C ZU RO ZG RY W EK REPREZENTA CJI N A RO D O W Y CH I M U N D IA LO W EJ GO RĄ CZK I Zgodnie z dokonanym przez Rogera Caillois podziałem gier, futbol jest grą typu agon, w której obie drużyny m ierzą się na tych samych warunkach, zgodnie z określonymi regułami (za: Jawłowski 2007: 24-26). Ta cecha piłki nożnej po­ zwala, by jeden z zespołów zdobył nad drugim przewagę. Podczas meczu „swoi” m ogą zdominować „obcych”, pokazując im swoją wyższość. Rytuał piłkarskiego widowiska przesuwa przemoc do sfery symbolicznej, prowadząc do integracji grupy i zniszczenia zagrożenia w osobie przeciwnika. Mecz spełnia rolę katartyczną, a oczyszczenie dokonuje się dzięki złożeniu w ofierze rywali, w których upatruje się źródła zła (Jawłowski 2007: 231). Spajana w ten sposób grupa może manifestować wspólną tożsamość narodową. Według Alberta Jawłowskiego, re­ prezentacja piłkarska pełni bowiem rolę metonimii narodu (Jawłowski 2007:237). Dlatego też nacjonalizm w rozgrywkach piłkarskich jest zjawiskiem powszech­ nym (Dębicki 2009). Wyznaczono mu jednak określoną przestrzeń, którą tworzą rozgrywki międzypaństwowe, a ich zwieńczenie - mundial - utwierdza istnieją­ cy państwowy porządek świata (Jawłowski 2007: 237). Niniejszy tekstjestpróbąodpow iedzi na pytanie, czy analogiczne demonstracje o nacjonalistycznym charakterze m ają również miejsce poza sferą piłkarskich reprezentacji narodowych. Pokusa, by wykorzystać integrującąi nobilitującą siłę piłki nożnej, oddziałuje również na narody bez państw i grupy etniczne dążące do samostanowienia, które wystawiają zespoły o mniej formalnym niż krajowe ka­ dry charakterze. Wydaje się, iż także w kosmopolitycznej rzeczywistości futbolu klubowego zarówno gracze, jak i drużyny pozostają uwikłane w zjawiska etnicz­ ne. Problematyka etniczności wykracza poza uświęconą mundialem przestrzeń reprezentacji narodowych. �406 Piotr Małczyński Reprezentacja narodowa i dążenia niepodległościowe M iędzynarodowaFederacjaPiłkiNożnej (Federationlntemationale de Football Association, FIFA) liczy więcej członków niż ONZ. N ależą do niej krajowe fede­ racje, których liczba przewyższa liczbę niepodległych państw, mimo iż niektóre z nich nie wystawiają własnych drużyn. Swojej kadry nie posiada na przykład Wielka Brytania, podczas gdy w rozgrywkach udział bierze Szkocja, Walia, Irlandia Północna i Anglia. Z drugiej strony, reprezentację m ają niektóre obszary autonomiczne, jak Wyspy Owcze czy Palestyna (Witzig 2006: 38). Wprowadzone w 2001 roku przepisy wym agają jednak, aby kandydat na członka FIFA należał do ONZ. Stąd akceptacja krajowego związku piłkarskie­ go przez FIFA wydaje się mieć duże znaczenie w ogólnoświatowych relacjach. Można by j ą porównać do uznania państwa na arenie międzynarodowej. To dla­ tego gra własnej kadry narodowej towarzyszy często dążeniom niepodległościo­ wym. Jeśli spojrzeć przez pryzmat futbolu, to zdecydowanie bliższa suwerenno­ ści jest posiadająca swoją reprezentację Palestyna niż pozbawiony jej Tybet. Jak wskazuje Jawłowski, poprzez piłkarskie rozgrywki dokonuje się proces ustalania hierarchii dominacji (Jawłowski 2007: 235), z którego grupy pozbawione państw zostały wyłączone. Jednocześnie jednak budowa owych relacji miewa nieprzewi­ dywalny charakter. Rolę przypadkowości meczu akcentuje Koen Stroeken, który twierdzi, iż o wyniku może zadecydować głos „losu”, „szczęścia” czy „sprawied­ liwości” (Stroeken 2002: 13). W kontekście symbolicznego konfliktu, jakim jest mecz piłki nożnej, odejście od zupełnie kontrolowanej próby sił odgrywa, w e­ dług mnie, dość istotną rolę. Podczas futbolowej rywalizacji nie liczy się bowiem militarna czy ekonomiczna siła kraju, który wystawia drużynę, a „słabeusz” ma szansę pokonać największego „Goliata”. Potencjalnie zatem reprezentacja grupy podległej mogłaby odwrócić istniejący porządek relacji z grupą dominującą. Alternatywą dla nieuznawanych grup stały się rozgrywki dla drużyn niebędących członkami FIFA. Turniej tego typu stworzyła na przykład Organizacja Narodów i Ludów Niereprezentowanych (Unrepresented Nations and Peoples Organisation, UNPO). W 2005 roku zwyciężyła w nim reprezentacja Południo­ wych Moluków, która okazała się lepsza od Południowego Kamerunu, Zachod­ niej Papui i Czeczenii. Drużyny takie w analogicznych turniejach grają jednak przeważnie z przeciwnikami o podobnym statusie. Jedynie nad nimi m ogą udo­ wadniać swą wyższość. Do stadionowych zmagań zespołu reprezentującego ruch separatystyczny z grupą dominującą raczej nie dochodzi. Głównym organizatorem alternatywnych mistrzostw świata w piłce nożnej jest federacja piłkarska Nouvelle Federation-Board (N.F.-Board), zrzeszają­ ca drużyny niebędące członkami FIFA. Ten równoległy, nieoficjalny piłkarski świat egzystuje na zasadzie analogii do „prawdziwej” rzeczywistości futbolu. Rozgrywki reprezentacji narodów bez państw pozwalają im na funkcjonowanie �Piłka nożna a etniczność 407 w piłkarskim świecie i wewnętrzną integrację poprzez rytuał meczu. Jednak ich możliwość kreowania relacji dominacji w trakcie futbolowych zmagań została mocno ograniczona. Barierę praw ną stanowią przepisy FIFA, zaś uświęcony państwowy ład utrzymywany jest poprzez rytuał mundialu, na który narody bez państw w większości nie m ają wstępu. Klub jako reprezentacja grupy etnicznej Mecze reprezentacji narodowych, które otacza odświętna atmosfera, odbywa­ j ą się dość rzadko. Piłkarską codzienność stanowi rzeczywistość ligowa. Kluby są przeważnie dużymi firmami zarabiającymi na organizacji sportowych spekta­ kli i transferach graczy. Mimo iż m ają one dość często charakter przedsiębiorstw międzynarodowych, nie zawsze są ideologicznie neutralne. Jednym z istotniej­ szych, pozasportowych elementów kształtujących atmosferę klubu jest położenie jego stadionu. Określa ono podstawowy poziom utożsamiania się fanów z dru­ żyną. W ten sposób zespoły stają się wizytówkami dzielnic i miast, a niekiedy całych regionów. W parze z reprezentowaną tożsamością lokalną iść może toż­ samość etniczna. Reprezentowanie grupy etnicznej przez ligową drużynę piłkarską jest zjawi­ skiem powszechnym na przykład w zróżnicowanej regionalnie Hiszpanii. Obok kastylijskiego Realu Madryt grają galicyjskie Deportivo La Coruńa i Celta Vigo, baskijskie Athletic Bilbao i Real Sociedad San Sebastián czy katalońska FC Bar­ celona (Witzig 2006: 48). Rozgrywki ligowe odbywają się na stadionach w po­ szczególnych regionach, co sprawia, że prawie każdy mecz jest okazją do prezen­ tacji własnej tożsamości. Spotkania zespołów z różnych obszarów autonomicznych nabierają szczególnej atmosfery etnicznej rywalizacji. W jej kontekście zauważal­ ny jest, opisany przez Paula Harrisona, „syndrom beduina”, który polega na kibi­ cowaniu drużynie grającej z tradycyjnie „naszym” przeciwnikiem. Taka sytuacja ma miejsce podczas spotkań któregoś z baskijskich klubów z madryckim Realem, kiedy to fani z Kraju Basków wspierają swych lokalnych rywali, którzy w danej chwili reprezentują wspólną „baskijskość” (za: Spaaij 2006: 34). Zespół ligowy, mimo swego komercjalnego charakteru, może spełniać nawet rolę narodowej reprezentacji. Według kibiców z Katalonii, „Barcelona to więcej niż klub” (Foer 2006: 208). To drużyna, która przez lata była dla nich ostoją „katalońskości”. W czasach generała Franco na klubowym stadionie powiewały za­ kazane senyeres (katalońskie flagi), a kibice używali ojczystego języka. „Baręa” do dziś podkreśla katalońską tożsamość podczas spotkań derbowych (meczów z lokalnym przeciwnikiem) z rywalem „zza miedzy”, Espanyolem, który uwa­ żany jest za klub centralistyczny, oraz - przede wszystkim - z Realem Madryt. Stołeczni „Królewscy” to dawni „ambasadorzy reżimu”, a walczący z nimi Katalończycy symbolizowali opór wobec faszystowskich władz (Llopis Goig 2008: �408 Piotr Małczyński 58-59). Do dziś rywalizacja między tymi dwiema drużynami przyćmiewa inne wydarzenia sportowe w kraju. Jeśli bowiem rytuał futbolu przesuwa przemoc w sferę symboliczną, jak chce Jawłowski (2007: 230-340), to mecz Gran Derbi między Barceloną a Madrytem stanowi wyładowanie napięcia przy jednoczes­ nym odsunięciu na bok rzeczywistego konfliktu katalońsko-kastylijskiego. Piłkarskie antagonizmy etniczne promieniują często daleko poza stadion, sięgając geograficznie odległych, choć ideologicznie bliskich sobie fanów. Ry­ walizacja dwóch zespołów z Glasgow - Celtiku i Rangers - dzieli kibiców nie tylko z samego miasta, ale i całej Szkocji, a nawet z Ulsteru. Derby między nimi przybierają postać konfliktu etnoreligijnego. „W szranki” stają bowiem drużyny wiązane z konkretnymi wyznaniami. Celtic założony został w 1888 roku przez ojca Walfrida, z m yślą o katolickiej, w dużej mierze irlandzkiej, klasie robotni­ czej Glasgow. Wkrótce potem, toczących z nim wyrównane boje Rangers zaczęto utożsamiać z protestancką „szkockością”. Również współcześnie mecz jest oka­ zją, by nawet w oddalonym od szkockich stadionów Belfaście swoje przekonania manifestowali zarówno kibice popierający IRA, jak i ci będący zwolennikami Korony Brytyjskiej (Foer 2006: 42-73). W samym Glasgow obok flag irlandz­ kich powiewają Union Jack (Zaczkiewicz2006: 146-147). Mecz obu zespołów staje się więc swego rodzaju symbolicznym rozwiązaniem wielopoziomowego konfliktu. Wynik przesądza o „religijnej wyższości”, szkockiej bądź brytyjskiej dominacji czy też irlandzkiej niezależności. Jak pokazał przykład zespołu Celtic, nie tylko terytorialne grupy etniczne są reprezentowane przez kluby piłkarskie. Zakładają je także członkowie diaspor. Zespoły te odgrywają niezwykle istotną rolę w życiu społeczności, stanowiąc, obok instytucji religijnych, przestrzeń kultywowania własnej tożsamości (Hay 2001). Przykładem może być Hakoah Wiedeń, który powstał w 1909 roku pod wpływem ideologii „muskularnego judaizm u”. Twórca owej koncepcji, syjoni­ styczny ideolog Max Nordau, głosił, iż należy odejść od „żydowskiego cierpie­ nia” poprzez sport. To piłka nożna miała wyzwolić Żydów od „tyranii antyse­ mityzmu”. Podobne do drużyny wiedeńskiej zespoły, noszące hebrajskie nazwy oraz tradycyjne biało-niebieskie barwy, założono następnie w Budapeszcie, Pra­ dze, Berlinie, Innsbrucku i Linzu (Foer 2006: 78-80). Interesującym zjawiskiem jest to, iż istnienie klubów zakładanych przez mniejszości przyczynia się do promocji graczy o odmiennej niż większościowa tożsamości, co z kolei prowadzi do nadreprezetacji mniejszościowej grupy et­ nicznej w reprezentacji narodowej. Reprezentacja Australii, na przykład, składa się w dużej mierze z graczy pochodzenia chorwackiego. Promocja piłkarzy o konkretnym pochodzeniu wiąże się niekiedy ze specy­ ficzną procedurą rekrutacji kadrowiczów. Niektóre drużyny uwzględniają w niej jedynie „swoich” zawodników. Dla przykładu, Athletic Bilbao od roku 1919 za­ trudnia wyłącznie piłkarzy baskijskiego pochodzenia. Czyż budowanie składu w oparciu o graczy o określonej tożsamości nie jest piłkarską w ersją politycz­ �Piłka nożna a etniczność 409 nego nacjonalizmu? Etnocentryczne budowanie kadry pozwala na spełnienie nacjonalistycznych idei wyzbycia się „obcych” z „naszego świata”. Taką poli­ tykę zarzucił jednak inny baskijski klub - Real Sociedad. Miał bowiem proble­ my z utrzymaniem się w pierwszej lidze i, by wzmocnić swoją pozycję ligową, zaczął sprowadzać zawodników spoza Kraju Basków. Zamiast jednak uzupełnić skład graczami z innych regionów Hiszpanii, władze klubowe postanowiły ściąg­ nąć zawodników zagranicznych. Również ku chwale Katalonii gra wielu obco­ krajowców. Dążenie do sukcesu sportowego powoduje, iż w wielu przypadkach nieopłacalna stała się dawna polityka klubów zatrudniających tylko „swoich” piłkarzy. Umiędzynarodowienie jest ceną za tryumfy i puchary. Odejście od ekskluzywistycznej rekrutacji graczy nie oznacza jednak porzucenia przewodniej idei drużyny. Przykładem jest Glasgow Rangers. Jego kibice nadal traktują każdy katolicki gest jak prowokację. Przeżegnanie się przez polskiego bramkarza ze­ społu Celtic, Artura Boruca, wywołało u nich wściekłość. Tymczasem ich dru­ żyna wcale nie jest złożona z samych protestantów. Przez pewien czas funkcję kapitana zespołu pełnił Włoch, Lorenzo Amoroso. Mimo etnoreligijnych powią­ zań, mógł znaleźć się w klubie. Jak bowiem twierdzi Ludwik Stomma, „obcy” zawodnik może reprezentować „swoją” drużynę, nawet jeśli wiązana jest z nią specyficzna tożsamość etniczna. „Obcy” staje się „swoim”, gdy przybierze odpo­ wiednie barwy klubowe czy reprezentacyjne (Stomma 1991). Gdy zawodnik ma na sobie niebieską/czerwoną/zieloną/itd. koszulkę, jego czarna twarz przestaje mieć znaczenie nawet dla tych kibiców, którzy nie stronią od rasistowskich wy­ zwisk kierowanych pod adresem innych graczy (Back, Crabbe, Solomos 1998: 7). Przyjęcie do grona „swoich”, prowadzi do „boiskowego” zwielokrotnienia toż­ samości gracza. Konwersje narodowe piłkarzy Emigracja zarobkowa jest stałym elementem pojawiającym się w życiorysach graczy. Liczba obcokrajowców w najbardziej kosmopolitycznych ligach europej­ skich wynosi nawet ponad 60%, jak to ma miejsce na przykład w Anglii. Jednak, tak jak inni pracownicy-imigranci, zawodowi piłkarze natrafiają na ograniczenia związane z zezwoleniami na pracę. Sposobem na wyeliminowanie niedogodno­ ści zarobkowania i życia za granicą stała się naturalizacja. Szczególnie pożąda­ ne jest obywatelstwo kraju należącego do Unii Europejskiej, co należy wiązać z ograniczeniami dotyczącymi liczby graczy spoza Wspólnoty, którzy m ogą się znaleźć w klubowej kadrze (Witzig 2006: 42). Za przykład może posłużyć brazy­ lijski obrońca Roberto Carlos, który po latach gry dla Realu Madryt uzyskał oby­ watelstwo hiszpańskie. W ten sposób umożliwił swojemu klubowi zatrudnienie kolejnego gracza z Ameryki Południowej - Robinho. �410 Piotr Małczyński Jednym ze sposobów na uzyskanie unijnego paszportu jest poszukiwanie własnych korzeni. Powołując się na swoje drzewo genealogiczne, obywatelstwo Włoch otrzymuje duża część piłkarzy argentyńskich. Posiadająje także zawodni­ cy, którzy nigdy nie grali we Włoszech, m ają jednak włoskich pradziadków. Pił­ karz będący obywatelem jakiegokolwiek kraju unijnego ma większe możliwości rozwoju swojej kariery. Klubom natomiast pozwala to na kompletowanie składu w oparciu o szerszy wachlarz zawodników. Zmiany drużyny narodowej, po uzyskaniu nowego paszportu, dokonywało dawniej wielu piłkarzy. W latach 30. Włosi skrzętnie wykorzystali fakt, iż wie­ le latynoskich gwiazd futbolu posiadało włoskie korzenie. Ten rodowód dał im możliwość reprezentowania ojczyzny przodków. Polską gwiazdą występującą kolejno w dwóch reprezentacjach był Ernest Wilimowski. Ten urodzony na Ślą­ sku piłkarz swoją karierę rozpoczął w Polsce, by po zawierusze wojennej znaleźć się w kadrze Niemiec. Obecnie jest jednak inaczej. Naturalizacja wcale nie ozna­ cza, że zawodnicy zmieniają dotychczasowe kadry narodowe i zaczynają grać dla nowych ojczyzn. Dzisiejsze przepisy zabraniają bowiem zawodnikowi zmieniać reprezentację. Od momentu, gdy zagra choćby jeden mecz w kadrze seniorskiej, gracz nie może być powołany do drużyny narodowej innego kraju. Liczba zawodników, którzy z jakichś względów nie doczekali się swego debiutu w kraju pochodzenia i jedno­ cześnie rozwijają sw ą karierę piłkarską za granicą, jest dość duża. Fakt ten wykorzystująkraje przyjmujące, które, bazując na ambicjach piłkarzy, oferują im swój paszport w zamian za grę w drużynie narodowej. Krajowe federacje zwiększają w ten sposób własny potencjał, dając jednocześnie naturalizowanym piłkarzom możliwość brania udziału w rozgrywkach na poziomie reprezentacji. Życiorysy tych piłkarskich imigrantów m ają wiele elementów wspólnych. Obywatelstwo otrzymują zazwyczaj wyróżniający się „ligowcy” danego kraju. Są to przeważnie zawodnicy z Afryki lub Ameryki Południowej. Prym wiodą Brazylijczycy, którzy z powodu olbrzymiej konkurencji nie m ogą skupić na sobie uwagi selekcjonera własnej reprezentacji. W rezultacie, obok reprezentacji narodowych mających w swych szeregach pojedynczych graczy zagranicznych istnieją takie, których trzon stanowią tego typu zawodnicy. Emigracji, a nawet naturalizacji nie należy utożsamiać z zerwaniem więzów z krajem pochodzenia. Gracze z nowym obywatelstwem raczej rzadko decydują się na zmianę kadry narodowej. Częściej natomiast pozostają żyjącymi na ob­ czyźnie idolami. W świecie zarobkowych migracji, „swój” zawodnik w „obcej” lidze stanowi raczej symbol „naszego” sukcesu. Sami zaś piłkarze kontynuują rolę etnicznych reprezentantów w zagranicznych ligach. Świadczy o tym cho­ ciażby zwyczaj owijania się flagami podczas finałów klubowych rozgrywek. Taka demonstracja przynależności narodowej odbywa się często w kosmopoli­ tycznym kontekście. Zachowanie takie ma silny wpływ na zbiorowość widzów. Pamiętać należy bowiem o wskazanej przez Caillois mocy mimikry fanów �Piłka nożna a etniczność 411 z graczami (za: Jawłowski 2007: 33). Postawy piłkarzy, odkąd stają się idolami, m ogą być bowiem naśladowane, przyczyniając się do kreacji własnej tożsamości kibiców. Zakończenie Piłka nożna, jako gra typu agon, jest szczególnie podatna na nacjonalistyczne wpływy. Mistrzostwa kontynentów i świata, będące symboliczną „walką naro­ dów”, stały się największymi świętami piłkarskiego kalendarza. Jednak zjawiska etniczne nie ograniczają się do przestrzeni futbolu reprezentacyjnego. W świę­ cie kadr narodowych zabrakło bowiem miejsca dla większości bezpaństwowych grup, którym FIFA odmówiła wstępu do grona pełnoprawnych członków m ię­ dzynarodowej wspólnoty piłkarskiej. Jednak propaństwowy dyktat Międzyna­ rodowej Federacji Piłki Nożnej bywa omijany. Chęć posiadania własnej repre­ zentacji, która umożliwia integrację społeczności i jej triumfalne zaistnienie na arenie międzynarodowej, skłania podporządkowane narodowości do formowa­ nia nieoficjalnych drużyn. Dzięki mistrzostwom świata federacji N.F.-Board, na autoprezentację m ogą sobie pozwolić niezrzeszone kadry z obszarów separaty­ stycznych. Skomercjalizowany futbol klubowy, mimo swego kosmopolitycz­ nego charakteru, również bywa przesiąknięty etnicznością. Część klubów po­ zostaje tradycyjnie ściśle związana z konkretną grupą etniczną. Spełniają one rolę narodowych reprezentacji i instytucji kultywujących tożsamość diaspory. Powiązań tych często nie wyklucza umiędzynarodowienie składu, zagraniczni gracze obdarzani są bowiem nową, lokalną tożsamością. Transgraniczne transfe­ ry piłkarzy również nie pozostają neutralne wobec otaczającego je narodowego kontekstu. Zawodnicy przybierają podwójne obywatelstwa, lecz, żyjąc za gra­ nicą, odgrywają często rolę idoli, demonstrujących swe przywiązanie do kraju pochodzenia. „Oflagowanie” wspólnoty narodowej odbywa się nie tylko w kon­ tekście gier międzypaństwowych, lecz dotyczy również drużyn klubowych i nie­ formalnych reprezentacji, aż po odziane w firmowe trykoty jednostki o statusie gwiazd. LITERATURA Back L., Crabbe T., Solomos J. 1998 „Lions, Black Skins and Reggae Gyals”. Race, Nation and Identity in Foot­ ball, London: Goldsmiths. Dębicki M. 2009 „Powtórzcie Grunwald! ” czyli o wątkach narodowych w futbolu, „Sprawy Narodowościowe. Seria Nowa” 34, s. 135-151. �412 Foer F. 2006 HayR. 2001 Piotr Małczyński Jak futbol wyjaśnia świat, czyli nieprawdopodobna teoria globalizacji, przeł. A. Czarnecka, Warszawa: Red Horse. „Those Bloody Croatians”: Croatian Soccer Teams, Ethnicity and Vio­ lence in Australia, 1950-99, w: G. Armstrong, R. Giulianotti (eds.), Fear and Loathing in World Football, Oxford: Berg Publishers, s. 77-90. Jawłowski A. 2007 Święty ład. Rytuał i mit mundialu, Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne. Llopis Goig R. 2008 Identity, Nation-State and Football in Spain. The Evolution o f Nationalist Feelings in Spanish Football, „Soccer & Society” 9: 1, s. 58-63. Spaaij R. 2006 Understanding Football Hooliganism. A Comparison o f Six Western Euro­ pean Football Clubs, Amsterdam: Vossiuspers UvA - Amsterdam Univer­ sity Press. Stomma L. 1991 1:0 Czyli ludzie ja k bogowie, „Polska Sztuka Ludowa. Konteksty” 45: 3-4, s.141-142. Stroeken K. 2002 Why „The World”Loves Watching Football (And „The Americans”D on’t), „Anthropology Today” 18: 3, s. 9-13. Witzig R. 2006 The Global Art o f Soccer, New Orlean: CusiBoy Publishing. Zaczkiewicz R. K. 2006 Nienawiść na tle etnoreligijnym a futbol w Szkocji. Przypadek Celticu Glasgow oraz Glasgow Rangers, „Lud” 90, s. 139-154. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3e01b71f3c32928ca9c96598aca880be.pdf 619733d125a0c0fac5643bc77ae4ccf8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4138 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Subject The topic of the resource historia etnografii Udziela, Seweryn (1857-1937) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3860 Title A name given to the resource 100-lecie urodzin i 20-lecie śmierci Seweryna Udzieli / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1958 t.12 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1958 t.12, z.1 ; s.58 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 'S 100-LECIE U R O D Z I N I 20-LECIE ŚMIERCI SEWERYNA UDZIELI (24. XII. 1857 - 26. IX. 1937) W r o k u ubiegłym minęło s t u l e c i e u r o d z i n i d w u d z i e ­ stolecie śmierci S e w e r y n a U d z i e l i , człowieka, którego n a z w i s k o stało się s y m b o l e m w h i s t o r i i etnografii m i ­ nionego pokolenia. S k r o m n y n a u c z y c i e l z niezamożnej mieszczańskiej r o d z i n y tytaniczną pracą i gorącym umiłowaniem l u d o w e j k u l t u r y wybił się i a k o zasłu­ żony etnograf, niestrudzony b a d a c z t e r e n o w y i o r g a ­ nizator badań autor w i e l u b r a n y c h p r a c etnograficz­ n y c h , j e d e n z wspć^ałożycieli P o l s k i e g o Towarzy­ stwa Ludoznawczego L t 2 » X ^ T a i ^ wieloletai z ^ t ^ alz^^iiz^t^ y a "c™ t a S w K r a k o w i e które obok l i c z n y c h n r a c d r u k o w a n y c h T b o ^ a t y c h mateHa^ t r w a f y ślad Zainteresowania etnograficzne Seweryna Udzieli były szerokie, obejmowały n i e m a l w s z y s t k i e d z i e d z i n y k u l t u r y l u d o w e j . Z e s p e c j a l n y m j e d n a k zapałem o d ­ d a w a ł się o n g r o m a d z e n i u materiałów z z a k r e s u s z t u k i ludowej, a w szczególności p l a s t y k i . O n to po r a z p i e r ­ w s z y w polskiej l i t e r a t u r z e etnograficznej zajął się r o z ­ ważaniami n a t e m a t e s t e t y c z n y c h pojęć l u d u ( . P o ­ c z u c i e piękna l u d u r o p c z y c k i e g o " ) j e m u zawdzięczamy l i c z n e p r a c e o l u d o w y m nafcie { W z o r y l u d Z e g o h a f ­ tu białego" Hafty ludu krakowskiego" hafty b i a ł e " Hafty k S K stołu ( S I s t r o i e krakowskie f i c h k ^ " GóralebeskidowA Twycinanki ludu SoLkiL ^^^M^^r^t^^ tów l u d o w y c h K f " riT o S L w Polsce l i ™ , ™ w ' ri£™£ Kuśnierstwo w S t a r y m Śąc?u™ WeTniane W y r o b y d r u t o w e w Tyńcu p o d K r a k o w e m " , „Przemysł l u d o ­ w y w K o s z a r a w i e " i in.). Sporo materiałów z z a k r e s u l u d o w e j p l a s t y k i z n a j ­ dziemy w pracach Seweryna Udzieli o charakterze monografii t e r y t o r i a l n y c h („Lud r o p c z y c k i " , „Kilka słów B s t a r y c h , l u d o w y c h sprzętach i n a c z y n i a c h w S ą deczyźnie"). Nie w s z y s t k i e materiały z z a k r e s u l u d o w e j p l a s t y k i z e b r a n e przez siebie l u b p o d s w o i m k i e r u n k i e m z d o ­ łał S e w e r y n U d z i e l a opracować i ogłosić d r u k i e m . W zbiorach M u z e u m Etnograficznego w K r a k o w i e znajdują się bezcennej wartości „Teki U d z i e l i " , z a ­ wierające r y s u n k i i p l a n s z e z różnych dziedzin z d o b n i ­ c t w a ludowego, z e b r a n e przed półwieczemi n a t e r e n e Lasowiaków, Żywiecczyzny i s S ny Z tych osta­ tnich, które są n a j o b f S ogłosił U d z i e l a b r u k i e m j e d y n i e niewielką Rozprawkę Pt A r t y z m w i e ski w ziemi s ą S i e j " . ° ' ' r Z p r a W R ę p t w ! e s l c l Umiłowanie d l a s z t u k i l u d o w e j znalazło najpełniej­ szy w y r a z w z b i o r a c h stworzonego przez Udzielę M u ­ zeum E t n o g r a f i c z n e g o . P r z e d m i o t y z z a k r e s u p l a s t y ­ k i s t a n o w i ! w n i m trzon całej k o l e k c j i , gromadzone i e k s p o n o w a n e z największą starannością. Dzięki e n e r ­ gii i wytrwałości S e w e r y n a U d z i e l i zbiory z g r o m a ­ dzone przez niego s t a ł y s i ę zalążkiem z ^ t ó r e k o p o ­ wstało z c z a s e m naj w a n a r d a l s z e T u w u V e t l i w l f i c z n e w P o l s c e N i c w i ę c d r i m e ś o że M u z e u m toffi S e w e r y n a u d z t e l f n o s T I f s ó imię D o p i e r o ^ tóerwsz«hlatachco> ^ ^ ^ 6 ^ ^ y ^ z l a x \ J T ^ - z e u m EtnograffcznerM w K r a k o w i e znikło n a z w i s k o i l e ^ w ó ? « N a j w y ż s z y d ^ ^ ^ r t e K cówce^ałożone^i przez eona zottała d a w r ^ ™ ^ ^ 7 « S S PtaoSrlSe im" S e w e r y n a U d z ^ l i ' \ » Etnograficzne L ^ ł M u z e ^ u ^ S m a 58 Roman fleinfuss l � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/feea75f6b7b125e8b64c4306e907e037.pdf c0d711317ec6ab4dc2270990d8b75b7a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3891 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1952 Subject The topic of the resource budownictwo drewniane architektura ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3645 Title A name given to the resource Dom z wnęką w polskiej architekturze ludowej / /Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1952 t.6 z.4-5 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1952 t.6 z.4-5; s.263-269 Creator An entity primarily responsible for making the resource Cieśla-Reinfussowa, Zofia Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text DOM Z WNĘKĄ W POLSKIEJ ARCHITEKTURZE LUDOWEJ ZOFIA W architekturze ludowej prócz domów o ścianach ozdobionych podcieniami, względnie gankami, a więc elementami występującymi przed zasadniczy zrąb bu­ dynku, spotyka się również i takie, w których płasz­ czyzna ściany frontowej przerwana bywa w n ę k ą peł­ niącą rolę krytego, niekiedy dekoracyjnie rozwiązane­ go przedsionka. Domy z wnęką stanowią w polskim budownictwie ludowym formę odrębną i tym bardziej zasługującą na uwagę, że w dotychczasowej literaturze etnograficznej prawie zupełnie nie jest notowana, mi­ mo że jest ona rozprzestrzeniona na dosyć znacznych obszarach. Z budownictwem tego rodzaju spotykamy się na te­ renie Górnego Śląska, Małopolski, Podlasia, Północne­ go Mazowsza oraz Pomorza. Na ś l ą s k u domy z ozdob­ nymi wnękami występują w wiejskim budownictwie murowanym na obszarze powiatu pszczyńskiego (ryc. 1), skąd przedostały się również na sąsiednie po­ graniczne województwa krakowskiego (np. wieś Brzeszcze w pow. bialskim). N a pozostałych obszarach domy z wnękami budowane są z drzewa. W Małopolsce występują one najliczniej w okolicy Sanoka na terenie tzw. Dołów Sanockich, gdzie noto­ wano je w Dąbrówce Ruskiej (ryc. 2) i Polskiej, Mokrem, Prusieku, Olchowcach, Rakowej, Dobrej Szla­ checkiej, Rozpuciu, Kuźminie, Leszczawie Górnej. Często spotykamy się z nimi Hałuczkowie, Siemuszowej i Tyrawie Solnej . Na południu zasięg domów z wnęką przekracza wyjątkowo na terytorium Góral­ szczyzny, obejmując niektóre wsie dawnego pograni­ cza bojkowskięgo (Hoczew, Żernica Wyżnia)2. w 1 Na omawianym tu obszarze najpospolitszym typem jest zagroda jednobudynkowa, w której część miesz­ kalna znajduje się pod wspólnym dachem z częścią gospodarczą. J a k widać z załączonych planów (tabl. I , 1—6) wnęka pełni tu ważną rolę ułatwiającą komuni­ kację między mieszkaniem a pomieszczeniami gospo­ darskimi. W tylnej jej ścianie umieszczone są bowiem drzwi wiodące do stajni, w jednej ze ścian bocznych znajdują się drzwi do sieni, w drugiej zaś drzwi umo­ żliwiające wejście na boisko z pominięciem dużych wrót wjazdowych (tabl. I , 1—4). Od powyższego sche­ matu odbiega publikowany w pracy Fałkowskiego i Pasznyckiego plan domu z Hoczwi w pow. leskim (tabl. I , 5), gdzie wnęka pozbawiona jest drzwi w ścia­ nach bocznych, co na omawianym tu obszarze jest zjawiskiem w y j ą t k o w y m CIEŚLA-REINFUSSOWA Część gospodarcza z częścią mieszkalną jest w bu­ dynkach z wnęką jak najściślej pod względem kon­ strukcyjnym związana. Przyciesie są bądź wspólne dla całego budynku i biegną nieprzerwanie również wzdłuż brzegu wnęki (ryc. 3), bądź też urywają się na jej brzegu (ryc. 4). W wypadku, gdy wnęka jest od frontu zamknięta belką przyciesi, wykorzystuje się ją dla osadzenia pionowego słupa lub dwóch słupów umieszczanych dla podparcia biegnącej górą płatwi. Czasem między górny koniec pionowego słupa a płatew wchodzi zakończenie tragarza, sterczącego ze ściany stajni na szerokość wnęki (ryc. 3), Opisywane tu domy s ą budowane z drzewa wiąza­ nego na węgieł, starsze na „obłap", młodsze na „rybi ogon" (zwany w Sanockiem , saskim" lub w „kaniuk"). Krokwiowe dachy posiadają kształt czterospadowy. Kryte są słomą o poszyciu schodkowym z kalenicą wykładaną perzem. Nowsze dachy bywają dwuspado­ we, zaś kalenice poszywane mają specjalnymi snopeczkami ze słomy łamanej w połowie długości i w i ą ­ zanej mocno powrósłem. Snopeczek taki rozdziela się dołem na dwie części i nasadza pionowo na grzbiet dachu, ś c i a n y boczne dachów dwuspadowych szalowa­ ne są pionowo deskami, zaś u dolnej krawędzi trójką­ ta szczytowego umieszczony jest wąski gontowy da­ szek. Zarówno dachy czterospadowe jak i dwuspadowe posiadają wzdłuż frontowej ściany szeroki okap wznie­ siony na krótkich krokiewkach dodatkowych, przybi- Ryc. 1. Dom z wnęką. Miedźna, pow. R. Reiniuss 1939 r. Pszczyna. Fot. 263 �Ryc. 2. Dom z wnęką. Dąbrówka Ruska, pow. Sanok. Fot. R. Reinluss 1936 r. tych dołem do łaty podpartej na kołkach, osadzonych w zakończeniach krokwi (ryc. 5). Zręby omawianych tu chałup bywają z reguły bie­ lone, drzwi z a ś i wrota, wiodące na boisko, malowane są g l i n k ą na żółto. We wsiach położonych na północ od Sanoka na żółtym tle drzwi i wrót malowane s ą dekoracje w postaci zgeometryzowanych motywów ro­ ślinnych lub form abstrakcyjnych, p r z y p o m i n a j ą c y c h niektóre znaki własnościowe . Zbliżona forma domu z wnęką, w której zbiegają się drzwi wiodące do sieni i stajni (ale j u ż nie m a j ą c a połączenia z boiskiem) występować m i a ł a dawniej, według informacji Jana Bauma, cieśli z Nowosiółek (Neusdorf). w powiecie włodawskim, w okolicznych wsiach polsko-ruskich na obszarze wschodniego Pod­ lasia. W terenie jednakowoż domów takich nie udało się j u ż odnaleźć . Odmienną grupę tworzą domy, w k t ó r y c h wnęka, nie g r a j ą c żadnej roli w komunikacji między poszczegól3 4 Ryc. 3. Dom z wnęką. 264 Mokre, pow. Sanok. Fot. R. Reiniuss 1936 r. nymi pomieszczeniami gospodarskimi, stanowi otwarty z jednej strony przedsionek, u ż y w a n y latem jako miej­ sce wypoczynku lub do wykonywania drobnych prac domowych. Z budynkami takim; spotykamy się u L a sowiaków, m i e s z k a j ą c y c h w widłach W i s ł y i Sanu, czasem na Podlasiu zachodnim j sporadycznie na pół­ nocnym Mazowszu, w Krakowskiem (ryc. 6) Prze­ worskiem j na Pomorzu (ryc. 7) «. We wszystkich znanych mi przypadkach w n ę k a wy­ stępuje w ścianie dłuższej budynku u wylotu sieni dzie­ lącej dom symetrycznie na dwie części. W czasie badań prowadzonych przez uczestników obozu naukowego P I S na terenie wideł W i s ł y i Sanu domy z wnęką spotkano w powiecie niskim ( K a m i e ń (ryc. S), Ł o w i s k o , Domastawa), tarnobrzeskim (Zbydiriów, Cygany, Jadachy i na przedmieściach samego Tarnobrzega). W e d ł u g opowiadań ludzi miejscowych dom tak; miał t a k ż e znajdować się dawniej w Furma­ nach, gdzie został przewieziony z j a k i e j ś innej miej­ scowości. Informowano również, że domy takie wystę­ pują we wsiach położonych w okolicy Rudnika nad Sanem. W n ę k i w domach L a s o w i a k ó w są zazwyczaj bardzo płytkie (ok. 1 m), szerokość ich z a ś równa się szero­ kości sieni, z której na lewo i prawo prowadzą drzwi do dwóch izb (tabl. I, 7) lub izby i komory. Czasem tylna część sieni zostaje odcięta przepierzeniem, skut­ kiem czego tworzy się małe pomieszczenie używane jako kuchenka. Najstarszy z napotkanych tego rodzaju domów, zna­ leziony w Ł o w i s k u , zbudowany był ok. r. 1858 z drze­ wa węgłowanego na „ r y b i ogon", nakryty czterospado­ wym dachem krokwiowym, poszytym słomą w schodki. Domy z wnęką budowano na terenie powiatu niskie­ go do czasów I wojny światowej. N a j m ł o d s z y z nich zanotowany w Domastawie (tabl. I, 7) pochodzi z 1912 r. Posiada on z r ą b węgłowany na „rybi ogon". �krokwiowy dach dwuspadowy pokryty blachą. Z przo­ du nad w n ę k ą wznosi się wysunięty przed zrąb chaty t r ó j k ą t n y daszek. Dom ze Zbydniowa, według informacji mieszkańców, posiada ok. 70 lat. Zbudowany jest podobnie jak po­ przedni, z tym że ma dach dwuspadowy kryty słomą i ściany szczytowe szalowane deskami. Z w y j ą t k i e m starego domu, znajdującego się w Ł o ­ wisku, we wszystkich napotkanych chałupach przyciesie w ścianie frontowej biegnie nieprzerwanie, tworząc u brzegu w n ę k i rodzaj niskiego progu. W okresie międzywojennym domy z wnęką, o planie identycznym z lasowiaekimi, budowano również w powiecie prze­ worskim (Sietesz), z tą różnicą, że g ó r n a k r a w ę d ź i n a r o ż n i k i wnęki wypełniane b y ł y ozdobnym szalun­ kiem. wnątrz budynku w izbie mieszkalnej, poniżej tragarzy p o d t r z y m u j ą c y c h deski powały biegł dawniej po­ przeczny „siestrzan", k t ó r y w r. 1927 został wycięty i spalony. D z i ś o istnieniu jego świadczą jedynie resztki zawęgłowane w ścianach. Podobne domy z wnękami, ale pozbawione ozdób na belce górnej, zanotowali później uczestnicy Obozu Nau­ kowego P I S w Borzykowie, Woli Suchożebrskiej (pow. Sokołów), Osinach G ó r n y c h i Dolnych oraz Mokobo­ dach (pow. Siedlce). W tych ostatnich w n ę k a ozdobio­ na była p r y m i t y w n ą polichromią. Bardziej od poprzednich interesująca jest chałupa z wnęką znaleziona w Nasiłowie (pow. Sokołów). Po­ chodzi ona, według tradycji, z końca I poł. X I X wie­ ku. Zbudowana jest z drzewa węgłowanego na „rybi Podczas kilkudniowych badań penetracyjnych, pro­ wadzonych przez ekipę Z a k ł a d u Badania Plastyki, Architektury i Zdobnictwa Ludowego P I S w czerwcu br., domy z w n ę k ą znaleziono również na Podlasiu i w powiecie sierpckim na. północnym Mazowszu. Na terenie Podlasia domy tego rodzaju zostały od­ kryte w Sinołęce (pow. W ę g r ó w ) oraz Nasiłowie (pow. Sokołów), istnieje również dom tego typu w Jaczewie (pow. W ę g r ó w ) . Dom z Sinołęki pochodzi z r. 1873. Zbudowany jest z drzewa, węgłowanego na „ r y b i ogon", dach posiada czterospadowy, krokwiowy, kryty słomą. Rozkład wnętrz przedstawiony jest na tabl. I, 8. C z ę ś ć miesz­ kalna budynku (na prawo od w n ę k i i sieni) jest ze­ wnątrz szalowana deskami w kierunku pionowym. Na n a r o ż n i k a c h przybite s ą poziomo na przemian prosto­ kątne deski krótsze i dłuższe, co naśladować ma ozdo­ by napotykane w budynkach murowanych. C z ę ś ć sza­ lowana i sień malowane są wapnem jednolicie na ko­ lor biały. Płatew, stanowiąca g ó r n ą k r a w ę d ź wnęki, posiada od spodu esowate profilowanie (ryc. 9). We­ Ryc. 5. Konstrukcja okapu dachowego. Dąbrówka Polska, pow. Sanok. Rysowała Z, Reiniussowa �Prócz Nasiłowa (gdzie opisany wyżej dom zosta! rozebrany w kilka dni po dokonaniu inwentaryzacji) domy z wnęką zaopatrzoną po rogach w kolumny za­ notowano w Jaczewie pow. Węgrów (ryc. 11) i Cza­ plach (pow. Sokołów). Obydwa wymienione tu domy posiadały ściany szalowane deskami, zaś krawędzie wnęki udekorowane były ażurowanymi listwami. Ozdo. by te, według informacji mieszkańców, były znacznie późniejsze od samych budynków. Ryc. 6. Chałupa z wnęką. Trzcina, pow. Bochnia. Fot. R. Reinfuss 1940 r. Według informacji, zebranych przez uczestników te­ gorocznego Obozu P I S , zwłaszcza we wsiach leżących wzdłuż prawego brzegu Liwca, pierwotnie domów z w n ę k a m i było daleko więcej niż obecnie, z czasem jednak uległy one rozbiórce lub przebudowie. Najmłod­ szy ze znanych mi domów z wnęką występujących na terenie Zachodniego Podlasia zbudowany został w Osi­ nach Górnych około roku 1910. Na terenie Mazowsza Północnego dom z wnęką, ale bez kolumn, znaleziony został w miejscowości Jonne (pow. Sierpc). Rozplanowanie wnętrza (tabl. I, 10) jest w nim bardzo podobne do domu z Nasiłowa, ścia­ ny zewnętrzne szalowane pionowo deskami z pozio­ mym łukowato profilowanym „fryzem" u góry. Rogi wnęki wypełnione są wycinanymi zastrzałami, które zbiegając się w pośrodku nadają górnemu wykrojowi wnęki formę łuku o falistych krawędziach. Dach dwu­ spadowy, krokwiowy, kryty słomą ze szczytem szalo­ wanym deskami, ż wywiadów wynika, że w okolicy było dawniej więcej domów z wnękami. Jak widać z powyższego przeglądu posiadanego ma­ teriału, który przyszłe badania niewątpliwie jeszcze wydatnie pomnożą, domy z wnęką w drewnianym bu­ downictwie ludowym bynajmniej nie należą do rzad­ Ryc. 7. Chata z wnęką. Mieczysław, pow. Chojnice. Re­ kości, jakkolwiek nigdzie nie spotykamy ich w takiej produkcja z „Ziemi" r. II, 1911 zeszyt 22, s. 19. Fot. liczbie, by w p ł y w a ł y na regionalny wyraz ludowego bu­ Al. Majkowski downictwa w danej okolicy. Niemniej jednak stanowią one w nim element ważny, zasługujący na to, aby w przyszłych badaniach zwrócić nań baczniejszą uwagę. Zastanawiając się nad genezą domu z w n ę k ą docho­ dzimy do wniosku, że obydwie jego odmiany rozwijały się różnymi drogami i to w sposób od siebie najpraw­ dopodobniej niezależny. Ryc. 8. Dom z wnęką. Kamień, pow. Nisko. Fot. R. Reinluss 1950 r. ogon", zw. tu węglom „francuskim". Dom posiada rozplanowanie symetryczne (tabl. I, 9). Środkiem prze­ biega szeroka sień, przedzielona wewnątrz murowa­ nym przechodnim kominem, z frontu od sieni odcięta jest obszerna wnęka. W rogach wnęki, między przy­ cieś a płatew, wprawione są dwie kolumny (po jednej z każdej strony), zaopatrzone w bazy i kapitele o łuko­ watym przekroju (ryc. 10). Pojawienie się chałup z wnękami na terenie Dołów Sanockich, a więc w pobliżu uczęszczanej od wieków przełęczy Łupkowskiej, którą przebiegał jeden z waż­ niejszych szlaków handlowych łączących Polskę z Wę­ grami, sugeruje w pierwszej chwili możliwość oddziały­ wania wpływów promieniujących z Południa. Prawdo­ podobieństwo jest tym większe, że na terenie Niziny Węgierskiej, w rejonie jeziora Balaton, istotnie spo­ tyka się domy, co prawda bite z gliny lub murowane, zaopatrzone w biegnące przed ścianą dłuższą podcienia, wsparte na kolumnach, długie ganki względnie wnęki.? Porównując jednakowoż dom węgierski z domem z okolic Sanoka widzimy, że obok powierzchownego podobieństwa, jaki stanów; fakt występowania wnęki w ścianie dłuższej, istnieją też zasadnicze różnice po­ legające przede wszystkim na zupełnie innym rozpla­ nowaniu i wykorzystaniu wnętrz w domu węgierskim (tabl. 11,1). Wydaje mi się, że dla wyjaśnienia genezy typu sa­ nockiej chałupy z wnęką nie trzeba szukać klucza na �Ryc. 9. Dom z wnęką. Sinołęka, pow. R. Reiniuss 1952 r. Węgrów. Fot terenie węgierskim, gdyż elementy, które mogły złożyć się na jej powstanie, znajdują się znacznie bliżej, a mianowicie w Karpatach. Analizując plan chałupy sa­ nockiej dostrzegamy, że składa się ona jak gdyby z dwóch części: jednej mieszkalnej, o planie przedsta­ wionym na tabl. I I , 2, i części gospodarczej, złożonej ze stajni i szerszego od niej boiska (tabl. I I , 3). Rozplanowanie wnętrz, w których z częścią miesz­ kalną, składającą się z sieni, izby i komory odciętej od izby ścianą równoległą do lica, złączona jest stajnia i stodoła, występuje w Małopolsce, a zwłaszcza na Góralszczyźnie dosyć pospolicie (tabl. I I , 3). Nie obce jest ono również Dołom Sanockim. Odrębność chałupy z wnęką polega jedynie na tym, że budynek gospodar­ czy posiada tu stajnię węższą od stodoły. Tego zaś rodzaju budynki gospodarcze zdarzają się nie tylko na terenie polskiej Góralszczyzny.s Lachów Sądeckich i na Rusi Szlachtowskiej," ale również na dawnej Łemkowszczyźnie, przy czym problem komunikacji między podcieniem, znajdującym się przed stajnią, a boiskiem 10 Ryc. 10. Dom z wnęką. Nasitów, pow. R. Reiniuss 1952 r. Sokołów. Fot. rozwiązany bywa analogicznie jak w sanockich do­ mach z w n ę k a m i . ! W świetle powyższego wydaje się rzeczą zupełnie możliwą, że dom z wnęką na terenie Sanockiego po­ wstać mógł jako forma lokalna, niezależna od jakich­ kolwiek bezpośrednich zapożyczeń z zewnątrz. W przeciwieństwie do tego, odmianę drugą z wnęką odciętą od sieni trudno byłoby wywodzić z tradycyj­ nego budownictwa ludowego. Forma ta jest najpraw­ dopodobniej obca, zaczerpnięta z zewnątrz w I poł. X I X wieku. Na terenie wideł Wisły i Sanu tradycja ludowa wiąże genezę domu z wnęką z koloniami nie­ mieckimi, które na tym terenie zakładane były w la­ tach 1774—1790 przez Marię Teresę 1 Józefa I I . Poglądy te o tyle znajdują pewne uzasadnienie, że np. w Kamieniu (pow. Nisko), gdzie jak wiemy wy­ stępuje parę domów z wnękami, istotnie była dawniej kolonia niemiecka (Steinau). Niemniej jednak nie. mieckie pochodzenie domu z wnęką jest mocno wątpli­ we, gdyż o ile mi wiadomo, na terenie Niemiec w bu1 1 2 �VII •jwff III IX IX l_i // : /// H / - D // /// . I ; III : 1 Yuim IV VII 'rui IX // III '• ' ,iKJ w/ /A- // X 1 /// - W/ 1 —4^- n IV i li 1' r // i III' IV : 1 ///' V 1 1 IV VI T : l /// /// IX 'l' ' l ' • • ''VIII IV VII .1. iii II . 1. -i V ~% 'M VII : — / /// H / / B ^ ' ± , ///' iii •ir- l III J r I — wnęka, I I — sień, I I I — izba, I I I ' — kuchnia, I V komora, V — alkierz, V I V I I — stajnia, V I I I — chlew, I X — boisko, X — przybudowana szopa. wozownia, Tahl. I. Plany domów z wnęką: 1. Olchowice, pow Sanok. 2. Olchowice, pow. Sanok. 3. Dąbrówka Ruska, pow. Sanok. 4. Mokre, pow. Sanok. 5. Hoczew, pow. lesko. 6. Nowosiółki, pow. Włodawa. 7. Zbydniów. pow. Tarnobrzeg. 8. Sinołęka, pow. Węgrów. 9. Nasiłów, pow. Sokołów. 10. Jonne, pow. Sierpc. Rys. Zolia Reinfussowa m ^i i i / / / w i , _ l 1 / iv IV : •-- IV -• Ul II " -= Tabl. II. Plany domów: 1. Dom węgierski nioioego. 3. Budynki gospodarcze chałupy i?yc. 12. Dom z wnęka. Tarnobrzeg. * 1950 r. IX ••• III i: VII IX znad Balatonu. 2. Część mieszkalna sanockiego domu podciesanockiej. d_ Nowica, pow. Gorlice. Rys. Zofia Reinfussowa downictwie ludowym wnęka nie pojawia się. Nie spo­ tykamy jej również w planach zagród opracowanych i przyjętych dla kolonii józefińskich czy w istniejących do dziś poniemieckich wsiach kolonizacyjnych z końca X V I I I wieku, rozsianych w okolicy Starego Sącza, Bochni i in. Prawdopodobniejszym wydaje się tu wpływ budowni­ ctwa małomiasteczkowego, w którym w I połowie X I X wieku pod działaniem architektury klasycystycznej po- 268 ~.r VII Fot. R. Reiniuss jawią się wnęka bądź prosta, nieozdobna, jak w mie­ szczańskim domu z przedmieść Tarnobrzega (ryc. 12), Radzynia (woj. lubelskie), Bieżunia (pow. Sierpc), bądź ozdobiona po bokach klasycystycznymi pilastrami (Sierpc), względnie kolumnami, jak to miało miejsce w starych domach w Przedrzeczu na Kujawach, Go­ styninie na zachodnich kresach Mazowsza, czy w in­ nych małych i średnich miastach Polski centralnej, jak np. w Zgierzu. Do drewnianego budownictwa mało­ miasteczkowego przedostały się wnęki z kolumnami wprost z murowanej architektury klasycystycznej, w której, zwłaszcza w późniejszym okresie jej rozwoju, są elementem dość pospolitym, i to nie tylko w budo­ wlach monumentalnych, ale również w budynkach o mniejszym znaczeniu, jak wiejskie stacje pocztowe, rogatki miejskie itp. Jako przykład, posłużyć może stacja pocztowa w Paprotni (pow. Sochaczew) (ryc. 12), pochodząca z I ćwierci X I X w., oraz stojąca do dziś rogatka w Warszawie na Pradze przy ul. Grochow­ skiej i sporo innych. W pierwszej połowie X I X w. wnęki z kolumnami po bokach wprowadzane są nawet do budowy dworców kolejowych, jak to widzimy przy linii Kraków—Katowice, budowanej w latach 1844—47. Szereg wymienionych w y ż e j analogii zachodzących między wiejskimi domami z wnęką a drewnianą archi­ tekturą małomiasteczkową i budownictwem murowa­ nym z pierwszej połowy X I X w. wskazuje na źródło, �i, którego ta forma architektoniczna została przez cie­ śli wiejskich zaczerpnięta. Pozostaje jeszcze do zbada­ nia, czy elementy klasycystyczne przejęte zostały do budownictwa wiejskiego samorzutnie, spontanicznie przez zamożniejsze chłopstwo, względnie liczną na Pod­ lasiu i północnym Mazowszu szlachtę zaściankową, czy też przeszczepione zostały sztucznie w ramach pla. nowej akcji budowlanej prowadzonej niekiedy w cza­ sach pańszczyźnianych przez niektórych ziemian. Na Podlasiu zachodnim interesującym przykładem tego rodzaju akcji jest działalność generała Szydłowieckiego, który w Patrykozach pod Sokołowem „wzniósł oryginalny pałacyk w kształcie zaczynającej jego na­ zwisko litery S (dla patrzącego z góry), a także wy­ murował kilkadziesiąt domów. włościańskich w roz­ maitych stylach. Z dwóch wysuniętych- wyżej możliwości bardziej prawdopodobna wydaje się pierwsza. Za spontaniczną formą przejmowania wzorów klasycystycznych prze­ mawia fakt, że domy z wnęką, zwłaszcza zaopatrzoną w kolumny, spotyka się na Podlasiu wyłącznie u szlach­ ty zagrodowej, i to bogatszej, której nikt gotowych wzorów narzucić nie mógł, a naśladującej chętnie w miarę swych skromnych możliwości w budownictwie własnych domów architekturę dworów czy nawet pała­ ców. Nie jest wykluczone, że wzorem, którego echa widzimy w chałupach z wnęką zaopatrzoną w kolum­ ny, jest podobnie zbudowany fronton pałacu Kuczyń­ skich z Korczewa (pow. Sokołów) (ryc. 13). Ryc. 13. Część ironłowa pałacu z wnęką i kolumnami zbudowanego w Korczewie, pow. Sokołów w r. ¡731 przez Wiktoryna Kuczyńskiego. Fot. R. Reiniuss Przypisy 1 Z materiałów rękopiśmiennych Romana Reinfussa. - J. Falkowski i B. Pasznycki, „Na pograniczu łem kowsko-bojkowskim". L w ó w 1935, s. 56 i n. •"' R. Reinfuss, „Malowane zręby chałup wiejskich", Polska Sztuka Ludowa r. I I I 1949, nr. 7—8, s. 208. • Z materiałów rękopiśmiennych R. Reinfussa. r ' Z materiałów rękopiśmiennych R. Reinfussa. St. Thugutt, „Z wrażeń kaszubskich", Ziemia r. I I 1911, nr 22, s. 19. K. Visky, „A Kakony Balatonvideki Kóepitkezes", Budapeszt 1926 r„ Bez autora, A. Balaton widek nepenek epiteszete, Budapeszt 1936 r. 6 7 x Wł. Matlakowski. „Budownictwo ludowe na Pod­ halu", tabl. V. fig. 1. 3, tabl. X X m . " R. Reiniuss. „Próba charakterystyki etnograficznej Rusi Szlachtowskiej", L u d X X X V I I tabl. I, 11. 111 R. Reinfuss, „Budownictwo ludowe na zachodniej Łemkowszczyźnie", Lud X x x v i i i ryc. 16. " R. Reinfuss, „Budownictwo ludowe na zachodniej Łemkowszczyźnie", L u d X X X V I I I ryc. 1. H. Lepucki, „Działalność kolonizacyjna Marii Te­ resy i Józefa I I w Galicji 1772—1790", Lwów 1938. '3. Z. Gloger, „Dolinami rzek", Warszawa 1903, s. 182. 26? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/83a93fcc7691190592d3632dddd35c6a.pdf 3115cc6a5d11d1876ceec6488b1cf2f9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4140 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3862 Title A name given to the resource Przegłąd prasy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1958 t.12 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1958 t.12, z.1 ; s.65 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text prof. dr. R o m a n a R e i n f u s s a „ M a l a r ­ stwo l u d o w e " ( W y d a w n i c t w o A r t y ­ sty c z n o - G r a f i c z n e w K r a k o w i e ) ; d r A n d r z e j a B a n a c h a „Teofil O c i e p ­ ko — m a l a r z n i e d z i e l n y " ( W y d a w ­ nictwo Literackie); „Powieści l u d u k r a k o w s k i e g o " — , praca zbiorowa (Wydawnictwo L i t e ­ rackie); J a n a W i k t o r a „Pieniny i Z i e m i a S ą ­ decka" (Wydawnictwo Literackie). * M i m o trudności r o z s z e r z a się e k s ­ port w y r o b ó w polskiej s z t u k i l u d o ­ w e j . T a k n p . i m p o r t e r z y angielscy zamówili w „Varimexie" ok. 20.000 drewnianych pamiątek zakopiań­ s k i c h . N a 11 t y s . funtów wpłynęło zamówienie z K a n a d y , N R F i A u ­ stralii. Dużym z a i n t e r e s o w a n i e m cieszą się k i l i m y ludowe. Nadeszły l i c z n e z a ­ mówienia ze S z w a j c a r i i , niestety przekraczające nasze możliwości p r o ­ dukcyjne. Sygnalizując te dane c i e s z y m y się z możliwości r o z s z e r z e n i a p r o d u k c j i P R E pamiątkarstwa i w y r o b ó w s z t u k i l u ­ Stanisław W a l l i s . Pochodził on z r o ­ dowej, jednocześnie o b a w i a m y się d z i n y górniczej. O j c i e c jego Łukasz p r o d u k o w a n i a „masówki" o n i s k i m W a l l i s zgromadził w i e l k i zbiór p i e ­ poziomie a r t y s t y c z n y m . Zależeć to śni, przysłów i opowieści l u d o w y c h . będzie w dużej m i e r z e od składu Stanisław pomnożył z n a c z n i e d o r o ­ komisji przyjmujących w „ V a r i - b e k ojca, kształcąc się w z a k r e s i e mexie". h i s t o r i i i etnografii. S t . W a l l i s p r z e z całe życie gromadził również m a t e ­ * Spółdzielnia Przemysłu L u d o w e g o riały z z a k r e s u f o l k l o r y s t y k i , e t n o ­ i zabytków historycznych. w Białymstoku otrzymała zamówie­ g r a f i i nie na wykonanie 100 d y w a n ó w Z b i o r y te stały się podstawą m u z e u m Świętochłowicach, utworzonego dwuosnowowych, przeznaczonych na w w 1925 r., a przeniesionego w 1935 r. eksport. do C h o r z o w a . Z m a r ł y aż do o s t a ­ * Zmarł J a k u b K a n i a , 8 5 - l e t n i n e ­ t n i c h d n i kierował p r a c a m i M u z e u m , stor o p o l s k i c h poetów l u d o w y c h , uczestnicząc jednocześnie w p r a c a c h gorący patriota, u c z e s t n i k powstań i n w e n t a r y z a c y j n y c h i b i b l i o g r a f i c z ­ śląskich i w a l k o powrót z i e m p i a ­ n y c h Państwowego I n s t y t u t u S z t u ­ s t o w s k i c h do m a c i e r z y . J . K a n i a był k i . Opublikował p o n a d 100 p r a c i a r ­ członkiem Z w . Literatów P o l s k i c h . tykułów, pozostawiając w rękopisach Pogrzeb wielkiego działacza odbył dalsze 20 p r a c . się 7 g r u d n i a 1957 r. w e w s i Siołkow i c e , p o w . Opole. M u z e a l n i c t w o śląskie i n a u k a p o ­ niosły dotkliwą stratę. Odszedł czło­ * w i e k , który całe s w e życie poświęcił 23 lutego 1957 r. zmarł w Święto­ w a l c e o polskość Śląska, o pomnoże­ kultury chłowicach założyciel i długoletni n i e i u t r w a l e n i e d o r o b k u k i e r o w n i k M u z e u m w C h o r z o w i e — l u d u śląskiego. L Przywykliśmy do w y r z e k a n i a , że s z t u k a l u d o w a upada, że coraz mniejszą rolę o d g r y w a o n a n a w s i . Z radością w i t a m y próby ożywienia zamarłych już ośrodków ludowego rzemiosła, a n a w e t CPLiowskie wysiłki r o z w o j u a r t y s t y c z n e j p r o d u k c j i l u d u w r a m a c h spółdzielni. S p r a w y n i e są j e d n a k t a k proste, j a k to się często w y d a j e , a k o n f l i k t przebiega n i e t y l k o między obrońcami wartości a r t y s t y c z n y c h i ludźmi myślącymi kategorią n o r m , planów i zysków. N a i n n y aspekt sprawy z w r a c a u w a g ę reportaż Włodzimierza Olszewskiego „Dzieci za firankami" („Chłopska D r o g a " 24. X I . 57). „Północna część p o w i a t u ostrołęckiego od t r z e c h l a t przeżywa s w e gospodarcze odrodzenie... K w i t n i e tu chałupniczy przemysł ludowy... Przejedźcie się kolejką wąskotorową n a l i n i i Ostrołęka — M y s z y n i e c , objedźcie t a r g o w i s k o w Myszyńcu c z y Ostrołęce, wszędzie pełno kobiet wędrujących i stojących z naręczami obrusów i firanek, e f e k t o w n y c h n a oko, a l e t a n d e t n y c h w r z e ­ czywistości. A l e l u d z i łasych n a te «piękności» n i e b r a k u j e . Dzięki n i m te m a s z y n y w d o m a c h , te r o w e r y , te r a d i a i te g u m o w e wozy. I j e s z c z e dzięki k o m u ? ...Nie m a p r a w i e d z i e c k a w tej zamożniejącej w s i , które by w sposób bezwzględny, b e z d u s z n y i o k r u t n y n i e było zapędzone p r z e z żądnych w z b o g a c e n i a r o d z i ­ ców do tej pańszczyźnianej harówki. A n i w lecie, a n i w zimie, a n i k i e d y indziej n i e z o ­ b a c z y s z t u dzieci bawiących się p r z y drodze c z y n a leśnej m u r a w i e . P r z y m e c h a n i c z n e j , ogłupiającej i o b e z ­ władniającej p r a c y p r z e w l e k a n i a bawełnianej n i t k i od gwoździka do gwoździka ślęczą dzieci już od piątego r o k u życia! Ślęczą od r a n a do późnej n o c y p r z y k o p ­ cącej l a m p c e naftowej... C i to maleńcy wyrobnicy napędzają ojcom do k a b z y n i e r a z i po 6 tysięcy zło­ t y c h miesięcznie! Żadne p e r s w a z j e , tłumaczenia, odwoływanie się do rozsądku n i e pomagają. T e właśnie d z i e c i są w y r y w a n e nie t y l k o szkole, a l e i w y r y w a n e z kręgu normalnego, należnego d z i e c k u życia. Z r e z y g n o w a n e są te n i e ­ szczęśliwe d z i e c i i przeświadczone, że t a k już być musi..." Pozostaje t y l k o zapytać c z y n n i k i zarówno m i e j s c o w e jak O P L i A , Min. K u l t u r y i Sztuki, wreszcie Min. Pracy i O p i e k i Społecznej — c z y naprawdę t a k już być m u s i ? „ P r a w d a w oczy kole, a l e . . " pod t a k i m tytułem p. (lew) z „Dziennika P o l s k i e g o " (5. X I I . 57) z a m i e s z ­ c z a informację o podjęciu p r z e z C P L i A w Kłodzku D i n i c j a t y w y w y k o r z y s t a n i a motywów l u d o w y c h do p r o ­ d u k c j i dolnośląskich pamiątek. Słusznie s t w i e r d z a , że z P o d h a l a ( w t y m także —• i w większości — z Z a ­ kopanego) idzie w świat naprawdę dużo b a n a l n y c h szkatułek, l a s e k , piórników i t p . " A l e z a r a z potem p r z e k o n u j e m y się, że istotnie „gdy dwóch mówi to samo, to w c a l e n i e jest to s a m o " . C o b o w i e m uważa p. (lew) z a błąd pamiątkarstwa zakopiańskiego, co w jego pojęciu jest banałem? Z a c y t u j e m y : „PotrudzTliśmy się ostatnio o p r z e s z u k a n i e wśród k r a k o w s k i c h sklepów C P L I A z w y r o b a m i zakopiański­ m i znanego m o t y w u podhalańskiego — przepięknych ostów i s z a r o t e k . Gdzież t a m ! A n i n a l e k a r s t w o i c h nie z n a j d z i e s z ! Przeważają jakieś m i s t e r n e l i s t k i , e s y floresy itp., a l e c h a r a k t e r y s t y c z n y c h m o t y w ó w z a k o ­ piańskich — mówiąc s t y l e m W i e c h a — n i m a " . A więc banał to efekty konkursów pamiątkar­ s k i c h , to l a t a n i e s t r u d z o n e j pnący artystów — miłośni­ k ó w s z t u k i P o d h a l a , którzy s t a r a l i się i starają w y r u ­ gować z n i e j tandetę i obce m o t y w y , j a k choćby t y ­ r o l s k a s z a r o t k a ! Opadają ręce. P o r o z u m i e j m y się n a ­ reszcie, co uważamy za banał i tandetę, niechże p a ­ miątkarstwo p r z e s t a n i e być r o z s a d n i k i e m złego s m a k u . C z y naprawdę t y l k o s z a r o t k a i oset to P o d h a l e ? A s n y ­ c e r k a góralska to co? A bogate z b i o r y M u z e u m T a ­ trzańskiego, c z y choćby s t a r y M a t l a k o w s k i , c z y to w ł a ­ śnie n i e jest p r a w d z i w a s z t u k a P o d h a l a ? C h a r a k t e r y ­ s t y c z n e m o t y w y zakopiańskie — proszę p. (lewa) to przecież n i e k o n i e c z n i e s z a r o t k i , górale skaczący p r z e z ogień, c z y g ł o w y starego gazdy z fajką, gęsi p o d s z c z y ­ pujące młodą góraleczkę, a n i j e l e n i e c z y s a r n y n a stoku, j a k żywo odrobione z d y k t y ! „Ilustrowany K u r i e r P o l s k i " (24—25 listopad 57) z a m i e s z c z a fotografię rzeźby Mieczysława Syposza, ucznia Liceum Technik Plastycznych w Zakopanem, który zdobył wyróżnienie n a Międzynarodowej W y s t a ­ w i e Artystów Plastyków Głuchych w R z y m i e . Rzeźba ładna, b a r d z o „ K e n a r o w s k a " — widać n a n i e j k l i m a t szkoły zakopiańskiej. Dotąd w s z y s t k o w porząd­ k u . T y l k o . . . że fotografia ze wzmianką opatrzona jest tytułem „Wśród twórców l u d o w y c h " ! Skończmy już z t y m n i e o d p o w i e d z i a l n y m szafowa­ n i e m tytułem twórcy l u d o w e g o ! Wyróżnienie zdolnego u c z n i a , c i e k a w i e zapowiadającego się p l a s t y k a M . S y ­ posza n a p e w n o w a r t e jest w z m i a n k i w prasie, a l e umówmy się w r e s z c i e , kogo nazywać będziemy l u d o ­ w y m twórcą? 63 �N a s z y m z d a n i e m twórcą l u d o w y m jest ten, kto t w o ­ r z y wśród l u d u , c z y j a s z t u k a z n a j d u j e oddźwięk w m i e j s c o w e j społeczności. Twórca (artysta) ludowy dlatego właśnie j e s t „ l u d o w y " — ponieważ f o r m a jego w y p o w i e d z i a r t y s t y c z n e j wiąże się z tradycją ludową. Będzie więc ludowym twórcą świetny rzeźbiarz J . C e n t k o w s k i z N i e s z a w y , będzie w jakimś sensie i nestor świątkarzy L e o n Kudła — a l e n i e zdolny uczeń szkoły p l a s t y c z n e j , n i e z a w o d o w y już rzeźbiarz, tworzący z pełną świadomością artystyczną, z pełnym opanowaniem warsztatu. „Stolica" (15. X I I . 57) zamieściła a r t . pt. „Cepeliow­ s k a w z o r c o w n i a s z t u k i l u d o w e j " . P a n (e) p i s z e m . i n . : „Niezwykle bogaty zbiór — to w y c i n a n k i — k r a k o w ­ skie, k u r p i o w s k i e , góralskie, śląskie, łowickie i, i n n e " . Wiadomość — jeśli p r a w d z i w a — r e w e l a c y j n a . N i e mieliśmy d o t y c h c z a s w y c i n a n k i k r a k o w s k i e j a n i ślą­ s k i e j , a co do góralskiej, to z n a n a była niegdyś j e d y n i e n a g w i a z d a c h obrzędowych. J a k o s a m o d z i e l n a f o r m a z d o b n i c t w a w sztuce l u d o w e j w y c i n a n k a j e d n a k n a P o d h a l u n i e występuje. P r z y n a j m n i e j t a k się n a m d o ­ tąd zdawało... ' „Gazeta K r a k o w s k a " (11. X I I . 57) z a m i e s z c z a i n t e ­ resujący w y w i a d z d y r e k t o r e m M u z e u m H i s t o r y c z n e g o w K r a k o w i e , z n a n y m i n i c j a t o r e m konkursów s z o p k a r s k i c h . Oto c i e k a w s z e f r a g m e n t y : „...Wykonawcy d o w i e d l i też, że i c h s z t u k a n i e jest czymś m a r t w y m , wykazując dążenia e w o l u c y j n e , p r z e ­ jawiające się w n a d a w a n i u s z o p k o m n o w y c h kształtów przez w p r o w a d z a n i e różnych elementów a r c h i t e k t u r y K r a k o w a . Niegdyś b o w i e m stałym p r a w i e wyłącznym w z o r e m a r c h i t e k t o n i c z n y m były n i c h wieże kościoła Mariackiego. — K o n k u r s y szopkowe budząI zz a i n t e r e s o w a n i e nie t y l k o w n a s z y m mieście... — Oczywiście, choćby dlatego, że dostarczyły one eksponatów d l a muzeów p o l s k i c h i szeregu w y s t a w w k r a j u i zagranicą. J e d n a z n a g r o d z o n y c h n a k o n ­ k u r s i e szopek została z a k u p i o n a do M u z e u m O b r a z c o w a w M o s k w i e . S z o p k i k r a k o w s k i e nabyły również placówki m u z e a l n e w A n g l i i , F r a n c j i , w N i e m c z e c h i S z w a j c a r i i . N a s i s z o p k a r z e otrzymują zamówienia z K a n a d y i z U S A oraz z ośrodków p o l o n i j n y c h w i n ­ nych krajach... — W y k o n a w c a m i szopek są przeważnie m u r a r z e i r o ­ b o t n i c y b u d o w l a n i . Dlaczego właśnie oni? — W l a t a c h p r z e d w o j e n n y c h pracujący p r z y b u d o ­ w a c h w o k r e s i e j e s i e n n o - z i m o w y m b y l i bezrobotnymi. N i e mając p r a c y z a r o b k o w e j z a j m o w a l i się s z o p k a r s t w e m . O b e c n i e wykonują oni przeważnie s z o p k i małe, zaprzestając sporządzania szopek z l a l k a m i , które były n i e j a k o p i e r w s z y m i t e a t r z y k a m i kukiełkowymi. Zanikł p r z e z to z w y c z a j obnoszenia szopek po d o m a c h d l a o d g r y w a n i a przedstawień p r z y pomocy kukiełek. W a r t o też c h y b a wspomnieć, że badacze l i t e r a t u r y stwierdzają, iż w i d o w i s k o s z o p k o w e miało w p ł y w n a kompozycję literacką i artystyczną «Wesela». S a m zaś Wyspiański posiadał w d o m u piękną szopkę krakowską wykonaną przez artystów z przedmieścia." ą 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bf249a5aafbae40552e47caadfe24b04.pdf 3e8157066c2f8012466c5d55b62728a9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3893 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1952 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3647 Title A name given to the resource Recenzje i kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1952 t.6 z.4-5 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1952 t.6 z.4-5; s.288-298 Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text W Y S T A W A PRZEMYSŁU L U D O W E G O I A R T Y S T Y C Z N E G O W ŁAŃCUCIE JANINA Wystawa Przemysłu Ludowego ; Artystycznego w Łańcucie w gmachu powozowni Ośrodka Muzealnego zorganizowana była przez Ekspozyturę C P L I A , przy pomocy finansowej Prezydiów Rad Narodowych z Rze­ szowa i Łańcuta. Wystawa ta trwała od 17 .VI do k o ń ­ ca lipca br.; pokazana tam była bieżąca produkcja C P L i A z działów: tkactwa, ceramiki, koronkarstwa, koszykarstwa, oraz przedstawiono próby obróbki ala. bastru 1 odpadków szkła. Poza tym wystawa uzupełnio­ na była nowymi eksponatami nielicznych twórców lu­ dowych i pracami uczniów Liceum Technik Plastycz­ nych z Sędziszowa. Spośród zgromadzonej 1.586 szt, przedmiotów wy­ selekcjonowano 488 i użyto je do ekspozycji o charak­ terze bazarowym na sposób handlowy, reszta pozosta­ Ryc. 2 8 8 1. Butla siwa, dymiona. Wykonał tales*, pow. Zalesie pow. tanem. Łańcut. Józef Kuźniar. STANKIEWICZÓW A łych przedmiotów znalazła się w specjalnie urządzonym na sali stoisku sprzedaży C P L i A . W celu podkreślenia szerszej działalności tej insty­ tucji umieszczono również kilka m a n e k i n ó w z auten­ tycznymi strojami ludowymi (niestety niewłaściwie skompletowanymi z dobieranych części, pochodzących z różnych okresów powstawania) razem z kostiumami strojów ludowych przeznaczonymi dla celów teatralnowidowiskowych zespołów amatorskich. (Kostiumy te wykonane były z materiałów zastępczych w pracow­ niach C P L I A ) . Wystawa cieszyła się dużym powodzeniem i frekwen­ cją, co dowodzi potrzeby urządzania imprez z tego za­ kresu. Szkoda tylko, że przeciążony pracą Wydział Kultury w Rzeszowie nie potrafił powiązać działalno- Ryc. 2. Doniczka osłaniająca, kielichowa, czerwona , . . , . „ , . . , . „, , Wykonał Andrzej Ruta, wies wieś M Wykonał Andrzej Ruta, Medyma Głogowska, pow. �ści z zakresu upowszechnienia plastycznej kultury lu­ dowej i jej przejawów z pracami Muzeum Rzeszowskie­ go, które nie powinno zamykać się we własnych ra­ mach, lecz przyjść z pomocą fachową w jak najsze­ rzej pojętej współpracy z terenem. W różnorodnej i bogatej twórczości tego terenu tkwi właściwy problem plastyczny, a wytwory sztuki ludo­ wej posiadają odrębne i zasadnicze wartości, które w zależności od celów i potrzeb terenu powinny być umie­ jętnie wydobyte i wykorzystane. Na tym odcinku brak jest współpracy z czynnikami powołanymi do działania w tym kierunku. Akcja taka musi być szersza, skoordynowana i oparta na wnikli­ wej podbudowie naukowej, przemyślana i właściwie ustawiona w terenie, zwłaszcza że jest to akcja pionier­ ska, gdyż dotychczas nie było planowego działania w tym kierunku i na taką jak obecnie skalę. Dlatego we wspomnianej wystawie brak postawienia właściwego problemu. Jest ona zbiorem różnych przed­ miotów, które nie ilustrują nurtujących w terenie za­ gadnień, przeobrażeń, zapoczątkowanych akcji i prób. Do nowych osiągnięć twórczych należą przede wszy­ stkim prace ceramików, którzy pod kierunkiem art. piast. prof. Włodzimierza Bieleckiego odtworzyli dawne naczynia o różnych formach i przeznaczeniu, dziś już nie używlaine, które m o g ą jednak znaleźć inne zastoso­ wanie do potrzeb współczesnych. Poza tym ciekawe również są prace tych ceramików, którzy pomimo obowiązujących w produkcji terminów i norm, potrafili znaleźć czas na prace własne, poszu­ kując nowych rozwiązań w oparciu o charakterystycz­ ne typy i techniki w formach ceramicznych swego te­ renu, i pomimo trudności surowcowych próbują opracować własne polewy. Do tych należą przede wszystkim nagrodzeni: Woś Franciszek ze wsi Zalesie pow. Łańcut, nagroda M K i S 400 zł za nowe typy naczyń dymionych oparte na dawnej tradycji. Ruta A n d r z e j ze wsi Medynia Głogowska pow. Łańcut, nagroda M K i S 300 zł za poszukiwanie nowych form i opracowanie pięknej zielonej polewy. O l s z e w s k i J ó z e f ze wsi Jodłowa pow. Jasło, S c h o d z i ń s k i J a n ze wsi Zalesie pow. Łańcut, K u ź n i a r J ó z e f ze wsi Zalesie pow. Łańcut, R u t a T a d e u s z ze wsi Medynia Głogowska pow. Łańcut: nagrody M K i S po 200 zł za dobre osiąg­ nięcia w pracach. Ryc. 3. Koń — rzeźba w drzew/e topolowym. Wykona­ ła Rozalia Kuźniar, wieś Wysoka, pow. Łańcut. Rzeźbę w drzewie reprezentowała R o z a l i a K u ź n j a r o w a ze wsi Wysoka pow. Łańcut, do­ starczając 18 prac o nowej tematyce z życia wsi. Otrzy­ mała ona naigrodę M K i S 500 zł. W dziale tkanin na­ grodę M K i S 500 zł otrzymał Du d e k P a w e ł za dobry poziom techniczny tkanin o własnych wzorach. Po raz pierwszy zostali słusznie nagrodzeni wytwór­ cy koszyków rudnickich, zrzeszeni w C P L i A za słyn­ ne w kraju i eksportowane masowo za granicę wyroby koszykarskie o różnorodnych formach i przeznaczeniu: K a r a ś J u l i a z Rudnika n/S. ul. Krótka 1, na­ groda M K i S 200 zł W a ł ę g a K a z j m i e r z z Rudnika n/S ul. Rzeszowska 32, nagroda M K i S 200 zł. W o j t a s A n t o n i z Rudnika n/S ul. Kordec­ kiego 20, nagroda M K i S 200 zł. K o l a n o A d e l a z Rudnika n/S ul. Kończycka 6, nagroda MKIS 200 zł. O s e t e k W i k t o r i a z Rudnika n/S ul. Mic­ kiewicza 29, nagroda 200 zł. Pozostałe nagrody w sumie 4.200 zł rozdzielono z funduszów Prez. Wojewódzkiej Rady Narodowej Wy­ działu Kultury w Rzeszowie. Wśród tych nagród były dwie nagrody zespołowe: 1) Zespołowi uczniów Liceum Technik Plastycznych w Sędziszowie za dobre wyniki w pracach z metalu: 300 zł — z przeznaczeniem na cele świetlicowe zespołu; oraz zespołowi produk­ cyjnemu C P L i A „Zabawka" 200 zł — również na eele świetlicowe. �O KSIĄŻCE SULI BENET„SONG DANCE AND CUSTOMS O F PEASANT POLAND"* К A ZAMIERA Książka dr Suli Benet zgodnie z zapowiedzią wy­ dawców wychodzi w serii publikacji poświęconych kulturom współczesnym. Tytuł pozwala mniemać, że głównym tematem jest folklor (pieśni, tańce, obrzędy). Czytelnik biorąc do ręki tą książkę, ma więc prawo przypuszczać, że znajdzie w niej zarys w s p ó ł c z e ­ s n e g o folkloru polskiego. Nie trzeba dodawać jak interesującą byłaby taka praca dla czytelnika zarów­ no polskiego, jak angielskiego, czy amerykańskiego. Rzetelnie opracowana publikacja o współczesnej kul­ turze naszego ludu stanowi bowiem niezmiernie cenne ; wyraziste świadectwo tych przemian i przekształceń, jakim ulega nasz kraj. Niestety książka dr Benet w żadnym wypadku nie spełnia tej roli. Co więcej, czytelnik, któremu sugeruje się wielokrotnie, iż praca dotyczy właśnie zagadnień współczesnej kultury ludu wiejskiego w Polsce, wpro­ wadzony zostaje w błąd. Otrzymuje bowiem książkę, którą przy najbardziej nawet przychylnej ocenie nie można nazwać inaczej, jak zniekształcającą i zafałszo­ wującą obraz zarówno dawnej, jak i dzisiejszej naszej ludowej kultury. Książkę poprzedza w s t ę p Margaret Mead, czołowej przedstawicielki amerykańskiej etnopsychologii, kie­ runku, który, jak stwierdza radziecki etnograf N. B u tinow, właściwiej byłoby nazwać psychorasizmem. Re­ komendacja M. Mead nie jest też jedynie gestem ko­ leżeńskiej uprzejmości. Świadczy o tym wydźwięk sa­ mej książki. Na treść jej, poza wymienioną przedmową M. Mead, składa się pięć wydzielonych przez autorkę części: I — chłopi polscy, I I — Polska chłopów, I I I — rok obrzędowy, I V — regiony, V — krąg rodziny. Gdy­ byśmy usiłowali uszeregować wymienione wyżej za­ gadnienia wedle problematyki etnograficznej, musie­ libyśmy stwierdzić, żc autorka wysuwa na czoło swego opracowania obrzędowość doroczną i rodzinną, po­ święcając jej najwięcej miejsca (rok obrzędowy obej­ muje s. 36 do 111, zaś obrzędy rodzinne s. 143—247), i dając olbrzym: materiał, wtłoczony w ramy stosun­ kowo niewielkiej objętościowo książki. W pozostałych częściach, zwłaszcza w części czwartej, poświęconej poszczególnym regionom, autorka również ustawicznie zahacza o wierzenia i obrzędy, obrzędowość więc sta­ nowi główny motyw, wyraźnie pasjonujący autorkę i dominujący w całym opracowaniu. Natomiast pieśni uwzględnione są w bardzo słabym stopniu, tańce zaś potraktowane nader fragmentarycznie. Przewaga o- 290 * with a prefface by Margaret Mead, London Dennis Dobson 1951, s. 247. poza tekstem il. 16 (fotografie). Z AW I ST O W 1С Z-A DAMSKA brzędów odrazu budzi pewne wątpliwości ze wzg'.edu na to, że dzisiejsze obrzędy zachowały przeważnie for­ my reliktowe i w kulturze wsi współczesnej rola ich jest znacznie mniejsza niż dawniej. Stąd też w obrazie współczesnej społeczności wiejskiej obrzędowość nie może być akcentem dominującym. Część I, I I i I V mają dać obraz Polski współczesnej, w jej dzisiejszych granicach, z ludnością etnograficz­ nie polską, zróżnicowaną kulturowo w zależności od regionów (autorka wymienia tu Mazowsze, Małopol­ skę, Wielkopolskę, Pomorze, Śląsk, Podhale). O ile opracowane drobiazgowo rozdziały dotyczące obrzędowości są przeładowane szczegółami i autorka usiłuje z tej powodzi szczegółów w y d o b y ć w niektó­ rych wypadkach interpretację etnologiczną zarejestro­ wanych faktów, o tyle pozostałe rozdziały, zgodnie z intencją autorki, zawierają szereg uogólnień i mają dać najszerzej pojętą charakterystykę chłopa polskie­ go, wraz z charakterystyką ogólną Polski i jej regio­ nów. Na wstępie warto wspomnieć, jak wedle relacji sa­ mej autorki oraz przedmowy M. Mead, powstała oma­ wiana książka. Pomoże to nam do oceny materiału faktycznego, zawartego w niej i do stwierdzenia obiek­ tywnej roli, jaką publikacja ta pełni w stosunku do słabo zorientowanego w sprawach naszego kraju czy­ telnika zagranicznego. Zacznijmy od kilku uwag o autorze: doktór Sula Benetowa studiowała w Polsce etnografię z etnologią pod kierunkiem prof. St. Poniatowskiego (Warszawa). S w ą pracę dyplomową pt. „Konopie w wierzeniach i zwy­ czajach ludowych" publikuje w roku 1936 jako zesz. 2 „Prac Etnologicznych" Instytutu Nauk Antropologicz­ nych i Etnologicznych Tow. Naukowego Warszawskie­ go. Wyjeżdża następnie do Stanów Zjednoczonych, gdzie kontynuuje studia antropologiczne (tak zwana antropologia kulturalna w ujęciu amerykańskim od­ powiada etnologii) i zdobywa stopień naukowy doktor­ ski w roku 1944. Jest wykładowcą w uniwersytecie Columbia (Nowy York) i w Hunter College (tamże). Dr Benetowa pisze :ve wstępie do swej książki, że jako studentka polska w latach 1930-31 przeprowadzała ba­ dania terenowe wśród chłopów („jako obserwator i uczestnik") w wielu wioskach różnych regionów kraju. Następnie w Stanach Zjednoczonych niektóre z mate­ riałów zebranych w Polsce zostały ogłoszone w for­ mie artykułów. „Nowe studia antropologiczne (w Ame­ ryce) dały nową perspektywę znanemu obrazowi ż y ­ cia". Sula Benet współpracuje w tym okresie z wybit­ nymi reprezentantami amerykańskiej szkoły etnopsychologów Ruth Benedict, Margaret Mead i in. Autorka �powraca jeszcze do Polski na krótko w r .1938, 1948 i 1949 „na dalsze studia terenowe, wzbogacona w nowe metody studiów i w nowe poglądy". W wyniku tych badań powstaje omawiana książ­ ka, która jest „próbą oddania zapachu i barwy życia polskiego chłopa". Autorka dodaje ,że przytaczany ma­ teriał jest ż y w y jeszcze obecnie. „Polska tradycja i jej przejawy w życiu ludu przetrwały do dziś w zdu­ m i e w a j ą c y m stopniu mimo wstrząsu lat wojennych, powojennych przesiedleń i wzrastającej urbanizacji kraju". Słowem, wypowiedzi autorki pozwalają mnie­ mać, że materiał, którym się posługuje, jest dokład­ nie zlokalizowany w czasie, został bowiem zebrany przez nią podczas studiów terenowych w latach 1930-31 i 1938, a następnie uzupełniony materiałem powojen­ nym z lat 1948 i 1949. Czyli, że przedstawiony przez nią obraz chłopa polskiego dotyczy czasów współczes­ nych. W mniemaniu tym utwierdza jeszcze przedmo­ wa M. Mead, która głosi, że „dr Benet dała nam książ­ kę o ciężkim trudzie i żywych aspektach obrzędowych życia ludu, tak jak one trwają po drugiej wojnie światowej". U o g ó n i e n i a dotyczące chłopa polskiego autorka przenosi następnie na całe społeczeństwo polskie, stwierdzając, że „opisane tu specyficzne obyczaje są w pewnym stopniu udziałem wszystkich Polaków". Charakterystyka chłopa polskiego ma więc być w znacznej mierze charakterystyką całego społeczeń­ stwa. Stanowisko takie zgodne jest z założeniami szkoły etnopsychologów, którzy dążą do zobrazowania .podstawowego typu osobowości społeczeństwa jako całości". 1 Równie wyraźnie zaznacza autorka zlokalizowanie materiału w zasięgu geograficznym. Wprawdzie za­ strzega się, że „w niniejszej pracy m ó w i ć się będzie o szerokiej gamie obyczajów z różnych miejscowości bez względu na geograficzną dokładność w ich kata­ logowaniu", lecz te „różne miejscowości" niewątpli­ wie dotyczyć mają ziem etnicznie polskich, skoro au­ torka wynaźnie podkreśla, że „omawiane ziemie stano­ wią Polskę obecną, zamieszkałą przez jednorodną lud­ ność polską, reprezentującą polską kulturę z wyłącze­ niem wschodnich kresów Polski przedwojennej: Ukrai­ ny i Białorusi, które obecn'e stanowią część ZSSR". Podkreślam raz jeszcze: zarówno przedmowa M. Mead, jak i w s t ę p autorki upoważniają nas do tego, abyśmy w tej książce szukali opisu współczesnego ży­ cia ludu wiejskiego w Polsce, w jej obecnych grani­ cach, zaobserwowanego przez autorkę podczas jej stu­ diów terenowych w latach powojennych i zestawionego z materiałem terenowym, zgromadzonym przez nią w latach 1930-31 i 1938-. Nie tracąc ani przez chwilę z oczu dokonanej przez autorkę lokalizacji w czasie i przestrzeni przedstawio­ nego prze nią materiału, przystąpmy do jego oceny. Na pierwszym miejscu omówimy rozdziały poświęco­ ne całkowicie obrzędowości i luźne wzmianki o niej w pozostałych rozdziałach. 1 Linton R. „The Cultural Background of Persona­ lity" London 1947, s. 102, cyt. A. Kłoskowska „Psycho­ logiczny kierunek amerykańskiej etnologii', Przegląd Nauk Historycznych i Społecznych, t. I , 1950, s. 285. - Autorka nie odwołuje się przy tym nigdzie do źródeł drukowanych poza jedyną cytatą z pracy St. Dworakowskiego (s. 164—165). W polskiej literaturze etnograficznej mamy ogrom­ ną ilość opisów dotyczących polskiej i wogóle sło­ wiańskiej obrzędowości dorocznej i rodzinnej, zazwy­ czaj traktowanej łącznie z bogatym materiałem z za­ kresu wierzeń, praktyk magicznych i wszelkiego ro­ dzaju zabiegów. Opisy te znajdujemy nade wszystko w seryjnych wydawnictwach z ubiegłego stulecia i po­ czątków obecnego, jak „Lud Kolberga, „Zbiór wiado­ mości do antropologii krajowej", „Prace i materiały antropologiczno-archeologiczne i etnograficzne", „Wi­ sła", wreszcie organ Polskiego Towarzystwa Ludo­ znawczego — „Lud". - Ponadto będą to opisy obrzędów w różnych mono­ grafiach wielodziałowych, jak , L u d Nadrabski" Świętka, „Kurpie" Chętnika, „Krakowiacy" Udzieli, „Lud Białoruski" Federowskiego, „Polesie wschodnie" Moszyńskiego i wiele, wiele innych. Będą wreszcie opracowania specjalnie obrzędowości poświęcone, jak: „Kalendarz obrzędowy ludu polskiego" E . Frankow­ skiego, „Zwyczaje żniwiarskie" J . St. Bystronia, „Obrzędy związane z narodzinami dziecka" tegoż au­ tora, „Rok obrzędowy na Pomorzu" B. Stelmachow­ skiej, „Ze studiów nad obrzędami weselnymi ludu polskiego" С .Baudouin de Courteney-Ehrenkreutzowej, „Zwyczaje pogrzebowe ludu polskiego" A. F i ­ schera, „Zwyczajne rodzinne w powiecie Wysoko-Mazowieckim" S. Dworakowskiego, szereg artykułów K . Zawistowicz, publikowanych w mieś. „Wiedza i Życie" w latach 1933 i 34. Były też próby ujęcia obrzędowości w pewną ca­ łość jako jednego z działów etnografii polskiej, jak to np. uczynił St. Poniatowski w swej „Etnografii Pol­ ski", lub A. Fischer w „Ludzie Polskim" i w I I I zesz. „Etnografii słowiańskiej", poświęconym Polakom. O ile materiały publikowane w wieku X I X i na początku w. X X (przed pierwszą wojną światową) oparte są przeważnie o badania terenowe, o tyle opracowania późniejsze, zwłaszcza z okresu dwudziesto­ lecia międzywojennego, w przeważającej części opar­ te są o wyżej wymienione publikacje etnograficzne*. W opracowaniach tych zazwyczaj nie ma dokładnego zlokalizowania w czasie poszczególnych obrzędów, nadto obrzędy sprzed lat kilkudziesięciu, nawet sprzed lat stu, i te, które przetrwały do czasów ostatnich, traktowane są w tej samej płaszczyźnie historycznej, bez uwzględnienia bodaj tak ważkich momentów w dziejach wsi polskiej, jak likwidacja stosunków poddańczo-pańszczyźnianych i początek kapitalizmu. Nie dostrzegano też u nas nader istotnych różnic w obrzędowości, wynikłych z rozwarstwienia wsi, (np. w y s t a w n o ś ć wesel wśród kmieci i zredukowana do mi­ nimum obrzędowość weselna chłopskiej biedoty; t ł o ­ ka zwoływana przez zamożnych chłopów i pomoc wza­ jemna w ramach wyręki sąsiedzkiej na zasadzie r ó w ­ nowagi usług i świadczeń pomiędzy gospodarstwami o jednolitej strukturze gospodarczej). Dopiero bada­ nia lat ostatnich, zwłaszcza badania prowadzone przez seminarium prof. К. Dobrowolskiego w Krakowie zo­ brazowały, jak niejednolita jest kultura wsi w związku z jej rozwarstwieniem. 3 Wyjątek stanowi w tym względzie np. praca B. Stelmachowskiej z terenu Pomorza i St. Dworakow­ skiego z pow. Wysoko-Mazowieckiego. �X V I I I , pogrążeni w ciemnocie, w zabobonach i prze­ sądach? Otóż musimy dobitnie podkreślić, że opisy podawane przez p. Benetową w żadnym razie nie są odbiciem współczesności, są poza czasem, mieszczą się w granicach co najmniej półwiecza, niektóre sięgają jeszcze dalej w głąb, a jedynie nieliczne dotyczą istot­ nie czasów współczesnych. Nie ulega wątpliwo­ ści, że do dziś wśród ludu wiejskiego zachowa­ Mimo to dostrzegano wszakże zmiany zachodzące ły się niektóre obrzędy, przesądy, nawet niektóre w stanie posiadania kulturowego ludności wiejskiej praktyki magiczne. W wielu jednak wypadkach zo­ pod w p ł y w e m procesów historycznych X I X i X X stały one znacznie zredukowane i zachowały formę wieku. Nie jest rzeczą przypadku ,że już H . Kołłątaj przeżytkową, częstokroć zatracając przy tym w mniej­ n a w o ł y w a ł do gromadzenia materiałów ludoznawczych szym lub w i ę k s z y m stopniu s w ą pierwotną interpre­ celem „zostawienia potomności rzetelnego świadectwa, tację, związaną z pierwotną treścią obrzędową. Doty­ w jakim stanie były obyczaje naszego ludu przy osta­ czy to przede wszystkim bogatych i rozległych wierzeń tecznej rzeczy naszych zmianie". zadusznych oraz obrzędów weselnych lub takich czy Odtąd w dziejach ludoznawstwa polskiego spotyka­ innych zabiegów magicznych. T a k w i ę c np. obrzędo­ my się ustawicznie z troską zabezpieczenia zabytko­ wa pamięć o zmarłych wyraża się dziś w kościelnych wych form kultury ludowej w zbiorach i archiwach. wspominkach, w paleniu świateł na grobach zamiast bowiem kołłątajowska „rzeczy naszych zmiana" nie była „ostateczną". Po niej przyszły w wieku X I X i X X dawnych ogni, przy których miały się grzać zziębnięte duszyczki, wreszcie w jałmużnie ofiarowywanej ż e różnorakie wstrząsy i wydarzenia, które zaważyły na brakom-dziadom zamiast dawnego karmienia dusz całokształcie kultury wsi. I chodzi tu nie tylko o w a ż ­ dziadów-przodków. Opisane przez autorkę uczty dla kie zmiany zachodzące w kulturze wsi na skutek ta­ zmarłych, związane z ich zapraszaniem do stołu, stypy kich lub innych wydarzeń historycznych na przestrze­ pogrzebowe oraz wierzenia i praktyki odnoszące się ni owych stu lat (wojny, powstania, rozbiory, wreszcie do śmierci —- należą już od dawna do przeszłości, uwłaszczenie włościan), lecz także o zmiany, które a nadto, jak zobaczymy niżej, przytoczone teksty nie zachodzą równolegle na skutek przemian ustrojowosą polskiego pochodzenia. Takim samym nieporozu­ społecznych, uprzemysłowienia kraju, kontaktów mieniem są opisane akty wesela z wymienieniem poz miastem, wielkich zdobyczy techniki (rozwój kolej­ strzyżyn, także pokładzin, rzekomo zachowanych nictwa, motoryzacja, poczta, radio itp.), oraz coraz sil­ w niektórych okolicach i znanych do niedawna wraz niejszego stosowania mechanizacji przy uprawie ze sprawdzaniem dochowanej dziewiczości, co zresztą roli. Rzecz znamienna, że wielki umysł L . Krzywic­ występowało przede wszystkim na Słowiańszczyźnie kiego już przed przeszło 50 laty dostrzega związek po­ wschodniej. Jeszcze bardziej rażący jest opis rzeko­ między warunkami bytu materialnego a obrzędowoś­ mo współczesnego obrzędu sobótkowego z dziewczę­ cią: „...święta wiążą się ściśle z warunkami bytu. A ż e ­ tami w białych, powiewnych szatach, z nieceniem by je poznać u któregoś pojedynczego ludu, musimy „żywego" ognia, ze skakaniem przez ogień parami i przede wszystkim zrozumieć jego otoczenie material­ kąpielą, z tańcem dziewcząt ofiarowujących słońcu 12 ne i właściwe mu źródła utrzymania." („Rodowód bochenków chleba, zwanych „słończętarni", z wy­ świąt", Prawda 1899, s. 19). Stanowisko Krzywickiego raźnie podkreślonymi momentami erotycznymi. Obrze, było jednak raczej odosobnione, choć przeobrażenia, jakie zachodziły w kulturze wsi, były dostrzegane i ż y ­ dowość świątojańska, zwalczana od dawna przez k o . ściół z całą zaciętością, na przestrzeni ostatniego pół­ wo komentowane przez późniejszych badaczy. wiecza ulega daleko idącej redukcji, ograniczając się „Od czasu wojny — pisał w r. 1933 St. Czarnow­ w niektórych okolicach do palenia ogni sobótkowych, ski — proces przekształcania się życia ludu wiejskiego zresztą dziś już o charakterze zabawowym, do obiega­ przybrał tempo tak gwałtowne, że z roku na rok zmie­ nia pól z płonącymi pochodniami, do zbierania ziół nia się życia tego typ. Śmiało rzec można, że gdy dzia­ i puszczania w i a n k ó w na w o d ę (to ostatnie raczej n a ­ dowie byli jeszcze w wielkiej mierze ludźmi wieku wet w miastach niż na wsi). Może najbardziej uroczy­ XVTII, wnukowie są już na progu dwudziestego" ście obchodzony jest dzień świętego Jana na Pomorzu („Wiedza i Życie", rok 1933 Nr 1). Uwaga St. Czarnow­ we wsiach rybackich nad morzem, gdzie palą beczki skiego odnośnie I wojny światowej da się całkowicie te smołą i we wsiach rolniczo-rybackich, gdzie do dziś zastosować do czasów po drugiej wojnie, z tym jedy­ zachowały się widowiska obrzędowe t. zw. „ścinanie nie uzupełnieniem, że „proces przekształcania się ż y ­ kani", które autorka całkowicie pomija. cia ludu" przybrał dziś tempo znacznie g w a ł t o w n i e j ­ sze i już nie z roku na rok, lecz bez mała z miesiąca Książka p. Benetowej wprowadzając w zupełnym na miesiąc „zmienia się życia tego typ". bezładzie prawdziwie archaiczne formy sprzed lat Momenty obrzędowe stanowiące do niedawna tak ważki składnik w kulturze ludu wiejskiego, podawane więc były w większości opracowań (z piszącą te słowa włącznie) w oderwaniu od całokształtu uwarunkowa­ nych historycznie stosunków gospodarczo-społecznych, niby jakiś odrębny samoistnie istniejący twór kultu­ rowy, mocą tradycji zastygły w bezruchu. 4 5 Wróćmy jednak do książki pani Benetowej. Czy obrzędy przez nią opisane są wyrazem wsi dzisiejszej zaobserwowanej przez autorkę w roku 1948 i 49? Czy ludzie przez nią przedstawieni są już „na progu X X wieku", czy też tkwią bez reszty w kulturze wieku 4 Patrz m. in. H . Kutrzebianka „Rozwój etnografii i etnologii w Polsce', K r a k ó w 1948, K . Zawistowicz „Dzieje ludoznawstwa polskiego", Wiedza i Życie 1936 Nr 4 i 5, artykuły E . Frankowskiego i J . St. Bystronia w I V t. „Nauki polskiej", Warszawa 1923. s. 204 i 190. blisko stu obok późniejszych i nawet współczesnych, tym więcej zaciemnia obraz współczesności. Podobnie jak zlokalizowanie w czasie opisywanych obrzędów, budzi poważne zastrzeżenia ich zlokalizo­ wanie w przestrzeni. Autorka posługuje się nader czę­ sto bez żadnego omówienia materiałem ukraińskim i białoruskim, pochodzącym przeważnie z publikacji 3 Patrz: K . Zawistowicz „Obrzędowość świętojań­ ska", odb. z Wiedzy i Życia 1933, Nr 7, s. 1. �wieku X I X i początków X X , odnoszącym się często­ kroć do okresu jeszcze dawniejszego. Co gorsza, mate­ riał ten wprowadzony jest niejednokrotnie jako po­ wszechny dla całego polskiego terytorium etnogra­ ficznego. Etnografia polska odwołuje się często porównawczo do materiału białoruskiego i ukraińskiego (zwłaszcza dawnego), znajduje tam bowiem wiele niezmiernie cen­ nych archaicznych form zarówno z dziedziny k u l ­ tury materialnej, jak społecznej i duchowej. Rzecz prosta, obowiązuje w tym wypadku możliwie dokład­ ne podanie bodaj terytorium etnograficznego, skąd dany wzór pochodzi. Mogłaby więc autorka w niektó­ rych wypadkach sięgać porównawczo do terytoriów etnograficznych sąsiadujących z Polską, ale zawsze z wymienieniem tych terytoriów. Skoro zaś autorka zastrzega się wyraźnie, że książka jej dotyczy tylko ziem rdzennie polskich, podawanie bez komentarzy materiału spoza jej obszaru jest lekceważeniem ogól­ nie przyjętych zasad w pracy naukowej. Podobnie od­ nośnie Polski: te zwyczaje i obrzędy, które istotnie występują w całym kraju, mogą być podawane jako powszechne, inne, zdecydowanie zlokalizowane, po­ winny być wymienione w g ł ó w n y m ośrodku ich wy­ stępowania. 6 Gdyby autorka stosowała te ogólnie przyjęte zasa­ dy etno-geograficzne, nie znajdowalibyśmy w jej książce wymienianych bez żadnych komentarzy korowai, kutii, kwasu chlebowego (s. 187), pieców do spania (s. 179), czerwonych ram okiennych, wreszcie nagminnego jedzenia pestek (s. 226), rzekomo równie powszechnego, jak żucie gumy w Stanach Zjednoczo­ nych!! Nie sposób tu wymienić wszystkich tego rodzaju „od­ chyleń geograficznych", dla przykładu w i ę c zostaną przytoczone niektóre z nich, może najbardziej rażące. Tak więc tekst podany w przekładzie angielskim na s. 84, dotyczący zapraszania dziadów na wieczerzę w dzień zaduszny pochodzi z Białorusi. Wystarczy po­ równać podane przez autorkę angielskie tłumaczenie: Holy sainted ancestors, we beg you Come, fly to M S To eat and drink, wher'er God gran Whatever I can offer you Welcome to whatever this hut can Sainted ancestors, we beg you Come, fly to us. Również potrawy wymienione tu w związku z ucztą dla zmarłych („kutia" i „bliny") są typowe dla S ł o ­ wiańszczyzny wschodniej. W opisie świąt Bożego Narodzenia (s. 101-102) po­ dany jest dialog wyobrażający zaklinanie urodzaju, po­ chodzący również z Białej Rusi, " zaś ze wsi Koczyszcze powiatu mozyrskiego pochodzi opisana na str. 102 apostrofa do mrozu. Zwyczaj bożenarodzeniowy, że gdziekolwiek się usiądzie po wilii należy zdmuchnąć miejsce, aby przy­ padkiem nie przygnieść niewidzialnego gościa-ducha (s. 99). znany był na Huculszczyżnie. 9 1 11 12 Nieporozumieniem jest także wiązanie korowaju z polskimi obrzędami weselnymi, korowaje znane są bowiem przede wszystkim na Słowiańszczyźnie wschod­ niej, w Polsce odpowiednikiem korowaju jest kołacz, korowaje zaś występują jedynie na pograniczu pol­ sko-ruskim, jak w Chełmskim (Kolberg, „Chełmskie", I, s. 202 i w Lubelskim (Kolberg, „Lubelskie";, I, s. 159). Zwyczaj wróżby matrymonialnej, związany z sym­ bolicznym sianiem konopi na św. Katarzynę lub Św. Andrzeja, opisany na s. 89 z takimi szczegółami, że dziewczęta noszą nasiona uwiązane w pasku, chłopcy zaś w prawym rękawie koszuli, który to zwyczaj ma być powszechny w całej Polsce, w istocie rzeczy po­ chodzi z Ukrainy, jak to sama autorka w innej swej pracy podaje (z okolic Białej Cerkwi), wymieniając jednocześnie zwyczaje pokrewne z innych ziem rus­ kich. 13 Zwyczaje podobne, związane z sianiem lnu i konopi opisywane są wielokrotnie, przeważnie w materiałach z ubiegłego stulecia czeskich, niemieckich, białorus­ kich, ukraińskich, w Polsce zaś o ile mi wiadomo, zwyczaje te znane są na pograniczu polsko-ruskim, w Chełmszczyźnie. Obrzęd związany z narodzinami dziecka, wyobra­ żający oczyszczenie przez w o d ę (s. 205-206) nie różni się niczym od obrzędu zarejestrowanego w pow. zwiahelskim na Ukrainie. 14 8 afford T W taki właśnie wzorowy sposób postępuje np. E . Frankowski w swym „Kalendarzu obrzędowym ludu polskiego", (s. 11), gdzie zresztą zgodnie z tytułem po­ mija obrzędowość ziem białoruskich i ruskich, wcho­ dzących w skład państwa polskiego przed rokiem 1939. S. Poniatowski: ,.Etnografia Polski", Wiedza o Polsce t. I I I , Warszawa ,s. 302. Porówn. też P. V. Szejn „Materiały", t. I, cz. I I , s. 596 i J . Gołąbek „Dziady Białoruskie", odb, z Ludu, t. I V , L w ó w 1926, s. 13. 7 8 15 i oryginalną wersję białoruską, z której dokonany zo­ stał, jak widać, angielski przekład: Swiatyje dziedy, prosim was, Chadzicie, lecicie da nas, Jeści i pici szto Boh dau, Szto ja dla was achwiarawau, Czym tolki chata bahata. Swiatyje dziedy, •prosim was, Chadzicie, lecicie da nas 6 Podobnie przedstawia się sprawa z inwokacją do dziadów, której tłumaczenie angieskie dokonane jest z białoruskiego oryginału. S. Poniatowski: „Etnografia Polski", 1. c. s. 302, porówn. też M. Federowski „Lud Białoruski", K r a k ó w 1897, t. I. Nr 1359, s. 268, W. Klinger „Obrzędowość ludowa Bożego Narodzenia", Poznań 1926, s. 69. " Patrz W. Klinger 1. c. str. 69, tegoż autora „Dorocz­ ne święta ludowe a tradycje grecko-rzymskie", K r a ­ k ó w 1931, s. 63, 107, 108, por. też A. Fischer „Lud Polski", L w ó w 1936, s. 81, tegoż autora „Rusini", L w ó w 1928, s. 35, 108, 117. Patrz też P. V. Szejn „Ma­ teriały...", t. I , cz. I I , s. 596. Patrz K . Zawistowicz „Obrzędowość świąt B o ż e ­ go Narodzenia", odb. z Wiedzy i Życia 1933, Nr 12, s. 5. P. V. Szein „Materiały dla izuczenija bytu i jazyka russkogo nasielenija Siewiero-zapadnogo krają", 1 I , cz. I , s. 44, SPet. 1887. S. Poniatowski „Etnografia Polski" 1. c. s. 305. S. Benetowa „Konopie w wierzeniach i zwycza­ jach ludowych" 1. c. s. 26—27, patrz też K . Zawisto­ wicz „Wróżby w wigilię św. Andrzeja i św. Katarzy­ ny", odb. z Wiedzy i Życia 1933, Nr 11, s. 3; S. Ponia­ towski „Etnografia Polski" 1. c. s. 303. Porówn. W. Klinger „Doroczne święta ludowe a tradycje grecko-rzymskie" 1. c. s. 91, także Ponia­ towski „Etnografia Polski" 1. c. s. 303. cyt. J . St. Bystroń „Słowiańskie obrzędy rodzin­ ne. Obrzędy związane z narodzinami dziecka". K r a ­ ków 1916, s. 69. 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 �Określenie, że w okresie zimowego przesilenia dnia z nocą „dzień jest tylko krótkim zmierzchem między dwcma nocami" (s. 93) dotyczy skandynawskiej pół­ nocy. Autorem tego określenia jest uczony duński Feilberg („Das nordische Weihnachtsfest", s. 29). Chcąc zamknąć ten krótki przegląd „nieporozumień" geograficznych, w s p o m n ę jeszcze o dniu św. Marci­ na, z którym wedle autorki wiążą się wielodniowe uroczystości, maskarady, pochody, obdarzanie dzieci itp. W istocie rzeczy dzień ten przechodzi u nas na wsi niemal niepostrzeżenie, wiążą się z nim jedynie wróżby pogody i niekiedy świniobicie oraz spożycie przysłowiowej „gęsi świętomarcińskiej" (raczej zre­ sztą w miastach niż po wsiach). Natomiast na zacho­ dzie, z Czechami włącznie, dzień ten był dawniej uro­ czyście obchodzony i właśnie wiązało się z nim, po­ dobnie jak na Mikołaja, obdarzanie dzieci oraz bogate uczty. Stąd też w Polsce jedynie na Śląsku Cieszyń­ skim są słabe ślady tego zwyczaju (obdarzanie dzie­ ci), zaś w Żywieckim — bicie większych sztuk zwie­ rząt, podobnie jak na Zachodzie. 1(i 17 Jak się zdaje, dalsze mnożenie przykładów jest zbędne. Przytoczone przykłady ilustrują bowiem dość, wymownie dowolność w posługiwaniu się materiałem etnograficznym, czerpanym zarówno z Polski jak i spoza Polski, bez zachowania choćby orientacyjnych ram czasowych. Wprawdzie autorka wprowadza w pa­ ru zaledwie miejscach pewne omówienia odnośnie modyfikacji, jakie zachodzą w obrzędowości ostatnich czasów, np. odnośnie żniw na skutek odmiennych wa­ runków społeczno-gospodarczych (s. 78) lub odnośnie wesel z racji obecnego „tempa życia" (s. 177 i 178). Nie zmienia to jednak zasadniczej postawy autorki, która narzuca czytelnikowi przekonanie, że ma tu do czynienia z wpsółczesnym obrazem życia polskiej wsi. Nagromadzony materiał dotyczący obrzędów, niezlokalizowany ani w czasie ,ani w przestrzeni, daje więc całkowicie zafałszowany obraz życia chłopa polskiego, przedstawiając go jako zacofanego, tkwiącego w prze­ sądach i zabobonach. Nie trudno domyśleć się, komu jest dziś na rękę podobne „przedstawianie" ludu pol­ skiego, komu wygodne jest mówienie o współczesnej Polsce tak, jak mówi się o ludach egzotycznych, zaco­ fanych w swym rozwoju. Autorka, rzecz charakterystyczna, nie cytuje niemal żadnych prac, z których obficie czerpie materiał. Uni­ ka podawania konkretnych taktów, z których wypro­ wadza wnioski. Pozwala jej to na operowanie licznymi uogólnieniami, w żadnym wypadku nie informując czytelnika, na jakiej drodze badawczej do nich docho­ dzi. P. Benet nie pozwala czytelnikowi zorientować się, czy posługuje się w ł a s n y m materiałem terenowym, czy pochodzącym z drugiej ręki, zgromadzonym drogą ankiety opracowanej przez autorkę, czy wreszcie opie­ ra się w w i ę k s z y m lub mniejszym stopniu na źródłach już publikowanych. 1 s I B cyt. K . Zawistowicz „Momenty zaduszkowe w obrzędowości świąt Bożego Narodzenia", odb. z Wie­ dzy i Życia 1931, Nr 12, s. 12, także W. Klinger „Obrzędowość ludowa Bożego Narodzenia", 1. c. s. 29. S. Poniatowski „Etnografia Polski" 1. c. s. 303; W. Klinger „Doroczne święta ludowe a tradycje grec­ ko-rzymskie", 1. c. s. 67 i nast. Wiem na przykład, że autorka podczas pobytu w Polsce w r. 1948 posiadała własny kwestionariusz poświęcony wychowaniu dzieci. 1 7 Wszystko to podważa całkowicie wartość naukową pracy i czyni zbędną w istocie rzeczy jakąkolwiek po­ lemikę na płaszczyźnie naukowej. Dalekie jest od pry­ mitywnej rzetelności naukowej i od jakiejkolwiek me. tody. Tymczasem od pracy etnograficznej, zajmującej się współczesną kulturą wiejską mamy prawo oczekiwać uwzględnienia takiego momentu jak ustalenie na w s t ę ­ pie kryteriów stosowanych zarówno przy badaniu wsi, jak i poszczególnych informatorów. Mamy prawo ocze­ kiwać odpowiedzi na pytania takie, jak: czy zostało uwzględnione zróżnicowanie kulturowe, zaznaczają­ ce się tak wyraźnie w różnych wsiach zależnie od specyficznych w a r u n k ó w regionalnych, czynników gospodarczo-społecznych, wreszcie konkretnej historii badanej wsi. Czy dokonywano wyboru informato­ rów w jednej wsi według z góry założonego klucza i jakiego (np. według płci i wieku, stanowiska w rodzi­ nie i gospodarstwie, zróżnicowania majątkowego i klasowego, zamieszkania w bardziej i mniej uprzywi­ lejowanych dzielnicach wsi itp.). Brak tych danych w pracy dr Benetowej nie wydaje się przypadkowy. Grzechy przeciw metodzie stały się metodą autorki, przy pomocy której rysuje przed czytelnikiem niepra­ wdopodobny, zafałszowany obraz polskiego ludu. Trudno więc wydzielać z całości książki poszczególne trafne obserwacje, dotyczące stosunków rodzinnych, etykiety wiejskiej, roli opinii czy rytuału prawnego. Ogólny bowiem charakter wysnuwanych przez p. Bc— netową wniosków upoważnia nas raczej do tego, aby traktować je jako wyjątki, zagubione wśród tego ro­ dzaju określeń, że np. „chłop polski prawdopodobnie jest najgrzeczniejszym i mającym najlepsze maniery w Europie" (s. 216). czy też takich stwierdzeń, że cechą charakterystyczną psychiki chłopa jest „hart ducha" (s. 212—214), oraz różnorakie kontrasty i paradoksy. Autorka nader fragmentarycznie omawia również warunki bytu chłopa polskiego, wspominając paro­ krotnie o ciężkiej pracy i niełatwym życiu (s. 24), o ciężkich przednówkach (s. 66) i głodzie podczas dłu­ giej zimy (s. 87), o ograniczeniach w pożywieniu (s. 181-182, 184-186), o żałosnym losie starych ojców idą­ cych na żebry (patrz w y ż e j ) . Jednocześnie z tym au­ torka opisuje jako normalne zjawisko bogate uczty świąteczne i okolicznościowe, gdy stoły s ą zastawione potrawami miłymi dla oka i podniebienia. Mimo to zróżnicowanie gospodarcze i społeczne wsi nie znajduje wyrazu w tych opisach. Wymienione są tylko mimocho­ dem np. zewnętrzne różnice między domem biedne­ go i bogatego chłopa, z zastrzeżeniem, że nie ma tu du­ żej rozpiętości w stanie posiadania, tak samo „jak nie ma dużej różnicy w ich codziennych zajęciach". Zwraca tylko autorka uwagę, że w zamożniejszych rodzinach uprawia się więcej robót ręcznych, specjal­ nie haftu, i że wskaźnikiem zamożności są ...poduszki „na pokaz" ułożone na łóżku (s. 180-181). Prawdziwym curiosum jest takie twierdzenie autorki, że „bicie żony jest powszechne i stanowi raczej zasadę niż wyjątek" (s. 174). Trudno doprawdy widzieć w tym tylko niedokładność obserwacji, czy lekkomyślność w budowaniu uogólnień! Zastrzeżenia budzi również rozdział I V , zawierający charakterystykę regionów Polski. Charakterysty­ ka ta jest niesłychanie ogólnikowa bardzo nie- �równomiernie opracowana w stosunku do po­ szczególnych regionów. Zawiera fragmentaryczne dane legendarne i historyczne, krótkie opisy stro­ ju, które nie poparte ilustracjami, w istocie rze­ czy nic nie mówią, zwłaszcza czytelnikowi spo­ za Polski, w niektórych opisach są zaledwie wzmian­ ki o budownictwie i kształtach wsi, uwzględnione są też pokrótce charakterystyczne dla poszczególnych re­ gionów rodzaje zajęć, jak np. pasterstwo na Podha­ lu lub zespołowe rybołówstwo nad Bałtykiem. W tym wreszcie rozdziale są przy opisie poszczegól­ nych regionów wymieniane lokalne tańce jak „zbój­ nicki", „wiwat", „polonez" (s. 120-121, 126-127, 128, 137), na zakończenie zaś tego rozdziału autorka daje krótki ogólny przegląd tańców (s. 139-142), wymie­ niając następujące: krakowiak, kujawiak, obertas, oberek, mazur i mazurek. " Nie czuję się powołaną do oceny merytorycznej tań­ ców i p'etni wymienionych w omawianej książce. Ogra­ niczę się więc tylko do stwierdzenia, że odnośny mate­ riał jest zbyt fragmentaryczny na to, aby pieśni i tańce umieszczać w tytule książki, tym bardziej, że obydwa te zagadnienia nie zostały opracowane osob­ no, lecz rozrzucone dorywczo w różnych rozdziałach (np. o mazurku mówi się w rozdz. I s. 23-24). Zapewne szczupłość miejsca zaważyła na tym, że etnografia regionalna tak słabo została uwzględnio­ na, (np. Śląskowi została poświęcona tylko jedna stro­ na). Jednak szczupłość miejsca nie usprawiedliwia większych i mniejszych niedokładności, jakie popeł­ nia autorka, tego rodzaju jak to, że Kujawy wlicza do Mazowsza (s. 121),:;" że ceremonię wypędzania trzód na pastwiska w Tatrach zowie „kierdale", podczas gdy uroczystość ta zwie się ,,redyk" („redykać się" — znaczy przepędzać, iść z bydłem), zaś stado oznacza „kierdel", że Podhalu — myląc go z Huculszczyzną, przypisuje najbardziej kolorową i rozwiniętą w Polsce ceramikę wraz z pięknymi barwnymi kaflami do pie­ ców o motywach ludzkich i zoomorficznych (s. 136137). Rozdział I I zawiera dane dotyczące podziału admi­ nistracyjnego. Nie można oczywiście winić autorki za nieuwzględnienie zmian, które zaszły w ciągu ostatnich trzech lat, natomiast trzeba postawić jej zarzut zupeł­ nie zasadniczy — zafałszowania obrazu stosunków go­ spodarczo-społecznych. Dr Benetowa pisząc o podziale na klasy społeczne i omawiając stosunki społeczne i gospodarcze, zdaje się nie dostrzegać tych wszystkich zmian, które zaszły w Polsce po wyzwoleniu 1 111 Wspomnieć tu trzeba, że autorka wszędzie, z w y ­ jątkiem s. 140 i 141, wymieniając ten ostatni taniec i podając go w brzmieniu polskim kursywą pisze „mazurka" zamiast „mazurek", co jest dla czytelnika polskiego bardzo rażące. Kujawy stanowią terytorium przejściowe p o m i ę ­ dzy Pomorzem a Wielkopolską. Jedni autorzy w ł ą c z a ­ ją K u j a w i a k ó w do Wielkopolan (J. St. Bystroń „Ugrupowanie etniczne ludu polskiego", Kraków 1925, s. 13, S. Poniatowski „Etnografia Polski" 1. c. s. 201, przy czym Poniatowski zwraca u w a g ę na pewne cechy wspólne nie tylko z Wielkopolską lecz i z Mazo­ wszem), inni zaś wyodrębniają Kujawian w osobną grupę etniczną (A. Fischer „Etnografia Słowiańska", z. 3 „Polacy", L w ó w 1934, s. 125 i tegoż autora „Lud Polski" 1. c. s. 14. Tendencja autorki widoczna jest zarówno w dobo­ rze materiału, jak w uogólnieniach, czy w przemilcze­ niach najbardziej podstawowych zagadnień życia na­ szego kraju. Nie naświetla więc zmian, jakie zaszły na wsi polskiej w wyniku reformy rolnej, zagospoda­ rowania Ziem Zachodnich, intensywnej odbudowy zniszczeń wojennych itd. Stosunek jej do tych zagad­ nień wyjaśnia krótka wzmianka o Śląsku, który, we­ dług słów autorki, jest najbardziej zniemczonym regio­ nem Polski i to zarówno w przemyśle, jak w składzie lud­ ności!! Wypowiedź taka, zawarta w książce wydanej zaledwie przed rokiem, dowodzi już nie ignorancji, ale świadomej intencji autorki. Zrozumiałym staje się w świetle tego cały opis charakteru ludu polskiego (przypomnijmy raz jeszcze, że autorka skłonna jest w wielu wypadkach rozszerzyć charakterystykę ludu wsi na całe społeczeństwo!) W okresie coraz silniej­ szej kampanii rewizjonistycznej, podejmowanej przez neo-hitlerowskie kręgi zachodnich Niemiec i ich pro­ tektorów, książka, w której pokazuje się lud Polski jako prymitywny i zacofany, w której mówi się o tym, że Śląsk, a więc największy okręg przemysłowy, jest najsilniej zniemczony — w okresie takim książka dr Eenetowej nabiera specyficznego znaczenia. Nic więc dziwnego, że praca dr Benetowej ukazała się w ramach działalności Instytutu Badań Międzyna­ rodowych, placówki służącej do propagowania ame­ rykańskiego obrazu kultury w Europie. Nie wdając się w ocenę działalności tego Instytutu, przypomnij­ my tylko, iż dyrektorem jego w czasie pobytu p. B e ­ netowej w Polsce oraz wydawania jej książki była Ruth Benedict, czołowa reprezentantka amerykańskiej szkoły etnopsychologii, autorka znanej pracy ,,Patterns of culture", w której rozwinęła zasadnicze tezy kie­ runku etnopsychologicznego. Na pierwszych stronach książki p. Benet znajdu­ jemy znamienne stwierdzenie: „Książka jest częścią programu Instytutu Badań Międzykulturowych, zdą­ żającego do rozwinięcia systematycznego poznawania wielkich kultur współczesnych, aby swoiste wartości każdej z nich mogły być włączone do dzieła budowy nowego świata" (s. 10). Jak w świetle tego oświadczenia przedstawia się książka p. Benet? Czy istotnie umożliwia czytelnikowi zapoznanie się z „kulturą współczesną" ? Mówiliśmy już o tym, że obraz nakreślony przez autorkę daleki jest od współczesności, że przedstawia Polskę nie dzi­ siejszą a wczorajszą czy nawet przedwczorajszą. Mó­ wiliśmy, że ze szkodą dla prawdy wprowadza dr Benet obce wtręty, jak się zdaje poto ,aby z całą sugestyw. nością przemówił do czytelnika archaiczny urok obra­ zów, które autorka usiłuje podać jako współczesne. Trudno też szukać w tej książce ,,swoistych wartości naszej kultury chłopskiej". Mają one bowiem posmak egzotyki a lud i tryb jego życia przedstawiony jest w sposób wręcz daleki od prawdy. Nie jest też książka dr Benet tak „żywa i konkret­ na", j a k sugeruje we wstępie M. Mead i sama autorka. Przeciwnie — rysuje ona obraz Polski daleki od rze­ czywistości j z gruntu fałszywy. Autorka dedykuje s w ą księżkę Ruth Benedict. Przed­ mowę napisała M. Mead. Nazwiska te reprezentacyjne są dla kierunku psychologicznego w etnologii amery­ kańskiej. Wszystko to wskazuje więc na to, że autor- �kę omawianej przez nas pracy należałoby zaliczyć* do tego wilaśnie kierunku. Trudno wszakże książką dr Benet zaliczyć do jakie­ gokolwiek kierunku w etnologii, tak dalece odbiega ona swym ujęciem metodycznym i brakiem rzetelności od tego ,co przyjęliśmy uważać za pracę o ambicjach nau. kowych. Niezależnie jednak od oceny merytorycznej zawartego w niej m a t e r i a ł u ^ książka ta jest dobrym 2 1 Charakterystyką tego kierunku patrz A. K ł o s k o w ska „Psychologiczny kierunek amerykańskiej etnolo­ gii", Przegląd nauk historyczno-społecznych, t. I. Łódź 1951, s. 264-298 oraz N. Butinow, „Sowriemiennaja amierikanskaja „tieorieticzeskaja" etnografija", Sowietskaja etnografija 1949, z. I . 22 Warto zwrócić u w a g ę jeszcze na to, że autorka nie podaje w pracy żadnych podstawowych polskich źródeł etnograficznych, ani indeksu rzeczowego. Ma­ teriał ilustracyjny wykonany wzorowo, chociaż nieco przypadkowy w doborze (fotografie). Razi natomiast, HELEN WOLSKA - przykładem ,,ahistoryczności ki-irunku etnopsychologicznego oraz przenoszenia wniosków i metod badań eteologicznych na współczesne cywilizowane społeczeń. stwa".'i3 Do czego prowadzi podobna metoda — dowo­ dzi omiawiana przez nas książka. ś w i a d c z y ona ponadto i o czymś więcej jeszcze, o wy. raźnie określonym aspekcie politycznym etnopsychologij amerykańskiej, która gotowa jest jak widać zrezygno­ wać z prymitywnej nawet rzetelności naukowej, aby osiągnąć swój cel - - dyskredytację współczesnych kul­ tur innych narodów.24 że w wyrtazach polskich podanych kursywą nie zostały wprowadzone czcionki polskie. Rażąco więc są podane takie wyrazy jak: „Zielone Światki", „wódka", „ko­ łacz", „Slask" i wiele innych. 23 A. Kłoskowskia, о. c. s. 293. и* Patrz „Anglo-amerykańska etnografia w służbie imperializmu" zbiór art. — tłum. z ros., Warszawa 1952 DANCE OF POLAND London 1952, s. 39. 18 cm X 18 cm Książka Dances of Poland stanowi 22 tomik serii The National Dances of Europa i zawiera 4 tablice barwne, orientacyjną mapkę Polski, 5 przykładów nu­ towych i 2 rysunki kreskowe. Tekst dzieli się na roz­ działy: wstęp (ogólna charakterystyka polskich tań­ ców ludowych, muzyki, stroju i okoliczności w jakich lud tańczy), tańce (opis krakowiaka, mazura, góral­ skiego i oberka), wymowa, bibliografia. Autorka — Helena "Wolska — ma jakoby (według notatki od wydawcy) duże doświadczenie w zakresie polskich tańców, była w ścisłym kontakcie z Baletem Polskim), którym kierowała „siostra Niżyńskiego' (więc chyba Bronisława Niżyńska), oraz była (H. Wol­ ska) zarówno tancerką jak i baletmistrzem AngloPolskiego Baletu (The Anglo-Polish Ballet Com­ pany) (?). Tego doświadczenia autorki nie widać w niniejszej książce. Tomik ten jest chyba najsłab­ szym z pośród znanych mi dziewięciu t o m i k ó w niniej­ szej serii (Austria, Finlandia, Grecja, Portugalia, Cze­ chosłowacja, Holandia, Szwecja, Szwajcaria, Polska) W części ogólnej autorka wymienia jako najpopular­ niejsze polskie tańce ludowe poloneza, łowiczankę (!?), mazura i oberka (str. 8); z „dzikich tańców góral­ skich" — góralskiego i harnasia (?!) (str. 8). Polonez powstał (oczywiście!) z defilady p a n ó w polskich przed Henrykiem Walezjuszem w czasie jego koronacji (str. 10). Błędne to tłumaczenie niestety powtarza się często i w pracach polskich. K r o k i góralskiego przy­ pominają autorce kozaka, przy czym tańczący wy­ wijają „toporkami" (str. 11; nazwa toporek drukowa­ na jest k u r s y w ą jako polska nazwa regionalna). 296 I Opis kroków sprowadza się w zasadzie do baleto­ wych: coup de talon, chasse coupe, pas de valse, pas de Basue, pas marchś, reverence i t. p. i jest niedo­ stateczny. Układy poszczególnych tańców naiwnie ba­ letowe — według sztampy podrzędnych scen z przed kilkudziesięciu laty Przykłady muzyczne, podane w ł a t w y m układzie fortepianowym (arrang. Arnold Foster), bardzo liche: zniekształcony hejnał krakow­ ski, naiwna przeróbka dwóch t e m a t ó w mazura z H a l ­ ki, zniekształcony i zupełnie nie w charakterze sharmonizowany „góralski". Stroje przedstawione na tabli­ cach barwnych budzą stosunkowo najmniej zastrze­ żeń. Bibliografia (str. 38) potwierdza, że autorka nie korzystała z zasadniczych prac z tego zakresu (choć znajdują się one w Londynie chociażby w bibliotece The English Folk Dance and Song Society. Cecil Sharp House, 2 Regent's Park Road, London N. W. 1), nato­ miast oparła się na rzeczach peryferyjnych dla dane­ go zagadnienia. Skutkiem tego powstała książeczka, która rozpo­ wszechnia kilka polskich tańców ludowych w postaci przestarzałej sztampy pomniejszych scen i zespołów baletowych, a przeznaczona (chyba) dla zespołów amatorskich. Jest to tym dziwniejsze, że na karcie tytułowej po­ dano, iż książka jest publikowana pod protektoratem Królewskiej Akademii Tańca i Stowarzyszenia Wy­ chowania Fizycznego im. Linga. Zewnętrzna szata książki solidna i przyjemna. Tadeusz Zygler �K R O N I K A OGÓLNOPOLSKA NARADA DZIAŁACZY KULTURY I SZTUKI W SZCZECINIE W dniach 4—6 października odbyła się w Szczecinie Ogólnopolska Narada Działaczy Kultury i Sztuki, po­ łączona z posiedzeniem Rady Artystycznej przy Mini­ strze Kultury i Sztuki. W czasie obrad wygłoszono sze­ reg referatów poświęconych zagadnieniom rozwoju na­ szej kultury. Po raz pierwszy w obradach udział wzię­ li twórcy ludowi: znana malarka z Zalipia F. Curyłowa, koronkarka M. Gwarek i inni. V. Min. Sokorski w re­ feracie wygłoszonym na Naradzie podał m. in. cyfry świadczące o ogromnym wzroście sieci instytucji kul­ turalnych związków zawodowych i Samopomocy Chłop­ skiej. Istnieje obecnie 12 tysięcy świetlic w miastach oraz 10 tysięcy świetlic wiejskich, przeszło 3 tysiące zespołów chóralnych, pieśni i tańca, orkiestr oraz ze­ społów dziecięcych. W ostatnim okresie jak stwierdził Wiceminister Sokorski specjalnie mocno zaznaczył się zwrot ilości instytucji kulturalnych na Ziemiach Za­ chodnich. Po omówieniu osiągnięć mówca analizował szczegółowo braki w pracy aparatu kultury. Należy do nich przede wszystkim — jak stwierdził — niedosta­ teczne wciągnięcie wsi w orbitę życia kulturalnego, a także zbytnie uprzywilejowanie miast wojewódzkich w stosunku do miast powiatowych, niedocenianie wiel­ kich tradycji kulturalnych poszczególnych regionów, niedostateczna opieka nad kadrami kulturalnymi i arty­ stycznymi terenu itd. Stan ten powinien być sygnałem do zmiany zasad i metod naszej pracy i do wielkiej mo­ bilizacji pracowników kultury. Naprawić ten stan nie tylko możemy, ale musimy. Możemy dlatego, że Państwo nie szczędzi sił i pracy, żeby rewolucja kulturalna stała się faktem. Od roku 1947 wydatki Państwa na kulturę wzrosły 8-krotnie. 1 rosną nadal szybciej niż jakiekolwiek inne pozycje budżetu. Od nas więc zależy, żeby z książką, przedsta­ wieniem, pieśnią i dziełem sztuki dotrzeć do każdej izby robotniczej i pod każdą strzechę. Od nas, od naszej inicjatywy i od inicjatywy terenu zależy, żeby każde miasto i każdą gminę uczynić kuźnią naszej twórczości i naszej kultury. W drugim dniu obrad podjęto jednomyślnie rezolucję, precyzującą zadania działaczy kultury i sztuki w reali­ zacji założeń Frontu Narodowego. W rezolucji czyta­ my m. in.: ,,My, pracownicy kultury i sztuki zgroma­ dzeni na Ogólnopolskiej Naradzie w Szczecinie, dekla­ rujemy wytężenie wszystkich swych sił dla zwycięskie­ go realizowania założeń Frontu Narodowego. Obalone zostały klasowe przegrody, ograniczające dobra kultury jedynie dla drobnej, obszarniczo-kapitalistycznej garstki wyzyskiwaczy. Polski lud pracujący miast i wsi, kładący podwaliny pod ustrój socjalistycz­ ny, wkroczył w okres twórczego, kulturalnego rozkwitu. Lud polski, rzeczywisty twórca i prawowity spadko­ bierca wielkiej spuścizny kulturalnej, nie uroni nicze­ go ze wspaniałej, dziejowej skarbnicy narodowej, lecz na drodze twórczego postępu, jaki zapewnia nam bu­ downictwo socjalizmu, wzbogaci kulturę polską o dal­ sze, jeszcze wspanialsze wartości, godne wielkiej opieki, którą przeżywamy. Wiele uczyniono już dla rozkwitu współczesnej sztu­ ki polskiej, godnej naszych dni sztuki realizmu socja­ listycznego. Wiele uczyniono dla masowego upowszech­ nienia kultury. Polska Rzeczypospolita Ludowa daje pra­ cownikom kultury i sztuki szerokie możliwości twórcze i stawia im do dyspozycji potężne środki oddziaływania". Aby rozszerzyć i pogłębić proces rewolucji kulturalnej i dotrzeć z dobrami kulturalnymi jak najgłębiej w te­ ren, uczestnicy narady postanowili m. in. przyczynić się do: założenia w 1953 r. nowego tysiąca świetlic gminnych, rozwinięcia organizacyjnej i materialnej pomocy dla świetlic gromadzkich Samopomocy Chłopskiej oraz dal­ szego konsekwentnego rozwoju sieci świetlic gminnych i gromadzkich aż do pełnego ogarnięcia nimi wszyst­ kich gromad; doprowadzenia w 1954 r. punktów bibliotecznych do każdej gromady; podniesienia w 1953 r. liczby imprez Artosu z 9 tys. do 14—15 tysięcy, z założeniem, aby 25°/o wszystkich imprez skierowanych zostało na wieś; przystąpienie do organizacji objazdowych teatrów wiejskich, warszawskie, łódzkie, koszalińskie, gdańskie, poznańskie i zielonogórskie; rozszerzenie działalności filharmonii i orkiestr sym­ fonicznych przez tworzenie zespołów pieśni i tańca, ze­ społów chóralnych, kameralnych przystosowanych do akcji objazdowej; dwukrotnego rozszerzenia akcji objazdowej muzeów, wystaw artystycznych. Uczestnicy narady stwierdzają, że jest konieczne: spowodowanie, aby instytucje centralne w większym niż dotychczas stopniu wciągały do współpracy twór­ ców i działaczy regionalnych; założenie w najbliższej przyszłości państwowych ze­ społów Ziemi Śląskiej, Ziemi Opolskiej, Kaszubskiej i Podhala; założenie w Krakowie i Poznaniu naukowych placó­ wek sztuki w postaci samodzielnych filii Państwowe­ go Instytutu Sztuki; przystosowanie do celów użytkowych zamków, pała­ ców i innych zabytków kulturalnych. Rezolucja podkreśla, że należy: roztoczyć troskliwą opiekę nad terenowymi ośrodka­ mi twórczości artystycznej, zarówno typu regionalnego jak i amatorskiego; znacznie rozszerzyć i pogłębić patronat teatrów i fil­ harmonii państwowych nad zespołami amatorskimi; otoczyć systematyczną pomocą organizacje społeczne i młodzieżowe w ich pracy kulturalno-oświatowej; wzmocnić aparat kultury i oświaty w radach narodo­ wych i zwiększyć rolę i znaczenie wojewódzkich wy­ działów kultury jako ważnych transmisji terenowych w pracy kulturalno-oświatowej. Artyści twórcy, pracownicy kultury i sztuki, działa­ cze i aktywiści masowego ruchu kulturalno-oświatowe­ go — głosi dalej rezolucja — zdwoją swoje wysiłki, by pod kierownictwem Polskiej Zjednoczonej Partii Robot­ niczej spotęgować ofensywę kulturalną, która przyczy­ ni się jeszcze do większego scementowania Frontu Na­ rodowego. 297 �W Y S T A W Y i IMPREZY Muzeum Etnograficzne w Krakowie otworzyło w czerwcu 1952 r. czasową wystawę polskich tańców lu­ dowych. Na wystawę składa się kilkanaście gablotek z makietami tańców: krakowiaka, oberka, kujawiaka, mazura, poloneza i inn. W Krakowie powstaje na Woli Justowskiej muzeum budownictwa drzewnego, tworzone na wzór szwedz­ kiego Skansenu. Ostatnio przeniesiono na teren mu­ zeum zabytkowy dom z podcieniami, o pięknie rzeźbio­ nych słupach, ze wsi Pasieka (pow. Kraków). W br. pro­ jektowane jest przeniesienie dalszych budynków m. in zabytkowego spichlerza. Wystawa ,.Sztuka ludowa Mazowsza", zorganizowa­ na na wielkiej barce przez Muzeum Kultur Ludowych w Młocinach objechała szereg miejscowości położonych nad Wisłą w województwach: warszawskim, kieleckim, lubelskim. Główne eksponaty wystawy stanowiły tka­ niny ludowe, stroje, ceramika, hafty, wyroby wikliniarskie. W zabytkowym dworze w Tarchominie, nieopodal Że­ rania uruchomiona została filia Muzeum Kultur Ludo­ wych, w której zorganizowano wystawę wiejskich wnętrz mieszkalnych. Na wystawie zgromadzono kilka­ set eksponatów, reprezentujących niemal wszystkie re­ giony kraju. W Łowiczu otwarte zostało muzeum regionalne, obej­ mujące działy: prehistorii, historii i etnografii. Ten ostatni dział uwzględnia specjalnie sztukę ludową regio­ nu; ceramikę, rzeźby, hafty, wycinanki oraz ludowe stroje męskie i kobiece. Przez kilka dni była eksponowana w gmachu „Za­ chęty" w czasie Zlotu Młodych Przedowników w War­ szawie a następnie w miesiącu sierpniu i wrześniu w Sopocie Objazdowa Wystawa Sztuki Ludowej, wskazu­ jąca na wielkie znaczenie sztuki ludowej dla naszej kul­ tury narodowej w przeszłości i w dobie obecnej. Wystawa, operując przykładowymi planszami foto­ graficznych i eksponatami, podkreśla powiązania twór­ czości Mickiewicza, Chopina, Chełmońskiego i Moniusz­ ki z twórczością ludu, pokazuje współczesnych wybit­ niejszych twórców ludowych i ich twórczość. Wskazuje na momenty przeradzania się sztuki ludowej jako sztu­ ki klasowo chłopskiej w sztukę robotniczo chłopską, na­ rodową, na zacieśniające się więzy twórczości ludowej z twórczością „uczoną", na powiązanie jej z przemy­ słem artystycznym i wzornictwem przemysłowym. Ilu­ struje czynny udział chłopskich i robotniczych talen­ tów w tworzeniu kultury socjalistycznej i metody opieki państwa nad sztuką ludową. Wystawa będzie eksponowana we wszystkich więk­ szych miastach kraju. Wystawę z inicjatywy CZ1SP i CBWA przygotowali wg scenariusza Mgra Kazimierza Pietkiewicza — inż. arch. Oskar Hanzen (ekspozycja), Anna Laudańska (komisarz) i Janina Stankiewiczowa (dobór eksponatów). 298 i Dnia 4 września rb. w Węgrowie został rozstrzygnię­ ty konkurs tkactwa ludowego podlaskiego, zorganizo­ wany przez miejscową Spółdzielnię CPLiA. Konkurs zgromadził bogaty materiał ludowego tkac­ twa tego regionu i nowe opracowania tkactwa artystycz­ nego członkiń spółdzielni przygotowane przy współpra­ cy z artystami plastykami. Jury przyznało szereg nagród z funduszów Ministerstwa Kultury i Sztuki oraz CPLiA. Dnia 14 sierpnia rb. w Częstochowie została otwarta w Muzeum Regionalnym Wystawa Sztuki i Rękodzieła Ludowego. Obrazuje ona dorobek żywych ośrodków twórczości ludowej w najbardziej popularnych techni­ kach z terenu całego kraju i demonstruje próby przy­ stosowania niektórych technik do użytku powszechnego. Wystawa obejmuje około 300 eksponatów i będzie po­ kazana w większych miastach Polski. Wystawę z ini­ cjatywy CZISP i CBWA przygotowały art piast. Zofia Czasznicka i Janina Stankiewiczowa. Staraniem Centrali Przemysłu Ludowego i Artystycz­ nego otwarta została w Przemyślu wystawa sztuki lu­ dowej. Na wystawie znajdujemy wyroby ceramiczne, wykonane artystycznie przez chłopów — chałupników z gromad Medynia, Zalesie, i in. Ozdobne kasetki oraz zabawki z drzewa, pięknie wykonane według sta­ rych motywów ludowych narzuty, kilimy, wyroby wikliniarsko-koszykarskie z Rudnika nad Sanem i kom­ plety meblowe z wikliny. Na wystawie znajdują się również serwetki, materiały lniane, bawełniane i weł­ niane, wyrabiane przez spółdzielnię tkacką w Korczynie, oraz wspaniale inkrustowane meble kolbuszowskie, wy­ konane w pracowni stolarza-artysty. Wiktora Mazurkie­ wicza. W Szczecinie zorganizowano w salach Muzeum Po­ morza Zachodniego wystawę sztuki ludowej, zawiera­ jącą eksponaty twórczości ludowej. Wśród eksponatów na wyróżnienie zasługują piękne hafty i tkaniny ślą­ skie, kaszubskie i łowickie, podhalańskie malowidła na szkle itp. W Białej Podlaskiej otwarta została wystawa sztuki ludowej Podlasia, obrazująca dorobek sztuki ludowej powiatów: Białej Podlaskiej, włodawskiego i radzyńskiego. Wystawa obejmuje regionalne stroje ludowe, wyroby tkackie — wielobarwne pasiaki i krzyżaki, czep­ ce kobiece, hafty, sztuczne kwiaty, ceramikę z okolic Białej Podlaskiej, malarstwo, rzeźbę w drzewie, wyro­ by plecione z korzeni sosnowych, wyroby ze słomy oraz artystyczne zabawki dziecięce. Komisja klasyfika­ cyjna przyznała 21 nagród pieniężnych, w tym 4 na­ grody Ministrestwa Kultury i Sztuki. Wszystkie ekspo­ naty zostały zakupione przez Wydział Kultury Prez. Wojew i Powiatowych Rad Narodowych. Wydział Kultury Prezydium WRN w Poznaniu zor­ ganizował objazdową wystawę haftów wielkopolskich. Wystawa pokazana została w Poznaniu, po czym prze­ wieziona została do miast powiatowych. Oprócz haf­ tów na wystawie znajdują się również eksponaty ludo­ wej rzeźby w drzewie. NA ZIEMIACH ODZYSKANYCH Związek Literatów Polskich rozpoczął systematyczną akcję kulturalną na Ziemiach Odzyskanych — Opolszczyźnie, Warmii i Mazurach. Kilkunastoosobowa ekipa pisarzy, dziennikarzy i artystów-recytatorów wyruszyła w październiku na objazd ziemi mazurskiej, organizując tam kilkadziesiąt zebrań i wieczorów au­ torskich. W akcji na Warmii i Mazurach czynny udział wzięli również miejscowi poeci W. Lengowski oraz M. Zientarówna-Malewska oraz znany działacz miejsco­ wy, kierownik olsztyńskiej ekipy zbierania folkloru dr W. Gębik. Pisarze po powrocie z terenu opublikowali szereg' re­ portaży i utworów poświęconych Ziemiom Odzyska­ nym. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/db5284f334d0ae3ad79b9cce63a80f8f.pdf 3f9d89fde5ead6dd58342d9c4523e373 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4146 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Subject The topic of the resource twórczość ludowa Śląsk - folklor tradycyjny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3867 Title A name given to the resource Tradycja i współczesna twórczość woj.katowickiego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1958 t.12 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1958 t.12,z.2; s.115-121 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bazielichówna, Barbara Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Barbara Bazielickówna TRADYCYJNA I WSPÓŁCZESNA T W Ó R C Z O Ś Ć LUDOWA WOJEWÓDZTWA W o j e w ó d z t w o katowickie ma na swoim koncie na ogół n i e w i e l k ą ilość u r z ą d z o n y c h w y s t a w sztuki l u ­ dowej, aczkolwiek w latach powojennych b y ł a ten­ dencja otwierania ich co r o k u . Organizacyjnie w y ­ g l ą d a ł o to w ten sposób, że w y s t a w ę na szczeblu w o j e w ó d z k i m p o p r z e d z a ł y najpierw powiatowe, z k t ó ­ rych dopiero wybierano najciekawsze eksponaty. W ten sposób doszło do w y s t a w y w 1955 r . oraz do trzech w y s t a w w latach poprzednich. Od wymienionej ostatniej daty o d b y ł y się jednak jeszcze t y l k o w y ­ stawy w n i e k t ó r y c h powiatach w 1956 r., ogólna na­ tomiast, w o j e w ó d z k a , nie o d b y ł a się. T a k i stan rze­ czy, j a k n a l e ż y p r z y p u s z c z a ć , nie b y ł w y n i k i e m b r a ­ k u dostatecznych m a t e r i a ł ó w , albowiem Ś l ą s k w sto­ sunku do i n n y c h r e g i o n ó w Polski nie jest uboższy ani mniej ciekawy. S k r o m n ą d z i a ł a l n o ś ć na odcinku po­ pularyzacji sztuki ludowej n a l e ż y p r z y p i s a ć raczej niedociągnięciom organizacyjnym, b r a k i e m dostatecz­ nego zainteresowania s p r a w ą , nade wszystko jednak s ł a b e m u rozeznaniu terenu. Dlatego t e ż p o d e j m u j ą c w k o ń c u 1957 r . u r z ą d z e n i e w y s t a w y „ T r a d y c y j n e j i w s p ó ł c z e s n e j twórczości ludowej w o j e w ó d z t w a k a ­ towickiego" j e j organizatorzy, tzn. W y d z i a ł K u l t u r y W R N w Katowicach i Muzeum G ó r n o ś l ą s k i e w B y ­ tomiu, oparli się o dość d o k ł a d n e penetracje tere­ nowe, k t ó r e przeprowadzono niemal we wszystkich powiatach w o j e w ó d z t w a . Penetracje te m i a ł y w y ł ą c z ­ nie na celu zebranie a d r e s ó w odpowiednich t w ó r c ó w , do k t ó r y c h n a s t ę p n i e zwracano się imiennie o nad­ syłanie prac na w y s t a w ę . T ą d r o g ą uzyskano jednak KATOWICKIEGO nie t y l k o z n a c z n ą ilość nazwisk i a d r e s ó w , ale t a k ż e wielką różnorodność eksponatów. Wykryto przy t y m p a r ę o ś r o d k ó w t w ó r c z y c h , o k t ó r y c h istnieniu do­ tychczas nie wiedziano. Wszystko to pozwoliło zre­ a l i z o w a ć w y t k n i ę t y cel: t j . p r z e d s t a w i ć na w y s t a ­ wie — obok tradycyjnej — ż y w ą jeszcze t w ó r c z o ś ć l u d o w ą t u d z i e ż z a p o z n a ć i z a i n t e r e s o w a ć nią szerszy ogół. W o j e w ó d z t w o katowickie, zwane w okresie m i ę d z y ­ w o j e n n y m ś l ą s k i m , obejmuje obecnie poza Ś l ą s k i e m C i e s z y ń s k i m i G ó r n y m ( w y ł ą c z a j ą c Opolski) t a k ż e Z a g ł ę b i e i C z ę s t o c h o w s k i e . Granice administracyjne nie p o k r y w a j ą się t u t a j z etnicznymi, toteż m a t e r i a ­ ły na omawianej wystawie o b r a z o w a ł y t w ó r c z o ś ć i tych t e r e n ó w , k t ó r e n i e g d y ś leżały poza historycz-, n y m i granicami G ó r n e g o Ś l ą s k a . M a t e r i a ł y te u w z g l ę ­ dniono z d w u zasadniczych p o w o d ó w : po pierwsze dlatego, aby w y k a z a ć t w ó r c z o ś ć i ewentualne r ó ż ­ nice poszczególnych r e g i o n ó w w o j e w ó d z t w a , a po drugie, aby p o d k r e ś l i ć p o w i ą z a n i a k u l t u r o w e Ś l ą ­ ska z p o z o s t a ł y m i regionami Polski poprzez Z a g ł ę b i e i C z ę s t o c h o w s k i e . W konsekwencji też, przy przed­ stawieniu t w ó r c z o ś c i poszczególnych r e g i o n ó w , t r z y ­ mano się raczej p o d z i a ł u administracyjnego, a nie etnicznego, k t ó r y z b r a k u dostatecznych m a t e r i a ł ó w naukowych m ó g ł b y o k a z a ć się b ł ę d n y . W y s t a w ę , k t ó r a t r w a ł a od k o ń c a grudnia 1957 r. do p o ł o w y marca 1958 r „ pomieszczono w d u ż e j sali Muzeum w B y t o m i u . Jak z p o w y ż s z e g o w y n i k a , po­ dzielono j ą na d w i e zasadnicze części — t r a d y c y j n ą 115 �! JM li i i w s p ó ł c z e s n ą , przy czym starano sią w y k o r z y s t a ć przede wszystkim eksponaty dostarczone z terenu, a nie muzealne. Część tradycyjna w y s t a w y , bardzo niewielka, obra­ z o w a ł a rodzaje twórczości w e d ł u g s u r o w c ó w — za­ stosowano t u w i ę c podział rzeczowy. Poza o g ó l n y m wprowadzeniem pokazano na niej t w ó r c z o ś ć i zdob­ nictwo w drewnie, t j . budownictwo, meble i przed­ mioty codziennego u ż y t k u oraz rzeźbę, nadto s t r ó j i jego zdobnictwo, instrumenty muzyczne tudzież zdo­ bnictwo o b r z ę d o w e . Część tę zilustrowano przede wszystkim planszami i fotografiami, a w ś r ó d eks­ ponatów uwagę zwracały przykłady dwu typów s k r z y ń wianowych, t j . „ t r u w ł a " malowana — po­ wszechna na c a ł y m Ś l ą s k u — i „ t r u w ł a " rzeźbiona, charakterystyczna dla k u l t u r y G ó r a l i Eeskidowych. Jako t r a d y c y j n y instrument muzyczny eksponowano gajdy, bogato zdobione, z b i a ł ą kozą, z a ś z budow­ nictwa fragment r z e ź b i o n e j i datowanej b e l k i stro­ powej z 1801 r. T r a d y c y j n ą część w y s t a w y potrakto­ wano fragmentarycznie: z w r ó c o n o u w a g ę na okazy najdawniejsze, dziś już raczej wcale lub rzadko w y ­ twarzane i u ż y w a n e . T a k i m okazem np. był r ó w n i e ż brokatowy w i e r z c h e ń ze stroju G ó r z a n , przez t r a d y ­ cję przechowany w swej formie, lecz w późniejszych czasach szyty już z innego m a t e r i a ł u . Jak obecnie w y g l ą d a s t r ó j G ó r z a n , t j . grupy l u d ­ ności m i e s z k a j ą c e j w o k r ę g u t a r n o g ó r s k i m , m o ż n a było obejrzeć w drugiej części w y s t a w y , k t ó r a obra­ zowała t w ó r c z o ś ć w s p ó ł c z e s n ą . T u t a j mianowicie, gdzie zastosowano podział e k s p o n a t ó w w e d ł u g regio­ n ó w i gdzie obok samych prac przedstawiono t a k ż e t w ó r c ę i jego warsztat, m o ż n a b y ł o z a p o z n a ć się nie t y l k o z d a w n y m strojem noszonym jeszcze w s p ó ł ­ cześnie, ale t a k ż e z jego nowszymi f o r m a m i nie po­ zbawionymi jednak t r a d y c j i . Oczywiście w ramach r e g i o n ó w pokazano poza strojem i inne gałęzie t w ó r ­ czości, s t r ó j bowiem nie s t a n o w i ł n a j w a ż n i e j s z e g o obiektu w y s t a w y . Przeciwnie, chodziło o pokazanie jak najszerszego wachlarza odmian, tudzież o w y ­ kazanie specyfiki poszczególnych r e g i o n ó w . O k r ę g t a r n o g ó r s k i poza t r a d y c y j n y m i elementami stroju, j a k wierzchnie, brucleki, kabotki, w y s t a w i ł jedwabne, malowane r ę c z n i e fartuchy, noszone tutaj przez k o b i e t y od ś w i ę t a . N i e g d y ś szyto je z jedwab­ nego kolorowego adamaszku, w k t ó r y m spokojne b a r w y t ł a i k w i a t ó w h a r m o n i z o w a ł y ze sobą. Dziś, z b r a k u takiego m a t e r i a ł u na r y n k u , fartuchy te szyją kobiety z g ł a d k i e g o jednokolorowego jedwabiu lub jednokolorowego adamaszku, a specjalne w i e j ­ skie m a l a r k i t k a n i n m a l u j ą ręcznie w kolorowe k w i a ­ ty. Za wzory służą i m m o t y w y z fabrycznych t k a ­ n i n albo k o p i u j ą z czegoś ornamenty r o ś l i n n e , a cza­ sem d y k t u j e i m je fantazja. M a l a r k i b o w i e m m a j ą w t y m j u ż t a k ą w p r a w ę , że bez w i ę k s z e g o t r u d u i bez uprzedniego r y s u n k u m a l u j ą o d r ę c z n i e wprost na tkaninie. J e d y n ą t r u d n o ś ć sprawia i m brak odpo­ wiednich p r z y b o r ó w technicznych, t j . farb specjalnie przystosowanych do malowania t k a n i n . M a l u j ą prze­ to farbami olejnymi. M o t y w y są naturalistyczne o ż y ­ w y c h kolorach — moda dyktuje przede w s z y s t k i m t u ­ 116 lipany, róże. J e d n ą z malarek tego o k r ę g u jest Zo­ fia Paruzel z K o z ł o w e j G ó r y , k t ó r a oprócz f a r t u ­ c h ó w i w s t ę g , czyli t z w . przepasek, maluje r ó w n i e ż i inne rzeczy — obrazy, poduszki, kapy — ale te zde­ cydowanie odbiegają od t r a d y c j i i dlatego nie po­ kazano ich na wystawie. D r u g i m c i e k a w y m objawem twórczości tego regio­ n u były r z e ź b y Alojzego N i e d b a ł y z B o b r o w n i k Ś l ą ­ skich. Jego prace w glinie i drewnie w y k a z u j ą nie­ w ą t p l i w i e talent i rozmach, a co ciekawsze, tematy­ ka ich jest w i e r n y m odzwierciedleniem ś r o d o w i s k a samego t w ó r c y . A l o j z y N i e d b a ł a pracuje na kopalni, co ł a t w o p o z n a ć p r z e g l ą d a j ą c jego rzeźby. Są to: „ G w a r e k " , „ G w a r k o w a karbownia", ś w . Barbara — patronka g ó r n i k ó w , głowy kolegów r o b o t n i k ó w r z e ź ­ bione na p r ę d c e w glinie. Nie stroni on t a k ż e od te­ m a t y k i religijnej p r z e d s t a w i a j ą c np. sceny biblijne w p ł a s k o r z e ź b a c h . Jego p i e r w s z ą p r a c ą , k t ó r ą r ó w ­ nież pokazano na wystawie, b y ł o w i e s z a d ł o z dwoma ptaszkami. Jako kawaler zrobił je dla swej obecnej ż o n y ; było to oczywiście dawno — N i e d b a ł a liczy przeszło czterdzieści lat. Z b r a k u odpowiedniego su­ rowca, t j . w ę g l a tłustego, w w ę g l u nie r z e ź b i . Na wystawie pokazano t a k ż e prace S t a n i s ł a w a K r y c y z Mysłowic, Józefa Piechaczka z Pszowa, pow. R y b ­ nik, i Franciszka Jaworka z R y d u ł t ó w , pow R y b n i k . Rzeźby te, o b r a z u j ą c e g ó r n i k ó w przy pracy oraz sce­ ny zc sportu, m i a ł y mniej p r y m i t y w i z m u w swej for­ mie, r y b n i c k i e nawet z d r a d z a ł y pewne w p ł y w y istnie­ jącego w R y d u ł t o w a c h ogniska k u l t u r y plastycznej. Malowanie f a r t u c h ó w jest charakterystyczne nie t y l k o dla o k r ę g u t a r n o g ó r s k i e g o . Ten rodzaj t w ó r ­ czości w y s t ę p u j e t a k ż e w M y s ł o w i c a c h , k t ó r e zresztą leżą w zasięgu s t r o j u G ó r z a n , oraz w P s z c z y ń s k i e m . Z przedstawionych na wystawie n a j w y ż s z y poziom n i e w ą t p l i w i e osiągnęły prace M a r i i Góźdź z M y s ł o ­ wic, k t ó r a odpowiednio dobieranymi m o t y w a m i i k o ­ l o r a m i oraz g r u b o ś c i ą n a k ł a d a n e j farby w y w o ł u j e sugestię prawdziwego, jedwabnego adamaszku, p r a w ­ dziwej, drukowanej „ p u r p u r k i " , czyli p ł ó c i e n n e j c h u ­ s t k i na g ł o w ę k o l o r u czerwonego. Ten ostatni p r z y ­ k ł a d jest szczególnie ciekawy. Pokazuje bowiem, j a k potrzeby wsi, dyktowane t r a d y c j ą i m o d ą , z b r a k u gotowych, r y n k o w y c h p r o d u k t ó w , k t ó r e w strojach śląskich od dawna m i a ł y zastosowanie, z a s p o k a j a j ą sami t w ó r c y l u d o w i . M a r i a G w ó ź d ź oprócz f a r t u ­ c h ó w maluje t a k ż e przepaski do f a r t u c h ó w (wstążki do opasywania dla p r z y k r y c i a t r o k ó w ) , „ p u r p u r k i " oraz w s t ą ż k i do czepców. W strojach śląskich, zwłaszcza G ó r z a n i P s z c z y ń ­ skim, prócz f a r t u c h ó w jedwabnych u ż y w a n e są za­ paski p ł ó c i e n n e . N i e g d y ś b y ł y one jednokolorowe, c z ę ­ sto bogato i mozolnie haftowane, dziś są to prze­ w a ż n i e fartuchy z p ł ó t n a w b i a ł o - n i e b i e s k i e paski, k t ó r y c h dolna k r a w ę d ź ozdobiona jest jednokoloro­ w y m haftem, p r z e w a ż n i e b i a ł y m , o motywach r o ś l i n ­ nych, w y k o n a n y m k o r d o n k i e m . W s p a n i a ł y p r z y k ł a d takiego dawnego fartucha d o s t a r c z y ł a M a r t a Mrozek z B y t k o w a k o ł o Siemianowic. W y k o n a ł a go w ł a s n o ­ r ę c z n i e jako szesnastoletnia dziewczyna w 1902 r. Jest to jedyny tego rodzaju okaz, nie t y l k o na w y - ��J ! 4 : ¿ ^ 2 r Kyc. 5. M a l a r k a fartuchów Zofia Paruzel z Kozłowej Góry, pow. Tarnowskie Góry, ogląda wystawę. Ryc. 6. Dwojaki. Wykonał Tomasz Maltazar, Siewierz, pow. Zawiercie. Ryc. 7. Obrus z białym haftem. Wykonała Anna Upowczan, Goleszów, pow. Cieszyn. Ryc. 8 9 i 10. Ceramika Karola Wranika, Brzezie, pow. Rybnik. 118 �1 stawie, ale chyba w terenie; n i e w ą t p l i w i e w i n i e n przejść do z b i o r ó w muzeum. Do dawnych r o d z a j ó w twórczości z tego o k r ę g u za­ liczyć należy hafty na t i u l u u ż y w a n e jako k o r o n k i do obszywania k a b o t k ó w , czyli koszulek kobiecych. Do dziś w B y t k o w i e żyje kobieta, Maria Szepe, k t ó ­ ra je w y k o n y w a ł a i p a r ę takich e k s p o n a t ó w dostar­ czyła na w y s t a w ę . Choć w i e ń c e n a g ł o w n e dla druhen i dziewcząt, czyli tzw. „ g a l a n d y " czy „ g i r l a n d y " dziś j u ż m a ł o są u ż y ­ wane, bo t y l k o podczas w i e l k i c h ś w i ą t i procesji, w strojach uroczystych, to są jeszcze kobiety, k t ó r e je w y r a b i a j ą . Obok tych poszczególnych części stroju, haftów, koronek, przedstawiono t a k ż e i ozdoby w po­ staci k o r a l i , b ł y s k o t e k i spinek. P s z c z y ń s k i e — oprócz malowanych f a r t u c h ó w , w y ­ konanych przez H e l e n ę Niesyto z W o l i i A g n i e s z k ę Waliczek z Bojszowych — p o k a z a ł o haft biały, k t ó r e ­ go tradycje są tam jeszcze ż y w e i z a c h o w a ł y się z w ł a ­ szcza na chustach n a g ł o w n y c h , czyli tzw. „ ż u r k a c h " . Egzemplarz t a k i w y k o n a ł a m . i n . M a r i a Sitko z G i ­ lowic. P s z c z y ń s k i e fartuchy p ł ó c i e n n e są nieco od­ mienne od t a r n o g ó r s k i c h : r ó ż n i ą się przede wszyst­ k i m t y m , że m a j ą hafty kolorowe. Haftami koloro­ w y m i z a j m u j ą się p r z e w a ż n i e kobiety, k t ó r e m a l u j ą fartuchy. T a k ą jest chociażby Agnieszka Waliczek z Bojszowych, h a f t u j ą c a na j e d w a b i u k o l o r o w y m i n i ć m i j e d w a b n y m i ornamenty o motywach r o ś l i n n y c h . Obok o k r ę g u p s z c z y ń s k i e g o przedstawiono na w y ­ stawie r y b n i c k i . T u t a j , p r ó c z o m ó w i o n y c h już rzeźb w wijglu i r z e ź b y w drewnie: „ W i e ś n i a k a " , w y k o n a ­ nego przez Gerarda D ę b c z a k a z Czernicy, tudzież w i ­ k l i n o w y c h w y r o b ó w z Olzy, pow. W o d z i s ł a w , u w a g ę z w r a c a j ą kolorowe maski o b r z ę d o w e , wykonane z k l e ­ jonego papieru i malowane. Maski te, w y o b r a ż a j ą c e diabły, ś w . M i k o ł a j a i Heroda, u ż y w a n e są w okre­ sie B o ż o n a r o d z e n i o w y m przy obchodach p r z e b i e r a ń ­ ców. Ich pochodzenie z k i l k u w s i , jak Niedobczyce, Ś w i e r k l a n y , Sumina, Ż o r y wskazuje na zasięg tego rodzaju z w y c z a j ó w . Rybnickie z a p r e z e n t o w a ł o się jeszcze jednym o ś r o d ­ kiem t w ó r c z y m , a m i a n o w i c i e nieznanymi dotychczas w y r o b a m i garncarskimi. P o c h o d z ą one z warsztatu Karola W r a n i k a z Brzezia, k t ó r y , niestety, w okresie t r w a n i a wystawy w y j e c h a ł na s t a ł e do Niemiec, za­ r z u c a j ą c i niszcząc jedyny i ostatni na Ś l ą s k u czyn­ ny jeszcze warsztat. W jego naczyniach w i d a ć w y ­ r a ź n i e dwa rodzaje w y r o b ó w . Jedne n a w i ą z u j ą c e do tradycyjnych form i s p o s o b ó w zdobienia, j a k dzbanek, drugie — nowsze, o nowych formach i n o w y c h ele­ mentach zdobniczych, j a k np. Syreny warszawskiej umieszczonej jako ornament na d u ż y m wazonie. Po­ za flakonami i wazonami do tego t y p u w y r o b ó w z a l i ­ czyć należy jeszcze serwisy czarek z flaszami-karafk a m i ; misy natomiast i talerze, choć o m o t y w a c h nowszych, jednak co do swej formy z d r a d z a j ą cechy tradycyjne. Ze zdobnictwa o b r z ę d o w e g o poza r y b n i c k i m i m a ­ skami, t a r n o g ó r s k i m i , g l i w i c k i m i i ś w i ę t o c h ł o w i c k i m i pisankami oraz t a r n o g ó r s k i m (wieś Wojska) w i e ń c e m ż n i w n y m ciekawym r ó w n i e ż eksponatem b y ł a drew­ niana szopka, wykonana przez Franciszka Chrobaka ze Straconki, pow. Bielsko. Szopka ta z kolorowo politurowanymi, drewnianymi i ruchomymi figurkami stanowi r z a d k i już okaz. O k a z a ł o się jednak, że j e j t w ó r c a n i e j e d n ą t a k ą sporządził w swoim życiu. O k r ę g bielski wraz z c i e s z y ń s k i m niewiele r ó ż n i ą się między sobą rodzajami twórczości. Pewne podo­ b i e ń s t w a widoczne są zwłaszcza w zdobnictwie stro­ j u , t j , w hafcie i koronkach, z k t ó r y c h w y m i e n i ć na­ leży kobiece „ ż y w o t k i " i koszulki, k o r o n k i do czep­ ców, czyli tzw. czółka, s z y d e ł k o w e i i g i e ł k o w e k o ­ r o n k i i serwetki, pasy do s t r o j u w a ł a s k i e g o . Na tere­ nach tych na dzień ś w . M i k o ł a j a wypieka się spe­ cjalne ciasta plecione na k s z t a ł t postaci ludzkiej, czyli l a l k i , rozmaitej w i e l k o ś c i . Można je n a b y ć niemal w k a ż d o j piekarni. Szczególnie ł a d n y okaz na w y ­ stawie był dziełem Alojzego Pszczółki ze Straconki, pow. Bielsko. W ś r ó d rzeźb".arzy tych r e g i o n ó w , oprócz j u ż w y ­ mienionych, nie można t a k ż e p o m i n ą ć Józefa B r y c h czego z Rudzicy, pow. Bielsko, k t ó r y w twórczości swej ogranicza się raczej do t e m a t y k i religijnej, r z e ź ­ biąc skrzynkowate kapliczki z figurami ś w i ę t y c h , oraz i L 119 �Ryc. 11. Sw. Mikołaj Pszczółka, Straconka, P a w ł a Jaworskiego z Brennej, pow. Cieszyn. Ten ostatni p r z e j ę t y jest realizmem dnia codziennego, dlatego odtwarza przede w s z y s t k i m sceny z życia i pracy G ó r a l i Beskidowych, a t a k ż e z pieśni czy o p o w i a d a ń . Jego pięć r z e ź b umieszczonych na w y s t a ­ wie d a ł o tego najlepszy dowód. B y ł y to mianowicie: ,Góral z owcami", „ D a r c i e szczyp", „ B e d n a r z " , „ S i e c z ­ k a r n i a " i „ K a n n y ż o ł n i e r z " jako ilustracja do pieśni 0 żołnierzu-tułaczu. T w ó r c z o ś ć kobiet z regionu cieszyńskiego nie b y ł a t y m razem prezentowana przez koniakowskie k o r o n k a r k i , aczkolwiek i c h serwetki b y ł y t a k ż e pokazane. Nie d o m i n o w a ł jednak ponad wszystkim ośrodek M a ­ r i i Gwarkowej, bo ten dostatecznie j u ż jest znany 1 nie potrzebuje reklamy. Pokazane serwetki były pracami nieznanych dotychczas t w ó r c z y ń . Obok nich zamieszczono t a k ż e i inne w y r o b y ludowe, k t ó r y c h pewne tradycyjne w ą t k i p r z e j ę t o do nowych form u ż y t k o w y c h . Jako p r z y k ł a d w y m i e n i ć tutaj n a l e ż y : koronkowe letnie, b ą d ź w e ł n i a n e zimowe r ę k a w i c z k i , kierpce, kwadratowe serwetki i g i e ł k o w e l u b b i a ł e hafty z dawnych chust n a g ł o w n y c h czy l e m t e c z k ó w 120 z ciasta. Wykonał pow. Bielsko. Alojzy koszulek kobiecych, wykonane przez A n n ę i Emilię Lipowczan z Goleszowa na serwetach l u b obrusach s t o ł o w y c h . D o d a ć przy t y m należy, że kobiety te p r o ­ w a d z ą dla m ł o d s z e g o pokolenia specjalne „ k u r s y " , na k t ó r y c h uczą tradycyjnego haftu b ą d ź wzorowania się na n i m . Kiedy o g l ą d a ł o się o s t a t n i ą część wystawy, na k t ó ­ r e j przedstawiono t w ó r c z o ś ć o k r ę g u z a w i e r c i a ń s k o częstochowskiego, od razu r z u c a ł a się w oczy jego od­ r ę b n o ś ć . W y r a ż a ł a się ona przede w s z y s t k i m w y r o ­ b a m i t k a c k i m i i plecionkarskimi, j a k i m i , niestety, sam Śląsk, poza C i e s z y ń s k i m , nie m o ż e się w y k a z a ć , Zresztą t k a n i n y cieszyńskie, j a k wiadomo, w y j ą w s z y z w y k ł e p ł ó t n o lniane, cechuje s a m o d z i a ł o w y ćwilich, u ż y w a n y na koszule m ę s k i e , i sukno na gunie i spo­ dnie g ó r a l s k i e . T u t a j natomiast oprócz lnianego płó­ tna d o m i n o w a ł y kolorowe pasiaki w e ł n i a n e , u ż y t k o ­ wane jako kobiece zapaski, w e ł n i a k i (suknie) ora? j a k o d y w a n y . N i e m a l w k a ż d e j w s i tego o k r ę g u znaj­ duje s i ę po k i l k a w a r s z t a t ó w tkackich, a w y r ó ż n i a n i e k t ó r e j k o l w i e k z tkaczek b y ł o b y z k r z y w d ą dla po­ zostałych. �MAPA IWtfRCZrCH KORONKI 6 SESWETK! KOTONKWf ćh£, HAH-ftWOTtK Sfe HAFT KOlOKOWł tMSHAFTKKBSłKWft 9 PISANKI GARNCARSTWO O MA10WANI€ TIWłlM O WfiEtNE WWNf Mi TKACTWO m pibionki ffi DAWNE OŚKOPKt Ryc. 12- Mapa tradycyjnych i * K0S1YKAKSTWO us^ólcze- « o KOWALSTWO pitiwinARStwo £••> DRUKI NA WtfTNlt ft KIHM W WUjlU t g MEBUWSWO D r u g i m rodzajem twórczości, ale j u ż o znacznie w ę ż s z y m zasięgu, ten. o g r a n i c z a j ą c y m się tylko do Kozichgłów, pow. M y s z k ó w , b y ł y kolorowe plecionki w i ó r k o w e w postaci mat, sercowatych i p r o s t o k ą t ­ nych grzebieniarek, ozdób na c h o i n k ę oraz przeciw­ słonecznych kapeluszy, a t a k ż e plecionki ze słomy, głównie kapelusze, koszyczki i ozdoby k a r n a w a ł o w e , wykonane przez K a z i m i e r ę Daniel. Ostatnim wreszcie o ś r o d k i e m twórczości, k t ó r e g o nie m o ż n a tutaj p o m i n ą ć , b y ł y w y r o b y garncarskie z Siewierza, pow. Zawiercie. Niestety, dopisał t y l k o jeden reprezentant, Tomasz Maltazar, choć pracow­ nie s p o c z y w a j ą w r ę k a c h d w ó c h rodzin. Ceramika siewierska n a l e ż y jednak do r z ę d u słabszych, na co wskazuje ciężka i masywna j e j forma, u b ó s t w o zdob­ nicze i niewielka ilość odmian. Z a m k n i ę c i e w s t a w y s t a n o w i ł a mapa w o j e w ó d z t w a katowickiego, na k t ó r e j odpowiednimi sygnaturami zaznaczono w y m a r ł e i ż y w e jeszcze o ś r o d k i t w ó r c z e . Jak z powyższego p r z e g l ą d u w y n i k a , w w o j e w ó d z ­ t w i e k a t o w i c k i m nie ma w ł a ś c i w i e rejonu, k t ó r y by po bliższym rozeznaniu nie z a s ł u g i w a ł na u w a g ę i nie m i a ł swej specyfiki t w ó r c z e j . Okazuje się t e ż , że poza c i e s z y ń s k i m i bielskim do dziś czynne są jesz­ cze pewne o ś r o d k i w rejonach: p s z c z y ń s k i m , r y b n i c ­ k i m i t a r n o g ó r s k i m i jeśli same nie działają t w ó r ­ czo, to w k a ż d y m razie k u l t y w u j ą dawne tradycje. O swym zaś p r z y w i ą z a n i u do p r z e k a z ó w dziedziczo­ nych po minionych pokoleniach ś w i a d c z ą nie t y l k o same w y r o b y pomieszczone na wystawie i wiele i n ­ nych, k t ó r e na n i ą nie d o t a r ł y , ale r ó w n i e ż w y p o ­ wiedzi t w ó r c ó w . W czasie bowiem t r w a n i a n i n i e j ­ szej w y s t a w y organizatorzy urządzili spotkanie z t w ó r c a m i l u d o w y m i , k t ó r e nadspodziewanie się uda­ ło i s t w o r z y ł o s e r d e c z n ą a t m o s f e r ę dyskusji i w y ­ miany myśli. Zuzanna Marekwica z Istebnej, pow. Cieszyn, tak oto m i ę d z y i n n y m i p o w i e d z i a ł a : „ojciec rni o p o w i a d o ł jeszcze w młodości, że j a k sieł gdzie w guni i kiyrypcach, to sie z niego śmiali, a ja dziś sama c h ę t n i e odziywam sie po g ó r a l s k u , bo niech wszyscy w i d z ą , jako to jest u nas i niech sie d z i wają". Fotografował Stefan Deptuszewski 121 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0f12df2f3a22be827421c6d05ad77f44.pdf 2a941818a5130236f82607a51f57c97c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4593 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4266 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.4; s.189-190 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L S K A A K A D E M I A N A U K . I N S T Y T U T S Z T U K I • 1 9 7 3 • NR 4 A Ń K polska sztuka ludowa W R O ZAKŁAD C Ł A W NARODOWY - W A R S Z A W A IMIENIA OSSOLIŃSKICH, - K R A K Ó W - WYDAWNICTWO POLSKIEJ G D AKADEMII S NAUK �R E D A G U J E Z E S P Ó Ł : Aleksander Jackowski (red. nacz.), Jadwiga Jarnuszkiewiczowa (z-ca red. nacz.), Anna K u n c z y ń s k a - I r a c k a . Jacek Olędzki, Ksawery Piwocki, Ro­ man Reinfuss (z-ca red. nacz.). Redaktor techniczny — Halina Ż e l e c h o w s k a . U k ł a d g r a ­ ficzny — Jadwiga Jarnuszkiewiczowa. T ł u m a c z e n i a — Magdalena Mierowska (ang.) i Natalia S t a s i ń s k a (ros.). Redakcja: I n s t y t u t Sztuki Polskiej A k a d e m i i Nauk, W a r ­ szawa, u l . Długa 28, tel. 31 32 71, w e w n . 48. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/58ddd8278ea3bd84821b52d1442ae220.pdf 8548fea8f269edfdafa111f78a582052 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3863 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1952 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3620 Title A name given to the resource Okładka / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1952 t.6 z.4-5 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1952 t.6 z.4-5; Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA SZTUKA LUDOWA ROK V I P A Ń S T W O W Y 19 5 2 I N S T Y T U T NR 4-5 S Z T U K I �ZESPÓŁ REDAKCYJNY Dr Mieczysław Dr Ksawery redakcji), Gładysz, Piwocki, Mgr Aleksander Dr Roman Jackowski Reinfuss, Mgr Jan (redaktor Sadownik Mgr Marian Sobieski, Mgr Barbara Suchodolska (redaktor Mgr Aleksander REDAKCJA i ADMINISTRACJA naczelny), (sekretarz techniczny), Wojciechowski. P A Ń S T W O W Y INSTYTUT SZTUKI WARSZAWA, DŁUGA 26. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8981cf4e115129502318c72026ee93a4.pdf 610c412a5138df99b7632874090b2567 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3864 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1952 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3621 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1952 t.6 z.4-5 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1952 t.6 z.4-5; s.186-188 Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA SZTUKA LUDOWA ROK VI P A Ń S T W O W Y N I N S T Y T U T R 4 ~ S Z T U K �ZESPÓŁ R E D A K C Y J N Y Dr Mieczysław Dr Ksawery redakcji), Gładysz, Piwocki, Mgr Aleksander Dr Roman Jackowski Reinfuss, Mgr (redaktor naczelny), Jan Sadownik (sekretarz Mgr Marian Sobieski, Mgr Barbara Suchodolska (redaktor techniczny), Mgr Aleksander Wojciechowski. R E D A K C J A i ADMINISTRACJA PAŃSTWOWY INSTYTUT SZTUKI WARSZAWA, DŁUGA 26. �POLSKA SZTUKA LUDOWA WUMIES-1ĘCZN1K W Y D A W A N Y P R Z E Z P A Ń S T W O W Y I N S T Y T U T SZTUKI TREŚĆ: str. Społeczny sens badań nad kulturą ludową Warmii i Mazur 189 Kazimierz Pietkiewicz. Nowe drogi plastyki ludowej na tle współpracy artystów zawodowych z ludowymi 198 Aleksander Wojciechowski. stycznym 203 Władysław Gębik. Metody pracy zespołowej w polskim przemyśle arty­ Franciszek Kotula. Z badań nad strojem ludowym Rzeszowiaków 212 Jan Sadownik. Pieśni ludowe z obszaru wideł Wisły i Sanu. 227 Irina Złotnikowa. 252 Pieśń ludowa w życiu i twórczości Gogola. 255 Franciszek German. Stosunek Gogola do polskich zbiorów pieśni ludowych . Aleksander Wojciechowski. 257 Przemysł włościański w Królestwie Polskim 261 Kazimierz Pietkiewicz. Narady robocze z artystami ludowymi Zoiia Cieśla-Reiniussowa. 263 Dom z wnęką w polskiej architekturze ludowej. Roman Reiniuss. Sztuka ludowa Podlasia Zachodniego Janina Stankiewiczowa. . . 270 . Wystawa przemysłu ludowego i artystycznego w Łańcucie Kazimiera Zawistowicz-Adamska. O customs of peasant Poland książce Suli Benet — Song, dance and 290 296 Tadeusz Zygler. Helen Wolska — Dances of Poland. Kronika . .> . 288 . 297 . W z o r c o w ń i a Nr. V\VĄ L^Lmos. 1952 LIPIEC - P A Ń S T W O W Y NR PAŹDZIERNIK I N S T Y T U T S Z T 4-5 U K I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/08eb20a10b519583e99b8c039b6ca37a.pdf ee6b2a8926f687992d7585fde484809f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3870 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1949 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - teoria Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3626 Title A name given to the resource Historycyzm w sztuce ludowej cz.III / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty1949 t.3 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1949 t.3 z.1- 2; s.3-8 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dynowski, Witold Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text H I S T O R Y C Y Z M W SZTUCE LUDOWEJ CZĘŚĆ WITOLD III. DYNOWSKI P Л^г. 2. Talerz z 1704 r. z Staf­ fordshire - Anglia ir g Bosserła. Дуг. 'i. Talerz z 1710 r z S O ­ LI e .s / с w Czechosłowacja. Щ rzez rozsupłanie połączeń oplatających dwie struktury kulturowe: jedną, która powstała z dążeń do systematyzacji treści kulturalnych i drugą bezplanową, przekazywaną z po­ kolenia w pokolenie, najczęściej w drodze tradycji ustnej oraz przez zgranie występujących tu zjawisk, w wielu wypadkach uda się nam wydobyć z ukrycia to (przede wszystkim element czasu), co w ludowej twórczości artystycznej na pozór wyda­ wać się może nie jasnym, czy też nawet mało prawdopodob­ nym do ustalenia. Sięganie jednak po nitce, względnie po nit­ kach do kłębka możliwe jest jedynie w t y m wypadku, jeżeli końcówki tych nici nie w y m y k a j ą się nam z garści. To znaczy, że przed t y m jeszcze zanim przystąpić do rekonstrukcji skom­ plikowanego systemu powiązań łącząc.ych dwa zespoły k u l t u ­ rowe, należałoby w kręgu ludowej twórczości artystycznej ustalić właściwe punkty zaczepienia.') Należałoby więc w szeregu bądź też w szeregach rozwojowych dla w y t w o r ó w sztuki ludowej ustalić właściwą następczość przemian oraz kolejność nawarstwień i dopiero w oparciu o ten układ dążyć do połączeń międzyzespołowych. Uprzednio w s k a z y w a ł e m na to, jak wiele trudności przy rekonstrukcji w y t w o r ó w kultury sztuki ludowej nastręczają przeskoki w szeregach rozwojowych z jednego poziomu na inne bez zachowania w przeobrażeniach n a s t ę p czości przemian. W takim przerwanym szeregu, czy też szere­ gach rozwojowych, tworzą się jakby luki, właściwie nie w y ­ pełnione żadnym procesem przetwarzania. Przy tym, jeżeli szeregi rozwojowe w górnych poziomach b y ł y nadbudowywa- �Дус. R$c. Ryc. Rgc. R};c. 4. 5. 6. 7. 3. Pisanka wielkanocna (XIX-XX w.). Czechosłowacja Pisanka wielkanocna Pow. puławski w/g Pisanka wielkanocna. Okolice Lublina wg Pisanka wielkanocna {XIX-XX w) Czechosłowacja Dzban fajansowy z XVIII n\ Siedmiogród-Rumunia wig Bosserta. Dąbrowskiego. Dąbrowskiego. wg Rosserta. iv g Bosserta ne przez w p ł y w y zewnętrzne — co występuje najczęściej — zachodzi poważna obawa (zwłaszcza gdy przerwy są długie), pomieszania ze sobą rzeczy heterogenetycznych. Weźmy dla przykładu barwne skrzynie chłopskie. Całkiem inaczej w y ­ padnie podejść do rekonstrukcji przeobrażeń tych w y t w o r ó w w kulturze ludowej środowisk zachodnio - europejskich czy rdzennej Polski, inaczej znów np. na Białej Rusi i Polesiu. W jednym wypadku będziemy mieli do czynienia z szeregiem rozwojowym, który się kształtował z zachowaniem następczości przemian, natomiast w drugim, pomiędzy g ó r n y m a dol­ nym poziomem, nie da się ustanowić żadnych ogniw pośred­ nich. W świetle danych etnograficznych rozróżniamy dwa pod­ stawowe typy sprzętów schówkowych — drążony w pniu ka­ dłub i sporządzoną z desek skrzynię. Każdy z tych typów pow­ stał na całkiem odmiennym podłożu geograficznym i był jego odpowiednikiem — kadłub dla lesistej Północy, zaś skrzynia dla ubogiego w drzewo Południa. We wczesnym okresie histo­ rycznym przedostała się skrzynkowa forma schowka wraz z przenikaniem k u l t u r y południowej na bogato zalesione te­ reny europejskie. I tu pod w p ł y w a m i wczesnych i późniejszych stylów historycznych w y p a r ł a ona t w ó r rodzimy jakim był drążony w pniu lub z klepek sporządzony schowek. Otóż bu­ dując od tego miejsca szeregi rozwojowe dla sprzętów schów­ kowych w jednym wypadku uda nam się prześledzić niemal wszystkie fazy rozwojowe dla skrzyń i ozdób na nich w y s t ę - �Rye. Hyc. Hyc. Hyc. Hyc. '>. Dzbanek z X\'II w. z Talavera (Toledo-Hiszpania) wg Bosserta. 10. Fragment polichromii ścian Czechosłowacja wg Bosserta. II. T а I e г z; z Л'Л' ;/•. Okolice Lublina w g В o s s e r t a. 12. Wycinanka Okolice Łowicza w/g Frankowskiego. 13. Misa z 17117 r. Okolice l.inzu (Austria) wig Bosserta. pujących, w innych będzie to rzeczą niewykonalną ponieważ na starszym podłożu kulturowym nowe wartości nie wszędzie mogły się rozwinąć w równie bujny sposób. W jednym w y ­ padku będą to przeobrażenia, które dojrzewały stopniowo na przestrzeni wielu stuleci i k t ó r e między innymi doprowadziły także do upowszechnienia się zwyczaju ozdabiania skrzyń chłopskich malowidłami, w innym natomiast na praestrzeni tych samych stuleci nie stwierdzimy głębszych śladów prze­ twarzania, połączenie zaś przeszłości z współczesnością w po­ staci zastąpienia odwiecznej formy drążonego w pniu schow­ ka sprzętem całkiem nowoczesnym — kufrem, dokonało się dopiero na najwyższym szczeblu szeregu rozwojowego. Przeskoki z jednego poziomu na drugi bez zachowania ko­ lejności przemian stwierdzamy w szeregach rozwojowych wie­ lu w y t w o r ó w kultury ludowej. Wystąpią więc one nietylko w dziedzinie sprzętarstwa i zdobnictwa. P r z y k ł a d ze skrzynią, kadłubem i kufrem należy do rzędu najbardziej jaskrawych, przytoczyłem go tutaj celowo, po to, by w sposób szczególnie mocny podkreślić i unaocznić potrzebę oraz znaczenie właści­ wego uszeregowania przemian i u w a r s t w i e ń przy analizie w y ­ t w o r ó w k u l t u r y i sztuki ludowej. Dopiero bowiem po ustale­ niu stosunku wytworu do szeregu rozwojowego i po określe­ niu jego miejsca w tym szeregu zyskujemy mocny grunt do snucia dalszych wniosków, przede wszystkim zaś podstawę do wkomponowania i zahaczenia skomplikowanego systemu po­ wiązań, łączączych dwa zespoły kulturowe — tradycyjny �Rye. 14. Misa polewana z XVIII iv. Siedmiogród, wg Bosserta. Bgc. 15 Talerz z X Г 111 wieku {prawdo­ podobnie pochodzi z Bawarii) w g fi o s s e r l a. Ryc. 16. M a l o w a n k a w/g /•' r a. n h o w s I; i e g o. z historycznym. Nie mniej w a ż k ą rolę przy analizie w y t w o r ó w k u l t u r y i sztuki ludowej odgrywa ustalenie rozpiętości prze­ s k o k ó w w szeregach rozwojowych. W ujęciu pobieżnym 1 4 mo- żerny przyjąć, że jeżeli w g r ę wchodzą rozpiętości niewielkie, powiedzmy, jeżeli z łańcucha przemian tu i ówdzie wyrwane, bądź też zatarły się z czasem tylko zostały poszczególne ogniwa, istnieje na ogół możliwość w y p e ł n i e n i a tej l u k i przez sięgnięcie do szerszego zespołu obserwacji i przez odwołanie się do pokrewnych f a k t ó w etnologiczno-etnograficznych. S t ą d płynie bezsporna korzyść badania p r z e o b r a ż e ń ludowej t w ó r ­ czości artystycznej w kontekście z p r z e o b r a ż e n i a m i w innych dziedzinach bytowania wiejskiego. Natomiast kiedy łańcuch przemian na całej swej w wypadku, długości wykazuje wiele p o w t a r z a j ą c y c h się „uszkodzeń", w sensie braku co raz to w i n n y m miejscu większej ilości ogniw doprowadzających, b ą d ź też, jak to miało miejsce w ostatnio przytoczonym przy­ kładzie — nie w y s t ę p u j ą one w ogóle, stajemy wówczas wobec bardziej bowiem w próżni, 1 5 skomplikowanego pozbawiony zagadnienia. własności niejednokrotnie Wytwór kulturowy „sąsiedstwa" wisi wydając się obcym dla niejako całego układu. 10 ') Wytwory sztuki ludowej na ogół rzadko kiedy wpetni od­ zwierciedlają przebieg procesów rozkładowych w starszych skład­ nikach kultury. Dlatego też chcąc otrzymać bardziej kompletny obraz wydarzeń należałoby raczej przeobrażenia w ludowej twór­ czości artystycznej rozpatrywać w kontekście z przeobrażeniami w innych dziedzinach bytowania wiejskiego. Wiemy, że promienie światła historycznego przenikając w krąg kultury ludowej nie og­ niskowały się na jednym z jej odcinków lecz przeciwnie rozcho­ dziły się po całej powierzchni wystawionej na oddziaływania. W rezultacie prowadziło to do równoczesnego naświetlenia całegc zespołu treści kulturowych, a w i ę c zarówno w y t w o r ó w kultury ma­ terialnej, duchowej jnk i społecznej. Tak wi"c пч przykład trudno sobie wyobrazić rozwój dekoracji barwnych, dajmy na to poli­ chromii sprzętów, w warunkach nie współrzędnych — na tle ciem­ nego i zakopconego wnętrza kurnych chat chłopskich. Właściwy i pełny rozwój polichromii sprzętów mógł się dokonać tylko łącz­ nie z upowszechnieniem się zwyczaju stawiania d y m n i k ó w i po­ niekąd w związku z wprowadzeniem do budownictwa ludowego oszklonych okien ramowych. Również zwyczaj stosowania na większą skalę ozdób w budownictwie ludowym mógł powstać je­ dynie w związku z upowszechnieniem się na wsi bardziej skom­ plikowanych narzędzi pracy jak i w pewnej zależności od procesu wyodrębnilania się spośród wiejskiego ogółu jednostek, które za­ jęcie ciesielskie zaczęły uprawiać zawodowo. Przy tej sposobności warto nadmienić, że udział gminnego cieśli w rozwoju budowni­ ctwa ludowego stanowi pozycję całkiem specjalną, n i którą jak dotąd nie zawsze zwracano dostateczną uwagę. �Bgc. nego Rys. M a 17. Krążek porcelanowy do ciasta obrzędowego wypieka­ z okazji Święta Wielkanocy Belgia w. XIX wg Bosserta. 18. Kilim ukraiński wg Krzyżanowskiego t i e r i a l y po E t n o » r a f |i i. a 17 20 Hyc. 19. Haft jedwabny po w. Swieloc'h\lowi\cki Ś l ą s k w;g D o b r o w o l s k i e gjo . Ryc. 20. Talerz z 1786 r. Heinberg-Szwajcaria wig Bosserta. �Историчность в народном искусстве. Ч. JII. Устанавливая связь, переплетающую две культурные струк­ туры — традиционную и историческую, но многих'случаях уда­ ется добыть и:; сокрытия то. что на нервный взгляд может ка­ заться в народном художественном творчестве неясным или да­ же мало возможным для определения (прежде всего элемент времени). Однако итти но нитке или по нитям к клубку можно только в том случае если концы этих нитей не ускальзывают ив рук. 'Это значит, что еще перед тем. как приступить к рекон­ струкции сложной системы связей, следовало бы в кругу на­ родного художественного творчества правильно установить точки сопрпьоеновения. Надлежало бы. поэтому, установить па этапах развития соответствующую последовательность измене­ ний и порядок- наслоений и лишь опираясь на такое распреде­ ление устанавливать связь между отдельным трупами. Rye. 21. łragme.nl polichromii śrinn. Czechosłowacja L H I S T O R I C I S M E DANS L'ART POPULAIRE. w 'g Bosserta I I I me Partie En demelant les rattaches des deux structures de culture et de tradition d'un cóte et de culture historique de 1'autre, i l sera possible dans maint cas de mettre en lumiere ce qui dans la creation artistique populaire peut sembler obscur et meme impossible ;i preciser (avant toute chose Г element du temps). Le f i l conducteur peut mener a l'echeveau a condition toutefois, que le bout ou les bouts de f i l ne glissent pas d'entre les doigts. Cela veut dire, qu'avant de proceder a la reconstruction d'un systeme complique d'enchevetrement on devrait d'abord fixer dans le cercie de la creation artistique populaire les points d'attache indispensables. I I faudrait done fixer dans les series de developements le tour des changements et la suite des couches superposees et partant de cet arrangement passer aux unions en ire groupements. Rye. 22. II у с i и а и к a lК и г p i r) w 'g F rank H1STORICISM I N POPULAR ART. o w s к i e g o. Part I I I . Before unravelling the knots which bind the two structures, cul­ tural — traditional and historical, i t w i l l be possible in many instances to bring to light what in the popular artistic creation may first appear incomprehensible or even too difficult to settle, to begin w i t h . The time element. A thread, or threads, may lead to the spool, but under the condition that the ends of those threads do not slip from the grasp. I t means that before starting the re­ construction of a complicated system of netting one should first discover the proper points of attachment in the domain of popular artistic creation. One should begin by finding the proper sequence of changes and alternate layers in the series of development and then basing on this arrangement proceed to inter-set unions. Rye. 23. M a I o w a n a l u b i a п h a XIX w. P ó ł n o c n a Ko s i a Fołograjie wykonał Stefan z drugie j polo w у wig B o s s e r t a . Dep t us z e ws ki. �TABLICA I. Ilys. 1. Skrzynia wykonana i znale­ ziona w Czernichowie, autor nieusta­ lony. Rys. 2. Skrzynia czernichowska lowana przez Oczkosia. Rys. H. Skrzynia znaleziona w Łękawicy (p Wadowice) zakupiona w roku 1.907 w Wadowicach na jarmarku. znaleziono jeszcze dwie skrzynie zupelrie podobne, z których jedna oznaczona była dalą 1888. ma­ W Łękawicy L*"""! �Hijs. в. Skrzynia z Kaszowa p. Kraków, autor nieuslatony. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/545683ebf6ef59988ef65f6b14cdcbca.pdf e24726cf3791ba5a7dd3ce2bd1a90d77 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3871 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1949 Subject The topic of the resource skrzynie ludowe Małopolska - sztuka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3627 Title A name given to the resource Skrzynie zdobione z okolic Krakowa/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty1949 t.3 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1949 t.3 z.1- 2; s.9-25 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SKRZYNIE ZDOBIONE Z OKOLIC KRAKOWA C Z Ę Ś Ć 111 S K R Z Y N I E ROMAN C Z E R N I C H O W S K I E W czasie b a d a ń prowadzonych między Skawiną a Czernichowem napotkał jeden z wysłanników Sekcji Zdobnictwa P.I.B. Sz. L . skrzynie, które za­ równo swą ogólną sylwetką, jak i sposobem kom­ pozycji malowanych na powierzchni zdobin ro­ ślinnych sygnalizowały wykrycie nowego nienotowanego dotychczas typu skrzyni krakowskiej. Pudła tych skrzyń o płaskim wieku, ze słabo profilowanymi gzymsami u góry i dołu, w sied­ miu wypadkach spoczywały na rozdwojonym podnóżku o krawędziach w e w n ę t r z n y c h ozdobnie wycinanych (tabl. I I , 1—5), w jednym zaś tylko podstawę stanowił podnóżek wykonany wpraw­ dzie z jednej deski, posiadającej jednakowoż tak głęboki w y k r ó j w pośrodku (rye. 1), że nasuwa on myśl, o powstaniu tej formy przez zrośnięcie boków bogaciej profilowanego podnóżka dwu­ dzielnego. Wszystkie skrzynie do tego typu należące ma­ lowane są na kolor brązowy najczęściej w odcie­ niu terrakota (tabl. I . 1, 2). W jednym tylko wypadku brązowe tło starej i bardzo zniszczonej skrzyni z Wołowie malowanej przez Franciszka Tałacha posiadało mazane jaśniejsze linie faliste biegnące ukośnie z góry w dół ku środkowi. Poza t y m odosobnionym wypadkiem tła malowane są gładko. Gzymsy niektórych skrzyń podkreślo­ ne są poziomo biegnącymi paskami koloru grana­ towego. Pole licowe w większości w y p a d k ó w poz­ bawione jest jakiegokolwiek obramowania. Raz REIN FUSS Ryc. I . Skrzynia wic (p. Kraków) Franciszek z Woromalowar Tatach jeden tylko na starej skrzyni z Czernichowa zo­ stała zanotowana ramka z przecinających się półłuków, zwróconych końcami do wnętrza. W miej­ scach, gdzie końce dwóch sąsiednich łuków sty­ kały się ze sobą wymalowane były po trzy przecinkowate listki (tabl. I I I , 6, 9). Ozdobę lica stanowią dwa (ryc. 2), wyjątkowo trzy (ryc. 3) rozłożyste kwiatony komponowane mniej więcej w kwadracie, składające się z k i l k u gałązek wychodzących wprost z wazonu. • Miejscem, gdzie wyrabiano owe skrzynie był głównie Czernichów, duża wieś położona na zachód od Krakowa, której ludność niegdyś w znacznej mierze trudniła się flisactwem. Malowaniem tych skrzyń zajmował się tam między innymi niejaki Oczkoś. W zbiorach Sekcji Zdobnictwa znalazło się aż trzy kopie skrzyń wykonanych przez Oczkosia. Dwie z nich (tabl. I . 1, ryc. 3), zostały znalezione w samym Czernichowie, jedna zaś (ryc. 2) w odległej o p a r ę km. wsi Pasiece. K w i a ­ tony Oczkosia tkwią w charakterystycznych cza­ szach o szerokim wylewie umieszczonych na smu­ kłej rozszerzającej się dołem nóżce, zaopatrzonych w dwa esowate ucha po bokach (tabl. I I I , 13, 14, 16). Kontury czasz podkreślone są z reguły i n ­ nym kolorem, k t ó r y m malowane są też ozdoby na brzuścu czaszy. Gałązki o łodygach falistych posiadają po bokach liście przypominające w y ­ krojem listki bzu (tabl. I I I , 65). Na końcach ga­ łązek malowane są kwiaty. W autoryzowanych 9 �Hyc. 4. Skrzynia znaleziona w Czar nichowie. wykonana u> Przegini Aa rodowej przez Józefa Gościa 1 Hyc. 5. Skrzynia znaleziona w С zer nichowie autor nieustalony �T a b l i c a II. P r o f i l e s k r z y ń z nich i w pośrodku namalowane są różowe kropki. Opisane t u gałązki wyrastają wprost z szero­ kiego miskowatego, żółtego wazonu, z esowatymi malowanymi cynobrem uchami. Powierzchnie wazonu pokrywa niezbyt regularna cynobrowa krata. Podobne dwa kwiatony, ale bez ramki, znajdują się na wieku. Ponadto w rogach przyściennych wieka namalowane są dwie dośrodkowo zwrócone gałązki, takie same, jak w kwiatonach. Bok skrzyni (z r a m k ą jak na ścianie licowej) posiada w rogach po jednej dośrodkowo zwróco­ nej gałązce. W pewnym związku ze skrzyniami czernichow­ skimi znajduje się też skrzynia wykonana w roku 1892 przez niejakiego Bedyka z Przegini znale­ ziona w Wołowicach (ryc. 7). Malowana na kolor terrakola, posiada ona na ścianie licowej dwa wyodrębnione b a r w ą jaśniejszą, nieobramionc pola zdobnicze, prawie kwadratowe. W każdym z nich wymalowany jest motyw roślinny w for­ mie pęku kwiatów rozchodzących się promieniście z punktu tkwiącego w środku pola. Gałązki traktowane dość naturalistycznie, ma­ lowane na zielono z zielonymi drobnymi listecz­ kami zakończone są kwiatami. Formy ich są dość indywidualne. Motywy znane ze skrzyń czerni­ chowskich przypominają tylko kwiaty koliste r ó ­ żowe, z białym zaznaczonym środkiem i takimiż kropkami na obwodzie (tabl. I I I , 20, 24). Poza t y m możnaby doszukiwać się podobieństwa do czer­ nichowskich form promienistych w występujących tu kwiatach wielopłatkowych, których listki sta­ nowią płytkie łuki rozchodzące się promieniście z jednego punktu (tabl. I I I , 44). Motywem niespo­ tykanym w skrzyniach poprzednich jest kwiat w formie tulipanu, którego trzeci (środkowy) listek posiada bądź kształt lancetowaty, czy elipsowaty, bądź przemienia się w mały kolisty kwia­ t y p u c z e r n i c h o w s k i e g o . tek z zaznaczonymi na obwodzie p ł a t k a m i (tabl. I I I , 52, 53, 56). Podnóżki zdobi ukośnie rzucona gałązka z t u l i panowatym kwiatkiem, na wieku zaś powtarza się układ, który opisałem przy omawianiu ściany licowej. S K R Z Y N I E W A D O W I C K I E Opisana ostatnio skrzynia z Wołowie stanowi do pewnego stopnia ogniwo pośrednie wiodące do (również dotychczas nigdzie nienotowanych) skrzyń wadowickich odkrytych w roku 1947 przez pra­ cowników Sekcji Zdobnictwa. W tekach Sekcji znajdują się kopie trzech niemal identycznych skrzyń znalezionych niezależnie, przez różnych badaczy, w trzech odległych od siebie miejsco­ wościach powiatu wadowickiego (Marcyporębie, Łękawicy i Kaczynie), co świadczy niewątpliwie o w i e l k i m rozpowszechnieniu omawianego t u typu. Skrzynie wadowickie a r c h i t e k t u r ą swą odbiegają dość znacznie od czernichowskich. Wieko i spód posiadają małe, ale starannie profilowane gzymsy, podstawę zaś, zamiast rozdzielonych pod­ nóżków czernichowskich, stanowią podnóżki po­ jedyncze dołem ozdobnie wycinane (w dwóch wypadkach osadzone na drewnianych kołach). W jednej z opisanych tu skrzyń podnóżek jest węższy od samej skrzyni skutkiem czego pudło jej wystaje po bokach o 10 cm. poza podstawę (ryc. 6). W dwóch skrzyniach podnóżki zaopa­ trzone są w szuflady. Wszystkie trzy znane m i skrzynie wadowickie posiadają tło ciemno zielone, jedna z nich dolny gzyms miała pomalowany cynobrem (tabl. I . 3). Lico skrzyni posiada dwa, r a m k ą wyodrębnione pola zdobnicze kwadratowe, wypełnione rozłoży­ stymi kwiatonami. W pośrodku między kwadra­ tami znajduje się dosyć znacznych rozmiarów zdobina kwiatowa komponowana promieniście. �Obramienia pól zdobniczych wykonane są pro­ stą, podwójną k r e s k ą w kolorze białym i czerwo­ nym lub jasno zielonym i czerwonym. Na jednej skrzyni zewnętrzne (jasno zielone) linie ramki wychodzą nieco poza naroża i końce ich zawijają się na zewnątrz. Od środka k ą t y wypełnione są potrójnymi różowymi łukami (tabl. I I I . 71) K w i a t y w skrzyniach wadowickich umieszczone są w wazonach lub flakonach o dosyć schematycz­ nym, ale starannym rysunku (tabl. I I I , 2, 8, 9, 10). Sam kwiatoń składa się z łodygi głównej stano­ wiącej oś pionową, od której rozchodzą się gałązki boczne niekiedy jeszcze się później rozdwajające (tabl. I . 3). Z łodyg wyrastają parami lanceto­ wate listki zielone, kształtem przypominające te, które widuje się też i na skrzyniach czernichow­ skich. Na końcu łodyg znajdują się oryginalne kwiaty złożone z kolistego środka otoczo­ nego sześcioma kółkami stanowiącymi płatki. Zwykle środek i trzy płatki po jednej stronie osi pionowej zamalowane są na kolor czerwony, resz­ ta zaś płatków pozostaje biała. Czerwone płatki naznaczone są dwoma białymi przecinkami, zaś białe — czerwonymi (tabl. I I I , 27, 28). Opisany tu kwiat występuje na wierzchu środkowej łodygi, na wszystkich parzystych łodygach bocznych, a także raz !ub dwa razy powtarza się wzdłuż łodygi środkowej. Nieparzyste łodygi (licząc od dołu) �zakończone są białymi lub czerwonymi, elipsowat y m i pąkami, ujętymi między dwa łukowato w y ­ gięte zielone listki (tabl. I I I , 49, 50). tami wypełnia motyw analogiczny do tego, który występował na ścianie licowe.} (ryc. Ы. W pośrodku między kwadratami pól zdobni­ czych umieszczona jest, jak wiemy roślinna zdo­ bina. Środek jej stanowi kolisty kwiat taki sam jak na kwiatonach, z którego na wszystkie stro­ ny rozchodzą się gałązki zakończone pączkami. Zdobina ta sposobem kompozycji odpowiadająci zdobinie ze ściany licowej ostatnio opisanej skrzyni czernichowskiej (ryc. 7) przybiera zgodnie 7. kształtem pola, które ma wypełnić, formę pio nowo stojącej elipsy. Prócz skrzyń ozdobionych rozłożystymi kwiatonami, ujmowanymi w sposób dosyć naturalistyczny, występują tu i ówdzie w krakowskim skrzynie, których ogólne rozplanowanie ozdób na płaszczyź­ nie i forma kwiatona zbliżone są do spotykanych w skrzyniach czernichowskich, lub wadowickich, jednakowoż traktowanie roślinnych o r n a m e n t ó w jest wybitnie anaturalistyczne. Podnóżki skrzyń wadowickich prócz pojedyn­ czego lub podwójnego paseczka biegnącego wzdłuż boków zewnętrznych (skrzynie z Kaczyna i Ł ę ­ kawicy) posiadają po bokach małe, uproszczone kwiatoniki ułożone z tych samych elementów co kwiatony ściany licowej. W skrzyni z Łękawicy środek wypełniony szufladą pozbawiony jest ozdób (tabl. I . 3), natomiast skrzynia z Kaczyny posiada wieko szuflady ozdobione poziomo skom­ ponowanym motywem kwiatowym, na k t ó r y m prócz opisanych już p ą k ó w spotykamy znane z kwiatonów głównych k w i a t k i w formie czerwo­ nego kółka z zaznaczonym białym środkiem i bia­ łą obwódką (tabl. I I I , 17), oraz kwiatka składające­ go się z białego dosyć dużego kółka otoczonego pier­ ścieniem czerwonym kropek (tabl. I I I , 26). Na skrzyni z Marcyporęby (ryc. 6), która nie ma szuflady zupełnie, pustą przestrzeń między kwiatonami bocznymi wypełniają na podnóżku trzy rytmicznie powtarzające się motywy roślinne skła­ dające się z pionowej łodygi zakończonej czerwo­ nym pączkiem w formie kropki (ta '. I I I , 46) i list­ ków oraz gałązek wyrastających parami na prze­ mian. Gałązki te również zakończone są owymi czerwonymi pączkami. Boki skrzyń wadowickich wypełnia ujęty w kwa­ d r a t o w ą r a m k ę motyw przypominający kwiatoń ze ściany głównej, ale znacznie uproszczony, w skromniejszym flakonie (tabł I I I , 2) lub też bez niego (tabl. I . 3). Ramki ogradzające pole zdobnicze we wszystkich trzech skrzyniach skła­ dają się z w e w n ę t r z n e j l i n i i ciągłej i zewnętrznej ułożonej z kropek (tabl. I I I , 70V Jedyne znane nam wieko, ze skrzyni z Marcyporębie, podzielone jest na dwa kwadratowe pola zdobnicze, wyodrębnione ramkami z których każdą wypełniają trzy koncentrycznie ułożone koliste wianki z opisanym poprzednio biało-czerwonym, sześciopłatkowym kwiatem w pośrodku. W wian­ kach powtarzają się elementy znane nam z opisu kwiatonów głównych. Przestrzeń między kwadra­ X Skrzynie te musiały zapewne kiedyś posiadać zasięg, wypełniający obszar etnograficzny całej ziemi krakowskiej, dziś wypunktowany przez k i l ­ ka zaledwie okazów znalezionych w Gaju') i Czułówku k. Krakowa, Żbiku k. Krzeszowic, Racła­ wicach, (pow. Olkusz), Więcławicach (pow. Mie­ chów), Zalipiu (pow. Dąbrowa). Ponieważ skrzy­ nie z powiatu dąbrowskiego, miechowskiego i ol­ kuskiego, będą w przyszłości tematem osobnych opracowań, na tym miejscu omówię jedynie skrzy­ nie z Gaja, Żbika i Czułówka. Dwie pierwsze z racji swego podobieństwa mogą być omówione łącznie. Konstrukcja ich jest prosta, gzymsy nie­ wielkie, w jednym wypadku zupełnie proste (Gaj), w drugim ku środkowi zacięte, podstaw brak, gdyż pudła skrzyń ustawiono na dwóch m a l e ń ­ kich czteronożnych ławeczkach (ryc. 8). Skrzynia ze Żbika pomalowana jest w całości na kolor terrakota, z Gaju zaś na kolor szaro-zielony. W skrzy­ ni z Gaja pole licowe ujęte jest w w ą s k ą r a m k ę biegnącą w odległości k i l k u cm. od krawędzi. W pośrodku ramka ta przedzielona jest kreską pionową na dwie połowy, a w każdej z nich w p i ­ sany poziomy prostokąt o dosyć szerokich bokach. Ramki zewnętrzne i w e w n ę t r z n e podobnie jak i gzymsy malowane są na czerwono. W y o d r ę b ­ nione przez ramki dwa pola zdobnicze wypełniają ustawione w pośrodku kwiatony w formie wachlarzowatego krzaczka o czerwonej łodydze z czterema bocznymi odroślami (po dwie z każ­ dej strony, zakończonymi tulipanowatymi kwiat­ kami, w których środkowy listek jest czerwony zaś dwa boczne i kropka nad listkiem środkowym żółta (tabl. I I I , 45). Między łodygami wymalowane są żółtą kreską lancetowate wydłużone listki naz­ naczone na powierzchni szeregiem czerwonych kropek (tabl. I I I , 67). W rogach obu pól zdobni­ czych skierowane dośrodkowo wymalowane są małe jodełkowate gałązki o listkach żółtych i czer­ wonych. Skrzynia ze Żbika pomalowana na kolor b r ą ­ zowo - czerwony posiada ścianę licową podzieloną na dwa pola zdobnicze, w formie blisko do siebie dosuniętych k w a d r a t ó w , wyznaczonych przez pod- �wojną r a m k ę żółtą (zewnątrz) i fioletowo-różową (wewnątrz). Pole każdego kwadratu wypełnia rozłożysty kwiatoń składający się z łodygi środ­ kowej, od której wyrastają na boki po dwie ga­ łązki, a u dołu po jednym liściu. Ś r o d k o w a i dwie górne boczne łodygi zakończone są kielicham', kwiatów przypominających tulipany, wymalowa nc kolorem różowo-fioletowym, zewnątrz kontu rowane żółtą obwódką. U góry między rozchy­ lonymi listkami kwiatka wymalowane jest żółte kółko z czarną k r o p k ą pośrodku (tabl. I I I , 57). Dwie dolne gałązki zakończone są rodzajem pącz­ ków w formie żółtego kółka z różowym środkiem wyrastającego z różowej łukowatej podstawy (tabl. I I I , 51). Gałązki posiadają po bokach elipsowate listki zaznaczone samym konturem w kolo­ rze fioletowo-różowym (tabl. I I I , 62), jedynie dolna para liści o kształcie wydłużonym, lancetowatym zamalowana jest całkowicie na czarno, a na tym tle biegnie dopiero przez środek liścia szereg fioletowo-różowych kropek (tabl. I I I , 68). Całość wyrasta z wazonika obrysowanego schematycznie różowo-fioletowym konturem, przekreślonego na krzyż żółtą kreską (tabl. I I I , 1). Bok skrzyni po­ siada jedno pole zdobnicze, obrysowane jak na ścianie frontowej, wypełnione rozetą o tle czar­ nym i płatkach fioletowo-różowych obwiedzionych żółtym konturem, podobnie jak otok rozety. Ostatnia skrzynia, która w ' t e j grupie została do omówienia (tabl. I , 4), wykonana została koło roku 1885 przez Józefa Kowalika z Nowej Wsi Szlacheckiej, a znaleziona w Czułówku. Archi­ t e k t u r ą zbliżona do pospolitych skrzyń skawiń­ skich, posiada niewielkie skromnie profilowane gzymsy, podstawę w formie podnóżka na kółkach. Deska licowa podnóżka o skromnym bardzo w y ­ cięciu u dołu, ma wpuszczoną szufladę. Tło skrzyni pomalowane na kolor ciemno zielony, na ścianie licowej jedno pole zdobnicze wyodrębnio­ ne podwójną prostą r a m k ą biegnącą w odległości k i l k u cm. od krają, wypełnione jest po bokach dwoma rozłożystymi kwiatonami tkwiącymi w fla­ konie z esowatymi uchami (tabl. I I I , 4). Kwiatoń składa się z lekko wygiętej łodygi środkowej, z której wyrasta na boki po cztery gałązki z każ­ dej strony. Charakterystyczny szczegół kwiatów stanowią koliste kwiaty o powierzchni wypełnio­ nej nieregularnymi kilkobarwnymi maźnięciami pędzla wodzonymi równolegle do krawędzi. Nie­ które kwiaty posiadają środek zaznaczony kolo­ rem niebieskim, na toku zaś szereg kropek zielo­ nych lub niebieskich (tabl. I I I , 25). Obok opisa­ nych tu, występują również kwiaty promieniste z zaznaczonym środkiem z p ł a t k a m i na zmianę czerwonymi i granatowymi (tabl. I I I , 30) oraz małe pięciopłatkowe kwiatuszki białe ze środkami czerwonymi (tabl. I I I , 35), łodygi malowane są ko­ lorem czerwonym lub granatowym, w niektórych gałązkach nawet dwu kolorowe, co robi wrażenie plecionego sznurka. Po bokach posiadają gałązki gęsto ułożone maleńkie owalne listeczki (tabl. I I I , 61) na jednych gałązkach zielone na innych nie­ bieskie, czy białe, lub niebieskie i białe na zmia­ nę. Okucie zamku znajdujące się między kwiato­ nami ujęte jest w m a l o w a n ą r a m k ę co dowodzi, że skrzynia była okuta przed jej malowaniem (ewentualnie przemalowana wtórnie). Poniżej u dołu znajduje się zdobina z trzech k w i a t ó w owalnych wznoszących się na prostych łodyżkach tkwiących w półkolistej podstawie. L Podnóżek prócz podwójnej zielono-czerwonej kreski biegnącej równolegle do zewnętrznej kra­ wędzi posiada w rogach zwrócone ku środkowi gałązki z trzema kolistymi kwiatami i listkami. W czterech rogach pola zdobniczego na licu i w dwóch dolnych rogach podnóżka mies/czą się gałązki zwrócone dośrodkowo, składające się z dużego ośmiopłatkowego kolistego kwiatku (tabl. I I I , 29), którego płatki są na zmianę białe i czerwone, środek zaś stanowi tło skrzyni (zie­ lone). Kwiatek wyrasta z krótkiej czerwonej ło­ dyżki zaopatrzonej po bokach w dwa niebieskie listki po jednym z każdej strony. X Z podanego wyżej materiału, zebranego (z w y ­ jątkiem skrzyni z Gaja) w ciągu ostatnich prac Ryc. 7. Skrzynia znaleziona ir Wołowinach malowana przez niej. Bcdyga z Przegini k. Krakowa. Ryc. tf. Skrzynia z Gaja pow. Kraków w g kopii zc zbiorów Iow. Pol Szt. Stosów. Ryc. 9. Skrzynia ze Żbik pow. Kraków. �R у с. 10. Zasięg skrzyń krakowskich z dwoma kwilat on a mi na Sp is (i. 7. li. 4. 10. 11. 12. o* 14. 15. 16. 17. le. I'/. licu. micjscowoś сi Więcławie? Gręboszów W olowice Gaj Wilamowice M arcyporęha Łękawica Наступи Zbih Mokrz.yska Racławice Świebodzin Holesiaw Zalipie Pawłów Żabno Pasieka Czernichów Cznłówek • KMRTON L/JCTU w RRHK£ O KHIfiTON BCZ RHMHI terenowych Sekcji Zdobnictwa P. I B . S z . L . w y ­ nika, że w najbliższych okolicach Krakowa, ob­ sługiwanych, jeśli chodzi o malowane meble l u ­ dowe, głównie przez ośrodek stolarski w Skawinie-) istniały też formy odmienne, reprezentujące nieza­ leżnie od ośrodka skawińskiego tradycje arty­ styczne. Jako jedną z charakterystycznych cech tej gru­ py skrzyń wskazać należy przede wszystkim for­ m ę kwiatona, k t ó r y w odróżnieniu od smukłych kwiatonów skawińskich (czy zbliżonych doń kaszowskich) rozwija się szeroko na boki przybie­ rając kształty wachlarzowate bądź zamykające się w prostokącie zbliżonym do kwadratu ). , W omawianej tu grupie skrzyń stosunkowo rzadko zdarza się, by lico czy wieko skrzyni zdo­ biły trzy obok siebie ustawione szerokie kwiatony (tabl. I , 2). Rozłożysta ich forma dostosowana jest przede wszystkim do wypełniania prostokąt­ nego lica skrzyni dwoma kwiatonami przy czym pole zdobnicze może być albo wyznaczone przy pomocy osobnej ramki (tabl. I , 4, ryc. 5), albo niczym nie ograniczone (ryc. 2, 4), może też roz­ paść się na dwa mniejsze pola oddzielne dla każwego kwiatonu. Powstają w ten sposób skrzynie „dwudzielne" czyli posiadające dwa wyodrębnio­ ne pola zdobnicze (ryc. 8). Skrzynie dwudzielne występują w krakowskim dosyć często (ryc. 10). Poza Krakowskim spotykamy je na obszarze nie­ mal całej Polski, a także i poza jej granicami. Zdarza się w skrzyniach dwudzielnych, że dla wypełnienia pustego miejsca znajdującego się między sąsiadującymi ze sobą ramkami pól zdob­ niczych, maluje się tam j a k ą ś zdobinę grającą W stosunku do całości rolę drugorzędną (tabl. I , 3). Z czasem zdobina owa rozrasta się, nabiera lego samego znaczenia co motywy główne, w y ­ 3 malowane w obrębie pól zdobniczych i powstaje w ten sposób nowa forma kompozycyjna, którą T. Seweryn słusznie uważa za przejściową do skrzyń z podziałem ściany licowej na trzy pola zdobnicze ). W sposobie traktowania ornamentu roślinnego w omawianych tu skrzyniach z okolic Krakowa, dostrzega się charakterystyczne różnice. W skrzy­ niach ze Żbika, Gaja i Czułówka podejście ma­ larza do tematu roślinnego jest w y r a ź n i e anaturalistyczne, widać to zarówno w kształcie liści (tabl. I I I , 61, 62, 67, 68), jak i kwiatów, wśród których na plan pierwszy wybija się trójlistny kwiat tulipanowaty (tabl. I I I , 54, 56), jeden z naj­ powszechniejszych motywów, występujących w zdobnictwie ludowym niemal wszystkich naro­ dów europejskich. Anaturalistyczne jest też roz­ wiązanie kolorystyczne ornamentu, w k t ó r y m operowanie b a r w ą podporządkowane jest wyłącz­ nie założeniom artystycznym bez oglądania się aa wzory czerpane z natury. 4 Inaczej ma się rzecz w skrzyniach czernichow­ skich i wadowickich, gdzie obserwuje się w y r a ź n ą dążność do nadania malowanym gałązkom, liś­ ciom, a poczęści i kwiatom form botanicznych. Widoczne to "jest zwłaszcza w skrzyniach czerni­ chowskich. Wystarczy rzucić okiem na skrzynie przedstawioną na tablicy I , 1 na sposób, w j a k i kreślone są tam gałązki, listki bzu, słoneczniki, róże, na zielony kolor, k t ó r y m malowane są gaJązki i liście, by zorientować się w tendencjach artystycznych autora. Ten sam rys naturalizmu przebija się (choć w nieco mniejszym stopniu) w zdobnictwie skrzyń Oczkosia i Gościa, czy w skrzyniach wadowickich. Traktując skrzynie czernichowskie i wadowickie na jednej płaszczyźnie zdaję sobie doskonale spra- �tablica lii. Motywy zdobnicze i.с wę z różnic, jakie zachodzą między nimi, czy to w budowie (gzymsy i podstawy), czy barwie (tk) i kwiaty), ogólnej kompozycji (owalna zdobina roślinna między kwiatonami skrzyń wadowickich;, czy wreszcie w budowie kwiatonu (w skrzyniach czernichowskich gałązki boczne wychodzą wprost z wazonu, w wadowickich wyrastają z łodygi środkowej). Przyczyną, k t ó r a mimo istniejących różnic skrzynie czernichowskie i wadowickie każe t r a k t o w a ć jako dwie odmiany jednego typu, jest poza rozłożystością kwiatonu właśnie naturalistyczne jego traktowanie, poza t y m i zes­ pół składających się na nie elementów. Porów­ nując wadowickie kwiaty koliste (tabl. I I I , 27) z n i e k t ó r y m i czernichowskimi (tabl. I I I , 24), wa­ dowickie pąki (tabl. I I I , 49 — 50) z czernichow­ skimi tulipanami (tabl. I I I , 52, 53) widzimy, że mimo dużych różnic optycznych w istocie zespół elementów zdobniczych zarówno jednych i drugich skrzyń obraca się mniej więcej w tym samym kręgu. Nie byłoby rzeczą dziwną, gdyby dalsze skrzyń czernichowskich i wadowickich. badania wykazały, iż u podstawy obu odmian stoi j a k a ś wspólna forma wyjściowa. Być może iż należy szukać jej w niewątpliwie starych dwu­ dzielnych skrzyniach malowanych anaturalistycznie, podobnych do skrzyni z Gaja, czy Żbika. Po­ wolne przechodzenie od silnie stylizowanych form roślinnych do traktowanych coraz bardziej naturalistycznie jest zjawiskiem obserwowanym bar­ dzo często w ludowym zdobnictwie meblarskim. Ewolucję t a k ą przechodziły skrzynie podhalańskie, sądeckie, dąbrowskie, limanowskie, kurpiowskie i długi szereg innych. S K R Z Y N I E G W I A Z D A Obok kwiatonu i wieńca, k t ó r e w pracy T. Se­ weryna słusznie wymienione są jako główne mo­ t y w y zdobnicze spotykane na skrzyniach krakow­ skich, należy postawić jako trzeci motyw równo­ rzędny gwiazdę. W wypadku najprostszym (tabl. IV, 1) jest to gwiazda sześcioramienna, której promienie po- �dzielone są systematycznie na dwie części zało­ żone odmiennymi kolorami (np. czerwonym i żół­ tym). Częściej spotyka się podobnie w y k o n a n ą gwiazdę ośmioramienną, czy to d w u k o l o r o w ą np. o promieniach w połowie żółtych w połowie ko­ baltowych, czy też wielokolorową, w której pow­ tarzają się rytmicznie kolory: czerwony, żółty, zielony i biały (tabl. I , 2). Prosty ten motyw zdobniczy rozwija niekiedy się w ten sposób, że co drugi promień zmienia swój kształt na mniej spiczasty skutkiem czego zdobina na pierwszy rzut oka traci charakter gwiazdy (tabl. I , 3). Czasem ramiona gwiazdy rozluźniają się nieco, w pośrodku zdobiny pojawia się kolisty w y o d r ę b ­ niony środek, z którego wybiegają na zewnątrz promienie. To rozbicie motywu na od­ dzielne części, dzięki podobieństwu do promieni­ stych kwiatów wielopłatkowych, malowanych często na skrzyniach krakowskich (por. ryc. 37— 44 na tabl. I I I ) , mogło spowodować, że promienie gwiazdy zaczęły zmieniać się w płatki kwiatów. Interesujący przykład formy przejściowej przed­ stawia jedna ze skrzyń znalezionych w Kaszowie, gdzie z ośmiu ramion gwiazdy cztery malo­ wane kolorem białym i zielonym posiadają jeszcze formę promieni, cztery zaś wymalowane na czer­ wono zaczynają już nabierać w konturach okrąg­ łości właściwej płatkom kwiatowym (tabl. I V , 7). W innych skrzyniach spotykamy „gwiazdy", w których promienie całkowicie nabierają kształ­ tu dużych przecinkowatych płatków, kolisty zaś środek oddzielony jest od promieni szeregiem kropek, co jeszcze bardziej wywołuje wrażenie stylizowanego kielicha kwiatowego (tabl. I V , 8, 9). Czasem między promieniami owej przekształca­ jącej się na kwiat gwiazdy pojawiają się proste, krótkie kreski zakończone k r o p k ą innego koloru co nasuwa porównanie do pręcików, czy słup­ ków kwiatowych (tabl. I V , 11, 12). Promienie gwiazdy w formach bardziej rozwiniętych zakoń­ czone są ozdobą ułożoną z trzech lub więcej, barwnych, niekiedy dwukolorowych, kropek (tabl. I V , 8, 11, 12). Czasami zamiast kropek znaj­ dujemy tam dwa maleńkie rozchylone na zew­ Ryc, 11 Skrzynia z Tyńca Ip. Kraków) Ryc. 12 nątrz listki (tabl. I V , 4), lub też całą skompliko­ w a n ą zdobinę, składającą się z kropek, umieszczo­ nych na słupkach i łukach (tabl. I V , 10). Między promieniami gwiazdy umieszczają też niekiedy malarze skrzyń drobne zdobiny kwiatowe (tabl. I V , 5, 6, 7, 9). Na tle tych dodatków zaciera się obraz gwiazdy. Obserwujemy to np. na boku jednej ze skrzyń malowanej przez Wawrzyńca Sobkowicza z Liszek, k t ó r y z gwiazdy ze zdobinami dodatko­ w y m i stworzył coś, co przypomina raczej motyw skomponowany z przestylizowanych form czerpa­ nych ze świata owadów (tabl. I V , 13). Motyw gwiazdy jak można wnosić z materiału znajdującego się w tekach Sekcji Zdobnictwa i w zbiorach Tow. Polsk. Sztuki Stosowanej prze­ chowywanych w Muz. A r t . Przem. w Krakowie, nie pochodzi bynajmniej z jednej pracowni, czy chociażby z jednego ośrodka artystycznego. Różnorodność gzymsów i podstaw, wśród k t ó ­ rych spotykamy skrzynie osadzone na prostych ciosanych słupkach, nogach toczonych na tokarni, czy naiwnie imitujących toczenie, na nogach w y ­ ciętych z półkolistej deski, podstawach w formie ozdobnie wycinanych podnóżków wskazuje, że pudła skrzyń nie spod jednej wyszły ręki. Na 1С posiadanych skrzyń z gwiazdami 12 malowanych jest na kolor zielony (przeważnie ciemny), trzy na niebieski, jedna zaś tylko na żółty. Skrzynie zielone i niebieskie posiadają gzymsy wymalowa­ ne kolorem czerwonym (tabl. I . 5, 6), niekiedy zaś mają gzymsy dwukolorowe, np. czerwone i żółte, czerwone i jasnozielone. Na ścianie licowej wszystkich omawianych t u skrzyń spotykamy jedno pole zdobnicze w y o d r ę b ­ nione poziomą prostokątną r a m k ą wyznaczoną przy pomocy k i l k u cienkich prostych kresek w kolorze czerwonym, żółtym, czasem też czarnym, .ledna ze skrzyń znaleziona w Kaszowie, miała leż między dwoma prostymi liniami czerwonymi plecionkę z dwóch przecinających się l i n i i fali­ stych. Skrzynia W pięciu wypadkach główny motyw zdobni­ czy stanowi jedna gwiazda umieszczona na środku pola. W rogach ramki spotyka się po jednym z Tyńca \p Kraków] malował Jan Czopek ok. 1880 r. �Ryc. 13. Krakowska Ryc. 15. Skrzynia skrzynia znaleziona z gwiazdą znaleziona w Korabnikach wykonana w Słupi pow. przez stolarza Myślenice. Czophiewicza, �czteropłatkowym kwiatku, lub skierowanym do­ środkowo trójlistku (tabl. I V , 5), który w skrzy­ niach bogatszych zmienia się na bukiecik składa­ jący się z cztero płatkowych k w i a t k ó w i gałązek z drobnymi listeczkami (ryc. 11). Na jednej ze skrzyń, wykonanej ok. roku 1880 przez Józefa Czopka z Tyńca, obserwujemy w rogach pola zdobniczego i w pośrodku przy ramce, zdobiny czerwone przypominające ćwiartki, względnie po­ łówki opromienionej tarczy słonecznej. Poza t y m w pobliżu narożników wymalowane jest po jed­ nym kwiatku czteropłatkowym (ryc. 12). Z omó­ wionych tu skrzyń cztery znalezione zostały w Tyńcu, jedna w Kaszowie, jedna w Mnikowie. Prócz skrzyń, których ozdobę lica stanowi jedna gwiazda umieszczona w pośrodku, znajdują się w zbiorach Sekcji Zdobnictwa dwie kopie skrzyń (z Tyńca i Kaszowa) posiadających na licu ujętym w r a m k ę dwie gwiazdy, po jednej w każdej po­ łowie. W skrzyni z Kaszowa (tabl. I , 6) cztery rogi ściany licowej wypełniają dośrodkowo zwró­ cone zdobiny złożone z kropek, słupków i dwóch rozchylających się łuków. W zbiorach Tow. Pol. Szt. Stosowanej znajdują się dwie skrzynie (jedna znaleziona w Pychowicach, druga w Olszanicy k. Krakowa), w których gwiazda wypełnia pole licowe skrzyni jako motyw centralny z dwoma kwiatonami po bokach. Po­ dobne dwie skrzynie zostały znalezione w toku b a d a ń terenowych prowadzonych przez Sekcję Zdobnictwa w Cholerzynie i Słupi, wsi leżącej w powiecie myślenickim. Analiza poszczególnych elementów występujących w kwiatonach trzech skrzyń wymienionych na początku wskazuje na to, że powstały one pod w p ł y w e m ośrodka kaszowskiego. Skrzynia ze Słupi (ryc. 13) charak­ terem kwiatonów, a także i pewnymi ozdobami gzymsów i podnóżka („wole oczy"), zbliża się do skrzyń typu skawińskiego (że ośrodkowi skawiń skiemu gwiazda jako motyw zdobniczy obcą nie była świadczy fakt znalezienia takiej skrzyni również w Korabnikach pod samą Skawiną w cza­ sie ostatnich prac terenowych prowadzonych w grudniu 1948 г.). Raz jeden tylko (w Kaszowie) skopiowano skrzynię m a l o w a n ą ok. r. 1890 przez Józefa Rosponda z Liszek zwanego „Ślepickim", k t ó r a na ścianie licowej posiada jeden kwiatoń umieszczony w pośrodku między dwoma gwiaz­ dami (ryc. 16). Serię skrzyń z gwiazdą dopełniają dwie skrzy­ nie, z których jedna znaleziona została w Kaszo­ wie, druga zaś w Korabnikach koło Skawiny. Skrzynia z Kaszowa posiada na ścianie licowej wianek umieszczony między dwoma gwiazdami (ryc. 17). ffi " - • -y R,\!c. 16. Skrzynia znaleziona w Kaszowie malowana ok. roku I 890 przez Józefa Rosponda (zwanego Ślepickim) z Liszek Ryc. 17. Skrzynia z n al ezip n a W s i S z l a c h e c k i e j pow. Ryc. Ib. w Tyńcu. Skrzynia z Ze zbiorów Ryc. Skrzynia 19. Pychowic, Pol. Tow. z Ryc. 20. Skrzynia znaleziona wana w roku 1870. Zezbiorów Cholerzyna rzekomo Sztuki pow. w N ow ej Kraków. wykonana Stosowanej. Kraków. w Olszanicy p. Kraków malo­ Pol. Tow. Sztuki Stosowanej. �R y c i n a Z a s i ę g 21. ^ 6 s k r z y ń g w i a z d a. Kraków U Spis nncjsioiiośrj 1 i. Ь'омои 7 •b ?. \fniknw O •i. *>lsz'ini< n "i. 9 Słupia b. 10 Cholerzyn 7. Pychnwice, Д, Лоо'я т 0, Wieś $7 łachccha Huczna JO. horahnihi gwiazda jako gwiazdo z gwiazdo z wiankiem gwiazda w wianku mo/yw jedyny kwiatonem Sposób wykonania liści wianka, jak i charakter gałązek umieszczonych dośrodkowo w narożnikach wskazuje wyraźnie na związek tej skrzyni z ośrod­ kiem kaszo wskim. Być może, że dalekimi echami omawianego po­ wyżej u k ł a d u są skrzynie podobne do przedsta­ wionej na ryc. 14, gdzie po bokach wianka spo­ tykamy na ścianie licowej osobliwą pół-geometryczną pół-roślinną zdobinę (tabl. I V , 14, 15), której rdzeń stanowi forma, mogąca być zdegener o w a n ą przez swobodne przeróbki, gwiazdą. Skrzynia z Korabnik (ryc. 15) ozdobiona jest gwiazdą umieszczoną w pośrodku pola zdobnicze­ go, wpisaną w kolisty wianek. Krawędzie poje­ dynczego pola wyznaczone są biegnącą równole­ gle do brzegów girlandą złożoną z k w i a t ó w typo­ wych dla skrzyń pochodzenia skawińskiego. Podobna do niej jeśli chodzi o rozplanowanie m o t y w ó w zdobniczych jest skrzynia z Nowej Wsi Szlacheckiej, której kopia znajduje się w te­ ce Tow. Pol. Szt. Stosowanej. Na b r ą z o w y m tle w potrójnej (białej i żółtej) prostej ramce z r ó w ­ noległych linii znajduje się w pośrodku pola zdobniczego gwiazda w środku zielonego kolistego wianka. Dwudzielne promienie gwiazdy w liczbie ośmiu zwrócone są na zmianę ostrymi końcami do środka lub na zewnątrz (ryc. 22), przy czym te ostatnie pomalowane są w połowie na zielono w połowie na żółto, reszta zaś na zielono i biało. Nie ulega wątpliwości, że motyw gwiazdy w swej pierwotnej formie (tabl. IV, 1, 2), przedo­ stał się do krakowskiego meblarstwa ludowego ze $ O sprzętów stylowych. Sześcio- względnie ośmiopromienne gwiazdy stanowią częstą ozdobę intarsjowanych, mebli barokowych i empirowych. M o ­ tyw gwiazdy o promieniach podzielonych wzdłuż osi symetrii, w których jedna połowa wykładana jest drzewem jaśniejszego, druga — ciemniejszego koloru, spotyka się w X V I I I — wiecznych meblach zarówno na zachodzie Europy, jak i w Polsce. U nas występuje on przede wszystkim w me­ blarstwie gdańskim, często jest jednak również i w Polsce centralnej (intarsjowana skrzynia kie­ leckiej roboty z X V I I I wieku w Zbiorach P a ń ­ stwowych na Wawelu) i wschodniej, gdzie spoty­ kamy go, np. jako jeden z pospolitych m o t y w ó w zdobiących meble kolbuszowskie. Prócz sprzętów stanowiących umeblowanie w n ę t r z mieszkalnych, spotyka się też intarsjowane gwiazdy o dwubarwnych promieniach jako ozdo­ bę boazerii i sprzętów po zakrystiach i kościo­ łach. Siennicki w swej pracy poświęconej meblom kolbuszowskim wspomina o tego rodzaju ozdobach w zakrystji św. Krzyża w kieleckim i u Domini­ k a n ó w w Krakowie. Ja w swych badaniach zano­ towałem ten motyw na barokowych ławach znaj­ dujących się w drewnianym kościółku w Rabce i , co w t y m wypadku jest najważniejsze, na opar­ ciach ł a w w kościele tynieckim. Fakt, że właśnie w Tyńcu, k t ó r y był w a ż n y m w okolicy punktem odpustowym, leżącym w cent­ rum największego zagęszczenia skrzyń z gwiazda­ mi, znalazł się motyw ten na ławach, ustawionych w głównej nawie kościoła, wskazuje skąd kra- �kowscy malarze skrzyń mogli zaczerpnąć motyw gwiazdy. W kościele tynieckim bywali niewątpliwie wszyscy malarze skrzyń z odległej zaledwie o p a r ę kilometrów Skawiny, jak i /. Liszek czy Kaszowa. Nie jest jednakowoż wykluczone, że wprowadzenie i rozpowszechnienie motywu gwiazdy w zdob­ nictwie ludowych skrzyń krakowskich naJeży wią­ zać z nazwiskiem stolarza i malarza Józefa Czop­ ka. Artysta ten pochodzący z Korabnik koło Ska­ w i n y „przyżenił" się w Tyńcu, gdzie długie lata w y k o n y w a ł swój zawód skrzyniarza i zmarł 7.IV. 1915 r. licząc lat 61. Czopek robił skrzyń dużo i woził je na sprzedaż do Podgórza w Krakowie. Zasadniczo był to malarz zdobiący skrzynie w stylu „skawińskim". Widzia­ łem w Tyńcu dzieła jego ręki, k t ó r y c h od auten­ tycznych skrzyń robionych w Skawinie nie dałoby się wcale odróżnić. Prócz tych skrzyń wykonywa­ nych przede wszystkim na jarmark w Podgórzu, malował on również sporo skrzyń z gwiazdami, k t ó r e robione na zamówienie rozchodziły się głów­ nie w Tyńcu ). 5 Według informacji Józefa Janika, k t ó r y Czop­ kowi stale woził skrzynie na jarmarki, artysta ten ,,na Zakrakowie" zdobił wyroby swe kwiata­ mi w typie skawińskim, zaś na miejsce dla Tyńca malował gwiazdy, który to motyw, ze względu na podobieństwo do intarsjowanych zdobin znaj­ dujących się w miejscowym kościele, cieszył się dawniej w Tyńcu specjalnym wzięciem. Być może, że czasami umieszczał też Czopek swój ulubiony motyw również i na skrzyniach przeznaczonych na targ, tylko że oprócz gwiazdy malował tam też i skawińskie kwiatony, do których odbiorcy na targu w Podgórzu b y l i przyzwyczajeni. S t ą d roz­ chodziły się skrzynie z gwiazdami w szerokim za­ sięgu podgórskiego targu i t y m właśnie tłomaczyć sobie można sposób, w jaki krakowska skrzynia z gwiazdą znalazła się w Słupi w pow. myślenic­ kim, t j . na terenie objętym już zasięgiem skrzyń typu limanowskiego. Prócz skrzyń łączących się wprost z nazwiskiem Czopka lub takich, które możnaby mu ewentualnie przypisywać, istnieje jeszcze druga grupa skrzyń z gwiazdą, które żadną m i a r ą nie mogły wyjść z pracowni tego skrzyniarza. Mam t u na myśli skrzynie, w których gwiazda występuje w towalzystwie kwiatonów zbliżonych do typu kaszowskiego. J e d n ą z tych skrzyń znalezioną przez �współpracowników Sekcji Zdobnictwa malował, jak wiemy, około roku 1890 Józef Rospond — „Slepicki" z Liszek. Skrzyniarz ten zdobił swe wyroby zasadniczo w stylu kaszowskim (ryc. 16), niemniej jednak kwiatony jego nie są prostym naśladownictwem wzorów kaszowskich. W sposo­ bie traktowania przez niego liści, kwiatów a także flakonów, z których w y r a s t a j ą ukwiecone drzewka, widoczne są pewne rysy indywidualne, na pod­ stawie których możnaby Ślepickiemu przypisać również skrzynie z Olszanicy znajdujące się w tece Pol. Tow. Szt. Stosowanej (ryc. 20), a prawdopo­ dobnie także i znajdującą się w tych zbiorach skrzynię z Pychowic (ryc. 18), k t ó r a jest błędnie zanotowana jako robiona w Tyńcu. Bardziej do czystego typu kaszowskiego zbliżona jest skrzynia nieznanego autora znaleziona w Cholerzynie (ryc. 19),- oraz skrzynia z wiankiem między dwiema gwiazdami, którą skopiowano w Nowej Wsi Szla­ checkiej (ryc. 17). Jak widać z załączonej mapki (ryc. 22) zasięg skrzyń z gwiazdami obejmuje głównie okolice Tyńca, co przemawia na korzyść przypuszczenia o związku zachodzącym między motywem t y m a intarsjowaną zdobiną z ław znajdujących się w tamtejszym kościele. Moda malowania gwiazd, zrodzona w miejscowości pogranicznej, gdzie sty­ kają się w terenie w p ł y w y dwóch ośrodków artystycznych skawińskiego i kaszowskiego, spo­ wodowała, że motywy gwiazdy następują raz w to­ warzystwie typowych m o t y w ó w skawińskich i n ­ nym razem kaszowskich lub też odmiany lisieckiej typu kaszowskiego. W interpretacji ludowych artystów zapożyczony motyw został gruntownie przetworzony i dostosowany do kwiecistych ozdób skrzyń krakowskich. PRZYPISY. 3 ') Skrzynia z Gaja pochodzi zc zbiorów Tow. Pol­ skiej Sztuki Stosowanej, których teka zdeponowana jest obecnie w Miejskim Muzeum Artystycznym Prze­ m y s ł o w y m w Krakowie. Za łaskawe zezwolenie przeko­ piowania tych materiałów składam Dyrekcji tegoż Mu­ zeum imieniem Sekcji Zdobnictwa P a ń s t w o w e g o I n ­ stytutu Badania Sztuki Ludowej wyrazy podziękowa nia. ) Twórczość ośrodka skawińskiego została schara­ kteryzowana w pracach Seweryna Udzieli (Wyrób sprzętów ludowych w Skawinie pod Krakowem. .,Rze­ czy Piękne" I V ) i Tadeusza Seweryna (Krakowskie skrzynie malowane. Kraków 1928). ) Występująca podobnie jak i kwiatony smukłe w 2 odmianach, z których jedna składa się z szeregu osobnych gałązek tkwiących wprost w wazonie, druga stanowi krzaczek z jedną łodygą główną, z której do­ piero rozrastają się na boki łodygi. ) T. Seweryn „Krakowskie skrzynie malowane" str. 20. ) Jak wykazały ostatnie badania terenowe prze­ prowadzone w Korabnikach, wsi rodzinnej J . Czopka, na gruncie tamtejszym skrzynia z gwiazdą (ryc. 21) malował niejaki Czopkiewicz, nieżyjący już dziś stolarz i malarz skrzyń, pochodzący ponoć z tej samej co i Czopek rodziny. Skrzynie Skrzynie 2 malowane w skali 1 : 10. 4 5 rysowane w skali I : 20. �Краковские крашеные сундуки. М. I I I . По время последних исследовании, произведенных на местах в нескольких селах, расположен­ ных на запад от Кракова, найден был ряд парод пых. крашеных сундуков, .которые отличаются от ранее известных типов краковских крашеных сундуков формой решении растительного орна­ мента, украшающего переднюю часть сундука. Особенностью этих, недавно обнаруженных сундуков, являются ветвистые, довольно натурально представленные узоры (или букеты цветов), которые, в количестве двух, заполняют все прост­ ранство, предназначенное для украшения (таблица 111. 1. 2. 3). Возможно, что эта форма происхо­ дит от более старых, подобным образом сделанных сундуков с нарисованными ненатуральными узорами (рис 8. 9). ныне в Краковском воеводстве уже весьма редкими, которые, кажется, со­ ставляют наиболее старый тип крашеных краковских сундуков. I ! дальнейшей части своего труда авто)) рассматривает краковские сундуки, украшенные моти­ вами звезды. В последнее время несколько экземпляров таких сундуков найдено в окресноетях Тыпьца и Кашова — двух деревень, паходящи хся на запад от Кракова. Мотив звезды заимствовав деревенскими мастерами сундуков, из стильной мебели с инкрустацией (между прочим подобный мотив имеется также на лавках барокко в Тынецком костеле), причем, народные художники сумели заимствованный мотив изменить, развить я совместить с.другими, имеющимися на сундуках украшениями. C O F F K E S F E I N T S CRACOVIENS. Ш - т с Partie A u cours des dernieres recherches entreprises dans quelques villages situćs a l'Ouest de Cracovie, on trouva une serie de coffres rustiques enlumines ou la m a n i e r ę de traiter l'ornement de plante sur la paroi de front etait differente des types connus des coffres enlumines de Cracovie. Le trait caracteristique de ces coffres nouvellement decouverts est dans l'ampleur des fleurons (ou bouquets de fleurs) traites d'une manierę assez naturaliste, dont deux remplissent le champ a decorer. (table I . 1, 2, 3). I I est possible que cette forme derive de coffres plus anciens com­ poses de m a n i e r ę semblable et peints de fleurs a — naturalistes. Ces specimenes la sont actuellement fort rares dans le Palatinat de Cracovie et semblent presenter le type le plus ancien des coffres enlumines cracoviens. Dans son travail, l'auteur continue a discuter les coffres cracoviens avec le motif d'etoile dont quelques exemplaires ont ete dernierement trouves dans la region de Tyniec et de Kaszów, deux villages situes a l'Ouest de Cracovie. Le motif de l'etoile a etc pris par les artisans villageois des coffres dans les meubles de style en marqueterie. On le trouve entre autres dans les bancs de style baroque de l'eglise de Tyniec. Les artistes populaires ont toutefois modifie, develops et adapts les motifs empruntes au reste de l'ornementation qu'on voit sur les coffres. CRACOVIAN P A I N T E D C H E S T S . Part I I I . During the last researches made in several villages lying West of Cracow, the findings consisted of a whole series of popular painted chests w i t h plant-desings on the front part quite different from the known types of Cracovien painted chests. The chief trait of those newly discovered chests are exube­ rant, rather naturalistically treated flowers, or bunches of flowers, two of which usually f i l l the space left for ornamentation-(Table I . 1, 2, 3). I t is possible that this form is derived from older, similarly designed chests w i t h flowers painted in a non naturalistic manner, (drawing 8, 9), which are now very rare in the Cracow area, but it seems that these represent the oldest type of Cracovian painted chests. I n his work, the writer continues to discuss the Cracovian chests adorned w i t h a star-motif, several specimens of which have been lately found in the region of Tyniec and of Kaszów, two villages lying West of Cracow. The star-motif has been taken by the rustic chest-makers from stylish marquetry furniture. I t appears also on the baroque benches in the church of Tyniec, still the rustic artists have managed to modify the borrowed motif, developing and adapting i t to the rest of the ornamentation on the chest. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1612be3e22236c0f269f00e044e4984d.pdf 592a7e5bd220abf7ba6f982bc8663a9a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3869 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1949 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3625 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty1949 t.3 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1949 t.3 z.1- 2; s.1-2 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L S K A MIESIĘCZNIK, S Z T U K A ORGAN PAŃSTWOWEGO ПОЛЬСКОЕ 1 N ST Y T U T U В A D A N I A S Z T U K I НАРОДНОЕ Е ж е м е с я ч н ы й I P O L I ИСКУССТВО POLONAIS m e n s u e I I e S H P E A S A N T M o n t h l y T A R T r e v u e R A li 'l' Y К (J Ł Y T К O R !• Г Y С Z N F. Ifynowshi Witold — Historycuzm in sztuce ludotuej cz. III. О R 1> О W N Reinfusa Потаи — Skrzynie zdobione z okolic Кгакоша cz. Ш. Cieśla - Reinfussowa Zofia. Okucia uiozóiu z okolic Makouia cz. II 2$ wir ska Maria. Zagadnienia prymityuinej sztuki robotniczej. Kamy)howski Zbigniew. Kilka słóui o kolędach polskich. W D Z I A ł. 1 N : 1 О К VI А С Y J ; r I I I S T Y С Z E N L U T Y С/ ^ ' У. O i ;: O W 11 i i i N Y Reycliman Jan Wystaiua Słowackiej sztuki ludouiej i - . ii! Bratysławie. Stankiewiczów a Janina. Wystatua sztuki ludouiej u! Łańcucie. Pietkiewicz Kazimierz. Wystania u; Kielcach. Kurkowa Zofia. Z konkursu Szopek ш Krakouiie. Kurkowa Zofia. Atlas polskich strojóir ludoujych. Sprawozdanie Paustinouet'o Instytutu Badania Sztuki Lu­ douiej za rok 1948. R O K LUDOWEJ ж у р н а л ART POPLLAIRE R e v u e L U D O W A 1 У 4 9 I'r^.^ •WctawCc �fragment к i. I i m и и к r a i ń s k i e g o wjg K r z y ż a n o w s k i e g o — Malieriałg po E tno gr a. j ' i i. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1de1e652b4ab92882819d8b8adc5fd4a.pdf 1443abae07f8debd34c272da44156e2d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3872 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1949 Subject The topic of the resource metaloplastyka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3628 Title A name given to the resource Okucia wozów z okolic Makowa cz.II / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty1949 t.3 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1949 t.3 z.1- 2; s.26-38 Creator An entity primarily responsible for making the resource Cieśla-Reinfussowa, Zofia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text OKUCIA W O Z Ó W Z O K O L I C MAKOWA П mówione w części pierwszej poszczególne okucia wozów nietylko odznaczają się różnorod­ nością formy, lecz także bogactwem ornamentów. Wzory są wybijane techniką stempelkową, pole­ gającą na tym, że na gotowym okuciu, na zimno lub na gorąco robi się odciski przy pomocy spe­ cjalnych tłoczków. Tłoczki te przybierają formę bądź walcowatych sztabek, bądź młotków, osa­ dzonych na drewnianej rękojeści, zwanych na omawianym terenie „siekocami". Wycięcia na stemplach nie są na ogół skompli­ kowane. Do najpospolitszych i powszechnie t u spotykanych należą: linia prosta, zygzakowata, falista, półksiężyce (o krawędziach gładkich albo ząbkowanych), dalej punkt, kółko, trójkąt. Im więcej kowal ma różnorodnych stempli tym wię­ cej istnieje możliwości zdobniczych. Ważniejszą od ilości posiadanych ,,siekocy" jest jednak umie­ jętność operowania nimi. Niekiedy okucie zdo­ bione ornamentem złożonym z 2 lub 3 elementów daje, dzięki dobrej kompozycji wrażenie estetyczniejsze, niż inne, do sporządzenia którego uży­ to całego szeregu rozmaitych stempli. Zestawione na tablicy I odciski stempli, zebra­ ne z okuć wozów „makowskich" dają przegląd najczęstszych elementów, z których dopiero two­ rzą się motywy ośrodkowe i pasowe. Jak z tej tablicy wynika są to wszystko motywy geome­ tryczne. Na pierwszy plan wysuwają się różnego rodzaju linie, a więc: prosta, (tabl. I , 1), zygzako­ wata (tabl. I , 4), ząbkowana (tabl. I , 7), falista (tabl. I , 5, 6), łukowato wygięta (tabl. I , 8), two­ rząca półksiężyce (tabl. I , 9 — 17), złamana pod k ą t e m ostrym (tabl. I , 2, 3). Oprócz tego bardzo częstym elementem zdobniczym jest trójkąt, po­ siadający kilka różnych odmian. T r ó j k ą t y jakie w ornamentach na okuciach wozów „ m a k o w ­ Л A 2 3 ^ Л A 22 T A B L I C A 23 I skich" występują są stale r ó w n o r a m i e n n e (tab). 1, 18 — 25) o rozmaitej wysokości, dzięki czemu są raz bardziej spłaszczone (tabl. I , 22, 24), to znów bardziej smukłe (tabl. I , 18, 19). Niektóre z nieb posiadają ponadto kółko w środku (tabl. I , 23 —• 25) albo mają podstawę zdeformowaną w kształcie półkola (tabl. I , 25). Z innych figur geometrycznych spotyka się, ale już daleko rzadziej, kwadrat (tabl. I , 26), romb (tabl. I , 27), punkt względnie kółko (tabl. I , 29), oraz kółko przekreślone na krzyż (tabl. I , 30). Osobną grupę zdobin stanowią gwiazdki od 4-ro do 8-miopromiennych, przy czym w każdej gwiazdce promienie mają inny kształt. Jedne są w formie trójkątów (tabl. I , 31 — 33), drugie k w a d r a t ó w (tabl. I . 34, 36), lub wydłużonych pro­ stokątów (tabl. 1, 35). Promienie te łączą się ści­ śle z sobą i wyznaczają kółko w e w n ę t r z n e (tabl. I , 33 — 36), albo ułożone są odśrodkowo, nie sty­ kając się ze sobą zupełnie (tabl. I , 31, 32). Oprócz gwiazdek różnego kształtu spotykamy na wozach „makowskich", choć znacznie rzadziej, pewne motywy zbliżone do form kwiatowych, składających się z kolistego środka i k i l k u płat­ ków dookoła (tabl. I , 37 — 40). Najczęściej jednak z wyżej wymienionych elementów spotyka się, tak w motywach paso­ wych jak i środkowych, półksiężyce i to najróżnorodniejsze co do wielkości i co do kształtu. Występują one bądź to samodzielnie, bądź też w połączeniu z innymi elementami zdobniczymi, przy czym najchętniej kowale zestawiają je z gwiazdkami. Z opisanych tu elementów otrzymujemy całą plejadę motywów, których wartość artystyczna zależna jest przede wszystkim od uzdolnień kom­ pozycyjnych danego kowala. А Л Л Л 4 5 6 • 24 25 26 7 27 9 3 i 28 • O 29 �A N A L I Z A ORNAMENTÓW ZOFIA W zdobnictwie wozów „makowskich" została zrealizowana w sposób mistrzowski podstawowa zasada budowy ornamentu. „ O r n a m e n t " — pisze prof. К. Homolacs — „służy do wyrażenia i pod­ kreślenia formy, na której występuje. Musi on • tedy być zgodny z materiałem w k t ó r y m dana forma została wykona i musi wyrażać sens tej formy." ) Motywy ośrodkowe, występujące jedynie na tarczowatych witkach wozów „makowskich", przedstawione na tablicach I I i I I I , u w y p u k l a j ą wyraźnie kształt owalny, kolisty czy „gwiaździ­ sty" tych witek. Przeciwnie zaś motywy pasowe, znajdujące się na innych okuciach jak na witkach w formie gładkich pierścieni, na blachach bocz­ nych i końcowych na śnicach i „iglicach" podkre­ ślają ich wydłużony kształt (tabl. V I , V I I , V I I I , IX, X). Wspomniane wyżej w i t k i tarczowate są z reguły nieco wypukłe, przy czym na środku w y ­ bity jest jakiś motyw centralny, stanowiący ca­ łość samą dla siebie. 1 Najczęstszą zdobiną, występującą na wyniosłej części w i t k i , to „gwiazda" czteropromienna, k t ó r a w najprostszym wypadku posiada promienie zło­ żone z dwóch łuków, stykających się końcami ze sobą (tabl. I I , 1, 5, 14). Niekiedy łuki te nie scho­ dzą się całkowicie (tabl. I I , 6, 7, 9, 10). Często te cztery promienie łączą się w samym środku z sobą (tabl. I I , 5, 15, tabl. I I I , 1), a czasem nieco dalej od centrum tak, że zamykają wewnątrz p e w n ą przestrzeń, k t ó r a jest albo pusta (tabl. I I , 6, 7, 18, 19), albo wypełniona kółkiem (tabl. I I , 13, 14, tabl. I I I , 4). Łuki wyznaczające promienie gwiaz­ dy bywają niekiedy podwójne (tabl. I I , 5 — 7, 13, 18, 19, tabl. I I I , 1 — 4 ) lub nawet potrójne (tabl. I I , 9, 10, 20, tabl. I I I , 20). Jako odmiana С Z. II. CIEŚLA-REJNFUŚSO WA gwiazdy czteropromiennej występuje niekiedy taka, w której 4 długie przecinające się nawza­ jem łuki układają się jak gdyby w zamkniętą poczwórną pętlicę (tabl. I I , 2). Czasem motyw ten bywa zdwojony w ten sposób, że pętlice mniejsze wpisane są w większe (tabl. I I , 4, 8) lub też pętli­ ce równej wielkości zostają nałożone na siebie z pewnym minimalnym odchyleniem (tabl. I I , 3). Rzadko stosunkowo zdarza się, iż zamiast cztero­ promiennej gwiazdy jako zdobinę środkową kują gwiazdę sześciopromienną, przybierającą bądź postać sześciolistnej rozety (tabl. I I , 12), bądź zag­ matwanej w rysunku „gwiazdy" o promieniach ze zdwojonymi konturami (tabl. I I . 11). W okół gwiazd zarówno cztero jak i sześciopromiennych występują dodatkowo zdobiny w for­ mie małych elips złożonych z łuków, lub gwiaz­ dek. Jeśli duża gwiazda jest czteropromienna a zdobin jest również cztery, wówczas wypełniają one wolne pola między promieniami (tabl I I , 14 20, tabl. I I I , 1). Jeśli dodatkowych zdobin jest sześć, wtedy 2 pozostałe umieszczane są na dwóch przeciwległych końcach promieni (tabl. I I I . 2, 3). Gdy zaś jest ich jeszcze więcej, wtedy układają się one w koło (tabl. I I I , 6), względnie elipsę (tabl. I I I , 5). W niektórych gwiazdach prze­ strzeń między promieniami wypełniona bywa jed­ nym lub dwoma łukami, zwróconymi bądź koń­ cami do w e w n ą t r z (tabl. I I , 13) bądź na zewnątrz (tabl. I I , 10). Oprócz opisanych wyżej jako motywy central­ ne spotyka się na witkach środkowych prosty krzyżyk r ó w n o r a m i e n n y (tabl. I I I . 6), elipsę ze środkiem pustym (tabl. I I I . 8) lub wypełnionym (tabl. I I I , 7) albo też rozety (tabl. I I I , 9, 10) utwo­ rzone z elips powstałych z dwóch łuków. Czasem zdarza się, że motyw centralny złożony jest z 9 Л i 11 i 3*1 12 • J U / 4 32 13 33 14 O 34 15 # 35 16 17 18 O # # 38 36 3? 19 O O 39 40 T A B L I C A I 27 �19 28 T A B L I C A II 20 gwiazdek ułożonych w 3 szeregi po trzy tak, że wypełniają one powierzchnię zbliżoną do kwa­ dratu (tabl. I I I , 13). Rzadziej jeszcze motyw centralny przybiera postać słabo ze sobą powią­ zanych jakgdyby rozsypujących się zdobin w kształcie krzyża (tabl. I I I , 17), czy wirującej gwiazdy (tabl. I I I , 18). Do w y j ą t k ó w należą w i t k i , k t ó r e w ogóle nie mają ośrodkowej kompozycji motywu centralnego, tylko całą ich powierzchnię pokrywa ornament pasowy, jak np. w formie r ó w ­ noległych l i n i i prostych ułożonych z drobniutkich łuków (tabl. I I I , 15), lub przecinają ją przez środek dwie biegnące równoległe linie zygzakowate (tabl. I I I , 14). Opisane tu motywy centralne występują na w i t ­ ce środkowej, bądź jako jedyna ozdoba (tabl. I I , 1, 9), bądź też z innymi, które albo ciągną się wzdłuż krawędzi w i t k i i podkreślają w ten sposób jej kształt (tabl. I I , 2, 8, 15, 16, 18, tabl. I I I , 2, 3, 4, 16, 18 — 20) albo też tworzą zamknięty k r ą g wokół motywu środkowego. Powstają w ten spo­ sób dookoła gwiazdy środkowej koła lub elipsy utworzone z połączonych (tabl. I I , 3) lub luźnych (tabl. I I , 11) łuków, elips (tabl. I I , 4, tabl. I I I , 6 — 10, 12). Wyjątkowo tylko pole środkowe, na k t ó r y m znajduje się motyw centralny w y o d r ę b ­ niony bywa przy pomocy l i n i i łamanej (tabl. I I I , 13). Tarcza w i t k i środkowej przechodzi w obręcz, obejmująca dyszel i śnice. Jeśli idzie o ornament, to kompozycja motywów na tarczy może n a w i ą ­ zywać do zdobin na obręczy (tabl. I I , 2, 5), częściej jednak bywa oddzielona jakimś elementem od niej, tworząc zamniętą zupełnie w sobie całość (tabl. I I , 6, 7, 13, 17. 19, tabl. I I I . 3, 17, 19, 20). Przyglądając się tablicom I I i I I I można ogólnie powiedzieć, że motywy ośrodkowe tu zestawione zbudowane są na najmniej dwóch osiach symetrii, a często na 4 i więcej. W przeciwieństwie do tego ozdoby na tzw. „ko­ ronach" zbudowane są z reguły na jednej osi sy­ metrii, co w pewnej mierze wynikać może z kształ­ tu pola zdobniczego. Uderzającym jest to, że zdobi­ ny występujące na „koronie" posiadają jako mo­ tyw zdobniczy głównie ornamenty roślinne, których nie ma na innych okuciach. Podstawowym, moty­ wem jest tutaj gałązka najczęściej z elipsowatymi listkami, wyrastającymi parami (tabl. I V , 1 — 8, 10, 12, 13, 15, 19 — 23) względnie pojedynczo (tabl. IV, 9, 11, 14, 16, 18, 24). Czasem zamiast listków spotyka się jak gdyby kolce czy igły (tabl. I V , 17, 21). Na powierzchni korony znajdują się dwie (tabl. IV, 1 — 16), trzy (tabl. I V , 17 — 21) a nawet cztery gałązki (tabl. I V , 22). Jeżeli jest ich dwie, wówczas mogą być one umie­ szczone od siebie w pewnym oddaleniu, bądź roz­ chylając się k u górze na zewnątrz (tabl. I V , 1—12), �bądź też przeciwnie, nachylając się k u sobie (tabl. IV, 13 — 15). Czasem zdarza się, że gałązki wycho­ dzące mniej więcej z jednego punktu wychylają się silnie na boki (tabl. I V , 9 — 11), przechodząc w układ prawie poziomy (tabl. I V , 12). W zdobi­ nach, składających się z 3 gałązek jedna ułożona jest na osi symetrii, dwie zaś pozostałe po bokach. Gałązki boczne są z reguły górą na zewnątrz w y ­ chylone. Spotyka się też wypadki schodzenia się 3 gałązek w jednym punkcie u dołu (tabl. I V , 18). Przy układach złożonych z trzech gałązek zdarza się niekiedy, że niewszystkie gałązki wykonane są w ten sam sposób. Naprzykład na tablicy I V r y ­ sunek 21, gałązka środkowa i jedna boczna posia­ dają kolce czy szpilki, podczas gdy druga boczna zaopatrzona jest w elipsowate listki. W wypadku gdy ,.koronę" zdobią cztery gałązki, to schodzą się one parami w kształcie litery „V" (tabl. I V , 22). Wyjątkowo na jednej z „koron" zanotowano ornament roślinny, zbudowany bez osi symetrii, składający się z k i l k u gałązek, ułożonych ukośnie w jednym kierunku (tabl. I V , 24). Pola między gałązkami są albo puste (tabl. I V , 1, 9, 10, 16 — 18, 22) albo też wypełniają je jakieś dodatkowe ozdoby jak gwiazdki pojedyncze (tabl. IV, 3, 19, 24) lub ułożone w różne motywy (tabl. IV, 2 — 8, 11 — 13, 15, 20, 21, 23, 24). Czasem zdarza się, że oprócz lub zamiast zdobin występują też t u daty wykonania wozu (tabl. I V , 2, 6, 13, 15 — 18, 23) lub inicjały (tabl. I V , 14, 15). Rzadko ornament rośliny wypełnia w całości pole zdobni­ cze. Przeważnie jest ono bądź jednostronnie bądź dwustronnie obrzeżone szlakiem ornamentu geo­ metrycznego. Wzdłuż prostego boku „korony" jest to najczęściej pas złożony z trójkątów łuków, elips. Na niektórych bogatszych okuciach pas ten składa się z k i l k u biegnących równolegle układów zdobin (tabl. I V , 3, 9, 11, 12). Na przeciwległym brzegu, zwłaszcza w koronach zębatych, dla podkreślenia formy wybijane są przeważnie pasowe u k ł a d y zło­ żone z łuków (tabl. I V , 1, 10, 11, 12, 22, 24) lub kro­ pek (tabl. I V , 8, 19). W jednej z „koron" o. pięknie rozwiniętym potrójnym w y k r o j u zębów zwraca u w a g ę bardzo trafne wypełnienie ich powierzchni przy pomocy czteropromiennych gwiazdek (tabl. IV, 9). Zdarzają się „korony", których pole zdobni­ cze podzielone jest kreską poziomą na dwie mniej więcej równe części, przy czym jedna wypełniona jest ornamentem druga zaś przeznaczona na datę. (tabl. I V , 6, 23). Obok „koron" o przeważnie roślinnym ornamen­ cie spotyka się też i „korony" o motywach wyłącz­ nie geometrycznych. Występują one jednak dale­ ko rzadziej niż poprzednie. Zestawiono je na tabli­ cy V. W „koronach" tego typu przeważa ornament o układzie pasowym. Wzdłuż prostego brzegu w i t - 10 11_ 13 14 16 1? T A B L I C A III �в 01 W <У> о* л о -ОчО f0 Ф W л «с и n & to ! _' ctH NЛ • • P-N В — В) С fccttacj. H-NBct 04> ДВ ct го P ч и н а a p<4 04 n в Ж роч _ 00 нчо =3 • У O.S » » d S O K U ЯО ctM 3 top- vo Ф «<D lb ct tj. p.(n Oh* o o 17° ° Ł"———-J ok „ - „ d e 15 14 j T T O r / % > i6 17 19 20 *5 Ł ° ć 23 30 T А В L 1С А IV 21 ^ 24 я> о о.оь ... ający się р ' о Ф*чбBн O -Caо» ар»нcР-р 'В t 3п Sd-tr o i )а4и-0 er >о ltd W •tłocr и- o n>даа н- <5 a где о о р w9 Q • = J a d ó w różн й о norodnych elementów. Zazwyczaj ostatni z tych częściowych pasów, zamykający szeroki szlak od środka „korony" składa się z łuków, przeważnie podwójnych (tabl. V, 1 — 4). W miejscach łączenia się półksiężyców, czyli w punktach przewężenia, znajdują się znane nam już z poprzednich tablic, elipsowate ozdoby, ułożone dłuższą osią prosto­ padle do biegnących łuków, wypełniające lukę między nimi (tabl. V, 1—4, 9). Na zakończeniu tych elips znajdują się 2 łuki dodatkowe (tabl. V, 3, 4) albo wąskie t r ó j k ą t y (tabl. V, 2), k t ó r e rozchylają się silnie od środka na boki. W polu między nimi jest albo jeszcze jeden taki sam trójkąt (tabl. V, 2, 3) albo kropka (tabl. V, 4). Czasem te dodatkowe ozdoby nie dochodzą do elipsy lecz przeciwnie leżą z dala od niej (tabl. V, 1). Ozdoba ta w całości, t j . pas łuków oraz elipsa razem z wystającymi z niej łóżkami, robi wrażenie jakiś jakby wisiorków przewieszonych na długich falujących się festonach. Podobne jak i w koronach o motywach roś­ linnych tak i tu oprócz zdobin spotyka się też i da­ ty, które zazwyczaj występują w pasie, biegnącym wzdłuż prostego boku „korony" (tabl. V, 7, 8) a nie­ kiedy nieco od niego odsuniętym (tabl. V, 11). W przeciwieństwie do tego drugi brzeg posiada wąski, lekki, szlak, złożony z podwójnych łuków, podkreślających kształt okucia (tabl. V, 1 — 4, 7 — 10). Niezbyt często występuje pojedyncza „gwiazda" jako jedyny motyw na tarczy w i t k i (tabl. V, 5 — 7). Gwiazdy te podobne są do zna­ nych nam „gwiazd" w i t k i środkowej. Jeśli idzie o pokrycie regularne j a k i m ś motywem geometry­ cznym całej powierzchni „korony", to takie w y ­ padki są raczej w badanych okuciach niezwwkle rzadkie i równocześnie zupełnie dla wozów „ma­ kowskich" nietypowe (tabl. V, 10 — 12). Motywy geometryczne są jedynymi jakie spoty­ ka się na wydłużonych częściach okuć wozów „makowskich'. Nie da się przy tym. mówić o osiach symetrii, gdyż co najwyżej jest ona jedna, przecho­ dząca wzdłuż pasa przez środek motywu, połowią­ ca go na dwie części równoważne, odpowiadające sobie nawzajem. T a k ą właściwość mają jedynie motywy pasowe dwustronne np. (tabl. V I , 8, 14, 23, ltd). W układach pasowych, biegnących w kie­ runku prostym daleko ważniejszym od osi symetrii jest r y t m czyli fala, powtarzająca się stale. I m ona jest krótsza i mniej skomplikowana, t y m motyw jest bardziej zwarty i wyraźniejszy. Z m o t y w ó w geometrycznych do rzadkości należą układy ułożo­ ne z p u n k t ó w (tabl. V I , 1), czy kółek przekreślo­ nych (tabl. V I , 18). Również bardzo rzadko samo­ dzielnie występuje linia prosta, jako motyw mało ozdobny (tabl. V I , 2). Częściej stosowana jest linia �zygzakowata (tabl. V I , 3, 12). Obydwie te linie: prosta i zygzakowata służą jednakże, jak to już poprzednio było omówione, do podkreślania formy samego okucia. W t y m celu stosuje się je przede wszystkim do obrzeżania układów pasowych. Dość częstymi zjawiskami są dwie linie równoległe do brzegów, między k t ó r y m i znajduje się jakiś motyw prc.sty (tabl. V I , 5 — 8, 14, 22, 23 itd.) względnie bardziej skomplikowany (tabl. I X , 2, 7, 13 itd.). Z linii prostych powstają jeszcze takie motywy jak skośna kratka o oczkach drobnych, w formie rombu, (tabl. V I , 5), czy większych, również rom­ bowych, ale z uciętym jednym narożem (tabl. V I , 6), względnie krzyżyki, wyglądające jak duże ,,X'' (tabl. V I , 7). Podobne do tego ostatniego motywu są krzyżyki utworzone z bardzo maleńkich łuków, przypominające w całości pajączki, (tabl. V I , 8). Obydwie jednak te formy są na ogół rzadkie. T r ó j ­ kąty układają się w sposób klinowaty, zazębiający się. Między szereg trójkątów ułożonych podstawa­ mi na jednej linii prostej wsuwa się od strony przeciwnej drugi, tak samo zbudowany (tabl. V I . 10 — 12). Kwadraty, a właściwie romby układane mogą być albo dłuższą średnicą prostopadle do bo­ ków (tabl. V I , 14), albo równolegle (tabl. V I , 15). W jednym okuciu dodatkowo obok rombów wymia­ tanych głębiej z jednej strony, pola między nimi wy­ pełnia elipsowata zdobina, złożona z 2 małych łu­ ków. Pola te zamknięte są g r u b ą linią zygzakowatą, składającą się z kątów. Te same kąty po przeciw­ nej stronie pasa środkowego wypełniają pola mię­ dzy rombami (tabl. V I , 16). Na jednym jedynym okuciu znaleziony został ornament ułożony z nie­ zbyt foremnych połówek elips (tabl. V I , 17). Dużo stosunkowo m o t y w ó w spotyka się zrobio­ nych z różnorodnych gwiazdek (tabl. V I , 19, 20, 22, 24), występujących nieraz jako samodzielna ozdoba, podobnie zresztą jak i elipsy powstałe z 2 ł u k ó w prostych, czy też o ząbkach ostrych względnie okrągłych (tabl. V I , 21, 23). Częstą ozdobą spotykaną na okuciach wozów „makowskich' jest linia łamana. Zestawione różne kombinacje m o t y w ó w na tablicy V I I dają przegląd najważniejszych układów, których częścią podsta­ wową jest właśnie owa linia zygzakowata. Pow­ stać ona może dwoma sposobami po pierwsze albo przez wtłaczanie k ą t ó w w żelazo tak, że linia ja­ ko całość jest wklęsła a powstałe w ten sposób po­ la w y p u k ł e (tabl. V I I , 2, 4, 6 — 10, 12 itd.) i od­ wrotnie kowal wgniatając trójkąt raz koło razu otrzymuje w y p u k ł ą linię zygzakowatą, zaś sam trójkąt jest wklęsły (tabl. V I I , 5, 11, 13, 15). Jak wynika z tabl. V I I linia zygzakowata może być ujęta 2 liniami prostymi (tabl. V I I , 2, 4, 6, 11, 12 itd.) albo jedną, jeśli dochodzi z drugiej strony do brzegu okucia (tabl. V I I , 3, 1, 7, 14, itd.), W wyjąt- T A B L I С Л V kowych tylko wypadkach nie ma ani jednej l i n i i prostej, a wtedy albo obustronnie dochodzi do kra­ wędzi (tabl. V I I , 13) albo też tylko jednostronnie (tabl. V I I , 9, 15, 17). Zasadniczo jednak jeśli tylko w układzie pasowym występuje prócz l i n i i zygza­ kowatej jeszcze jakiś drugi element, wówczas pole zdobnicze podzielone jest na dwie części linią pro­ stą, jedną część zajmuje linia łamana zaś drugą pozostały inny motyw pasowy. Czasem szlak ozdób jest złożony z więcej jak z dwóch pasów, wtedy całe pole podzielone jest liniami prostymi r.a od­ powiednią ilość części składowych (tabl. V I I , 12). Zdarza się także, że linia łamana jest utworzona z wąskich odcinków jednostronnie ostro ząbkowa­ nych (tabl. V I I , 1, 3, 10), przy czym ząbki te mogą być wszystkie na zewnątrz zwrócone (tabl. V I I , 1) albo raz na zewnątrz raz do w e w n ą t r z (tabl. VII,,3), albo też wszystkie do w e w n ą t r z (tabl. V I I , 10). Ta wąska linia łamana występuje bądź to samodziel­ nie (tabl. V I I , 1) bądź to w połączeniu z linią ła­ maną gładką (tabl. V I I , 3) bądź też z półksiężycami (tabl. V I I , 10). Częstszą od opisywanej tu linii ząbkowanej jest linia zygzakowata o krawędziach prostych (tabl. V I I , 2), łącząca się chętnie z różnemi rodzajami łu­ ków. Łuki te są różne tak co do wielkości (tabl. V I I , 11, 17, 18) jak i co do formy. Mogą one być g'ład- 31 �2 3 v > S ? S ? S ^ < x x 4 x x < x x «деДОДОг 13 П ДОлТдОД -10 11 12 14 15 16 t f f ft 0®0®<8К ОООО 1? 18 19 Ф - T A B L I C A # # £ # 22 21 32 Ш о с о 23 о о о о 20 с о с ^ V 24- VI kie, pojedyncze (tabl. V I I , 5) podwójne (tabl. V I I , 6, 12, 18, 19), wycinane ostro (tabl. V I I , 9) czy owal­ nie (tabl. V I I , 4, 20) albo kombinacje jednych i drugich (tabl. V I I , 7, 10, 15). Ponadto łuki te zwracają się raz końcami w stronę l i n i i zygzako­ watej (tabl. V I I , 5, 7, 11, itd) lub przeciwnie końce skierowane są k u drugiemu brzegowi okucia (tabl. V I I , 6, 9, 20). Czasem te łuki łączą się końcami ze sobą tworząc zęby (tabl. V I I , 4, 7, 9 itd.) lub zamy­ kają między sobą pole przez co powstają jakby og­ niwa łańcucha (tabl. V I I , 8, 9), albo też są od siebie z dala odsunięte a przestrzeń powstała w ten spo­ sób między niemi może być wolna (tabl. V I I , 5, 6. 15), względnie wypełniona gwiazdką (tabl. V I I , 11) czy elipsowatą zdobiną (tabl. V I I , 16). Również powierzchnie oddzielone linią falistą są puste (tabl. V I I , 1 — 12), bądź posiadają punkcik (tabl. V I I , 13 — 16) bądź też mały kąt (tabl. V I I , 17). Naj­ chętniej jednak u ż y w a n y m elementem zdobniczym przez kowali z okolic Makowa jest motyw półksię­ życów. Jako zdobina występuje ona prawie na każdym okuciu, pod różnymi postaciami i w naj­ rozmaitszych ułożeniach. Na opracowywanych 71 x 8 7 ^ ^ ^ ж x wozów wszystkie, nawet o nieznacznych ornamen­ tach mają w swym zespole okuć zawsze jakiś mo­ t y w ułożony z półksiężyców. Układy tych łuków mogą być proste i bardzo skomplikowane, co u w i ­ doczniają tablice V I I I , I X , X. Półksiężyce mogą być małe, drobne, o gładkich krawędziach (tabl. V I I I , 1. 2, 7), to znów duże (tabl. V I I I , 12, 17, 26) albo jednostronnie o ostrych zębach (tabl. V I I I , 3, 13, 16). czy owalnych (tabl. V I I I , 5, 22). Niekiedy łuki złożone są z niewielkich oddzielnych prostokącików (tabl. V I I I , 4) albo opartych na łuku (tabl. V I I I , 6). Wszystkie te wymienione półksiężyce tworzą samoistne jednoszeregowe układy (tabl. V I I I , 1, 4) względnie podwójne rzędy jednakowych ł u k ó w (tabl. V I I I , 7, 8), albo też występują w j a k i m ś zestawieniu (tabl. V I I I , 5, 9, 10). Są także ornamen­ ty, złożone z 3 (tabl. V I I I , 11) i więcej szeregów półksiężyców (tabl. V I I I , 13) ułożonych równolegle nad sobą i zajmujących całe pole zdobnicze. Łączenie półksiężyców z gwiazdkami czy styli­ zowanymi kwiatkami daje szereg bardzo interesu­ jących układów. Jednym z takich zestawień jest gwiazdka, znajdująca się nad łukiem półksiężyca, о �(tabl. V I I I , 14). K w i a t k i b y w a i " do wypełniania luk p o " ' stykającymi si^ półksiężycowy cym dodatków V I I I , 16 — 28). 16) albo rozetka jest najczęstsze i - z łuków pojedynczych tabl 24, 26 — 28) lub podwójnych (tabl. -*±, 22, 23, 25). Łuki, przy których wiszą te ozdoby są zwrócone końcami k u dołowi, tak, że dochodzą do środka zdo­ biny (tabl. V I I I , 17, 18, 20 — 22, 26), lub przeciw­ nie posiadają końce w y w i n i ę t e do góry, a w y n i k ł e w ten sposób między wybrzuszeniami półksięży­ ców przewężenie, wypełnione bywa również opisy­ w a n ą wyżej zdobiną (tabl. V I I I , 19, 23 — 28). Cza­ sem między t y m i zdobinami dodatkowo umieszcza­ ne są jeszcze gwiazki (tabl. V I I I , 23) lub pod nimi, w środku elips utworzonych z łuków (tabl. V I I I , 27). Gwiazdki także wypełniają wygięcie półksię­ życów (tabl. V I I I , 21) a niekiedy ich miejsce zajmu­ je motyw złożony z 3 elipsowatych zdobin, wyglą­ dający jak trójlistna koniczyna (tabl. V I I I , 28). ,r ch wozów „makowskich" wielokrotnionych szereeżących łuków, częściej ie innym zestawieniu, - .П.. Łuki mogą biegnąć wzdłuż . „ / . I okucia na kilka różnych sposobów, a więc po pierwsze końcami zwrócone k u środkowi oku­ cia (tabl. I X , 1 — 11 tabl. X , 1 — 19), p o w t ó r e częścią w y p u k ł ą do w e w n ą t r z a końcami ku bokom okucia tabl. I X , 12 — 20), po trzecie i tak i tak tzn. półksiężyce, leżące bliżej krawędzi skierowane są ku n i m końcami, zaś pas w e w n ę t r z n y jest złożony z łuków o końcach zwróconych do środka układu, przy czym mogą one leżeć od siebie w pewnej od­ ległości (tabl. I X , 21), lub też dotykać się wzajem­ nie (tabl. I X , 22 — 26). Oprócz tych spotyka się jeszcze zestawienia łu­ ków, w formie układów stojących naprzemianległych (tabl. I X , 29 — 32), polegających na tym, że 2 szeregi łuków zazębiają się wzajemnie za siebie. Z innych u g r u p o w a ń należy wymienić jeszcze pół­ księżyce zwrócone prawie prostopadle do krawędzi okucia, a wychodzące na boki z pasa utworzonego z elips (tabl. I X , 33). T A B L I C A A / W VII Л Л Л Л / 4- Л Л А А А Л ч А Л А А А / 8 з а о о о о о о о о с 10 11 12 19 20 IVAVAV 2 1? 18 �2 1 3 T /"4 T <t*""">» <t«nw>)> <t* " >;> 10 13 o o ' ^ ^ S ^ 21 11 12 3>&Jł>Si*il z - ^ ^ x c ^ x ^^^^ 14 15 16 18 19 f#(oPł *®*®«0* 22 25. 34 Л o 1? T A B L I C A 4 «<""Ч 23 24 28 VIII Łuki mogą nietylko łączyć się końcami, ale tak­ że wzajemnie przecinać, przez co powstają owalne i rombowe pola wewnętrzne, (tabl. I X , 34). Owalne zdobiny w formie ogniw łańcuszka nie muszą tworzyć jednej całości lecz mogą także być przerwane i połączone jedynie jednym łukiem, drugi zaś ułożony jest do niego równolegle (tabl. IX, 35). Opisane tu dopiero co układy łuków występują pojedynczo (tabl. I X , 1, 4, 5, 6, 12, tabl. X, 1 — 6, 8 — 10, 19) podwójnie (tabl. I X , 7,-13 —16 tabl. X, 7, 11 — 17) a nawet potrójnie (tabl. I X , 3). Pola zawarte między łukami bywają puste (tabl. IX, 1, 3, 12, 16, tabl. X, 1 — 7 itd.) albo też znaj­ duje się w nich jakaś ozdoba jak kropka (tabl. I X , 9 tabl. X , 8), kółko (tabl I X , 5), drobne gwiazdki różnego kształtu (tabl. I X , 6-8 tabl. X, 10, 11, 18, 19), a nawet większe (tabl. I X , 10) elipsa (tabl. I X , 4, tabl. X, 9, 13). Również wolne miejsca między dwo­ ma sąsiednimi łukami są wypełniane przez rozmai­ te elementy zdobnicze. Tu należy wyliczyć kółko (tabl. I X , 2, 5), kropki pojedyncze (tabl. I X , 17) i poczwórne (tabl. I X , 19), gwiazdki (tabl. I X , 18, 20, 30) elipsy pojedyncze, ułożone poziomo (tabl. IX, 24), wzlędnie pionowo (tabl. I X , 11, 27 tabl. X, 14 — 17). Niekiedy całe pole zdobnicze, znajdujące się mię­ dzy dwoma szeregami łuków wypełnione bywa ja­ kimś motywem, który powtarza się rytmicznie np. kółko i gwiazda (tabl. I X , 28), albo rozrzucone łu­ ki, przegrodzone czteropromienna gwiazdą (tabl. IX, 36). Raz jeden tylko na wydłużonym okuciu wystą­ pił motyw roślinny w kształcie gałązki o owalnych listkach powstałych z dwóch małych łuków. Listki te, osadzone na niewielkim ogonku, wyrastającym z głównej gałązki są ułożone wobec niej asyme­ trycznie (tabl. X, 20). Pasowe części okuć wozów „makowskich", po­ siadają obustronnie krawędzie z ą b k o w a n e mają nadzwyczaj trafne rozwiązanie powierzchni przy pomocy zdobin uwypuklających jeszcze ich kształt. Miejsca szersze wypełniają albo łuki pojedyn­ cze (tabl. X I , 1, 2) lub podwójne (tabl. X I , 3), ale �I 4«» О 1 о * * * * О о o _ o о с o o < v o . 8 t t E : 13 • • • • • Ф 1? N*-^ > W ф U U 10 11 12 14 15 16 19 20 Ф 4 18 SM./ > « W - W kM< S228?55 •••• 25 29 зз D c o o 22 21 *»• • U SO fggggg c > A e j 24 Ч Г о о Г 28 2? frg 34 o 23 26 30 c w>«^ » » 31 35 » 32 tS/>i K : « �4 coocoo ооооос 5 C C O V"N O O f~z 8 ^^^^^аШ^ ^^^^^^^^^^^^ 10 ii 12 16 4 1? T A B L I C A 36 18 20 X przede wszystkim znane z witek środkowych i „ko­ ron" czteropromienne gwiazdki (tabl. X I , 4 — 9). Na przewężeniach nie ma bądź to nic (tabl. X I , 1, 2, 4, 10), bądź też znajduje się jakaś zdobina jak elipsa pozioma (tabl. X I , 5), gwiazdka (tabl. X I , 6), łuki ułożone równolegle do wycięcia (tabl. X I , 7 — 9). Inaczej ozdobione jest okucie naznaczone na tablicy X I , 10. Rozszerzoną część wypełnia t u motyw z 3 elips. Całość przypomina u k ł a d e m t r ó j listną koniczynę. Ponieważ następne pole zostało przepołowione a zatym przedzielono również i sa­ mą zdobinę. Zestawiając razem ze sobą motywy, znajdujące się na różnych okuciach na wozach „makowskich" zauważa się, że na jednym i t y m samym wozie mogą one być albo różnorodne albo też jednakowe. Częściej zdarza się jednak wypadek pierwszy, tzn., że motywy zdobiące poszczególne okucia są roz­ maite. Na zebranych wozach znajdujemy daty począw­ szy od roku 1901 poprzez wszystkie prawie lata następne aż do 1947 r. Jest to więc sztuka żywa, nie ma mowy o jakimś zanikaniu tej gałęzi zdob­ nictwa ludowego. Każda wieś, w której były prze­ prowadzane badania, ma kowali robiących okucia ozdobne wozów do dnia dzisiejszego, jednakże niewszyscy oni cieszą się jednakowym uznaniem i po­ wodzeniem. Z 71 wozów o 53 wiadomem jest skąd pochodzą, tzn. gdzie te okucia były wykonane, a z tych 37 jes; autoryzowanych. Kowale pochodzą z Sidziny (Ziembański Paweł, Wojtusiak Franciszek. Jaro­ min Kazimierz, Dyndes Stanisław, Szynurdziak Kazimierz), Bystrej (Dziegciowski Stanisław, Ma­ ciaszek Stanisław, Skupień Stanisław, Chłopciaś Jan, Jabcon Jan), a przede wszystkim z Makowa (Nosalik Grzegorz, Pitek Jan i Szewczyk Michał). Z sidzińskich kowali najwybitniejszym jest Ziembański Paweł, posiadający narzędzia—stem­ ple, wykonane według własnego pomysłu. Uczył on się kowalstwa u swego ojczyma, k t ó r y zdobył t ę .wiedzę na Węgrzech. Okucia wozów Ziembańskiego są różnorodne, obok zupełnie prostych moty­ w ó w na jednych wozach, spotyka się bardzo skom­ plikowane na innych. Stosuje również motyw r o ś ­ linny, gałązkowy na „koronach", choć rzadko. Bardziej charakterystyczny od ornamentu jest kształt okuć. Dla Ziembańskiego typową jest for­ ma w i t k i środkowej w postaci tarczy „gwiaździ­ stej" o ściętych narożach. �O innych kowalach z Sidziny trudno coś bliż­ szego powiedzieć, gdyż za mało jest materiału. To samo można powiedzieć i o kowalach b y s t r z a ń skich. Charakterystycznym dla nich jest motyw roślinny 2 i 3 gałązkowy na trapezowatej „koro­ nie" o bokach równych. Na okuciach wozów robio­ nych przez kowali w Baczynie, Jachówce, K o j szówce, Jordanowie, Białej, Skawicy również w y ­ stępują te gałązkowe układy, ale na „koronie" jed­ nostronnie ząbkowanej. Okucia wozów wykonanych w Makowie odzna­ czają się wielkim bogactwem o r n a m e n t ó w oraz „gwiaździstą" formą witek środkowych i ząbkowa­ n y m i dużymi „koronami". Dla kowala makowskie­ go Grzegorza Nosalika charakterystyczny jest orna­ ment pasowy złożony z wypukłej l i n i i zygzakowa­ tej i w y p u k ł y c h p u n k t ó w leżących między zagię­ ciami l i n i i . Motyw ten występuje na każdym w y ­ konanym przez niego zespole okuć. Oprócz tego na „koronach" o motywach geometrycznych w y s t ę p u ­ ją u niego elipsowate wisiorki u festonów. Drugim kowalem makowskim jest Pitek Jan. Cechą wyróżniającą jego wyroby jest kształt gwiaz­ dy na witce środkowej w formie poczwórnej pętli­ cy, k t ó r ą też ozdabia swe wozy trzeci kowal z Ma­ kowa, Michał Szewczyk. Różnica między t y m i dwoma ostatnimi polega na innym wykonaniu ozdób na „koronach". Podczas gdy Pitek zdobi swe pięknie ząbkowane korony motywem roślinnym, gałązkowym, Szewczyk stosuje t y l k o ornament ge­ ometryczny. TABLICA XI Zestawiając ze sobą żelazne okucia wozów „ma­ kowskich" tak pod względem kształtów jak i w y ­ stępujących na nich o r n a m e n t ó w z innymi znany­ m i już z literatury a więc: żywieckimi, śląskimi i bocheńskimi oraz z bogatym zbiorem materiałów zgromadzonych w Sekcji Zdobnictwa Państw. Inst. Bad. Szuki Ludowej dochodzimy do n a s t ę p u ­ jących w y n i k ó w : okucia wozów „makowskich" od­ różniają się od innych jedynie formą „gwiaździ­ stą" w i t k i środkowej i ząbkowaną „koroną" nie spotykaną dotychczas nigdzie poza okolicami Ma­ kowa. Pozostałe formy tych okuć, a więc okrągłe, owalne w i t k i środkowe czy prostokątne „korony" występujące także w wozach makowskich są pow­ szechne w innych okolicach. Jedynie p e w n ą odmia­ ną w kształcie tarczy w i t k i środkowej charaktery- żują się wozy z Wilamowic w powiecie bialskim. Zdobiny i motywy znajdujące się na okuciach wozów makowskich nie różnią się niczym zasadni­ czym od zdobin spotykanych na terenach sąsied­ nich. Motywy i rozwiązania ornamentalne, z oko­ lic Makowa występują również na okuciach wozów śląskich, żywieckich, czy też z południowych ob­ szarów etnograficznych ziemi krakowskiej. Widać z powyższego, że tereny karpackie i pod­ karpackie stanowią jeśli chodzi o zdobnictwo okuć na wozach obszar mniej więcej w y r ó w n a n y . Istot­ ne różnice w sposobie traktowania ornamentu w y ­ stępują dopiero w północnych częściach Krakow­ skiego a zwłaszcza koło Zawiercia, Włoszczowej, Miechowa i w okolicach dalej w kierunku północ­ no - wschodnim położonych. PRZYPISY: -) M. Gładysz: Zdobnictwo metalowe na Śląsku, Kraków 1938 3) R. Reinfuss: O wozach kutych ozdobnie, Orli Lot r. X X I nr. 7/8 Kraków 1947. *) К. Homolacs: Budowa barw. Kraków 1930. ornamentu i harmonia �ОКОВКА ВОЗОВ В О К Р Е С Н О С Т Я Х МАКОВА Ч. I I . ()ковка возов в окресностях Макова отличается не только богатством формы, но и богатством орнамента. Встречающиеся здесь мотивы оковки — преимущественно геометрической формы. Об­ разцы выдавливаются техникой тиснения, при помощи железных приборов, называемых штам­ пами. Образцы выдавливаются уже на готовой оковке, холодной или раскаленной. Элементами украшения оковки возов, чаще всего встречающимися в окресностях Макова, являются: прямая линия, извилистая, волнообразная, точка, кружок, треугольник, но наиболее рас­ пространены всякого рода дуги, что прекрасно иллюстрируется прилагаемыми таблицами от I до X I . Орнамент на повозках в окресностях Макова распределен таким образом, что он под­ черкивает и выделяет характер самой формы ок >вки. Чаще веете украшается находящаяся на од­ ном из средних колец четырехконечная звезда, которую иногда окружает еще ряд добавочных украшений. На втором среднем кольце, в противоположностьпервому, геометрический мотив за­ меняется растительным, состоящим из нескольких веток. Равным образом и на этом кольце встречается добавочно дата приготовления оковки или инициалы. На продолговатых оковках применяется симметрическое распределение полосок с одними только геометрическими мотива­ ми. Не все кузнецы, до нынешних дней выделывающие оковки с украшениями для возов, поль­ зуются одинаковым успехом. Наиболее широко распространены возы, сделанные кузнецами из Макова, что свидетельствует о большой популярности этого центра. Сравнивая оковку возов в окресностях Макова с оковкой в соседних районах, можно заметить, что существующая между ними разница заключается прежде всего в различных формах двух средних колец, в то время как орнамент в карпатских и прикарпатских районах остается более или менее одинаковым. Суще­ ственные особенности наблюдаются лишь в северных районах Краковского воеводства. F E R R U R E S D E S C H A R S DANS L A C O N T R E E D E MAKÓW II-me Partie Les ferrures des chars dans la con tree de Maków se distinguent par une richesse de forme egale a celle de l'ornement. Les motifs de ces ferrures sont principalement geometriques. Les dessins sont marteles a l'aide d'instruments speciaux, repousses a froid ou au brulant sur la ferrure deja prlete. Les elements de l'ornementation qu'on rencontre le plus souvent dans les ferrures dans la contree de Maków sont: la ligne droite, la ligne en zygue-zague, la ligne ondulee, le point, et les triangles; mais les plus communs ce sont toutes sortes d'arcs, chose parfaitement bien illustre dans les tables I — XI. L'ornement des chars dans la contree de Maków est combine de facon a souligner et faire ressortir le caractere de la forme mane de la ferrure. On voit le plus souvent dans un des anneaux du milieu une etoile a quatre rayons entouree d'une serie d'ornements ajoutes. Dans le second anneau du milieu, le motif geometrique est remplace par un motif de plante compose de quelques branches. On trouve aussi dans cet anneau la date de Гехё cution de la ferrure ou bien des initiales. Sur les ferrures oblongues on remarque des arrangements rhytmiques de bandes aux motifs exclusivement geometriques. Parmi les forgerons qui jusqu'a aujourdhui executent les ferrures de chars, tous ne jouissent pas de la meme reputation. Les chars executes par les forgerons de Maków se rencontrent sur la plus grande etendue de terrain, chose qui prouve la force d'attraction de ce centre. Quand on compare les ferrures des chars de la contree de Maków avec d'autres des terrains voisins, on remarque que les differences principales consistent dans la diversite de forme des deux anneaux du milieu, tandis que l'ornementation est plus ou moins uniforme dans la region des Carpathes et la contree adjacente. Les differences essentielles apparaissent manifestemont dans la partie Nord du Palatinat de Cracovie. C A R T IRON - BINDINGS IN T H E REGION O F MAKÓW Part TI The cart iron - bindings in the region of Maków have a great richness of form and of ornament. The motifs one sees on the iron-bindings are mostly geometrical. The resigns are executed w i t h a technique of stamping, and the special iron tools nsed are called: stamps. The designs are pressed cold or hot, on ready iron-bindings. The ornamental elements one sees most often on the cart ironbindings i n the region of Maków are: the straight line, the zig-zag, the wave-line, the dot, the circle, and triangles; but the most common are all sorts of arcs, as best illustrated on the tables I — XI. The ornament of the carts i n the region of Maków is designed so as to underline and give convexity to the form of the iron-binding itself. One finds the most common ornament in one of the middle rings, a star w i t h four rays, sometimes surrounded by a whole series of additional minor ornaments. On the second middle ring, i n contrast to the first one, a plant design composed of a few branches takes the place of the geometrical one. Sometimes, there is also to be found on this ring the date of the making of the iron-binding or initials. Adapted to the oblong iron-bindings, are rhythmical arrangements of stripes of exclusively geometrical design. Not all the black-smiths busy nowadays w i t h the making of iron-bindings are in the same demand. Carts made by the Maków black-smiths spread on the widest area what proves the at­ tractive influence of this centre. When comparing the cart iron-bindings in the region of Maków w i t h others from the adjoining areas one remarks that the difference between them chiefly consists in the various forms of the two middle rings, while the ornament is more or less standardized in the Carpathian and in the sub-Carpathian area. Essential differences first appear in the Northern part of the Cracow Palatinate. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a3bb96fd715df12df4e6ca29edc07bd0.pdf 4fd1f2e0469af5a9c35434c29bd9a3f8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3873 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1949 Subject The topic of the resource sztuka robotnicza prymitywizm Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3629 Title A name given to the resource Zagadnienia prymitywnej sztuki robotniczej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty1949 t.3 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1949 t.3 z.1- 2; s.39-43 Creator An entity primarily responsible for making the resource Żywirska, Maria Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z A G A D N I E N I A P R Y M I T Y W N E J SZTUKI ROBOTNICZEJ MARTA ŻYW1RSKA (Na m a r g i n e s i e ujysitau у g ó r n i c z e j ш S o s n o u j c u - i y r z e s i e n 1948 r.) -1 n I o n i J Л d u m u s. Widok kopalni Ю JL l^oztoczona w dobie obecnej troskliwa opieka P a ń s t w a oraz czynników społecznych, zwłaszcza Związków Zawodowych nad artystyczną twórczo­ ścią a m a t o r s k ą ujawniła poważny odsetek ludzi, którzy poza swą pracą zarobkową oddają się. ma­ larstwu czy rzeźbie. Dowodom tego są zorganizo­ wane ostatnio wystawy plastyków-amatorów, jak: pocztowców w Warszawie czy Związku Zawodo­ wego Górników w Sosnowcu. Badacza sztuki prymitywnej interesować tu bę­ dą jedynie prace tworzone przez ludzi prostych, stojących zdała od tzw. wielkiej sztuki. Zorganizo­ wana we wrześniu ub. r. wystawa górników — a m a t o r ó w dała pod tym względem wiele ciekawe­ go materiału. Specyficzne warunki pracy górnika zgrupowanie ludzi tego zawodu wokół kopalni sprzyjało wytworzeniu pewnych, określonych norm właściwych danej grupie społecznej. Problem jed­ nak tych norm kulturowych charakteryzujących daną grupę społeczną, którą — między innymi — kształtuje zawód jest trudny do uchwycenia i spre­ cyzowania. Granice pomiędzy poszczególnymi gru­ pami zdają się być płynne, pozatem w p ł y w y śro­ dowiska z którego dany robotnik wyrasta — z jed­ nej strony — a pobliskiego miasta — z drugiej stro­ ny — utrudniają ścisłe rozgraniczenie i zamknięcie się w obrębie danej grupy. Może w górnictwie, gdzie zawód jest często dziedziczny, w a r u n k i na wytworzenie tych odrębnych norm są dużo lepsze. Tak, jak cały kompleks tych norm, tak i ich po­ szczególne przejawy w sztuce zajmują pośrednie stanowisko pomiędzy sztuką ludową, a sztuką warstw inteligenckich. Ta pośredniość nie jest by­ najmniej dowodem jakiegoś łańcucha rozwojowe­ go, co zresztą dawno zostało stwierdzone przy wartościowaniu w y t w o r ó w tzw. wielkiej sztuki i sztuki ludowej. Raczej artysta — robotnik czerpie podświadomie z obu tych źródeł jednocześnie. �Teofil Ociepka. Suche drzewo Świat jego życia w e w n ę t r z n e g o jest bliski ludowej kulturze duchowej zaś bliskość wielkich skupień ludzkich ułatwia mu korzystanie z dorobku k u l ­ turalnego i cywilizacyjnego bardziej, aniżeli twór­ cy ludowemu. Stąd w jego twórczości mamy cały splot bezpośrednich, dostępnych mu doznań za­ czerpniętych z obu stron. Tak, jak w sztuce ludowej spotykamy częstokroć w y r a ź n y w p ł y w dworu, czy kościoła, tak w sztu­ ce robotniczej oprócz tego widzimy jeszcze cały balast drobnomieszczańskich n a w a r s t w i e ń zaczerp­ niętych przy oglądaniu sprzedawanych na jarmar­ kach i targach „landszaftów", secesyjnych kart pocztowych, ilustracji książek z wydawnictw po­ pularnych a nawet brukowych reklam rozlepia­ nych w małych sklepikach fabrycznych miaste­ czek, czy wreszcie malowanek „pieczątek" kupo­ wanych przez dzieci. Niewątpliwie, u wielu z nich zaplątać się mogły reminiscencje oglądanych kie­ dyś reprodukcji wielkich mistrzów. I wtedy staje się zrozumiałe charakterystyczne zdanie jednego ze starych górników, k t ó r y uskarżał się na to, gdy jeden z zawodowych malarzy oglądając jego obraz powiedział: ,,Tę p l a m ę n a m a l o w a ł pan jak Rubens, a tę, jak Rembrandt, a ja nie wiem, o czem on mó­ wił." Rzeczywiście on nie wie, nie zdaje sobie spra­ wy, że doznania artystyczne w y w o ł a n e przy oglą­ daniu obrazów tych mistrzów znalazły swój od­ prysk w jego pracy. Z wystawionych na wystawie górniczej prac ma­ larskich swym podświadomym prymitywem zwra­ cają uwagę obrazy i rysunki: przede wszystkiem Teofila Ociepki, maszynisty wyciągowego z Jano­ wa Śląskiego — dziś już znanego w Polsce, Józefa Dworczyka, także maszynisty wyciągowego z Sie­ mianowic, Wojciecha Bubały z Michałkowie — gór­ nika dołowego, Antoniego Adamusa, robotnika kopalnianego z Radlina, czy Gerharda Urbanka górnika z Janowa. Większość tych prac cechuje naiwność ujęcia te­ matu, konserwatyzm formy; całość zaś — jak słu­ sznie określił Piwocki twórczość p r y m i t y w n ą — spojona jest specyficzną transformacją kształtów na formy zrozumiałe dla środowiska" ) 1 Te cechy właśnie dostrzegamy w obrazie Anto­ niego Adamusa, rysowanym węglem, przedstawia­ jącym widok kopalni. Proste i śmiałe zarysy ko­ minów, naiwna rytmika a r k a d o w a ń rozłożonych na czterech poziomach kopalni umocnionych jesz­ cze dolną partią wagonów z węglem, wreszcie prze- Wojeiech Bubała. Martwa natura �sądnie wielkie i gęste kłęby dymu unoszące się z kominów kopalnianych podkreślone czterema sy­ metrycznymi, czerwonymi plamami na tle szafiro­ wego nieba — wszystko to łączy pracę Adamusa ze sztuką dziecięcą. Jednocześnie całość' kompozy­ cji jest zbudowana na poczuciu równowagi w roz­ łożeniu brył z podkreśleniem osi symetrii. Obraz Adamusa ma tę prostotę, do której dochodzi zawo­ dowy artysta z pełną świadomością stosujący ka­ nony p r y m i t y w u . Podobna naiwność ujęcia tematu bije także z nie­ których obrazów Józefa Dworczyka. Potęga skarb­ nika jest wyrażona jego wzrostem, co podkreśla jeszcze postać górnika, którego skarbnik trzyma na r ę k u mogąc go w każdej chwili zniszczyć; siła i energia przodownika pracy skupiona jest na prze­ sadnej jasności oczu, które rażą swoją dysharmonią. Artysta jednak chce tu wyrazić p e w n ą myśl i tak jak dziecko, czy twórca ludowy negliżuje prawdę. Inne sugestie nasuwają prace Wojciecha Bubały. Jest to 50-tni górnik, k t ó r y bezmała przez całe ży­ cie nie ruszał się ze swojej kopalnianej osady. Do­ tychczas przeważnie kopiował Rubensa, czy Ma­ donny włoskich mistrzów. Dopiero, gdy powiedzia­ no mu, że wartościowa jest jedynie samodzielna twórczość, przeszedł na rysunek z natury. Repro­ dukowana tutaj „ M a r t w a natura", rysowana piór­ kiem — to jedna z ostatnich jego prac. Trudno jest omówić twórczość Urbanka bez ko­ lorowej reprodukcji, gdyż właśnie w ujęciu plam barwnych, w portrecie młodej dziewczyny da się jedynie uchwycić bezpośrednia naiwność trakto­ wania koloru, nacechowana śmiałością dziecka. O ile powyżej wspomniane prace mogą zaintere­ sować badacza prymitywu, to badacza sztuki ludo­ wej zastanowią i pochłoną obrazy Teofila Ociepki2). Teofil Ociepka ma skończoną jedynie szkołę pow­ szechną — malarstwa nie uczył się nigdzie. Zaczął malować mając dopiero 29 lat. Maluje przeważnie farbą olejną, na kartonach własnoręcznie grunto­ wanych, obrazy dużych rozmiarów. Farby nakłada nierówno, niekiedy rozcierając, to znów kładzie je grubszymi, widocznymi warstwami, niektóre par­ tie przeciera lakierem. Każdemu obrazowi poświę­ ca wiele pracy, często przerabia niektóre szczegóły lub zmienia układ barwny. Najwięcej wysiłku w k ł a d a w zagadnienie perspektywy. Posługiwanie się elementami formalnymi leży — tak, jak u każ­ dego twórcy ludowego — poza jego świadomością. Z doskonałej równowagi w rozłożeniu plam w „Szachach", czy „Narodzinach lotosu" nie zdaje sobie sprawy. Operuje plamami płaskimi, w y r a ź ­ nie je rozgraniczając. Wymiar trzeci oddaje raczej linią, aniżeli światłocieniem. W obrazach jego — zwłaszcza treści religijnej — uderza koloryt noszący w y r a ź n e piętno barwnych litografii fabrycznych produkowanych niemal do ostatniej chwili dla wsi i miasteczek — choć prze­ puszczony przez f i l t r jego własnej woli twórczej— tem nie mniej widoczny. Naprzykład koloryt nie­ ba i wody. To znów śmiałe zestawienie różnych odcieni silnego różowego z mocnym szafirem lub soczystą zielenią (np. „Łąka") nasuwa podobień­ stwo z u k ł a d e m barwnym w zdobnictwie ludo­ w y m (wycinanki, malowanki, tkaniny). Jednak takie a nie inne zestawienie barwne w y p ł y w a często u artysty ze znaczenia symboli­ cznego poszczególnych barw. Naprzykład głowa na piecu w „Szachach' ma symbolizować to, co zostanie „ze spalenia śmietnika bożego na komin­ k u " — według określenia Ociepki — „musi być ognista". I w takich wypadkach jedynie podświa­ dome wyczucie koloru pozwoliło artyście uzyskać pozytywne efekty malarskie. �Twórczość Teofila Ociepki charakteryzuje wła­ ściwe sztuce ludowej znaczenie mistyczne, w t y m wypadku ściśle związane z osobowością artysty. Bogactwo zaś w ą t k u fantastycznego t k w i swemi korzeniami w świecie śląskiej baśni ludowej. Skomplikowana symbolika nietylko w głównych elementach kompozycji, ale nawet podrzędnych, nasyca wszystkie jego obrazy. Weźmy, naprzykład, obraz: „Suche Drzewo". Jest ono symbolem zła, które musi być usunięte. Założenie to podkreśla nawet jego profil potrakwany, jako głowa czarownicy. Jednak z obu stron, na uschniętych gałązkach siedzą małe ptaszki — dowód życia. Ich celem jest podkreślenie myśli artysty, że nawet najgorsze zło ma w sobie choć nikłe przebłyski dobra — życia. To sarno jest w kompozycji „Szachów". Nietylko główne po­ stacie mają znaczenie symboliczne (zły duch, czło­ wiek i duch dobra) ale i kominek symbolizuje piekło, biblioteka — niezmierną obfitość wiedzy potrzebnej do zrozumienia tej wiecznej walki, a nawet podłoga także ułożona w szachownicę ma wskazywać, że chodząc po ziemi, jakgdyby roz­ grywamy los własnego życia. Tematyka obrazów Ociepki w y p ł y w a z jego głę­ bokich przeżyć duchowych. Wątki religijne i le­ gendarne, które przeważają w jego obrazach są odbiciem jego silnej wiary. Malując utopca, skarb­ nika, czy strzygonia, on wierzy, że taki właśnie skarbnik ukazuje się górnikom w podziemiu, a u topca widziała „na własne oczy" 90-tnia staruszka z jego wsi i jego wygląd mu opisała. Wreszcie czart właśnie w ubiorze strzelca spływa na ziemię po nowiu księżyca, aby rozegrać partię szachów 0 duszę młodego człowieka. Swoisty talent artysty wyrósł więc i rozwinął się na bogatym ludowym podglebiu i z niego czer­ pie soki dla swoich koncepcji artystycznych. Dworczyk Józef. Portret przodownika pracy I nietylko Ociepka, ale wszyscy artyści — robot­ nicy wzrośli w atmosferze swego środowiska ro­ botniczego i sztuka ich — bez względu na skalę talentu — jest z tym środowiskiem związana. Jakież więc będzie miejsce dla tej sztuki w do­ tychczasowej systematyce? Pomimo wszystko w twórczości tych ludzi jest coś więcej, niż tylko chęć naśladownictwa, co może najdobitniej cha­ rakteryzuje wynurzenie jednego z nich: „Bo jak jo chyca tyn pyndzel w gorść, to mi się cołki świat przeinoca". I zdaje się, że właśnie te pierwiastki ludowe, którymi nasycone są wszystkie obrazy OcicpKi, jak w tematyce tak i traktowaniu elementów for­ malnych decydują o istotnej ich wartości. Mimo wszystkich jednak tych nici wiążących silny­ mi więzami jego twórczość ze sztuką ludową, obra­ zy jego, na skutek orzeczenia Jury — nie były przyjęte na w y s t a w ę Sztuki Ludowej w Krako­ wie. Leży, bowiem, na jego twórczości piętno je­ go kopalniano — robotniczego środowiska, jego wielkiego oczytania, w p ł y w u oglądanych obrazów 1 reprodukcji. Nasuwa się tu uporczywe pytanie, zda się zna­ cznie bardziej zawiłe niż pojęcie sztuki ludowej: czy jest lo przetłomaezona na naiwny język lub wprost skażona tzw. wielka sztuka, czy też pog­ matwana i zaciemniona drobnomieszczańskim nalotem twórczość ludowa? Zdaje się być rzeczą niewątpliwą, że wnikliwa analiza tych prac, zebranie dużo większego ma­ teriału porównawczego, uporządkowanie i prze­ wartościowanie całego konglomeratu wpływów pozwoli dopiero z czasem dać tego rodzaju t w ó r ­ czości jasne i określone miejsce. I wreszcie jeszcze jedna uwaga: czy sugestywna teza Woelfflina ), k t ó r y twierdzi, że ludzie widzą różnie nietylko w odmiennych epokach i krajach, ale i na odmiennych szczeblach hierarchii socjano kulturalnej — nie ułatwi tego zadania? _ PRZYPISY: ') Ksawery Piwocki. Zagadnienie metody w daniach nad sztuką ludową L w ó w 1931, str. 5. ") Za Piwockim, op. cit. str. 11: -) Z prac Teofila Ociepki na wystawie górniczej były jedynie dwa jego obrazy: „Suche drzewo" i „Szachy" — resztę oglądałam w mieszkaniu artysty. ba­ s �П Р О Б Л Е М Ы ПРИМИТИВНОГО И С К У С С Т В А РАБОЧИХ Благодаря заботливой опеке государства над художественным любительским творчеством, в по­ следнее время обнаружено примитивное искусство рабочих. Автор анализирует эту проблему на основании примитивов, находящихся на выставке горняков-любителей, организованной в сен­ тябре прошлого года профсоюзом горнорабочих. В искусстве рабочих автор находит отчетливые следы народной культуры при одновременном влиянии мелкомещанскнх вкусов той среды, в которой художник - рабочий растет. Автор принимает во внимание также подсознательное подражание осматриваемым репродукциям про­ изведений великих художников. Наконец автор устанавливает связь между рабочими примити­ вами и детским искусством. Свои замечания автор заканчивает констатированием необходимости проследить проявление это­ го искусства на значительно большем количестве материала и сделать его существенный анализ. *дабы отвести атому искусству определенное место в имеющейся систематике. L E PBOBLEME DE L'ART PRIMITIF OUVRIER L'art primitif populaire a etc dernierement mis en lumiere grace a la protection de l'Etat etendue sur la creation artistique d'amateurs. L'auteur analyse ce probleme se basant sur les oeuvres primitives a l'Exposition des Mineurs-amateurs organisee au mois de Septembre dernier par l'Union Professionnelle des Mineurs. Dans l'art ouvrier l'auteur discerne des traces visibles de la culture populaire avec l'influence simultanee des preferences de la petite bourgeoisie du milieu de l'artiste ouvrier. Elle prend egalement en ligne de compte les reminiscences subconscientes des oeuvres des grands maitres vue en reproduc­ tion. Elle finit par reunir les primitifs ouvriers a l'art infantile. Ses dernieres remarques portent sur la necessite d'examiner un materiel plus considerable de cet art et de le soumettre a une analyse consciencieuse en vue de l u i assigner la place qui l u i revient dans la systematique etablie. PROBLEMS OF P R I M I T I V E WORKMAN'S A R T Primitive workman's art has been lately brought to light thanks to the sollicitude of the State extended to artistic amateur workmanship. The writer analyses this problem on the ground of primitives, which appeared at the Miners-Amateur Exhibition organised last September by the Union of Professionnal Miners. In the workman's art the writer detects marked traces of rustic culture together with the simultaneous influence of small-town tastes pervading the environment in which grows the workman. She also takes in regard the sub-conscious reminiscences of reproductions of great masters seen now and then. Lastly she joins workman's primitives w i t h infantile art. She ends her remarks by stating the necessity of examining the manifestation of this art on a much ampler material, and to analyse it thoroughly in view of giving i t a definite place in the present systematica. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4fb9979873aeccbfc01930fe69d35aa5.pdf 9e34eebf4cc0567654085009df7ad44c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3561 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3338 Title A name given to the resource Udział rzemieślników żydowskich w kulturze wsi. Materiały / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2, s.113-123 Creator An entity primarily responsible for making the resource Fryś-Pietraszkowa, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ewa Fryś-Pietraszkowa UDZIAŁ RZEMIEŚLNIKÓW ŻYDOWSKICH W KULTURZE WSI M A T E R I A Ł Y Z ARCHIWUM Z E S P O Ł U DOKUMENTACJI SZTUKI LUDOWEJ PRACOWNI INSTYTUTU SZTUKI PAN W KRAKOWIE Do wybuchu I I wojny światowej rzemieślnicy żydowscy wytwa­ rzali wiele dóbr przeznaczonych dla chłopów, szczególnie jednak dominowali w szeroko pojętej produkcji odzieży. Krawcy, czapnicy, kuśnierze, szewcy wyrabiali konkretne elementy ubiorów, inni — jak farbiarze i drukarze płócien, folusznicy — zajmowali się przygoto­ waniem potrzebnych materiałów. Ważną rolę wśród Żydów odgry­ wali stolarze meblowi. Mniej natomiast były wśród Żydów popular­ ne takie rzemiosła, jak kowalstwo, garncarstwo czy budownictwo. Kwestionarusze, używane w badaniach terenowych, organizo­ wanych przez Zespół Dokumentacji Sztuki Ludowej, a przygotowa­ ne przez ok. 40 laty, nie zawierają żadnych pytań dotyczących konkretnie Żydów — rzemieślników. Jednak uczestnictwo tych wytwórców w zaopatrzeniu ludności wiejskiej odgrywały rolę tak poważną, że trudno byłoby nie zauważyć tego zjawiska. Tak więc wmateriałach archiwalnych zwłaszcza opracowanych przez bardziej doświadczonych badaczy, znajduje się wiele informacji na ten temat, ważnie jednak w postaci krótkich notatek i uwag. Z najstarszych materiałów korzystał fragmentarycznie Przemys­ ław Burchard, przez jakiś czas związany zawodowo z Instytutem. Podkreślał on masowość zjawiska i zwracał uwagę na wkład bardziej uzdolnionych jednostek w sztukę ludową różnych regionów naszego kraju . Nawoływanie Burcharda do pogłębionych badań w tej dziedzinie, a także nad kulturą polskich Żydów długo nie znajdowa­ ło oddźwięku. Omawiane materiały również nie były dotychczas korzystywane szerzej w publikacjach poza wzmiankami w prasyntetycznych, czy monografiach dotyczących ludowego rzeiła artystycznego . Wytwórcy żydowscy pracowali na indywidualne zamówienia, przede wszystkim jednak specjalizowali się w masowym wyrobie przedmiotów przeznaczonych do sprzedaży jarmarcznej. Wiele t nich miało charakter dekoracyjny i odpowiadały one pod tym względem obowiązującej na danym terenie modzie i pojęciom estetycznym. Były to np. elementy stroju ludowego, skrzynie malowane wzorzyście, okuwane i mazerowane kufry. Wyroby te ze względu na cenę niższą od podobnych, ale robionych na zamówienie byty powszechnie nabywane przede wszystkim przez chłopów, chociaż nabywcy przeważnie zdawali sobie dobrze sprawę z ich gorszej jakości. Pytaniem otwartym pozostaje, czy wytwórcy ci tylko dostosowy­ wali się do gustów odbiorców i lokalnie panującej mody, czy też gusty te kształtowali, lansując nowe wzory, kroje czy techniki i motywy zdobnicze. Przemysław Burchard opierając się na wybraych przykładach wysuwał przypuszczenie, że wśród Żydów — rze­ mieślników było więcej zdolnych twórców, autorów obiektów klasyfikowanych w zbiorach polskiej sztuki ludowej, a niektórzy z nich byli nawet inspiratorami nowych gałęzi plastyki ludowej na *nym ograniczonym terytorium . Trudność w określeniu rozmiarów roli i miejsca żydowskich mieślników w polskiej kulturze ludowej polega m.in. na tym, że mamy niewiele obiektów autoryzowanych, bądź o określonym mtorstwie natomiast dokładniejsze badania nie będą łatwe niemal wieku po zagładzie narodu żydowskiego i w obecnym stanie izacji wsi. zykładowo podajemy w dosłownych wypisach materiały aralne, dotyczące rzemiosł związanych z produkcją tkanin i odziestolarstwa, kowalstwa, garncarstwa, budownictwa i in. na Jasiu i Ziemi Łukowskiej (województwa: białostockie, bialsko­ 1 2 3 podlaskie, siedleckie), a także — w nieco węższym zakresie — na Lubelszczyźnie (województwa: lubelskie, zamojskie, chełmskie, tar­ nobrzeskie) zebrane w latach 1952—1986*. Strój, tkanina, druki na płótnie P a p r o t n i a : Odzież odświętną szyli przeważnie Żydzi, we wsi był Żyd Ankiel (Jankiel), który bardzo dobrze szył, ale około 30 lat temu zmarł. J a b ł o n n a L a c k a : Krawcami byli przeważnie Żydzi, przycho­ dzący z Sokołowa. P a t r y k o z y : Głównymi dostawcami tkanin oraz krawcami byli przeważnie Żydzi. Takim znanym krawcem był tutaj Żyd Lejbka, który przyjeżdżał przed odpustem, wypadającym tu w pierwszą niedzielę września i szył dla ludzi — „dobrze szył". C e r a n ó w : Materiały fabryczne ... kupowano w mieście Sterdyniu i Sokołowie Podlaskim. Sprzedawcami byli przeważnie Żydzi ... Krawcem dobrze było być, bo jeść dostał u tego gdzie szył i jeszcze zarobił pieniędze. Dawniej krawcami byli przeważnie Żydzi, podob­ nie jak szewcy. Znanym tutaj był szewc Janis, który „szył eleganckie buty" . Z e m b r ó w : Spodnie, spódnice odświętne szyli krawcy. Nadto krawcy szyli palta, burki. Do krawca dawało się do Sterdynia lub sprowadzało się go do wsi do siebie do domu, albo też krawiec ulokował się u jednego gospodarza i do niego znosili z całej wsi, płacąc mu pieniędzmi lub czymś w naturze. Krawcem dobrze było być, bo zarobił pieniądze, które miał na odzież dla siebie i dla rodziny i dostał jeszcze coś do jedzenia. Nie narobił się dużo w polu. „Dobrze im było, bo swój zakon trzymali lepiej." Najlepszymi krawcami byl Żyd Rybak, Sadownik i katolik Polak Paweł, który „nie chował czeladzi". „Żydzi byli uczeni, ożenił się mając lat 18, kształcił go ojciec i teść, więc umiał szyć i dobrze szył i tanio, a nasz naród to był do roboty, drogo szyli i nosa zadzierali." Gotowe części ubrania mało kupowali, tylko czapki, buty, czepki, welony, girlandy. Wyrabiano je w mieście i kupowano w Sterdyniu i Sokołowie, przeważnie u handlarzy żydowskich. W r o t n ó w : „Kramnych" tkanin używano mniej więcej od czasu pierwszej wojny światowej. Kupowano je przeważnie u Żydów w mieście. Krawiec, przeważnie Żyd, szył sukmany, burki, marynar­ ki. Krawiec mieszkał albo w mieście, albo sprowadzano go do wsi. „Krawcem dobrze było być, bo się nieźle zarabiało." L i w : Kaftany, algiery, kapoty, odświętne spodnie i spódnice szyli krawcy, przeważnie Żydzi, rzadziej ktoś ze wsi, wyuczony u jakiegoś starszego krawca lub krawcowej. „Krawcem dobrze było być, lepiej niż na polu, ,bo nie pracował na upale i lżej było'." W Liwie był niegdyś sławny krawiec Kowalski i Żyd Josko, którzy dobrze szyli, ale już pomarli. Ładnie i starannie szyli. Jeżeli szyli komuś na modę miejską, to brali za to drożej parę groszy. W ten sposób przedzierała się moda miejska na wieś. Czapki buty, kożuchy kupowano przeważnie w mieście u handlarzy żydowskich. P a r c z e w : Z rzemieślników najwięcej było tu szewców, dalej krawcy, kuśnierze i farbiarze. Byli to wszystko Ż y d z i . W miastecz­ ku było za jego młodości (informator ur. ok. 1882 r.) kilka farbiarni żydowskich, zajmujących się farbowaniem motków wełny i lnu. Ponadto był Żyd farbiarz specjalista od drukowania płócien. Pracował on w Parczewie około dwóch lat (ok. r. 1906), później wyniósł się z Parczewa z braku klientów. Drukował on techniką 5 6 7 8 9 10 11 12 113 �/ II. 1. Szewc, Kraków-Kazimierz; i l . 2. Hazyn, zawiadamiający pukaniem kołatką w okiennice o rozpoczęciu szabasu; il. 3. Kominiarz druku bezpośredniego na płótnie dostarczonym przez kobiety wiejskie. Miał wzornik, w którym był przegląd wzorów, jakimi rozporządzał. Drukował najczęściej obrusy i przykrycia na łóżka. Były to drobne wzorki na tle białym. Zdobione przez niego tkaniny był niepraktyczne, gdyż wzory łatwo się spierały. M i ę d z y r z e c P o d l a s k i : Przed I wojną było tu szewców około 90-ciu, a w okresie międzywojennym przeszło 150. Ok. 80% z tego to byli Żydzi. Byli tu przed 1939 r. również żydowscy farbiarze. K o c k : Farbiarzy było kilku, Żydów, farbowali tylko na jeden kolor. „Trochę farby kupił... (nieczyt.) i już się nazywał farbiarz, bo stale był zapaprany." W o j c i e s z k ó w : Pierwszą maszynę do szycia w Wojcieszkowie miał niejaki Duwid, t.j. około 50—60 lat temu. Równocześnie miały też maszynę do szycia Żelczychy — chłopskie Żydówki, szyjące po wsiach ... Przedtem wszystko szyto ręcznie. Ł u k a : Krawcy we wsi byli miejscowego pochodzenia, było ich dwóch. Jeden uczył się u Żyda w Narwi, drugi u swojego ojca... oprócz tego we wsi mieszkał Żyd, który też szył ubrania. K l e j n i k i : We wsi była przed I wojną światową Żydówka, która szyła kobietom ubrania, ale „paradnych" nie umiała. O g r o d n i k i: W ramach gospodarstwa domowego szyto dawniej niemalże wszystko za wyjątkiem kożuchów, sukman itp., które szyli krawcy żydowscy mieszkający we wsi względnie wędrowni. Do miasta nie noszono do szycia nic. Zawód krawca nie był ceniony, co łączyło się z ogólnym nastawieniem do Ż y d ó w . K r z y w a : Wiejscy krawcy szyli sukmany, kożuchy. Byli to przewa­ żnie Ż y d z i . H o ł o d y : Ubiory zimowe szyli przeważnie żydowscy krawcy... We wsi ceniono umiejętności krawieckie Żydów, wbrew nieprzychylne­ mu do nich nastawieniu... Około 45 lat temu w Narewce osiedlił się Żyd, który miał folusz i farbował sukno. Od tego czasu zaczęto nosić „świty" fabowane, najczęściej na czarno. D z i a d k o w i c e : Sukmany, kożuchy itp. szyli najczęściej żydowscy krawcy w Siemiatyczach. Zawód krawca na wsi był bardzo mało rozpowszechniony, krawiectwem zajmowali się na ogół Żydzi... Na targach kupowano gotowe czapki męskie, kurtki, czasem kożuchy, 13 14 15 16 17 18 19 20 21 114 palta kobiece, buty. Wykonywali je i wynosili na targ żydów rzemieślnicy z Siemiatycz. S i e k 1 u k i: Krawcami byli przeważnie Żydzi mieszkający w sąsiei nich miasteczkach. Z JSiekluk noszono do szycia zwłaszcza do pobliskich Boćków ... Zimą na buty z cholewami, aby było ciepło, ubierano „krajczaki" plecione ze skrawków sukna, robili je Żydzi w Siemiatyczach... Kobiety zimą nosiły w e l j niane pończochy, które robiły na drutach Żydówki i sprzedawały we w s i . N o w o s i ó ł k i : Świty szyli wędrowni krawcy, Żydzi i „krześcija- | nie". Informator wspomina też o drukach na płótnie, wykonywa­ nych przez Żydów w Terespolu i Piszczacu. N i e w i n o B o r o w e: We wsi byli krawcy, ale nie uważano ich i najlepszych. Jeżeli ktoś chciał mieć dobrze uszytą rzecz, to dawa szyć Żydowi, który przychodził tu z Brańska. Śmiano się z niego, I nazywano „Popsujko", ale uznawano go jako fachowca. Szył tylko I w rękach, nićmi przez siebie ukręconymi. Za pracę dawano mu jeść \ i płacono pieniędzmi. Gotował sobie sam w swoim garnuszku. Buty, | czapki kupowało się u Żydów w Bielsku, w sklepach, na targu, gd; „siemiatyckie Żydy" przywozili towar, przede wszystkim but: Dawano swoje skóry owcze do wyprawy Żydom, którzy przycl dzili do domu, zabierali ze sobą, a przywozili już gotowe usz, kożuszki... Len farbowali sobie sami, ale tylko biedniejsi, bogata I oddawali nici farbiarzowi, niejakiemu Muśko, albo jednej Żydówce, j którzy chodzili po wsi, zabierali przędzę i przywozili gotową. Skąd \ pochodzili i gdzie farbowali Żydzi, tego informatorka nie pamięta. *! P1 u t y c z e: Na głowie czasem w lecie noszono słomiane kapelusze, i poza tym czapki kupowane w mieście u Żyda, np. „kozyroki z daszkiem" lub „czapki na cztery gubernie" (rogatywki) obszytej barankiem. N o w e B e r e z o w o : Na głowę ubierano... zimą czapkę kupioną w mieście u Żyda, najczęściej siwą. W czasie I wojny zaczęto już szyć spodnie zimowe z sukna „kraszonego" przez Żydka w mieście. ' P o p ł a wy: (Kobiety nosiły...) pończochy najczęściej „siwe", zweł-1 ny przędzionej w domu. Wełnę tą dawano do roboty Żydówkom w Brańsku... w Brańsku był stary Żyd farbiarz. 22 23 24 25 2 27 2 29 �H u s a k i : Płótno farbowali sobie sami... względnie zabierali płótno Żydzi i po ufarbowaniu odnosili. Ł y n i e w : Płótno na spódnice ... farbowała Żydówka w Wiszni­ cach... Skóry na kożuchy mieli ludzie z własnych owiec, wyprawiali je Żydzi w Wisznicach, szyli krawcy... Szyli ubiory wędrowni krawcy polscy i żydowscy, którzy zatrzymywali się we wsi. C i c i b ó r M a ł y: W Białej był Żyd Dawid, który mieszkał na ulicy Janowskiej i tam wykonywał druki na płótnie. Podobno drukował na spódnicach czerwone i niebieskie szlaki u d o ł u . K u z a w k a: Informatorka przypomina sobie spódnice z samodzia­ łowego płótna drukowanego. Drukował je u siebie w pracowni Żyd Josiel z Terespola. O s o w a: Żydzi robili „malowanki" ale nie we wsi, brali (płótna) do Włodawy, Sawina, Dubeczna. W o r s y : Był w Puchaczu folusz żydowski. U h n i n : Kożuchy i sukmany szyli po domach klientów krawcy miejscowego pochodzenia. Przed I wojną było wśród nich także kilku Żydów, m.in. Herszko, który zawsze jak szył w domu gdzie dbano o niego i sam się bardzo starał, to stroje mu się nie udawały, a najlepiej udawały się, gdy zupełnie o to nie d b a ł . B i a ł k a : Ojciec i teść mieli ubrania wykonane całkowicie z surow­ ców pochodzenia domowego, natomiast mąż nie chciał już chodzić w lnianym ubraniu, ani też w samodziałach wełnianych, więc (informatorka ur. ok. 1884) wymieniała w Parczewie u Żydów białe płótno (swojej roboty) na tkaniny pochodzenia fabrycznego. Szum i n k a : Zimowe nakrycie głowy stanowiła wysoka czapka barankowa — „czapa głęboka, że uszy się schowają, baraszek z wierzchu, a od spodu kłakami podszyta". Czapy te wyrabiali Żydzi we Włodawie. 30 31 32 33 34 35 36 37 38 O r z e c h ó w S t a r y : „Malowanek" informatorka nie pamięta. Chodziły po wsi farbiarki Żydówki i farbowały płótna, ale tylko na jednolity kolor. Przeważnie jednak każda kobieta farbowała sa­ ma. W o ł o s k o w o l a : (Kobiece obuwie świąteczne...) były to trzewiki sznurowane czerwoną lub czarną tasiemką, kupowane od szewców Żydów we W ł o d a w i e . " Ż d ż a r k a : Informatorka (ur. w r. 1897) ... niejasno opowiedziała o Żydach którzy przejeżdżali do wsi i „malowali" (drukowali) tkaniny. Mówi, że przestali przyjeżdżać w r. 1912, a jednocześnie, że nie noszono tu „malowanych" strojów. D a w i d y : Płótno farbowali na różne kolory, przeważnie jednak na czarno. Farbowaniem płótna zajmował się Żyd Wiktor Gecht, zamieszkały w Bejdach, 1,5 km stąd. Jeździli oni po wsi, zbierali materiały do farbowania i po ufarbowaniu przywozili do w s i . O s o w a : spódnica „malowana" — malowali Żydzi, chodąc po wsi. H a d y n ó w : Tylko szycie świątecznego ubrania męskiego oraz szycie szub damskich powierzano krawcom w Łosicach, którzy najczęściej byli pochodzenia żydowskiego. H r u s z n i e w: Kożuchy najczęściej kupowano gotowe w kramie lub oddawano skóry baranie Żydom przyjeżdżającym do wsi i przyjmu­ jącym zamówienia. W o j n ó w : Świąteczną odzież szyli krawcy najczęściej Żydzi, którzy chodzili po wsi i przyjmowali zamówienia. Na targach kupowano najczęściej buty, czapki, chusteczki damskie, lub czasem Żydzi przywozili (ten) towar do wsi i sprzedawali. Kramy najczęściej były żydowskie. K r z y m o w s k i e : Odzież świąteczną i roboczą niektórą męską szyli 39 41 42 43 44 45 46 115 �G o r z k ó w : W miasteczku było najwięcej krawców, przewa Żydów, którzy szyli ubrania dla okolicznych wsi. 53 Stolarstwo — meblarstwo J ó z e f ó w : Przed 60 laty było dwóch stolarzy Polaków, Łuckiewicz i Wapniarski oraz 5—8 Żydów. Stolarze w Józefowie nie wynosili swych wyrobów na jarmark. Polacy robili tylko na zamówienia. Natomiast Żydzi, aczkolwiek robili na „tandet", to jednak nie wynosili na rynek, a tylko mieli skrzynie w różnych szopach i tam można było wybierać jakie się chciało skrzynie. Żydzi byli wyłącznie stolarzami, nie posiadali ziemi ; a jarmarki robili tylko Żydzi. Było ich tu stolarzy około dziesięciu, a tylko trzech lepszych. Reszta tandeciarze i takie też były ich meble, choć tańsze. Wystawiali „kanapy", łóżka rozsuwane, łóżka zwykłe — z tyłem i przodem półkolistym, niemal okrągłym, lub z ozdobnymi toczonymi „wałka­ mi". Kredensy zwłaszcza miały te „ w a ł k i " . B y c h a w a była ośrodkiem stolarskim dość silnie oddziałującym na najbliższą okolicę. Rzemiosłem tym zajmowali się przede wszystkim Żydzi. Około r. 1910 w miasteczku było około 10 warsztatów stolarskich, w tym tylko trzy prowadzone przez Polaków... Stolarze Polacy robili trumny i meble na zamówienie, Żydzi robili meble na „tandet" — na targ. Były to przede wszystkim „kanapy" (szlabany), szafki na naczynie, łóżka. ... Żydzi w Bychawie robili też skrzynie malowane w kolorowe kwiaty. Skrzynię taką miała mieć matka (informatorki ur. ok. 1881 r., zamieszkałej w Starej Wsi sama informatorka natomiast miała skrzynię mazerowaną we wzory, kupioną również w Bychawie ok. 1900 r . ) . W o j c i e s z k ó w : W Bełżycach byli stolarze, dwaj Polacy i Żyd Mosiek, którzy robili meble dla wsi, a m.in. skrzynie malowane. H o r o d y s z c z e : Skrzynie malowane we wzory wykonywali Żydzi w Chełmie aż do pierwszej wojny światowej, a potem już rzadko. Skrzynie te miały tło czerwone i żółte kwiaty. R e j o w i e c : W Rejowcu było wówczas (tj. ok. 1910 r.) dużo stolarzy Żydów, sześciu z nich robiło meble, kilku t. zw. białą robotę. Żadnego stolarza Polaka informator nie pamięta. Miejscowi stola­ rze pracowali tylko na zamówienie. 54 55 56 57 58 5 9 60 II. 4. Wędrowny tapicer. Wilno 61 wędrowni krawcy — Żydzi. Żydzi szyli ręcznie, na miejscu. Prze­ strzegając rytuału sami sobie gotowali (kluski gnietli na odwrotnej stronie siedzenia krzesła). Chopcy często płatali im figla i wrzucali kawałki słoniny do garnka, w którym gotowali z u p ę . N o w a W i e ś : Sukna tkała matka (informatorka ur. w r. 1904) na „burki" dla ojca. Używała do tego niefarbowanej wełny z szarych owiec, potem oddawała „do filcowania" do Żyda w Sokołowie. K a m i o n k a: Do I I wojny było bardzo dużo Żydów w Kamionce. Zamieszkiwali oni wszystkie domy naokoło rynku i trudnili się przeważnie rzemiosłem — najwięcej było krawców i szewców. C i os my: Druki na płótnie wykonywali wędrowni Żydzi, prawdo­ podobnie z Biłgoraja, których informatorka (ur. 1900 r.) doskonale pamięta. Do Ciosm chyba nie zachodzili, ale „rozgłaszano, że tu i tu są malarze", np. w Dąbrowicy czy Banachach, zanoszono tam wybielone płótna, wybierano wzory i rzemieślnik na miejscu odbijał je z deski na płótnie (na powleczoną farbą deskę nakładano płótno i klepano gumową pałką). W roku 1922 gdy informatorka wychodzi­ ła za mąż, malowania płócien już zaprzestano. Informatorka słyszała, że w Ciosmach był przez jakiś czas kuśnierz Jan Rejman. Był to dziadek jej męża, Żyd, wędrowny naprawiacz kożuchów który zakochał się w dziewczynie z Ciosm, wychrzcił się, ożenił się z nią i osiedlił w Ciosmach, pracował na roli, potem jednak wyjechał na zarobek do Ameryki i tam z m a r ł . K u z a w k a : Na nogach kobiety nosiły pończochy (robione na drutach), w poprzeczne pasy. Kupowano je w mieście u Ż y d ó w . W ó l k a K a m i e n n a : Pończoch w lecie nie noszono, zimą noszo­ no pończochy z wełny, które kupowano od Żydówek, trudniących się robieniem pończoch k u l k ą . 47 48 49 50 51 52 116 S i e d l i s z c z e : W samym Siedliszczu było stolarzy bardzo niewielu, prawie sami Żydzi (przed wojną osada liczyła ok. 1800 Żydów, ok. 300 katolików). Ł ę c z n a : Do I I wojny światowej było w Łęcznej około 10 żydowskich stolarzy i ok. 5 Polaków... Żydowscy stolarze robili roboty budowlane i meblowe, w tym łóżka, kufry, stoły, szafki, półki kuchenne, a w okresie międzywojennym kredensy. Głównie wysta­ wiali je na jarmark. Poza tym jeździli po wsiach, wykonując roboty stolarskie na zamówienie. Było z nimi trudno konkurować. Mieli bardzo małe wymagania. Wystarczył im kawałek chleba z cebulą na cały dzień, i mimo to pracowali wytrwale, by zarobić choć parę groszy. Inna rzecz, że robili szybko i niedbale, ale taniej... Kufry robiono tu i przywożono do ostatniej wojny. Okucia albo stolarze kupowali .w sklepach i sami przybijali, albo też dawali kufry do okucia tutejszym żydowskim ślusarzom... Łóżka z toczonymi wałka­ mi robili głównie Żydzi, jeszcze w okresie międzywojennym, w jego pierwszym dziesiątku lat. O p o l e : Przed I wojną światową było w Opolu 20—30 stolarzy żydowskich, m.in. Machu, Mosiek Kos, Solpa. Było też sporo stolarzy Polaków. Polacy produkowali przeważnie na zamówienie dla „lepszych domów", robili też stolarkę budowlaną. Natomiast Żydzi robili głównie „chłopskie meble" sprzedawane na jarmar­ kach... W Opolu robiono skrzynie jeszcze przed J a p o ń s k ą wojną". Potem kufry. Kufry były na kółkach. Skrzynie orzechowe i zielone, bez kółek. Skrzynie były mazerowane przeważnie... Kufry na kołach kupowali przeważnie Żydzi, ze względu na łatwość wytoczenia na pole cennego mebla na wypadek pożaru... Do 1939 r. robiono jeszcze w Opolu kufry, robili je przeważnie Żydzi. W r z e ł o w i e c : Tu było kilku stolarzy Żydów, którzy wyrabiali tandetę meblarską, m.in. skrzynie mazerowane. W czasach kiedy informator (ur. 1878) się żenił, były już modne kufry. W ą w o l n i c a : Dawniej było w Wąwolnicy sporo Żydów tandecia6 2 63 64 �rzy, wyrabiali kufry, łóżka, „sofki" (szlabany), także skrzynie mazerowane. G r a b o w i e c : Informator Jan Sieczkowski ur. 1908 w Górze Grabowskiej, mistrz stolarski. Około r. 1925, kiedy inf. zaczął uczyć się rzemiosła, było tu mniej więcej 7—8 stolarzy, w tym 3 Żydów. 0 cechu stolarskim w Grabowcu nigdy nie słyszał... Informator mając lat 17 zaczął się uczyć stolarstwa u żydowskiego stolarza potem przez 5—6 lat pracował u Żydów jako czeladnik. Do ostatniej wojny stolarze z Grabowca, zwłaszcza Żydzi pracowali dla niezna­ nego odbiorcy. Z miejsc targowych dokąd wozili wyroby, wymienić potrafi tylko Wojsławice i Uchanie... Z wyrobów stolarskich produkowanych na tandetę wymienia informator: łóżka pojedyn­ cze i rozsuwane, z wycinanymi nogami, z wysokimi szczytami; w okresie międzywojennym były też modne łóżka ze szczytami owalnymi' sofki" (ławy ze skrzynią do spania) z oparciami prostymi szczebelki' szafki jednodrzwiczkowe malowane żółto 65 1 mazerowane; skrzynie na kółkach wyrabiali rzadko, sprzedawali albo skrzynie „białe" (surowe deski), albo malowane jednobarwnie. Skrzyń malowanych wzorzyście informator nie widział; kufry z wypukłym wiekiem, lekko zwężające się do dołu, na kółkach, okute „bednarką", z antabami, zamykane na klucz. Kufry malowane były na ciemny orzech lub żółty i mazerowane „w kwiaty", podobnie jak szafki, łóżka... Szafy ubraniowe, dwudrzwiowe, proste bez filunków. Niektóre elementy mebli jak nogi stołów, „półkolumny" na łóżka, były toczone Na jarmark wykonywano także ale w mniejszych ilościach kolebki na biegunach i taborki" (taborety) Krzeseł nie robiono 6 6 F r a m p o l : Stolarzy Żydów ... było tutaj przed wojną sześciu. Robili skrzynie malowane bardzo tandetnie. Sprzedawali je tylko we Frampolu ... Pamiętają starego Żyda, stolarza Zambela, który wynosił swoje skrzynie na targ. Poza Poterańskim robili malowa­ ne skrzynie też Żydzi. Jak wyglądała skrzynia frampolska produkcji żydowskiej, czy Poterańskiego, nie udało się dowiedzieć. Przed 1939 r. było we Frampolu majstrów stolarskich około 20. Przed 1914 r. miało ich być jeszcze nieco więcej. Przeważnie byli to Żydzi, tylko pięciu czy sześciu Polaków. Wyrabiali oni skrzynie malowane z tą różnicą że Żydzi robili na targ a Polacy robili tylko na zamówienie Spośród Polaków najładniejsze skrzynie robili dwaj bracia Poteraóscv Ich skrzynie bvłv ładniejsze od żydowskich i Żydzi brali od nich wzory ' 67 68 11. 5. Kowal, 87-letni Beryl Cyn z Nowego Miasta (woj. warszawskie) 6 T a r n o g r ó d : Przed I wojną światową było w Tarnogrodzie około 20 stolarzy, w tym 6 Żydów. Ze stolarzy żydowskich dobrym rzemieślnikiem był podobno tylko niejaki Herszel, a reszta Żydów to „faszerzy" (?). Herszel był jednak dobrym stolarzem budowlanym, więc skrzyń malowanych ani mebli nie robił. Reszta tych żydowskich stolarzy również zasadniczo skrzyń nie robiła, a jak nawet który robił, to taką skrzynię zaraz poznawano po partackim wykonaniu... Oprócz skrzyń robiono i kufry głównie dla Żydów. Kufer był droższy, kosztował 8 rubli, a trzeba go było robić 3 dni (1 dzień samo okuwanie)... Kredensy początkowo robiono dla Żydów... Około 50 lat temu zaczynają robić kredensy dla wsi.... Już za czasów dziadka były „bambetle" (szlabany), ale ... wraz z kredensami wędrują na wieś dopiero ok. 1912 r . T u r o b i n : Malowane skrzynie robił tu przed I wojną Szołtek mieszkający na przedmieściu... prócz niego robili skrzynie Żydzi (którzy robili i kufry). Skrzynie malowane, na kółkach, robiono jeszcze w latach 1920—25. Tło skrzyń „kanarkowe", dwa pola, wazoniki w kształcie trapezu... kwiaty najczęściej malowane były zielono i czerwono, „makówki". Robili te skrzynie dwaj stolarze, Jankiewiczi i Majlach.obaj Żydzi. Oprócz tych skrzyń wyrabiali też szafy, stoły itp. Jankiewiczi zatrudniał okresowo nawet 7 pracowni­ ków najemnych, Majlach czterech. Polak stolarz był niegdyś w Tu­ robinie tylko jeden. Stolarzy żydowskich poza wymienionymi było kilkunastu (razem ok. 15). Robili oni łóżka, stoliki i kufry, tzw. „tandetę wiejską", przeznaczoną na sprzedaż na jarmarku. Targi odbywały się w Turobinie co tydzień, a raz na trzy miesiące miał miejsce „główny jarmark". Zapotrzebowanie na skrzynie było nieraz tak znaczne, że gdy dwaj turobińscy producenci nie mogli go sami pokryć, sprowadzali wówczas skrzynie z Frampola. „Wysyłał 7 0 71 furmankę, czy sam tam pojechał i przywiózł 4—6 skrzyń." Zazna­ czyć należy, że skrzynie turobińskie jakkolwiek podobne, nie były robione na wzór frampolskich... W Turobinie poza stolarzami działał niejaki Hoppen, Żyd, sam nie fachowiec, lecz sprowadza! stolarzy Żydów z Janowa Lubelskiego, „trzymał ich", a produkcję wywoził, prawdopodobnie do Piasków Luterskich... Tandeta jar­ marczna była wyrabiana do r. 1939... Do tandety były zaliczane łóżka, „kanapy" (łóżka-^awy szufladowe), stoły. Informator urodzony w r. 1907, stolarz: W czasach jego młodości było w Turobinie około 25 stolarzy, w tym najwyżej 5 Polaków, reszta — Żydzi. Skrzyń malowanych w kwiaty w Turobinie według niego nie robiono, „bo nie opłacało się i m " . Miejscowi Żydzi robili tylko skrzynie malowane jednobarwnie. Inny informator, urodzony ok. r. 1895 twierdzi, że skrzynie malowane w kwiaty wyrabiali w Turobinie Żydzi Majlach i Jankiel. Siostra inf., zamieszkała w Olszówce ma skrzynię robioną przez Majlacha, na zamówienie. Dwaj inni informatorzy: jeszcze do r. 1939 na zamówienie ludzi ze wsi wykonywały skrzynie malowane w kwiaty 3 żydowskie warszta­ ty stolarskie: Majlach, Jankiewici, warszatat Flaków. Skrzynie te miały kolorowe kwiaty na żółtym tle. W ogóle w Turobinie było w okresie międzywojennym około 20 żydowskich warsztatów stolar­ skich. Inf. Stanisław Sieciechowicz ur. ok. r. 1920 pracował u Żyda, który skrzyń nie robił, ale wyrabiał masowo tanie meble na jarmarki, a mianowicie kufry, kanapy, łóżka, szafy. Skrzynie malowane w kwiaty można też było kupić na targu w Turobinie. Robiło tam skrzynie dwóch stolarzy Żydów, z których jeden nazywał się Smoluch (informacja z Ż a b n a ) . Ł o p i e n n i k : Skrzynie malowane robili najwięcej Żydzi w Kras72 73 74 117 �nymstawie. Zdobili je w czarne „kulasy" (kwiaty) na wiśniowym tle. Taką skrzynię można było kupić do I wojny światowej za 3 ^ ł ruble. Potem rozpowszechniły się już kufry, malowane na jeden kolor, bez kwiatów." K r a ś n i k : Do I I wojny światowej najwięcej stolarzy było Żydów — liczba ich wynosiła 15—20. Oni też głównie wykonywali meble wystawiane na targach i sprzedawane dla ludności wiejskiej. Były to „kanapy" z wyciąganą szufladą do spania i ozdobnym oparciem, „kredensy" ozdobione w jakieś skromne wycięcia oraz szafy do ubrań, zupełnie proste i w ogóle bez żadnych ozdób (to w okresie międzywojennym, wcześniej także skrzynie malowane w kwiaty). Dużym ośrodkiem stolarskim, w którym już za czasów ojca (informator ur. ok. 1887 r.) zaopatrywały się okoliczne wsie, był Kraśnik. Pracowało tam dużo stolarzy, przeważnie Żydów, którzy w dni targowe wystawiali na ulicy koło swoich domów wykonane przez siebie meble. Były to łóżka, szafy na naczynie, stoły, składane krzesła, kuferki, szlabany i t p . (informacja z Olbięcina). T o m a s z ó w L u b e l s k i : Skrzynie wyrabiał tylko jeden stolarz — Żyd. Posiadały tło żółte, boki i wieko mazerowane („umbra" na żółtym). Na ścianie frontowej wymalowane były kwiaty bez ograni­ czonych p ó l . K r a ś n i c z y n : W miasteczku było paru stolarzy, głównie żydows­ kich, którzy m.in. robili skrzynie. Były one produkowane nie na sprzedaż targową, tylko na zamówienia. Jednym ze stolarzy żydows­ kich, którzy robili skrzynie, był niejaki Wulwa, którzy zmarł w czasie I I wojny światowej, mając lat ok. 50. Z a m o ś ć : Zawsze było tu kilku stolarzy żydowskich, którzy wyrabiali tandetę jarmarczną (łóżka, komody, sofki, skrzynie). Ż ó ł k i e w k a : Stolarze żydowscy w Żółkiewce wykonywali tylko t. zw. białą robotę, którą inf. nazywa też „utwory" (otwory, tj. drzwi i okna). K ł o d n i c a : Meble bardziej skomplikowane, szafki, łóżka, stoły, kupowali u Żydów w miasteczku, głównie w Kraśniku. Stolarze 16 77 78 79 80 81 pojawili się na wsi dopiero przed 1914 r. Nauczyli się fachu od Żydów w Kraśniku. A n n o p o l : Przed I wojną światową w Annopolu było 10 warszta­ tów stolarskich żydowskich, a 2 katolickie. Rzemieślnicy robili meble „na wynos" — do sprzedaży rynkowej oraz na zamówienie. 70-letni informator pamięta, że na rynku sprzedawano półki z ogo­ nem, łóżka z szufladą, szafki na naczynie (nie pamięta skrzyń malowanych). G o r aj: dużym ośrodkiem stolarskim był Frampol, gdzie meblarst­ wem zajmowali się przeważnie Żydzi, robili zwłaszcza skrzynie malowane, na tandetę. W Goraju nigdy stolarzy nie było dużo, zazwyczaj około 5—6. Skrzynie malowane robił Jan Nędzyński oraz Stanisław Zalewa (zmarł 1955 r.). Pierwszy stolarz narodowości żydowskiej — Herszek sprowadził się tu ze Szczebrzeszyna przed I wojną. Był bardzo dobrym stolarzem, wyuczył kilku Polaków. Prawdopodobnie robił też skrzynie. Pracował — jak wszyscy miejscowi stolarze — tylko na zamówienia. Zginął w czasie okupacji w wieku około 50 lat. Później od niego zaczęli pracować inni żydowscy stolarze, Don i Wajs. T o m a s z ó w L u b e l s k i : W miasteczku stolarstwo było rozwinię­ te, stolarze dzielili się na „tandeciarzy" i stolarzy „obstalunkowych". Tandeciarze, byli to przeważnie Żydzi, mieli niewielkie warsztaty i robili meble na sprzedaż na rynek, gdzie zawsze mieli swoje stoiska podczas t a r g ó w . S z c z e b r z e s z y n : W Szczebrzeszynie mieszkali jeszcze (poza polskimi) stolarze Żydzi. Jeden z nich, „Kulawy Szmul" (zmarł ok. r. 1938) według jednego informatora robił malowane skrzynie (według drugiego — nie). O s t r ó w e k : Około 1910 r. skrzynie zaczynają ustępować kufrom, a ok. r. 1920 tylko kufry sprzedawano na jarmarkach. Wożono je głównie z Czemiernik. Robili je głównie Żydzi. O s t r ó w L u b e l s k i : Tu było około 40 stolarzy, w tym 20 żydowskich, którzy kiepsko, „oby interes szedł", r o b i l i . S ł a w a t y c z e : Było tu kilku stolarzy Polaków i Żydów. Pracowali na zamówienie. Na jarmarki przywożono kufry z jakichś innych ośrodków. J a n ó w P o d l a s k i : W okresie 20-lecia byli tu stolarze Żydzi i Polacy. Niektórzy wystawiali swe wyroby na miejscowych jarmar­ kach (krzesła, szafy, kufry). C z e b e r a k i : Przed i po I wojnie kufry i inne meble robili Żydzi w Parczewie i sprzedawali je na rynku; były tam też przywożone wyroby z Lubartowa. M i ę d z y r z e c P o d l a s k i : J a k miał 5— 10 lat (inf. stolarz, ur. ok. 1906 r.) na jarmarku były skrzynie bez kół, malowane w kwiaty ... Robił je stolarz Ciesielski. Po skrzyniach nastąpiły kufry. Robił je Polak Orzechowski i wielu żydowskich stolarzy. Było tu 40 żydow­ skich stolarzy. Do 1939 r. meble robili najwięcej Żydzi. Biedniejsi pracowali chałupniczo. Miał warsztat wstawiony do mieszkania i robił sam, wynosząc później na rynek. Byli również Żydzi stolarze, którzy mieli dwa warsztaty, zatrudniali pracowników i mieli uczniów. Spośród nich wymienia informator Żyda Reichmanna, który miał przy ul. Lubelskiej duży warsztat i sklep meblowy z własnymi wyrobami. Robił meble nowoczesne dla miasta, ale również tandetę dla wsi. Reszta Żydów robiła tandetę dla wsi: łóżka z wysuwaną szufladą, szafki dwudrzwiowe na naczynie, półki na naczynie, szafy dwudrzwiowe, stoły i kufry. Wywozili na rynek przy okazji jarmarku. K o s ó w L a c k i : Przed wojną poza ojcem informatora (Bolesta) nie było stolarzy Polaków. Było wielu stolarzy Żydów wykonują­ cych meble. Była to „tandeta sprzedawana na jarmarkach". Mieli zbyt, bo były to meble o niskiej jakości, więc tanie. W ę g r ó w : Skrzynie malowane w kwiaty ... przywozili (ok. 1880 r.) na targ do Węgrowa Żydzi z Siemiatycz i Żelechowa. Nie było specjalnej różnicy między wyrobami katolików i Żydów tylko tyle, że Żydzi robili częściej meble fuszerowane, zbijane na gwoździe. S i e d l c e : Stolarzy Żydów było w Siedlcach dużo. Mieli swoje pracownie wzdłuż ulicy Puławskiego. Robili przeważnie tandetę na wieś i wynosili na rynek. Mało zamawiano u Ż y d ó w . A n c u t y : 30 lat temu Żyd stolarz z Narwi, Lejzor, robił meble. Chodził po wsiach i na miejscu z powierzonego materiału robił 82 83 84 85 86 87 88 80 90 91 92 93 94 95 96 II. 6. Tkacz 118 �szlabany, łóżka i stoły. Szlabany miały ozdobnie wycięte oparcie i profilowane nogi. Lejzor robił też tzw. białą stolarkę, tj. obramienia okienne i drzwi oraz roboty ciesielskie. O r l a : Przed I wojną i w 20-leciu byli w Orlej stolarze Żydzi, którzy robili meble głównie dla Żydów i okolicznych wsi. W Orlej byli też dwaj stolarze Polacy. W 20-leciu mebli dostarczali przede wszyst­ kim stolarze Żydzi z Orlej (łóżka rozsuwane, szlabany, stołki, krzesła). S i e m i a t y c z e : Przed I wojną światową Żydzi wyrabiali skrzynie mazerowane... Przed I wojną było trzech Żydów „kuferników"; Ićko Jozbonde (?), Szmul, Ićko Szyje. Później było znacznie więcej stolarzy żydowskich, bo zawód stolarski przejęli po w.w. ich synowie i krewni. Przed 1939 r. było tu kilku stolarzy Żydów. Część z nich robiła tandetne meble na wieś: łóżka z szufladą, szlabanki, stoły, szafy. Robili na zamówienie i mieli również zawsze na składzie gotowe meble do wybrania. Reszta Żydów robiła kufry mazerowa­ ne. Wozili te kufry na jarmarki do Białegostoku, Janowa, Brańska, Ciechanowca, Wysokiego Litewskiego, Kobrynia oraz sprzedawali je na miejscu, na targu w Siemiatyczach. B r a ń s k : Przed I wojną meble tu robili stolarze Żydzi, sprzedawali na jarmarkach i na zamówienie. Zamawiano u nich szlabany, kufry, stoły, szafki na naczynie. W Brańsku było kilku stolarzy Żydów, którzy do ostatniej wojny robili meble na zamówienia i masowo „tandetę" na j a r m a r k i . 97 98 99 100 101 102 103 Kowalstwo 1943 jako stary już człowiek. Pomagali mu w pracy synowie, wyrabiał ceramikę biskwitową i glazurowaną, a także siwaki (tylko „wierciochy" do maku). Niektóre wyroby, np. dzbanki malował w kwiaty. Wyrabiał garnki do gotowania, dzbanki, słoje, miski, wierciochy, ładyszki, doniczki. Sprzedawał na jarmarkach i targach miejscowych... nazwiska garncarza informatorzy nie zapamię­ tali. S u w a ł k i : I . W Suwałkach był Żyd zwany Srolko albo Srol, który mniej więcej do wybuchu I I wojny światowej trudnił się wyrobem naczyń glinianych. Choć potrafił toczyć, zostawiał tą czynność swoim robotnikom (stale zatrudniał 2—3 wędrownych czeladni­ ków), a sam wypalał ich wyroby. Były to naczynia glazurowane, często malowane. Sprzedażą trudnił się Srol i jego dwóch synów. Piec garncarski Srola był prawdopodobnie poziomy, częściowo wkopany w ziemię. I I . Pod Suwałkami mieszkał Żyd Srolo, który handlował starymi domami (skupywał drzewo z nich)... U niego pracowali robotnicy—garncarze. Wyrabiali dzieżki, garnki, donicz­ ki, wazony. Wazony były biskwitowe, pozostałe naczynia glazuro­ wał wewnątrz ołowianym szkliwem, często pobielał. Zewnątrz były biskwitowe. Na miskach malował k w i a t k i . Garncarz w Suwał­ kach nazywał się Srul (Izrael) L e w i t a . M i 1 e j c z y c e: Do I wojny robił czerwone polewane i czarne garnki „jeden Żydek garbaty", n i e m ł o d y . Do I I wojny światowej wykonywał w Milejczycach garnki Żyd o imieniu Kielman. Mieszkał on po sąsiedzku z informatorem, wykonywał garnki gliniane bez żadnego pomocnika, sam je toczył i wypalał... Wykonywał garnki polewane, bez ozdób malowanych. Obok garncarza Michniowskiego (zmarł ok. r. 1897) byli dwaj garncarze Żydzi, Kielman i „Pejsak", którzy do r. 1914 robili naczynia polewane, sprzedawali na miejscu (jedną furę naczyń Kielmana zawiózł informator, który był furmanem, do Orli). Żaden garncarz nie miał u c z n i ó w . S o k ó ł k a : W Sokółce przed wojną był gancarz Żyd, który sam 115 116 117 118 119 K l e s z c z e l e : Do I I wojny było w Kleszczelach 5 kowali Żydów i dwóch tylko chrześcijan. Z przedmiotów ozdobnych wykonywali tylko wykładki i krzyże żelazne... Krzyże nagrobne wykonywali Żyd Lejzor Krewiatycki który odziedziczył swój zawód po ojcu oraz Marcin Józwiak, prawosławny. D r o h i c z y n : W dwudziestoleciu międzywojennym pracowali w Drohiczynie 3 kowale Żydzi i 3 Polacy. Wszyscy wykonywali jedynie czysto użytkowe przedmioty, niezdobione. P l u t y c z e : W okresie międzywojennym był w Plutyczach dobry kowal — Żyd Branko; nie pamiętają by zdobił jakieś przedmioty oprć-z wykładek. P o p ł a wy: Do 1939 r. był tu kowal Żyd, który robił bardzo ładne wykładki (często głowy ptaszków) oraz zawiasy esowate. Innych swoich wyrobów nie zdobił wcale. M i e r z w i n D u ż y : W Mierzwinie był przed ostatnią wojną niezbyt dobry kowal — Żyd ł e z k o . H o ł o d y : Na ogół dobrymi kowalami byli małomiasteczkowi Żydzi, którzy zajmowali się tylko rzemiosłem, więc byli wyspecjali­ zowani. C i e c h a n o w i e c : Przed I I wojną było w Ciechanowcu 25 kowali, większość Ż y d ó w . G r o c h ó w k a : W okresie międzywojennym było we wsi trzech kowali: Piotrowski Feliks, Nowosielski Józef oraz Żyd Lejzor. T a r n o g r ó d : Przed wojną było w Tarnogrodzie siedmiu kowali, a tyłki jeden Żyd kowal — Majer... ( I I inf.) było 15 kowali, w tym trzech Żydów, a przed samą wojną było 8 lub 6 kowali... do najlepszych kowali zaliczał się Majer — Żyd, sławny na całą okolicę ze swych robót... ( I I I inf.) Kowale żydowscy byli kowalami z pokole­ nia na pokolenie. Terminowało i wyzwalało się u nich wielu Polaków, natomiast Żydzi byli tylko jako czeladnicy u kowali polskich, ale nie terminowali. Było ich mniej, niż Polaków u Żydów. Zamawiano robotę bez względu na wyznanie (rzemieślnika), o ile nie miał to być krzyż na cmentarz, zamawiano tam, gdzie było taniej. U kowala żydowskiego kuli wozy wszyscy furmani Ż y d z i . J a n ó w L u b e l s k i : w Janowie był przed 1939 r. Żyd k o w a l . T u r o b i n : Dawniej w Turobinie było dwóch kowali, jeden Polak i jeden Żyd nazwiskiem K r y g . 104 120 105 106 107 108 109 110 111 112 113 1 1 4 Garncarstwo D ą b r o w a : Do samej okupacji pracował w Dąbrowie „hunczar" na ul. Tatarskiej. Był Żydem, został wywieziony do obozu około r. _ I II. 7. Krawiec Zelig, Wołomin k. Warszawy 119 �toczył i wypalał garnki. Czy te garnki były siwe czy czerwone, co do tego zdania są podzielone. Jedni twierdzą, że tylko czarne, drudzy, że tylko polewane. Żyd ten mieszkał i miał pracownię gdzieś koło stacji, został zabity przez Niemców w czasie ostatniej w o j n y . W czasach jej młodości (inf. ur. ok. 1915 r.) byli jeszcze na ul. Kolejowej garncarze narodowości żydowskiej. Wyrobów ich nie pamięta. C h o d ó w : Żona garncarza Marcina Wyrębka (ur. ok. r. 1896) przypomina sobie, jak jakiś Żyd Siolka (nazwiska nie pamiętała) przynosił swój materiał, siadał do warsztatu Wyrębka i na nim robił naczynia, które sprzedawał i brał pieniądze dla siebie. 121 122 123 Budownictwo M o r d y : Podobno cieśli Żydów nie było przed wojną... Byli (prócz polskich) przedsiębiorczy stolarze Żydzi, młodzi ludzie, którzy chodzili po wsiach, ofiarując swoje usługi włościanom, przeciwnie niż Polacy, którzy nigdy poza Mordy się nie ruszali. Kożuchowania i inne ozdoby na domach wiejskich były tedy dziełem tych wędrow­ nych rzemieślników chyba, że wykonywali je sami cieśle, którzy dom stawiali. N u r : W związku ze zniszczeniami wojennymi 1914—1920... w naj­ bliższej okolicy zaczęły działać trzy firmy budowlane: 2 w Ciechano­ wcu i 1 w Czyżewie. Założycielami i właścicielami tych firm byli Żydzi, w Czyżewie niejaki Sane, tej w Ciechanowcu szczególnie sprężysty i przedsiębiorczy Jankiel Ogórek ... działały na terenie Nura i okolicy. Firmy te podejmowały się wykonywania wszelkich robót budowlanych łącznie z przewozem materiału budowlanego. ¿(11 r LI ci ni iii v one (Ogórek) murarzy Żydów i Polaków, cieśli tylko Polaków ponieważ Żydzi obawiali się jakoby pracy na niebezpiecz­ nej wysokości stolarzy budowlanych przeważnie Żydów szklarzy dekarzy i innych niezbędnych rzemieślników Na miejsce budowy orzvbvwał najpierw sam przedsiębiorca osiadał i mierzył miejsce nod budowę domu klientem w kończenia oraz cene i warunki zaołatv Jeżeli zaołata miała bvć dok t •, p sy od ,mo * ałv ,sie ao o a a aia o ę . . Frm wyKonywama i wyKonywa y czasem oomy ta* wyKonczone, ze właścicielowi oddawano Klucze od zupełnie gotowego domu... Części domu pretabryKowano w głównej bazie tirmy i przewożono... na miejsce budowy^ Montaż i wykończenie trwało około tygodnia. Budowano tez stodoły i wszelkie budynki do ustępów włącznie. Ozdoby na domach budowanych przez te firmy miały kształty charakterystyczne... (Firmy te wprowadziły kilka nowości technicz­ nych, m.in. stolcową konstrukcję dachu)." H a n n a : W Hannie domy budowali w okresie międzywojennym ciesle-Zydzi. Najbardziej wziętymi byli dwaj bracia: Abrum i Lejzor Moszko ze Sławatycz. Za postawienie domu brali oni pieniądze i jedzenie. Ojciec tych Zydow był również cieślą. Budowę całego domu brali ci Żydzi na siebie, ale sami robili ciesiołkę, natomiast do stolarki dobierali sobie w Hannie Zyda stolarza niejakiego Dawida Libmana, któremu sami płacili. Byli to „pierwszorzędni rzemieślni­ cy". Jednym z domów... (postawionych przez nich) był dom Adama Ignatiuka (zbudowany w 1937 r.). Za wybudowanie wzięli Żydzi 250 zł + życie. Stawiali od Nowego Roku do Świąt Wielkanocnych. Dlatego tak długo, ze schło powoli... Co tydzień na „szabes" jechali Żydzi do Sławatycz. Za to ze się starają to „matka każdemu i kurę dała i zawsze cos jeszcze". Pieniądze brali na raty, po 5 zł tygodniowo... Ł y n i e w: Najlepiej w owym czasie (międzywojennym) stawiali domy Marcin Kisiel oraz Żydzi ze Sławatycz... Stolarkę (architekto­ niczną) w tym okresie robił znany w okolicy stolarz — Żyd Bencyja, zamieszkały w Wisznicach. W ó l k a O k r ą g l i k : (W czasie pożaru wsi, w 1911 r. spłonęły wszystkie domy drewniane, zachowały się dwa murowane...) Od tego czasu wielu postawiło murowane domy... Budowali te domy murarze — Żydzi z Kosowa. Najczęściej tak było, że Żydzi wykonywali dom ze swoich materiałów, kryjąc dachy blachą. Obecnie domy te nie cieszą się wielkim powodzeniem, „ściany pękają, bo byli kiepscy murarze". 124 y 126 127 11. 8. Kufer okuwany, zapewne wiano żydowskiej dziewczyny, datowany 1906. Niezdów, woj. lubelskie; il. 9. Kufer mazerowany z 1920 r., wyk. przez żydowskiego stolarza z Suchowoli. Róż indyjski i c. zieleń na tlej. ugru; il. 10. Skrzynia z 1938 r., wyk. w Szczebrze­ szynie Spul Gecel. Róż indyjski i C. zieleń na tle żółtym; i l . 11. Skrzynia na ubrania z ok. 1900 r., kupiona u stolarza żydowskiego w Bystrzycy. Róż indyjski i c. zieleń na tlej. ugru 120 128 p J ? �Ż ó ł k i e w k a : W miasteczku było dużo rzemieślników, przede wszystkim Żydów. „Tylko szewcy, kowale, stelmach to tu byli Polacy, bo to chłopska robota, a inni to Żydzi już". Żydzi też skupiali w swym ręku cały handel... K r a ś n i c z y n : Z rzemiosł było tu najwięcej szewców i kilku stolarzy, głównie Żydów, którzy jednak robili skrzynie wyłącznie na zamówienie, poza tym wożono je z Pawłowa. Byli również w mieście żydowscy kuśnierze oraz malarze, którzy zajmowali się drukowa­ niem płacht. Żydówka imieniem Jęta zajmowała się wyrobem czepków siatkowych. T o p c z e w o : 200 lat temu było w Topczewie 100 rodzin żydows­ kich. Była szkoła żydowska. Później Żydzi poprzenosili się gdzie indziej, a zostali tylko kupcy żydowscy przy dworze: kupiec mleczny, kupiec zbożowy, leśny i karczmarz... Rzemieślnikami bywali prze­ ważnie Żydzi, we wsi był stolarz, cieśle, szewc, k r a w c y . K r a m k ó w k a D u ż a : była tu olejarnia (z żelazną stępą — okres międzywojenny) należała do Żyda Giedyna, syn jego Jankiel też ją obsługiwał. T r z c i a n n e : Mieszkało tu dużo Żydów, którzy przede wszystkim trudnili się handlem (sklepy, restauracje), a także rzemiosłem, kowalstwem (ok. 5 kuźni żydowskich), stolarstwem. G o n i ą d z: do ostatniej wojny było tu bardzo dużo Żydów (ponad 2.500), którzy trudnili się rzemiosłem, np. szewstwo, czapnictwo, krawiectwo, także — w mniejszym stopniu — powroźnictwo, bednarstwo, garbarstwo, kowalstwo (było 5—6 kuźni żydowskich). Stolarzy było paru (ok. 7), większość z nich to Polacy. 131 132 133 134 135 136 Varia G o r z k ó w : Gorzków jest miasteczkiem, zamieszkałym do czasów II. 12. Kredens kuchenny, wyk. w 1918 r. przez stolarza żydowskiego Hymia (?) z Bychawy, woj. lubelskie Różne rzemiosła Ł ę c z n a : W Łęcznej najwięcej ze wszystkich rzemieślników było krawców i szewców. Krawcy byli to sami Żydzi. Szyli głównie na potrzeby wsi. Wśród szewców było i sporo Polaków. Poza tym było sporo stolarzy (ok. 10 Żydów i pięciu Polaków), pięciu kowali (sami Polacy) i trzech Żydów ślusarzy. Wreszcie było trzech tkaczy żydowskich. Tkali płótno białe. Farbiarni nie b y ł o . " I B y c h a w a : W miasteczku rzemiosło rozwinięte było stosunkowo silnie, zajmowali się nim przede wszystkim Żydzi. Wypadki, by chłopak — Polak praktykował u Żyda zdarzały się, ale nie były zbyt częste, „każdy wolał u katolika, swego, się uczyć, bo to i robota była lepsza i poważanie inne miał." ... Około r. 1910 było ok. 10 warsztatów stolarskich, w tym parę tylko polskich... Stolarze polscy robili trumny i meble zamawiane przede wszystkim przez mieszkań­ ców miasteczka, natomiast Żydzi wykonywali „tandetną robotę", którą wynosili na rynek, na targi... Obok stolarzy w mieście było dużo krawców i to też niemal wyłącznie byli Żydzi; specjalną część placu targowego nazywano „targ krawiecki" i tam sprzedawano ubranie... Było parę piekarni, piekli chleb i bułki i to przede wszystkim dla Polaków. Żydzi niechętnie kupowali w katolickich piekarniach. 1 130 II. 13. Szafka na ubranie; wyk. w 1924 r. stolarz żydowski w Zakrzówku, woj. lubelskie 121 �I wojny światowej przede wszystkim przez ludność żydowską. Według podania jakaś Żydówka wyleczyła z długiej choroby właściciela sąsiedniego majątku, stawiając mu bańki. Kiedy dziedzic ów zapytał się o zapłatę, Żydówka poskarżyła się, że nie ma gdzie mieszkać i wtedy pozwolono jej postawić sobie chatę na gruncie dzisiejszego Gorzkowa. Tym podaniem mieszkańcy miasteczka tłumaczyli sobie fakt, że ludności żydowskiej było znacznie więcej niż polskiej. Ludność polska zajmowała się częściowo rolnictwem, a częściowo rzemiosłem, Żydzi przede wszystkim handlem i rzemios­ łem. T a r n o g ó r a : Istnieje stara nienawiść między Tarnogórą a Izbicą, ponieważ według relacji Tarnogórzan Żydzi mieszkający w Izbicy przekupili urzędników, wytyczających drogę, aby szosa przebiegała koło Izbicy, gdyż wówczas w Izbicy właśnie ustanowiono t a r g i . P i o t r k ó w : Około 20 lat temu u Żydów w Bychawie na ścianach widywali na czarnym płótnie naklejane wycinanki z prasowanej słomy, ptaki (pawie) itd. Około 8 lat temu rozpowszechniła się ta 137 138 moda na wsi, ale od 3 lat już tego nie robią, bo wolą wyszywan makatki. K r z c z o n ó w: około 1900 były jeszcze używane do oświetlania izby kominki ale w tym czasie zaczęły je wypierać tzw. „żydki". Były to małe lampki naftowe bez szkiełka. Bardzo kopciły i dawały minimal­ ną ilość światła. Żydków używano około 10 lat, potem już rozpo­ wszechniły się lampy naftowe ze s z k ł a m i . K ł o d n i c a : Były lampki na olej z wyciąganym knotkiem, tzw. żydki. K r y n k i : Konik w obrzędach ludowych nie występował tu, nato­ miast znany był w obrzędach żydowskich jako „haman" w jesien­ nych świętach przed kuczkami „purym". „ H a m a n " jest to ktoś, kto kiedyś męczył Żydów, więc na tę pamiątkę co roku występuje przebrany „Haman", którego Żydzi biją i plują na niego. Na „ H a m a n a " wynajmywano co roku tego samego chłopa, który występował ubrany w konika na dziurawej kołysce z wikliny, a całość przykryta jest płachtą lub k o ż u c h e m . 139 140 141 142 PRZYPISY 1 P. Burchard, Przyczynki do zagadnienia żydowskich rzemiosł ludowych w dawnej Polsce, „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Histo­ rycznego", nr 37, 1961, s. 66—80 M . in. R. Reinfuss, Meblarstwo ludowe w Polsce, Wrocław 1977, s. 55 i dalsze; E. Fryś-Pietraszkowa, Ośrodek garncarski w Łążku Ordynackim i jego wyroby na tle ceramiki malowanej w Polsce, Wrocław 1973, s. 28 i dalsze. Burchard, op. cit., s. 67 Wypisy wykonały: Wanda Drabik, Ewa Fryś-Pietraszkowa, Bożena Kural i Alicja Małeta. Podajemy w kolejności alfabetycznej lokalizacje wzmiankowa­ nych miejscowości (B = woj. białostockie, Bp = woj. bialskopodla­ skie, Ch = woj. chełmskie, L = woj. lubelskie, Ł = woj. łomżyńskie, S = woj. siedleckie, T = woj. tarnobrzeskie, Z = woj. zamojskie): A n c u t y , gm. Narew, B B i a ł k a , gm. Dębowa Kłoda, Bp B r a ń s k , m, B B y c h a w a , m, L C e r a n ó w , gm. w miejscu, S C i c i b ó r M a ł y , gm. Biała Podl., Bp C i e c h a n o w i e c , m, Ł C i o s m y , gm. Biłgoraj, Z C z e b e r a k i , gm. Milanów, Bp D a w i d y gm Jabłoń Bp D ą b r o w a B i a ł o s t o c k a , m, B Drohiczyn m B D z i a d k o w i c e, gm. w miejscu, B G o n i ą d z gm 'w mieiscu Ł G o r z k ó w em w mieiscu Z G r o c h ó w k a , gm. Zbuczyn, S H a d y n ó w em Olszanka Bo H a n n a grn w mieiscu Bp H o ł o d y em Bielsk Podl B H r u s z n ' i e w , ' g m . Platerów, Bp H u s a k i em' Bielsk Podl B J a b ł o n n a L a c k a , gm.'w miejscu, S Janów Lubelskim T 2 3 4 ł a n ó w P o d l a s k i ' em w mieiscu Rn K a m i o n k a om w mieiscu I K l e i n i k i ern Czyże B K1 e s z c z e' l e e m w mieiscu B K odnica'emWilków L K o c k m, L ' K o s ó w L a c k i , gm. w miejscu, S K r a m k ó w k a D u ż a , gm. Goniądz, Ł K r a ś n i c z y n , gm. w miejscu, Ch K r z y m o w s k i e , gm. Biała Podl., Bp K r z y w a , gm. Orla, B K r z c z o n ó w , gm. w miejscu, L K r y n k i , gm. w miejscu, B K u z a w k a , gm. Hanna, Bp L i w , gm. w miejscu, S Ł ę c z n a , m, L W 122 U K O W Ł u k a , gm. Narewka, B Ł y n i e w, gm. Wisznice, Bp M i e r z w i n D u ż y , gm. Wyszki, B M i ę d z y r z e c P o d l a s k i , m, Bp M i l e j c z y c e , gm. w miejscu, B M o r d y , m, S N i e w i n o B o r o w e , gm. Wyszki, B s N o w a W i e ś , gm. Sokołów Podl., S N o w e B e r e z o w o , gm. Hajnówka, B N o w o s i ó ł k i , gm. Sławatycze, Bp N u r , gm. w miejscu, Ł O g r o d n i k i , gm. Bielsk Podl., B O r l a , gm. w miejscu, B O r z e c h ó w S t a r y , gm. Uścimów, L O s o w a , gm. Hańsk, Ch O s t r ó w e k , gm. Łomazy, Bp O s t r ó w L u b e l s k i , m, L P a p r o t n i a , gm. w miejscu, S P a r c z e w , m, Bp P a t r y k o z y , gm. Bielany, S P i o t r k ó w , gm. Jabłonna, L P l u t y c z e , gm. Bielsk Podl., B P o p ł a w y gm Brańsk B S i e d l c e m wojewódzkie S i e k l u k i em Boćki B Siemiatycze' m b ' S ł a w a t y c z e W w mieiscu Bp S o k ó ł k a , m, B ' S u w a ł k i ' m ' wojewódzkie S z u m i n k a em Włodawa Ch T a r n a e ó r a em Izbica Z T a r n o g r ó d ' gm w mieiscu Z T o o c z e w o 'gm Wyszki b ' T r z c i a n n e ' gm w mieiscu Ł T u r o b i n em w mieiscu Z U h n i n eni Dębowa Kłoda Bo Węgrów mS W o j c i e s z k ó w , gm. w miejscu, S W o j n ó w , gm. Przesmyki, S W o ł o s k o w o l a , gm. Stary Brus, Ch W o r s y , gm. Drelów, Bp W r o t n ó w , gm. Miedzna, S W ó l k a K a m i e n n a , gm. Zbuczyn, S W ó l k a O k r ą g l i k , gm. Kosów Lacki, S Z e m b r ó w , gm. Sabnie, S Ż d ż a r k a , gm. Hańsk, Ch Ż ó ł k i e w k a , gm. w miejscu, Z W tym i następnych przypisach podajemy kolejno sygnaturę źródła w archiwum Zespołu Dokumentacji Sztuki Ludowej IS PAN w Krakowie (numer inwentarzowy, numer teczki i pozycji w teczce), nazwisko etnografa, który dokonał zapisu, rok zapisu w terenie: 14243, 179/16, Barbara Bazielich 1952 14247, 179/26 j.wyż. 5 6 �7 7 4 8 7 5 14278, 179/180 j.wyż. 14280, 179/182 j.wyż. 9 14283, 179/193—94 j.wyż. 10 14284, 179/204 j.wyż. 11 14287, 179/215 j.wyż. 12 23140, 179/279 Leszek Dzięgiel 1954 13 23244, 179/281 Roman Reinfuss 1954 14 23141, 179/280 Leszek Dzięgiel 1954 1 5 26891, 179/397 Przemysław Burchard 1954 16 28250, 179/431 Zofia Reinfussowa 1954 17 31571, 179a/62—63 Olga Mulkiewicz 1955 1 831573, 179a/80 Olga Mulkiewicz 1955 19 31575, 179a/92 j.wyż. 20 31576, 179a/97 j . wyż. 2 1 31577, 179a/104,113 j . wyż. 22 31578, 179a/l 18 j.wyż. 23 31579, 179a/127—31 j.wyż 24 47908, 179a/303 Ewa Fryś 1958 2 547910, 179a/310 Roman Reinfuss 1958 1955 26 31614, 27 31617, 28 31618, 29 31619, Reinfussowa 1955 30 31620, 31 47899, Przeździecka 1958 32 47900, i Reinfuss 1958 33 47912, Donderkiewicz 1958 34 53993, Pytlińska 1960 3 553997, ryś 1960 36 54007, /lulkiewicz 1960 37 54030, Karwicka 1960 38 54064, 39 54072, 40 54075, 1960 (być może drukowa­ 41 54086, nych płócien używano wówczas tylko na nakrycia łóżek, więc w informacji 42 60326, 179a/681 Celestyn Wrębiak 1962 43 54087, 179a/671 Jerzy Czajkowski 1960 44 60330, 179a/692 Wacław Sułkowski 1962 45 60651, 179a/759 j.wyż. . 46 60926, 179a/789—90 j.wyż. 47 62956, 179a/924 j.wyż. 48 92459, 181a/373 Ewa Fryś 1981 49 23559, 362/130 Maria Przeździecka 1954 50 82451, 582/81—82 Ewa Fryś 1971 5 1 54031, 179a/483 Danuta Słowińska 1960 i 1962 52 61369, Przeździecka 1959 53 48984, 54 20087, 5 520088, 190/81 Leszek Dzięgiel 1953 56 46908, 190/rf3 Olga Mulkiewicz 1958 57 46881, 190/5 Maria Przeździecka 1958 58 46910, 190/91 Zofia Reinfussowa 1958 59 47795, 190/143 Maria Przeździecka 1958 60 52853, 190/190 Ewa Fryś 1959 61 23219, 190/209 Przemysław Burchard 1954 62 26493, 190/260—64 Leszek Dzięgiel 1954 63 27011, 190/498 Przemysław Burchard 1954 64 56150, 190/609 Ewa Fryś 1960 6 556159, 190/519 j.wyż. 66 70465, 190/570—72 Ewa Fryś 1965 67 14805, 579/3—5 Adam Surmaj 1954 68 46948, 579/186 Maria Przeździecka 1958 69 46961, 579/206 Teresa Karwicka 1958 70 14816, 579/33—41 Leszek Dzięgiel 1952 71 23127, 579/96 Leszek Dzięgiel 1954 72 23220, 579/97—98 Przemysław Burchard 1954 73 52947, 579/628—30 Ewa Fryś 1959 52954, 579/649 j.wyż. 23512, 579/101 Maria Przeździecka 1954 46946, 579/182—83 Maria Przeździecka 1958 47043, 579/509 Ewa Fryś 1958 47823, 579/567 j.wyż. 48959, 579/580 Roman Reinfuss 1959 52935, 579/608 Ewa Fryś 1959 52941, 579/615 j.wyż. 46996, 579/407—8 Anna Kunczyńska 1958 47004, 579/432 Olga Mulkiewicz 1958 47034, 579/475 Ewa Fryś 1958 47822, 579/565 Olga Mulkiewicz 1958 52971, 579/673 Olga Mulkiewicz 1959 26767, 172/210 Leszek Dzięgiel 1954 26767, 172/211 j.wyż. 53794, 172a/418 Ewa Fryś 1960 47844, 172a/315 Ewa Fryś 1958 26764, 172a/202 Leszek Dzięgiel 1954 23133, 172/161 j.wyż. 61364, 172a/733—34 Krystyna Marczakowa 1962 92393, 172a/1031 Anna Słupczyńska 1981 13969, 172/86, Zuzanna Karasińska 1952 60869, 172a/651—52, Krystyna Marczakowa 1962 31354, 172a/121, Anna Kunczyńska 1955 31339, 172a/75, jak wyżej 31341, 172a/78, jak wyżej •-!i 13974, 172/118, Zuzanna Karasińska 1952 .,; . 62742, 172a/836, Krystyna Marczakowa 1962 31365, 172a/152, Anna Kunczyńska 1955 31327, 172a/56, Ewa Fryś 1955 34086, 174/173, Maria Przeździecka 1955 31508, 174/172, Anna Kunczyńska 1955 31506, 174/169, Ewa Fryś 1955 31501, 174/64, jak wyżej ' ° 31499, 174/62, jak wyżej 31497 174/60 jak wyżej ' 14046^ 174/71, Maria Szenic 1952 61374, 174/223, Celestyn Wrębiak 1962 14788, 578/25—28 Dobiesław Walknowski 1953 46752, 578/96, Teresa Karwicka 1958 52923, 578/23, Ewa Fryś 1959 47986, 437/79, Ewa Fryś 1958 « . , 47995 437/92, jak wyżej 16246, 437/39, Leszek Dzięgiel 1953 34103, 176/445, Maria Przeździecka 1955 31967, 176/350, jak wyżej 31985, 176/376, Ewa Fryś 1955 33800, 437/27, Zofia Reinfussowa 1955 47987, 437/80, Ewa Fryś 1958 14127, 176/32, Maria Szenic 1952 14362, 180/307, Przemysław Burchard 1952 • •• 14381, 180/389—92, jak wyżej; por. P. Burchard, op.cit. 54095, 180a/415—16, Zofia Reinfussowa 1960 54098, 180a/433—34, jak wyżej 14228, 178/118, Antoni Stojak 1952 26648, 362/20, Leszek Dzięgiel 1954 130 4 7 362/155, Olga Mulkiewicz 1958 , •, 53004, 582/49, Olga Mulkiewicz 1959 48986, 582/34, Roman Reinfuss 1959 31237, 178/206,208, Teresa Dobrowolska 1955 94270, 438/525, Alicja Małeta 1986 77012, 442/134, Ewa Fryś 1968 77013, 442/135, jak wyżej 53002, 582/45-46, Olga Mulkiewicz 1959 52998, 582/38—39, jak wyżej 23117, 190/184, Leszek Dzięgiel 1954 46923, 190/132, Ewa Fryś 1958 46996, 579/407, Anna Kunczyńska 1958 47285, 441/22, Maria Przeździecka 1958 7 6 7 7 7 8 7 9 8 0 8 1 8 2 8 3 8 4 8 5 8 6 8 7 8 8 8 9 9 0 9 1 9 2 9 3 9 4 9 5 9 6 9 7 9 8 9 9 1 0 0 1 0 1 1 0 2 1 0 3 1 0 4 1 0 5 1 0 6 1 0 7 8 1 0 9 1 1 0 1 1 1 1 1 2 1 1 3 1 1 4 1 1 5 1 1 6 1 1 7 1 1 8 1 1 9 1 2 0 1 2 1 1 2 2 1 2 3 1 2 4 1 2 5 1 2 6 1 2 7 1 2 8 1 2 9 1 4 4 ; 1 3 1 1 3 2 1 3 3 1 3 4 1 3 5 1 3 6 1 3 7 1 3 8 1 3 9 4 1 4 0 1 4 1 1 4 2 Rys.: Maria Czarnecka — ii. 8; Irena Tarsia — il. 9; Tadeusz Kwaśnik — il. 11—13; Zofia Rablin — il. 10. Fot.: repr. z Ajencji Fot. „Światowida" — il. 1; Arch. IS PAN — il. 8—14. Fot. 2—7repr.z książki: Lucjan Dobroszycki i Barbara Kirshenblatt-Gimblett, Image Befor my Eyes. Photographic History of Jewish Life in Poland 1864—1939. Yivo, N. udostępnienie tej książki redakcja serdecznie dziękuje p. Józefowi Kozłowskiemu. Skrzynia na il. 10 pochodzi ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7ddb1e7d5ca14c14938cb3bb90ea7411.pdf 6776d21c0dd20e34076e42b20593425c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3562 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3339 Title A name given to the resource Wyobrażenie o Żydach w folklorze Beskidu Żywieckiego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2, s.124-126 Creator An entity primarily responsible for making the resource Fiderkiewicz, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Maria Fiderkiewicz WYOBRAŻENIA O ŻYDACH W FOLKLORZE BESKIDU ŻYWIECKIEGO W polskim folklorze postać Żyda należała i należy do najczęściej występujących. W dużym uproszczeniu stwierdzić można, że tak jak motywy żydowskie żywe są w folklorze słownym (np. kawały, anegdoty), również rola Żyda niezbędna jest w teatrze ludowym. Przykładów dostarcza foklor obrzędowy z terenu całego kraju, np. kolędnicy noworoczni („Dziady" i „Szlachcice" z Beskidu Żywiec­ kiego, „Mikołaje" z Beskidu Śląskiego, „Herody" krakowskie i lubelskie) czy przebierańcy zapustni z Kujaw i Mazowsza. W artykule tym zajmuję się postacią Żyda i ludowymi wyobraże­ niami na jego temat funkcjonującymi w obrzędowych zespołach „Dziadów" i „Szlachciców" z Beskidu Żywieckiego. Wyniki prowadzonych przeze mnie od 1985 roku badań nad tymi formami kolędowania pozwoliły odpowiedzieć na najistotniej­ sze pytania, dotyczące interesującego nas problemu, a mianowicie: jakie czynniki kształtowały ludowe wyobrażenia o Żydach (przeło­ żone na język kreowanej postaci)? Jakim przeobrażeniom uległa w tych obrzędach postać Żyda w okresie ostatnich siedemdziesięciu lat? (w badaniach nad rekonstrukcją obrzędu udało mi się sięgnąć do lat dwudziestych tego wieku). Odpowiedź na tak postawione pytania przyniosła interesujące wnioski dotyczące roli starszego pokolenia w przekazie tradycji na wsi, a także funkcjonowania przekazu ustnego w tradycji ludowej. Kolejną kwestią jest analiza roli Żyda w obrzędach, z jednej strony jako kreacji aktorskiej, budowanej w oparciu o element improwizac­ j i (szczególnie „Dziady") — z drugiej jako niezmienny, strzeżony tradycją, typ postaci o stałym zespole cech. Jest on równocześnie zbiorem wyobrażeń o Żydzie jako obcym, znajdującym się w opozy­ cji do uważanych za swoich, członków społeczności wiejskiej. W latach dwudziestych tego wieku wiedzę mieszkańców wsi żywieckiej o Żydach kształtowały bezpośrednie, codzienne z nimi kontakty. Największe w Beskidzie Żywieckim skupisko Żydów znajdowało się wówczas w Żywcu — Zabłociu, również niemałe w Milówce i Rajczy. W każdej, nawet małej wsi mieszkało od dwóch do pięciu rodzin żydowskich. Obok zamożnych, eleganckich i edu­ kowanych właścicieli tartaków, gorzelni, magazynów kolonial­ nych i tekstylnych, górale żywieccy stykali się z warstwą niż­ szą — ludem żydowskim, ubogimi rzemieślnikami, wędro­ wnymi handlarzami i sklepikarzami. Zamknięty w sobie świat żydowski z jednej strony budził niechęć i pogardę rodzi­ mych mieszkańców wsi, z drugiej zaś pociągał egzotyką i odmienno­ ścią (szczególnie kultury). Informacje o obyczajach i życiu Żydów przenikały w szersze kręgi społeczności wiejskich za pośrednictwem parobków, dziewek i furmanów zatrudnianych w bogatszych domach i karczmach. „Żydowscy chlebodawcy, ludzie przysłowiowo oszczędni, nie prze­ płacali pracowników, stąd służba u nich nie była popularna." — pisze Julian Krzyżanowski. Wiąże się z nią znany na Żywiecczyź­ nie zwrot „Wojtek Pyrtek" oznaczający złośliwego sługę, który płata Żydom najrozmaitsze figle. Żydzi w dawnej Polsce, czy to z racji wykonywania rzadkich (np. tkacz) czy trudnych i uciążliwych zawodów (np. kowala), jak też dysponujący pokaźnymi kapitałami, wspierającymi często kiesę chłopa, zajmowali we wsi wysoką pozycję społeczną. Wsie żywiec­ kie, poza Zwardoniem, gdzie było czynne przejście graniczne i który 1 2 124 zaczął się przed I I wojną światową rozwijać jako miejscowość letniskowa, żyły w daleko posuniętym stanie izolacji. W tamtych czasach wiedzę o Żydach kształtował więc typowy dla kultur typu zamkniętego przekaz „twarzą w twarz" oparty na ustnym przeka­ zie. Funkcjonowanie obrzędów kolędniczych opierało się dodatko­ wo na przekazie wiedzy w obrębie najbliższych pokrewieństwem męskich członków rodziny. W taki sposób przekazywana była przez trzy pokolenia rola Żyda w „Szlachcicach" ze Zwardonia. Przekaz ustny tej roli podany przez nieżyjącego już Jana Pydycha (ur. 1911), kontynuował jego syn Marian a obecnie rolę Żyda gra jego kuzyn — Edward Bury. „Szlachcice" i „Dziady" ze Zwardonia występujące pod wspólną nazwą „Bałamuty" prowadzi trzech braci Burych, z których najstar­ szy Tadeusz (ur. 1954), kierownik 36 osobowej grupy kolędników tak mówi na temat funkcjonowania tradycji w przekazie ról obrzędowych (...) „Nasz Żyd jest wzorowany na roli wuja, który znał Żydów i różne szczegóły ich życia. Przed wojną było ich dwóch w Zwardoniu, jeden prowadził karczmę przy granicy, a drugi sklep z mięsem. Mieli pejsy, kręcone brody, mówili po żydowsku przekrę­ cając wyrazy. Mowa Żyda w „Szlachcicach" były dłuższa od teraźniejszej. Nie zostało to spisane i dlatego dużo przepadło". Tadeusz Bury odtworzył mi z pamięci cały obecnie mówiony przez Żyda tekst. Wchodząc do domu, w którym grupa kolęduje, Żyd zatrzymuje się na progu i mierzy drzwi, czy zmieści się w nie. Mówi „Ani go tak, ani go tak, no to go tak." Przewraca się za progiem i mówi „Wysokie progi pod moje nogi". A następnie, już w izbie, składa gospodarzom życzenia: U nas taki zwyczaj wszyńdzie że się chodzi po kolendzie My tes do wos wstempujemy scyńścia, zdrowie winsujemy Zgnitych grusek nie bieremy pieniądze jak dacie, to weznemy Dacie grosa, dacie dwa to jes nasa kolenda Dacie stówkę, dacie dwie to mi ruksak nie urwie Weznemy kapusty i wody bo tu gazda bardzo młody My tu do was przyjechać z dalekich go kraj z różnymi go towar Coś go kupić, coś go sprzedać coś go pohandlować ... My tu przywieź jabusko urwanego w raj Którego panna pokostować to się do trzech dni wydać My go tu przywieź podkówke spod bożego osiołka Jak go na goroncym usole ugotować, a gołkiego strzebnąć to go ozór oblezie, a kołka wylezie, ooo! 3 4 �go tu mieć dzwonecek go na nim zadzwonić go wsytkie panny, po koniak odgonić. Żyd śpiewa, zwracając się do kapeli): miedzom, dołu miedzom diabli wiedzom, ka go siedzom. (Następuje wspólna zabawa z gospodarzami), pomimo ścisłej wierności zasadom tradycji i , wydawać by się mogło, żywnego powielania starych wzorów, rola Żyda stara się nadążać zmieniającymi się warunkami życia. Przed wojną Żyd występował jiko karczmarz, krawiec wędrowny, handlarz czy sklepikarz. W la£ h sześćdziesiątych odnotowano rolę Żyda zmuszanego przez fciedsi do spowiedzi , natomiast w latach siedemdziesiątych Żvd był często agentem Izraela zbierającym pieniądze na wojnę z Arabatń.' Zmiany tej postaci wynikały ponadto z istoty teatru ludowego, „którym podobnie jak w comedii dell' arte, improwizacja stwarzała dużo możliwości aktorskiego wyżycia się. Indywidualne, wymyślane -zez kolejnych kolędników lazzi — to były nowe elementy odpo­ wiadające ich wyobrażeniom na temat Żyda. Jak wygląda postać Żyda i Żydówki w obecnie kolędujących na Żywiecczyźnie grupach? W generalnych założeniach zarówno ich wygląd zewnętrzny jak i sposób kreowania postaci odpowiada ^adycyjnemu przekazowi. Dawny wizerunek Żyda przetrwał przez ¿lá dzięki silnemu oddziaływaniu tradycji pełniącej w tym przypad­ ku rolę środka konserwującego. Ale role są coraz mniej przekony­ wujące, jakby się starzały bez obecności niezbędnego, inspirującego iródla... Są to zapewne reperkusje kulturowe pozbawienia wsi kilka wieków trwającego obcowania z Żydami. Jak pisze Przemysław Burchard „Kultura ludu żydowskiego przepadła wraz z Żydami W piekle hitlerowskiej zagłady (...) Po wojnie brakło wzorca, nagle brakło wiedzy o Żydach niezbędnej do aktualizowania istniejących wyobrażeń. Wyrwano wsi pierwiastek z nią zrośnięty.'" Nie ulega najmniejszej wątpliwości, pisał Jan St. Byscroń, (...) „że to kilkuwiekowe współżycie, czy też raczej wspólmieszkanie musiało wytworzyć pewne kontakty, wyrażające się we wpływie polskim na kulturę Żydowską i na odwrót, we wpływach żydowskich na kulturę polską, lakże w zakresie kultury ludowej J a J a k t 0 { H o r c c 5 Analiza zebranego w toku badań materiału przekonuje, że w obrzę­ dach „Dziadów" i „Szlachciców" postać Żyda wyposażona jest w określony zespół stałych cech, stanowiący o wiedzy górali żywieckich na temat Żydów, ich współmieszkańców. Rejestr tych cech pozwala konstytuować pozycję Żyda jako obcego w stosunku do rodzimych mieszkańców, uważanych za swoich. Lista cech o których mowa dotyczy: wyglądu zewnętrznego, języka, wykony­ wanych zajęć, walorów intelektualnych i duchowych (w tym moral­ ności i obyczajowości), religii oraz pochodzenia." Wygląd Żyda w widowisku jest odpychający. Maski, w jakich grana była zawsze ta rola wyobrażają twarz z dużym, nieforemnym, najczęściej „garbatym" nosem, ustami wygiętymi w płaczliwym grymasie. Twarz ta /godnie •/. ludowymi wyobrażeniami o obcych Posiada cechy zoomorficzne: pokryła jest brodawkami („par­ sem"), okalają ją rude, skręcone w strąki pejsy i postrzępiona *>roda(np. m k i Żydów wykonane przez Ludwika Pytla z Lalik, czy Anny i Józefa Hulków z Łękawicy). Żyd jest niskiego wzrostu, *»"biony. ma wypchany słomą pukiel, porusza się niezdarnie. •Częściej kuleje (np. rola Żyda „kuternogi" z „Dziadów" w Cicci,.JBC), co wskazuje na jego związki z mieszkańcami piekieł. „Kulawość ^ t bowiem znakiem rozpoznawczym istot posiadających związki ze *rąchtoniczną (...)"'° zauważają Tomiccy. Ubrany jest w znisz'"tiy płaszcz, tzw. chałat, na głowie ma cylinder z gęsim piórem, *kjtmy współcześnie powycinanymi z ilustrowanych gazet zdjęcia¬ —^roznegliżowanych dziewcząt. Wyposażony jest w następujące "**izyty: przewieszony przez plecy worek, w którym znajdują się * y , np zniszczone fragmenty garderoby damskiej i męskiej, buty, „flintę" (zabawka odpustowa), lornetkę (atrapa z drew- - H d r t w n i a n ą palkę spełniającą funkcję metra, laskę ze skórą jeża, ^ r ą potrąca ludzi i podpiera się, okulary bez szkieł. Na nogach ma a s war gumowce wypchane słomą. Towarzysząca mu Żydówka jest miasto­ wą paniusią- Jej twarz jest mocno ucharakteryzowana i zasłonięta woalką (firanka). Ubrana jest w spódnicę uszytą z pozszywanych wystrzępionych kawałków różnobarwnych materiałów. Na głowie ma kapelusz, spod którego zwisa długi do pasa warkocz. Wygląd Żyda i Żydówki jest niechlujny w przeciwieństwie na przykład do schludnego ubioru Komendanta, Panny Młodej w „Dziadach", czy Górala i Szlachcica w „Szlachcicach", będących w tym przypadku „swoich". Karykaturowanie słownictwa i wymowy języków mniejszości narodowej popularne było we wsi polskiej dziewiętnastego wieku. Jak pisze Ludwik Stomma wiele było w codziennym użyciu porzeka­ deł, przysłów i wierzeń na temat języka żydowskiego np. „cicho Żydy niech sam rabin szczeka", istniała wiara w magiczne właściwo­ ści mowy żydowskiej, zgodnie z którą dla zabezpieczenia się przed chorobą należy nosić talizman w postaci kawałka papieru zapisane­ go po żvdowsku Zgodnie z tradvcvinvm myśleniem ludowym dziwaczne brzemieme iezyka i.disz czy hebrajskiego Podobnie iak iezyków obcych w o g ó t ó wynikało z anatomicznej inności innych" r l ż e dlateoo dawn, i w s n ó ł r ™ maski n r . e d L J X « *JhA» wynhra.ah „o i l l , h ł ^ J L ™ 7, JZZ" i wykrzywionym, wargami, uodajmy ,z stosunek chłopa do języ­ ków obcych w tym również uo języka Zydow był ambiwalentny, pogardzano mm ale i iaseynowano się nim, kpiono z niego i podziwiano go jednocześnie. 1 1 a i f f t r 7 Język Żyda w obecnie kolędujących grupach żywieckich znacz­ nie odbiega od, znanych z literatury dziewiętnastowiecznej, żartów czy karykatur tego języka. Z upływem czasu wiele umiejętności i sposobów składających się na odgrywanie postaci Żyda bądź zanikło, bądź zubożyło się, jak np. „żydłaczenie". Zjawisko to należy widzieć w szerszym kontekście. Z obserwacji moich wynika bowiem, że warstwa językowa obrzędów kolędniczych na Żywiec­ czyźnie sukcesywnie zanika.' Obecna wersja mowy Żyda (składa­ nie żvczeń cosoodarzoni) to niezbyt czvsla gwara eórali żywieckich soreńirowana odnowiednio na mowę 'żydowska n r L zniek«,alce nie form .lefclinacwHwrh ( , l ń « « i , ™ ™ « ™ t AwU 1 ™ ™ « + zastosowanie wtrętów językowych np £o"' coś go " 2 - 1 W wyobrażeniach ludowych Żyd pozostawał także obcy ze względu na charakter wykonywanych zajęć i predyspozycje, po­ twierdzone przez tradycje pokoleniowe do wykonywania tych, a nie innych zawodów. Stąd powstało powiedzenie: „Ani t e r e n i nika nie będzie z Żyda rolnika"'. Powszechne jest jeszcze obecnie przekonanie wśród mieszkańców badanych przeze mnie wsi, żc Żyd ma „ciągoty do interesu" i że zawsze woli „deko handlu od kila roboty". Przyjrzyjmy się teraz czynnościom Żyda i Żydówki w analizowa­ nych obrzędach. Główną czynnością przypisaną Żydowi jest handel. Jego przedmiotem może być konfekcja, rzadkie i oryginalne towary przywiezione z egzotycznych krain. np. skóry i futra. Przy okazji transakcji objaśnia na rozwiniętej „mapie", gdzie leżą kraje w któ­ rych przebywał. Handluje także nieruchomościami, wymierzając domy czy parcele. Żyd może także, jak to ma miejsce w „Szlachci­ cach" handlować przedmiotami o specjalnych właściwościach magi­ cznych, np. jabłkiem z raju, podkówką spod bożego osiołka, cudownym dzwoneczkiem. Ta rola wędrownego czarownika — u¬ zdrowiciela przypomina znany z folkoru żydowskiego typ sznorera, naciągacza miejscowego bądź wędrownego , którego cechują spryt i przebiegłość. Naciąga on chłopów posługując się ze znawstwem przekonywującym zestawem argumentów z zakresu magii ludowej. W tym ludowym wizerunku Żyda jest także miejsce na związki z demonami. Pisze Ludwik Stomma: „Dziwaczne i tajemnicze skutki pociągało za sobą, według wierzeń ludowych samo już wykonywanie zawodu nicrolniczego. Przede wszystkim przypisywany był nie-oraczom związek z siłami demonicznymi." "Między innymi karcz­ marze, którymi we wsiach byli najczęściej Żydzi, mieli się zaprzedać diabłu. W omawianych obrzędach Żyd także poluje, strzela z „filinty", korzystając przy tej czynności z lornetki, zaś Żydówka leczy gospodarzy, żądając za swoje umiejętności godziwej zapłaty. Poma­ ga też Żydowi w korzystnym sfinalizowaniu transakcji handlowych, zachęca gospodarzy do zrobienia dobrego interesu. 13 1 ¡25 �Relacje zachodzące między gospodarzami a Żydami wykonują­ cymi opisane pokrótce czynności pozwalają na ustalenie listy cech moralno-obyczajowych Żyda. Są nimi obok nieuczciwości i nieszczerości, (stąd ludowe powiedzenie „iść na Żyda" czyli kraść na oczach wszystkich), także mądrość. Jeden z informatorów stwier­ dza: „Żydzi byli uczeni, każdy nawet największy chałaciarz umiał czytać i p i s a ć . " W oczach chłopów Żydzi odznaczali się mądrością życiową, bywało, że udawano się do nich po rady. Niektóre znane, polskie przysłowia wywodzą się z mądrości żydowskiej np. „Bać się trzeba trzcinie, gdy wiatr dąb wywinie" czy „ D ą b się powali, a trzcina zostanie" wywodzą się one z bajki Ezopowej, której Biernat 7 Lublina da! tytuł Siła bez rozumu sama się kazi. Znakiem mówiącym o odmiennościach Żyda, wynikających z wyznawania innej wiary, jest Talmud trzymany przez kolędnika grającego tę rolę a także hałaśliwe, głośne zachowywanie się pary żydowskiej, zgodnie z powiedzeńiam „krzyczy jak Żyd w szabes" . O egzotycznym, obcym pochodzeniu Żyda świadczą napisy na chałacie, spodniach czy cylindrze „Izrael, Palestyna, Sudan". Wyżej zaprezentowana analiza ról Żyda i Żydówki, jako „in­ nych" — przedstawia te role wyjęte z kontekstu, bez określenia ich relacji z pozostałymi postaciami w obrzędzie. Przyjrzyjmy się więc / kolei układowi ról, spróbujmy odpowiedzieć na pytanie, jaką pozycję wśród nich zajmuje rola Żyda. Zakładam, że analiza taka może udzielić istotnych informacji o ludowych wyobrażeniach tej postaci. Występujące w „Dziadach" postaci można podzielić na cztery kategorie: 1. Postaci ludzkie reprezentujące określone środowiska i naro­ dowości. Są to najczęściej ludzie gościńca np. Garkarz. Druciarz. Kamieniarz, bądź obcy kulturowo osiadli we wsi np. Żyd, Żydówka. Cygan, Cyganka. 2. Postaci zwierzęce, kreowane przez aktorów (Koń. Niedźwiedź). 15 16 17 126 3. Pozaziemskie istoty fantastyczne (Śmierć, Diabeł, Anioł). 4. Postaci charakterystyczne dla obrzędów przejścia, z n a j d u j ą c e j w sytuacji wyjątkowej, mediacyjnej, np. Panna Młoda. > Nad całością panuje dosłownie i w przenośni, w z n a c z ę ^ symbolicznym kierownik (Komendant) - - szef oraz inscenizat* w jednej osobie, którego należy utożsamiać z chłopem — mieszka cem tej ziemi. Satyryczno-parodystyczny charakter obrzędu zasada się na tym, że kpi się, naśmiewa, szydzi z ludzi obcych, z n a j d u j ą c a się poza zamkniętym światem społeczności wiejskiej, która w t j * pojęciu występuje jako sacrum w opozycji do świata obcy$ — profan urn. « Pozycja Żyda jest więc w zespole wymienionych ról z b u d o w a ć na zasadzie inności, wyodrębniającej go poprzez nadanie specyfik nych cech w stosunku do każdej uznanej za obcą postaci, jednak ' stawiającej go w opozycji do wszystkich postaci obrzędu, K a bowiem z tych ról jest we właściwy jej sposób inna. Nie jest to « Ł , inność wyobcowana, samotna. W „Szlachcicach" występują l y t f role ludzkie (Szlachcic, Masarz, Góral, Żyd, Żydówka), k t W zajmują względem siebie pozycje równorzędne. To zbiorowa t w j l czość aktorów, którzy wspólnie wypracowują całość (dramarnr*; obrzędu), uzupełniając się nawzajem i zderzając r ó w n o c z e ś n i e ; * Rola Żyda przywołująca skojarzenia z rolą Dottore łączy w u zarówno cechy negatywne (spryt, chciwość), jak i p o z y t y i g (wyrozumiałość i mądrość życiową). Jego „inność" spełnia zaflE określone funkcje dramaturgiczne na równi z pozostałymi p o s j aami. W ą s k ramy tego opracowania nie pozwalają na wyczerpi omówienie problemu i posłużenie się przykładami wskazującymi* ambiwalentne widzenie postaci Żyda w kulturze ludowej. ZdaraHJ|na przykład, że przypisywana mu jest hojność i litościwość. W g g . miejscu przytoczę opowiedzianą mi w Zwardoniu historię, o tym,* ie �r \ & może być lepszy od księdza. Ksiądz nie chciał ochrzcić dziecka ^ „ e m u chłopu, gdyż ten nie miał mu czym zapłacić. Wracając martwiony do domu spotkał Żyda, który dał mu pieniądze na ^ e s t , na dodatek był to dar, a nie pożyczka." Ale niezależnie od konkretnych sytuacji Zyd byt zawsze obcym i „(...) miał pozostać obcym. Taki był po prostu porządek ludowego świata." Szczególny był to jednak wymiar lej obcości, skoro „Chłop nie mógł istnieć bez Żyda, Żyd bez chłopa. Całością był lud polski, dwie zaś polowy stanowili: chałatowo-jarmułkowy lub żydowski i sukmanowo-pasiakowy lub chłopski." 20 21 PRZYPISY i J. Krzyżanowski, Mądrej głowie dość dwie słowie, t. 3, Warsza­ Stomma, op. cit., s. 29 wa 1975 r., s. 252 J. i R. Tomiccy, Drzewo życia. Ludowa wizja świata i człowie­ ka, Warszawa 1975, s. 36, 37 * > P. Burchard, Za ostatnim przystankiem. Warszawa 1985, Stomma, op. cit., s. 32, 33 (.144 W „Dziadach" poza utrzymującym się nadal tekstem „okolę3 . Stomma, Antropologia kultury wsi polskiej 19 w.. Warszawa dowania" gospodarzy, role „gadane" (a wśród nich rola Żyda) 1986, s. 146 przekształcają się w pantomirniczne. Obrzęd „Szlachciców" wystę­ 4 Jedyne stwierdzone przeze mnie odstępstwo od tej zasady pujący wyłącznie w górnym biegu Soły zanika Obecnie funkcjonuj «ia«o miejsce wrodzinieiPytli z Lahk gdzie prowadzący zespół jaszcze tylko trzy gmpy „Dziadów" Jozef Pytel (1904-1968), wybitny twórca masek obrzęBurchard, op. cit., s. 150. Jak podaje Burchard kultura 3owych, z powodu braku syna wiedzę o obrzędzie przekazał córce. ludowa zapożyczyła także z folkloru żydowskiego inne charakterys­ Aniela Matuszna kontynuowała obrzęd po śmierci ojca, sama grając tyczne postaci, np. luftmensza- człowieka który rob. kiepskie lub * nim rolę Cyganki, Była ponadto doradcą Jana Dormana podejrzane in eresy, lub szlemyla, pechowca, któremu nic się nie „„Herodach", wystawianych przez niego w Teatrze Dzieci Zagłębia udaje i który ciągle zmaga się z przeciwnościami losu. (łata 60-te). Stomma, op. cit., s. 48 B, Baziehchowna, St. Dcptuszęwski Szlachcice-i..Dziady" Józef Kuchejda, ur. 1916, z Cięciny twyczajowe widowiska, „Polska Sztuka Ludowa", R, 13,1959 nr 1, s. Krzyżanowski, t. 1, op. cit., s. 186 20-40 Stomma, op. cit., s. 37 « J. Kurek, Próby ustalenia genezy obrzędów dorocznych „Miko­ C. Mic, Komedia dellarte, Wrocław-Warszawa 1961, s. 22; łajów", ..Szlachciców i „Dziadów" występujących współcześnie we Zach Beskidu Śląskiego i Żywieckiego, „Polska Sztuka Ludowa", Kurek, op. cit., s. 140—158 Zofia Bury ze Zwardonia R. 27, 1973 nr 3, s. 149-158 Stomma, op.cit., s. 49 Burchard, op. cit., s. 136-149 Burchard, op. cit., s. 139 • J. St. Bystroń, Kultura ludowa, Warszawa 1947. s. 322, 323 9 1 0 1 1 1 2 L 1 3 1 4 5 1 5 1 6 1 7 1 8 2 0 7 2 1 Fot. Stefan Deptuszewski, 1973 r. Maciej Krupa SKRZYPEK NA DACHU, CZYLI ŻYD UNIWERSALNY Świat dziecka to kraina wyobraźni. Widać to szczególnie dobrze "twórczości plastycznej dzieci, gdzie początkowe i niepełne doświa*aenie świata i ograniczenia percepcji uzupełniane są wytworami fantazji, tworząc bajkowy świat z pogranicza jawy i snu. A jeżeli poprosić dzieci o przedstawienie tematu prawie zupełnie im obcego - ś w i a t a kultury żydowskiej'.' Prezentowanym niżej pracom towarzyszyła ankieta przeprowatoona w analogicznej grupie wiekowej , która pozwoli chociażby .Jgfciowo ukazać źródła inspiracji reprodukowanych tu dziecięcych f t e powstałych w 1988 r. W sytuacji gdy temat podany był bez ' %Mdzenia, możemy przypuścić, iż trzy źródła wpłynęły na Ireść •Wunku — tzw. przekaz kulturowy, czyli opowieści rodziców, JS«8ców, naczycieli, kolegów; własne doświadczenia zwykle zapo- | ™ i c z o n e przez jakieś medium oraz nieskrępowana wyobraźnia. -*Onad połowa dzieci zapytanych, czy ktoś opowiadał im o Ży- J l d i , odpowiedziała negatywnie. Około 20% odpowiedziało, że ^S^ Żydach od dziadków, rzadziej od rodziców; podobnej sJMa dzieci wiadomości przekazał nauczyciel — zwykle historyk, sJjPOMała nikła część dowiedziała się czegoś o Żydach na lekcjach IJBptubod kolegów. Szereg dzieci podało elementarne lecz rzetelne ^ S o m o ś c i , jednak — jak to zwykle bywa niektóre wypowiedzi charakter kuriozalny „Mi opowiadał brat, który jest w wojsku *ffewaawic. mówi! że tam jest kilku Żydów i od tych żołnierzy ś S W f c świnie, które już padły lub padną", „babcia mówiła, że 'townych czasach Żydzi porywali dzieci", „pan od historii mówił 1 2 1 0 0 starożytnych Żydach, a koledzy — jak Żydzi jedli żywych ludzi". Wiele odpowiedzi poza próbami „obiektywnej" informacji niesie z sobą również sądy wartościujące — zwykle negatywne. Krąg własnych doświadczeń zamyka się niemalże w jednej z wypowiedzi: „Żyda widziałam w telewizji, w filmie Skrzypek na dachu". Ponad połowa respondentów widziała Żyda jedynie w tele­ wizji, ponad 25% stwierdziło, iż nie widziało go w ogóle. Pozostali uczestnicy ankiety podają, że widzieli Żydów w mieście, na ulicy, na wakacjach, zazwyczaj w sklepie. Tylko pięć osób przyznaje, że widziało Żydów w książce, na ilustracji. Jedna z wypowiedzi umiejscawia Żyda w kulturowym konkrecie: „Widziałam Żyda na kirkucie, na cmentarzu żydowskim", jednak powszechne doświad­ czenie zdaje się potwierdzać inna wypowiedź: „Nie widziałam. A może widziałam, ale nie wiedziałam, że lo on". Odwołajmy się do sfery wyobraźni. Przeważają tu wypowiedzi dwojakiego rodzaju. Z jednej strony jest to mocno wyrażony sąd stereotypowy: „Moim zdaniem każdy Żyd ma czarne włosy, twarz taką jakąś sobie, cera jego jest biała...", „Żyd jest nienormalny, z brodą, obtargany, biedny, stary i siwy. Ma kapelusz. A ubranie składa się z płaszacza. Buty zdarte", „Żyd jest to mężczyzna, który ma brodę". Szereg prób opisu ma charakter naturatistyczny: „Jest to człowiek średniego wzrostu o ciemnych, kruczoczarnych włosach 1 bystrym, chytrym spojrzeniu. Na głowie ma małą aksamitną czapeczkę, a spod niej zwisają małe, czarne loczki. Ubrany jest najczęściej w skórzane buty, szerokie spodnie i kolorowy kaftan 127 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a4f1b85d4678af219d23770b87b20e60.pdf 92df9cefc8abfbd0c0da05aa0995b0d5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3558 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3335 Title A name given to the resource Czudeccy Żydzi w pamięci współmieszkańców / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2, s.100-102 Creator An entity primarily responsible for making the resource Małeta, Alicja Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Alicja Małeta CZUDECCY ŻYDZI W PAMIĘCI WSPÓŁMIESZKAŃCÓW Czudec, leżący na lewym brzegu Wisłoka, przy starym trakcie z Rzeszowa przez Strzyżów, Jasło, Krosno w stronę Przełęczy Dukielskiej, wprawdzie przed półwieczem utracił prawa miejskie, ale zachował wygląd i charakter miasteczka. Należy do miejscowości 0 długiej przeszłości historycznej, gdyż jako osada wzmiankowany był już w X I I I w. Z racji położenia nie omijały miasteczka klęski wojen i najazdów. W latach trzydziestych X V I I w. zniszczyli je Tatarzy, a w sześćdziesiątych tego samego wieku, wojska Jerzego Rakoczego I I , księcia siedmiogrodzkiego. Z najazdami tatarskimi związana jest miejscowa legenda, powszechnie znana wśród miesz­ kańców, tłumacząca powstanie nazwy miasteczka. Czudec strawiły dwa wielkie pożary, jeden w 1751 drugi w połowie X I X wieku. W tym pierwszym spłonęła m.in. drewniana bóżnica „37 łokci długa 1 18 szeroka" , którą zastąpiła murowana synagoga zachowana do dzisiaj. Po ostatniej, XIX—wiecznej odbudowie, przez blisko sto lat wygląd centrum miasteczka niewiele się zmienił. Ośrodkiem jest nadal czworokątny rynek, przylegający od południa do przelotowej szosy. Przy tej drodze, na zachód od rynku znajduje się barokowy kościół otoczony murem, na wschód zaś, w większej odległości zespół dworski. W północnej pierzei, zwanej, ze względu na podwy­ ższenie terenu, Górnym Podcieniem, zachowały się XIX-wieczne zrębowe domy, zaopatrzone od frontu w szerokie okapy, które są pozostałością po dawnych podcieniach handlowych okalających niegdyś rynek. Miasteczko stanowiło centrum rzemiosła i handlu dla okolicz­ nych wsi. Jeszcze w okresie międzywojennym, z okazji cotygodnio­ wych targów rynek zapełniał się tłumem sprzedających i kupujących. W podcieniach mogących pomieścić całe wozy, sprzedawali na straganach swe wyroby piekarze, masarze, szewcy, krawcy. Na środku placu targowano tanie sprzęty miejscowego wyrobu, inne produkty rzemieślnicze oraz zboże i żywy inwentarz. Rynek ognis­ kował także odmienne przejawy życia miasteczka. Tu, od czasu do czasu, wychodził pracownik gminy (zwany „stróżem", „dziesiętni­ kiem", , jurystą"), odziany w służbowy mundur i uderzając w bębe­ nek dla zwrócenia uwagi obecnych głosił publicznie wiadomości. W porze wypasu, codziennie rano gminny pasterz sygnałem trąbki dawał znać mieszkańcom, by wyprowadzali z obór bydło, które pędził na wspólne pastwisko. W czasie targów, odpustów, świąt pojawiał się na rynku miejscowy kataryniarz z małpką i myszkami ciągnącymi losy, a także przyjezdny fotograf. W okresie międzywojennym samo „miasto", które poza rynkiem obejmowało jeszcze kilka małych uliczek, liczyło ok. 1,5 tys. mieszkańców, z czego mniej więcej połowę stanowili Żydzi. Wkoło otaczały je rolnicze przedmieścia. Zasiedziałych mieszkańców same­ go miasteczka, wysoce się ceniących i mieniących się między sobą obywatelami, nazywano z zewnątrz „bechami". Oni zaś odwzajem­ niali się, uważając wszystkich chłopskich sąsiadów za „chamów". Żydzi pozostawali poza tymi dwiema kategoriami. Ludność żydowska skupiała się w głębi wschodniej pierzei rynku gdzie do dziś stoi odnowiona synagoga (obecnie gminna biblioteka i dom kultury), „rabinówka", a nieco dalej nad rzeczką łaźnia rytualna (obecnie poczta). Wszystkie te budynki są murowane, współcześnie pozbawione wyraźniejszych cech stylowych. Żydzi mieszkali również poza tym obszarem lecz już w większym rozpro­ szeniu. Na wzgórzu niedaleko od rynku znajdował się cmentarz żydowski, zwany tu „okopem". W czasie okupacji został doszczętnie zniszczony, a płyt nagrobnych użyto wówczas do wybrukowania ulic. Żydowscy właściciele sklepów, warsztatów utrwalili się w pa­ mięci współmieszkańców pod swymi zdrobniałymi imionami, prze­ 1 2 100 3 zwiskami i przekręconymi nieraz nazwiskami. Tak też tu zostaną przedstawieni. Różnie ocenia się obecnie ich ówczesny status ekonomiczny w Czudcu. Jedna z opinii mówi: „Byli biedni, ale trochę lepiej im się powodziło niż Polakom". Ktoś inny, opi­ sując skupisko domów żydowskich za synagogą, powiedział: „Nie macie pojęcia, co za zlepek był tych budek żydowskich, biedne, zanieczyszczone, droga ogrodzona żerdziami, (a przy tej dro­ dze) wychodki, coś wstrętnego. Straszna biedota była". W oknach żydowskich mieszkań nie zapamiętano ani kwiatów, ani firanek. Społeczność ta, jak każda, była wewnętrznie zróżnicowana majątko­ wo, co podkreśla inna z opinii:„W rynku więcej było bogatszych Żydów". Głównym źródłem utrzymania „obywateli" czudeckich do ostat­ niej wojny było rzemiosło, nieliczni tylko trudnili się handlem, który stanowił domenę Żydów. Pracowali tu rzemieślnicy różnych specjal­ ności, wśród których najwięcej — bo kilkunastu, a w pewnych okresach nawet kilkudziesięciu — było szewców. Fachem tym tradycyjnie zajmowali się m.in.Kusztybowie, Dragoniowie, z której to rodziny wywodził się ostatni miejscowy cechmistrz, Baranowie, Porębowie itd. Zapamiętano tylko jednego żydowskiego szewca nazwiskiem Giec lub Giecel, szyjącego buty na zamówienie z paru pomocnikami. Sytuacja bytowa większości tutejszych rzemieślni­ ków nie była dobra. Żyli w ciasnocie, w małych izdebkach, gdzie warsztat łączył się z kuchnią i miejscem do spania dla całej rodziny. Wielu szewców pracowało chałupniczo, będąc uzależnionymi od swoich nakładców. Wspominano, że szewc, który zrobił dodatkową parę butów, wędrował pieszo do Rzeszowa, żeby ją sprzedać, gdyż nie stać go było na jazdę pociągiem, a jego dorastający syn zastanawiał się często, „kiedy wreszcie w życiu naje się do syta chleba". Szyło tu kilku krawców Polaków, Zięba, Gorczyca, Wojciechowski, Moskal i trzech Żydów, wśród nich Kile, wspomi­ nany najczęściej jako „portki-maszyna-nie-chce-szyć", od ciągle powtarzanego przez siebie zwrotu oraz drugi, zapamiętany pod imieniem Ślam. Krawcy zajmowali się również szyciem czapek. Warsztaty stolarskie prowadzili Pielowie, Chrzanowski, Hus, Gielata, Albinowski, a dopiero tuż przed wybuchem ostatniej wojny zaczął pracować samodzielnie Chaim Bank, pierwszy stolarz żydow­ ski, wyzwolony u miejscowego majstra. Wśród kołodziejów, ryma­ rzy i kowali, których było tu po kilku, nie znajdujemy Żydów, natomiast na dwóch blacharzy i dwóch fryzjerów jeden był Żydem. Pracowali tu dwaj szklarze, wymieniany tylko z imienia Jutka i ubogi Lejbuś Micner, który cały swój warsztat w postaci zapasu szyb nosił na plecach, szkląc okna w miasteczku i pobliskich wsiach. Nie zapamiętano nazwisk piekarzy żydowskich, a było ich podobno kilku. Znani z imienia Icek i Srulik, jako wozacy najmowali się do przewożenia towarów do tutejszych sklepów. Do najzamożniejszych ludzi w Czudcu należeli Jan i Michał Moskwowie, bracia zajmujący się na szeroką skalę skupem cieląt i nierogacizny, którą wysyłali następnie koleją przede wszystkim do Wiednia. Prócz tego trudnili się na miejscu rzeźnictwem i masarstwem. Mieszkali w okazałych, murowanych domach przy rynku. O ich pozycji świadczy fakt, że Michał Moskwa pełnił funkcję jednego z ostatnich burmistrów Czudca. Kilku Żydów zajmujących się handlem bydłem i jego ubojem (m.in. bracia Rejznerowie, Haftuła, Szpajzer) nie dorównywało im rozmiarem swych przedsię­ wzięć. Do bogatszych zaliczał się również Molenda, posiadający duży szynk-restaurację z kręgielnią, gdzie odbywały się „miastowe wesela" i zabawy karnawałowe. Konkurowali z nim Żyd Margulis oraz Wajs, także posiadacze szynków. Ten ostatni był prócz tego właścicielem sporego sklepu artykułów mieszanych i małego gospo- �darstwa na przedmieściu, które obrabiał wynajęty parobek. Jeszcze jeden wyszynk prowadził Herszek, właściciel domu z podcieniami przy południowej pierzei rynku, zwanej Dolnym Podcieniem. Her­ szek ów jako jeden z nielicznych uratował się z zagłady i wkrótce po zakończeniu wojny pojawił się w Czudcu przed wyjazdem zagranicę, sprzedając swój dom sąsiadowi. Z zamożniejszych wspomina się także rodzinę rabina Micnera, utrzymującą się z trafiki. Sam rabin, który podobno jako jedyny z tutejszych Żydów „chodził w białych pończochach", nie pracował zarobkowo. W tym kontekście wymie­ niano ponadto sklepikarzy, Bujaka (artykuły żelazne). Rubinfelda (sklep bławatny) i handlującego zbożem Nebencala. Sklepów żydo­ wskich było tu więcej, w drewnianym narożnym domu Górnego Podcienia niejaka Chajda posiadała sklep korzenny, w innym, Majlech prowadził sklep ze skórą i różnymi z niej wyrobami, organizował on także szewców-chałupników. Przyczynek do działania mechanizmów przekształcania nazwisk i nadawania przezwisk stanowi przypadek kupca Bekiera, zwanego powszechnie Żróbkiem. Tylko jedna osoba z naszych rozmówców podała jego prawdziwe nazwisko, wyjaśniając zarazem, skąd wzięło się owo przezwisko. Wg niej, Bekierowie przybywszy do Czudca z jakiejś wsi zajmowali się początkowo skupem starzyzny. Za wózkiem, który ciągnął mały Bekier biegli często chłopcy wołając: źróbek, źróbek... Z czasem rodzina ta wzbogaciła się, mały „źróbek" w wieku dojrzałym doszedł do własnego sklepu, a dawne przezwisko przylgnęło, trwale zastępując nazwisko. Kiedyś, w przypływie dobrego humoru, nieco melancholijnie zwrócił się Bekier do klienta tytułującego go, „panie Źróbek": „Jaki ja tam źróbek, ja już jestem stary koń nie źróbek". Zaledwie trzy sklepy w okresie międzywojennym były prowadzo­ ne przez Polaków, wśród nich wyróżniał się zasobnością i wielkością kolonialny sklep Juliana Guniewicza, połączony z mleczarnią. Podobno wcześniej miało ich być więcej, ale bankrutowały, przegry­ wając z konkurencją sklepów żydowskich. Apteka tutejsza była początkowo zespolona z drogerią, a gotowe mieszanki ziołowe i popularne lekarstwa sprzedawał w niej Żyd Ajzner. Dopiero przed samą wojną, po dojściu Hitlera do władzy w Niemczech, przybył stamtąd aptekarz, Żyd o nazwisku Tewel, który prowadził aptekę do wybuchu wojny. Okresowo pojawiali się w Czudcu Żydzi z większych miast, zwłaszcza z Rzeszowa, wynajmując mieszkania na wakacje. Bardzo różnie jawi się współczesnym mieszkańcom sprawa uczęszczania dzieci żydowskich do szkoły. Zdaniem jednej z osób, „Żydzi mieli swoją szkołę dla chłopców, a dziewczyny chodziły do polskiej szkoły". Wg jednak powszechniejszej opinii wszystkie dzieci, łącznie z żydowskimi, uczęszczały razem do tutejszej czterok­ lasowej szkoły, a chłopcy żydowscy dodatkowo uczyli się w chederze, prowadzonym przez niejakiego Wajmana. i Do dziś żywo zapamiętano liczne nakazy i zakazy dotyczące różnych sfer życia żydowskich mieszkańców Czudca, zwłaszcza spraw zewnętrznych, dziejących się na oczach szerszej społeczności, jak np. nakazy wiązane z koszernością pożywienia. Żydzi korzystali tylko z własnych jatek, gdyż zwierzęta musiały być zabijane rytualnie. Drób zabijał „hazyn" jednym pociągnięciem noża. Sztuki zabite nieprawidłowo oraz tylne części tuszek Żydzi przeznaczali do sprzedaży dla Polaków, sami jadali bowiem tylko przody. Żydówki biorące mleko od gospodarzy przynosiły własne naczynia i czasem nawet dobrze sobie znanej gospodyni asystowały przy udoju. Potrawy mięsne i mleczne były gotowane w osobnych garnkach, a jak zaobserwowano, te dwie grupy produktów były rozdzielane w czasie gotowania na płycie kuchennej ruchomymi blaszkami. Jedna z osób zauważyła, że Żydzi gotowali osobno „mleczne jedzenie, mięsne jedzenie i parowe jedzenie", nie umiejąc jednak wyjaśnić, co by to ostatnie oznaczało. Zapamiętano że Żydzi posiadali odrębne świąteczne naczynia, które po użyciu starannie Myli i „konserwowali", co jest związane z nakazami dotyczącymi święta Pesach. Nie wszyscy Żydzi przestrzegali nakazów koszerności, widywano młodych mężczyzn jedzących ukradkiem, gdzieś w zaułku, kiełbasę. Podkreślano czystość Żydów, nie zdając sobie zapewne sprawy z jej głównie rytualnego sensu. Żydzi myli ręce po każdorazowym 4 korzystaniu z ubikacji. Po powrocie z cmentarza mężczyźni opłukiwali ręce w przepływającym nieopodal „okopu" strumyku, w piąt­ kowy wieczór przed szabasem tłumnie udawali się do łaźni. Nie zapamiętano, aby korzystały z niej kobiety. Uważano Żydów za pobożnych, zachowujących posty („posty trzymali"). Widywano bogatych obdarowywujących biednych np. kawałkiem kury z okazji święta. Świadczona pomoc miała swe źródło zarówno w przyjaźni, sympatii, jak i w religijnym obowiązku pełnienia micw, wśród których są również dobre uczynki w popular­ nym rozumieniu. Łatwo zauważalne były, przytwierdzone do futryn mieszkań żydowskich po prawej stronie drzwi, apotropeiczne mezu­ zy.,,, „miały (Żydzi) coś, jak u nas kropielniczka, co palcem dotykały i palec całowały". Świętowanie soboty rozpoczynało się w piątek po zachodzie słońca. Żydzi zamykali wówczas swoje sklepiki, a w ich domach rozbłyskiwały świece zapalane przez kobiety. Jedna z osób skwito­ wała krótko sobotnie przygotowania, (Żydzi) „w każdą sobotę świecili". W sobotnie święto obowiązywał Żydów zakaz pracy, obejmujący również różne drobne, z pozoru błahe dla postronnych czynności. Gdy Żyd udawał się w święto do synagogi, to „książkę do modlitwy polskie dziecko mu nieść musiało, były takie, co im nosy ucierały, papier do ustępu nosiły." Te i inne usługi świadczyli Żydom za drobne kwoty pieniężne przeważnie katoliccy chłopcy. Ci ostatni, chociaż podobno często zaglądali do bóżnicy, z ciekawością podglą­ dając odprawiane tam modły, zapamiętali właściwie niewiele. Żydzi modlili się ubrani w „szmaty w czarne i białe pasy" (tałesy). Wywołani przez rabina mężczyźni brali na ręce „coś, jakby posąg" (zapewne zwój Tory w ozdobnym pokrowcu) i obchodzili z nim bimę dookoła po kilku naraz, to znów chwytając się za ręce chodzili wokół sali. Kobiety modliły się w oddzielnym pomieszczeniu na górze. Ta sama osoba zaobserwowała niezbędne w czasie modłów filakterie („klocek na czole i sznury owijające rękę") tylko u widzianego w pociągu Żyda, modlącego się samotnie podczas podróży. Z rytual­ nych strojów wymieniano, zauważone u chłopców żydowskich, płócienne, białe kamizelki z zwisającymi trokami, które ci chłopcy od czasu do czasu całowali. Polscy chłopcy usiłowali te sznurki obrywać, wierząc, „że przyniosą one szczęście" i „będą gołębie łapać się" w zrobione z rozkręconych sznurków oka sideł. W sobotę wieczorem „po znaku" (nie wyjaśniono jakim), kończyło się cotygodniowe święto. Wówczs choćby na chwilę kupcy żydowscy otwierali swe sklepy, zachęcając klientów do wejścia. Pierwszego kupującego po szabasie Żyd „nie puścił bez towaru, boby szczęścia nie miał w handlu". Pewne fakty z życia społeczności żydowskiej zostały przez różnych obserwatorów zapamiętane odmiennie. Przypomniano so­ bie, że każdego dnia wcześnie rano, około godziny czwartej, wychodził na rynek „hazyn" i chodząc od domu do domu żydows­ kiego stukał młotkiem w drzwi wołając „ajnszelajn". Wg innej wersji, Żyd ten stukał w bramy domów tylko w sobotnie poranki, w porze gdy dzieci szły do szkoły, wołając „enszelajn". Nikt z opowiadających nie wiedział, jaki cel miało to stukanie. Zauważono, że Żydzi z szacunkiem odnosili się do świąt i uroczystości katolickich. Gdy w okresie międzywojennym przyje­ chał do Czudca biskup, najwcześniej i najdalej wyszli na jego powitanie właśnie miejscowi Żydzi, niosąc ze sobą „tablicą — dzie­ sięć przykazań". Trudno określić, na ile takie postępowanie Żydów było nadal poddawaniem się dawnemu zarządzeniu, nakazującemu im oddawanie pokłonu hierarchii katolickiej, a na ile reliktowy czy kurtuazyjny gest. Spośród religijnych obrzędów rodzinnych współcześni mie­ szkańcy Czudca zapamiętali nieco szczegółów dotyczących ślubu, wesela i pogrzebu. Utrwalony obraz, jak zwykle, nie jest wolny od dodanych własnych interpretacji. Zdaniem niektórych rozmówców Żydzi najchętniej brali ślub na drodze, blisko domu i w okresie pełni księżyca, co nie znaczy oczywiście, że w nocy. „Dlatego Polacy wyśmiewali się z Żydów, że biorą ślub na końskim g...". Widziano też ślub udzielany na stopniach bóżnicy. Pannę młodą w białej sukni, takimż welonie i czarnej opasce na oczach przyprowadzili pod baldachim mężczyź­ ni, zaś pana młodego w czarnym ubraniu i opasce na oczach 5 101 �przywiodły kobiety. Kiedy owe opaski były zdejmowane i co one oznaczały, nie zostało zapamiętane. Natomiast zachował się w pa­ mięci obraz tłuczenia „na szczęście" kielicha przez młodą parę. Nie uszło uwadze mieszkanek Czudca, gdzie która z córek miejscowych kupców brała ślub. „Szandla Rider (koleżanka szkolna jednej z rozmówczyń) wydawała się w chałupie, a Necha Wajsówna i Gołda, córka Herśka, a i chyba Źróbkówna wydawały się na gościńcu. Żydy zapraszały nas na wesela, można było potańczyć, ale raczej nikt z Polaków nie tańczył. Oni tańczyli inaczej i osobno, Żydy z Żydami, a Żydówki z Żydówkami. Żydy tak śmiesznie kicały przed sobą, a Żydówki tańczyły ładnie. Zapraszali przeważnie specjalnego śpiewaka na swoje wesela." Z weselnych poczęstunków jedna z rozmówczyń zapamiętała tylko pierniki, nie wykluczając, że były i inne potrawy. Sporo obserwacji dotyczy żydowskiego pogrzebu. Przyglądano się z daleka konduktom pogrzebowym zmierzającym na kirkut, lecz samego pochówku raczej nikt z postronnych nie widział (czasem tylko jakieś dzieci może coś podejrzały), bowiem obserwację zastę­ pują tu często wyobrażenia i utarte mniemania na ten temat. Wg jednych, Żydzi nie chowali swoich zmarłych w dzień tylko w nocy, „żeby nikt nie widział, żeby dzwonem kościelnym nie ruszył". Zwłoki niesiono w prostej zapewne skrzyni, o której dlatego mówiono pogardliwie „paka". Tylko mężczyźni szli za pogrzebem, kobiety, bliskie krewne zmarłego zostawały w domu na pokucie. Przez okres siedmiu dni trzeba było siedzieć nieprzerwanie cały czas na kamieniu za piecem. (Tak podobno pokutowała po śmierci ojca wspomiana wcześniej Szandla Rider). Skrzynię na cmentarzu roz­ kładano, a zwłoki po rytualnym obmyciu w małym budyneczku, stojącym w rogu cmentarza chowano w pozycji siedzącej, „w kucki", żeby zmarły wcześniej zmartwychwstał od tych, którzy zostali pochowani w pozycji leżącej. W pierwszą rocznicę śmierci rodzina zapraszała płaczki do opłakiwania zmarłego. Święta doroczne zostały zapamiętane wyrywkowo, bez osadze­ nia w czasie i bez znajomości długości ich trwania. Jesienne święto rozpoczynające rok religijny, Rosz-ha-Szana, następujące po kilku dniach Jom Kippur (Sądny Dzień) oraz przypadające między nimi Jamim Noraim (Straszne Dni) zlewają się w pamięci rozmówców w jedną całość. „Sądny Dzień to dla nich wielkie święto, jak dla nas Nowy Rok. Wszyscy idą się do bóżnicy modlić, śpiewać, tylko dzieci zostają. Oni bardzo bali się tego dnia, bo wtenczas diabeł Żyda albo Żydówkę może ze sobą porwać. A Żydy rano chodziły grzechy topić do Wisłoka." (Jest to oczyszczający obrzęd Taaszlich, polegający na symbolicznym pozbyciu się grzechów przez wyrzucenie okruchów z kieszeni do wody). Ktoś inny, tenże rytuał zapamiętał w zupełnym oderwaniu od określonego dnia świątecznego. Następujące wkrótcel po wymienionych, święto Sukkot, czyli Święto Szałasów, obchodzo-1 ne na pamiątkę pobytu Żydów na pustyni, mocniej zapadło! w pamięć mieszkańcom Czudca zapewne ze względu na przy gotowy-1 wanie przez Żydów owych szałasów. Wg jednych powszechniejsze I były „kuczki" budowane na podwórkach żydowskich domów. I Szopy te były kryte daszkami z zielonych gałęzi. Inni zaś uważali, ż e l Żydzi częściej przygotowywali je na strychach domów, aby ustrzec | się przed psikusami ze strony Polaków. Taka kuczka miała charak-1 ter stały, a jedynie na czas trwania święta uchylano nad nią specjalną i klapę w dachu. Jak wyglądało to świętowanie, nikt dokładnie nie | wie. Rozmówcy pamiętają, że Żydzi wyczekiwali w czasie święta 1 deszczu, który był wówczas dla nich dobrym znakiem. „Mówili, ż e l manna leci (z nieba)." Istnieje przekonanie, że „Żydzi tę mannei lizali". Zdarzało się w związku z tym, że co zuchwalsi przedstawicielef miejscowej kawalerki oblewali kuczki moczem. Jedna z rozmówczyń ! zapamiętała takie właśnie zdarzenie, wiążąc je z postacią tutejszego pastucha. „Żydzi to wykryli i pastuchowi uczynili tak, że już długo ] nie pożył i młodo zmarł." Na czym owo „uczynienie" polegało, nie i umieli powiedzieć. Mówiąc o katolickich świętach Zesłania Ducha Św., popularnie nazywanych Zielonymi Świętami, jedna z rozmówczyń wspomniała przedwojenne „majenie" domów „mainą", na którą składały się gałęzie buka lub grabu, nigdy jednak brzozy, gdyż „używali jej \ Żydzi". Kiedy i z jakiej okazji to ostatnie wydarzenie miało miejsce rozmówczyni nie zdołała sobie przypomnieć, lecz skądinąd wiado­ mo, że z palmą (tj. gałązką zielonego krzewu) udawali się do bóżnicy Ż y d a w ostatni dzień Święta Szałasów. W Przypadku bliższej znajmości z rodziną żydowską, bardziej zażyłych kontaktów bywało, że Żydówki zapraszały do siebie, albo też przynosiły w poczęstunku jakieś niezapamiętane świąteczne potrawy oraz macę. Wspominając macę rozmówcy wyrażali błędne, choć mocno zakorzenione w zbiorowej świadomości mniemanie o niezbędności krwi chrześcijańskiej do jej wyrobu. Naszedł czas pogardy życia, I I wojna światowa. Postawy miesz­ kańców Czudca wobec Żydów, w obliczu zbliżającej się ich zagłady były jak wszędzie ambiwalentne. Jedna osoba przyznała, że odmówi­ ła przyjęcia do domu dwójki dzieci żydowskich (zresztą za propono­ wanym znacznym wynagrodzeniem), w obawie przed możliwymi konsekwencjami ze strony Niemców. Inna z kolei stwierdziła, że w miasteczku został uratowany mężczyzna z rodziny sklepikarza Bomby oraz dziewczynka żydowska Po wojnie trójka Żydów powróciła do Czudca. Dwie z tych osób wyjechały wkrótce potem do Izraela, a „po trzeciej ślad zaginął". PRZYPISY 1 W skrócie przedstawia się ona następująco: Kiedyś gdy Czudec nazwywał się jeszcze Nowogródek, na drugim brzegu Wisłoka stał warowny zamek, którego szczątki można oglądać jeszcze na Górze Zamkowej, połączony z osadą podziemnym tunelem. Właściciel zamku (o niezapamiętanym nazwisku) przetrzymywał w lochach zamkowych licznych więźniów. Zdarzyło się, że pod gródek podeszli Tatarzy zagrażając nie tylko osadzie, ale i warowni. Wówczas pan zamku obiecał najodważniejszemu więźniowi wolność za zabicie wodza Tatarów. I tak się też stało. Jeden z więzionych, z łuku ustrzelił tatarskiego chana. Ocaleni mieszkańcy zamku i grodu wołali w zachwyceniu, czudo!, czudo! Po tym wydarzeniu właściciel nadał gródkowi nazwę Czudec. Istniejąca do dziś, inna znana wśród Żydów tutejszych legenda mówiła, że nazwa Czudec pochodzi od „cudownego" zabicia smoka, który wcześniej pożarł siedmiu chłopców i tyleż dziewcząt. Pełniejszy zapis legendy zawierają Materiały do monografii Czudca, zebrane i opracowane przez miejscowego nauczyciela Stanisława Króla. Materiały do monografii.., zawierają nieco danych na temat owej drewnianej bóżnicy, a także starań Żydów o budowę nowej, bez wskazania źródła tych wiadomości (Fragmenty niepublikowanego rękopisu Materiałów.., znajdują się w Archiwum Muzeum Budowni­ ctwa Ludowego w Sanoku, kopia maszynopisowa w Arch. Pracowni 2 IS P A N w Krakowie). Podane przez informatorów nazwiska żydowskie są pisane fonetycznie, gdyż trudno obecnie ustalić ich prawidłową pisownię. „parowe jedzenie", czyli „parve", tzn. obojętne, które można łączyć zarówno z potrawami mlecznymi jak i mięsnymi. (Wyjaśnie­ nie dr Olgi Mulkiewicz-Goldbergowej). tzn. „wychodzić do szkoły = bóżnicy", zniekształcony zwrot w jęz. jidisz. (Wg informacji prof. dr Chone Shmeruka z Uniwersyte­ tu Hebrajskiego w Jerozolimie). Podstawę niniejszego szkicu stanowią materiały zebrane w 1986 r, podczas wspólnych badań terenowych nad kulturą miasteczka, prowadzonych w Czudcu przez pracowników Muzeum Budownict­ wa Ludowego w Sanoku oraz pracownię Instytutu Sztuki PAN w Krakowie. Wiadomości dotyczące problematyki żydowskiej uzys­ kano poza głównym tokiem badań, stąd fragmentaryczność poru­ szanej tematyki. Najwięcej danych do artykułu dostarczyły wywiady dr Ewy Fryś-Pietraszkowej oraz autorki. Pełniejszych wypowiedzi udzieliło piętnastu mieszkańców Czudca, kilku innych dorzuciło tylko krótkie informacje. Materiały te znajdują się w Arch. Pracowni IS PAN w Krakowie. 3 4 5 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7117ec7ad868a7b89cd61efdf5b0a19a.pdf f51fe12a6b65b3ee90efeb86601eb0a0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3559 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3336 Title A name given to the resource Z Adamem Zegadło oraz jego żoną o Żydach / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2, s.103-104 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pacewicz, Dorota; Sabak, Krzysztof Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Dorota Pacewicz, Krzysztof Sabak Z ADAMEM ZEGADŁO ORAZ JEGO ŻONĄ O Ż Y D A C H * n: Żydów tu było bardzo dużo przed wojną. Teraz już nie ma, ale było. I my byli. I chociaż się nowe dokłada do tego, ale się pamięta, że było. Bez tego żyć, to tak jakoś dziwnie. Byli i nagle ich nie ma. Ja za młodych lat pracowałem w fabryce, takiej prywatnej odlewni. Ona była przez Żydów prowadzona. Bo od tej pierwszej wojny światowej, to dziwne rzeczy się działy tutaj. Bo to bieda, nędza i smród, i ubóstwo, i wszy i pierun wi co. Ludzie się tylko iskali od wszy. lOna: Wszędzie tak było! (...) n: Tak było przed tą wojną. A po tamtej, to się już nie chce gadać. anim się to wszystko troszeczkę udekorowało, zanim ludzie tutaj f«kądś przyszli z pieniędzmi, uruchomili coś... fUy: A kto przychodził z pieniędzmi? ' h: No Żydzi obsadzali się. Przecież nie chłop obsadzał się; co on miał o interesie za pojęcie? Uy. A Żyd skąd miał to pojęcie? n: Żyd? Jak to skąd. On się rodzi z tym. |y: Czy Żydzi tu mieszkali? n: Mieszkali, chodzili. Ta fabryka, w której zacząłem robić to była Bbryka żydowska. (...) Vy: Gdzie była ta fabryka? n: W Suchedniowie. Chodziło się na piechotkę. Uy: Czy Żydzi ją tylko prowadzili, czy także w niej pracowali? n: Prowadzili tylko Żydzi; Żydem był majster, tokarze, tacy lepsi chowcy. A ludzie ze wsiów to się dopiero przyuczali. Tu u nas »ozili rudę i dmuchawka taka była, i przetapiali taką surówkę, a Uewnia była w Suchedniowie. A druga odlewnia była na Rejowie. * Adam Zegadło był jednym z najstarszych i najwybitniejszych eźbiarzy ludowych w Polsce. Miał lat 78, mieszkał w rodzinnej wsi yżka (k. Łącznej) w woj. kieleckim. Rozmowa miała miejsce w rietniu 1988 r. Zegadło zmarł 13 maja 1989 r. • A jeszcze była trzecia, Mostki. Trzy były odlewnie tu nisko, pod naszą wsią. My: Czy Żydzi byli tu na takich samych zasadach jak inni ludzie? On: Tak jest! — przecież tu była wolna tolerancja, od Kazimierza Wielkiego. Prawa dał różne ludziom, to zaczęli się zjeżdżać kupcy z forsą. Najechało się ludzi, zrobili handel, zmiany rozmaite, kulturę. Wszystko się wtedy zrobiło, że była bieda, wykupywali dwory, ziemię karczowali i zaczął się ruch. Kiedy się już dwory udekorowa­ ły, to trzeba było folklor: przyjęcie jakieś, cywilizację. Jak było przyjęcie jakieś, wesele, goście, to — dawali na tacy chleb i sól. Przyjmowali tym ludzi. Wychodził jakiś ojciec z domu, czy stary dziadek... Ja sam byłem świadkiem, jak Żydzi przyjmowali biskupa sandomierskiego w Suchedniowie chlebem i solą... Oni tu nie mieli przeszkód. Najwyżej to mieli przeszkody jak były skoki na tego cara. To tu się chowali po tych górach, po tych dziurach... Ona: Ale, ci Żydzi tu ziemię mieli, i wszystko, mieli gospodarstwa, handel mieli, sklepy po wsiach. Tak było. On: Tak, tak. Ale co tam było w takim sklepie: nafta, trochę soli. Co on tam miał? Ona: Chleb piekli.. On: No, chleb tak. Ona: Bułki.. On: No... (...) My: A jacy to byli ludzie? On: Różnili się. Niektóry był uczciwy, inny nie. To tak, jak ogólnie jest. Ona: Ale przydawali się bardzo ludziom. Mąż nawet u nich na weksle brał żyto jak chciał zasiać pole. Nawóz skądś mieli, handlo­ wali tym. My: Dawali na weksle? On: Jeden drugiego poręczał. Ja miałem takich swoich, co mnie znali dobrze, to dawali i ręczyli za to żyto czy nawóz. Ona: Później się oddawało rok, dwa, po trochu i już było lżej trochę. 103 �Tak by człowiek nie zasiał tego pola. On: Ale mieli zasadę jedną: musiał coś na tym zarobić. My: Czy się razem trzymali? Czy z ludźmi tutejszymi byli blisko? Czy się lubili między sobą? On: Ci, co należeli do sekty chrystusowej to szli do kościoła, a ta sekta mojżeszowa, to znowu miała swoją bóżnicę w Suchedniowie. Tam były narady, i tam się schodzili na modły. No a ci tutaj, co należeli do Chrystusa, to chodzili do kościoła. My: Czy to była jedyna różnica? On: Tak ogólnie, to żyło się tak pomiędzy, ale mieli te dwie sekty. My: Czy ubierali się inaczej? Ona: Odmiennie, ale nie wszyscy odmiennie się ubierali. On: No a jak? Kto się nie ubierał odmiennie? Powiedz mi, wytłu­ macz! Ona: Bo w tych krymkach chodzili (jarmułkach — przyp. red.)!. Ale chodzili i nie w krymkach. On: A co to chce się gadać, jak nie wie się dokładnie! O ile się mówi „Żyd", to chodził w takiej jeremce (jarmułce) i w takim długim... Ona: Habicie. My: Chałacie... On: No, taki to już był Żyd. Ten, co należał do Chrystusa, to szedł do kościoła. My: Czy byli tacy, którzy chodzili do synagogi, a nie mieli krymek? On: Nie, takich nie było, No, w kapeluszu najwyżej. Ale w sobotę to musiała być jeremka. No i bardzo przepisy przestrzegali. My: Czy byli też przechrzczeni? On: Przechrzty? Przecież to ci wszyscy, co poszli do Chrystusa! My: Czy dużo tu było takich? On: Aaa, rany boskie, Polska cała! Ona: Niecała! On: No, nie cała, przyszli skądeś tam jeszcze ludzi inni.. Było tych Żydów, było. No i umarli. Ona: Różni byli. O, tacy bracia (znałam ich, blisko mieszkali). Jeden chodził tak jak ci na wsi ludzie, drugie w krymce. No i żył oddzielnie. I ten, co tak jak my chodził to, ja wiem? czy on chciał się żenić ze mną? Nie wiem! Podchodził tak do mnie! My: A Pani by wyszła za Żyda? Ona: No, ja wiem... Jakby się podobał, to wszystko jedno, prawda? On: To tylko chodziło o wyznanie. No bo przecież jednakowe ma wszystko — i jedzenie, i tu — nisko, i wszystko jednakowe ma. My: A to, że ciemni? (pytanie sugerowało karnację, strój, ale Zegadło zrozumiał je w innym znaczeniu słowa) On: No, jak się przyuczył, to uczony, a jak się nie przyuczył, to nieuczony. Ona: Ale Żydzi się uczyli. I po domach, i do szkoły chodzili. Mało było ciemnych. Żydek, małe dziecko żydowskie, jak przy­ szło do szkoły, to jakby było po trzech, czterech klasach, już z domu. My: Czy były jakieś konflikty między ludnością polską i żydowską? On: Jak ksiądz coś zamącił. To tyle było. My: Ksiądz? On: Przecież mówił kazania do wszystkich ludzi, którzy chodzili do kościoła. (...) My: A co mówił? On: A różne rzeczy opowiadał, o religii., mówił jak tego Chrystusa mordowali, to, sio, o, takie. Wtedy ludzie wyszli takie... złośliwe na Żydów. To było najczęściej. My: Czy coś im złego potem robili? Coś mówili? Ona: Nie, tylko taki trochę wstręt mieli. On: O to! o te męczarnie. Ona: Ale nie dokuczali im, to nie. My: A jak było w czasie okupacji? Ona: W wojnę to tu dużo było Żydów — w Suchedniowie, Bodzentynie... po wsi chodzili, chleb ludzie im piekli, męli im żyto. Ja sama im piekła chleb, w wojnę. Miałam piec chlebowy, to parę razy upiekłam chleb tym, co chodzili. A mąż, to jak mu się zachciało palić, i niósł Żyd tytoń, to ostatek żyta dał temu Żydowi za ten tytoń. Ja mówię: co my będziemy jeść z dziećmi! On: A tak i ten Żyd się pożywił i my przeżyli. O! pomagało się jak to ] ludziom. My: A czy Niemcy nie gonili za to? On: Jak im nikt nic nie powiedział, to jak mogli gonić! My: A nikt nie wydawał? Ona: Nie! Ale każdy się bał, by człowieka nie ukarali, prawda? A oni] przychodzili, a to nocą, a to wieczorem, te Żydzi. Ale mało wieczorem, więcej w dzień.. Jak kopało się ziemniaki, to przyszedł z motyką i sobie kopał.. Niemiec nie wiedział czy kto Żyd, czy nie Żyd. Oj, działo się tu, działo.. On: Nie ma co powtarzać... My: A kiedy Pan zaczął rzeźbić Żydów? On: To od muzeum się zaczynało. Początki były różne., takiego co w nastroju wojennym, jakby (Zegadło zaczął rzeźbić Żydów w 1968 r. — przypis red.) Pytamy się tej pani dyrektorki czy takie rzeźby i można robić? A ona mówi „pogadam". Pogadała, i „niech Pan robi"i — powiada. My: A dlaczego chciał Pan rzeźbić Żydów? On: No bo ja z nimi się wychowałem, nie? Ona: Mąż pracował 14 lat w fabryce, zżył się z Żydami. On wszystk od Żydów umie. (...) My: A czy Żydówki były ładne? On: O, i to jakie! Ona: Mnie do ślubu Żydóweczka suknię szyła.. On: ... Ale jaka była ładna! Ona: Bardzo ładna! W Suchedniowie. Ale oni zginęli. Uciekli do^ Bodzentyna w czasie wojny. I byłam w lesie, jak wracali, tam ich] widziałam. I później zamordowali ich... zginęli. Ona męża miała z Szydłowca, Żydka, a ona była z Suchedniowa. Bardzo fajne ludae| byli.. Bardzo grzeczne byli. My: A czy mieliście jakieś kontakty z Żydami, nie handlowe? Ona: Na żydowskie wesela my chodzili. Ale Żydzi nie chodzili do | nas. Bo na wsi, to wie pani: bili się, zabijali się.. To Żydzi się bali | takie wesele przychodzić. My: Ale mogli? Zapraszano ich? Ona: Tak. I my do Żydów chodzili. Ja byłam na dwóch weselach żydowskich. Pięknie było, pięknie się bawili! Ani oni się nie opili, ani j się nie bili... Tak było wszystko fajnie, że aż miło było patrzeć! My: Czy dużo ludzi ze wsi chodziło na żydowskie wesela? Ona: Nie, nie dużo. Ale tak, kto nie kto, to weszedł na to wesele, | przypatrzyć się, co tam się działo, jak tam było. My: A dlaczego Pani tam chodziła? On: A bo ona tam mieszkała koło nich, niedaleko, bo ona pochód stamtąd, z Łącznej. My: Czy ludzie lubili Żydów? Ona: Zależy kto: jedni lubili, drudzy nie lubili. Ja tam lubiałan Żydów. I nawet lubię patrzeć jak mąż robi tych Żydów. Bardzo m się podobają. Mąż pięknych Żydów robi! O RZEŹBACH I — To nowa rzeźba, konik, bryczka na dwóch kółkach, w niej; czarno ubrany, z czarną brodą jegomość. Dziedzic, siadał sobie taki i jechał se, objeżdżał sobie majątek. Dlaczego Pan wyrzeźbił akurat dziedzica? Bo to jest zabytek Stare, co się już nie praktykuje. Gdzie pani ma teraz coś takiego w Polsce? Ma Pani samochód... zaraz zasmrodzi, czy jakiś traktor. A to (o rzeźbie), to jest coś pięknego! 11 — To też moja nowa rzeźba — skrzypek, obok łabędź. Muzykant gra na skrzypkach melodię baletową... Czajkowskiego... łabę­ dzie. I to jest ten łabędź. Wsłuchuje się... To będzie nowość dlaf Jackowskiego! Fot. Krzysztof Saba � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/27eee0069205a36dbc2f49cff40bdd96.pdf 02f7afb537dcd86774bfac02bf44f8eb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3560 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3337 Title A name given to the resource Przenikanie elementów twórczości ludowej między społecznością polską i żydowską / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2, s.105-112 Creator An entity primarily responsible for making the resource Goldberg-Mulkiewicz, Olga Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Olga Goldberg-Mulkiewicz PRZENIKANIE ELEMENTÓW TWÓRCZOŚCI LUDOWEJ MIĘDZY SPOŁECZNOŚCIĄ POLSKĄ I ŻYDOWSKĄ „Żyjemy z niemi, jak dwa odmienne, pasem skóry zrośnięte a nieprzyjazne sobie i wzajem drażniące się ciała" — napisał w 1890 roku Aleksander Świętochowski, nawołując na łamach „Wisły" do rozpoczęcia systematycznych badań nad tradycyjną kulturą pol­ skich Żydów. Abstrahując od celów, które przyświecały znanemu publicyście, gdy pisał ten apel, oraz od rezulatatów tegoż apelu, nie można nie zgodzić się z dalszym ciągiem tekstu, gdzie czytamy „Tymczasem cóż my wiemy o tej siódmej części zaludnienia kraju, poza obrazkami powieściopisarzów i szeregiem dorywczych, chyba tylko powiązanych jednostajnością narzekań doniesień korespon­ dentów?". Nie mnożąc cytatów, rozważania nasze zaczniemy od niepodważalnego stwierdzenia, które jest truizmem, że na terenie ziem polskich współistniały obok siebie od wieków — poza innymi — dwie odrębne kultury: polska i żydowska. Odrębność ta, wyrażała się w wielu komponentach i nie ulegała procesom integracyjnym, tak jak się to działo z innymi grupami obcego pochodzenia żyjącymi na terenach polskich. Odbicie takiego stanu rzeczy znajdowało wyraz również w prob­ lematyce badawczej podejmowanej przez uczonych zajmujących się kulturą ludową. Uczeni polscy zajmowali się badaniami kultury żydowskiej jedynie sporadycznie i w bardzo wąskim zakresie. Wynikało to z wielu przyczyn, z których najważniejsze to: brak przygotowania warsztatowego, nieznajomość podstawowych treści żydowskiej kultury, a także nieznajomość języków: jidysz i hebrajs­ kiego. W poszczególnych opracowaniach wiadomości dotyczące Żydów są rzadkie, temat ten traktowany jest przez poszczególnych autorów raczej marginesowo. Gdy znajdujemy w pracach polskich etnografów materiały odnoszące się do Żydów to przeważnie problematyka ta traktowana jest tylko w kontekście badań kultury nieżydowskiej. Wzmożone zainteresowanie tradycyjną kulturą Ży­ dów polskich jakie obserwujemy w ciągu ostatnich kilkunastu lat, niestety ogranicza probematykę badawczą przede wszystkim do zagadnienia stereotypu Żyda w polskiej kulturze ludowej , względ­ nie do publikacji materiałów z zakresu sztuki, czy też rzemiosła artystycznego, które jeszcze można znaleźć w terenie , albo zbiorów fotograficznych z okresu międzywojennego . Na podejmowanie innych tematów badawczych jest już za późno. 1 2 3 4 5 Etnografia żydowska podlegała innym procesom rozwojowym niż polska. Aż do końca okresu międzywojennego badacze ograni­ czali się przede wszystkim do publikowania materiałów zebranych w terenie, niemalże nie wychodząc poza to stadium. Zbierano przede wszystkim teksty folklorystyczne oraz wierzenia ludowe . Autorzy żydowscy bardzo rzadko interesowali się problematyką styku kulturowego, wzajemnych powiązań pomiędzy grupą żydowską a jej sąsiadami. Do wyjątkowych należy praca Sz. Anskiego, w której porusza on problem wzajemnych powiązań pomiędzy folklorem i muzyką żydowską a ukraińską, dając interesujące przykłady z materiałów zebranych w ramach prowadzonej przez siebie ekspe­ dycji badawczej na Ukrainie . Najczęściej poszczególni badacze nie dostrzegali otoczenia, w którym społeczność żydowska żyła od stuleci, zresztą publikowanie przede wszystkim materiału terenowe­ go nie wymagało od nich poruszania tematów nie dotyczących badanego społeczeństwa. Stanowisko takie było zrozumiałe w ów­ czesnej fazie rozwoju, a przy tym takie właśnie podejście badawcze znajdowało również usprawiedliwienie w powszechnie przyjętym i w znacznej mierze słusznym przekonaniu, że procesy kształtujące życie gminy żydowskiej stymulowane były przede wszystkim przez nakazy religijne, które regulowały niezwykle starannie i drobiazgo­ wo większość zachowań członków żydowskiej społeczności, utrud­ niając jej kontakty z światem spoza własnej kultury . Poczucie własnej odrębności, kształtowane przez stulecia umacniało izolację grupy. Dążenia do zachowania własnej odrębności były silne, działały wewnątrz społeczności żydowskich, a na zewnątrz tychże zderzały się z podobnymi odczuciami sąsiadów, umacniając istnieją­ cy stan rzeczy. Przekonanie o całkowitej izolacji mieszkańców małego miasteczka pokutuje do dziś w pracach wielu etnografów. W książce, która w myśl założenia autorów, miała być modelem miasteczka żydowskiego i powstała na seminarium badawczym prowadzonym przez Margaret Mead, para autorska Mark Zborow­ ski i Elizabeth Herzog piszą: „My shtetl means my community, 6 7 8 9 and community, means the Jewish community." W konsekwencji takiego założenia powstała praca, która przynosi opis Żydów w miasteczku Europy wschodniej, nie wspominając w ogóle, kto jeszcze poza nimi zamieszkiwał w tym miasteczku. Nieco II. 1. Pieczywo żydowskie, bliskie w formie i ornamentyce ludowym piernikom i kaflom. Warszawa. Fot. w 1916 r. Schultz 105 �kiem były usługi świadczone przez rzemieślników domokrążców, np. | krawców) i sprzedawali na jarmarkach znaczną część przedmiotów, f które wchodziły w skład tradycyjnego stroju ludowego, czy też wyposażenia wiejskiej izby. Aby wyroby te znalazły łatwo zbyt,! musiały być „ładne", musiały zaspakajać potrzeby estetyczne klien¬ ta, a więc grupy sąsiedniej. Trzeba przy tym zwrócić uwagę na fakty, iż wzorce estetyczne obu sąsiadujących ze sobą grup były zupełnie różne. Musiał więc żydowski wykonawca nagiąć się całkowicie do nie swoich, a nawet obcych sobie żądań. Nie było to dla niego proste. Żył przecież w izolowanej, własnej społeczności — w domu, w synagodze, na cmentarzu — otoczony był przedmiotami, które j przede wszystkim służyły mu do uprawiania kultu religijnego. Cechowały je zupełnie inne walory estetyczne, które mieściły się w tradycji, a nawet więcej, były tej tradycji wykładnikiem. Przedmio­ ty te były dla żydowskiego rzemieślnika zrozumiałe, pełne bliskiej mu symboliki, która w żydowskiej twórczości artystycznej odgrywa jak wiadomo zasadniczą rolę. Przystępując do wykonania i zdobie­ nia przedmiotów dla innych, musiał odejść całkowicie od bliskich sobie wzorów, znanej symboliki i tworzyć ornamenty diametralnie inne od uznanych przez własną tradycję. Przy czym ta właśnie twórczość dawała mu chleb i była kontynuowana często przez całe życie. Rzemieślnik nie-Żyd, pracujący dla żydowskiego odbiorcy, też miał podobne problemy, ale w warunkach małego miasteczka miało to miejsce znacznie rzadziej z racji specyficznej struktury zawodo­ wej. Dla obu grup, kontynuujących własne tradycje, problem wykonawcy zamawianego, czy też kupowanego przedmiotu nie był obojętny. Pomijając rozpowszechniające się pod koniec lat między­ wojennych hasło antysemitów „Nie kupuj u Żyda", które w katego! II. 2. Rojzelech, wycinanka wieszana od strony Wschodu. Galicja X I X / X X w. W technice i kompozy­ cji wycinanka zbliżona jest do kurpiowskich gwiazd informacji o ludności otaczającej środowisko Żydów przynosi książka Dianę K . Roskies i Davida Roskies pt.: The Shtetl Book. Napisana w popularnej formie miała — jak chcieli autorzy — być modelową monografią miasteczka, podając dane (przede wszystkim z Tyszowiec) dotyczące społeczności żydowskiej, lecz także zawiera­ ła rozdział zatytułowany Żydzi i szlachta. W rozdziale tym znajduje­ my parę opowiadań i tekstów literackich odnoszących się przede wszystkim do wydarzeń historycznych, czy też tradycji wspólnych powiązań. Ale dotyczą one przede wszystkim układu Żydzi — właś­ ciciel masteczka i tylko sporadycznie wspominają sąsiadów zamiesz­ kujących to masteczko. Ale nie mnóżmy przykładów. W rezultacie takiego stanu rzeczy, współczesny etnograf otrzy­ muje — niemal we wszystkich pracach — opisy kultury polskiej i żydowskiej pisane oddzielnie, z pozycji etnocentrycznych. Badania na temat wzajemnych wpływów i powiązań pomiędzy obydwoma kulturami prowadzili, z zakresu interesującej nas tematyki, przede wszystkim folkloryści i językoznawcy . Inne dziedziny życia, w których wzajemne powiązania mogły zaistnieć i wiemy na pewno, że były, pozostały, poza bardzo nielicznymi wyjątkami, poza sferą zainteresowań badaczy kultury ludowej. Dlatego też wydaje mi się słuszne zaprezentowanie podstawowych tez badawczych odnośnie wzajemnych wpływów i zapożyczeń w ludowej twórczości artystycz­ nej, a także konfrontacji tych tez z materiałem terenowym. Rozważania na ten temat należy rozpocząć od rozpatrzenia kontaktów osobistych, w które zaangażowany był z jednej strony twórca przedmiotu o walorach estetycznych, z drugiej zaś strony odbiorca tegoż przedmiotu. Tak więc zajmiemy się w pierwszym rzędzie rzemieślnikami, działającymi w obu sąsiadujących ze sobą społecznościach. Jak powszechnie wiadomo, Żydzi w małych miasteczkach wyko­ nywali wiele usług ludności nieżydowskiej zamieszkującej miastecz­ ko, a przede wszystkim jego okolice. Usługi te polegały w równej mierze na działalności handlowej, jak i rzemieślniczej, przy czym ta ostatnia nie zawsze była zajęciem wyuczonym w ramach istniejących i obowiązujących kategorii. Bardzo często były to różne prace, podejmowane dorywczo, zmieniane zgodnie z wzrastającym, czy też zanikającym zapotrzebowaniem na konkretne usługi , które świad­ czono przede wszystkim sąsiadom, ale również i własnej społecznoś­ ci. Rzemieślnicy żydowscy istnieli oczywiście obok rzemieślników rekrutujących się z pozostałej części społeczeństwa. Ci także świad­ czyli usługi zarówno grupie własnej, jak i żydowskim sąsiadom. Istniała więc wzajemna wymiana usług rzemieślniczych oraz prze­ pływ gotowych wyrobów z jednej grupy do drugiej. Do rzadkości należało, aby określony przedmiot, zanim trafił do odbiorcy, przechodził w poszczególnych fazach swego powstania przez zarów­ no nieżydowskie, jak i żydowskie ręce czy warsztaty. Niewiele było wspólnych warsztatów rzemieślniczych, współpra­ ca między obiema grupami najczęściej układała się na zasadzie kontaktu kupiec-rzemieślnik, a nie rzemieślnik-rzemieślnik. Żydzi pracowali przede wszystkim dla nieznanego sobie odbiorcy (wyjąt­ 10 11 12 13 106 II. 3. Kogut, fragm. wycinanki Mizrach. Galicja, 1875 r. �riach rozważań nad całokształtem procesu kulturowego nie powin"• no być chyba brane pod uwagę, musimy rozpatrzeć zagadnienie różnej, przeciwstawnej sobie ideologii obu grup, a więc różnicy wyznania. Obie religie, w powszechnie przyjętych kategoriach myślenia, były sobie wrogie. Ludność wiejska, podtrzymywana w tym sądzie przez kościół, uważała, że to przecież Żydzi ukrzyżo­ wali Chrystusa, winni są więc jego śmierci, z kolei zaś w opinii żydowskiej społeczności właśnie kościół katolicki był przyczyną większości nieszczęść jakie spadały przez wieki na żydowski naród. W myśl powszechnie przyjętych wzorców postępowania, zaku­ pienie u żydowskiego rzemieślnika przedmiotu codziennego użytku, mebla, narzędzia, części stroju, nie stanowiło dla chrześcijanina problemu natury religijnej. Ale przecież nie tylko taką wytwórczoś­ cią Żydzi się trudnili! Do klasycznych przykładów ilustrujących nam w jaki sposób drażliwe problemy były omijane, należy wytwórczość żydowskich złotników z krakowskiej dzielnicy Kazimierz. ^Klejno­ ty przez nich wykonywane, przeznaczone dla wsi podkrakowskich, obejmowały między innymi ozdobne krzyżyki i sprzedawane były przede wszystkim podczas krakowskich odpustów. Żydowscy wy­ konawcy tych klejnotów przeważnie sami ich nie sprzedawali, lecz dawali w komis katolickim przekupniom, zapobiegając w ten sposób negatywnym reakcjom potencjalnych klientów. Czy w ogóle i jak reagowały na tę produkcję żydowskich warsztatów rzemieślniczych władze wewnętrzne gminy wyznaniowej — niestety nie możemy odpowiedzieć. Wiadomo, że żydowskie prawa religijne zabraniały wiernym wykonywania przedmiotów, które miałyby służyć obcym kultom, niemniej wskutek ciężkiej sytuacji ekonomicznej gmin, zakazy te bywały omijane i traciły na mocy obowiązującej. Rozpatrując zaś kupno przedmiotu codziennego użytku u wy­ znawcy innej wiary przez człowieka społeczności żydowskiej, widzi­ my, że zagadnienie wyglądało nieco inaczej. Ścisłe nakazy religijne, penetrujące wszystkie dziedziny życia wewnętrznego żydowskiej tradycyjnej rodziny sprawiały, że wykonywanie przedmiotów domo­ wych obwarowane było szeregiem nakazów, którym musiał podpo­ rządkować się rzemieślnik. Zamawianie więc wielu rzeczy u nie-Żyda związane było z niebezpieczeństwem, że przedmioty te nie będą mogły być używane w gospodarstwie prowadzonym w myśl nakazów religii mojżeszowej. Ograniczenia te dotyczyły przede wszystkim sposobu wykonania przedmiotu, a nie jego formy czy zdobienia, poza skrajnymi przykładami jak np. zastosowanie sym­ boli religii chrześcijańskiej w ornamencie. Tak więc Żydzi bardzo rzadko oddawali do szycia ubrania nieżydowskim krawcom, w oba­ wie przed przekroczeniem przepisu „szatnes", z zakazu mieszania wełny z lnem zarówno w materiale, jak i użytych do szycia czy zdobienia niciach. Jednym ze szczególnie ważnych był nakaz przestrzegania przepisów rytualnych przy wykonywaniu naczyń kuchennych. Z tej więc przyczyny, garncarze podlascy, gdy wypalali piec dla żydowskiego handlarza w okresie poprzedzającym święta Pesach, mieli nakazane przez tegoż, pozostawienie naczyń po wypale wewnątrz pieca. Żydowski kupiec przyjeżdżał, sam opróżniał piec, ładował naczynia na wóz po czym rozwoził i sprzedawał swoim współwyznawcom. Jedynie bowiem wtedy mógł ich zapewnić, że naczynia odpowiadają prawom rytuału koszerności, szczególnie ścisłym w tym okresie i mogą być używane przez okres święta. Sprawa zamawiania przez Żydów przedmiotów służących kultowi religijnemu u wyznawców innej wiary, a przede wszystkim u chrześ­ cijan, niepokoiła żydowskie gminy wyznaniowe w całym okresie diaspory. Problem był o tyle trudny do rozwiązania, że dominacja chrześcijan w niektórych zawodach, jak na przykład zawód złotnika, utrudniała gminom żydowskim wyposażenie np. synagogi w okazałe i pięknie wykonane przedmioty. Wielokrotne pytania do poszczegó­ lnych rabinów oraz powtarzające się w wielu gminach dyskusje na ten temat, kończyły się przeważnie dekretami zezwalającymi na zamawianie i używanie podczas obrzędów religijnych przedmiotów wykonanych przez wyznawcę innej wiary. W omawianym przez nas okresie nie było sytuacji przymusowych dotyczących zakupów przedmiotów używanych do obrządków religijnych a i dawne zakazy znacznie straciły na obowiązującej mocy, mimo to jednak zamówienie u nie-Żyda przedmiotów związanych z synagogą, czy też dotyczące innych przedmiotów kultu napotykało często na wewnęt15 II. 4. Fragm. z wycinanki tzw. Memory, z pocz. X X w. Kompozycja motywu podobna do kurpiowskiej „lelui"; i l . 5. Koguty, fragm. wycinanki Mizrach z X I X w. Polska 16 17 107 �II. 6. Drewniany i blaszany „grager" żydowski, podobne grzechotki znamy z obszaru Polski, zwł. południowej; i l . 7. Szabasówka, naczynie gliniane wykonane dla żydowskiej klienteli; siwak K. Rogowskiego z Białej-Podlaskiej rzne opory poszczególnych członków gminy. Nie ma chyba potrzeby dodania wyjaśnienia, że przedmioty te musiały być wykonywane ściśle według drobiazgowych nieraz wskazówek zamawiających. W omawianej kategorii kontaktów: rzemieślnik — odbiorca zachodzących pomiędzy obiema grupami, pragnęłabym zaanonso­ wać jeszcze jeden problem nie poruszany dotychczas ani w bada­ niach, ani literaturze. Mianowicie nasuwa się pytanie, na ile rzemieślnik, czy też może — określając dokładniej — wytwórca poszczególnych przedmiotów uczestniczył w obrzędach, mających znaczenie magiczne, obcej sobie grupy. Wówczas, gdy do takiegoż uczestnictwa predystynował go wykonywany zawód. Wiadomo, że Żydzi w niektórych okolicach Polski powszechnie zajmowali się ciesiołką i stolarką budowlaną. Wiemy też, że stawianie domu połączone było z szeregiem zabiegów magicznych, mających zapew­ nić trwałość budynku, zdrowie i pomyślność jego przyszłych miesz­ kańców. Pozostaje więc otwarte pytanie, czy rzemieślnicy żydowscy uczestniczyli w tych obrzędach, czy też wykonywał je kto inny? Czy fakt, że dom budowali Żydzi wpływał na zmianę, czy też zaniechanie poszczególnych zabiegów magicznych lub na przykład uroczystego, wspólnego dla całej grupy aktu zakończenia budowy. Wiadomo, że obrzęd wiechy traktowany był poważnie i powszechnie przestrzega­ no urządzania z tejże okazji jakiegoś poczęstunku. Wiechy stawiane na domach wiejskich czy małomiasteczkowych — to ozdobione kolorowe drzewka, czy rzadziej bukiety. Na domach żydowskich w okolicach Wieńszczyzny przymocowywano czasami gwiazdę Dawida na wysokim pręcie; czy pełniła ona również funkcje takie jak wiecha pozostaje dotychczas pytaniem otwartym. Przykładem zatarcia się granic pomiędzy swoim a obcym w tym zakresie, służyć może podany przez Kolberga opis wesela z ziemi łomżyńskiej. Otóż, jak podaje Kolberg, zdarzało się w tych okolicach, że powierzano Żydówce, mającej piekarnię w miasteczku, upieczenie weselnego kołacza; ciasta, które jak wiadomo odgrywa niepoślednią rolę podczas weselnego obrzędu. Piekarka osobiście przynosiła kołacz na wesele i wnosiła w odpowiednim momencie podczas uczty. Biesiadnicy witali ją tradycyjnymi przyśpiewkami, dziękując za przygotowanie ciasta. Za przysługę tę nie płacono jej pieniędzmi, ale odwdzięczano się darami, jak to było przyjęte w tradycji, między sąsiadami. Przykładem, który wprowadza nas w krąg zagadnień związa­ nych z problemem zmian zachodzących w obrzędzie, pod wpływem obrzędowości sąsiadów, może być znany z Wileńszczyzny zwyczaj sadzania panny młodej na dzieży podczas wesela żydowskiego. Jest on nie spotykany w powszechnej żydowskiej obrzędowości weselnej i zapożyczenie go od sąsiadów jest oczywiste. 18 19 108 Mnożenie przykładów i rozważań na ten temat wykracza jednak poza cele niniejszego artykułu , w którym interesuje nas przede wszystkim przedmiot i zdobiący go ornament. Na zakończenie więc tej krótkiej wzmianki o obrzędach nie od rzeczy będzie podać przykład przedmiotu, który w identycznej formie używany był przez obie grupy, w zbliżonych okolicznościach. Przedmiotem takim jest obrzędowa grzechotka. Nie wchodząc w tematykę związaną z pochodzeniem zwyczaju, jego historią, ograniczymy się tylko do przypomnienia magicznej roli przedmiotu, który hałasem miał odstraszać złe moce. W interesującym nas okresie klekotki używane są powszechnie w litur­ gii kościelnej, w czasie Wielkiego Postu, od Wielkiego Czwartku do Wielkiej Soboty, przez trzy dni, podczas których milczą kościelne dzwony. W tym też okresie wzmaga się zainteresowanie klekotkami wśród dzieci, które powszechnie się nimi bawią. Grzechotki te mają różne kształty, do najpopularniejszych należą drewniane, wykonane na tej zasadzie, że obracająca się na karbowanym wałku deseczka, wydaje, gdy wprowadzi sieją w ruch wirowy, głośny „klekot" (il. 1). Identyczny przedmiot używany jest i przez Żydów, i to w tym samym okresie, a więc wiosną w dniu święta Purim, gdy w synagodze czytana jest Księga Estery. Kiedy tylko wymawiane jest występujące w opowieści imię złego Hamana, młodzi chłopcy czynią hałas, aby je zagłuszyć. Są różne sposoby zagłuszania tegoż imienia: chłopcy tupią, krzyczą, ale najczęściej hałasują grzechotkami, które w jidysz zwane są grager. Zwyczaj ten znany był powszechnie w całej Europie. Rozmaite były formy gragerów, ale do najpopularniejszych (nie tylko na terenie Polski) należą skonstruowane na zasadzie identycznej jak klekotka. Najczęściej wykonywano je z drzewa, ale znane są również metalowe, czy też zrobione z kości słoniowej. Identyczny ten przedmiot używany był — jak widzimy — przez obie sąsiadujące ze sobą grupy w zbliżonych okolicznościach. Analogia ta nie została dotychczas zauważona w literaturze etnograficznej. Nie rozwijając rozważań nad funkcją magiczną przedmiotu i wynikającymi z tejże funkcji podobieństwami istotną jest dla nas sprawa zdobienia grzechotek. Otóż znany powszechnie i często występujący skromny ornament geometryczny na polskich klekotkach, względnie na będących ich bezpośrednią kontynuacją zabaw­ kach dziecinnych nie występuje na znanych mi grzechotkach żydowskich. Ale zaznaczyć muszę, iż dysponuję bardzo niewielką ilością egzemplarzy pochodzących z Europy wschodniej. Gragery są najczęściej gładkie i nie zdobione. Jedynym ornamentem może być wyryte na nich imię Hamana. Te, wykonane z innych materiałów (srebro, mosiądz, kość słoniowa), bywają ozdobione tekstem, wyry­ tą postacią Hamana lub jakąś scenką ilustrującą opowieść Księgi Estery, czasem ornamentem roślinnym. W ornamentyce tej nie 20 21 �dazłam motywów, które umożliwiłyby określenie cech charakteitycznych dla obszaru Polski. Przeciwnie, gragery z obszaru Polski Europy wschodniej nie różnią się w swej ornamentyce od powszechnie znanych i używanych w innych krajach Europy. Przechodząc do kategorii przedmiotów i zdobiących je ornamenówna pierwszym miejscu poruszyć należy temat, który jako jedyny ził powszechne zainteresowanie zarówno badaczy polskiej, jak ydowskiej sztuki ludowej — problem wzajemnych wpływów powiązań w wycinance, rozwijającej się równocześnie w obu ilturach. Toczące się na ten temat dyskusje zostały wnikliwie zanalizowa­ ne przez Aleksandra Błachowskiego i nie wydaje mi się słusznym powracanie do przytaczanych przez Błachowskiego a r g u m e n t ó w . " Dla naszych rozważań istotne jest tylko przypomnienie, że problem wzajemnych wpływów i zapożyczeń sprowadza się do dwóch podstawowych kwestii. Pierwsza, najważniejsza dla poszczególnych autorów, to sprawa bezpośrednich kontaktów pomiędzy ludnością żydowską i miejscową. Te kontakty miały bowiem przede wszystkim doprowadzać do wzajemnych zapożyczeń, czy też jak chcą niektórzy —do przeniesienia znajomości sztuki wycinania w papierze z jednej grupy do drugiej. Drugą sprawą, znacznie mniej interesującą poszczególnych badaczy, jest problem ornamentu i techniki wycina­ nia. Nie dyskutując z różnymi ujęciami zagadnień poruszanych w pierwszej z wyżej wymienionych grup, czuję się zobowiązana dorzucić kilka uwag odnośnie zagadnienia ornamentu i technik pracy powszechnie stosowanych w wycinance polskiej i żydowskiej. Pozwolę sobie szerzej rozwinąć myśl znanej badaczki wycinanki żydowskiej, Gizy Frenklowej, która pisała „Jedynym typem wycina­ nki żydowskiej, gdzie przenikanie (wzajemnych wpływów — O.G.M.) byłoby możliwe, jest grupa wycinanek naklejanych na okna w czasie Zielonych Ś w i ą t " . Otóż pisząc o możliwości wzajemnych wpływów wycinanki żydowskiej na polską, nie możemy zapomnieć, że wycinanka Żydów polskich dzieli się na dwie podstawowe grupy, które różnią się między sobą zarówno ornamen­ tyką, jak i techniką wykonania. Ten podział zresztą odróżnia, moim zdaniem, tradycyjną wycinankę żydowską występującą w Polsce od wycinanki żydowskiej znanej nam z innych krajów Europy, jak np. Niemcy czy Turcja. Cytowane wielokrotnie przez badaczy zdanie Stefana Czarnowskiego „A przecież zarówno technikę, jak też i podstawową zasadę kompozycji dekoracyjnej — składanie wycina­ nego nożycami papieru dzięki czemu ozdoba musi powtarzać się dwukrotnie lub czterokrotnie, a najczęściej układa się promieniście, chłopi polscy zapożyczyli od miejskich Żydów..." ,musimy przyj­ mować z pewnym krytycyzmem. Odnosi się ono bowiem tylko do jednej podgrupy wycinanek mieszczącej się w grupie tych przygoto­ wywanych na święta szawuot. Nie wolno nam zapominać, że tradycyjne wycinanki znane Żydom niemieckim, włoskim, tureckim, marokańskim wykonywane były zupełnie inną techniką, której nie spotykamy w wycinance polskiej. Wycinane one były nie nożyczka­ mi, a ostrym nożem, w papierze złożonym wzdłuż jednej pionowej osi i przymocowanym do deski. Poszczególne elementy ornamentu nie powtarzały się, a uzupełniały po obu stronach pionowej osi. Gdy przyjrzymy się ornamentowi wycinanki wnioski będą takie same. Na pewno rozety, rojzele'ch, nie różniły się wiele, lub nawet wcale od gwiazd opoczyńskich czy starej wycinanki radomskiej. Również i w scenach figuralnych, nawiązujących najczęściej do wątków biblijnych można dopatrzeć się analogii z wycinanką polską. Trudniej jest znaleźć wspólne elementy w mizrachach czy w sziwiti, a te niewątpliwie są charakterystyczne dla żydowskiej wycinanki, występującej przecież na znacznie szerszym obszarze aniżeli Polska. Sprawa różnic w ornamencie i kompozycji, wyodrębniających wycinanki poszczególnych żydowskich grup terytorialnych nie była 23 24 II. 8. Parochet, Turcja hamsa — amulet w kształcie ręki — czy też elementy wzoru zapożyczone z lokalnej architektury, to w wycinance żydowskiej pochodzącej z terenu Polski elementów takich jest bardzo niewiele. Można dopatrzeć się sięgania po lokalne motywy w sylwetkach kogutów (il. 3,5), które mogą chyba być zapożyczone z powszechnie występującego „kurka na kościele", względnie w sylwetce orła, który wprawdzie dwugłowy, często zarysem skrzydeł wyraźnie nawiązuje do polskiego godła państwowego. Nie są to jednak nowe elementy wzoru, zarówno bowiem ptak — kogut, jak i dwugłowy orzeł znane są żydowskiej wycinance — ich forma tylko może być zapożyczeniem. Problem motywu przedstawiającego „drzewko ży­ cia", który występuje zarówno w wycinance polskiej jak i żydowskiej należy — jak słusznie uważa Błachowski — rozpatrywać w innych kategorach aniżeli wąskie wzajemne wpływy obu grup. Szukając ornamentów, które przeszły z twórczości jednej grupy do sąsiedniej, wykraczamy oczywiście poza sferę kontaktów osobis­ dotychczas badana a w naszych rozważaniach nie możemy jej tych, uwarunkowanych konkretną sytuacją, choć te były na pewno pominąć Okazuje się bowiem że szukanie polsko-żydowskich dla nas najważniejsze. Czerpanie inspiracji twórczej przez rzemieśl­ powiązań w grupie tradycyjnej wycinanki tego obszaru jest szczegól­ nika z twórczości grupy sąsiadów było utrudnione. Izolacja towa­ nie trudne, trudniejsze aniżeli w wycinance z innych terenów rzyska obu grup, inna religia sprawiały, że nie-Żyd rzadko mógł Podczas gdy na przykład w mizrachach Żydów niemieckich spotyka¬ przypatrywać się dłużej wnętrzu synagogi w małym miasteczku, czy . my wkomponowane sceny zapożyczone bezpośrednio ze współczes- też oglądać przedmioty związane z kultem religijnym. To samo ncj wycinsnki niemieckiej w tnsłtoFcich wycinanych przez Żydów dotyczyło strony przeciwnej. Anonimowość sztuki ludowej nie marokańskich powtarza się charakterystyczna dla tego obszaru zezwala nam najczęściej na poznanie wykonawcy przedmiotu, toteż 25 109 �11. 9. Malatura skrzyni gorczańskiej z Kasiny W. (d. pow. Limanowa), z motywem przypominającym świecznik chanukowy dyskutując na temat ornamentu spotykanego na ludowym meblu czy budynku, nie możemy powiedzieć, kto był twórcą wzoru, jak zawędrował on do wiejskiej społeczności, czy wykonany przez rzemieślnika z jednej czy drugiej grupy, ale nie to stanowi dla naszych rozważań problem najważniejszy. Klasycznym przykładem ornamentu, który niewątpliwie został zainspirowany przez żydowską tradycję jest wzór na skrzyni gorcza­ ńskiej (il. 9). Komponując wzór, twórca zastosował rzadziej spoty­ kaną na tym terenie zasadę jednego pola zdobniczego. Wypełniłje nie, jak było to powszechne, motywem kwiatonu czy gwiazdy wieloramiennej, ale charakterystycznym dla sztuki żydowskiej orna­ mentem menory. Forma wzoru nawiązuje do kształtu chanukowego świecznika. Widzimy wyraźnie jego osiem ramion oraz dziewiąte, umieszczone pośrodku, co nawiązuje też do świecznikowego pierwo­ wzoru (il. 9). W tym miejscu umieszczano bowiem w świeczniku zazwyczaj szczególną zdobinę, względnie płomyk szamasza. Zakoń­ czenie każdego ramienia schematycznie narysowanym kwiatem — rozetą, ma z pewnością przybliżyć patrzącemu wizerunek chanu­ kowego świecznika z zapalonymi światłami. Ale jak wiadomo, szukanie poszczególnych motywów i wypreparowywanie ich z całości wzoru, zawsze jest zabiegiem niebezpiecz­ nym. Dlatego też, ograniczając się do tego jedynego, ale za to wydaje mi się przekonywującego przykładu, przejdziemy do zilustrowania naszych rozważań poszczególnymi kompozycjami ornamentu, które wydają nam się być przeniesione z jednej tradycji do drugiej. Najciekawszym przykładem ilustrującym wypowiedzianą wyżej myśl, są elementy stolarki, zdobiącej wiejskie domy. Przykłady rozwiązań ornamentacyjnych znajdujemy na dość dużym obszarze, więc chyba nie były one dziełem jednego rzemieślnika, czy też pojedynczej ekipy budowlanej. Na zjawisko kopiowania wzorów zdobin architektonicznych zwrócił już uwagę Witold Dynowski , nasze badania wzmiankę Dynowskiego poszerzają. Tak więc do jednego z często spotykanych układów ornamenta­ cyjnych w tradycyjnej sztuce żydowskiej należy układ heraldyczny, przedstawiający najczęściej dwa lwy, gryfony, jelenie lub ptaki ustawione profilem. Opierają się one zazwyczaj na tylnych łapach, a przednimi podtrzymują centralny motyw całego wzoru. Są to najczęściej Tablice Mojżeszowe, tarcza względnie kartusz z tekstem objaśniającym funkcję danego przedmiotu (w wycinance jest to często słowo mizrach, w amulecie tekst zaklęcia, na obrzędowym kubku — błogosławieństwo dla domu, właściciela naczynia) lub też korona zwieńczająca ów centralny motyw. Układ taki występuje powszechnie i przytoczony przez nas przykład parochetu czy wycinanki nie stanowią wyjątków. Znalezienie identycznego układu ornamentacyjnego na szczytach domów w powiatach łukowskim 26 27 110 i biłgorajskim w Archiwum Fot. IS PAN potwierdza tezę o wzajem­ nych zapożyczeniach. Na związki między ornamentyką żydowską a stosowaną w zdobnictwie architektonicznym w Białostockim wskazuje przykład szczytu domu ze wsi Zbucz w dawnym powiecie hajnowskim (il. 11), czy też ze wsi Czyże (il. 13) w tymże powiecie. Oba wzory zakomponowane są wzdłuż osi pionowej; w domu ze Zbucza centralnym motywem jest data budowy domu i umieszczony pod nią (prawdopodobnie) numer parceli. Umieszczona w ramce data flankowana jest przez dwa ptaki oraz zwierzęta, mające prawdopodobnie przedstawiać zająca lub wilka względnie psa. Całość powiązana jest bogatym ornamentem roślinnym, silnie zgeometryzowanym. Taki sam ornament i wkomponowane weń ptaki tworzą naczółek domu w Czyżach. Również niewątpliwie ze sztuki żydowskiej czerpał inspirację ten, kto zakomponował wzór nadokiennika domu w Topolanach. Centralnym motywem jest tu bliska żydowskiej tradycji harfa króla Dawida, flankują ją dwa gryfony. Jak wspomniałam już wyżej, niebezpiecznie jest wyjmować poszczególne motywy z całości kompozycji, niemniej można pokusić się o stwierdzenie, że i dwa lewki zdobiące nadokiennik we wsi Posiadły zawędrowały tu z żydowskiej ornamentyki. Lew jako motyw zdobniczy nie jest bliski tradycyjnej sztuce tego terenu, natomiast niezwykle często spotykany jest w ikonografii żydowskiej. Symbolizuje on tam lwa Judy, jest bohaterem często cytowanej Sentencji Praojców „Bądź wytrzymały jak tygrys, lekki jak orzeł, rączy jak jeleń a silny jak lew, by spełniać wolę Ojca w niebiosach" , czy też symbolizuje imię męskie Arie. Specyficzne koleje losu sprawiły, że Żydzi opuścili tak licznie zamieszkiwane przez siebie miasteczka. Pozostały po nich nieliczne, niezniszczone obiekty, inne aniżeli lokalna, tradycyjna architektura. Tak więc spotykamy jeszcze w polskim krajobrazie dawne bóżnice. W nielicznych przypadkach zachowały one swą dawną formę zamienione na muzea, czasem na inne domy użyteczności publicznej, jak biblioteki, urzędy. W przeważającej-iednak większości uległy zniszczeniu. Domy, o ile pozostały, zamieszkane przez nowych mieszkańców nie różnią się od powszechnej tradycyjnej architektury małego miasteczka, poza bardzo nielicznymi wyjątkami. Zdarzało się, że Żydzi dekorowali swoje domy gwiazdą Dawida, wkompono­ waną w ornament. Zwyczaj ten znany był nie tylko na terenie Polski, dotyczył najczęściej domów, w których mieściła się synagoga, czy też mieszkał rabin. Przykładem takiego postępowania jest dom w Tyko­ cinie. Wkomponowana w okno balkonu gwiazda Dawida straciła obecnie swoje dawne znaczenie, niemniej pozostała jako trwały element architektoniczny. Poszukiwanie motywów zapożyczonych z twórczości artystycz­ nej sąsiadów w tradycyjnej sztuce żydowskiej niestety nie dostarcza 28 �nam wielu przykładów. Problem wpływów i zapożyczeń kształtował się tam inaczej. Fakt, że obecnie do rozważań na ten temat możemy znaleźć przede wszystkim przedmioty służące uprawianiu kultu religijnego, na pewno utrudnia nam zadanie. Przedmioty te z natury rzeczy zdobione były motywami wyrażającymi symbolikę religijną. W przypadkach, gdy w zdobieniu ich sięgano po nietradycyjne :ory, czerpano je przede wszystkim z rzemiosła artystycznego, pływy stylowe poszczególnych epok w tym zakresie są duże, ale izważanie tych problemów wykracza już poza temat niniejszego ykułu. Odrębnym problemem są wpływy sztuki lokalnej w hafle. Materiałem, którym dysponujemy do dywagacji na ten temat, są de wszystkim haftowane serwetki do przykrywania hały na świątecznym stole, względnie torebki na mace na stół sederowy. W haftach tych widzimy wyraźnie motywy obce tradycyjnej sztuce żydowskiej, zostały one w większości przypadków zaczerpnięte z wzorników wysyłanych szeroko przez firmę D.M.C., względnie zżurnali dotyczących aktualnej mody. Powiązań z haftem ludowym nie udało mi się na tychże serwetkach dostrzec. Szukając przykładów we wzorach zdobiących naczynia codziennego użytku, również natrafiamy na tę samą odpowiedź. O ile wzory te wykraczały poza tradycję żydowską, pochodziły zazwyczaj z lokalnego wzornictwa przemysłowego. Analizując motywy zdobnicze na przykładzie wyro­ bów ceramicznych żydowskiej manufaktury z Lubyczy Królewskiej, nie możemy zgodzić się, że były one czerpane bezpośrednio z ludowej twórczości artystycznej , przenoszone z ceramiki ludowej. Nie różniły się bowiem od wzorów stosowanych współcześnie lub nieco wcześniej w innych manufakturach, sąsiadujących z tą w Lubyczy Królewskiej — jak Baranówka czy Horodnica . Wyroby takie niewątpliwie mieszczą się w kategoriach rękodzieła artystycznego i znane nam są przyczyny, które wpłynęły na stosowane tam motywy zdobnicze oraz źródła, z których wzory te czerpano. II. 10. Nadokiennik domu we wsi Posiadły, woj. warszawskie 25 30 31 II 11 S/c/yt domu zdobiony dekoracją snycerską, Zbucz, woj. białostockie, 1934 r. Reasumując nasze rozważania wydaje mi się słusznym podkreś­ lić, że obie kultury, współistniejące obok siebie przez tak długi okres, mimo dużych różnic i wzajemnej izolacji, nie rozwijały się w absolut­ nej separacji. Istniały elementy które przenikały z jednej do drugiej zarówno w zakresie obyczaju, jak i twórczości rzemieślniczej, i artystycznej wsi oraz małego miasteczka. Zmieniały one lokalną tradycję i pozostawały jako trwały element rzeczywistości. PRZYPISY 1 Aleksander Świętochowski, Żydzi na prowincji, „Wisła", t. 1890, s. 224—225 Olga Golberg—Mulkiewicz, Ethnographic Subjects Relating ) Polish Jews in Polish Scientific Literature, The Hebrew University F Jerusalem, Judah Magnes Press, w druku. » Alina Cała, Wizerunek Żyda w polskiej kulturze ludowej, Jniwersytet Warszawski, Instytut Socjologii, Warszawa 1987, na irawach rękopisu. Olga Goldberg-Mulkiewicz, „Obcy" w obrzędzie veselnym, „Literatura Ludowa", 1987, nr 2, s. 48—56; tejże: Postać Żyda w polskiej rzeźbie ludowej. „Polska Sztuka Ludowa" R. KXXIV, 1980,nr 3 ^ 1 , s. 219—226; tejże: The Stereotype of the Jew Polish Folklore, „Studies in Aggadah and Jewish Folklore", Folklore Research Center Studies, t. V I I , red. I . Ben-Ami, J. Dan, rusalem, 1983, s. 83—85; tejże; Polish Folk Culture and the Jew, v:) Poles and Jews, Myth and Reality, Columbia University onference Proceedings, N Y . 1986, s. 479—490 ' Przykładem tego rodzaju pracy jest album Moniki Krąjewsriej, Czas kamieni, Warszawa 1982 Publikacji tego rodzaju ukazało się ostatnio kilka. Do najważniejszych z punktu widzenia dokumentacji należą: L. Dobroycki, B. Kirshenblatt-Gimblett, Image Before my Eyes, SchockenDoks N.Y. 1977, The Polish Jews 1914—1939, red. N . Tamir, Iel-Aviv, 1983 Uriel Weinreich, Yiddish Language and Folklore, New York, 1959: D. Noy, Eighty Years of Jewish Folkloristics, (w:) Studies in II. 12. Nadokiennik domu we wsi Topolany, woj. białostockie. Jewish Folklore, red. F. Talmage, Association for Jewish Studies, Podobne kompozycje często występowały w zdobnictwie żydows­ "ambridge, Massachusetts, 1981, s. 1—13 kich nagrobków 2 5 6 �7 Sz. Anski (Sz-Z Rappaport), Folklor un etnografye — Gezamlte shriftn, t. X V , s. 257—268, Wilno-Warszawa Nowy York, 1925 Arie Tartakower, Ha-Hevra ha-jehudit, Tel-Aviv — Jeruszalaim 1965, rozdz. 2. (Hebr.) Jacob Katz, Masorat u maszber, Jeruszalaim 1958, s. 28—40 Mark Zborowski, Elizabeth Herzog, Life is with People, Schocken Books New York, 1967, s. 22 Diane K . Roskies, David G. Roskies, The Shtetl Book, Ktav Publishing House, 1979 Zapoczątkował je Iwan Franko na łamach „Wisły", pracą: Wojna Żydowska, przyczynek do studiów nad literaturą ludową, „Wisła", t. 6, 1892, s. 263—298, t. 7, 1893, s. 82—83 M . Altbauer, Język polski w szkole żydowskiej,„Zrąb", nr 5, Warszawa, 1934, s. 51—56; tenże, O słownictwie polskim Żydów, „Miesięcznik żydowski", t. 2, 1932, s. 184—187 O. Goldberg-Mulkiewicz, Jewish Textile Printers in Eastern Europe, „Folklore Review", nr 2, 1982, s. 152—157 Tadeusz Seweryn, Krakowskie klejnoty ludowe, Kraków 1935, s. 30 Jacob Katz, Bein jehudim Igoim, Jeruszalaim 1960, s. 3 5 - 4 0 Konkretnym przykładem obiekcji Żydów jest pytanie, skierowane do znanego uczonego w piśmie rabina Mosche Isserlesa, przez jednego z wiernych. Pyta on, czy Żyd może sprzedawać krzyże — rabin odpowiada, że tak. Należy jednak w tym miejscu zaznaczyć, że zarówno pytanie, jak i odpowiedź znajdujemy tylko w pierwszym wydaniu pracy, w następnych cały ten akapit jest opuszczony. M . Isserles, Sefer darkei Moshe, Jore dea, siman 100—101, Sulzbach, 1692 Materiały z Archiwum Pracowni Badania Sztuki Ludowej IS PAN. Jacob Katz, op. cit., s. 37 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 Oskar Kolberg, Dzieła wszystkie, Mazowsze, t. 5 Wrocław-Poznań, s. 172, 183 Wiadomości tej udzielił mi pan Zusia Efron, za co składam mu serdeczne podziękowanie. Temat kontaktów polsko-żydowskich w tradycyjnych obrzę­ dach rozwinęłam szerzej w pracy: Kontakty polsko-żydowskie w kul­ turze ludowej Podlasia — obrzędy, Uniwersytet Warszawski, filia w Białymstoku, sprawozdanie z konferencji, wrzesień 1988, w dru­ ku. Tadeusz Seweryn, Polskie zabawki ludowe, Warszawa 1960, s. 31—50 Aleksander Błachowski, Polska wycinanka ludowa, Toruń 1986, s. 12—15 Giza Frenkel, Wycinanka żydowska, „Polska Sztuka Ludo­ wa", R. X I X , 1965, nr 3, s. 141 Cytuję za A . Błachowskim, op. cit. s. 13 A . Błachowski, op. cit. s. 22—23 Roman Reinfuss, Ludowe skrzynie malowane, Warszawa 1954, s. 36 Witold Dynowski, Sztuka ludowa Wileńszczyzny i Nowogródczyzny, Wilno 1935, s. 19 Sentencje Praojców, V, 23 Nie wydaje mi się potrzebne przytaczanie całej bogatej literatury na temat sztuki żydowskiej. Interesujących przykładów na temat wpływów, które kształtowały formę balsaminki dostarcza praca, Towers of Spice, The Israel Museum, Jerusalem, 1982 Giza Frankel, Little Known Handicrafts of Polish Jews in the Nineteenth and Twentieth Centuries, Journal of Jewish A r t " , Vol. 2, 1975, 4 2 - 4 9 Elżbieta Kowecka, Jerzy i Maria Łosiowie, Leon Winogra­ dów, Polska Porcelana, Wrocław-Warszawa 1975 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5e8170a05e404571e2b8ba702377d18d.pdf df97d2604b6c62075667294e2bc6cd72 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3554 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3331 Title A name given to the resource "Będziecie mieszkać w szałasach przez siedem dni" (III Mojż. 23,24) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2, s.89-90 Creator An entity primarily responsible for making the resource Trzciński, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Andrzej Trzciński „BĘDZIECIE MIESZKAĆ W SZAŁASACH PRZEZ SIEDEM DNI" (III MOJŻ. 23,42) W Tyczynie (woj. rzeszowskie) w jednej z kamienic rynkowych przetrwało pomieszczenie z zachowanym częściowo oryginalnym żydowskim urządzeniem wnętrza. Ta jednopiętrowa kamienica, oznaczona obecnie numerem 23, zbudowana została w roku 1912 przez żydowską rodzinę Wachsów i użytkowana była przez nią co najmniej do końca lat trzydziestych. Interesujące nas pomieszczenie (wym. 4,3 x 2,4 m) znajduje się na poddaszu i posiada odkrytą więźbę dachową. Ta część pochyłego dachu, która je przykrywa, skonstruo­ wana została jako ruchoma i można ją było podnosić. Z pierwotnego wystroju wnętrza zachowała się poza tym drewniana podłoga oraz polichromia ścienna o tematyce żydowskiej. Pomieszczenie zaproje­ ktowane zostało zapewne od początku jako sukka (szałas, namiot, kuczka) i używane było w czasie żydowskiego Święta Sukkot (w brzmieniu polskim: Święto Szałasów, Święto Namiotów, Święto Kuczek). Sukkot było pierwotnie świętem ruchomym, związanym ze zbiorem plonów. Po niewoli babilońskiej dodano mu znaczenie historyczne, łącząc je z wyjściem Izraelitów z Egiptu i zamieszkiwa­ niem pod namiotami w czasie wędrówki przez pustynię. Określony też został stały termin — od 15 do 21 dnia miesiąca łiszri (wrzesień —październik). Zasadnicze przepisy odnośnie Święta Sukkot zamie­ szczone są w I I I Mojż. 23,33—36 i 23,39—43. Ze świętem związane są dwa następne dni — Szemud Aceret (Świąteczne Zgromadzenie Ósmego Dnia) i Simchat Tora (Radość Tory). Ta ostatnia uroczys­ tość dodana została dopiero w I X wieku w diasporze. Obchody Sukkot w czasach biblijnych wspomniane są w Ezdr. 3,4 ; Neh. 8,15—18 ; Ps. 118,27. Z czasem przepisy religijne dotyczące tego święta sprecyzowane zostały w Talmudzie w trakta­ tach Sukka i Szabbath a następnie przez Mąjmonidesa w Miszne-Tora (rozdział Sukka). Przypisy omawiają szczegółowo między 1 innymi konstrukcję i wystrój szałasu. Powinien on mieć przynaj­ mniej trzy ściany i stać pod gołym niebem. Najważniejszym jego elementem jest pokrycie dachu, które powinno być wykonane z materiałów roślinnych (gałązki wierzbowe, sitowie, słoma, trzcina, jedlina). „Niezbędne roślinne pokrycie winno być na tyle gęste, by światło słońca nie przewyższało cienia w szałasie, lecz by większe gwiazdy można było przez nie widzieć." Tradycja nakazuje również świąteczne przystrojenie wnętrza szałasu. Ściany obijane były tkani­ nami lub dywanami. Pod dachem zawieszano wieńce z płodów roślinnych. Owoce Erec Israel (granaty, oliwki, winogrona, migdały) zastąpione zostały w diasporze Europy Wschodniej wieńcami kaliny, głogu, kiściami kukurydzy. Charakterystyczny był tu też zwyczaj zawieszania lampionu z wydrążonej dyni. Ponieważ Suk­ kot jest świętem bardzo radosnym a w szałasie spędzało się cały tydzień, każda rodzina według swoich możliwości starała się, żeby wnętrze było przyjemne. W szałasie spożywano posiłki, odmawiano modlitwy, przyjmowano gości. Przepisy nakazują też spanie w szała­ sie, jednak w chłodnym klimacie obowiązek ten zostaje uchylony. Szałasy przyjmowały na przestrzeni wieków różne formy, a ich konstrukcja i wyposażenie zależne były od środowiska społecznego i zamożności budującego. Z minionych stuleci przetrwało trochę wizerunków rysunkowych przekazujących wygląd różnego typu szałasów. Typowa sukka to przeważnie czworoboczna konstrukcja z desek i gałęzi, wznoszona na okres świąteczny, wolnostojąca lub przystawiona do ściany budynku. W ciasno zabudowanych mias­ tach, gdzie nie było możliwości postawienia szałasu, adaptowano na ten cel werandę lub izbę z balkonem. Konstruowano też sukki stałe w postaci ogrodowych altan albo w pomieszczeniach na poddaszu. Te dwa ostatnie rodzaje posiadały ruchomy dach i zazwyczaj malowidła ścienne o tematyce związanej ze Świętem Sukkot. Oby2 3 4 5 89 �• czaj nakazuje, aby wieczorem po zakończeniu Jom Kippur rozpo­ cząć budowę szałasu (który wykańczało się w wigilię święta). W szałasach stałych w wieczór ten symbolicznie unosiło się dach. Omawiany tu obiekt z Tyczyna jest przykładem zmodernizowa­ nego szałasu, jaki urządzali sobie raczej zamożnie Żydzi. W jego wystroju świątecznym, poza zachowanymi częściowo malowidłami, możemy sobie wyobrazić ściany i dach ozdobione owocami i kwiata­ mi; wiszącą na ścianie wschodniej tablicę-mizrach, wskazującą na kierunek Jerozolimy. Do szałasów przeznaczone były specjalne tablice z motywami plastycznymi związanymi ze świętem. Jednak najważniejszym symbolem i atrybutem Sukkot był bukiet obrzędo­ wy z czterech roślin ( I I I Mojż. 23,40), z tym, że etrog, ów „owoc z drzew szlachetnych", umieszczano w specjalnym naczyniu. Zachowane częściowo malowidła znajdują się na ścianach: zachodniej i północnej. Na ścianie południowej było również malowidło, lecz ściana ta została otynkowana w latach powojennych zaprawą cementowo-wapienną. Malowidła kładzione są farbami wodnymi na tynku wapiennym, który położony jest do wysokości 2,2m. Malowidło na ścianie zachodniej składa się z dwu odrębnych części przedzielonych środkiem pionową drewnianą podporą przy­ ścienną. Stanowi też dwa odrębne tematy. Część z lewej strony (szer. 2,1 m, wys. 2,2 m) przedstawia motyw roślinny — wygiętą w okrąg gałązkę ze stylizowanymi liśćmi (kolor — ciepły brąz). W szczycie tego okręgu namalowana tą samą barwą korona ujęta jest po obu stronach zielonymi gałązkami palmowymi. Ponad koroną umiesz­ czony jest hebrajski napis: keter Tora (korona Tory), namalowany czarnymi dużymi literami. Całe to przedstawienie jest tradycyjnym i powszechnym żydowskim tematem plastycznym, stosowanym od wieków m.in. w malarstwie bóżnic, w haftach tkanin liturgicznych czy ilustracjach książek i tekstów okolicznościowych. Treścią jego jest cześć dla Tory jako Nauki i Prawa. Stan zachowania nie wskazuje na to, by jakieś istotne elementy tej części malowidła nie zachowały się. Część z prawej strony (wymiary takie same) nie jest całkowicie czytelna. Przedstawia leżącego lwa, malowanego kolorem ciepłego brązu z modelunkiem żółtego ugru. Z prawej strony (malowana w tych samych kolorach co lew) widoczna jest gruba kolumna, na której stoi duże naczynie z jednym uchem, przedstawiające być może lampkę oliwną, ewentualnie wazę z roślinami, gdyż ponad naczyniem widoczne są ślady zielonej farby. Obie te interpretacje są prawdopo­ dobne, lecz stan zachowania uniemożliwia dokładną identyfikację. Na drugim planie są krzewy malowane ciemną zielenią szmaragdową, w tle zarysy gór, w kolorze rozjaśnionej zieleni szmaragdowej. Lew jest jednym z najczęściej występujących w żydowskiej plastyce motywów, a w swej wymowie stanowi symbol pokolenia Judy i poprzez to ogólny symbol judaistyczny. W Biblii wspomniany jest ok. 130 razy, lecz najistotniejsze znaczenia a zarazem najbliższe temu przedstawieniu zawierają: I Mojż. 49,9 i I V Mojż. 23,24. Prawdopodobne jest to, że na ścianie południowej znajdować się mogło, odpowiedające temu przedstawieniu, symetryczne względem osi korony, identyczne malowidło, gdyż ta kompozycja jest jakby połową klasycznego układu adoracji Tory przez lwy, flankowana zwykle kolumnami z umieszczonymi na nich naczyniami. Niekorzy­ 6 7 stny podział ściany (słup) spowodować mógł rezygnację z umieszczę! nia całego układu w jednej płaszczyźnie. Ponieważ jednak w zacno* wanym zestawie malowideł nie występuje żaden temat bezpośrednio! związany ze świętem, prawdpodobne jest też, że mógł się tara znajdować typowy na tę okoliczność motyw — ręka dzierżąca bukie| obrzędowy. Malowidło na ścianie północnej (szer. 1,4 m, wys. 2,2 n f l przedstawia pejzaż z postaciami ludzkimi. Na pierwszym planie, na wysokiej skale (kolor — ciepły brąz z modelunkiem ciemnej umbry) j są dwie postacie w szerokich kapeluszach — jedna stoi z długą laską.I pasterską, druga siedzi obok (kolor postaci — fioletowo-błękitny). j Z prawej strony stoi wysokie drzewo (pień — brąz z modelunkieml żółci, listowie — zieleń w różnych odcieniach). Na tle drzewa! widoczne są nieproporcjonalnie dużych rozmiarów kiście winogron! (fioletowo-błękitne). W dole, po szaro-błękitnej wodzie, płynie łódźi żaglowa z nadbudówką, na jej pokładzie widnieją sylwetki dwaj postaci (łódź — brąz z modelunkiem żółci, żagle białe, cień łodzi na wodzie fioletowy). Na drugim brzegu wody zarysy gór (błękit i brąz),| w tle niebo (nad górami żółtawe, wyżej jasnobłękitne). Malowidło] jest nieco zniszczone, lecz raczej nie brakuje żadnych istotnych] elementów. Zinterpretowanie tego przedstawienia nie może być jednoznacz- i ne, gdyż nie jest ono, jak poprzednie, motywem typowym. Jednak pewne elementy pozwalają przepuszczać, że jest to alegoryczna] scenka, ukazująca Żydów spoglądających na Ziemię Obiecaną przed przejściem przez Jordan. Na jakiej podstawie można wysnuć takie] stwierdzenie? Otóż ostatniego dnia świętowania Sukkot przypada I dzień Simchat Tora, w którym kończy sią roczny cykl czytania Tory. W ostatnich wersach 33 rozdziału V Księgi Mojżeszowej czytamy: „ l i schlebiać ci będą [tzn. ludowi Izraela] wrogowie twoi, a ty będziesz kroczy! po ich wzgórzach". W kolejnym wersie — 34,1 — czytamy: j „Potem wstąpił Mojżesz ze stepów moabskich na górę Nebo, na] szczyt Pizga, który jest naprzeciw Jerycha i Pan pokazał mu całą i ziemię od Gileadu aż po Dan ...".To ważne wydarzenie wspomniane jest też w innych miejscach Pięcioksięgu: I V 27,12 ; V 3,27 ; V 31,71 V 32,49. Postać stojącą z laską pasterską interpretować można był jako Mojżesza. Drugoplanową postać obok jako Jozuego, jego \ następcę, który wprowadził później lud Izraela do Ziemi Obiecanej. ' Taką interpretację tej scenki potwierdza ponadto nieproporcjonal-] nie dużych rozmiarów wizerunek kiści winogron, które są tu jakby \ „zjawą". Taką ogromną kiść winogron przynieśli uprzednio Mojże-: szowi z Ziemi Obiecanej zwiadowcy — Jozue i Kleb (IV Mojż. 13,23). Winne grono, winorośl stały się symbolem ludu Izraela] i symbolem obfitości zdobytej ziemi. Wizerunek łodzi żaglowej niej jest w tym kontekście jasny, ponieważ Żydzi przeszli przez Jordan suchą stopą, gdyż wody jego zatrzymały się na ten czas. Bardziej Ogólne i ujęte w sposób poetycki związki z tą scenką odnajdujemy w Psalmie 114, który należy do Hallelu (Psalmy 113 — 118)| odmawianego w czasie Święta Sukkot. Zachowane przykłady kuczek bądź ich relikty istnieją zapewne w wielu miejscowościach Polski, jednak poza kilkoma rozpoznany- i mi przypadkami stan informacji o tego typu obiektach jest znikomy, j W chwili obecnej cały obiekt z Tyczyna jawi się jako najcenniejszy | tego rodzaju zabytek w Polsce. PRZYPISY 1 „Kalendarz Żydowski na rok 1986 — 1987", Warszawa 1986, Wiadomość od p. Skotnickiego, mieszkańca Tyczyna. 2 Miszna, traktat Sukka 1,1 ; Majmonides, Miszne-Tora, Sukka 5,21, cyt. za: R. Lilientalowa, Święta żydowskie w przeszłości i teraźniejszości, „Rozprawy Akademii Umiejętności. Wydział Filo­ logiczny", Seria I I , t. 45, Kraków 1909, s. 275 3 R. Lilientalowa, op. cit., s. 275 s. 26 5 H . Frauberger, Über alte Kultusgegenstände in Synagoge und Haus, Frankfurt am Main 1903, s. 75 R. Lilientalowa, op. cit., s. 274 , Wiadomość od powojennych użytkowników tego pomieszczenia. 6 Fot. Ryszard Cząjak � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/207a71c7e5c018be262df49eb1b17a7c.pdf e7bc6607ece4ab510c5c1fd791269bf1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3555 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3332 Title A name given to the resource Obraz Żyda w strukturze mitów chłopskich / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2, s.91-92 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ludwik Stomma OBRAZ ŻYDA W STRUKTURZE POLSKICH MITÓW CHŁOPSKICH* Na wstępie trzy konstatacje: 1. Rozpowszechnienie i nasilenie polskich opowieści ludowych o Żydach nie pozostaje w żadnej relacji z rzeczywistą dyslokacją w terenie bohaterów tych opowieści. Ludność żydowska w okresie międzywojennym partycypowała najsilniej w populacjach wiejskich na terenie Lubelszczyzny (6,4% ogółu mieszkańców wsi), Wołynia (4,6%), Polesia (4,2%) i Kielecczyzny (4,2%), najsłabiej zaś w woje­ wództwie pomorskim (0,1%) i poznańskim (0,04%). Wydawać by się więc mogło logiczne, nawet uwzględniając wielkie migracje repatriacyjne lat 1945—1948, iż ludność wiejska województw cent­ ralnych i wschodnich dziesiejszej Polski przechować winna w swojej tradycji więcej wątków i motywów żydowskich niż np. ludność Wielkopolski czy Pomorza Gdańskiego. Prawidłowość taka jednak nie występuje. Wszelkie znane mi próby badań porównawczych przynoszą w tej mierze wyniki przypadkowe, z których wypreparo­ wać nie sposób jakiejkolwiek statystycznej tendencji. 2. Co nie sprawdza się w makroskali, również i w mikroskali nie znajduje potwierdzenia. W wioskach, które w okresie międzywojen­ nym i w X I X wieku nie miały, jak w poznańskim, wcale lub prawie wcale kontaktu z ludnością żydowską, liczba wątków żydowskich nie jest dziś mniejsza niż we wsiach Lubelszczyzny, w których zamieszkiwały względnie liczne rodziny żydowskie. Próżno by się również doszukiwać różnic jakościowych lub typologicznych w opo­ wieściach mieszkańców tych wsi na temat Żydów. 3. Można wreszcie założyć, iż po tragedii shoah nie ma już ludności żydowskiej na wsi polskiej; że więc młode pokolenie chłopów polskich nie zetknęło się w praktyce życia codziennego z przedstawicielami narodu żydowskiego. Te same opowieści i sądy na temat Żydów powtarzane są jednak, jak wykazują każde badania terenowe, przez reprezentantów wszystkich kategorii wiekowych wsi polskiej, a wiec zarówno tych, dla których samo pojęcie „Żyd" powinno być całkowitą abstrakcją, jak i tak zwanych „naocznych świadków". Stajemy więc przed pokusą sformułowania paradoksalnej tezy, iż dla rozpowszechnienia i trwania wątków o tematyce żydowskiej na wsi polskiej istnienie samego ich przedmiotu nie jest konieczne. Analizy treściowej chłopskich sądów i opowieści o Żydach dokonali, zainspirowani pracami teoretycznymi Zbigniewa Benedyktowicza Władysław Teofil Bartoszewski i Alina Cała. Analiza ta doprowadziła ich do wniosku, szczególnie mocno uwypuklonego u Bartoszewskiego, iż opowieści owe w ogromnej większości nie odbiegają od ludowego schematu relacji o wszystkich obcych: Cyganach, Ukraińcach, Niemcach, ale również przedstawicielach innych klas społecznych czy nierolniczych grup zawodowych. Skłon­ ny byłbym nie tylko zgodzić się z tą tezą, ale nawet ją rozszerzyć, włączając, choć zabrzmi to może paradoksalnie, do rzędu mitów o charakterze — jak to określa Luc de Heusch — „operatywno-strukturalnym" (takich więc, które, w naszym przypadku, zastosowane by być mogły mutatis mutandis do wielu kategorii obcych) również uznane przez Bartoszewskiego za specyficznie antysemickie, opowieści o tak zwanych „mordach rytualnych". O ile bowiem nie udało mi się odnaleźć pełnego schematu „mordu rytualnego" przypisanego innej niż żydowska grupie naro­ dowościowej, o tyle poszczególne mitemy tego oskarżenia z łatwoś­ cią zmieniają adresatów. I tak oskarżenie o „mord rytualny" składasię z reguły z trzech zasadniczych elementów: — porwania katolickiego dziecka lub hostii — wytoczenia z nich krwi — użycia tej krwi do celów — rzec by się chciało — rytualno-kulinarnych. Zarzut porywania dzieci katolickich kierowany jest także do Cyganów (powszechne), rzadziej Ormian i Ukraińców, a na przy­ kład w okolicach Krynek (woj. białostockie) również do miejsco­ wych Tatarów, przy czym tym ostatnim przypisuje się także torturowanie i mordowanie porwanych dzieci. Kradzenie hostii jest przede wszystkim specjalnością protestancką. Krew niewinnych dzieci odnajdujemy również w opiniach o rytualnych ucztach Kozaków, Hucułów czy bolszewickich komisarzy. Jest rzeczą chara­ kterystyczną, iż — jak udokumentował Janusz Tazbir — przeciwko oskarżeniu rodziny Bieniaszów o mord rytualny (Sochaczew 1556) wystąpiła natychmiast i z całą stanowczością mniejszość protestanc­ ka, świadoma wielosieczności podobnych legend. Podobna sytuacja Rzadki przykład występowania postaci Żyda w ikonografii Męki Pańskiej. Łącko k. St. Sącza. Fot. Jan Świderski 91 �powtórzyła się w 1935 we wsi Skordjów koło Dorohuska, gdzie oskarżonego Żyda Mojko uratowała z rąk chłopów grupa gospoda­ rzy niemieckich również oskarżanych uprzednio o różnorakie zbrodnie przeciw katolickiej większości wsi. Bezsprzecznie specyficznym zarzutem antyżydowskim pozostaje więc tylko kwestia morderczego spisku przeciw Chrystusowi. Dwutysiącletnia kariera owego argumentu zaznaczyła się krwawymi śladami w historii narodu żydowskiego, co ukazują, w wymiarze historycznym prace Poliakova, Girarda, Michela etc. Wydaje się natomiast, iż etnologowie nie poświęcili wystarczającej uwagi opo­ zycji Żydzi: Chrystus w wersji ludowej. Nie zauważyli bowiem, iż pojawia się ona w życiu wsi w coraz nowych wersjach odteologizowanych wprawdzie, zachowujących jednak tę samą konstrukcję narracyjną spisku Żydów przeciw niewinnemu (niewinnym), który drogą diabolicznej machinacji doprowadzony zostaje do śmierci. Schemat ten oparty jest przeważnie na kombinacji pięciu mitemów: 1. Nienawiść Żydów do niewinności. 2. Żydzi organizują spisek. 3. Drogą kłamstwa, przekupstwa, szantażu itp. sparaliżowane zostają siły winne bronić niewinnego (Piłat). 4. Niewinny ponosi śmierć. 5. Często pojawia się też postać przyjaciela niewinnego, który w decydującym momencie zdradza go i podstępnie wydaje Żydom (Judasz). Można przytoczyć szereg przykładów podobnych opowieści na wsi polskiej. Najcharakterystyczniejsze z nich to przypuszczalnie: — opowieść o spisku żydowskim przeciwko arcyksięciu Rudol­ fowi, uśmierconemu w Mayerling — przeciwko synowi Napoleona (chodzi zapewne o Lou—Lou, syna Napoleona I I I ) — przeciwko Mikołajowi I I — przeciw pasażerom „Titanica" — przeciwko generałowi Nobile czy, w czasach najnowszych: — przeciwko Janowi Pawłowi I I (zamach Agcy) — przeciwko prezydentowi Kennedy'emu. Zwraca uwagę, iż poza Janem Pawłem I I oraz w pewnym stopniu Mikołajem I I , chodzi tu o postacie zgoła wieśniakom nie znane i nie funcjonujące w tradycji ludowej poza tym oto jednym, konkretnym przypadkiem. Zdradza to, moim zdaniem, nieautochtoniczne po­ chodzenie tych wątków. Są to prawdopodobnie treści przenikające do kultury ludowej drogą, jak to określa Kazimierz Dobrowolski, „opadania", a więc przenikania poprzez ambonę, pisma ulotne pochodzenia miejskiego, wychowanie wojskowe i im podobne, przypadkowo lub w celach manipulacyjnych. Zwracano niejednokrotnie i słusznie uwagę, ze mityczny obraz Żyda budowany jest w polskiej kulturze ludowej nie w oparciu o doświadczenie praktycznej konfrontacji z tą tu zmysłowo znaną grupą lub jednostką żydowską. Przeciwnie, odnajdujemy jakże często podział na „naszych" — dobrych Żydów i pozostałych — abstrakcyjnych Żydów „w ogóle", Żydów ,jako takich". Tłuma­ czy to dobitnie dlaczego, o czym mówiliśmy na wstępie, realna obecność doświadczenia społecznego nie jest konieczna do trwania, a nawet upowszechniania się sądów ogólnych. Jest to również zgodne z modelowymi, strukturalnymi zasadami funkcjonowania ksenofobicznej opozycji swój: obcy we względnie izolowanych, niewielkich społecznościach wspólnotowych, tak charakterystycz­ nych dla polskiego pejzażu ruralnego. Zgodne jednak tylko do tego momentu, do którego obraz obcego, w tym przypadku Żyda, nie wychodzi poza zakres zbioru wymienialnych między sobą elemen­ tów zeschematyzowanego wyobrażenia obcości. Sprawa komplikuje się w momencie specyfikacji obrazu. W takiej bowiem sytuacji zwykliśmy obserwować w kulturze chłopskiej postępowanie typu indukcyjnego — rzutowanie doświadczenia tu i teraz na wizję makrokosmiczną. Tak też właśnie, na podstawie praktycznych doświadczeń dnia codziennego (inna rzecz, iż odbitych w krzywym zwierciadle wymogów systemu modelującego), specyfikowane są mityczne obrazy Cygana, Niemca, Ukraińca... W przypadku Żydów mielibyśmy do czynienia z procesem odwrotnym: to co zmienia ogólny kształt inności w specyficzną inność żydowską czyli używając języka wartościującego, co zmienia zwyczajną, pospolitą ksenofobię w antysemityzm, dane by było polskiej kulturze ludowej z zewnątrz, byłoby importem. Stąd krok tylko od supozycji, że zostało jej narzucone. Przyjęcie takiej hipotezy prowadzić musi zaś do odrzucenia interpretacji tak zwanego antysemityzmu chłopskiego jako zjawiska wyrosłego na glebie realnych konfliktów ekonomiczno-społecznych, tak ukochaną przez niektórych figurą Żyda-karczmarza rozpijające­ go lud i pośredniczącego między nim a panem z krzywdą dla obojga. Koegzystencja mitycznego ze społecznym opiera się nieraz na niezwykle skomplikowanych regułach gry. Nie chcielibyśmy wiec stawiać tez skrajnie antyempirycznych, wykluczających całkowicie zależności między ludowym mitem Żyda a powikłaniami klasowy­ mi, gospodarczymi itp. Wydaje się jednak, iż nie tu leży punkt ciężkości problemu. Szukać go należy raczej po stronie mitu, a nawet —jeszcze konkretniej: po stronie edukacji mitycznej wsi polskiej bez względu na to, czy była ona świadoma, czy nieświadoma. Referat wygłoszony w Jerozolimie 2.02.1988 Rynek w Kazimierz n. Wisłą w latach trzydziestych � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e44211f1218fe2aa25ee46b47ae0b717.pdf 99b618ea0eacf919491262260b3e68c1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6074 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne narodziny - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5665 Title A name given to the resource Osoba pełniąca rolę gospodyni w czasie odwiedzin matki i dziecka, I/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.II: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z matką i dzieckiem pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.157 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-realted customs, rituals and beliefs part II Customs, rites and beliefs associated with mother and child Creator An entity primarily responsible for making the resource Diakowska-Kohut, Edyta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Objaśnienia znaków: Na przyjęciu organizowanym z okazji narodzin dziecka podawano: 1 - miód, 2 - babkę, 3 - kołacz, sernik, 4 placek, 5 - ciasto, 6 - ciastka, 7 - cukierki, 8 - słodycze, 9 - tort, 10 - rogale z marmoladą, 11 - pączki, 12 - “to co przynieśli goście”, 13 - “czym chata bogata”, 14 - inne odpowiedzi (zob. mapa 12 i komentarz), 15 - brak tradycji podawania słodkich potraw, 16 - brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). 4. Na mapie obok głównych rzek zaznaczono również większe miasta - małymi pustymi kółkami. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytanie zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprać. Józef Gajek: VIII. Odwiedzanie i obdarowywanie położnicy po połogu. 36. Zbadać, czy we wsi istnieje zwyczaj odwiedzania położnicy? g) Czy odbywa się “poczęstne”. Jeśli tak - co daje się do jedzenia i picia? Ważne zagadnienie potraw obrzędowych! � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5c6be7cefdd239c067da32664a53879b.pdf 58d14953f74a3130bc956c9d707ae17c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:408 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:369 Title A name given to the resource Niektóre wnioski z materiałów językowych / ETNOGRAFIA POLSKA 1959 t.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.2, s.282-287 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szyfer, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ANNA SZYFER NIEKTÓRE W N I O S K I Z. MATERIAŁÓW JĘZYKOWYCH Badania gwaroznawcze dają ogromne możliwości retrospektywnego spojrzenia na dzieje l u d z i mówiących daną gwarą. Pozwalają one na ustalenie niektórych granic etnicznych, wskazują również na k i e r u n k i osadnictwa. W i e l o k r o t n i e zdarza się, że oddalone od siebie zaledwie o parę kilometrów wsie mają różny zasób l e k s y k a l n y . G d y dzieli j e g r a ­ nica polityczna l u b wyznaniowa, j a k m a to miejsce między w s i a m i w a r ­ mińskimi i m a z u r s k i m i , jest t o zjawisko zrozumiałe. Natomiast zróżnico­ wanie takie na pozornie j e d n o l i t y m terenie, nie mającym granic dzie­ lących, sygnalizuje zróżnicowane pochodzenie mieszkańców t y c h w s i . l\ Do badania słownictwa, a właściwie — j a k w w y p a d k u mojej pracy — zasobu leksykalnego wystarczy bardzo niewiele pytań. W czasie badań na terenie K u r p i o w s k i e j Puszczy Zielonej posługiwałam się k w e s t i o ­ nariuszem s t u p y t a n i o w y m , zawierającym działy: słownictwo części d o m u , wozu, t k a c t w a , r o l n i c t w a , s t r o j u , przygotowania - p o k a r m u , za­ gadnień wierzeniowo-obrzędowych i owadów. G d y chcemy wykryć zróż­ nicowanie zatarte już przez czas i oddziaływanie sąsiedniej g w a r y pod w i e l u względami podobnej, a więc łatwiej przejmowanej przez p r z y byszów, m u s i m y pytać nie o nazwy rzeczy l u b przedmiotów codziennego użytku, które przecież ścierają się w stałym użyciu, a i c h ujednolicenie d y k t o w a n e jest i c h komunikatywnością, lecz przede w s z y s t k i m o zja­ wiska i nazwy oderwane, będące j a k g d y b y przez swoją drug©planowość prywatną własnością ludzi, t y m s a m y m więc długo nie podlegające wpływom. T a k więc słownictwo części pługa, krosien, kołowrotka czy nazwy zwierząt bądź kiedyś zagrażających człowiekowi, bądź hodowa­ nych, są j e d n o l i t e na terenie całej Polski, w w i e l u w y p a d k a c h Słowiań­ szczyzny, a n a w e t z n a j d u j e m y j e w p o d s t a w o w y m słownictwie języków indoeuropejskich K Zróżnicowanie zaś nazw i czynności w i e r z e n i o w y c h czy też nazw d r o b n y c h owadów jest wprost nieprawdopodobnie bogate. 1 Materiał nera, porównawczy B e r n e k e r a i czerpałam Sławskiego. ze słowników etymologicznych Bruck­ �WNIOSKI Z MATERIAŁÓW JĘZYKOWYCH M a p a 1. Zróżnicowanie n a z w g w a r o w y c h O omacnica # mentelnica • '•. 283 n a oznaczenie ćmy nocnej bzieda A mara © i ćma ' Wg szkicu A. Szyfer wyk. Z. Biernacki i } 1 •*> # lj J L Kierując się t y m szukałam zróżnicowania m . i n . także i w dparciu o słow­ n i c t w o owadów. W badaniach n a d zróżnicowaniem l e k s y k a l n y m cały t e r e n k u r p i o w s k i objęłam początkowo siatką badań o p u n k t a c h oddalonych od siebie o m n i e j więcej 10 k r a . Na pasie ograniczonym od zachodu Omulwią a od wschodu Szkwą nie znalazłam p r a w i e żadnego zróżnicowania w obrębie badanych działów słownictwa. Dopiero posuwając się dalej na wschód między Szkwą a Pisą uzyskałam zaskakujące w p r o s t w y n i k i . Oto cała północna część tego pasa okazała się zupełnie inna, a słownictwo t y c h w s i w działach różnicujących bardzo podobne do słownictwa z w i o sek m a z u r s k i c h powiatów piskiego i szczycieńskiego . Zagęścić więc 3 1 A ; 8 2 Materiały językowe dotyczące terenu Puszczy d r o b n y c h notatek p r z y c z y n k a r s k i c h , o p u b l i k o w a l i 3 P o r . materiały gwaroznawcze lektologii P A N w W a r s z a w i e . przygotowane Zielonej, K. N i t s c h do d r u k u l i c z n y c h , ale ii ;-J ,;j H . F r i e d r i c h. jjj oprócz i \ | .j przez I Zakład Dia- J !l �ANNA 2g4 SZYFER musiałam sieć badań na t y m terenie, aby uściślić zróżnicowanie. Na pa­ sie Szkwa — Pisa przebadane zostały p r a w i e wszystkie w i o s k i (26), z po­ minięciem t y l k o zupełnie południowych, leżących nad samą Narwią, w s i zaścianków szlacheckich. T a k więc na łącznie przebadanych 45 w s i 26 przypada na stosunkowo mały obszar między Szkwą a Pisą: 11 z n i c h t j k pozwala wnioskować podany poniżej przykładowy materiał 0 a wsie pochodzenia innego niż cały region. Stanowią one około 24°/o, c z y l i p r a w i e *A t e r e n u Równoleżnikowe zróżnicowanie na K u r p i a c h t a k i c h nazw, j a k n p . kozły, k r o w y , k o p l i n y , koźliny, można by chyba tłumaczyć za d r e m H . F r i e d r i c h e m , objaśniającym to zjawisko pasowości na przykładzie f o n e t y k i , a szczególnie nosowości i palatalności, większą k o n s e r w a t y w nością terenu północnego, odciętego bardziej od wpływów k u l t u r a l n y c h . Dobrze to i l u s t r u j e wyżej w y m i e n i o n y autor na przykładzie słabnięcia tendencji a r t y k u l a c y j n y c h palatalności asynchronicznej (psiwo, pchiwo, p j i w o , piwo). Natomiast k o m p l e k s y terenowe nazw, j a k ma to miejsce np. p r z y nazwach ćmy, nietoperza i k o n i k a polnego, na dodatek spotykane także kompleksowo w n i e d a l e k i m sąsiedztwie w powiecie Szczytno i Pisz w województwie olsztyńskim, dowodzą różnego osadnictwa. 4 Dzięki możliwości zestawienia t y c h materiałów z materiałami zebra­ n y m i przez warszawski Zakład D i a l e k t o l o g i i P A N mogłam t u stwierdzić identyczność słownictwa na niektórych terenach Mazurów i Kurpiów. Tak n p . w k u r p i o w s k i c h wsiach L e m a n , Z i m n a , W a r m i a k , Wyżega, Zalas, D u d y , Łączki, P i a n k i występuje nazwa grycka, oznaczająca bie­ dronkę, występująca równocześnie w t y m s a m y m znaczeniu w powiecie Szczytno we wsiach: Opaleniec, Sasy, Róglas, Szymany, G r o m , L e m a n y , Dźwierzuty, Pasym, R u m i Rudziska. Cały teren na zachód od S z k w y zajmuje mazowiecka grzegrzółka. Sporadycznie występuje przepiórka i kokoszka, znane również na Mazurach, oraz ogólnopolska boża krówka. Drugą nazwą, układającą się t a k samo kompleksowo, jest nazwa ćmy. W wyżej w y m i e n i o n y c h wsiach k u r p i o w s k i c h i m a z u r s k i c h występuje bzieda oraz sporadycznie również mazurska mara. Ciekawe jest t u określenie bzieda j a k o rodzaj mentelka (motyla) a biedny, bo szary, n i e ­ ładny. Nazwa mara pochodzi prawdopodobnie od innej cechy tego owada: jego życia nocnego, co musi przypominać marę. Popularna na pozosta­ łym obszarze omacnica, znana również i na Mazowszu, zawiera również cechę owada, latającego po ciemku, czyli „po o m a c k u " . Występująca 1 . 5 H . F r i e d r i c h , Gwara opracowanej i kurpiowska (fonetyka), Warszawa 1954. W ub. r o k u przygotowałam do d r u k u do m o n o g r a f i i językowej M a z u r i W a r m i i , Warmii. przez ten Zakład, Słownictwo zwierząt, gadów i owadów Mazur �T WNIOSKI Z MATERIAŁÓW JĘZYKOWYCH M a p k a 2. Zróżnicowanie n a z w g w a r o w y c h A lelek O skórzan H skórzak 285 n a oznaczenie n i e t o p e r z a • skórnik • kacopyrz # (czasem nientoperz) mentoperz © nietoperz Wg szkicu A. Szyfer wyk. Z. Biernacki w k i l k u n a s t u miejscowościach mentelnica to po prostu f e m i n i n u m od mentla, znana również w powiecie p i s k i m (mapa 2). Podobnie też układają się nazwy nietoperza. M a z u r s k i kacoperz (mapa 2) zajmuje południowo-wschodni teren K u r p i . Na reszcie pasa Szkwa — Pisa d o m i n u j e nazwa skórzan, tłumaczona przez ludność t y m , że „uun to m a takie skrzidła j a k ze skóry". Cały zachodni teren K u r p i zajmuje, występujący i na Mazowszu, lelek. Te t r z y przykładowe nazwy ilustrują i dokumentują dobrze zróżnicowanie etniczne t e r e n u i ciążenie jego północnego wschodu k u M a z u r o m . Pozostały teren k u r p i o w s k i — j a k wykazują p u n k t y przebadane porównawczo w p o w i a t a c h przasny­ s k i m , mławskim, ostrołęckim na południe od N a r w i , pułtuskim i płoc­ k i m — stanowi raczej jednolitą całość z Mazowszem. Z e b r a n y materiał mógłby dowodzić pochodzenia części wiosek pół­ nocno-wschodniego t e r e n u k u r p i o w s k i e g o z sąsiednich M a z u r . Wskazuje na to również toponomastyka, te same nazwy w s i b o w i e m spotykane są �ANNA 286 Mapka 3. Zróżnicowanie # nazw SZYFER gwarowych koniki O skocz • n a oznaczenie k o n i k a polnego skoczki Wg szkicu A. Szyfer wyk. Z. Biernacki równocześnie na K u r p i a c h i Mazurach, j a k n p . P i a n k i , Czarnia, L e m a n , Z i m n a , P u p k o w i z n a , Wyżega, Turośl, Niedźwiedź i t p . Takie możliwości wysuwał już H . F r i e d r i c h na podstawie zbieżności fonetycznych, lecz n i e mógł tego wówczas w pełni udowodnić materiałem przykładowym ze wzglądu na niemożność przeprowadzenia badań na terenie m a z u r s k i m będącym już poza granicą Polski. Zebrany obecnie przeze m n i e materiał t e r e n o w y zdaje się popierać tę tezę. Popiera ją również w niektórych w y p a d k a c h materiał a r c h i w a l n y , wskazujący na emigrację Mazurów z powiatów Ełk i Olecko na Suwalszczyznę i powiatów Pisz i Szczytno na K u r p i e . D o k u m e n t y p r z y b y c i a ewangelickiej ludności z M a z u r na t e r e n y P o l s k i przechowuje m . i . Ewangelickie A r c h i w u m w Suwałkach. Być może, że podobne d o k u m e n t y znalazłyby się w zniszczonym niestety w czasie w o j n y E w a n g e l i c k i m A r c h i w u m w Łomży. Emigracja ta p r z y ­ pada na dwudzieste i trzydzieste lata X V I I I w . i była spowodowana z jednej s t r o n y wzrostem ucisku ekonomicznego i narodowościowego na �WNIOSKI Z MATERIAŁÓW JĘZYKOWYCH 287 terenie M a z u r , z d r u g i e j zaś ucieczką przed zarazami. W t y m czasie na K u r p i a c h pas między Szkwą a Pisą był jeszcze p r a w i e nie zamieszkany, a przez swe podobieństwo warunków geograficzno-gospodarczych dosko­ nale nadawał się na osiedlenie Mazurów. Badania językowe pozwalają wysunąć tezy o m a z u r s k i m pochodzeniu niektórych w s i k u r p i o w s k i c h . Wskazują na istnienie zagadnienia i na k i e r u n e k , w j a k i m może iść jego rozwiązanie. Ostateczne ustalenie szla­ ków m i g r a c j i należy już do historyków. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e15e3a941f032f8b2644fc7add32fc66.pdf 7b9c362be4f76cc2613531499e0ac640 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:402 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:363 Title A name given to the resource Materiały do wybranych tradycyjnych zajęć pozarolniczych na Kurpiowszczyźnie / ETNOGRAFIA POLSKA 1959 t.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.2, s.247-254 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text JACEK OLĘDZKI M A T E R I A Ł Y D O W Y B R A N Y C H T R A D Y C Y J N Y C H ZAJĘĆ POZAROLNICZYCH NA KURPIOWSZCZYŻNIE Obszar K u r p i o w s k i e j Puszczy Zielonej na skutek niesprzyjających warunków dla r o z w o j u r o l n i c t w a pozostawał do połowy X V I I w . p r a w i e nie osiedlony \ Utrzymywała się na n i m puszcza z wyjątkowo rozwiniętą siecią rzek, s t r u g i s t r u m i e n i . Bogactwo j e j — pszczoły, drobna zwie­ rzyna, r y b y , d r e w n o i r u d a darniowa, obficie występująca na rozległych łąkach — znajdowało się do dwudziestych l a t X V I w . we władaniu ksią­ żąt mazowieckich, a następnie we władaniu królewskim. R o l n i c t w o , za­ początkowane w puszczy dopiero przez kolonizację w d r u g i e j połowie X V I I w., zostało poprzedzone rozwojem szeregu zajęć wyzyskujących tak cenne w t y m czasie „naturalne środki wyżywienia i p r a c y " , a więc b a r t n i c t w e m , łowiectwem, rybołówstwem, kuźnictwem, s m o l a r s t w e m oraz młynarstwem zbożowym, obsługującym sąsiednie t e r e n y rolnicze i n i e ­ liczne miasteczka rozsiane wokół puszczy, nie posiadające t a k rozwinię­ tej sieci rzecznej. Rozwój w s p o m n i a n y c h zajęć, a następnie rozwój r o l n i c t w a na t e ­ renach k u r p i o w s k i c h wpłynął na kurczenie się n a t u r a l n e j bazy p r o ­ d u k c y j n e j , jaką była puszcza. Z k o l e i zaś w końcu X V I I I w . i na po­ czątku w i e k u X I X nastąpił p r a w i e całkowity upadek łowiectwa, b a r t ­ n i c t w a , kuźnictwa i smolarstwa (dziegciarstwa) . Utrzymało się j e d y n i e węglarstwo, obsługujące już nie kuźnice, lecz d r o b n y c h k o w a l i , oraz r y ­ bołówstwo i młynarstwo, które w szczątkowych f o r m a c h istnieją do dzisiaj. 2 Do X V I I I w., k i e d y nastąpił na obszarze Puszczy Zielonej rozwój r o l ­ n i c t w a i h o d o w l i bydła, wyżej w y m i e n i o n e zajęcia musiały stanowić po1 L . K r z y w i c k i podaje, przynosi że p i e r w s z e wiadomości o wsiach w l u s t r a c j a z 1660 r. ( L . K r z y w i c k i , Kurpie, Puszczy „Biblioteka Zielonej Warszawska', R. 52, t. 3: 1892, s. 456. 2 Wyjątkowo silnie wpłynęło n a u p a d e k t y c h zajęć przejście K u r p i o w s z c z y z n y pod zabór p r u s k i . Stworzyło to w a r u n k i d l a m a s o w e g o w y r ę b u lasów p r z e z Niem­ ców i zamknięcie k u r p i o w s k i c h kuźnic, konkurujących z n i e m i e c k i m i n a M a z u r a c h . �JACEK OLĘDZKI 248 ważne źródło u t r z y m a n i a miejscowej ludności». W X I X w. miejsce to zajęło całkowicie r o l n i c t w o . N i e m n i e j nadal rybołówstwo, hodowla pszczół, węglarstwo, k o w a l s t w o i młynarstwo spełniały rolę zajęć ubocz­ nych, które łagodziły trudności gospodarcze panujące w Puszczy. Rolnic­ t w o b o w i e m , m i m o upowszechnienia się wśród całej ludności, na skutek tego, że opierało się w s w o i m r o z w o j u o słabe gleby, nie mogło w pełni zaspokoić istniejących potrzeb. W początkach X X w., a szczególnie w okresie międzywojennym, zajęcia, które jeszcze mogły istnieć (rybo­ łówstwo, pszczelarstwo) l u b rozwijać się (kowalstwo), ratowały w i e l u Kurpiów, pozbawionych odpowiedniej ilości ziemi, przed s k r a j n y m ubó­ stwem. W m o i m opracowaniu p o m i j a m inne jeszcze, występujące na t y m terenie zajęcia pozarolnicze, j a k o r y l s t w o , obróbka drzewa, t k a c t w o , garncarstwo i b u r s z t y n i a r s t w o . O m a w i a j e w swych pracach A. Chętnik. Są one również t e m a t e m badań moich kolegów z warszawskiego Za­ kładu E t n o g r a f i i I H K M P A N . Na bazie wszystkich w y m i e n i o n y c h zajęć tworzył się zasadniczy zrąb k u l t u r y Kurpiów. Z i c h u p a d k i e m szedł w parze zanik głównych c z y n ­ ników różniących kulturę ludności t y c h terenów od obszarów sąsiednich. Rola t y c h zajęć, podobieństwo w i c h ogólnym charakterze, wynikłe m . i n . z oparcia o jednakowe n a t u r a l n e środki rozwojowe, oraz w y ­ stępowanie w j e d n y m zasadniczo okresie, względnie reprezentowanie jednakowego etapu rozwojowego przemawiają za łącznym na nie spojrze­ niem. Tematem mego sprawozdania są przede w s z y s t k i m badania terenowe, poprzez które starałem się wydobyć z dzisiejszej k u l t u r y w s i k u r p i o w ­ skiej wiadomości pozwalające na uzupełnienie obrazu rozwoju tej k u l ­ t u r y w okresach dawniejszych. Włączenie do sprawozdania również omó­ w i e n i a źródeł pisanych ma na celu ogólne zasygnalizowanie możliwości kryjących się w nich dla pełnego opracowania w y m i e n i o n y c h zajęć. W źródłach pisanych dotyczących Kurpiowszczyzny istnieje w porów­ n a n i u do i n n y c h dziedzin k u l t u r y najwięcej wiadomości o b a r t n i c t w i e , łowiectwie, kuźnictwie, młynarstwie i smolarstwie, a nieco m n i e j o r y b o ­ łówstwie. Wiąże się to przede w s z y s t k i m z t y m , że w y m i e n i o n e zajęcia rozwijały się w ramach własności królewskiej, objętej inwentaryzacją 3 Por. F . P i a ś c i k, s. 24—27. A u t o r Osadnictwo przytacza fragment w Puszczy Kurpiowskiej, z lustracji starostwa Warszawa ostrołęckiego 1939, z 1789 r. (s. 27—29), z którego w y n i k a , że j e s z c z e w drugiej połowie X V I I I w. zajęcia rolnicze stanowiły bardzo ważną rolę w życiu mieszkańców P u s z c z y . ,W ; poza­ starostwie t y m całym w c a l e iuż podnieść i n t r a t y nie można było, którego w s i e na groncie t a k podłym [...] zasiadły [...] j e s t t y l k o te s t a r o s t w o nasiadłe w mieszkańców, h a n d l e m różnym y furmaństwem trudniących się niżeli z grontów więcev żyiących". �MATERIAŁY Ryc. DO T R A D Y C Y J N Y C H - ZAJĘĆ POZAROLNICZYCH 1. Wieś W y s z e l , pow. M a k ó w M a z o w i e c k i . Zwójek, c z y l i samołówka 249 na kuny, jedno z n a j s t a r s z y c h narzędzi łowieckich. O k . V- w . n.: A — wieko; B — dusa; C — knybelek; D — zanenta Rys. J. Olędzki i l u s t r a c j a m i . Stąd specjalną grupę, wiadomości o t y c h zajęciach stano­ wią przekazy zawarte w lustracjach i w inw e nt a rz a c h z X V I i X V I I w. W źródłach X V I I I - w i e c z n y c h , zresztą bardzo ubogich, nie znajdujemy wiadomości o o m a w i a n y c h zajęciach. W i e k X I X przynosi n o w y t y p źró­ deł, pierwsze ogólne zestawienia wiadomości o k u r p i o w s k i e j k u l t u r z e . L i t e r a t u r a tego okresu, zwracając uwagę przede w s z y s t k i m na archaizmy k u l t u r o w e , t y m s a m y m dostarczała najwięcej materiałów do w y m i e ­ n i o n y c h zajęć. W początkach X X w. i w okresie międzywojennym zainteresowania badaczy K u r p i o w s z c z y z n y wyraźnie przesunęły się na inne dziedziny k u l t u r y . Poza n i e l i c z n y m i artykułami A. Chętnika, dotyczącymi r y b o ­ łówstwa i kuźnictwa, okres t e n nie wniósł zasadniczo nic nowego do poznania o m a w i a n y c h zajęć. Badania terenowe rozpocząłem w 1954 r., prowadziłem w dalszym ciągu w 1955 i 1956 r. Zebrany materiał cechuje na razie jeszcze duża niejednolitość. Dotychczasowymi badaniami, trwającymi ogółem 80 d n i , objąłem obszar między r z e k a m i Omulwią i Pisą, a dawną granicą pruską i Narwią. Na t y m obszarze przebadałem 20 w s i . Oprócz tego zebrałem wiadomości w 6 p u n k t a c h południowej części Mazur. Uzyskane przeze m n i e materiały dotyczące rybołówstwa pozwalają �250 JACEK OLĘDZKI R y c . 2. Wieś K r y s i a k i , pow. Ostrołęka. C h o b o t n i a . O k . '/u w . n. Rys. J . Olędzki S I - 1 ; na odtworzenie wszystkich narzędzi i t e c h n i k połowu stosowanych na t y m terenie oraz na uchwycenie zmian, jakie zachodziły w i c h używaniu. Pozwalają również na określenie zmiennej w różnych okresach r o l i r y b o ­ łówstwa w życiu Kurpiów. Zebrano również materiał dotyczący ludo¬ wej wiedzy o r y b a c h i rybackiej m a g i i . j | i Materiał do łowiectwa jest znacznie uboższy. Pozwala na odtworzenie t y l k o n i e l i c z n y c h miejscowych narzędzi i sposobów łowieckich, a m i a n o w i c i e łowienia k u n i tchórzy zwojkiem, w y d r żakiem, lisów i borsuków r o z k o p y w a n i e m i c h j a m l u b lisów i wilków łowieniem [] ; w doły albo też lisów w żelazne samotrzaski. Jeżeli chodzi o znaczenie łowiectwa i zachodzące w t y m zakresie zmiany, to zebrane wiadomości \ j wystarczają j e d y n i e na stworzenie obrazu słabo zarysowanego z ostat n i c h l a t X I X w., k i e d y łowiectwem zajmowano się wyjątkowo w bardzo l '* n i e l i c z n y c h wsiach. Obraz ten jest zupełnie niewystarczający dla szu¬ kania w n i m analogii do wcześniejszych okresów historycznych, k i e d y j łowiectwem zajmowano się powszechnie. i j; Wiadomości dotyczące h o d o w l i pszczół wystarczają na poznanie tego zajęcia i ocenę jego znaczenia w życiu w s i t y l k o w okresie stosowania u l i , w czasie ostatnich kilkudziesięciu l a t . O b a r t n i c t w i e nawet w pamięci najstarszych informatorów nie zachowały się p r a w i e żadne wspomnie- t ! ,j I | ¡1 \\ X i I nia. Natomiast do m a g i i pszczelarskiej istnieje dosyć obszerny materiał, który może być odniesiony do czasów, k i e d y istniało b a r t n i c t w o . Siadami po d a w n y m kuźnictwie na K u r p i a c h są dziś j e d y n i e pozostałości po śluzach i fundamentach kuźnic w postaci p a l i sterczących na łąkach l u b w k o r y t a c h rzek, groble stawowe oraz nazwy łąk i pól, takie j a k : amernia, ruda, zuzel, śluzka, staw — w miejscach gdzie istniały kiedyś kuźnice. Poza t y m o jednej z kuźnic (we w s i Przystań n a d rzeką O m u l e w ) , która pracowała do osiemdziesiątych l a t X I X w., zachowała się żywa pamięć, pozwalająca na uzyskanie wiadomości o wyglądzie narzę­ dzi i urządzeń, o i c h rozplanowaniu, o przedmiotach i sposobie p r o d u k c j i oraz niedokładne wiadomości o właścicielu, r o b o t n i k a c h i wysokości płac. �MATERIAŁY DO T R A D Y C Y J N Y C H ZAJĘĆ POZAROLNICZYCH 251 R y c . 3. Wieś Przystań, pow. M a k ó w M a z o w i e c k i . R e k o n s t r u k c j a r o z p l a n o w a n i a kuźnicy n a podstawie informacji n a j s t a r s z y c h mieszkańców wsi: A — paleniska; B — kolo młyńskie; C — wał; D — młoty; D — koła palczaste poruszające młoty; E — pnie z kowadłami; F — miechy; G — koła palczaste poruszające miechy; H — pasy transmisyjne; I — most i śluza t Rys. J. Olędzki Jeżeli chodzi o pozostałe kuźnice, można na podstawie t r a d y c j i ustnej zdobyć się na próbę określenia przynależności społecznej właściciela kuź­ nicy i czasu zaprzestania p r o d u k c j i . Do tej p o r y przebadano zagadnienie kuźnic w 6 p u n k t a c h Kurpiowszczyzny. Pozostają do przebadania jeszcze ślady kuźnic w 5 wsiach. Wiadomości uzyskane do k o w a l s t w a wykazują, że między n i m a kuźn i c t w e m istniał wyraźny związek. Kuźnictwo wpłynęło na określenie p r o d u k c j i k o w a l s t w a w siedemdziesiątych i osiemdziesiątych latach X I X w . i na u t r z y m y w a n i e w starych wsiach i n s t y t u c j i k o w a l a wiosko- �JACEK 252 Ryc. OLĘDZKI 4. C z a r n o t r z e w , pow. Ostrołęka. M ł y n zbożowy. We współczesnych n i a c h śluzowych i t r a n s m i s y j n y c h młynów zbożowych przetrwały f o r m y występujące w urządze­ techniczne młynach-kuźnicach: A — obudowa koła młyńskiego; B — młyn; C — druga; D — stawidło; E — stawidło tzw. śluzy jałowej Rys. J. Olędzki wego, zobowiązanego do naprawiania z d a r t y c h sośników całej wiosce, do której należał, za tzw. skupiznę . Występowanie kowalstwa do c h w i l i dzisiejszej pozwala na odtworze­ nie współczesnych i starszych narzędzi i t e c h n i k pracy, na uchwycenie zmian w wytwórczości oraz zmian w r e k r u t a c j i społecznej k o w a l i w okre­ sie ostatnich kilkudziesięciu l a t . Jeśli chodzi o przetwórstwo d r e w n a na dziegieć, potaż i węgiel, udało m i się dotychczas uzyskać materiał j e d y n i e do węglarstwa i smolarstwa. Materiał ten składa się z luźnych, f r a g m e n t a r y c z n y c h wiadomości i nie pozwala na odtworzenie pełnego obrazu o w y c h zajęć. Do przetwórstwa zbóż na mąkę i kaszę zebrany jest wystarczająco o b f i t y i stosunkowo j e d n o l i t y materiał. Wiąże się to bez wątpienia 7. tym,, że do dzisiaj stosowane są na Kurpiowszczyźnie wszystkie w y ­ stępujące t a m dawniej f o r m y przeróbki zboża. Cały uzyskany w czasie badań materiał nie wystarcza na jednakowo 4 * Skupizna lecz zbożem. była to f o r m a opłacania k o w a l a za wykonaną pracę, nie pieniędzmi, �MATERIAŁY DO T R A D Y C Y J N Y C H ZAJĘĆ POZAROLNICZYCH 253 t ' R y c . 5 (z lewej). D o b r y l a s , pow. K o l n o . Wolne koło w młynie R y c . 6 (z p r a w e j ) . Poredy, pow. P r z a s n y s z . Sposób u m o c o w a n i a wodnym sieci w „saniach" Fot. J . Olędzki pełne ujęcie poszczególnych zajęć. Rybołówstwo, hodowla pszczół w ulach, k o w a l s t w o i przeróbka zbóż na mąkę i kaszę mogą być odtworzone w ich pełnym h i s t o r y c z n y m r o z w o j u . Natomiast materiał do łowiectwa, kuźn i c t w a , smolarstwa i węglarstwa będzie mógł być przedstawiony j e d y ­ nie w f o r m i e p r z y c z y n k o w e j . Rozwój w y m i e n i o n y c h zajęć nie jest j e d n o l i t y . Starano się uchwycić etapy r o z w o j u dla poszczególnych typów zajęć. Wysunięto roboczo d a t y szczegółowe jako podstawę do przeprowadzenia periodyzacji zmian. Są to w p i e r w s z y m rzędzie daty z przełomu X I X i X X w. oraz początku względnie ukończenia obu ostatnich wojen. �254 JACEK OLĘDZKI Jeżeli chodzi o zróżnicowanie regionalne w w y m i e n i o n y c h okresach, można zaryzykować twierdzenie, że na przestrzeni całej dawnej Puszczy Zielonej procesy rozwojowe w y m i e n i a n y c h zajęć przebiegały analogicz­ nie. Natomiast porównując materiały z t e r e n u M a z u r z materiałami z t e ­ r e n u K u r p i o w s z c z y z n y stwierdzamy zasadnicze różnice. Wyrażają się one wcześniejszym o kilkanaście l a t występowaniem na terenie M a z u r t y c h samych, co na Kurpiowszczyźnie, etapów rozwoju, ponadto większą przez cały t e n okres powszechnością w y m i e n i o n y c h zajęć wśród ludności k u r p i o w s k i e j . Wynikało to z wyższego poziomu r o l n i c t w a na terenach mazurskich, nie t a k rozdrobnionego i rozwijającego się na lepszej bazie glebowej. Ponadto w obrębie poszczególnych zajęć na Mazurach i K u r p i a c h w y ­ stępują różnice w narzędziach i technikach pracy, wynikłe z różnic śro­ dowiska geograficznego i krzyżowania się różnych wpływów k u l t u r o ­ wych. W k i e r u n k u uchwycenia t y c h wszystkich różnic pomiędzy K u r p i o w ­ szczyzną a t e r e n a m i z nią sąsiadującymi prowadzone są dalsze prace tere­ nowe. I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/39d70fde0dc2b100dbc92e8ac0f9d8d7.pdf 57c5186ad6140a77816baf89430f2c90 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:401 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:362 Title A name given to the resource Gospodarka hodowlano-pasterska w Puszczy Zielonej (od końca XIX w. do lat pięćdziesiątych XX w.) / ETNOGRAFIA POLSKA 1959 t.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.2,s.241-246 Creator An entity primarily responsible for making the resource Biernacka, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MARIA BIERNACKA GOSPODARKA HODOWLANO-PASTERSKA W PUSZCZY ZIELONEJ od końca X I X w. do lat pięćdziesiątych X X w . Wyodrębnienie zagadnienia h o d o w l i i pasterstwa znajduje pełne uza­ sadnienie w w a r u n k a c h geograf iczno-gospodarczych r e j o n u puszczań­ skiego. Charakterystyczną cechą t y c h warunków jest znaczna przewaga lasów, łąk i pastwisk w stosunku do ziemi o r n e j , co zdecydowało, że t e ­ r e n t e n od początku zasiedlenia go posiadał podstawy do r o z w o j u h o ­ d o w l i i pasterstwa. Stwierdza to F. Piaścik pisząc, że pasterstwo w P u ­ szczy Zielonej pojawiło się już w pierwszej fazie osadnictwa, k i e d y przeważały t u jeszcze zajęcia leśne, a więc b a r t n i c t w o i łowiectwo. Świa­ d e c t w e m tego są t z w . łąki b a r t n e l u b borowe, pozostające w użytko­ w a n i u bartników z K o l n a czy Nowogrodu, którzy do puszczy zapuszczali się j e d y n i e w celu podbierania m i o d u z b a r c i . 1 1 Z falą osadnictwa rolniczego, przypadającego na okres od d r u g i e j połowy X V I I do X I X w. włącznie, wiąże się już wyraźnie rozwój gospo­ d a r k i hodowlanej. Rozwój r o l n i c t w a był t u b o w i e m od początku j a k najściślej związany z r o z w o j e m h o d o w l i i od niego uzależniony. Poważne znaczenie ' gospodarstwa hodowlano-pasterskiego w życiu Kurpiów oraz różnorodność f o r m gospodarczych, społecznych i wierzeniowo-zwyczajowych, związanych z t y m i zajęciami (które zresztą nie­ j e d n o k r o t n i e przetrwały do czasów obecnych), s t a n o w i wystarczające uzasadnienie do. oddzielnego i wszechstronnego opracowania tego t e m a t u . ¿l' Założeniem podjętej przeze m n i e pracy jest ukazanie d y n a m i k i rozw o j u gospodarstwa hodowlano-pasterskiego i jego r o l i w r o z w o j u ogól¬ nej gospodarki terenów puszczańskich od końca w i e k u ubiegłego do czasów obecnych.. Uzasadnieniem d l a t a k ustalonych r a m czasowych są prze­ de w s z y s t k i m dostępne m i źródła. L i t e r a t u r a dotycząca w y m i e n i o n e g o 1 F. P i a ś c i k , Osadnictwo na Puszczy Kurpiowskiej, Warszawa 1939, s. 24, 31. Tradycję łąk b a r t n y c h zanotował również podczas badań t e r e n o w y c h w r o k u 1954 m g r J . Olędzki, a s y s t e n t Zakładu E t n o g r a f i i P A N w W a r s z a w i e , w e w s i P i a n k i , pow. Kolno. Etnografia Polska I I 1 6 ' ' j j j i 1 ! i i ł �MARIA 242 BIERNACKA zagadnienia jest skąpa. W pracach o Kurpiowszczyźnie znajdujemy za­ ledwie drobne p r z y c z y n k i mówiące o h o d o w l i i pasterstwie i dlatego nie mogą one stać się podstawą do odtworzenia pełnej d r o g i rozwojowej t y c h zajęć. Ponadto materiały te odnoszą się przeważnie do w . X I X i początków X X , a więc do tego okresu, który o b e j m u j e m y również n a ­ szymi współczesnymi badaniami t e r e n o w y m i . Z t y c h więc względów podstawą mego opracowania będą przede w s z y s t k i m g r u n t o w n e poszu­ k i w a n i a terenowe. Właściwa selekcja materiałów terenowych, k o n f r o n ­ tacja i c h z literaturą oraz f a k t a m i h i s t o r y c z n y m i stanowić będą gwarancję wiarygodności w y k o r z y s t a n y c h źródeł. D l a uzyskania d a n y c h statystycz­ n y c h z zakresu ogólnego obszaru w s i , rodzajów ziemi, s t r u k t u r y gospo­ darczej ilości pogłowia i t p korzystano z archiwów p o w i a t o w y c h , g m i n ¬ n y c h i gromadzkich r a d n a r o d o w y c h 2 Terenem m o i c h badań t e r e n o w y c h jest w zasadzie obszar położony w granicach rzek O m u l w i , Pisy i N a r w i , ograniczony od północy dawną granicą polityczną polsko-niemiecką. Teren t e n w w i e l u miejscowościach był przekroczony d l a uzyskania materiału porównawczego. Podstawą ba­ dań był kwestionariusz, opracowany i przedyskutowany w Zakładzie. Obejmuje on następujące działy: w a r u n k i geograficzno-gospodarcze ba­ danej w s i ; gospodarstwo łąkowo-pastwiskowe i leśne; rodzaje hodowa­ n y c h zwierząt i d r o b i u ; pomieszczenie i sposoby przechowywania paszy; f o r m y l e t n i c h wypasów i zimowego żywienia; w y k o r z y s t a n i e zwierząt d o m o w y c h i produktów zwierzęcych; zwyczaje, wierzenia, zabawy i pie­ śni związane z hodowlą i pasterstwem. 2 H. Kurpiami Wiadomość Gawarecki, zwanych, o Puszczy j ą ń s k i , Wędrówki po gubernii s z a w a 1859; J . T h u g u t t , augustowskiej O wydmach w w leśnictwie t. 3: 1862, s. 34—51; W. P o l , Puszczaki S e r . 2, W a r s z a w a Myszynieckiej 1888, s. 100—106; W. C z a j e w s k i , 1881; A . Z a k r z e w s k i , Kurpie, Materiały [w:] Od Myszyńca do etnografii Kurpie, „Tygodnik polskiej, Pisma pośmiertne, szawa 1913; t e n ż e , Płock „Biblioteka 1903; K . P o t k a ń s k i , t. 2, K r a k ó w O Kurpiach, 1922; A . Z kurpiowskich nych, Warszawa na borów, Obrazy (pow. z życia ostrołęcki) Mazowsze, i natury, w maju, t. 4, W a r s z a w a Ilustrowany", S e r . 2, t. 12: pograniczu Warszawa Warszawska", Warszawa Puszcza 1919; t e n ż e , Moralność Kurpiowska, 1934; t e n ż e , Z Zielonej 1924; t e n ż e , Warunki kurpiowsko-mazurskim, 1934; P i a ś c i k, j w . Zie­ R . 52, t. 3: Staszewski, [w:] C h ę t n i k, P u s z c z a K u r p i o w s k a , „Ziemia", t. 5: 1914—1919; t e n ż e , K u r p i e , K r a k ó w darczo-kulturalne War­ „Rocznik Leśniczy", „Wisła", t. 1: 1887, s. 73—105, 149; t. 2: 1892, s. 527—558; R . 52, t. 4, s. 61—97, 349—385; D. Kurpiów, Polu­ odbyte, „Wędrowiec", t. 24: 1886; t e n ż e , Z Puszczy 1888, s. 589—603; L . K r z y w i c k i , Kurpie, i umoralnienie mieszkańcach naukowym ostrołęckim, Mazowsza, 1869; W. O l s z o w s k i , celu „Gazeta R o l n i c z a " , 1870, n r 22, s. 217—219; O. K o l b e r g , lonej. i jej „Pamiętnik H i s t o r y c z n y Płocki", t. 2: 1830, s. 56—76; A. Kalendarzyk Łomża 1927; zwyczajów War­ Puszczy, gospo- tenże, dorocz­ �GOSPODARKA HODOWLANO-PASTERSKA 243 W r o k u 1955 przeprowadziłam orientacyjne badania terenowe w 2 4 wsiach, zaś w 1956 r. badanie po­ głębiające w dalszych 6 wsiach. W sumie b a d a n i a m i objęłam 10 w s i Za­ chodniej części Puszczy n a d rzeką Omulwią i Płodownicą oraz 20 w s i środkowej i wschodniej części, po­ łożonej n a d Narwią, Turoślą i Pisą. Uzupełnienie w y m i e n i o n y c h powyżej źródeł t e r e n o w y c h stanowią mate­ riały własne, zebrane w 1954 r. na marginesie i n n y c h prac. Dotychczasowy materiał pozwala stwierdzić, że w końcu ubiegłego i na początku obecnego stulecia m i e ­ szkańcy Puszczy Zielonej p r o w a d z i l i na dużą skalę hodowlę bydła, k o n i , owiec, świń i gęsi. Hodowlę tę umoż­ liwiały znacznie większe niż obecnie obszary łąk, pastwisk i lasów. Duża część obszarów puszczańskich była R y c . 1. Wieś K o l i m a g i , p o w . K o l n o . jeszcze bagnem, wydmą l u b mocza­ P i o t r S z a b e l s k i , z a w o d o w y p a s t e r z od bydła, owiec, r e m , pewnie j e d n a k stała się już zespołowego w y p a s u użytkowna dzięki p i e r w s z y m m e l i o ­ a w młodości świń, ze s w y m p o m o c ­ nikiem psem racjom i u t r w a l a n i u w y d m piasko­ Fot. M. Biernacka w y c h przez zalesianie, przeprowa­ d z o n y m w latach 1 8 3 9 - 1 8 6 2 przez rząd Królestwa Polskiego. M e l i o r o w a n o tereny jezior K a r a s k i , Serafin i r z e k i Tuirośli; zalesiono p o w i a t ostrołęcki. Istnieją ponadto możliwości k a r c z u n k u krzewów leśnych i zamiany t y c h terenów na łąki, pastwiska l u b pola u p r a w n e . Lepiej r o z w i j a się w t y m okresie h o d o w l a w o k o l i ­ cach d o b r y c h łąk nadrzecznych, słabiej, gdzie istnieją moczary, t o r f czy luda darniowa. M i m o istniejącego już w t y m czasie r o z w a r s t w i e n i a w s i hodowlą zaj­ m o w a l i się wszyscy, choć nie na jednakową skalę. Gospodarstwa duże, 1 - 2 włókowe, hodowały od 1 0 - 2 5 sztuk bydła (krów i cieląt), 1 - 2 p a r y wołów, k i l k a k o n i , nieraz kilkadziesiąt owiec. Małorolni, a n a w e t bez­ r o l n i , których nie b r a k było na Puszczy, m o g l i również hodować bydło i owce na wspólnych gromadzkich pastwiskach l u b w lasach rządowych. P o d s t a w o w y m celem h o d o w l i jest w t y c h czasach zbyt. Główny r y n e k z b y t u stanowi, teren Prus Wschodnich, o silnie w t y m okresie rozwiniętych �MARIA 242 BIERNACKA zagadnienia jest skąpa. W pracach o Kurpiowszczyźnie znajdujemy za­ ledwie drobne p r z y c z y n k i mówiące o h o d o w l i i pasterstwie i dlatego nie mogą one stać się podstawą do odtworzenia pełnej d r o g i rozwojowej t y c h zajęć. Ponadto materiały te odnoszą się przeważnie do w . X I X i początków X X , a więc do tego okresu, który o b e j m u j e m y również n a ­ szymi współczesnymi badaniami t e r e n o w y m i . Z t y c h więc względów podstawą mego opracowania będą przede w s z y s t k i m g r u n t o w n e poszu­ k i w a n i a terenowe. Właściwa selekcja materiałów terenowych, k o n f r o n ­ tacja i c h z literaturą oraz f a k t a m i h i s t o r y c z n y m i stanowić będą gwarancję wiarygodności w y k o r z y s t a n y c h źródeł. D l a uzyskania d a n y c h statystycz­ n y c h z zakresu ogólnego obszaru w s i , rodzajów ziemi, s t r u k t u r y gospo­ darczej, ilości pogłowia i t p . korzystano z archiwów p o w i a t o w y c h , g m i n ¬ n y c h i gromadzkich r a d n a r o d o w y c h 2 Terenem m o i c h badań t e r e n o w y c h jest w zasadzie obszar położony w granicach rzek O m u l w i , Pisy i N a r w i , ograniczony od północy dawną granicą polityczną polsko-niemiecką. Teren t e n w w i e l u miejscowościach był przekroczony d l a uzyskania materiału porównawczego. Podstawą ba­ dań był kwestionariusz, opracowany i przedyskutowany w Zakładzie. Obejmuje on następujące działy: w a r u n k i geograficzno-gospodarcze ba­ danej w s i ; gospodarstwo łąkowo-pastwiskowe i leśne; rodzaje hodowa­ n y c h zwierząt i d r o b i u ; pomieszczenie i sposoby przechowywania paszy; f o r m y l e t n i c h wypasów i zimowego żywienia; w y k o r z y s t a n i e zwierząt d o m o w y c h i produktów zwierzęcych; zwyczaje, wierzenia, zabawy i pie­ śni związane z hodowlą i pasterstwem. 2 H. G a w a r e c k i , Kurpiami zwanych, Wiadomość Puszczy o j ą ń s k i , Wędrówki po gubernii s z a w a 1859; J . T h u g u t t , augustowskiej O wydmach w w leśnictwie t. 3: 1862, s. 34—51; W. P o l , Puszczaki S e r . 2, W a r s z a w a Myszynieckiej 1888, s. 100—106; W. C z a j e w s k i , 1881; A . Z a k r z e w s k i , Materiały Kurpie, [w:] O d Myszyńca do etnografii Kurpie, „Tygodnik polskiej, Pisma pośmiertne, szawa 1913; t e n ż e , Płock „Biblioteka 1903; K . P o t k a ń s k i , t. 2, K r a k ó w O Kurpiach, 1922; A . Z na pograniczu k u r p i o w s k i c h , borów, W a r s z a w a nych, Warszawa Obrazy (pow. z życia i ostrołęcki) Mazowsze, natury, w maju, t. 4, W a r s z a w a I l u s t r o w a n y " , S e r . 2, t. 12: 1934; P i a ś c i k , Warszawska", Puszcza 1919; t e n ż e , Kraków 1934; t e n ż e , Kalendarzyk Moralność Kurpiowska, Kurpiowska, Zielonej Z 1924; t e n ż e , kurpiowsko-mazurskim, jw. Zie­ R . 52, t. 3: Staszewski, C h ę t n i k, Puszcza Warszawa „Ziemia", t. 5: 1914—1919; t e n ż e , Kurpie, darczo-kulturalne War­ „Rocznik Leśniczy", „Wisła", t. 1: 1887, s. 73—105, 149; t. 2: 1892, s. 527—558; R . 52, t. 4, s. 61—97, 349—385; D. Kurpiów, Polu­ odbyte, „Wędrowiec", t. 24: 1886; t e n ż e , Z Puszczy 1888, s. 589—603; L . K r z y w i c k i , Kurpie, i umoralnienie mieszkańcach naukowym ostrołęckim, Mazowsza, 1869; W. O l s z o w s k i , celu „Gazeta R o l n i c z a " , 1870, nr 22, s. 217—219; O. K o l b e r g , lonej. i jej „Pamiętnik H i s t o r y c z n y Płocki", t. 2: 1830, s. 56—76; A. Łomża [w:] War­ Puszczy, Warunki gospo- 1927; tenże, zwyczajów dorocz­ �GOSPODARKA HODOWLANO-PASTERSKA W r o k u 1955 przeprowadziłam orientacyjne badania terenowe w 24. wsiach, zaś w 1956 r. badanie p o ­ głębiające w dalszych 6 wsiach. W sumie b a d a n i a m i objęłam 10 w s i za­ chodniej części Puszczy n a d rzeką Omulwią i Płodownicą oraz 20 w s i środkowej i wschodniej części, po­ łożonej n a d Narwią, TurośJą i Pisą. Uzupełnienie w y m i e n i o n y c h powyżej źródeł t e r e n o w y c h stanowią m a t e ­ riały własne, zebrane w 1954 r. na marginesie i n n y c h prac. Dotychczasowy materiał pozwala stwierdzić, że w końcu ubiegłego i na początku obecnego stulecia m i e ­ szkańcy Puszczy Zielonej p r o w a d z i l i na dużą skalę hodowlę bydła, k o n i , owiec, świń i gęsi. Hodowlę tę umoż­ liwiały znacznie większe niż obecnie obszary łąk, pastwisk i lasów. Duża część obszarów puszczańskich była Ryc. 1. Wieś 243 Kolimagi, pow. Kolno. jeszcze bagnem, wydmą l u b moczą- P i o t r S z a b e l s k i , z a w o d o w y p a s t e r z od rem, pewnie jednak stała się już zespołowego w y p a s u bydła, owiec, użytkowna dzięki p i e r w s z y m meliomłodości świń, ze s w y m p o m o c racjom i u t r w a l a n i u w y d m piaskow y c h przez zalesianie, przeprowad z o n y m w latach 1 8 3 9 - 1 8 6 2 przez rząd Królestwa Polskiego. M e l i o r o w a n o tereny jezior K a r a s k i , S e r a f i n i r z e k i Tuirośli; zalesiono p o w i a t ostrołęcki. Istnieją ponadto możliwości k a r c z u n k u krzewów leśnych i zamiany t y c h terenów na łąki, pastwiska l u b pola u p r a w n e . Lepiej r o z w i j a się w t y m okresie hodowla w o k o l i ­ cach d o b r y c h łąk nadrzecznych, słabiej, gdzie istnieją moczary, t o r f czy -,uda d a r n i o w a . a w m k i e m p s e m F o t M B i e r n a c k a M i m o istniejącego już w t y m czasie r o z w a r s t w i e n i a w s i hodowlą z a j ­ m o w a l i się wszyscy, choć nie na jednakową skalę. Gospodarstwa duże, 1 - 2 włókowe, hodowały od 1 0 - 2 5 sztuk bydła (krów i cieląt), 1 - 2 p a r y wołów, k i l k a k o n i , nieraz kilkadziesiąt owiec. Małorolni, a n a w e t bez­ r o l n i , których n i e b r a k było na Puszczy, m o g l i również hodować bydło i owce na wspólnych gromadzkich pastwiskach l u b w lasach rządowych. P o d s t a w o w y m celem h o d o w l i jest w t y c h czasach z b y t . Główny r y n e k z b y t u stanowi teren Prus Wschodnich, o silnie w t y m okresie rozwiniętych �244 MARIA BIERNACKA f o r m a c h gospodarki k a p i t a l i s t y c z n e j . J a r m a r k i myszynieckie i częściowo kolneńskie zgromadzają ludność całej Puszczy. Po zakup przyjeżdżają „Prusacy" l u b miejscowi pośrednicy. Obok h a n d l u legalnego k w i t n i e handel nielegalny, c z y l i p r z e m y t graniczny. Szczególnie duże zapotrze­ bowanie jest na świnie, konie i gęsi. D r u g i m ośrodkiem h a n d l u na wię­ kszą skalę jest Ostrołęka i dalej Warszawa. Dopóki b r a k było k o l e i , chłopi jeździli do Warszawy f u r m a n k a m i . Przed pierwszą wojną światową zarysowują się na niektórych t e r e ­ nach Puszczy pierwsze próby i n t e n s y f i k a c j i r o l n i c t w a i h o d o w l i , w y ­ rażające się przede wszystkim w przeprowadzaniu komasacji (tzw. „urządzaniu Kurpiów" lata 1881—1912) w czterech gminach p o w i a t u ostrołęckiego, a następnie w szerzeniu oświaty rolniczej, udzielaniu chłopom kredytów i n w e s t y c y j n y c h , zakładaniu mleczarń, w p r o w a d z a n i u ulepszonych gatunków bydła, zastosowaniu n o w y c h narzędzi gospodar­ czych. D o ośrodków t y c h należą wsie: D y l e w o , Kadzidło, Łyse, L i p n i k i , Turośl, Kruszą. Organizacje takie, j a k T o w a r z y s t w o Drobnego K r e d y t u czy też T o w a r z y s t w o Rolnicze w Ostrołęce, organizują pokazy bydła, k o ­ n i , prowadzą gospodarstwa wzorowe, inicjują prowadzenie pólek do­ świadczalnych i t p . Na terenie Puszczy działa w t y m czasie ok. 10 kółek rolniczych. W o j n a 1914—1918 stanowi poważny wyłom w gospodarce k u r p i o w ­ skiej. Ogromne zniszczenia wywołane przemieszczaniem się f r o n t u (ewa­ kuacja ludności) zostały pogłębione m a s o w y m i r e k w i z y c j a m i bydła przez okupantów n i e m i e c k i c h . Okres międzywojenny, szczególnie w pierwszych latach, nie sprzy­ jał odbudowie zrujnowanej gospodarki hodowlanej. Przyczyną takiego stanu były poważne zniszczenia wojenne oraz przystąpienie rządu p o l ­ skiego do rozdzielania gruntów rządowych od chłopskich, co wywołało nieprzerwane spory, zatargi i sądy, a p r z y t y m uszczuplało własność chłopską. Na okres międzywojenny przypada jednak komasacja, obej­ mująca cały obszar Puszczy, i połączona z nią melioracja gruntów chłop­ skich. Przekopano bagniste r z e k i Rozogę i Szkwę, w w y n i k u czego n a ­ stąpiło niekorzystne dla późniejszej gospodarki tego regionu odwodnie­ nie t e r e n u , dając w ostatecznym rezultacie znaczne zmniejszenie obsza­ rów łąkowo-pastwiskowych na rzecz mało urodzajnych gruntów o r n y c h . W okresie t y m prowadzone są dalsze próby podniesienia poziomu gospo­ d a r k i rolniczo-hodowlanej. Na wieś docierają i n s t r u k t o r z y , pewna część młodzieży (nieliczna) uczęszcza do szkół r o l n i c z y c h , a w niektórych wsiach (Zbójna, L i p n i k i , Łyse, Kadzidło) urządzane są k u r s y rolnicze. Swiatłejsi gospodarze pod k i e r u n k i e m instruktorów r o l n y c h czynią próby bronowania i nawożenia łąk oraz wprowadzają w miejsce d a w n y c h ga­ tunków bydła i k o n i nowe odmiany (np. bydło czerwone). Podział pa- �7 1 GOSPODARKA HODOWLANO-PASTERSKA 245 stwisk gromadzkich podczas komasacji na i n d y w i d u a l n e sprzyja podnie­ sieniu i c h jakości. Wszystkie te próby nie mają jednak c h a r a k t e r u po­ wszechnego i dlatego nie przynoszą poważniejszych rezultatów. Prze­ ludniona i rozdrabniająca się wieś k u r p i o w s k a jest w t y m okresie w y ­ jątkowo biedna i nie może sobie pozwolić na gruntowniejsze ulepszenia. Pracę tę — t a k przed pierwszą wojną światową, j a k i później — p r o ­ wadzą coraz liczniejsi działacze chłopscy, czytelnicy p i s m „Zorza", „Za­ r a n i e " czy „Wyzwolenie", a często także księża. Ostatnia okupacja niemiecka, podczas której Kurpiowszczyzna była włączona do Rzeszy, zaznaczyła się poważną intensyfikacją gospodarstwa wiejskiego. Dotyczy t o przede w s z y s t k i m stosowania nawozów sztucz­ n y c h oraz wprowadzenia n o w y c h , ulepszonych narzędzi gospodarczych. W zakresie h o d o w l i intensyfikacja ta wyraża się we w p r o w a d z e n i u n o ­ w y c h odmian bydła (biało-czarnego), trzody chlewnej oraz racjonalizacji ich wyżywienia. ] Obecnie na o d c i n k u gospodarki hodowlanej zaznacza się poważna, choć jeszcze niepełna działalność, zmierzająca do gruntownego prze­ obrażenia i podniesienia na wyższy poziom p r o d u k c j i w t y m zakresie. Wyraża się t o w przeprowadzeniu prac w o d n o - m e l i o r a c y j n y c h na o l b r z y ­ m i c h terenach, j a k n p . „Szeroka B i e l " w dorzeczu Płodownicy, b u d o ­ w a n i u śluz na rzekach d a w n i e j przekopanych (Rozoga, Szkwa), w p r o w a ­ dzeniu nowoczesnych sposobów u p r a w y łąk, pastwisk, k o n t r a k t a c j i i r e j o ­ nizacji bydła i trzody chlewnej. Jak wykazały badania nad hodowlą i pasterstwem, do czasu pierwszej i d r u g i e j komasacji na terenie całej Puszczy Zielonej występowała wspólna własność pastwisk. Wspólne pa­ stwiska wiązały się t u ściśle z d a w n y m t y p e m w s i o szachownicowym układzie pól i występowały t a k w osadnictwie „samorodnym", j a k też w osadach powstałych w w y n i k u działalności regulacyjnej, tzn. w trójpolówce wprowadzonej t u w X V I I w., osadach „sznurowych" z p i e r w ­ szej połowy X I X w . (czasy pruskie) oraz w niektórych osadach, powstałych z końcem w i e k u ubiegłego i początkiem obecnego. Ę. Na gromadzkich pastwiskach prowadzono wspólne wypasanie bydła, owiec, k o n i , świń i gęsi. F o r m y t y c h wypasów były różne i najczęściej kształtowały się one w zależności od warunków fizjograficznych terenu, f o r m osadniczych i stosunków gospodarczo-społecznych. T a k więc we wsiach, gdzie istniała trójpolówka, prowadzony był z reguły wspólny | i i 1 1 I wypas bydła, k o m , owiec, a nawet świń, przez pasterzy gromadzkich, Terenem wypasów były pastwiska, łąki i ugory. We wsiach położonych na terenach m n i e j o t w a r t y c h , więcej lesistych, wspólnie wypasano n a j częściej t y l k o owce, bydło zaś i konie wypasano małymi g r u p k a m i , przeważnie kolejno przez mieszkańców poszczególnych domów. Na terenach całkowicie leśnych wspólny gromadzki pasterz należał do wyjątków. �MARIA B I E R N A C K A 246 il Ryc. 2. O b e c n i e i p a s t w i s k a są p r a w i e zamykane zawsze zagrodzone n a kołowroty Fot. M. Biernacka Bydło i owce wypasano w jednej trzodzie i n d y w i d u a l n i e l u b łączono trzody najwyżej k i l k u sąsiednich gospodarstw. Chociaż obecnie przeważa na terenie Puszczy Zielonej i n d y w i d u a l n y wypas bydła, t o jednak do czasów ostatnich zachowało się k i l k a w s i z szachownicowym układem pól, gdzie istnieją gromadzkie pastwiska i wspólne wypasy. Ze z b i o r o w y m wypasem bydła i owiec wiąże się i n ­ stytucja wspólnego, gromadzkiego pasterza. Na Kurpiowszczyźnie p a ­ sterze gromadzcy r e k r u t o w a l i się p r a w i e zawsze z r o d z i n biednych, t z w . luźników. Ponadto uboga Kurpiowszczyzna dostarczała swych pasterzy sąsiednim, zamożniejszym terenom, często w s i o m szlacheckim (szlachty zaściankowej). W końcu ubiegłego i na początku obecnego stulecia w i e l u młodych pasterzy wyjeżdżało do Prus, co oczywiście wiązało się z e m i ­ gracją Kurpiów na t a m t e tereny. Pasterz g r o m a d z k i był na u t r z y m a n i u całej w s i , zapewniającej m u wyżywienie, wynagrodzenie (płatne n a j ­ częściej w naturze), w w y p a d k u potrzeby również mieszkanie. Pasterz na ogół cieszył się swego rodzaju a u t o r y t e t e m , często reprezentował o n własną, odrębną filozofię życiową. Bywały w y p a d k i , że g r o m a d z k i p a ­ sterz w czasach zaboru rosyjskiego był w okresie z i m y t a j n y m nauczy­ cielem w i e j s k i m (Brzozówka, W y k ) . Z hodowlą i pasterstwem wiążą się w Puszczy Zielonej zwyczaje, obrzędy i wierzenia, świadczące o dużym przywiązaniu człowieka do zwierząt d o m o w y c h oraz o znaczeniu, j a k i e miały one w życiu mieszkań­ ców Puszczy. Ciekawie również przedstawiają się materiały dotyczące zabaw pasterskich. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5988e4afec1701844559058c1f3962b6.pdf 5026ce186aeb9800bf0030b5c3f6025d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:400 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:361 Title A name given to the resource Chłopska gospodarka rolna Puszczy Zielonej (od uwłaszczenia do chwili obecnej) / ETNOGRAFIA POLSKA 1959 t.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.2,s.232-240 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szyfelbejn, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ZOFIA SZYFELBEJN CHŁOPSKA GOSPODARKA R O L N A TERENU od uwłaszczenia do c h w i l i | i PUSZCZY ZIELONEJ obecnej Prace badawcze nad r o l n i c t w e m k u r p i o w s k i m zostały podjęte w 1955 r . P r z e d m i o t e m t y c h badań jest chłopska gospodarka r o l n a w okresie pouwłaszczeniowym. Zawężenie się wyłącznie do spraw gospodarki chłop­ skiej jest możliwe ze względu na b r a k występowania na b a d a n y m t e ­ renie rozwiniętej gospodarki folwarcznej. T e r e n objęty badaniami t o t z w . K u r p i o w s k a Puszcza Zielona z uwzględnieniem terenów pogranicznych. To ostatnie w y n i k a z konieczności uchwycenia przestrzennego układu cech c h a r a k t e r y s t y c z n y c h dla r o l n i c t w a k u r p i o w s k i e g o . Praca obejmuje okres od uwłaszczenia do c h w i l i obecnej. Celem pracy jest określenie miejsca, j a k i e r o l n i c t w o k u r p i o w s k i e zajmuje w stosunku do pozostałych zajęć gospodarczych, i wykazanie, do jakiego stopnia chłopska gospodar­ ka r o l n a na K u r p i a c h uzależniona jest o d warunków l o k a l n y c h , w j a ­ kiej mierze wiąże się z r o z w o j e m gospodarki r o l n e j na całym terenie k r a j u i z prawidłowościami tego r o z w o j u . Dotychczasowe badania tere­ nowe n i e dały jeszcze podstawy do wnioskowania, czy rozwój r o l n i c ­ t w a k u r p i o w s k i e g o przebiega zgodnie z r o z w o j e m r o l n i c t w a w całym k r a j u . N i e zakończono również badań n a d u c h w y c e n i e m specyfiki k u l t u r y rolnej w s i k u r p i o w s k i e j . B r a k jest ostatecznej odpowiedzi na pytanie, czy r o l n i c t w o (i w j a k i m okresie) było podstawą u t r z y m a n i a chłopa k u r p i o w ­ skiego, j a k i był stosunek r o l n i c t w a do zajęć pobocznych, w j a k i m stopniu podnosił się poziom r o l n i c t w a , w miarę j a k zbliżamy się do współczes­ ności, j e d n y m słowem, j a k a była baza m a t e r i a l n a leżąca u podstaw roz­ w o j u l u d o w e j k u l t u r y w s i k u r p i o w s k i e j . Jak na razie, można j e d y n i e stwierdzić, że na terenie K u r p i o w s z c z y z n y w zakresie r o l n i c t w a wystę­ puje t e n sam zestaw elementów k u l t u r o w y c h co i na terenach sąsiednich, a różnice, j a k i e się t u zaznaczają, są j e d y n i e różnicami występowania w czasie poszczególnych wytworów k u l t u r y . �CHŁOPSKA G O S P O D A R K A Poszukiwania terenowe ROLNA i 233 ' ' i ' archiwalne Prace nad realizacją p l a n u naukowo-badawczego t w a k u r p i o w s k i e g o można podzielić na t r z y etapy: dotyczącego r o l n i c ­ 1. Badania sondażowe w k i l k u n a s t u w y b r a n y c h w s i a c h (przebadano 17 w s i w okresie 1955—1957 r.). I c h celem było uchwycenie przestrzen­ nego układu poszczególnych elementów k u l t u r o w y c h związanych z r o l ­ n i c t w e m i w y t y c z e n i e w ogólnych choćby zarysach cech wspólnych d l a gospodarki r o l n e j całej K u r p i o w s z c z y z n y oraz t y c h elementów k u l t u r o ­ w y c h , których układy dzielą t e r e n Kurpiów na mniejsze r e j o n y gospo­ darcze. W j e d n y m i d r u g i m w y p a d k u obok układu przestrzennego za równoważny uznano układ chronologiczny. 1 2 2. Badania stacjonarne w w y b r a n y c h trzech wsiach, r e p r e z e n t a t y w nyjch d l a 3 rejonów gospodarczych K u r p i o w s z c z y z n y , a t o w celu po­ głębienia p r o b l e m a t y k i badawczej od strony historycznej, dla w y d o b y ­ cia cech t y p o w y c h dla r o z w o j u r o l n i c t w a k u r p i o w s k i e g o w okresie ostat­ n i c h 100 l a t . 3 3. Badania sondażowe na terenach otaczających Puszczę Zieloną (Pod­ lasie, Puszcza Biała, pogranicze mazurskie, pogranicze ciechanowskoprzasnyskie), a to celem bliższego sprecyzowania pojęcia odrębności k u l ­ t u r o w e j r o l n i c t w a k u r p i o w s k i e g o w stosunku do r o l n i c t w a terenów są­ siednich. 4. Poszukiwania źródłowe w b i b l i o t e k a c h i a r c h i w a c h celem uzy­ skania materiału porównawczego z i n n y c h terenów oraz w celu w e r y f i ­ k a c j i materiału etnograficznego przy pomocy innego t y p u materiału. P r z y w y k o r z y s t y w a n i u archiwaliów i różnego t y p u p u b l i k a c j i zwrócono 1 a) P r z y doborze b a d a n y c h w s i s t a r a n o się brać pod uwagę następujące dawność stwienia dowej. osiedlenia społecznego, W i jego c h a r a k t e r , b) d) zachowania w s i , c) stopień elementów tradycyjnej o s t a t e c z n y m z e s t a w i e uwzględniano w s i e o c h a r a k t e r z e np. D y l e w o — W a c h (osadnictwo równomiernie n a całym 2 stopień wielkość P o d uwagę b r a n o z w a r t e — rozproszone). Badane czynniki: jej rozwar­ kultury lu­ przeciwstawnym, wsie układają się terenie. elementy tradycyjnej (socha dwupolicowa, cepy) i nowo­ czesnej ( k i e r a t y , w i a l n i e , działalność kółek r o l n i c z y c h ) chłopskiej k u l t u r y r o l n e j . 3 Podział K u r p i o w s z c z y z n y n a 3 r e j o n y gospodarcze stawie badań sondażowych i próbnego a) z a n i k u sochy, b) c z a s u w p r o w a d z e n i a wystarczalności g o s p o d a r s t w a , kiem. Istnienie wymienionych hipoteza i robocza. poprawki, bliżej Obecnie zarysował się już n a niektórych zagadnień, pługa, c) z m i a n y f u n k c j i cepów, d) e) r o d z a j u 3 centrów należałoby określające zmapowania związków między g o s p o d a r s t w e m zostało wnieść charakter w przyjęte w tej s p r a w i e gospodarki rolnej dalszej dalsze na pod­ jak: samo­ a ryn­ pracy jako uzupełnienia każdym z tych obszarów. i �ZOFIA 234 SZYFELBEJN uwagę nie n a samą stronę faktograficzną, ale również na koncepcje ekonomiczno-historyczne, określające stosunek r o l n i c t w a k u r p i o w s k i e g o do r o l n i c t w a i n n y c h terenów i i n n y c h zajęć gospodarczych, pozarolniczych*. Ocena 4'i źródeł i opracowań źródłowych Kapitałem zakładowym do badań nad r o l n i c t w e m k u r p i o w s k i m stały się materiały zebrane przez uczestników Międzyuczelnianych Obozów Etnograficznych organizowanych w Ostrołęce w latach 1952, 1953, 1954 dla studentów uniwersyteckiego S t u d i u m H i s t o r i i K u l t u r y M a t e r i a l n e j . Zastąpiły one z powodzeniem badania sondażowe i w n i o s k i płynące z n i c h stały się podstawą do opracowania w r o k u 1955 przez Zakład E t n o g r a f i i I H K M P A N w Warszawie szczegółowego p l a n u pracy badaw­ czej nad r o l n i c t w e m k u r p i o w s k i m . Było t o t y m bardziej możliwe, że do dyspozycji Zakładu E t n o g r a f i i I H K M P A N zostały oddane materiały l u b w n i o s k i z prac t e r e n o w y c h instruktorów-etnografów, rekrutujących się z pracowników u n i w e r s y t e c k i c h k a t e d r e t n o g r a f i i w K r a k o w i e , Poznaniu, Wrocławiu i Warszawie. Pozostałe materiały terenowe uzyskano w czasie badań sondażowych i stacjonarnych Zakładu E t n o g r a f i i I H K M P A N w Warszawie w latach 1955—1957. Uwaga badaczy koncentrowała się na i n w e n t a r y z a c j i zabyt­ ków w terenie, ustalaniu f u n k c j i , jaką pełnił d a n y element k u l t u r o w y w terenie, i oceny jego postępowości w stosunku do elementów współwystępujących i poprzedzających jego wystąpienia. Materiały terenowe dały podstawy do rozpoczęcia prac syntetyzujących nad zagadnieniem narzędzi i t e c h n i k r o l n i c z y c h , roślin u p r a w n y c h oraz niektórych za­ gadnień z zakresu u s t r o j u gruntowego i podziału pracy w r o l n i c t w i e . Materiały rękopiśmienne i p u b l i k o w a n e można podzielić na k i l k a g r u p . Do pierwszej należałoby zaliczyć źródła, opracowania źródłowe i literaturę zawierającą materiały do t e c h n i k i h i s t o r i i i c h na terenie K u r p i o w s z c z y z n y . G r u p a ta jest bardzo nieliczna. Najbardziej w y c z e r p u ­ jącą pozycję stanowi praca Chętnika Warunki gospodarczo-kulturalne na pograniczu kurpiowsko-mazurskim (Łomża 1927) oraz praca K . Potkańskiego, zamieszczona w t. 1 jego Pism pośmiertnych. I n n e prace za­ wierają dane do tego stopnia fragmentaryczne i n i e dające się bliżej zlokalizować pod względem przestrzennym, że nie mogą stanowić p o d ­ stawy do szczegółowych rozważań i mogą pełnić rolę j e d y n i e m a t e r i a ­ łów pomocniczych. D o t a k i c h prac można zaliczyć pracę A . Połujańskiego Wędrówka po guberni augustowskiej (1859). 4 M a m t u n a myśli koncepcję szkoły m a r y m o n c k i e j ( O c z a p o w s k i ) , ryczne SGGW, Z. G l o g e r a •f ekonomiczno-rolniczy cykl Biblioteki Puławskiej, $ prace histo­ koncepcje oraz pomysły z a m i e s z c z a n e w d z i e n n i k a c h g o s p o d a r c z y c h po 1900 r. f, �CHŁOPSKA G O S P O D A R K A ROLNA 235 Do d r u g i e j g r u p y można b y zaliczyć prace zawierające dane do z a ­ gadnień u s t r o j u rolnego i próbujące ustawić problematykę r o l n i c t w a k u r p i o w s k i e g o w o p a r c i u o analizę ekonomiczną l u b historyczną. Wejdą t u prace ekonomistów i historyków, i to zarówno te, których celem było­ b y prześledzenie genezy r o l n i c t w a k u r p i o w s k i e g o i dróg jego r o z w o j u , j a k i wskazanie po wyczerpującej analizie jego perspektyw. Między i n n y m i artykuł Olszewskiego, c y t o w a n y za „Gazetą Rolniczą" przez O. K o l b e r g a (Mazowsze. Obraz etnograficzny, t. 5, Kraków 1890). Do g r u p y trzeciej wchodzą prace o charakterze ogólnym, bez względu na to, czy reprezentują one fachową literaturę agrotechniczną, j a k Ocza­ powskiego Gospodarstwo wiejskie, czy też historyczno-ekonomiczną, j a k Grabskiego Materiały w sprawie włościańskiej i i n . Materiały a r c h i w a l n e , głównie z X I X w., podają niewiele danych odnośnie do samego r o l n i c t w a . W zestawieniu l i t e r a t u r y w y n i k a , że jest ona ilościowo i jakościowo nierównomierna w stosunku d o poszczególnych zagadnień oraz w sto­ sunku do poszczególnych okresów czasowych, w j a k i c h występuje. Prace nad oceną t e j l i t e r a t u r y są w t o k u . Wykaz badanych zagadnień Materiały terenowe i z l i t e r a t u r y stworzyły podstawy do opracowania następujących zagadnień: 1. N a t u r a l n e podłoże r o l n i c t w a kurpiowskiego, zawierające analizę zalesienia, nawodnienia i rodzajów gleby; 2. W y b r a n e zagadnienia z u s t r o j u gruntowego, obejmujące wspólne i i n d y w i d u a l n e posiadanie gruntów, układy pól w stosunku do gospo­ d a r s t w i wiejskie zwyczajowe p r a wo spadkowe w zakresie własności ziemi i i n w e n t a r z a ; 3. Opisy narzędzi r o l n i c z y c h w i c h aspekcie technologicznym, f u n k ­ c j o n a l n y m , społecznym i h i s t o r y c z n y m w powiązaniu z roślinami u p r a w ­ n y m i , systemami u p r a w y . Z powyższymi s p r a w a m i łączy się pełen opis wszystkich prac r o l n y c h d o k o n y w a n y c h w ciągu r o k u . Osobne zagadnienia stanowią: a) bilans roczny prac r o l n y c h w obrę­ bie jednego gospodarstwa, z uwzględnieniem oceny społecznej i rzeczy­ wistej poszczególnych typów prac oraz podziału pracy w rodzinie; b) w y ­ kaz i n w e s t y c j i r o l n y c h w obrębie jednego gospodarstwa i w y k a z w y d a j ­ ności gospodarstwa rolnego w r a z z próbą oceny stopnia towarowości gospodarki chłopskiej na K u r p i a c h . Osobny p r o b l e m stanowi p r o d u k c j a narzędzi r o l n i c z y c h i społeczno-gospodarcze s k u t k i zmian zachodzących w narzędziach. A n a l i z a powyższych tematów pozwala na opracowanie wniosków w •/?kresie periodyzacji i rejonizacji r o l n i c t w a kurpiowskiego. �ZOFIA 236 Próby SZYFELBEJN rekonstrukcji rozwoju rolnictwa- kurpiowskiego Dotychczas zebrane materiały terenowe n i e stanowią podstawy do w y s u w a n i a wniosków dotyczących genezy r o l n i c t w a k u r p i o w s k i e g o . N i e ­ wiele w t y m zakresie wnosi l i t e r a t u r a p r z e d m i o t u i a r c h i w a l i a , m i m o że sprawa rolniczego osadnictwa Puszczy K u r p i o w s k i e j była p r z e d m i o t e m szczegółowych rozważań w i e l u uczonych. Na podkreślenie zasługuje t u szczególnie praca K. Potkańskiego Puszcza Kurpiowska, W zakresie wniosków genetycznych nie wyszliśmy poza sformułowania L. K r z y w i c ­ kiego. W y n i k i dotychczasowych badań wskazują wyraźnie, że w w i e k u X I X proces r u g o w a n i a zajęć leśnych z i c h u p r z y w i l e j o w a n e g o s t a n o w i ­ ska (jeżeli rzeczywiście takie zajmowały w X V I I I w.) został już osta­ tecznie zakończony. Od m o m e n t u włączenia K u r p i o w s z c z y z n y pod pano­ wanie p r u s k i e , t z n . 1795 r., w gospodarce tego t e r e n u zaznaczyły się-wy­ raźnie elementy gospodarki k a p i t a l i s t y c z n e j . Wystąpiły one zwłaszcza w zakresie gospodarki lasem, co ze swojej s t r o n y n i e mogło pozostać bez wpływu na gospodarkę rolną. M i m o ograniczenia w y k o r z y s t y w a n i a l a ­ su, a zwłaszcza jego karczowania pod uprawę, j a k i e zastosował rząd p r u ­ ski, a p o t e m r o s y j s k i w stosunku do chłopów k u r p i o w s k i c h , areał z i e m i rolnej zwiększał się systematycznie. Stosowano system ekstensywnej gospodarki w r o l n i c t w i e , zagospodarowując p u s t k i , z c z y m wiązał się sy­ stem opłat stosowanych przez rząd r o s y j s k i . Okres w p r o w a d z a n i a elementów gospodarki kapitalistycznej (głównie w zakresie gospodarki leśnej) na t e r e n K u r p i o w s z c z y z n y t r w a o d o k . 1800 do 1835 r. R o k 1835 przynosi z m i a n y w t y m stanie rzeczy poprzez w y d a n i e „ukazu", który zwiększył istniejącą na K u r p i a c h pańszczyznę o 3 d n i . Posunięcie t o pozostaje w związku z n o w o u t w o r z o n y m i majo­ r a t a m i na obszarze królewszczyzn. Powoduje t o w obrębie gospodarki chłopskiej zmniejszenie liczby roboczodniówek i uekstensywnienie gospo­ d a r k i rolnej bez powiększania areału ziemi u p r a w n e j . Zmniejszenie ilości łąk powoduje zmniejszenie r o l i h o d o w l i w gospodarce Kurpiów. Podstawą i c h u t r z y m a n i a pozostaje r o l n i c t w o , zajęcia w lesie, p r y m i t y w n e zbie­ r a c t w o i kłusownictwo łowieckie. Obciąża i c h pańszczyzna, opłaty dzier­ żawne, gwałty i tłoki różnego rodzaju. Rozwarstwienie ludności zwięk­ sza się. Jedną z p r z y c z y n tego jest fakt, że liczba ludności w t y m czasie zwiększa się d w u k r o t n i e , podczas g d y areał ziemi pozostaje t e n sam. W e ­ dług X I X wiecznych zestawów liczba luźników (ludności bezrolnei) orzekracza na K u r p i a c h 2 0 % | Pod koniec X I X w . zaznacza się ożywienie w zajęciach leśnych. N a ; f 1 ł ' �R y c . 1. D y l e w o , pow. Ostrołęka. Przepiórka Fot. A. Kutrzeba-Pojnarowa stępuje powrót do stanu sprzed 1838 r o k u — zwiększenie areału łąk i i n ­ tensyfikacja h o d o w l i (w celach handlowych), a w k o n s e k w e n c j i i r o l n i c ­ twa. T r u d n o jest twierdzić z całą pewnością, b y r o k 1864 wywołał zasadni­ czą zmianę w r o l n i c t w i e k u r p i o w s k i m . N i e m n i e j j e d n a k między i n n y m i dzięki t e m u otwierają się przed chłopem k u r p i o w s k i m nowe możliwości, zwłaszcza w dziedzinie zajęć pozarolniczych, co już s t a n o w i postęp w o ­ bec regresu w p o p r z e d n i m okresie. Rezultaty gospodarczo-prawnych konsekwencji uwłaszczenia ukazują się dopiero w latach dziewięćdziesiątych. Do tego czasu nie m a zasadni­ czych, n a t y c h m i a s t o w y c h zmian w rodzajach u p r a w (podstawowym p r z e d m i o t e m u p r a w y pozostaje ziemniak, ponadto żyto, proso, g r y k a ) , narzędziach (socha dwupolicowa, brona laskowa, cepy, sierp, stępa noż­ na), systemach u p r a w y (trójpolówka zbiorowa i i n d y w i d u a l n a ) , a t y l k o częściowe w dziedzinie u s t r o j u rolnego. Te ostatnie spowodowane były częściowo t y m , że regulacja po 1864 r . nie objęła łąk i lasów. Zwiększenie możliwości w dziedzinie zajęć d o d a t k o w y c h p o z a r o l n i ­ czych i w h a n d l u w w i e l u wypadkach odciąga uwagę gospodarzy od p r a ­ cy w r o l n i c t w i e . Dniówka robocza w t y m okresie kształtuje się ok. 15 k o ­ piejek, a podatek g r u n t o w y 40 kopiejek od m o r g i . Może to tłumaczyć �23g ZOFIA SZYFELBEJN w p e w n y m stopniu fakt, że ok. 30°/o gruntów jest pozostawionych w t y m czasie odłogiem. f' i Określenie d a t y końcowej okresu po 1864 r. jest sprawą niezmiernie trudną, gdyż d a t y ustalone d l a poszczególnych w s i różnią się między sobą 0 10—15 l a t (nip. D y l e w o i Czarnia). W każdym w y p a d k u po r . 1890 stają się widoczne r e z u l t a t y uwłaszczenia. Następuje szybko postępujące roz­ w a r s t w i e n i e i w y b i c i e się postępowych ośrodków r o l n i c z y c h , j a k Dąbro­ wa, W o l k o w e , D y l e w o , P i a n k i , Zbójna. W drodze ustaleń próbnych można przyjąć, że lata około 1900 rozpo­ czynają n o w y okres, okres wzrastającego postępu technicznego w za­ kresie narzędzi (zarzucenie sochy, wprowadzenie pługów fabrycznych 1 k o w a l s k i c h , b r o n żelaznych), systemów u p r a w y (płodozmian staje się coraz częstszy), roślin u p r a w n y c h (zwiększenie u p r a w y l n u , zmniejsze­ nie u p r a w y prosa) i r o z w o j u rzemiosł związanych z r o l n i c t w e m ( w p i e r w ­ szym rzędzie k o w a l s t w a i kołodziejstwa). Wciąż postępujący proces roz­ w a r s t w i e n i a w s i powoduje nasilenie zjawiska e m i g r a c j i sezonowej r o l nei oraz e m i g r a c i i stałei Zwiększenie areału z i e m i u n r a w n e i nasteDuie dzięki stopniowemu osuszaniu błot Pod koniec okresu wprowadza się dalsze innowacje w dziedzinie n a ­ rzędzi ( k i e r a t y , młynki ręczne, kosy). Zaznacza się podniesienie oświaty rolniczej (kółka rolnicze i p r e n u m e r a t a czasopism) oraz zwiększenie u p r a w roślin przemysłowych (len). Okres w o j n y światowej przynosi duże s t r a t y w r o l n i c t w i e , zwłaszcza w zakresie sił pociągowych. Zmniejszenie h o d o w l i odbija się ujemnie, nieraz katastrofalnie na r o l n i c t w i e . Regres gospodarczy powoduje w s t r z y m a n i e (w niektórych wsiach na okres k i l k u lat) procesu w y p i e r a n i a sochy przez pług. Podobne zjawisko obserwuje się w zakresie i n n y c h narzędzi. S t r a t y okresu wojennego wyrównuje się przez szereg l a t . N i e wcze­ śniej j a k ok. 1925 r. można zacząć mówić o występowaniu n o w y c h cech w gospodarce r o l n e j . Należą t u elementy postępu technicznego (poja­ w i a n i e się maszyn do młócenia, zwiększenie k o n k u r e n c j i między p r o ­ dukcją kowalską i fabryczną), dalsze rozwarstwienie w s i wiążące się z napływem kapitału z e m i g r a c j i na wieś i w y k u p y w a n i e m z i e m i oraz i n w e s t y c j a m i r o l n i c z y m i (zwłaszcza D y l e w o , W o l k o w e , Dąbrowa). K o ­ masacja przeprowadzona w latach trzydziestych X X w . (do 1936 r.) na terenie Puszczy Zielonej przyczynia się do z l i k w i d o w a n i a zespołu cech związanych z feudalizmem. Dopiero w t y m czasie płodozmian staje się powszechny, rozpowszechnia się także i zdobywa znaczenie p r o d u k c j a fa­ bryczna, występuje bardziej zróżnicowany a s o r t y m e n t narzędzi r o l n i ­ czych (różne t y p y pługów, k i l k a rodzajów bron), zwiększa się użycie n a ­ wozów sztucznych i zielonych, co w konsekwencji w y p i e r a ugorowanie. �CHŁOPSKA G O S P O D A R K A R y c . 2. D y l e w o , ROLNA 239 pow. Ostrołęka. Narzędzia do o r k i , używane n a t e r e n i e Kurpiow­ s z c z y z n y n a p r z e s t r z e n i o s t a t n i c h kilkudziesięciu l a t . O k . 'Ao w . n. Rys. Znikają bezpowrotnie: socha dwupolicowa, Z. Szyfelbejn i M. Pokropek sierp do żęcia zbóż, pług 0 d r e w n i a n e j ramie i brona laskowa. Jedynie cepy do dziś dnia u t r z y m u ­ ją się, stopniowo j e d n a k zmieniają swoją funkcję: z narzędzia jedynego 1 niezastąpionego na narzędzie użytkowane w w y p a d k a c h wyjątkowych, gdy chodzi o niewielką ilość zboża czy t y l k o omłócenie roślin p r z e m y ­ słowych l u b strączkowych. • W t y m czasie znikają zwyczajowe przepisy podziału z i e m i między spadkobierców (np. dzielenie działek wzdłuż). W sumie lata końca k o ­ masacji (1936) można traktować jako okres całkowitego zaniku cech go­ spodarki feudalnej w r o l n i c t w i e k u r p i o w s k i m . Od l a t t y c h rozpoczyna się na w s i k u r p i o w s k i e j pełny rozwój k a p i t a l i z m u , w s t r z y m a n y w y b u c h e m �240 ZOFIA SZYFELBEJN I w o j n y światowej w p e w n y m t y l k o stopniu (zniszczenia f r o n t o w e i r e ­ presje okupanta). Okres o k u p a c j i przynosi ściślejsze połączenie h o d o w l i z r o l n i c t w e m , dalszą mechanizację pracy ( k i e r a t y , maszyny do mlanenia). D a t a końca k a p i t a l i z m u w r o l n i c t w i e k u r p i o w s k i m i rozpoczęcie socja­ lizacji w s i n i e może być ustalone na podstawie dotychczasowych badań. Pewne wydaje się jednak, że datą tą nie jest r o k 1945. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7dfd40262ba01d6779a5c0150c1d4c4f.pdf 51fc69430bb17f57d27632c6e51b3225 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:404 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:365 Title A name given to the resource Budownictwo ludowe na obszarze Kurpiowskiej Puszczy Zielonej / ETNOGRAFIA POLSKA 1959 t.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.2, s.260-267 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pokropek, Marian Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MARIAN POKROPEK BUDOWNICTWO LUDOWE NA OBSZARZE KURPIOWSKIEJ PUSZCZY ZIELONEJ od połowy X I X w i e k u do c h w i l i obecnej W dotychczasowej l i t e r a t u r z e utrwalił się t e r m i n „budownictwo k u r ­ p i o w s k i e " . T e r m i n t e n sugeruje n a m , że na obszarze kurpiowszczyzny występuje jeden charakterystyczny t y p b u d o w n i c t w a , przejawiający się w rozplanowaniu, k o n s t r u k c j i , w materiale, zdobnictwie i t p . , i że t y p ten różni się w zasadniczym zrębie od b u d o w n i c t w a sąsiednich regionów. Przy t a k i m u j m o w a n i u zagadnienia popełniamy d w a błędy: 1) na bada­ n y m terenie r o z p a t r u j e m y t y l k o f o r m y b u d o w n i c t w a uznane za t y p o w e , pomijając cały zespół f o r m o d m i e n n y c h ; 2) w y b r a n y charakterystyczny j e d e n t y p budynków r o z p a t r u j e m y na z góry wyznaczonym terenie bez zwrócenia u w a g i na fakt, że taka sama f o r m a może występować również w dużym nasileniu poza n i m . W celu uniknięcia podobnych sformułowań w t y t u l e pracy celowo rozgraniczam d w a pcfjęcia, j a k i m i są b u d o w n i c t w o ludowe oraz obszar Zielonej Puszczy K u r p i o w s k i e j . W pracy tej n i e rozpatruję „budownictwa k u r p i o w s k i e g o " , lecz b u d o w n i c t w o ltSdowe z t e ­ r e n u Zielonej Puszczy K u r p i o w s k i e j . Chcąc przedstawić możliwie wszechstronnie d r o g i r o z w o j u ludowego b u d o w n i c t w a na t y m terenie, przyjmuję j a k o dolną granicę czasową koniec pierwszego półwiecza X I X w. Górna cezura czasowa p o k r y w a się z okresem współczesnym. To ograniczenie czasowe podyktowane zostało c h a r a k t e r e m zebranych przeze mnie źródeł. Są t o : a) źródła rękopiśmien­ ne oraz zawarte w l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u , b) zachowane w terenie za­ b y t k i architektoniczne, c) wiadomości źródłowe uzyskane w oparciu o zachowaną w terenie tradycję ustną. Przegląd l i t e r a t u r y poświęconej l u d o w e m u b u d o w n i c t w u t y c h terenów należy rozpocząć od scharaktery- ' zowania X V I I - w i e c z n e j w z m i a n k i ks. Ł. Kościeszy-Załuskiego \ b y n a ­ stępnie przejść do omówienia prac późniejszych, z X I X i X X w . 1 I. B a r a n o w s k i , 1911, s. 278—279. iii Najstarszy opis Puszczy Kurpiowskiej, „Ziemia", R. 2: �BUDOWNICTWO LUDOWE NA KURPIOWSZCZYZNIE ^61 Materiał pisany i ikonograficzny do b u d o w n i c t w a ludowego zebrany w X I X w i e k u jest mało różnorodny zarówno pod względem tematów, j a k i sposobu opracowania. Przede w s z y s t k i m opisywano chatę. Opisy są często identyczne, ponieważ każdy następny badacz bezkrytycznie w y ­ korzystywał wiadomości swych poprzedników. Na pewno na sposobie opisu u niektórych badaczy zaciążyła jedna z pierwszych prac porusza­ jąca temat b u d o w n i c t w a , praca Gawareckiego . Podobne wiadomości po­ daje później W ó j c i c k i i C z a j e w s k i . I n n i badacze, tego okresu, j a k m . i n . Połujański', Grochowski«, P o l , K o l b e r g , Brykczyński», M a l i n o w s k i , w swych pracach o K u r p i a c h również wzmiankują o chatach k u r p i o w ­ skich. Duże znaczenie na ukształtowanie się wyobrażenia i wiedzy o b u ­ d o w n i c t w i e k u r p i o w s k i m wywarł niewątpliwie r y s u n e k z n a t u r y chaty k u r p i o w s k i e j , w y k o n a n y przez Wojciecha G e r s o n a . Bardziej dokładnie i z większą samodzielnością o b u d o w n i c t w i e pisze A d a m Z a k r z e w s k i , który j a k o pierwszy uważa, pod wpływem pracy o chacie polskiej Jana Karłowicza , że chata k u r p i o w s k a odpowiada w s z y s t k i m cechem chaty polskiej. Tę samą myśl k o n t y n u u j e A d a m Chętnik.' W licznych pracach, a szczególnie w pracy Chata kurpiowska, daje opis wyglądu p i e r w o t n y c h siedzib k u r p i o w s k i c h , d a w n y c h i dzisiejszych chat, budulca i sposobu budowy, zdobnictwa i t p . Pod względem ilości zebranych materiałów Chętnik przewyższa wszystkich swych poprzedników, daje dużą ilość rysunków, fotografii, w opisie zestawia wiele n o w y c h szczegółów. Celem pracy jest m . i n . stwierdzenie, że chata k u r p i o w s k a jest formą rodzimą, 2 3 4 7 8 , H 11 12 l:J W. H . G a w a r e c k i , Kurpiami zwanych, Wiadomość o Puszczy Myszynieckiej i jej mieszkańcach „Pamiętnik H i s t o r y c z n y Płocki", t. 2: 1830, s. 56—76. s K . W. W ó j c i c k i , K u r p i e Gocie, [w:] Zarysy 4 W. Kurpie, Bibliograficzno-Archeologiczny",' Czajewski, „Przegląd domowe, t. 3, W a r s z a w a 1842. t. 1: 1881, s. 561—567. • A. P o ł u j a ń s k i , byte, Wędrówki po guberni augustowskiej w celu naukowym od­ W a r s z a w a 1859. 0 W. Grochowski, Kurpie, „Tygodnik Ilustrowany", S e r . 2, t. 6: 1870, s. 40—42. 7 W. P o l , Puszczaki Mazowsza, [w:] Obrazy z życia i natury, S e r . 2, K r a k ó w 1869, s. 237—273. s O. Kolberg, Mazowsze. Obraz etnograficzny, t. 4: M a z o w s z e Stare, Kra­ ków 1888. "A. Brykczyński ks., Wycieczka na Kurpie, „Biesiada L i t e r a c k a " , t. 33: 1892 n r 6, s. 75; n r 7, s. 103; n r 8, s. 116—117. "» M. s Malinowski, Z Puszczy Myszynieckiej, „Zorza", R. 37: 1902 n r 3, 50—53. 11 R y s u n e k ten zamieszczony jest w „Tygodniku 1881, s. 176, w związku z artykułem 12 A. Zakrzewski, Z puszczy Ilustrowanym", S e r . 2, t. 12: Czajewskiego. Zielonej. Materiały do etnografii polskiej, „Wisła", t. 1: 1887; s. 80—111, 143—158; t. 2: 18'88, s. 589—603. 13 J. Karłowicz, Chata polska, „Pamiętnik Fizjograficzny", t. 4: 1884. �2g2 MARIAN P O K R O P E K tzn. powstałą na t y c h terenach, dawną, jedyną i nieskażoną, posiadającą cechy, które nie znane są gdzie indziej . I n n y charakter ma praca F r a n ­ ciszka Piaścika . Zagadnienia, które autor porusza w swej pracy, wiążą się z rozplanowaniem w s i w nawiązaniu do sprawy ustrojów g r u n t o w y c h , co bezpośrednio wpłynęło na układ zagród oraz na rozplanowanie domu mieszkalnego i zabudowań gospodarskich wewnątrz nich. Praca posiada bogaty materiał i l u s t r a c y j n y . Szerokie podsumowanie dziewiętnasto­ wiecznego stanu badań dał również Z y g m u n t Gloger . Opracowując zagadnienie ludowego b u d o w n i c t w a starałem się zgro­ madzić większą ilość materiałów, niż u c z y n i l i to dotychczasowi badacze. Dążyłem do uzupełnienia dotychczasowego stanu wiedzy poprzez gro­ madzenie n o w y c h faktów, w y k r y w a n i e n o w y c h problemów i i c h uzasa­ dnienie. N o w e materiały etnograficzne gromadziłem przede w s z y s t k i m na drodze badań terenowych, które przeprowadziłem w pow. ostrołęckim, przasnyskim i kolneńskim , ogółem w 36 wsiach, w okresie około 30 d n i w latach 1955 i 1956 Celem badań było zdobycie materiałów do trzech podstawowych zagadnień z dziedziny b u d o w n i c t w a ludowego: 14 1S w 11 1. P l a n y zagród i wzajemny i c h układ we w s i , a więc pośrednio plany całej w s i z próbą uchwycenia zachodzących w czasie przemian oraz czynników wpływających na te przemiany; 2. Przebadanie poszczególnych zabudowań w zagrodzie, zarówno d o m u mieszkalnego, j a k i zabudowań gospodarskich, z p u n k t u widzenia i c h układu przestrzennego i f u n k c j i gospodarczej oraz zachodzących w t y m zakresie zmian w czasie i zróżnicowań w obrębie w s i związanych z j e j strukturą klasową i zawodową; 3. Przebadanie t e c h n i k i b u d o w y oraz związanej z nią organizacji pracy i rzemiosła. Te t r z y podstawowe zagadnienia zakreśliły r a m y tematyczne szcze­ gółowego kwestionariusza, opracowanego w celu ułatwienia i meto" pie, A . C h ę t n i k , Chata Województwo [w:] Kraków Zielonej Puszczy, zabytki, Kurpiowska, na pograniczu 1915; t e n ż e , Chata Warszawa przeszłość, 1924; t e n ż e , Puszcza gospodarczo-kulturalne Z kurpiowska, białostockie, Białystok Warszawa kurpiowska, 1929; t e n ż e , 1913; t e n ż e , kurpiowsko-mazurskim, Kur­ Warunki Łomża 1927; t e n ż e , „Ziemia", R. 5: 1914—1919, s. 3—11 i i n . 15 F . P i a ś c i k, Osadnictwo 16 Z. G l o g e r , w Puszczy Budownictwo drzewne Kurpiowskiej, i wyroby Warszawa z drzewa w 1939. dawnej Polsce, W a r s z a w a 1907. 17 P o w . P r z a s n y s z : W y s z e l , Budnę Sowięta, B a r a n o w o , łęka: O l s z e w k a , G l e b a , D u r l a s y , D y l e w o , Swidwiborek, I Łączki. Kąt, Białusny L a s e k , Z d u n e k , W a c h , Kadzidło, S z k w a , Płoszyce, D ą b r ó w k a , Jazgarka, Wolkowe, K r y s i a k i . Charubin, Oborczyska. Pow. O s t r o ­ Kierzek, Zawady, Czarnia, Brzozowy Pupkowizna, P o w . K o l n o : Dębniki, Zbójna, T a r t a k , L i p n i k i , Łyse, Cieloszka, Turośl, Leman, Popiołki, Dudy Puszczańskie, �BUDOWNICTWO LUDOWE NA KURPIOWSZCZYZNIE 263 dycznego przeprowadzenia badań terenowych. Podczas prowadzenia ba­ dań terenowych stosowałem obserwację bezpośrednią, w y w i a d i n d y ­ w i d u a l n y i zbiorowy. Zgromadziłem bogaty materiał i l u s t r a c y j n y . W y ­ zyskuję również materiały terenowe zebrane w czasie Międzyuczelnia­ n y c h Obozów Etnograficznych w Ostrołęce . Na badanym terenie występuje k i l k a różnych typów zagród. Starałem się określić ich przypuszczalny czas powstania, c z y n n i k i , które na to wpłynęły, powszechność występowania, terenowe rozprzestrzenienie oraz związek z ogólnym planem w s i . Przy wyodrębnianiu typów zagród nie ograniczyłem się do analizy formalnej polegającej na k l a s y f i k a c j i p l a ­ nów pod względem kształtu geometrycznego, ale uwzględniłem również m o m e n t y społeczno-gospodarcze i osadnicze. Wyodrębniłem t r z y zasadni­ cze najczęstsze t y p y siedlisk. Do pierwszego t y p u zaliczyłem siedliska o n i e r e g u l a r n y m układzie zabudowań, wynikającym z ogólnego nieregu­ larnego układu w s i (wieś Turośl, Oborczyska i in.). Wszystkie zagrody o kształcie wydłużonego prostokąta, skupione blisko siebie i tworzące zwartą regularną wieś, zaliczyłem do drugiego t y p u zagród. Ze względu na pewne różnice wynikające z odmiennych warunków historycznoosadniczych w ramach tego t y p u wydzieliłem t r z y mniejsze g r u p y od18 18 A. K u t r z e b a - P o j n a r o w a , Kurpiowszczyźnie 1952—1954, uniwersyteckiego „Kwartalnik Międzyuczelniane Studium Historii Obozy Kultury Historii Kultury Materialnej", Etnograficzne Materialnej w na latach t. 3: 1955 z. 1, s. 224—236. �264 MARIAN P O K R O P E K R y c . 2. L e m a n , pow. K o l n o . S i e d l i s k o Antoniego Kulisa Fot. M. Pokropek powiadające t r z e m różnym rodzajom w s i . Do pierwszej zaliczyłem wsie o zwartej zabudowie z zachowanym szachownicowym układem pól (wieś Dębniki). D o d r u g i e j włączyłem wsie o obustronnej zabudowie i o r e ­ g u l a r n y m układzie pól (wieś Wolkowe). Trzecią grupę stanowią wsie powstałe w końcu X I X w. w w y n i k u przeprowadzonych komasacji na zasadzie t z w . włók pasowych (wieś Dąbrówka, Szkwa). Trzeci t y p zagród reprezentują wszystkie zagrody pojedyncze, , samotnicze, powstałe na przestrzeni od końca X I X i w początkach X X w. w w y n i k u przeprowa­ dzonych komasacji gruntów na zasadzie tzw. włók krzyżowych (wsie Wach, Popiołki, P u p k o w i z n a i in.). Niezależnie od omówionych po­ przednio trzech typów zagród występują jeszcze, m n i e j już częste, s i e d l i ­ ska z j e d n y m d o m e m m i e s z k a l n y m i d w o m a zespołami budynków gospo­ darczych, t j . zagrody d w u r o d z i n n e (wieś Oborczyska, Brzozowy Kąt, Leman). Również rozplanowanie wewnętrzne d o m u mieszkalnego, zwanego izbą, chałupą, domem, na terenie b a d a n y m jest w obecnej c h w i l i dość zróżnicowane. Do najstarszych f o r m zaliczam d o m o r o z p l a n o w a n i u w e ­ wnętrznym na sień, dużą jedną izbę z zapieckiem i d w i e m a małymi k o ­ m o r a m i (dom z r. 1805 w Baranowie, t a k i sam w Białusnym L a s k u , z r. 1864). Również do starszych f o r m , dziś już całkowicie zanikających, należą d o m y t z w . dwójki oraz d o m y jednoizbowe z w y d z i e l o n y m i izdeb­ k a m i (wieś Brzozowy Kąt). Najbardziej rozpowszechniona, a zarazem bardzo zróżnicowana jest f o r m a d o m u o podziale czwórdzielnym, uznawana w dotychczasowej l i t e ­ raturze j a k o f o r m a t y p o w o k u r p i o w s k a . Wydzielić t u należy d o m y : a) o podziale wewnętrznym na sień, komorę, izbę i alkierz (forma t y p o w a dla X I X w., dziś już całkowicie zanikająca); b) o podziale wewnętrznym na sień, alkierz, dużą izbę i małą izbę; c) d o m y posiadające sień, komorę, 1 �BUDOWNICTWO LUDOWE NA KURPIOWSZCZY2NIE 265 dużą i małą izbę (kuchnię). D w i e ostatnie f o r m y domów są obecnie n a j ­ bardziej rozpowszechnione na terenie Puszczy K u r p i o w s k i e j . Po p i e r w ­ szej w o j n i e światowej rozpowszechniał się t y p d o m u o trójdzielnym po­ dziale. F o r m a ta jest w y n i k i e m połączenia k o m o r y l u b małej izby z a l ­ kierzem, dzięki czemu powstaje długa izba. W ostatnich latach szczegól­ nie staje się powszechny t y p domu małomiasteczkowego z podziałem na t r z y pokoje, kuchnię i sień. W y n i k i badań t e r e n o w y c h wraz z porównaniem i c h z literaturą prócz t y p o l o g i i i czasu występowania poszczególnych f o r m dały przybliżone zestawienia ilościowe występujących typów oraz i c h rozprzestrzenienie w terenie. Badania terenowe dały także wyjaśnienie p r z y c z y n występo­ wania różnych typów. Uchwycono m . i n . rolę czynnika ekonomicznok u l t u r a l n e g o , odbicie s t r u k t u r y społeczno-zawodowej. Zaobserwowałem ścisłe powiązanie rozplanowania domów z systemem ogrzewania oraz f o r m y użytkowania poszczególnych pomieszczeń. Z chwilą w p r o w a d z e ­ nia pod koniec ubiegłego w i e k u t z w . k u c h n i angielskich zmienił się sy­ stem ogrzewania, a także i rozplanowania domów. Z k o m o r y znikają w i e l k i e k o m i n y , a na i c h miejsce budują d r u g i e palenisko, przeznacza­ jąc pomieszczenie na małą izbę. Przeobrażenia w r o z p l a n o w a n i u w e ­ wnętrznym d o m u wpłynęły na zmienność k o n s t r u k c j i niektórych ele­ mentów w b u d o w n i c t w i e . N p . całkowicie zanikają t z w . tramy, t j . b e l k i podtrzymujące sufit w dużej izbie. W porównaniu z p l a n a m i domów mieszkalnych wszystkie inne pozo­ stałe zabudowania w siedlisku charakteryzują się bardzo p r o s t y m ukła­ d e m p o z i o m y m i wykazują dużą między sobą zgodność. Wszystkie zabu­ dowania gospodarskie podzieliłem na d w i e zasadnicze g r u p y : w p i e r w ­ szej omówiłem pomieszczenia dla zwierząt: stajnie, c h l e w y i t p . , do d r u ­ giej g r u p y budynków gospodarskich zaliczyłem pomieszczenia do przecho­ w y w a n i a narzędzi i płodów r o l n y c h , j a k stodoły, spichlerze, szopy i t p . Jeśli chodzi o zabudowania gospodarskie, l i t e r a t u r a nie daje dokład­ n y c h i wyczerpujących opracowań, ponieważ p u n k t e m zainteresowań wszystkich poprzednich badaczy była prawie wyłącznie chata. Z a k r z e w ­ ski opisuje t y l k o plan stodoły, zaś Chętnik w y m i e n i a ogólnie zabudowa­ nia gospodarskie występujące w siedlisku. Na uwagę zasługuje nie p u ­ b l i k o w a n a praca M . Piłatówny, dotycząca b u d o w n i c t w a gospodarczego w s i Łyse, w y k o n a n a w Zakładzie E t n o g r a f i i U . W. w 1955 r. Badania t e ­ renowe miały przynieść nowe i pełne opisy d l a z i l u s t r o w a n i a tego p r o ­ b l e m u . W y n i k i e m badań jest zaobserwowanie występowania współza­ leżności między ilością i jakością budynków w zagrodzie z w a r u n k a m i ekonomiczno-społecznymi oraz zaobserwowanie zmienności f o r m k o n ­ s t r u k c j i i rozplanowania, a nawet zmienności f u n k c j i poszczególnych budynków gospodarczych. Np. występowanie spichrzy, tzw. świronkóio, �2(j(J MARIAN POKROPEK jest w y r a z e m zamożności gospodarstwa. Na obszarze K u r p i o w s k i e j P u ­ szczy Zielonej, charakteryzującym się złym g a t u n k i e m ziemi i słabą kulturą rolną, świronki nie stały się powszechnym i przez wszystkich używanym b u d y n k i e m w gospodarstwie. Obecnie spichlerze spotyka się we wsiach D y l e w o , Wolkowe, L i p n i k i , c z y l i w t y c h wsiach, które od dawna były bardziej zamożne. W gospodarstwach mniej zamożnych za spichrz służyła komora, sień l u b poddasze. Okres wzmożonej h o d o w l i (koniec u b . w i e k u ) miał swoje odbicie w większej ilości t z w . chliwów, pomieszczeń dla inwentarza. W zabudowaniach gospodarskich najbar­ dziej t y p o w y m przykładem zmienności i przystosowania do nowych* potrzeb są stodoły. Na b a d a n y m terenie występują równolegle d w a t y p y stodół: zrębowe, określane przez informatorów j a k o stare, będące w za­ n i k u , i łątkowe, stawiane powszechnie dopiero po pierwszej wojnie świa­ t o w e j . W y p i e r a n i e stodół zrębowych przez stodoły łątkowe tłumaczy się koniecznością zwiększenia objętości stodoły, b r a k i e m odpowiedniej ilości i jakości drzewa, oszczędnością tego surowca, zwiększeniem u p r a ­ w y zbóż; spowodowane jest także zmianą systemu u p r a w y i wprowadze­ n i e m n o w y c h narzędzi. P o d s t a w o w y m materiałem b u d o w l a n y m na t y m terenie do okresu międzywojennego p r a w i e wyłącznie było drzewo. Możność łatwego zdo­ bycia drzewa i jego powszechne zastosowanie, dochodzące do r o z r z u t n o ­ ści, było jedną z cech. na którą powoływali się dotychczasowi badacze piszący o b u d o w n i c t w i e k u r p i o w s k i m . Badania terenowe wykazały, że na przestrzeni ostatnich kilkudziesięciu l a t w b u d o w n i c t w i e k u r p i o w ­ s k i m zaznacza się oszczędność budulca wywołana zniszczeniami w o j e n ­ n y m i , w y t r z e b i e n i e m lasów i b r a k i e m odpowiedniego budulca oraz ogra­ niczeniem eksploatacji lasów przez państwo. D o w o d e m tego jest m . i n . wprowadzenie k o n s t r u k c j i łątkowej zamiast zrębowej w stodołach i w do­ mach mieszkalnych i zastępowanie drzewa n o w y m materiałem b u d o w l a ­ n y m , j a k i m jest cegła. 11 fi " Proces urbanizacji wsi k u r p i o w s k i e j , szczególnie niektórych w s i pa­ r a f i a l n y c h — a więc w s i dużych, bogatszych, leżących przy drogach łą­ czących większe miasta - - zaznaczył się wyraźnie po drugiej w o j n i e światowej. C z y n n i k a m i sprzyjającymi zachodzącym zmianom jest. zarów­ no postępujący proces kapitalizacji, związany z rozwijającą się gospo­ darką rolną i przemysłem, j a k i możność w y k o r z y s t a n i a miejscowego m a ­ teriału. W w i e l u wsiach znajdują się duże pokłady g l i n y . Już w . X V I I I i X I X w. w y k o r z y s t y w a n o ją do w y r o b u cegieł przy budowie miejsco­ w y c h kościołów. Nieliczne cegielnie we wsiach Dębniki, L i p n i k i , Dą­ b r o w a i i n n y c h także w okresie międzywojennym i w pierwszych l a ­ tach po d r u g i e j w o j n i e światowej produkowały cegłę na miejscowe po­ trzeby. I n n y m źródłem zdobycia nowego materiału budowlanego bezpo- �BUDOWNICTWO LUDOWE NA K U R P I O W S Z C Z YŻNIE 267 średnio po d r u g i e j w o j n i e stały się M a z u r y . Wraz z w p r o w a d z e n i e m cegły do b u d o w y domów i budynków gospodarskich rozpowszechnia się pokrycie dachu dachówką, przede w s z y s t k i m cementową, produkowaną na m i e j s c u . Przeważającym jednak materiałem do pokrycia dachów jest w dalszym ciągu słoma. W t r a d y c j i zachowały się w z m i a n k i o uży­ w a n i u w b u d o w n i c t w i e r u d y żelaznej (darniowej) i cegły suszonej na słońcu, t z w . kotów, w y k o n a n y c h z g l i n y i słomy. Za cechę charakterystyczną tego obszaru (podobnie j a k duża ilość d r e w n a i jego łatwość zdobycia) uważa się również częste występowanie zawodów rzemieślniczych, związanych z obróbką d r z e w a . . Powszechne były zawody d r w a l a , tracza, cieśli i stolarza. Badania terenowe p o t w i e r ­ dziły, uaktualniły i niejednokrotnie uzupełniły bogate pod t y m wzglę­ dem dane A. Chętnika, a jednocześnie zwróciły uwagę na rzemieślników wędrownych (strycharze, tracze pruscy) i osiedlających się t u p r z y b y ­ szów z i n n y c h terenów (stolarze żydowscy) oraz na i c h rolę w powstawa­ n i u i kształtowaniu się n o w y c h elementów w b u d o w n i c t w i e w i e j s k i m . Zaobserwowano również oddziaływanie rzemieślników k u r p i o w s k i c h na tereny sąsiednie, o bardziej rozwiniętej k u l t u r z e r o l n e j , m . i n . na teren tzw. szlachty zagrodowej. 1 9 Zebrane materiały terenowe zawierają ponadto sporo n o w y c h d a ­ n y c h dotyczących technicznej strony budowy, p r z y g o t o w y w a n i a budulca, postępu w zakresie używanych narzędzi pracy, j a k również różnych r o ­ dzajów k o n s t r u k c j i poszczególnych części b u d y n k u , użytych elementów zdobniczych, wreszcie także zwyczajów związanych z budową. I w t y m zakresie starano się uchwycić różnice zachodzące w czasie, gospodarcze podłoże zmian oraz społeczny aspekt t y c h zagadnień. I{| t \ i 19 N o t a t k a o Spółce B u d o w l a n e j z a m i e s z c z o n a w gazecie K ' czański", R . 1: 1919 nr 1—2, s. 15—16. \ \ I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/94eab8a093d9780d8c5e516ff2754b81.pdf 50241721beef5b59bf09eb55957a1898 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:208 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:181 Title A name given to the resource Postrzyżyny w kulturze śródziemnomorskiej / LUD 1961 t.47 Description An account of the resource LUD 1961 t.47, s.49-148 Creator An entity primarily responsible for making the resource Gansiniec, Ryszard Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 48 W sąsiedztwie' papuaskim wysp Anachoreckich znajdujemy pętlice uszne (niewiadom y mi 'Sposób ich powstania) na wielu wyspach, oprócz tego że utrwalonym jest ten zwyczaj w maskach melanezyjskich, wskazując przez to nie tylko dawność jego, ale jak obecnie, jego charakter, papuaski i dając na razie dalszy dowód wpływu papuaskiego na całej Mikronezji. Wpływ ten, który objawia się nie tylko na Pelau i Ponape, gdzie jest złączony z równie wyraźnym wpływem samoańskim \tak samo jak na Kanjesach, tylko w odwrotnym stosunku, tj. papuasów spolinezjowanych), ale i na Martlock i Ruk, czyli wogóle na całych Karolinach, stanie się przedmiotem oddzielnego opracowania przy traktowaniu wyspy Ponape. 29 Dla uniknięcia wątpliwości, gdzie samogłoska "i" oddziela się od obok stojącej samogłoski, używam nasze "j", by ominąć przez to rozwlekłego rozdzielania zgoski kreskami. "I" będzie więc zawsze dźwiękiem oddzielonym, zlanym z poprzedza!ącym lub następującym dźwiękiem. Kreskowania używam tylko tam, gdzie dwie inne samogłoski stojąc obok siebie muszą być rozdzielone w mowie. "j" ! RYSZARD ~ GANSINIEC POSTRZY2YNY W KULTURZE SRODZIEMNOMORSKIEJ L PRZEGLĄD DOTYCHCZASOWYCH BADAN. lI. EGIPCJANIE. III. AZJA MNIEJSZA - 1. Babilonia. 2. Hetyci. 3. Izraelici. 4. Arabowie. 5. Inne narody. IV. HELLENOWIE - 1. Postrzyżyny żałobne, 2. Postrzyżyny rozbitków, 3. Postrzyżyny ślubowane i dziękczynne, 4. Postrzyżyny przedślubne Hellenek, 5. Postrzyżyny niewolników, 6. Postrzyżyny jako kara a) za cudzołóstwo, b) za inne przestępstwa, 7. Postrzyżyny śmierci. 8. Postrzyżyny błazna. V. RZYM - 1. Postrzyżyny Westalek. 2. Postrzyżyny ślubne. PRZYPISY. L PRZEGLĄD DOTYCHCZASOWYCH BADAŃ Monografie o stroju i kroju włosów w starożytności, napisane przez Hadriana Juniusa (1511-1575) i Klaudiusza S a l m a s i u s a (1588-1653) są czysto antykwarycznymi traktatami, cennymi dzięki skrzętnemu nagromadzeniu materiałów odnoszących się u pisarzy starożytnych do włosów, ale nie wychodzące w tłumaczeniu zwyczajów poza przygodne uwagi samych źródeł. Dopiero w połowie XIX wieku, podczas ponownego odrodzenia studiów starożytniczych i zwłaszcza greckich w neohumaniźmie niemieckim, wystąpił archeolog F r i e d r i c h W i e s e l e r (1811-1885) z własną koncepcją, usiłującą wniknąć po raz pierwszy w właściwy sens obrzędu postrzyżyn pojętego jako ofiara włosów 1. Nawiązał on do twierdzenia Tertulliana (De anima 39): "Któż nie poświęca całą dziecka głowę ślubuje winie, albo 'choć jeden wyrywa włosek dziecka lub całkowicie nożycami ścina i składa włosy w ofierze lub poświęca je jako exvoto bądź to w kulcie rodowym lub rodzinnym lub publicznym lub wreszcie prywatnym" (Quis non aut totum filii caput restui vovet aut aliquem excipit crinem aut tata novacula procesat aut sacrificio obligat aut sacro obsignat pro gentica, pro avita, pro publica aut privata devotione). Według ojca kościoła istotą wszystkich tych obrzędów jest poświęcenie dziecka demonowi. Wieseler podkreśla przede wszystkim 4 - "Lud", t, XLV II �J. Kar ł o w i c z. Słownik języka polskiego, Kraków, 1901, s. 495. K. K l uk. o. c. s. 100. 28 Encyklopedia Rolnicza, Warszawa, 1879 t. V, s. 906. 29 Z. P i e t r u s z y ń s k i. Produkcja rolnicza w Wielkopolsce, jej przeszłość i teraźniejszość, Poznań, 1937, s. 206. "0 J. Kar ł o w i c z. o. c. s. 49,). 'l' Per. J. Kar lo w i c z. o. c. s. 495. :\1. S. B. L i n d e, o. c. t. II, s.352. 26 2' JERZY GROCHOLSKI fORMY PRZESUSZANIA ZŻĘTYCH ZBÓŻ W POLSKICH GOSPODARSTWACH CHŁOPSKICH W XIX/XX W. * Wstęp. I - Przesuszanie zbóź w pokosach i snopach pojedyńczych. II Kopice poziome. III - Kopice pionowe. IV Przesuszanie zbóź przy pomocy róźnych urządzeń drewnianych. V - Zabezpieczanie kopic źniwnych przed deszczem. Podsumowanie. W polskiej literaturze etnograficznej zwracano już wprawdzie niejednokrotnie uwagę na niektóre formy przesuszania zbóż, jednak nie podjęto dotychczas próby szerszego ujęcia tego tematu, związanego zarówno z zagadnieniem sprzętu zboża, jak również z wstępną fazą przechowywania zebranych plonów. Celem niniejszego opracowania jest w pierwszym rzędzie charakterystyka i podział systematyczny 1 poszczególnych sposobów przesuszania zbóż w polskich gospodarstwach chłopskich na tle przemian czasowo-przestrzennych związanych z zanikiem względnie rozpowszechnianiem się podstawowych form, oraz sprecyzowanie pewnych wniosków ogólnych na podstawie analizy kartograficzno-porównawczej danych z terytorium Polski, a także przykładowych analogii i zróżnicowań z niektórych krajów europejskich. Omawiane zagadnienie uwzględniano dotychczas w polskich publikacjach etnograficznych jedynie fragmentarycznie, w znacznej mierze w oparciu o materiały pochodzące spoza obecnych granic Polski. Skąpe informacje dotyczące niektórych sposobów przesuszania zbóż w polskich g02padarstwach chłopskich ograniczają się do krótkich wzmianek. Np. nieco danych z zakresu nazewnictwa gwarowego kopic żniwnyc~ zawierają dzieła Oskara Kolberga. W pracy A. F i s c h e r a "Lud Polski" 2 znajdujemy charakterystykę form przesuszania zboża w Małopolsce. Autor • Napisano w kładzie Etnografii oparciu o prace nad I.H.K.M. P.A.N. ,.Polskim Atlasem we Wrocławiu. Etnograficznym" w Z3- � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a3be0c934bcd2433d8eac370204e5936.pdf 282e11167b9810a0934c2576a56513fd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:216 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Subject The topic of the resource budownictwo ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:189 Title A name given to the resource Elementy zagrody chłopskiej zwiazane z hodowlą w Polsce w końcu XIX i XX w. / LUD 1961 t.47 Description An account of the resource LUD 1961 t.47, s.439-468 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kwaśniewski, Krzysztof Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 41-l ~" Oba te zasięgi nameSlOnO \\'g K. Kwaśniewskiego. ~I J. S i a t k o w s k i, Słownictwo Warmii i Mazur, Warszawa 1958, s. 51. n j. w., s. 51. '" Mapy 6 i 7 uzupelnione zostaly materialem z atlasów językowych: J. S i a t k o w s k i e g o, Słownictwo Warmii i ;,\1azur, Warszawa 1958, z. S t i e b e r a, Atlas językowy dawnej Łemkowszczyzny, Łódź 1956, :\1. M al e c k i e g o, K. N i t s c h a, A tlas językowy polskiego Podkarpacia, Kraków 1934. ~iestety nie dysponuję mapą nazw klepiska, która wykonana została dla Polskiego Atlasu Etnograficznego przez J. Gajka i Z. Staszczak i ukaże się w pierwszym zeszycie P.A.E. i.\ A. B r li c k n er, Slownik etymologiczny języka polsbego. Warszawa 2' 1957, s. 488. J. Kar ł o w i c z, Słownik gwar polskich, Kraków 1911, t. VI, s. 309. 2; Z. S t i e b e r, Atlas językowy dawnej Łemkowszczyzny, Łódź 1956, 'Ci s. 12. " A. B r li c k n e r, j. W., s. 685. 2" j. w., s. 519. ~(O J. Karlowicz, j. w .. t. II. s. 146. " J. S i a t k o w s k i, j. w., s. 48. "i j. w., s. 49. "" J. K o s t r z e w s k i, j. w., s. 38. '" S. P o n i a t o w s k i, j. w., s. 234. 'lr. J. B u r s z t a, Dawne budownictwo "na sochy" w Wielkopolsce zanik, Warszawa 1957, s. 550. "Ci A. B a c h m a n, Dach w słowiańskim budownictwie ludowym, l !l29, 3. 190. o;; j. Burszta. j. w., s. 550. i jego Lwów KAZIMIERZ PUDŁO TRADYCJE UŻYWANIA BYDŁA ROGATEGO DO PRAC POCIĄGOWYCH W GOSPODARSTWACH CHŁOPSKICH W POLSCE Z KOŃCEM XIX I W l POŁo XX W.* I. W s tęp. Problemy związane z używaniem bydła rogatego do prac pociągowych należą do jednych z najciekawszych z zakresu hodowli zwierząt domowych. Zasadniczą siłę pociągową współczesnych gospodarstw chłopskich stanowią konie. Nie były one jednak w przeszłości tradycyjną siłą pociągową i zastąpiły dopiero w XIX i XX W. powszechnie niegdyś używane bydło rogate. Proces ten odbywał się bardzo powoli i miał niejednakowy przebieg zarówno pod względem chronologicznym, jak i terytorialnym. Przebieg jego warunkowała struktura gospodarcza i społeczna XIX i I pol. XX w. w Polsce. Relikty zwyczaju używania bydła rogatego do prac pociągowych stwierdzone po II W. śW. potwierdzają powolność procesu zaniku zaprzęgu bydlęcego i pozwalają domniemywać o przyczynach tak długiego utrzymania się ich w czasie. "V oparciu o materiał etnograficzny, w rozważaniach swoich będę zmierzał do: Wyodrębnienia terenów o najszybszym i najwolniejszym procesie zaniku zaprzęgów bydlęcych (wół, krowa). Nakreślenia zasięgów terytorialnych używania bydła rogatego do niektórych czynności gospodarskich, obrzędowych, komunikacyjnych i uprawy ziemi na podstawie ludowej tradycji. Wysunięcia hipotezy o tradycyjnych ośrodkach stosowania zaprzęgów bydlęcych. Polska literatura naukowa \V zakresie zagadnienia używania bydła rogatego do prac pociągowych ogranicza się jedynie do wzmianek na marginesie zasadniczych problemów rolnictwa, czy hodowli. Najmniej danych dotyczy okresu XIX i XX w.1 Litera'" !\ajJisano \\' oparciu o prace nad .. Po!s):.:im Atlasem U8dzie Etnografii I.H.K.:\1. P.A.:\'. \\ e Wrocławiu. ~L Etnograficzn~:m" '.\ Z ... )- �41f. tura dostarcza natomiast więcej materiału porównawczego do okresu XVI i XVIII w.~. Na uwagę szczególną zasługują wiadomości o zaprzęgach bydła rogatego do prac gospodarskich pod koniec XVIII w. a więc w okresie przeżywania siq systemu pańszczyźnianego i początków upowszechniania się na wsi koni. Wartościowych wiadomości pod tym wzgledem dostarczają prace B. B a r a n o w s k i e g o poświęcające dużo miejsca zagadnieniom siły pociągowej w gospodarstwach chłopskich i dworskich, rasom hodowanego bydła rogatego, początkom nowej hodowli i jej celom :J. Ciekawymi źródłami są instrukcje gospodarcze dla dóbr magnackich i szlacheckich zwłaszcza z wieku XIX 4, które d·ostarczają pewnych danych co do rozpadającego się systemu gospodarki pańszczyźnianej. Stanowiły one próbę ratowania pańszczyźnianej struktury agrarnej. Przewijają się w nich wiadomości o zaprzęgach wolowych używanych do prac rolnych i transportu kołowego. Więcej miejsca poświęcono w literaturze naukowej zagadnieniom archaiczności hodowli bydła rogatego na ziemiach naszych': i genezie nazw wól, krowa, byk, podkreślając ich słowiańskie pJchodzenie 6. Jednomyślny pogląd wśród uczonych panuje co do starszych tradycyjnych związków łączących na ziemiach naszych uprawę ziemi z hodowlą bydła rogatego, które dostarczało siły pociągowej, nawozu a także i pożywienia '. Podkreślają oni, że hodowla niekiedy odgrywała większą rolę niż uprawa roślin zbożowych 8. Tradycję starej hodowli bydła rogatego jako siły pociągowej w gospodarstwach chłopskich, potwierdza materiał etnograficzny zestawiony z terenów Słowiańszczyzny. Koń uchodził na terenach słowiańskich za zwierzę pośledniejsze . i był początkowo używany do lżejszych prac, głównie do komunikacji poza obręb wsi (jak się zdaje za przykładem dworów) 9. Wzmianki historyczne o hodowli koni w gospo:iarstwach chłopskich sięgają XVI Wili. Początek przenikania koni na wieś o szerszym zasięgu przypada na koniec XVIII w. a w świetle etnograficznych danych - na II pol owę XIX i XX w. Rozważania swoje o zaprzlio§ach bydlęcych w Polsce od końca XIX w. d,o połowy XX w. opieram przed wszystkim na ma- 417 ~ I ! I teri:' je etnograficznym E12rginalnie tylk0 wykorzystując wz.-.ianki źródłowe, o tyle o ile tłum8.czą one dane etnograficzne. Materiału etnograficznegu do tegu zagadnienia dostarczyły badania terenowe prowadzone n::lQzagadnieniem rolnictwa i hodowli w latach 1953-1954 według jednolitych kwestionariuszy pod kątem potrzeb Polskiego Atlasu Etnograficznego l~. Objęły one zasięgiem 336 wsi równomiernie rozmieszczonych na obszarze całej Polski (stała sieć P.A.K) wybranych reprezentatywnie dla jednostek terytorialnych. Dzięki porównywalności materiału terenowego, wyniki badań opracowane zostały po raz pierwszy metodą kar t o g l' a f i c z n o - p o rów n a w c z ą z uwzględnieniem dynamiki procesów historycznych (w chronologii względnej). Największe znaczenie posiadają kartogramy ilustrujące proces zaniku bydła rogatego, to jest wołów i krów w pracach pociągowych w gospodarstwach chłopskich pod koniec XIX do połowy XX w. (dane do r. 1954). Wskazują one bowiem (mapa l i 3) na nasilenie procesu zastępowania w pracach pociągowych bydła rogatego przez konie na niektórych obszarach kraju, a wraz z innymi zasięgami kartogramów ilustrujących funkcje zaprzęgów bydlęcych - tereny o starej tradycji hodowli. Zakres wykorzystania siły pooiągowej bydła rogatego w XIX i XX w. i ujęcie chronologiczne procesu zastępowania bydła rogatego przez konie nastręczały wiele trudności w przestrzennym opracowaniu, ze względu na brak dostatecznych danych. Ograniczyłem się więc do wykazania tradycji ludowej potwierdzającej ogólnie używanie w przeszłości bydła rogatego do niektórych prac pociągowych. Przy omawianiu wykorzystania bydła rogatego do prac pociągowych przestrzegać będę kolejności w jakiej zastępowane one było przez upowszechniające się na wsi konie. Omawiając zagadnienie orki szczególnie zwracam uwagę na sprzęganie bydła rogatego, to jest wołów i kru\V z końmi. Inne kartogramy r;ohvierdzające tradycję hodowli siwego bydła stepowego w Polsce, oraz wyłączne używanie konia do komunikacji poza wieś w pierwszych latach hodowli jego w gospodarstwach 2, - .. Lud". t. XLVII �41H chłopskich, stanowią dokumentację pomocniczą do interpretacji zagadnień stosowania bydła rogatego jako siły pociągowej w XIX i w I połowie XX w. Wysunięcie hipotez odnośnie tradycyjnych ośrodków używania zaprzęgów bydlęcych w Polsce umożliwiły, zestawione zasięgi poszczególnych kartogramów. Metoda kartograficzno - porównawcza wydaje się bardzo przydatną do tego rodzaju opracowań i otwiera duże możliwości w interpretacji naukowej. Nie wszystkie jednak zagadnienia związane z używaniem bydła rogatego do prac pociągowych zostaną tu dostatecznie wyczerpane. Mogą one być rozwiązane na bazie dostępnego materiału etnograficznego tylko częściowo, wymagają bowiem dodatkowych badań etnograficznych i źródłowych. Szereg wskazówek językoznawstwa porównawczego dotyczących nazw na oznaczenie bydła rogatego stwierdza ponad wszelką wątpliwość, że hodowla bydła była znana Słowianom od najdawniejszych czasów 13. Jej rola do dnia dzisiejszego jest bardzo duża wśród Słowian, głównie na górzystych terenach półwyspu Bałkańskiego, w Karpatach i w stepowych krajach południowo-wschodniej Europy 14. Ludy słowiańskie obecnie jeszcze nadal hodują bydło rogate dla mleka, nawozu i siły pociągowej 15. We wczesnym średniowieczu hodowla odgrywała zdaniem niektórych archeologów często nawet większą rolę, niż uprawa ziemi, będąc istotnym czynnikiem kształtowania się procesu własności prywatnej i klasowego różnicowania społeczeństwa 16. Potwierdzałyby to liczne znaleziska kostne w grodach i osadach ludności prapolskiej, które wykazują w ponad 900/0 przynależność do zwierząt hodowlanych li. Cel hodowli tak dużej ilości zwierząt domowych, stanowiła zdaniem niektórych archeologów sprzężajna uprawa ziemi, transport i konsumpcja lR. Mała natomiast ilość znale·zisk kostnych koni (mięsa koni nie jadano) nie daje odpowiedzi na rolę ich w gospodarstwach naszych przodków. Przypuszcza się więc, że konie używane były głównie do jazdy wierzchem 19 i łączy się je raczej z gospodarką ziemiańską. O wołach wspomina już Gall Anonim mówiąc, że "konie są wytrzymałe a woły chętne do orki" 20, przemawiałoby to za tym, że stanowiły one być może już w tych czasach w Polsce istotną silę pociągową w rolnictwie. ·!J9 To też w związku z powszechnym używaniem wołów w średniowieczu do sprzężajnej uprawy ziemi, pozostaje być może nazwa jednej z naj starszych danin feudalnych - povJolou;e, zastąpione później nazwą poradlne ~l. O wielkiej ilości wołów hodowanych \V Polsce w XV w. świadczy fakt, że stanowiły one główną pozycję eksportową kraju. Roczny wywóz wynosił 40 tys. sztuk. Pochodziły one z krajowych obór hodowlanych a także z Mołdawii i Rusi Czerwonej 22. Zakazy królewskie odnośnie wywozu towarów krajowych z 1565 r. nie dotyczyły wołów, jako szczególnie dochodowego towaru. Cła wywozowe na woły wynosiły bowiem w XV w. 59 % ich wartości. Sprzężajna uprawa ziemi stawiała gospodarstwom chłopskim jako warunek egzystencji posiadanie zwierząt pociągowych. W II połowie XVII i początku XVIII wieku, chłop po stracie wołu, jeśli nie mógł nabyć nowego, często tracił gospodarstwo spadając do rzędu chałupników, komorników lub opuszczając wieś powiększał liczbę ludzi "wolnych" 23. W tych katastrofalnych sytuacjach dla gospodarstw wiejskich powodowanych najczęściej klęskami elementarnymi, folwarki udzielały chłopom tzw. "załogi" tj. zwierząt roboczych, zapewniając sobie tym samym dałszą pracę pańszczyźnianą 24. Wydaje się, że "załoga" była wyłącznie, t.vlko dluż3zą lub krótszą w terminie zwrotu pożyczką do czasu uzyskania własnego sprzężaju. Przemawiałby za tym zanik zwyczaju udz'elania "załogi" pod koniec XVIII wieku 25. W XIX w. i I połowie XX w. woły stanowiły nadal zasadniczą siłę pociągową w rolnictwie, obok upowszechniających się koni. Upowszechniające się od XVIII w. konie na wsi polskiej nie odrazu zastąpiły w pracy na roli i w innych czynnościach gospodarskich »iły bydła rogatego 26. Proces ten odbywał się powoli i \v niejednakowym nasileniu na obszarze całego kraju. Jedną z przyczyn niejednakowego zaniku używania bydła rogatego pod względem chronologicznym i terytorialnym stanowiła struktura gospodarcza ziem polskich będąca wynikiem polityki ekonomicznej państw zaborczych. Proces uwlaszczania w poszczególnych zaborach został zakończony w różnym czasie i tak w Prusach w 1865 r. w Galicji �420 w 1857 r. a w Królestwie Polskim okoł·o 1880 1'. Powodowało to na niektórych terenach opóźnianie się procesu likwidacji pozostałości ustroju pańszczyźnianego. Nie bez znaczenia był również dla tego zjawiska nie jednakowy stopień uprzemysłowienia obszarów polskich. Okręgi przemysłowe oddziaływały pod względem ekonomicznym na gospodarstwa chłopskie powodując ich intensyfikację w produkcji płodów rolnych i mleczno - opasowej. Możliwość korzystnego zbytu produktów gospodarki chłopskiej, stawała się przyczyną bogacenia się chłopstwa na niektórych terenach kraju i zarzucania zaprzęgów bydlęcych na rzecz szybszego i wszechstronniejszego konia. Pewna ilość wypowiedzi informatorów o utrzymaniu się wołów jako zwierząt pociągowych w gospodarstwach chłopskich uzasadnia fakt ten następująco: 1) koszt utrzymania wołów był kilkakrotnie, niższy w porównaniu z kosztem utrzymania koni. Koń wymagał racjonalnego żywienia, paszy treściwej i specjalnej opieki ze strony hodowców. 2) Do zaprzęgu wołowego dostosowane były utrzymujące się nadal po uwłaszczeniu, stare narzędzia do orania. Dopiero rozpowszechnienie się w XX wieku fabrycznych pługów wyparło ze wsi tradycyjne narzędzia do orki jakimi były sochy, radła a wraz z nimi na niektórych terenach woły, jako ich tradycyjna siła pociągowa. 3) Woły znacznie przewyższały konie wytrzymalością w pracy na roli, zwłaszcza na terenach górskich. Dlatego też tam najdłużej utrzymał się zwyczaj używania wołów do prac pociągowych (patrz mapa 1 p. 3). 4) Woły dostarczały gospodarstwom chłopskim znacznych korzyści materialnych, po eksploatacji sprzedawane kupcom po krótkim opasie. 5) W utrzymywaniu się zwyczaju używania wołu do prac pociągowych wiele wpływu miał również czynnik emocjonalny i tradycja. Przyzwyczajenia ludności do pracy wołami, długa tradycja hodowli i nieufność co do przydatności w pracach rolnych koni powodowało utrzymanie się starej formy pracy \V gospodar~;twach chłopskich przy użyciu bydła rogatego. 421 Od końca XIX wieku do połowy XX wieku woły najdłużej utrzymały się w dworach; na wsi natomiast - u wielkich i małych gospodarzy. Nie biorę pod uwagę bezrolnych chałupników i komorników dla których koń stanowił często podstawę egzy~;tencji. Wielkie gospodarstwa chłopskie posiadały konie hodowane oddawna, lecz używały ich do celów komunikacji poza obręb wsi i transportu. Hodowla koni była często chlubą gospodarzy a efektowny wygląd koni stanowił oznakę stopnia zamożności ich właścic:eli. Chęć dorównywania dworom i warstwom elitarnym pod względem warunków ekonomicznych przejawiała się u bogatych gospodarzy w naśladownictwie, między innymi używania koni do komunikacji i transportu, przy jednoczesnym stosowaniu wołów jako siły pociągowej dla potrzeb rolnictwa. Przekonanie bowiem dworu co do przydatności koni w pracy na roli warunkowane długą tradycją hodowli koni wyłącznie do celów komunikacji, przemawiało na ich niekorzyść. Duże gospodarstwa chłopskie, podobnie jak dwory posiadały wystarczające wielkie pastwiska a więc zabezpieczenie paszowe dla utrzymania wołów, koni i krów to też, nastawione były często \v związku z zapotrzebowaniem rynku wewnętrznego na opasowo - mleczną hodowlę bydła. W gospodarstwach chłopskich o małym areale ziemi uprawnej, zapotrzebowanie na siłę pociągową było znikome w porównaniu z wielkimi gospodarstwami. Para wołów w pełni zaspakajała ich gospodarcze potrzeby. Dlatego też gospodarstwa małe przy niewielkiej produkcji płodów rolnych nie były zainteresowane ekonomicznie w zastępowaniu tanich w utrzymaniu, choć powolnych wołów, bardziej efektywniejszymi w pracy pod względem zużytego czasu, ale znacznie kosztowniejszymi, końmi. Gospodarstwa małe nie zawsze też potrafiły zapewnić utrzymanie przez okres zimy, nawet tanim wołom. Nie rzadko też po zakończeniu jesiennych prac w polu przeznaczano woły na opas i następnie sprzedawano. Wyzbywano się w ten sposób kłopotu utrzymania ich przez okres zimy. Na wiosnę ponownie nabywano woły, niezbędne przecież do uprawy ziemi, by pod koniec prac w polu ponow- �4')') nie je sprzedać. Tym sposobem nie tylko nic nie tracono, ale nawet zapewniano sobie niewielkie korzyści materialne wynikające z różnicy cen pomiędzy wołem po opasie a w okresie eksploatacji do prac pociągowych. Wyzbywanie się wołów na okres zimy oznaczało też większe zabezpieczenie paszowe dla hodowanych krów. Nierzadko pracę wołów zastępowały też krowy. Znacznie lepiej opłacało się bowiem utrzymywanie krowy niż wołu. Krowy używane do prac rolnych obniżały co prawda produkcję mleka, jednak tę stratę wyrównywała ich praca pociągowa. Stosowanie krów do prac pociągowych na większości terenów Polski uważane było za ostateczność gospodarczą. Nie mniej jednak np. w Wielkopolsce i na Śląsku a zwłaszcza na Górnym Śląsku stosowanie zaprzęgu krów do prac pociągowych było wynikiem chłopskiego rachunku ekonomicznego. W okresach regresów gospodarczych spowodowanych I i II wojną światową powracano do zarzuconej cd dawna na niektórych obszarach siły bydlęcej z powodu braku koni. W czasach tych sprzęgano też do prac pociągowych bydło rogate z końmi. Z chwilą jednak stabilizacji gospodarczej koń ponownie stawał się zasadniczą siłą pociągową dla potrzeb rolnictwa. Nakreślone pokrótce, niektóre aspekty utrzymania się zwyczaju stosowania bydła rogatego do prac pociągowych w gospodarstwach chłopskich nie wyczerpują tego zagadnienia i stanowić mogą osobny ciekawy temat badawczy. Mogą tu być przydatne rozmaite materiały historyczne i archiwalne. Celem moim było zaakcentowanie niektórych z tych czynników warunkujących utrzymywanie się zaprzęgów bydlęcych od końca XIX do II połowy XX w. na naszych ziemiach. Pod koniec XIX w. woły utrzymywały się na całym niemal obszarze Polski (mapa 1). I wojna światowa w znacznym stopniu wyniszczyła zarówno woły jak i krowy. Przemarsze obcych armii pozostawiały po sobie niewielkie ilości bydła rogatego uzupełniając w ten sposób braki w aprowizacji wojska. Nie mniej jednak w okresie międzywojennym wół jako zwierzę pociągowe używany był na znacznych t?renach zachodniej, północno-wschodniej i południowo-wschodniej Polski. Po II wojnie światowej utrzymały się już jednak Mapa r zą t 1. Proces pociągowych zaniku używania wołów gospodarstwach w P o l s c e. w jak o z w i echłopskich 1. Zaprzestano używania wołów do prac pociągowych pod koniec XIX wieku. 2. Zaprzestano używania wołów do prac pociągowych pod koniec okresu międzywojennego. 3. Obszar utrzymania się tradycji pracy wołami do roku 1954. (Okres badań terenowych). w małej ilości i na niewielkim obszarze górskim południowej Polski. Odnośnie utrzymywania się w zaprzęgu krowiego do I \VO ny światowej brak jest danych. W okresie międzywojennym u y- �:---:;;--,-)'- -·F-------;~-;-~----':... : '1 234 ~}?~ .._:_.u 56 'o 7 8910111213.1415 J.~______ .. __ ~,,:~~._~~------ - If' :;'~o.=~:'C'-=pr-======~""===";I 17 18192021222.12425261 .. _ .__. .... ._~ _._------~--, Mapa 2. P r o c e s z a n i k u u ż y wan i akr ó w jak o z w i e r z ą t P o c i ą g o w y c h w g o s p o d a r s t wac h c h ł o P s k i c h w P o l s c e. 1. Zaprzestano używania krów do prac pociągowych w okresie wojennym. 2. Obszar utrzymania się tradycji pracy krowami 1954. (Okres badań terenowych). międzydo roku wano krów do prac pociągo'vvych głównie na terenie północnowschodniej i południowo-w~chodniej Polski (mapa 3). Po II wojnie światowej używano krów jako zwierząt pociągowych na obszarach południowo-zachodnich i południowo-wschodnich. Utrzymy- wanie się zwyczaju używania zaprzęgów bydlęcych w gospodarstwach chłop~kich głównie wołów, ma nie tylko długą tradycję historyczną, lecz także uzasadnienie w warunkach politycznych, gospodarczych, społecznych i terytorialnych Polski. Do najciekawszej funkcji bydła rogatego w gospodarstwach chłopskich należy zaliczyć używanie ich w zaprzęgach o b r z ęd o w Yc h zarówno weselnych jak i pogrzebowych. Ludowa tradycja potwierdziła używanie bydła rogatego do tego celu w zaledwie kilku wsiach 27. (w 8 na 336 przebadanych). VI! 4 wsiach stwierdzono wyłącznie używanie do zaprzęgu weselnego, w 2 wsiach wyłącznie do zaprzęgu pogrzebowego i w 1 łącznie do weselnego i pogrzebowego. We wszystkich podanych przypadkach zwierzę pociągowe stanowi wół. Używanie krowy do zaprzęgu obrzędowego stwierdzono tylko w 1 wsi. Starzy mieszkańcy wsi twierdzą, że około 80 lat temu (dane z 1954 r.) wiezion) młodych do ślubu zaprzęgiem krowim. Wiezienie zwłok wołem lub koniem uważa A. F i s c h e r 28 za nierzadkie zjawisko na terenach Polski, zdaniem jego, nigdy jednak nie używano do tego celu krów lub klaczy. Tradycja o używaniu bydła rogatego do zaprz~gów obrzędowych obejmuje obszary: wschodniej, połudn.-wscho:iniej i północn.-wschodniej Polski (w woj. lubelskim, kieleckim i olsztyńskim). Na uwagę zasługuje fakt, że używano wołów do zaprzęgów obrzędowych jeszcze w czasach, gdy konie były już hodowane we wsi. Być może, uważano, że do celów pogrzebowych ze względu na swoją powolność nadawał się lepiej wół aniżeli koń. Nie zdołano jednak co do tych sugestii zebrać opinii informatorów. Z czasem "meda" używania konia do zaprzęgów obrzędowych przeszła z dworu na wieś (prawdopodobnie pod koniec XIX w.). Na znacznie większym obszarze Polski używano bydła rogatego do celów k o m u n i k a c j i poza obrębem wsi w porównaniu z tradycją zaprzęgu obrzędowego (mapa 2 p. 2, 3). Większe zastosowanie do tego celu miały woły, aniżeli krowy. Krowy bowiem były słabsze od wołów a używane do zaprzęgu obniżały mleczność. �420 Mapa 3. T r a d y c je o u ż y wan i u w o l ó w jak o z w i e r z ą t p ocią gow y ch w n iek t óry ch czyn n ościa ch g o s p od a r s k i c h i o b r z ę d o w y c h. 1. Obszar sprzęgania wolu z koniem do orki i transportu Clęzarów. 2. Obszar używania wolów do komunikacji poza obręb wsi. 3. Tradycje o używaniu wołów do zaprzęgów obrzędowych (wesele, pogrzeb). Tradycja o używaniu zaprzęgów bydlęcych do komunikacji pOZ3 obręb wsi (dla wołów) jest znacznie żywsza na terenach wschodnich i południowo-wschodnich. Dla krów natomiast głównie na terenach zachodnich i południowo-wschodnich. Przyczyną zastępowania w komunikacji poza obręb wsi trakcji bydlęcej - końską, zdaniem niektórych informatorów stanowiła powolność w pokonywaniu przestrzeni. Budowa nowych traktów komunikacyjnych, brukowanych, na których jeszcze bardziej zwiększała się powolność trakcji bydlęcej nie sprzyjała również zachowaniu się tej tradycji. Nawrót do trakcji bydlęcej zarzuconej już przed I wojną światową następował bardzo często w niesprzyjających sytuacjach ekonomicznych dla gospodarstw chłopskich, głównie w okresie regresów spowodowanych wojnami. Stosowanie trakcji bydlęcej w czasach ustabilizowanych stosunków gospodarczych okresu międzywojennego i po 1945 r. należy uważać za przeżytkowe, chociaż proces zaniku zwyczaju używania bydła rogatego (głównie wołów) do prac pociągowych nie został w pełni zakończony. Znacznie dłużej używano trakcji bydlęcej w obrębie wsi do transportu ciężarów. Wiązało to się z tym, że na niektórych terenach Polski bydło rogate nadal stanowiło zasadniczą siłę pociągową dla potrzeb uprawy ziemi. Wykorzystywano więc bydło przy okazji do transportu i komunikacji na krótkie odległości. Wieziono nimi narzędzia rolnicze w pole, drzewo z lasu, zboże do młyna (woły i krowy) a nawet często odrabiano (wołem) pracę szarwarkową. W zimie nierzadko zaprzęgano woły do sań dla celów transportu ciężarów. Badania etnograficzne nie potwierdziły stosowania krów zaprzęgniętych do transportu ciężarów w sanie. Do transportu ciężarów na krótkie odległości, w wypadku braku dostatecznej ilości zwierząt pociągowych, stosowano na znacznych obszarach Polski sprzęganie bydła rogatego z koniem. Najczęściej jednak wykorzystywano zaprzęgi mieszane do uprawy ziemi. Tradycję sprzęgania krowy z koniem dla transportu ciężarów potwierdzono w 16 wsiach na odległości krótkie i w 1 wsi na dalsze odległości. Najdłużej utrzymała się tradycja zwyczaju używania bydła rogatego jako zwi2rząt pociągowych do prac rolnych. Celem hodowli wołów w okresie międzywojennym i po r. 1945 wyłącznie stanowiła j .:Ż niemal praca na roli. Stan utrzymywania się zwy- �czaju używania bydła rogatego do uprawy ziemi na przestrzeni ostatnich 35 lat (dane do 1954 r.) ilustrują mapy 1, 2, 3 i 4. Zasięg obejmuje następujące tereny: I. Dla wołów w okresie międzywojennym; zachodniej, południowo-wschodniej i północnowschodniej Polsce, a dla lat po II wojnie światowej w rozrzuconym zasięgu w południowej, zachodniej i południowo-wschodniej Polsce. II. Dla krów w okresie międzywojennym tereny północnej południowo-wschodniej Polski a dla lat po 1945 1'. południowej i wschodniej Polski. Najdłużej używano do prac rolnych na obszarze Polski, nie - jakby się wydawać mogło, wołów - lecz krów (według danych z r. 1954). Po zaniku hodowli wołów jako zwierząt pociągowych na terenach zachodnich (np. w Wielkopolsce) i południowo-wschodnich (Bieszczady) prace wołów nie zastąpiły konie, lecz krowy. Niektóre przesłanki na temat utrzymywania się zwyczaju używania zaprzęgów bydlęcych w Polsce, jak również procesu zastępowania wołów przez krowy omówiłem poprzednio. Pragnę tylko dodać, że stosowanie krów do orki poza terenem Śląska Górnego 29 stanowiło domenę małych gospodarstw. Podstawowym zaprzęgiem do orki była para zwierząt (tradycyjnie para wołów). Najczęściej jednak małe gospodarstwa chłopskie posiadały po jednym wole roboczym. W tych sytuacjach orano: 1) jednym wołem (zgodnie z opinią informatorów niechętnie); 2) parą wołów z których jeden był wypożyczany na zasadach pomocy sąsiedzkiej od gospodarza, posiadającego także tylko jednego wołu ("sprzęganie"); 3) zaprzęgiem mieszanym wół-krowa, wół-koń, krowakoń. Tradycja ludowa potwierdziła używanie zaprzęgów mieszanych dla potrzeb uprawy ziemi na znacznych terenach Polski (mapa 2 p. 1 i mapa 4 p. 1). Zaprzęgi mieszane wół-koń potwierdzono w tradycji ludowej na obszarach północnej, wschodniej i południowej Polski. Natomiast sprzęganie krowy z koniem, stwierdzono w tradycji na obszarach wschodniej, środkowej i zachodniej Polski na osi o układzie przestrzennym północ-południe. W Ił:' no IB' 79' ?O' ~l.:t-~"l_==--=-~=_==-~ '~ 7 2 3 • .\ 6 ) 89 ;0111213,14 15 76 17}8 1920,21'22 23'24,2526 ,~--------------. Mapa 4. T r a d y c j e pociągowych 1. Obszar 2. Obszar -- --- ~~ o u Ż y wan i u k rów jak o w niektórych czynnościach g o s p o d a r s k i c h. sprzęgania krowy z koniem do orki i transportu używania krów do komunikacji poza obręb wsi. zw icr zą t ciężarów Sprzęganie bydła rogatego z koniem stosowano najczęscleJ w okresach katastrofalnych dla gospodarstw chłopskich (wojna, pomór bydła) szczególnie odnosi się to do sprzęgania krowy z koniem. Znaczna różnica w usposobieniu i ruchliwości bydła rogatego i konia wymagała dużego wysiłku podczas orki zarówno �131 zwierząt jak i ludzi. Wymagała też przeszkalania sprzęganych ze sobą zwierząt w jednakowej szybkości poruszania się. Z tych też powodów traktowano sprzęganie jako ostateczność. W świetle materiału etnograficznego z orką tradycyjnymi narzędziami rolniczymi (sochą i radłem) wiąże się przede wszystkim zaprzęg wołowy. M o s z Y ń s k i uważa jednak, że z zaprzęgiem wołowym wiąże się wyłącznie typ sochy dwupolicowej, podczas gdy sochę jednopolicową używaną jak pług należy wiązać z zaprzęgiem końskim 30. Zanik tradycyjnych narzędzi do orania zdaniem niektórych informatorów przyczynił się do szybszego zastępowania w pracy na roli siły bydła rogatego końmi. Bydło rogate zaprzęgano do narzędzi ornych za pomocą jarzma. Literatura etnograficzna wyodrębnia na terenie Polski dwa typy jarzem 31. Obszar południowo-wschodniej Polski charakteryzują jarzma kulowe. Na pozostałym obszarze kraju występowały jarzma podgardlicowe, zwane inaczej ramowatymi. Według najnowszej literatury etnograficznej obecnie jeszcze w Wielkopolsce przy zaprzęgu krów do wozów lub narzędzi ornych używa się jarzem a także i chomąt 32. Obecnie, stosowanie zaprzęgów bydlęcych do prac pociągowych należy już do reliktów i obejmuje swym zasięgiem niewielkie połacie kraju. Znaczenie siły pociągowej bydła rogatego dla współczesnego rolnictwa nie przedstawia już dawnej swej wartości stając się nawet hamulcem jego szybkiego dalszego rozwoju. Kolejność w jakiej koń zastępował pracę bydła rogatego od końca XIX do połowy XX wieku w gospodarstwach chłopskich przemawia zatym że: 1) Tradycyjną siłę pociągową ziem polskich stanowił Krowa jako zwierzę pociągowe zdaje się być zjawiskiem szym i nie typowym dla obszaru całego kraju. 2) Zasadniczym celem hodowli roboczej dla potrzeb uprawy ziemi; używanie ich do orki. Zanik ZWyCZCljUstosowania gowych ilustrują mapy 1 i 3. wół. now- wołów było uzyskanie siły o czym świadczy najdłuższe bydła rogatego do prac pocią- Proces ten zapoczątkowany z końcem XVIII :):l W. nie został jeszcze całkowicie zakończony. Materiał etnograficzny nie pozwolił na pełną rekonstrukcję tego procesu trwającego z górą 100 lat. Umożliwił jedynie uchwycenie jego początkowej a znacznie lepiej, końcowej fazy. , , I I Najwcześniej bo do końca XIX w. zaprzęgi bydlęce zostały zastąpione przez konie na terenach środkowej Polski na osi Tomaszów Lubelski-Radom, Łódź, Poznań. (mapa 1 p. 1). Dotyczy to w głównej mierze wołów. Dane dotyczące używania krów w tym okresie są fragmentaryczne. Zapewne jednak w wyjątkowych sytuacjach były też wykorzystywane do prac pociągowych o czym wSfomniałem powyżej przy omawianiu funkcji bydła rogatego. Dla pozostałych terenów Polski bydło rogate a głównie woły stanowiły nadal zasadniczą siłę pociągową w gospodarstwach chłopskich (orka, komunikacja, transport, zaprzęgi obrzędowe). Rozpowszechnianie się hodowli koni na wsi na przełomie wieku XIX i XX nie jest równoznaczne z zastępowaniem w pracy, siły pociągowej bydła rogatego. Koń używany był początkowo do prac lżejszych (bronowania, transportu narzędzi w pole) a przede wszystkim dla celów reprezentacyjnych (zaprzęgi obrzędowe, komunikacja poza obręb wsi). Tradycja ludowa potwierdziła początkowe wyłączne używanie koni w gospodarstwach chłopskich (wielkich) do komunikacji poza obręb wsi na terenach: południowo-zachodnich, południowo-wschodnich i północno-zachodnich Polski. I wojna światowa znacznie przyśpieszyła proces zaniku zwyczaju używania wołów jako zwierząt pociągowych w niektórych częściach Polski. Dla całego kraju przyniosła jednak duże straty w stanie ilościowym pogłowia bydlęcego. W pierwszej kolejności rekwirowano na potrzeby wojska konie i woły, a w dalszej krowy i inne zwierzęta hodowlane. Mała ilość koni i wołów zmuszała chłop6w do użytkowania w pracach pociągowych krów oraz mieszanych zaprzęgów. Tradycja ludowa \vykazuje, że zaprzęgi mieszane (wół-koń, krowa-koń a w mniejszym stopniu wół-krowa) były używane prawie wyłącznie w okresie regresu �gospodarczego podczas I i 1: wojny światowej (mapa 2 p. l i 4 przywozili woły wraz z innymi hodowlanymi zwierzętami z rodzimych wschodnich terenów. Nie posługiwano się jednak nimi długo, zastępując je końmi. Obecna mechanizacja rolnictwa wynikająca z zapotrzebowania rynku na produkty rolne przesądza konieczność całkowitego zastąpienia siły bydła rogatego w pracach rolnych - bardziej efektywnymi końmi lub siłą mechaniczną. Proces zaniku zwyczaju używania zaprzęgów bydlęcych z końcem XIX i w drugiej połowie XX w. w Polsce wskazuje na: a) znaczne różnice w nasileniu procesu zaniku, zarówno pod względem czasowym jak i przestrzennym; p. 1). Porównanie zasięgu tradycji sprzęgania wołu z koniem z zasięgiem sprzęgania krowy z koniem wykazuje zbieżność na terenach północnej (woj. bydgoskie, białostockie), zachodniej (woj. poznańskie, wrocławskie, opolskie), środkowej (katowickie, łódzkie) i wschodniej Polski (rzeszowskie, lubelskie). Po I wojnie światowej z chwilą stabilizacji gospodarczej na naszych ziemiach znaczna część gospodarstw chłopskich nie tylko zaprzestała używać zaprzęgów mieszanych lecz także wołów, jako tradycyjnych zwierząt pociągowych. Zaprzestano też niemal zupełnie stosować bydło rogate do komunikacji poza wieś. W latach międzywojennych zasięg używania wołów ulega dalszej redukcji i obejmuje peryferyczne tereny północnej, zachodniej, południowej oraz północno-wschodniej Polski (mapa l). Krowy natomiast używano w tym okresie głównie na terenach północno-zachodnich, południowych (Pogórzu) i południowo-wschodnich Polski (mapa 3). Zbieżność zasięgów zaznacza się w Polsce północnej (na granicy woj. bydgoskiego i gdańskiego) zachodniej (woj. poznańskie, zielonogórskie), wschodniej (woj. lubelskie) (porównaj mapy l i 3). Proces zaniku hodowli bydła rogatego jako zwierząt pociągowych db ziem polskich należy zasadniczo uważać za zakończony pod koniec okresu międzywojennego. Dotyczy to w głównej mierze wołów. Krowy bowiem jeszcze w czasach nam współczesnych używane są do prac rolnych, a nawet transportu w obrębie wsi. (Wielkopolska, Górny Śląsk, Bieszczady). Na pozostałych terenach kraju rzadko można spotkać krowy w zaprzęgu. Zainteresowanie chłopów produkcją mleczną spowodowało zanik zwyczaju używania krów do prac pociągowych na innych obszarach Polski. Mapa l p. 3 i 3 p. 2 ilustruje utrzymywanie się zaprzęgów bydlęcych po 1'. 1945. Są to tereny południowej, a cześciowo zachodniej i wschodniej Polski. Na Ziemiach Zachodnich po r. 1945 przez pewien czas utrzymywał się zwyczaj używania wołów i krów do prac pociągowych z powodu braku koni. Nowi polscy osadnicy zastali tu woły poniemieckie, którymi przez pewien czas posługiwali się przy uprawie ziemi. Często osadnicy b) zbieżność terytorialną wianych zjawisk; występowania niektórych z oma- c) tereny stanowiące ośrodki tradycji wszechstronnego i najdłuższego używania bydła rogatego do prac pociągowych. Terenem o najbardziej żywej tradycji używania zaprzęgów bydlęcych do prac pociągowych jest południowy, a w mniejszym stopniu północny pas Polski. Wskazują na to: a) utrzymywanie się zaprzęgów bydlęcych do 1945 r. aż do czasów nam współczesnych (dane do r. 1954). mapa 1, p. 3 i mapa 3 p. 2; b) tradycja o używaniu (mapa 2 p. 3); wołów do zaprzęgów obrzędowych c) tradycja o używaniu wołów i krów do komunikacji obręb wsi (mapa 2 p. 2 i mapa 4 p. 2); • ~ I poza d) tradycja sprzęgania do prac pociągowych, głównie orki, wołu z koniem i krowy z koniem (mapa 2 p. 1 i mapa 4 p. 1); b) tradycja o hodowli koni, początkowo używanych wyłącznie do komunikacji na dalsze odległości (mapa 5); f) tradycja a hodowli bydła siwego (stepowego), najchętniej używanego do prac pociągowych na terenie Polski (mapa 5). Najbardziej rozproszone zasięgi tradycji używania bydła rogatego do prac pociągowych występują w środkowym pasie Polski. Pas ten charakteryzuje: 28 - ..Lud", t. XLVII �~----~-'7' .,'------ .'D O ------------- - :Ylapa 5. T r a d y c j e o h o d o w l i b y d ł a 21' ---- •• ----_ "s i w e g o" .. _~ (stepowego). 1) zanik hodowli wołów do końca XIX w. (mapa l p. l); 2) rozproszony zasięg tradycji używania zaprzęgów krowich (mapa 3); 3) rozproszony zasięg tradycji używania bydła rogatego do komunikacji poza obręb wsi (mapa 2 p. 2 i 4, p. 2); 4) rozproszony zasięg tradycji używania zaprzęgów mieszanych (mapa 2 p. l i mapa 4 p. l); 5) rozproszony zasięg tradycji o hodowli koni, używanych początkowo wyłącznie do komunikacji poza wieś (mapa 5); 6) rozproszony zasięg tradycji hodowli bydła siwego (mapa 5); 7) brak tradycji o używaniu wołów do zaprzęgów obrzędo'.vvch (mapa 2, poz. 3). Zbieżność zasięgów poszczególnych skartowań najbardziej uwidac:mia się na terenie województwa: krakowskiego, rzeszowskiego, kieleckiego, lubelskiego i bydgoskiego. Są to więc obszary a najbardziej żywej tradycji używania zaprzęgów bydlęcych w Polsce. Z 2. koń c z e r. i e. Tradycja hodowli bydła rogatego, jako zwierząt pociągowych, sięga odległych czasów, zarówno na terenie Polski jRk i całej Słowiańszczyzny. Pod koniec XIX i w pierwszej połowie XX wieku bydło rogate stanowiło zasadniczą siłę pociągową gospodarstw chłopskich, chociaż na niektórych cbszarach Polski (pas środkowy mapa 1 i 3) zaczęły pojawiać się we vvsi konie. Początek hodowli koni nie oznaczał jednak zastąp~enia siły bydła rogatego w pracach gospodarskich. Koń początkowo używany był wyłącznie do prac lekkich (komunikacji poza obręb wsi, zaprzęgów obrzędowych i bronowania). Najwcześniej we wsi zaczęli hodować konie bogaci gospodarze. Zanik używania bydła rogatego do prac pociągowych znacznie przyśpieszyła pierwsza wojna światowa. Wyniszczyła ona na terenie kraju nie tylko woły i konie, lecz także krowy. Wydaje się, że używanie krów na szerszą skalę rozpoczęło się właśnie od czasu regresu gospodarczego, spowodowanego pierwszą wojną światową. Sprzyjało temu stosunkowo małe zainteresowanie w tym czasie produkcją mleczną, a także hodowla ras rodzimych, małomlecznych, lecz bardziej wytrzymałych w pracy pociągowej. Rozprzestrzenienie się na terenie Polski importowanych ras z zachodu (holenderskie, tyrolskie 34) spowodowało zarzucenie używania krów do prac pociągowych. Krowy jako zwierzęta pociągowe wyłącznie używane były przez biednych gospodarzy: wyjątek stanowi tutaj teren Śląska Górnego, gdzie tradycja ludowa nie potwierdza używania w przeszłości wołów, lecz tylko krów. Sprzęganie bydła rogatego z koniem stosowane było na naszych ziemiach tylko w szczególnie niesprzyjających sytuacjach gospodarczych (mapa 2, p. 1 i mapa 4 p. 1). �436 W okresie międzywojennym w związku z dużym zapotrzebowaniem rynku wewnętrznego na produkty rolne, koniecznością chwili stawała się intensyfikacja rolnictwa, przejawiająca się między innymi w zastępowaniu powolnej pracy bydła rogatego końmi. Do końca drugiej wojny światowej woły i krowy jako zwierzęta pociągowe utrzymywały się już tylko na terenach południowo-wschodnich, południowych, północno-wschodnich (mapa l i 3). Zwyczaj używania bydła rogatego do prac pociągowych przetrwał najdłużej w południowym górskim pasie Polski. Górskie warunki pracy wymagały od zwierząt pociągowych dużej siły i wytrzymałości. Warunkom tym bardziej odpowiadały woły aniżeli konie. One też najdłużej używane były do prac pociągowych na tych terenach. Mechanizacja i intensyfikacja rolnictwa w Polsce obserwowana w okresie ostatnich lat, przyczyniła się do ostatecznego zarzucenia siły bydła rogatego w pracach pociągowych; podobny los czeka niewątpliwie w niedalekiej przyszłości również i konie. Coraz częściej po wsiach spotkać można stosowanie dla potrzeb gospodarki rolnej traktorów. Siła mechaniczna, stanowiąca najbardziej efektywną i ekonomiczną siłę pociągową, wypiera ostatecznie zwierzęta. PRZYPISY , T o P o l s k i Jerzy, Kultura rolnicza. Kultura ludowa Wielkopolski, poznań 1960. R u t k o w s k i Jan, Historia gospodarcza Polski (do r. 1864). '.Varszawa 1953. 2 Sucheni-G r a b o w s k a A. Materiały do dziejów kultury materialnej chłopów w woj. sicraadzkim i ziemi wieluńskiej w XVI w. (cz. II) Studia z dziejów gospodarstwa wiejskiego. T. II Wrocław 1959. 3 B a r a n o w s k i Bohdan, Chów bydła w II połowie XVII i XVIIIw. w Łęczyckiem i na terenach sąsiednich. Studia z dziejów gospodarstwa wiejskiego, t. I Wrocław 1957. 1 Instrukcje gospodarcze dla dóbr magnackich i szlacheckich z XVII-XIX w., pod redakcją A. Wolfa, Wrocław 1958, T. L Polskie instruktarze ekonomiczne z końca XVII i z XVIII w., Wydał S. Pawlik, Kraków 1915. T. L 5 Kostrzewski Józef, Kultura prapolska. Poznań 1947, s. 49, 51, 56. H e n s e l Witold, Słowiańszczyzna wczesnośredniowieczna. Poznań 1952, s. 69. 6 B r li c k n e r Aleksander, Słownik etymologiczny języka polskiego, Warszawa 1957, s. 630. Kostrzewski J. j. w., s. 56. M o s z y ń s k i Kazimierz, Kultura ludowa Słowian, cz. I Kraków 1929, s. 117, pisze: "Wół jest rodzimym wyrazem słowiańskim. Pierwotnie oznaczał dorosłego byka (kastrowanego). W tym znaczeniu wyłaz ten przechował się w Polsce, Białorusi, i Małorusi". 7 Hensel W., j. w., s. 69. B Hensel \V., j. w., s. 61; Kostrzewski J. j. w., s. 49. 9 Moszyński K. j. w., s. 128. 10 Suchenj-Grabowska A. j. w., s. 249 i 250. 11 Baranowski B., j. w., s. 217 i 221. 12 G a j e k Józef, Zadania i metody Polskiego Atlasu Etnograficznego Lud XLIV, Wrocłmv 1959, s. 153 nn. ,,, Bruckner A .. j. w., s. 630. 11 Moszyński K., j. w., s. 103. 1;, Moszyński K .. j. w., s. 125. 16 Hensel \V.. j. w., s. 61. 17 Kostrzewski J., j. w., s. 49. l' Hensel IV.. j. w., s. 69. �Kostrzewski Hensel W., 2ł Hensel W., 22 Rutkowski 2:) Baranowski 24 Baranowski 25 Baranowski 26 Baranowski 27 Dzierzązna Ciszkiewicz Cz. l!' 20 .J., j. W., s. 53. j. w., s. 69. j. w., s. 69. NIoszyński K., j. 'A' J., j. W., s. 52, 122, 128 i 130. B., j. w., s. 214. B., j. w., s. 215. B., j. w., s. 216. B., j. w., s. 214 i 217. pow. Sieradz badania terenowe .• s. 131. KRZYSZTOF w r. 1953'4 prowadzi! WyspowO pow. Olsztyn. Badania terenowe prowadził w r. 1952 Wil:zewski H. a w 1954 r. Szyfer A. Szczeglice pow. Staszów. Badania terenowe prowadził w r. 1953 Niżtik J. a w r. 1954 Mulkiewicz O. IGorczyńska H. Jata pow. Nisko. Badania terenowe prowadzili w r. 1953 Zambrzycka J. i ZolI H. a w r. 1954 również j. w. Załucze pow. Włodawa. Badania terenowe prowadzili w r. 1953 Zambrzycka A. i ZolI H. a w r. 1954 Nizińska 1. Pluski pow. Olsztyn. Badania terenowe prowadziła w r. 1954 Szyfer A. 28 F i s c h e r Adam, Lud polski. Warszawa-Kraków 1926, s. 126. 22 Na 336 przebadanych wsi w ani jednej miejscowości, poza Śląskiem Górnym, nie stwierdzono używania krów w gospodarstwach wielkich. W dwóch wsiach potwierdzono używanie ich w gospodarstwach średnio wmożnych a w 180 wsiach w małych gospodarstwach. (porównaj Topolski J. j. w.). 30 Moszyński K., j. w., s. 130. :11 Moszyński K., j. w., s. 653. 32 Topolski J., j. w., s. 00. :13 Baranowski B., j. w., s. 204 i 221. 34 Baranowski B., j. w., s. 213 i 214; R a d l i ń s k i S. Geografia gospodarcza Polski, t. III, Wiedza o Polsce. Warszawa (br. r. wydania), s. 144. K\VAŚ:--ilEWSKI ELEMENTY ZAGRODY CHŁOPSKIEJ ZWIĄZANE Z HODOWLĄ W POLSCE W KONCU XIX i W XX W.~' (ZARYS ETNOGRAFICZNY) W rozdrobnionych gospodarstwach chłopskich w Polsce hodowla zawsze odgrywała i do dziś odgrywa poważną rolę. Fakty kulturowe związane z nią są bowiem uwarunkowane nietylko tradycją, "lIe i środowiskiem geograficznym i przemianami gospodarczymi. Nie rozwiązane do dziś w pełni dla gospodarstw indywidualnych problemy proporcji między produkcją rolną i hodowlaną, przeciwieństwa między gospodarką paszową (zwłaszcza prymitywną) a intensyfikacją rolnictwa, zagadnienie siły pociągowej, fakt że początkowo hodowla była jedyną dziedziną gospodarki chłopskiej, w której ugruntowała się gospodarka towarowa - oto niektóre przyczyny, dla których Etnograficzne ujęcie tego zagadnienia nastręcza niemałe trudności. Celem tego opracowania jest opis, systematyka i wyciągnięcie wniosków z rozmieszczenia przestrzennego niektórych tradycyjnych form, funkcj~ i nazw gwarowych różnych pomieszczeń i sposobów trzymania zwierząt i ptactwa domowego w zagrodzie chłopskiej w Polsce. Dlatego pewien nacisk zostanie tu położony na elementy tradycyjne, uwarunkowane w mniejszym stopniu koniecznością gospodarczą, a nawet środowiskiem geograficznym, choć właśnie ze względu na te inne uwarunkowania szereg faktów tradycyjnych nie daje zwartego obrazu kartograficznego, względnie uległo niwelacji. Zasięgi niektórych z tych faktów i ich odmian dają pewne możliwości w zakresie wnioskowania o dynamice kultury ludowej i o regionalizacji Polski. Oprócz pasterstwa, zwłaszcza wysokogórskiego, które posiada osobną, bogatą literaturę 1, także etnograficzną, niewiele jest * ~Japisa!1o \\' kładzie Etr.ografii oparciu O prace nad .. Polskim Atlasem I.H.K.:'f. P.A.[\;. we Wrocławiu. Et.nograficznym·· \,' 2fl- � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7e129096f6f36f471ff6aa5c6414da01.pdf 61c17c8a92cd02341f017b2c0ca26f68 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2765 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2575 Title A name given to the resource Żyć w rytmie 230 bitów na minutę / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.1-2, s.159-161 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kafar, Marcin Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Okazuje się, że już nie mamy s k ą d , ani d o k ą d ucie­ kać, że jedno z dwojga: albo nie ma rzeczywistości i jest tyl­ ko telewizyjna hiperrealnośc, albo (co na jedno wychodzi) nie ma hiperrealności, a telewizja wiernie odwzorowuje rze­ czywistość codzienną. A o uciekaniu od absurdu do absurdu możemy mówić o tyle, o ile od absurdu do absurdu uciekamy na co dzień (kiedy mami nas to, tamto i owo, kiedy s'nimy na­ sze „sweet dreams"). Kiedy to piszę, nie mogę oprzeć się wrażeniu, że takich rejterad dokonywaliśmy (my, ludzie) zawsze. I zawsze mieli­ śmy poczucie uciekania, zawsze od absurdu do absurdu. Jed­ nak śpieszę sobie tłumaczyć, że zawsze odbywało się to wzdłuż (czy może - skoro ucieczka - to w poprzek) jakiegoś szlaku, że można było mówić o uciekaniu, ale względem cze­ goś, względem drogi prowadzącej do jakiegoś celu. Absur­ dem było wtedy wszystko znajdujące się poza wytyczoną ścieżką. Dzisiaj, jak głoszą myśliciele, nie ma szlaku, jest niezliczona ilość dróg, kierunków, kłącze, brak centrum. Mo­ że poczucie uciekania jest słabsze. Może znamieniem na­ szych czasów jest, że na to uciekanie głośno przyzwoliliśmy (w końcu liczy się teraz ilość i intensywność właśnie w i e ­ l o r a k i c h wrażeń)? Nie wiem, sądzę raczej, że gdyby tak było, to nikt by o spacerowaniu nie mówił „dreams", ani nie nazywał go uciekaniem (a już tym bardziej od absurdu do ab­ surdu). Z drugiej strony zastanawia mnie, czy aby na pewno epizodyczność (którą tak łatwo zdeprecjonować nazywając absurdem właśnie) wyklucza pielgrzymowanie? Bo ja raczej skłonna byłabym twierdzić, że tak nie jest. PRZYPISY ' L. Kołakowski, Nasza wesoła Apokalipsa. Kazanie na ko­ niec wieku, „Gazeta Wyborcza", 25-26 października 1997, s. 8-10 Zob. J. Baudrillard, Precesja symulakrów, s. 176, [w:] Post­ modernizm. Antologia przekładów, (red.) R. Nycz, Kraków 1997. L. Kołakowski, op. cit. Zob. F. Jameson, Postmodernizm i społeczeństwo konsump­ cyjne, [w:] Postmodernizm. Antologia przekładów, (red.) R. Nycz, Kraków 1997 W odróżnieniu od paleotelewizji, zob. U. Eco, Przejrzy­ stość utracona, [w:] tenże, Semiologia życia codziennego, 2 3 4 5 Warszawa 1996, a także M. Przylipiak, Kryzys zjawiska pro­ jekcji/identyfikacji jako podstawowego modelu odbioru filmu fabularnego, „Kultura Współczesna", nr 2(4), 1994 г., s. 40-49 F. Casetti, R. Odin, De la paleo- a la пео-television, „Com­ munications", 1990 г., nr 51, s. 21, cytuję za: M. Przylipiak, op. cit. s. 44-45 Zob. np. Z. Bauman, Nowoczesność i zagłada, Warszawa 1992, oraz tegoż, Wieloznaczność nowoczesna, nowoczesność wieloznaczna, Warszawa 1995 Z. Bauman, Wieloznaczność... op. cit. 6 7 8 Żyć w rytmie 230 bitów na minutę* Marcin Kafar Pożarłszy wszystko inne, podmiot pożera siebie samego [...]. A dokąd zdążamy, pozostaje mrocznym pytaniem. Give Staples Lewis, Odrzucony obraz W recenzji zbioru tekstów pt. Mitologie popularne. Szki­ ce z antropologii współczesności („Konteksty", nr 2, 1995) jej autorka - Iwona Kurz - przedstawiła, moim zdaniem, bar­ dzo interesującą myśl, dotyczącą tego nowego nurtu we współczesnej polskiej humanistyce, który określany jest mia­ nem „antropologii współczesności". „Książka [Mitologie po­ pularne - przyp. M . K] - powiada autorka - mieści się w ra* Recenzja z książki Tomasza Szlendaka, Technomania. Cyberple»4 w zwierciadle socjologii. Graffiti ВС, Toruń 1998 mach antropologii, która pozwala odbiorcy określić swoje miejsce we własnej kulturze. To ogromny obszar badawczy, jeszcze chaotyczny, mało precyzyjnie określony. Stąd też ry­ zyko, że antropologia pop-kultury może się stać pop-antropologią". Obawa Iwony Kurz nie jest odosobniona. Podzielają ją także i inni antropolodzy - nierzadko apologeci rzeczonej an­ tropologii współczesności - którzy dostrzegają w niej, prócz bardzo przydatnego narzędzia do oglądu dzisiejszej polisemantycznej kultury, także szczególne zagrożenie dla myśle159 �nia i twórczości naszych rodzimych adeptów antropologii i etnografii. Wśród tych ostatnich panuje bowiem coraz czę­ ściej zauważana tendencja do ulegania wpływom i modom intelektualnym, wyrosłym na gruncie bezrefleksyjnej bardzo często fascynacji postmodernizmem, jako formacją znoszącą twarde reguły pozytywistycznego spojrzenia na świat. Owe „twarde reguły" są często zastępowane ideami czerpanymi ze źle rozumianych lub zbyt pobieżnie czytanych przez etnogra­ fów tekstów autorów zaliczanych do grupy tzw. pisarzy ponowoczesnych. Takie postawy owocują z kolei pseudoliterackimi, pozbawionymi ponadto spójnych metod interpretacyj­ nych, dokonaniami w postaci tekstów etnograficznych, te­ kstów, jak mówi Clifford Geertz, przynależących kategorii „gatunków zmąconych". A przecież „Bez harmonii i wewnę­ trznej dyscypliny poezja staje się bełkotem; etnologia bez metody - o nie, nie literaturą, a płaskim reportażem" - powia­ da Ludwik Stomma i chyba wypada przyznać mu w tym względzie rację. Tym bardziej godne dostrzeżenia jest pojawianie się prac, których autorom, mimo tego iż opowiadają o zjawiskach zu­ pełnie nowych (mieszczących się we wzbudzającej tak wie­ le kontrowersji popkulturze), starcza własnej inwencji, ale także i sprytu intelektualnego, aby wykorzystać przy ich analizie nowe tendencje interpretacyjne i przedstawić podej­ mowane tematy w ciekawy sposób i w metodologicznie zwartej formie. Do takich należy, według mnie, książka To­ masza Szlendaka pt. Technomania. Cyberplemię w zwiercia­ dle socjologii. Chociaż jej autor deklaruje w tytule pracy postawę zo­ rientowaną w kierunku socjologii, to ta, którą reprezentuje w treści, bliższa jest antropologii (chodzi przy tym zarówno o sam temat, jak i o formę, w jakiej jest on przedstawiony). Można przywołać w tym momencie starą maksymę Clyde'a Kluckhohna, mówiącą o tym, że antropologia to licen­ cjonowane kłusownictwo. Szlendak porusza się bowiem po pograniczach metodologicznych, poszukując wsparcia w metodach socjologicznych (sięga do interakcjonizmu symbolicznego, odwołując się m.in. do Anzelma Straussa), teorii analizy nowych ruchów społecznych: amerykańskiej koncepcji mobilizacji zasobów oraz europejskiej teorii NSMs - new social movements, jak również klasycznej już dzisiaj koncepcji Ervinga Goffmana, postrzegającej życie społeczne jako teatr, oraz antropologicznych właśnie (wyko­ rzystując dokonania antropologii symbolicznej, poprzez odwołanie się do modeli struktury i communitas Victora Tur­ nera czy stosując metodę „doświadczenia antropologiczne­ go" w czasie obserwacji uczestniczącej, przy okazji badania zabaw tanecznych, tzw. rave parties). Szlendak mówi po­ nadto o swoich rozważaniach, jako opowieści socjologicz­ nej, co dla znawcy podstawowych tekstów z gatunku wspo­ minanej już tutaj kilkakrotnie antropologii współczesności jednoznacznie będzie wskazywało na odniesienia do książki Wojciecha Burszty i Krzysztofa Piątkowskiego pt. O czym opowiada antropologiczna opowieść [podkr. - M . K.], na którą notabene autor Technomanii kilkakrotnie powołuje się. Momentami konwencja jego książki przypomina także te­ ksty etnograficzne w klasycznym tego słowa znaczeniu. Szlendakowe oprowadzanie nas po technoświecie (zaiste niezwykle skomplikowanym) przywołuje w pamięci twór­ czość Jana Stanisława Bystronia, który z tak ogromną swo­ 160 bodą intelektualną potrafił wypowiadać się o, jakże niekiedy zawiłych, obliczach współczesnej sobie kultury. Posłuchaj­ my, jak sam Szlendak uzasadnia wybór takiej formuły inter­ pretacyjnej: „Opisująca i analizująca ponowoczesny świat fi­ lozofia zwana postmodernizmem zwraca naszą uwagę na to, że jednym z zasadniczych procesów zachodzących w obrę­ bie szeroko rozumianej ponowoczesności jest demitologizacja wielkiej oświeceniowej kultury, takich jak pozytywizm, strukturalizm czy funkcjonalizm, które nakazywały postrze­ gać wszelkie zjawiska poprzez jeden, odgórnie narzucony i społecznie uznany aparat pojęciowy. U schyłku dwudzie­ stego stulecia wraz »z upadkiem [tych] globalnych syste­ mów znaczenia kultura stała się zbiorem opowieści«. Jedną spośród wielu takich małych opowieści składających się na kulturę popularną jest również technomania.f...] Technoma­ nia to opowieść ponadregionalna, docierająca wszędzie tam, gdzie włączyć można odbiornik telewizyjny lub radiowy nadający muzykę techno; wszędzie tam, gdzie grono entu­ zjastów organizuje taneczne technoimprezy". Wszędzie tam, uzupełnijmy za Szlendakiem, gdzie pojawiają się społeczne i jednostkowe fobie związane z kultem infostrad w postaci telefonów komórkowych, telefaksów i Internetu. Także tam, gdzie po odrealnieniu spowodowanym zbyt długim obcowa­ niem z grą komputerową czy symulakrami telewizyjnymi, dziecko uśmierca nieświadomie swoje rodzeństwo bądź ko­ legę będąc jednocześnie przekonanym, że ci ostatni za chwi­ lę wstaną i wszyscy zaczną się bawić dalej wspólnie, bo to jest przecież tylko gra. Początków tej dziwnej gry należałoby doszukiwać się w Anglii „w połowie lat osiemdziesiątych, kiedy to na dobre rozpoczęła się ekspansja komputerowej wymiany informacji, a w klubach tanecznych zaczęto lansować »bezduszną cybermuzykę«". Była ona połączeniem muzyki disco lat siedem­ dziesiątych, z ograniczonym do minimum wokalem, wzboga­ coną przez użycie syntezatorów oraz technik komputero­ wych, dzięki którym możliwe było wielokrotne nakładanie ścieżek dźwiękowych (metoda tzw. digital sampling). Istot­ nym elementem w tej muzyce stał się jednostajny, monoton­ ny rytm (metrum 4/4), sprzyjający osiąganiu przez tancerzy stanów transowych, potęgowanych przez zbiorowe zażywa­ nie narkotyku o nazwie ecstasy. Ten ostatni, jako że uzyski­ wany jest z psychoaktywnych komponentów muszkatołowca, posiada właściwości sympatykogenne i stymulujące, przez co powoduje u tańczących stan głębokiego doświadczenia rze­ czywistości (otoczenia) oraz muzyki (wpływając na selek­ tywność jej odbioru). Używając tych środków zaczęto tań­ czyć w starych, opuszczonych fabrykach, hangarach czy wprost na ulicach. Imprezom tym, trwającym nieraz kilka bądź kilkanaście dni, przydano miano rave parties (szalonych zabaw). Nawiązywały one swoją nazwą, a częściowo także i charakterem, do organizowanych na przełomie lat 50. i 60. rave'ow ówczesnej brytyjskiej bohemy artystycznej. Wów­ czas też, jak się wydaje, położone zostały podwaliny fenome­ nu, którego rozkwit przypada na lata 90., kiedy to nowa sub­ kultura nastawiona na hedonizm i egalitaryzm ujawnia się ja­ ko techno. Autor Technomanii bezpośrednio wiąże z tym zjawiskiem permisywizm postaw i światopoglądów, a „także związany z nim, odrodzony w niespotykanej dotąd formie relatywizm kulturowy. Każda już rzecz w ponowoczesnej kulturze, bez �wyjątku, jest relatywna wobec czasu, miejsca i okoliczności. Nie istnieje już [...] żadna ponadkulturowa moralność, która mówiłaby, co jest dobre i złe generalnie, co jest piękne, a co brzydkie, co warte uwagi, a co nieistotne we wszystkich ludz­ kich społecznościach". Świat ponowoczesny to świat nowoplemion powstających i ginących jakby „na zawołanie" , za­ leżnie od doraźnych potrzeb. Utrzymanie trwałych systemów wartości jest zatem praktycznie niemożliwe, jesteśmy skaza­ ni na ciągłą wędrówkę, jesteśmy ponowoczesnymi wagabundami (Bauman). Jednym z takich ponowoczesnych nowoplemion jest tak­ że subkultura techno. To za jej pomocą właśnie próbuje człowiek współczesny poszukać „zakorzenienia" którego potrzeba, jak stwierdza Leszek Kołakowski w jednym z wy­ wiadów przeprowadzonych przez Adama Michnika, rozu­ miana „jako życie w świecie, gdzie czujemy się u siebie, jest normalna". Ale czy rzeczywiście uda się człowiekowi „zakorzenić" w świecie, który tak bardzo stał się jemu samemu obcym światem? Jaka w związku z tym czeka nas przyszłość? W kla­ syce literatury futurologicznej rysują się jej dwie możliwe do spełnienia wizje. Jedną z nich jest ta, którą George Orwell przedstawił w Roku 1984. Świat Orwella to świat ogarnięty żądzą wła­ dzy, gdzie człowiek - jednostka - sterowany jest przez sy­ stem władzy totalitarnej. Kontrola sprawowana jest za po­ mocą perswazji, w postaci sprawnie używanej kary za nie­ posłuszeństwo. Żądzę władzy zaspokaja sprawianie cierpie­ nia ludziom, którzy zdecydowali się na złamanie obowiązu­ jących zasad. Świat Roku 1984 to świat rządzących i rzą­ dzonych, przy czym ci ostatni nie posiadają żadnych praw z wyjątkiem jednego - prawa do życia w systemie, który ni­ mi steruje. Druga wizja to Nowy Wspaniały Świat wykoncypowany przez Aldousa Huxleya i ukazany w książce pod tym samym tytułem. Świat według Huxleya odznacza się kompletnym zorganizowaniem, które utrzymywane jest za pomocą roz­ licznych, a przy tym mało drastycznych manipulacji natury psychicznej i fizycznej, a także przez genetyczną standaryza­ cję. To świat totalnego odhumanizowania, zautomatyzowania działań człowieka. To świat, w którym nie ma problemów przeludnienia, ponieważ liczba łudzi dostosowana jest do ilo­ ści zasobów naturalnych, mogących zaspokoić ludzkie po­ trzeby, wszelkie zaś problemy natury psychicznej rozwiązać można natychmiast, łykając tabletkę somy - substancji che­ micznej dostępnej dla każdego. Nowy Wspaniały Świat to w gruncie rzeczy świat umarły, w którym człowiek nie jest już ludzki, jest raczej niezdarnym tworem, odbiciem wła­ snych wynalazków. Wydaje się, że wizja Huxleyowska jest dzisiaj bliższa spełnienia niż wizja Orwellowska. Podobnego zdania jest Stanisław Lem, który w swoich książkach próbuje uświado­ mić nam zagrożenia cywilizacyjne i wyczula nas na możli­ wość zatrzaśnięcia się pułapki technologicznej, jaką człowiek stworzył dla siebie samego. Lem ostrzega nasz gatunek przed coraz łatwiej osiągalną możliwością samozagłady, przed jaką stanął człowiek ery industrialnej. W Summa Technologiae pi­ sze on: „technologizacja niesie więcej zła niż dobra; człowiek okazuje się więźniem tego, co sam stworzył, istotą, która w miarę zwiększania swej wiedzy, w coraz mniejszym stop­ niu może decydować o swoim losie". Coraz potężniejsze stają się środki, jakimi dysponuje człowiek i coraz mętniejsze cele, ku którym dąży. Pojawiają się siły, którym nie potrafi się oprzeć. Zapada się w nieznane, traci poczucie bezpieczeństwa, słowem - pogrąża się w cha­ osie. Jedyne, co mu pozostaje, aby zmienić ten stan, to poszu­ kiwać czegoś trwałego, jakiegoś axis mundi. Może nim być taniec, który stanowi jedno z podstawowych ogniw tworzą­ cych rave'ową communitas, a któremu Szlendak nie poświę­ ca jednak w swojej książce zbyt wiele uwagi. A oto, co mówi Piotr - uczestnik łódzkich rave parties: „Oglądasz: mecz, »Teleexpres«, migawki z wojny, »Śmiechu warte«. Nic już nie jest ciekawe, nie masz czasu na refleksję, chcesz zobaczyć coraz więcej, w końcu nie wytrzymujesz i uciekasz. Jak najdalej, najgłębiej - w ta­ niec". Taniec staje się azylem, swoistym wentylem bezpieczeń­ stwa. Stwarza możliwość zaangażowania w odbudowanie utraconego świata. Daje więc ludziom na powrót szansę „obudzenia tego, co uśpione" , odnalezienia „słowa pośrodku mowy", jak powiedzielibyśmy za Paulem Ricoeurem. Czy człowiek będzie jednak w stanie skorzystać z tej szansy? Czy będzie w stanie za pomocą „mowy pierwotnej", „symbolicz­ nego pierwiastka", jakim jest taniec, na nowo „zakorzenić się w świecie, odkryć zagubioną gdzieś po drodze swoją tożsa­ mość? A może dokona tego angażując się w coś, co go prze­ rasta - to jedna z dróg wyjścia z kryzysu - mówi Ricoeur. To także główna idea „technoludzi": współczesny człowiek jest skazany na życie w świecie stechnicyzowanym i nie jest w stanie tak naprawdę tego zmienić. Jeżeli zatem przytłacza nas technika, to nie starajmy się jej niszczyć, zaakceptujmy ją, wykorzystajmy w stopniu maksymalnym - oto co próbuje nam przekazać subkultura techno. Czy zatem jesteśmy świadkami uświadomienia sobie nowej ekostruktury, u której podstaw leży maszyna i jej aktywna akceptacja ze strony człowieka? Czy antropologia postawiona wobec nowych problemów i nowych wyzwań świata, który kształtuje przecież jej obli­ cze, będzie w stanie go pojąć? Częściową odpowiedź na to pytanie odnajdujemy czytając książkę Tomasza Szlendaka, która stanowi kolejną próbę wejrzenia w mechanizmy organi­ zujące kulturę masową. POSTSCRIPTUM W nawiązaniu do uwagi, jaką Tomasz Szlendak poczynił na pierwszych stronach swojej książki, chciałbym zazna­ czyć, iż jego praca nie jest pierwszą podejmującą problem analizy antropologicznej kultury techno czy rave. Poświęci­ łem temu zagadnieniu pierwszy rozdział swojej pracy magi­ sterskiej pt. Tematy, których mi nie odradzano. Szkice z an­ tropologii współczesności, pisanej pod kierunkiem prof. An­ drzeja P. Wejlanda w KEUŁ w latach 1996-97. Przyznać jednak trzeba, że autor Technomanii nie miał do tej pory możliwości dotarcia do wspomnianego przed chwilą tekstu, gdyż dopiero niedawno został on przygotowany do druku ja­ ko artykuł. 161 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6bd8c67e1123571635dcd8f10ab6dedc.pdf 3db4132c8daac27fc999605bae4aacc8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2764 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2574 Title A name given to the resource Uciekanie przy ekranie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.1-2, s.158-159 Creator An entity primarily responsible for making the resource Hall, Dorota Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Uciekanie przy ekranie Dorota Hall „Kto potrzebuje 70 kanałów telewizyjnych? (...) każdy (...) jest to bowiem sposób ucieczki (...) od absurdu do absurdu " (Leszek Kołakowski) 1 Mówi się dzisiaj wiele o hiperrealności Baudrillarda, o „śmierci odniesienia", o znakach rzeczywistości zastępują­ cych rzeczywistość, o wszechobecnej symulacji. Przyczyn jej wytworzenia upatruje się między innymi w ekspansji me­ diów (które nasyciły otaczający nas świat obrazami i znaka­ mi). Na współczesnym pustkowiu brakuje tego, co rzeczywi­ ste, nadeszły czasy precesji symulakrów i w tym sensie oglądanie telewizji (zacierającej granicę pomiędzy realnym a wyobrażonym) to zapędzanie się w absurd (bo w hiperrealność). To ucieczka. Przed czym? Przed zawrotną prędko­ ścią we wszystkich dziedzinach życia - mówi Kołakowski, a Jameson tłumaczy: rzeczywistość przekształcona w obrazy przyczynia się znacząco do utraty poczucia historyczności, do rozdrobnienia czasu na serie wiecznych „teraz". Jeśliby więc można uciec od prędkości, to tylko w bezczasowość. Jeśliby można uciec od prędkości, to w rozdrobnienie, we fragmentaryzację, w epizodyczność życia - w kondycję baudelairowsko-benjaminowego/7a/ie«ra spacerującego już nie tylko po trotuarach, ale także, dzięki pilotowi, po telewizyj­ nych kanałach. 2 3 4 5 Sama w sobie neotelewizja zlekceważyła ciągłość narra­ cyjną (i montażową), funkcjonując w myśl zasady jak najsil­ niejszego oddziaływania na widza, pobudzenia energetyczne­ go. „Nie chodzi już, jak w wypadku utworów fikcjonalnych, o wibrowanie w rytmie opowiadanych zdarzeń, l e c z 0 wibrowanie w rytmie obrazów 1 dźwięków; czysty kontakt, który żywi się samym sobą i niczym wie­ ce j . " W tej sytuacji „zasada pobudzenia energetycznego jest pusta, nie odnosi się do żadnego przedmiotu", czyli, nawią­ zując do wypowiedzi Kołakowskiego: jest absurdalna. Zjawi­ sko zappingu, „skakania" (dzięki pilotowi) z kanału na kanał, zwiększyło jeszcze fragmentaryzację telewizyjnego przekazu - widz może w dowolnej chwili burzyć jego linearność. I to już nie o to chodzi, że w gąszczu programów poszukuje tego jednego, który odpowiadałby jego preferencjom; zapping jest raczej stylem oglądania telewizji, jest intensywnym angażo­ waniem własnego układu nerwowego, pobudzaniem energe­ tycznym przez coraz to nowe obrazy i dźwięki. A pilotowi przypadła w udziale (szlachetna?) rola wtyczki do sieci, przedłużacza widza (na przykład - czemu nie? - jego kończy­ ny). W tej chwili zrobiłam sobie krótką przerwę w pisaniu te­ go tekstu i (no cóż) dla rozluźnienia i rozrywki (mimo iż 70 kanałów nie posiadam) mszyłam pilotem (tak jak się msza ręką albo nogą) i włączyłam telewizor. Jakoś jednak nie do końca się zrosłam z moim przedłużaczem (a może po prostu mam niedowład pilota), bo poza przyciskiem włączają­ cym/wyłączającym sprzęt używam prawie wyłącznie tego z cyfrą 9. A to dlatego, że nie opuszcza mnie świadomość braku czasu na dłuższe posiedzenie przed szklanym ekranem, a ewentualny niedobór energetycznych bodźców świetnie i szybko mogę sobie zrekompensować kryjącym się pod nu­ merem 9 muzycznym kanałem Viva Zwei. (To jest dopiero królestwo bezczasowości, wiecznego „teraz", ahistoryczności zrodzonej z wymieszania gatunków różnych epok!) Tak więc włączyłam telewizor i trafiłam na piosenkę zespołu Eurythmics (z roku 1983; Viva Zwei nie nadaje samych nowo­ ści) pt. Sweet Dreams. Teledysk mógłby być świetną ilustra­ cją dla tekstów traktujących o fragmentaryzacji, epizodycz­ ności, spacerowiczach i wszelkich innych pielgrzymach bez swojej Mekki. Obrazy opisuję z pamięci: śpiewająca Annie Lennox, w czarnym żakiecie, ze wskaźnikiem, przed ekra­ nem w zaciemnionej sali konferencyjnej, David Stewart „stu­ kający" w klawiaturę komputera, za chwilę obydwoje na łą­ ce, z krowami, on cały czas przy komputerze, potem obydwo­ je pędzą krowy (on w karnawałowej masce, czy to nie ten te­ ledysk?), a potem (a może w międzyczasie?) siedzą „w loto­ sie", w medytacji, zbliżenie na czerwoną kropkę na czole, chyba znowu łąka, znowu sala, ona przy komputerze, z kro­ wą, oko w oko (dosłownie) z krową, medytacja, obrazy się przenikają, widać czyjeś oczy, w końcu ona, w pościeli, gasi lampkę nocną, pod lampką leży książka pt. Sweet Dreams (wszak granica pomiędzy realnym a wyobrażonym się zacie­ ra). A oto tekst piosenki (śpiewany dwa razy): Sweet dreams are made of this Who am 1 to disagree ? I travelled the world and the seven seas Everybody's looking for something Some of them want to use you Some of them want to get used by you Some of them want to abuse you Some of them want to be abused Keep your head on (Moving on) Hold your head on (Moving on) 6 158 Przytoczona piosenka opisuje nasz świat, pełen ludzi cho­ dzących we wszystkich kierunkach, pełen „wieloazymutowych" ludzkich celów, różnorodny. Z tej różnorodności (jak widać) jasno zdajemy sobie sprawę. Na temat jej niewątpli­ wych zalet nieraz wypowiadają się filozofowie i badacze kul­ tury współczesnej, choć z drugiej strony boleją nad jej re­ wersem - trudnością ukonstytuowania się osobowości, podmiotowości. „Człowiek ponowoczesny potrzebuje twar­ dego kręgosłupa i mocnych nerwów" - pisze Zygmunt Bau­ man. „Keep your head on moving on" - doradza zespół Eurythmics. Może przy takim stanie rzeczy nie ma co mówić o jakimś u c i e k a n i u z absurdu w absurd w przypadku oglądania telewizji (nawet 70 jej kanałów), gdyż nasza tele­ wizja jest właśnie taka, jakie jest nasze życie w świecie, a jej oglądanie - takie jak postrzeganie światowej różnorodności. 7 8 �Okazuje się, że już nie mamy s k ą d , ani d o k ą d ucie­ kać, że jedno z dwojga: albo nie ma rzeczywistości i jest tyl­ ko telewizyjna hiperrealnośc, albo (co na jedno wychodzi) nie ma hiperrealności, a telewizja wiernie odwzorowuje rze­ czywistość codzienną. A o uciekaniu od absurdu do absurdu możemy mówić o tyle, o ile od absurdu do absurdu uciekamy na co dzień (kiedy mami nas to, tamto i owo, kiedy s'nimy na­ sze „sweet dreams"). Kiedy to piszę, nie mogę oprzeć się wrażeniu, że takich rejterad dokonywaliśmy (my, ludzie) zawsze. I zawsze mieli­ śmy poczucie uciekania, zawsze od absurdu do absurdu. Jed­ nak śpieszę sobie tłumaczyć, że zawsze odbywało się to wzdłuż (czy może - skoro ucieczka - to w poprzek) jakiegoś szlaku, że można było mówić o uciekaniu, ale względem cze­ goś, względem drogi prowadzącej do jakiegoś celu. Absur­ dem było wtedy wszystko znajdujące się poza wytyczoną ścieżką. Dzisiaj, jak głoszą myśliciele, nie ma szlaku, jest niezliczona ilość dróg, kierunków, kłącze, brak centrum. Mo­ że poczucie uciekania jest słabsze. Może znamieniem na­ szych czasów jest, że na to uciekanie głośno przyzwoliliśmy (w końcu liczy się teraz ilość i intensywność właśnie w i e ­ l o r a k i c h wrażeń)? Nie wiem, sądzę raczej, że gdyby tak było, to nikt by o spacerowaniu nie mówił „dreams", ani nie nazywał go uciekaniem (a już tym bardziej od absurdu do ab­ surdu). Z drugiej strony zastanawia mnie, czy aby na pewno epizodyczność (którą tak łatwo zdeprecjonować nazywając absurdem właśnie) wyklucza pielgrzymowanie? Bo ja raczej skłonna byłabym twierdzić, że tak nie jest. PRZYPISY ' L. Kołakowski, Nasza wesoła Apokalipsa. Kazanie na ko­ niec wieku, „Gazeta Wyborcza", 25-26 października 1997, s. 8-10 Zob. J. Baudrillard, Precesja symulakrów, s. 176, [w:] Post­ modernizm. Antologia przekładów, (red.) R. Nycz, Kraków 1997. L. Kołakowski, op. cit. Zob. F. Jameson, Postmodernizm i społeczeństwo konsump­ cyjne, [w:] Postmodernizm. Antologia przekładów, (red.) R. Nycz, Kraków 1997 W odróżnieniu od paleotelewizji, zob. U. Eco, Przejrzy­ stość utracona, [w:] tenże, Semiologia życia codziennego, 2 3 4 5 Warszawa 1996, a także M. Przylipiak, Kryzys zjawiska pro­ jekcji/identyfikacji jako podstawowego modelu odbioru filmu fabularnego, „Kultura Współczesna", nr 2(4), 1994 г., s. 40-49 F. Casetti, R. Odin, De la paleo- a la пео-television, „Com­ munications", 1990 г., nr 51, s. 21, cytuję za: M. Przylipiak, op. cit. s. 44-45 Zob. np. Z. Bauman, Nowoczesność i zagłada, Warszawa 1992, oraz tegoż, Wieloznaczność nowoczesna, nowoczesność wieloznaczna, Warszawa 1995 Z. Bauman, Wieloznaczność... op. cit. 6 7 8 Żyć w rytmie 230 bitów na minutę* Marcin Kafar Pożarłszy wszystko inne, podmiot pożera siebie samego [...]. A dokąd zdążamy, pozostaje mrocznym pytaniem. Give Staples Lewis, Odrzucony obraz W recenzji zbioru tekstów pt. Mitologie popularne. Szki­ ce z antropologii współczesności („Konteksty", nr 2, 1995) jej autorka - Iwona Kurz - przedstawiła, moim zdaniem, bar­ dzo interesującą myśl, dotyczącą tego nowego nurtu we współczesnej polskiej humanistyce, który określany jest mia­ nem „antropologii współczesności". „Książka [Mitologie po­ pularne - przyp. M . K] - powiada autorka - mieści się w ra* Recenzja z książki Tomasza Szlendaka, Technomania. Cyberple»4 w zwierciadle socjologii. Graffiti ВС, Toruń 1998 mach antropologii, która pozwala odbiorcy określić swoje miejsce we własnej kulturze. To ogromny obszar badawczy, jeszcze chaotyczny, mało precyzyjnie określony. Stąd też ry­ zyko, że antropologia pop-kultury może się stać pop-antropologią". Obawa Iwony Kurz nie jest odosobniona. Podzielają ją także i inni antropolodzy - nierzadko apologeci rzeczonej an­ tropologii współczesności - którzy dostrzegają w niej, prócz bardzo przydatnego narzędzia do oglądu dzisiejszej polisemantycznej kultury, także szczególne zagrożenie dla myśle159 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7a146c5a6b16d2a3009f5ec5b556df74.pdf 944c017a230bc17f0b678e41b55b4044 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2767 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2577 Title A name given to the resource Hiperrealność Lary. Lara hiperrealności / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.1-2, s.168-174 Creator An entity primarily responsible for making the resource Radkowska, Magdalena Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Hiperrealność Lary. Lara hiperrealności Magdalena Radkowska Chcę Wam dowieść, że na świat przychodzi się najrozmaitszymi sposobami i pod róż­ nymi postaciami: jako drzewo czy kamień, jako woda czy motyl... albo kobieta. I że można urodzić się także jako postać sceniczna! Pirandello Pojęcie tekstu kultury jest ostatnio tak często używane, że autorzy posługują się nim bez żadnych wyjaśnień i zobowią­ zań. Ale jeśli kultura jest tekstem, to czy podglądający, a w zasadzie czytający ją antropolog, może korzystać z narzę­ dzi stosowanych dotąd przez czytelnika, krytyka, teoretyka' czy historyka literatury? Ale także, czy nie jest znacznie bar­ dziej zobowiązany do utopijnego - nawet jako niemożliwy do spełnienia projekt - determinującego antropologiczne spoj­ rzenie, zawieszenia sądów? Można zastanowić się nad warto­ ściowaniem, a co za tym idzie dokonywaniem wyboru, które zawsze ma miejsce w przypadku interpretatora dzieła literac­ kiego. O ile inny jest wybór i kryteria, które nim rządzą, w przypadku antropologa i krytyka literackiego. Jednak nie czas i miejsce na dokładne prześledzenie wątku pojęcia te­ kstu kultury. W przypadku hiperrealności (bez wdawania się w dywagacje, czy pojęcie to - jedno z modniejszych pojęć opisujących współczesność - jest słuszne i trafne) - z defini­ cji wtórnego systemu, pewne założenia i terminy krytyki lite­ rackiej mogą okazać się bardzo przydatne. W tej pracy zajmę się zjawiskiem powstałym na gruncie cyberprzestrzeni - mo­ delowej postaci hiperrealności - i w którymś momencie sko­ rzystam z prac Umberto Eco dotyczących czytania tekstu l i ­ teratury. Mimo tych wszystkich wątpliwości wiem, że każdy tekst kultury czyjej wycinek jest dziełem otwartym, współtworzo­ nym także przez czytelnika, otwierającym się na wiele inter­ pretacji. Bowiem każde dzieło sztuki, ukończone i zamknięte niby doskonale zbudowany organizm, jest równocześnie dzie­ łem otwartym, poddającym się stu różnym interpretacjom, zresztą nie naruszającym w niczym jego niepowtarzalnej isto­ ty. Każda percepcja dzieła jest więc zarazem interpretacją i wykonaniem, gdyż w trakcie każdej z nich dzieło odżywa na nowo w oryginalnej perspektywie. (Eco 1994, 26) Tomb Raider to jedna z najpopularniejszych gier kompu­ terowych roku 1997, doczekała się już trzeciej wersji. Gracze i specjaliści podkreślają przede wszystkim jej doskonałą gra­ fikę i bogaty, interesujący scenariusz. Najbardziej fascynują­ cym i przyciągającym elementem tej gry okazała się jednak jej główna bohaterka. I o niej chciałam opowiedzieć. Lara została stworzona w listopadzie 1996 roku przez Co­ re Design. A mimo wszystko urodziła się. Było to 14 lutego 168 1967 roku - to chyba nie przypadek, że datę urodzenia wirtu­ alnego symbolu seksu (a jest nim, jak się później okaże) wy­ znaczono na dzień uwielbiany przez kulturę masową i jej sponsorów - na walentynki, święto zakochanych. Jest córką lorda Henshingly Crofta (o matce nikt nie wspomina). Skoń­ czyła szkołę wyższą i wbrew swojej naturze była typowana na przyzwoitą żonę bogatego arystokraty. Wybrała jednak in­ ny pomysł na życie, a momentem przełomowym, który do­ prowadził do radykalnej zmiany, była katastrofa samolotu, którym leciała nad Himalajami. Jak tylko otrząsnęła się po katastrofie, musiała nauczyć się życia wśród górskich niebez­ pieczeństw. Po dwóch tygodniach zmagania się z dziką i nie­ bezpieczną rzeczywistością postanowiła ostatecznie porzucić ciepłe łóżeczko brytyjskiej klasy wyższej i zostać poszukiwaczką przygód, agentką do spraw specjalnych. Uzbrojona po zęby, w szortach, bardzo obcisłej silikonowej bluzce, w ciężkich butach i z perfekcyjnym makijażem Lara podej­ muje się niewykonalnych zadań. I w tym ma jej pomóc gracz. Na początek trzeba znaleźć część artefaktu SION ukrytego w inkaskim grobowcu. Na wyprawę wyruszamy w towarzy­ stwie przewodnika, który zaraz ginie zostawiając nam (czy raczej naszej bohaterce?) samotną misję mocno znaczoną krwią wilków, tyranozaurów, szczurów i niedźwiedzi. Lara biega, skacze, pływa, goni na motocyklu i motorówce, strze­ la, zabija i znajduje różne tajemnicze przedmioty. Wraz z nią „zwiedzimy" jeszcze wiele ciekawych miejsc, miedzy inny­ mi egipski zamek, chiński pałac, wenecki labirynt i tybetań­ skie góry. Dla mnie jednak to nie jej przygody i sama gra są najbar­ dziej interesujące. Ważna jest ona: „uzbrojona i niebezpiecz­ na superlaska" , „kultowa postać", „najpiękniejszy trójwy­ miarowy wytwór ludzkiej wyobraźni", „kobieta legenda", „ucieleśnienie marzeń wielu graczy na całym świecie" itp. To, co definiuje ją na pewno, to wygląd zewnętrzny oraz in­ ne cechy czysto fizyczne. Znów głos oddam jej entuzjastom: „Ach te kształty, ten sprężysty krok, ta zręczność... Rozma­ rzony przyglądałem się Larze pokonującej kolejnych wrogów i rozwiązującej zagadki..." (Secret Service 1/98) „Lara Croft jest postacią bardzo interesującą. Moja sympatia do niej wy­ nika z czysto samczych względów, bo przecież nieczęsto można obejrzeć ładną dziewczynę w obcisłym ubranku i z dwoma pistoletami w dłoniach. Często też (przynajmniej 2 �na początku) zamiast wgłębiać się w scenariusz i odkrywać coraz bardziej zapierające dech w piersiach scenerie, łapałem się na zwykłym podziwianiu tej zgrabnej osóbki. Coraz bar­ dziej podobał mi się sposób, w jaki się porusza, biega, skacze i przeżywa słodkim «ouch» kolejne zetknięcia ze ścianami. Jakby tego było mało, w animowanych sekwencjach łączą­ cych kolejne poziomy wyłażą na wierzch wszystkie, z jednej strony paskudne, z drugiej najbardziej pociągające facetów cechy jej kobiecego charakteru: zawziętość, determinacja, upór i mściwość. Tak. Lara ma własną osobowość. Chcąc czy nie chcąc faceci z CORE DESIGN stworzyli kultową po­ stać". (Secret Service 1/97) I jeszcze pozwolę sobie przyto­ czyć opinie miłośników spisane już po wyprodukowaniu Tomb Raider II: „Panna Croft przez ten czas prawie się nie zmieniła, jest ciągle śliczna, zgrabna, wysportowana i ma... WARKOCZYK. Do tego zaokrągliła się w niektórych «strategicznych» miejscach" (Gambler 2/98) „Lara Croft zmieni­ ła się trochę od czasu swojego debiutu. Dzięki przydzieleniu jej przez autorów kilku dodatkowych poligonów jej ciało je­ szcze bardziej zaokrągliło się w kilku przyjemnych dla mę­ skiego oka miejscach, dostała też nowy warkocz, który zgina­ jąc się na wszystkie strony przyciąga ciekawe oko. Lara, jak każda kobieta, lubi często zmieniać stroje - pływając w podmorskich głębinach, do jej ciała przylega piankowy, obcisły kostium czy też skórzana, lotnicza kurtka dająca cie­ pło pośród mroźnych gór niedostępnego Tybetu. W TR2 do­ pracowano też algorytm kolizji obiektów składających się na ciało naszej bohaterki, w wyniku czego na ekranach z gracją porusza się jedna z najładniejszych i najbardziej dopracowa­ nych kobiet, jakie kiedykolwiek zostały wygenerowane na komputerze". (Secret Service 12/97) Łowy, wojna plus płodność (oczywiście tu zahaczamy o czę­ sto podejmowany problem współczesnej seksualności, która w dużej mierze zatraciła swoje konotacje prokreacyjne na rzecz przede wszystkim estetyki - ta bowiem wydaje się być głównym celem różnych zabiegów podejmowanych wokół ciała, które staje się czystą zewnętrznością - nie chce nicze­ go wyrażać, ani też niczego ukrywać. Jest to jednak problem na osobną pracę, tu chciałam go tylko zasygnalizować.) Lara Croft jako współczesna amazonka, która zamiast obcinać so­ bie symbol kobiecości, wyolbrzymia i silikonem zabija jego naturalność (czy raczej jego potencjalną, imitowaną natural­ ność). I jeszcze dalej: uwypuklenie cech kobiecych (kształt) i cech w naszej kulturze typowo męskich (siła, niespotykana sprawność fizyczna, bezwzględność); atrybuty kobiece (pier­ si) i męskie (karabin) - boska androgynia; pełna samowystar­ czalność, która bohaterkę czyni tak atrakcyjną, a graczowi pozwala na symboliczną identyfikację z Doskonałością. Po­ przez udział w grze w pewien sposób utożsamiamy się z bo­ haterką, a jednocześnie jest ona ciągle kimś zewnętrznym w stosunku do nas. Z tego też może wynikać popularność La­ ry: jest perfekcyjna i doskonała, a zawiera przecież w sobie cząstkę nas samych. Jest zwierciadłem, w którym znajdujemy tę część siebie, o której istnieniu tylko podświadomie marzy­ liśmy. Wolałabym jednak w tym miejscu nie drążyć dalej te­ go tematu i zatrzymać się na prostej konstatacji, że oto mamy do czynienia z pewnym typem współczesnej bohaterki maso­ wej wyobraźni: dziewczęca, trochę egzotyczna uroda, bardzo duże plastikowe piersi, zgrabne i mocno umięśnione uda, nadludzka sprawność fizyczna - wynik gabinetów chirurgii plastycznej, siłowni i fitness klubów; pogranicze człowieka i maszyny . Konieczność istnienia w bohaterze pierwiastka pozaziemskiego współcześnie realizuje się poprzez technicz­ ne pochodzenie. Granica: ludzki - nieludzki staje się tożsama z granicą: biologiczny, naturalny (nie w prostej opozycji do kulturowy) - techniczny, zerojedynkowy. 3 Oczywiście wielbiciele Lary podkreślają także jej spryt, przebiegłość i mówią o swoistej inteligencji. Mało natomiast możemy powiedzieć o jej twarzy - ta pojawia się rzadko i jest bardzo schematyczna, niektórzy piszą nawet, że brzydka. Tomb Raider należy do gier tak zwanych 3D - Real Time Third Person Perspective. Tak, że obserwujemy akcję nie po- Jak na razie ujrzeliśmy postać, której pierwowzór na pew­ no znaleźć możemy w innych bohaterkach kultury masowej; na myśl przychodzi mi teraz superagentka Nikita, a przede wszystkim plastikowa Pamela Anderson z filmu „Żyleta" (notabene, jak wyczytałam na stronach internetowych, Lara jest dużo ładniejsza i mądrzejsza od Pam, a także od Spice Girls, które często przyrównuje się do wirtualnych bohate­ rek). „James Bond w spódnicy" - siła i spryt połączone z ogromnym pierwiastkiem seksualnym. Władza i siła oraz ciało i erotyzm - to połączenie w naszej kulturze dosyć zna­ ne. Idąc dalej można poszukać prawzoru w mitologii. Diana? 169 �T O M B R A I D E R 2 P I C T U R E S L a r a Crofl picture with flower backgrounds Another Lara Croft picture with flower backgrounds L a r a Croft holding a gun Lara Croft picture with 2 g u n s at hand L a r a Croft sitting L a r a Croft finng L a r a Croft posing L a r a Croft wearing different d r e s s Another picture of L a r a Croft sitting L a r a Croft sitting holding two g u n s L a r a Croft riding on a motorcycle Lara Croft holding candle (nice pick!) Tomb Raider C o v e r L a r a Croft holding the harpoon L a r a Croft poster (not that good) Sexy p o s e of L a r a C r o f t More sexier p o s e of Lara Croft L a r a Croft hiding b e h i n d a wall przez oczy bohatera gry, lecz zza jego pleców, jednocześnie pozwalając, by on sam znajdował się na pierwszym planie. „Kierujemy więc poczynaniami Lary obserwując jej kształt­ ny zadek. Potrafi ona bardzo wiele. Umie strzelać z dwóch pi­ stoletów, uzi i strzelby" (Secret Service 1/98). Już ta perspek­ tywa trzeciej osoby może nam trochę wyjaśnić, na czym po­ lega popularność panny Croft poza tym, że na przymiotach fi­ zycznych wyżej wymienianych. Lara bowiem jest jak atrak­ cyjna dziewczyna, która mija cię szybko na ulicy, odwracasz się za nią, ale widzisz ją już tylko z tyłu, ewentualnie z profi­ lu. To wzmaga twoje pożądanie i chęć zatrzymania nieznajo­ mej. Nasza bohaterka ten rodzaj spojrzenia i zaciekawienia w pewien sposób wywołuje. I każe w nim pozostać. Wprowa­ dza permanentny stan obejrzenia się za kobietą. Łączy tę niedokońcapoznawalność z niesamowitym ładunkiem seksual­ nym. I właśnie nie przemija, a zostaje, zatrzymuje wzrok na znacznie dłużej - przemijalność złapana na gorącym uczyn­ ku, atrakcyjność ulotności zastopowana w kadrze, paradoks współczesnej kultury. Są podobno gracze, którzy specjalnie różnymi sztuczka­ mi przytwierdzają Larę do ściany, aby móc z przodu przyj­ rzeć się jej wydatnym piersiom. Niektórym zdecydowanie nie wystarcza pozostanie w stanie niepewności i napięcia, więc podejmują poważniejsze kroki i... rozbierają bohaterkę. Pojawiły się już bowiem pirackie kopie gry, w których Lara występuje nago, w Internecie znaleźć można wiele jej aktów, a także kody, dzięki którym ponoć w samej grze można ją ro­ zebrać. Spotkałam się też z obrońcą cnoty tej dziewczyny, który na łamach internetowej grupy dyskusyjnej sprzeciwiał się takiemu traktowaniu jego sympatii. Ale to był wyjątek, może nawet żart. Tutaj trudno oddzielić świadomość absur­ du od jego nieuświadamianej realizacji. Większa część gra­ 170 czy niewątpliwie zdaje sobie sprawę z zabawowego charak­ teru gry i nie bierze serio jej składników, a cieszy ich możli­ wość jej współtworzenia, ale istnieje i część, która gdzieś może zatraca poczucie, że ma do czynienia ze światem zaba­ wy, reprezentacji bez odniesienia, rzeczywistością, gdzie nie istnieją nasze kategorie etyczne i moralne. Tutaj warto zadać sobie pytanie, co z naszego świata przenosimy do cyberprze­ strzeni, na ile dążymy do stworzenia analogonu, a na ile si­ mulacrum, na ile alternatywy, a na ile całkiem autonomicz­ nej sfery, która tylko posiada pewne elementy wzięte z rze­ czywistości. Zastanówmy się jeszcze przez chwilę nad tym rozbiera­ niem. Lara kusi, całe jej nie wypełnione cielesnością ani mięsnością, tylko w gruncie rzeczy narysowane, ciało krzyczy, że jest stworzone specjalnie dla mężczyzny. Ciało wyzbyte swo­ jego przepastnego i niewygodnego wnętrza określone jest tu­ taj jako czysta zewnętrzność, czysta, niczym nieskażona re­ prezentacja. Z jednej strony erotyczna siła obrazu jest w sta­ nie zawładnąć oglądającym, bowiem, jeśli wierzyć różnym współczesnym myślicielom, żyjemy w czasach, w których rzeczywistość częściej rozpoznajemy na podstawie obrazu fo­ tograficznego; rola jednostki sprowadzona została do odbio­ ru informacji już przetworzonych przez coraz inteligentniej­ sze techniki wizualnego kształtowania obrazu (Frydryczak 1996, 171). To obraz nas woła, on tutaj rządzi, on ma siłę nas zniewolić. Z drugiej strony jednak Lara nie tylko rządzi, ale i pozwala być rządzoną. Człowiek gracz może zrobić z tą wirtualną dziewczyną to, na co tylko ma ochotę i jakie posia­ da możliwości - ma nad nią nieograniczoną kontrolę - on po­ wołuje ją do życia poprzez włączenie gry (nie określam tu de­ finitywnie jej statusu ontologicznego, tylko patrzę z dosłowniejszego poziomu gracza, a ten ruch na rzecz jej istnienia po­ przez zadecydowanie o włączeniu danej gry wykonuje, jed­ nak bohaterka, o czym później, egzystuje w przestrzeni nie­ zależnej od jednostkowego użytkownika komputera), dalej zamknięcie, jest odpowiedzialny za jej życie, bez trudu może spowodować śmierć. Oczywiście to bzdura. Tu nie istnieją kategorie takie, jak życie i śmierć, gracz wcale nie bierze od­ powiedzialności za Larę - aczkolwiek może mu się tak wy­ dawać. Zmultiplikowana śmierć, a przez to zwielokrotnienie ciągle tego samego życia, neguje istnienie tu tych kategorii. Ten, co ma szczęście urodzić się postacią sceniczną, może kpić sobie nawet ze śmierci! Nie umrze już! Umiera człowiek, pisarz, narzędzie tworzenia i twór nie umiera (Pirandello 1960, 49). Poprzez nieustanną możliwość zmartwychwstawania La­ ra Croft i inne postaci z komputera otrzymują nieśmiertelność z definicji, tym samym zaprzeczając sensowności używania pojęcia życia i śmierci w stosunku do nich . Posiadają, jak ca­ ła cyberprzestrzeń niezwykły dar pojawiania się i znikania, są jedynie momentem na ekranie monitora: zupełność owego znikania jest nadzwyczajna. Po nas pozostaną przynajmniej zwłoki, po papierosie popiół, a po benzynie smród. Tutaj wszystko jest absolutnie klinicznie czyste. Całą substancją by­ ło zjawisko, nie ma nic za nim i po nim. Jest tylko przeciwień­ stwo bycia i niebycia. Ale i ono jest tylko chwilowe naciśnię­ cie klawisza - i to, co przed chwilą było zniszczone - jest zno­ wu natychmiast i bezczasowo (Welsch, 1998, 175). Jednak, o czym niżej, wykonujemy pewne ruchy, które mają zmienić ten stan i utrwalić wirtualnych bohaterów chociażby w pa­ mięci kultury. Gracz ma do Lary pełne prawo. W cyberprzestrzeni bo­ wiem zobaczyć coś znaczy tyle, co to posiadać. Więcej - po4 �siadać i mieć możliwość dopowiadać, a nawet nanosić zmia­ ny. Ale Lara jest tak samo moja, jak i kogoś innego. Wszy­ scy mamy do niej równe prawo. Tutaj panuje demokracja. Równouprawnienie w sieci jest niespotykane poza nią. Więc czy Lara może być kogoś, skoro jest wszystkich? Tak. Ponie­ waż działają tu zupełnie inne mechanizmy, nieprzekladalne na język psychologii stosunków międzyludzkich. Wirtualna bohaterka implikuje nowy rodzaj relacji: bez odpowiedzial­ ności, bez zazdrości, bez lęku. Oczywiście na poziomie sa­ mej gry może pojawić się zbytnie przejęcie bohaterką, kiedy wraz z nią walczy się o jej życie i misję. Ale po pierwsze jak takie przejęcie się pojawia, jest bardzo krótkie i zaraz wszystko wraca do normy. Po drugie - jest niezgodne z re­ gułami gry, która mówi: ty graczu jesteś tu panem, kiedy chcesz możesz mnie wyłączyć, kiedy chcesz włączyć; po­ zorna śmierć bohaterki nie jest nawet jej chwilowym znik­ nięciem, tylko brakiem dla ciebie punktu, który masz szansę zawsze jeszcze zdobyć. Szczególna więź emocjonalna z po­ stacią z gry to przejaw patologii, niedostosowania się i nie­ zrozumienia cyberprzestrzeni. Tu, jak wcześniej wspomnia­ łam, rządzą inne prawa, nie związane z naszą etyką, naszym rozróżnieniem prawdy i fałszu, naszym podziałem na ciało i duszę. Choć niewątpliwie wpływa na nasz stosunek do tych kategorii. Zatrzymajmy się przez chwilę na kartezjańskim duali­ zmie: Często można się spotkać ze stwierdzeniem, że wirtual­ na rzeczywistość przynosi wyzwolenie od dualizmu duszy i ciała. Zachodzi to podobno dzięki ominięciu procesu kodo­ wania informacji w systemie reprezentacji symbolicznej, co pozwała odbiorcy zrezygnować z procesu rozkodowania. Wil­ liam Bricken i inni nazywają to komunikacją postsymboliczną. Jest to moim zdaniem twierdzenie wątpliwe. Uważam, że kartezjański dualizm zostaje tu nawet wzmocniony, ponieważ ciało zastąpione jest wykreowanym przez umysł obrazem cia­ ła. Jasne jest więc, że wirtualna rzeczywistość to kontynuacja marzenia racjonalistów o bezcielesnym umyśle, co samo w sobie jest częścią długiej europejskiej tradycji negowania ciała (Penny 1996, 150). Nie wdając się w spór tutaj zapre­ zentowany, chciałabym zwrócić uwagę na oba stanowiska, moim zdaniem warte zastanowienia. Ta komunikacja postsymboliczna wydaje się być zgodna z Baudrillardowską tezą o zachodzeniu zmian i przekształceń w obrębie samej repre­ zentacji, czystego simulacrum. (1997) Jednocześnie wcale nie wyklucza to faktu, że mamy tu do czynienia z obrazem ciała, które właśnie jest tylko obrazem, bez signifie i bez fak­ tycznej cielesności. Jeżeli my, zasiadając do dialogu z cyber­ przestrzenią, porzucamy całkowicie swe ciała albo projektu­ jemy je na bohaterów gier, tym samym redukując je do same­ go obrazu, to faktycznie spełniamy marzenia o świecie czy­ stej inteligencji pozbawionej ułomności ciała, o której pisał już Francis Bacon (por. Welsch 1998). Więc, co z nagą Larą? Czy w ogóle, skoro jest de facto po­ zbawiona prawdziwego ciała, nieskażona biologicznością, może być naga? O ile nagość jest stanem pierwotnym, stanem czystej natury jeszcze nie odzianym w szaty kultury, o ile jest wstydem i odsłonięciem się, to oczywiście odpowiedź brzmi: nie. Jeśli jednak nagość jest pewnym wizerunkiem, obraz­ kiem narządów płciowych, czymś tylko wizualnym - to tak. Lara jest naga. Jest naga, bo do jej obrazka my dorzucamy wstyd, my go wypełniamy kontekstem kulturowym. Dorzu­ camy cielesność do obrazka, który powstał wskutek chęci odrzucenia tej cielesności? Czy jednak te dywagacje nie są dywagacjami, które spotkać mogły (i na pewno spotkały) Total Votes Cast So F a r : 7661 No. Votes Percentage: Actress: 2919 38% 935 12% 696 9% 4 Herself luwipulcr generated movicl 1062 13% 5. Vanessa Demouy 833 10% 1 Rhona Mitra • 2. Sandra Bullock Ш * 3 Elizabeth Hurley Д 1WKPi Тмш wszelkie obrazy, począwszy od malarskich przedstawień, kończąc na postaciach z komiksów (tu widać już większe podobieństwo do Lary)? Na różnicę między simulacrum a obrazem zwraca uwagę Baudrillard, którego tekstem posłu­ guję się, gdyż leży u podstaw tej sesji: Przedstawienie wycho­ dzi od zasady znaku i rzeczywistości (nawet jeśli ta ekwiwa­ lencja jest utopijna, jest to założenie podstawowe). Natomiast symulacja wychodzi od utopii zasady ekwiwalencji, wychodzi od radykalnej negacji znaku jako wartości, wychodzi od zna­ ku odzyskującego pełnię praw po śmierci wszelkiej referencji. Podczas gdy przedstawienie dąży do wchłonięcia symulacji uznawanej za przedstawienie fałszywe, symulacja traktuje cały grunt przedstawienia jako jedno wielkie simulacrum. i dalej ten artykuł (1997, 181) Żeby jednak przybliżyć odpowiedź na pytanie o popular­ ność Lary Croft, pozwolę sobie zacytować, już bez komenta­ rza, dłuższy fragment artykułu Hartmuta Bóhme: Jest to swoisty świat, zbudowany wyłącznie ze światła, świat pozba­ wiony cieni. To właśnie czyni cyberprzestrzeń tak atrakcyjną dla coraz większej liczby ludzi. Tym, którzy nie potrafią po­ radzić sobie z miałkością swojej skończonej, ograniczonej cielesnością tożsamości, cyberprzestrzeń oferuje sferę rady­ kalnej izolacji. Jest ona zdominowana przez dwa mity: odwrócony mit Anteusza i mit Proteusza. Anteusz był gigantem, synem Gai, którego Herakles nie mógł zwyciężyć tak długo, jak długo An­ teusz dotykał ziemi, która dostarczała mu zapasu nowych sił. Herakles podniósł więc Anteusza do góry, pozbawiając go tym samym życiodajnego kontaktu z Gają. Cyberprzestrzeń funkcjonuje w odwrotny sposób: jak długo odcięty jest kon­ takt ze światem ziemskim, tak długo można czuć się gigantem świata wirtualnego. Nie tylko Anteuszem, ale i Proteuszem, 171 �owym mitycznym artystą przemian, wolnym od przywiązania do własnego ciała, imienia, tożsamości i pici. Za każdym ra­ zem przyjmować figurą nowej tożsamości i kierować wirtual­ ną samoreprezentację, którym proteuszowym geniuszem sta­ ramy się zostać. Przestrzeń wirtualna może być też sferą czystego Erosa, strefą wolną od AIDS. Staje się coraz bardziej oczywiste, że podbój świata zmysłowego jest głównym celem eksperymen­ tatorów cyberprzestrzeni i artystów wykorzystujących prze­ strzeń wirtualną. Cyberprzestrzeń umożliwia nie tylko widze­ nie i słyszenie, lecz przede wszystkim odczuwanie. Chodzi 0 uwolnienie fundamentalnych energii popędowych człowie­ ka - erotyki - z ograniczeń materialnej, cielesnej obecności bez utraty zmysłowej intensywności. (...) Cyberprzestrzeń umożliwia pokazanie mikrokosmosu w infokosmosie. To wła­ śnie stanowi największą pokusę dla wszelkiej maści hakerów, cyberpunków, anarchistów, artystów, marzycieli i erotoma­ nów, dla których cyberprzestrzeń jest medium nieograniczo­ nego narcyzmu i wspaniałego samopoczucia. Dostęp do da­ nych zaspokaja przemożną żądzę bezcielesnej mobilności, bezgranicznej odwracalności i zmysłowo intensywnej recep­ cji. (1996, s. 220, 221) Nie twierdząc, że jakkolwiek wyjaśniłam popularność Lary, chciałabym się zastanowić nad relacją między świa­ tem fikcyjnym, jakim niewątpliwie jest gra i miejsce jej re­ alizacji, a światem rzeczywistym. Wchodząc do „lasu fik­ cji", czy to będzie dzieło literackie, czy film, czy gra kom­ puterowa, zawieszamy nasze osądy prawdy i fałszu opiera­ jące się na znajomości faktów ze świata rzeczywistego 1 poddajemy się autonomicznej prawdzie tekstu, ze świado­ mością, że autor (rzeczywisty, modelowy czy też wirtualny) opowiada rzeczy stworzone w jego wyobraźni, nie mamy podstaw do twierdzenia, że kłamie. Jednocześnie czytelnik (tekstów kultury) zarówno do filmów, jak i książek, wnosi swoją własną wiedzę o świecie rzeczywistym. Kiedy wcho­ dzimy do lasu fikcji, powinniśmy być gotowi do podpisania z autorem zgody na fikcyjność. Jesteśmy gotowi przyjąć, że, powiedzmy, wilki mówią ludzkim głosem; ale gdy Czerwony Kapturek zostaje pożarty przez wilka, wiemy, że dziewczyn­ ka nie żyje (...) Jest też rzeczą całkiem naturalną, że Czer­ wony Kapturek zachowuje się jak mala dziewczynka, a jej Mama jak osoba dorosła, troskliwa i odpowiedzialna. Dla­ czego? Dlatego, że tak właśnie dzieje się w świecie naszych doświadczeń, w świecie, który dla naszych potrzeb, bez większych ontologicznych zobowiązań, nazwiemy świa­ tem rzeczywistym. To, o czym mówię, może wydawać się oczywiste. Tak jed­ nak nie jest, jeśli będziemy trzymać się naszego dogmatu o za­ wieszeniu niewiary. Okaże się bowiem, że kiedy czytamy dzie­ ło fikcji, zawieszamy nasza niewiarę jedynie w niektórych kwestiach. (Eco 1995, 86-87) W zależności od rodzaju, gatunku i treści dzieła fikcyjne­ go, wnosimy w jego świat mniej lub więcej prawd i doświad­ czeń, których nabraliśmy w świecie rzeczywistym. Zastana­ wiam się, czy w przypadku Lary Croft nie jest całkiem ina­ czej. Czy ten świat nie jest na tyle autonomiczny i rządzi się tak całkiem innymi prawami, że nie powinno być w zasadzie mowy o żadnej presupozycji. To, że się przewróciła, nie zna­ czy, że ją zabolało. To, że biega w krótkich spodenkach po ośnieżonych Himalajach, nie znaczy, że jest jej zimno. W końcu to, że została zabita, nie znaczy, że jej więcej nie uj­ rzymy, itd. Owszem gry są często robione na bazie ludzkich 172 doświadczeń, opowiadają historie, w których człowiek gra główną rolę, ale świat rzeczywisty ze swoimi prawami wcho­ dzi tam o tyle, o ile jest bezpośrednio zapisany. Dalej opera­ cje zachodzą w obrębie autonomicznym gry. Podobnie, jak postacie z książek (np. Wokulski ze swoim domem na Starówce), z filmów (czy James Bond istniał na­ prawdę?) mogą wyjść ze swego świata do nas, tak też z ko­ miksów (ileż młodych ludzi wcielało się już w Batmana?) i tak jest z Larą. Okazało się, że panna Croft ma niezwykłe zdolności transcendowania i wpływania na zwykłych ludzi. Zanim o tym opowiem więcej, chciałabym się jeszcze przez chwilę zatrzymać na relacji między grą komputerową a inny­ mi fikcyjnymi tekstami. Wydaje się to problem bardzo istot­ ny, może się bowiem okazać, że gra wraz ze swoją wirtualną przestrzenią nie jest niczym innym, jak kolejnym światem zmyślonym, światem - zabawą, światem nie na poważnie, iluzją, odautorską kreacją. Gdzie szukać specyfiki cyberprze­ strzeni? Idąc w czerwcu na wycieczkę śladami Leopolda Blooma czy szukając domu, w którym mieszkał Sherlock Hol­ mes, przywołujemy przestrzeń tamtych światów, gdyż jest ona niezwykle ciekawa, bogata i dla nas w rzeczywistości niedostępna. Wchodzimy tam, gdyż tu nam czegoś brakuje. Poprzez powieszenie tablicy z napisem: „tu mieszkał Stani­ sław Wokulski", poprzez założenie kostiumu Supermana podczas karnawału chociaż symbolicznie uczestniczymy w tamtej (atrakcyjniejszej?) sferze. Nawet przebierając się za Batmana wielbimy nie tylko jego osobę, ale także wszystko, co się z nią wiąże (mitologię, tajemniczą przestrzeń itp.). W przypadku Lary chodzi wyłącznie o nią samą i jej przy­ mioty. Cyberprzestrzeń czeka na nasze uzupełnienia. Ale przecież nie trudno wyobrazić sobie fanów Dooma czy in­ nych kultowych (co by to słowo nie znaczyło) gier, którzy w sposób bliski miłośnikom bohaterów książek i seriali prze­ nosiliby tamtą rzeczywistość do swojej przestrzeni. Więc chyba nie tędy droga. Brak jednak Larze naddatku, którym obdarowujemy postacie książkowe, dzięki, któremu stają się ludźmi; brak także ciała, które posiadają aktorki, a mimo wszystko istnieje i spełnia swoją rolę. Wydaje mi się, że Lara funkcjonuje w trzech płaszczy­ znach: autonomicznym, w pewien sposób zamkniętym i już zadanym świecie samej gry; w całej cyberprzestrzeni otwartej i czekającej na nasze uzupełnienia i w świecie real­ nym, który w tym przypadku jest nie do rozróżnienia od świata mediów, przez co bardzo blisko mu do cyberprzestrze­ ni, a może nawet jest jej przedłużeniem. Pierwszy poziom wydaje się być najbardziej zbliżony do książki czy filmu. Je­ śli chodzi o drugi - tu trudno znaleźć analogie (świat słowa drukowanego? Świat stworzony przez język filmu? Chyba nie.) Lara Croft w bardzo ciekawy sposób egzystuje w cyber­ przestrzeni. Wydaje się tam o niej gazetę (Croft Times), dys­ kutuje o niej w internetowych kawiarenkach - chatlistach, za­ stanawia się, jaki prezent należy jej dać na urodziny, rozbie­ ra, tworzy galerie jej poświęcone, sprzedaje plakaty, pisze o niej książki itp. Na przykład weszłam na taką stronę w.w.w., gdzie można było obejrzeć Larę skutą łańcuchami. Autorzy galerii podkreślają, że strach w oczach Lary, który widzimy, jest pozorny. Nie strach bowiem jest jej przeznaczeniem, a ona dzięki tego typu praktykom sadomasochistycznym osiąga stan ekstazy, stan nowych wrażeń ponadzmysłowych, dotyka absolutu. Tutaj także broni się biedną dziewczynę przed niedobrymi paparazzi, którzy robią jej zdjęcia nago (bardzo liczne w Internecie nude galleries) i wyraża nadzie­ ję, że dzielna Lara policzy się z tymi niegodziwcami. Róż- �nych stron, często wykluczających się, o tej bohaterce jest mnóstwo. W tym miejscu zarysowuje nam się różnica między cyber­ przestrzenią, a przestrzenią np. książek. My tworzymy świat Lary, powodujemy, że zaczyna ona istnieć, wszyscy w równy sposób jesteśmy autorami. Tworzymy ten świat nie tyle przez czytanie (jak w przypadku dzieła otwartego książki, które przewyższa nasze możliwości i nami jakoś tam rządzi) lecz przez pisanie, dopowiadanie. Naszą rzeczywistość przenosi­ my do komputera, aby tchnąć w niego życie. Mamy lalkę Barbie i dokupujemy jej Kena, dziecko, konia, willę z base­ nem, szyjemy ubranka - od początku tworzymy jej świat na potencjalne podobieństwo naszego. W przypadku kreowania świata w cyberprzestrzeni zachowujemy się jeszcze bardziej wybiórczo i niekonsekwentnie niż w przypadku lalek, a do te­ go zbiorowo dokładamy nawet całkiem absurdalne klocuszki. A jak Lara wstępuje na naszą całkiem realną (mam nadzieję) ziemię? Dzięki specom od reklamy i marketingu, dzięki popularności i swoim przymiotom, a może jeszcze dzięki różnym innym rzeczom, komputerowa dziewczyna przekroczyła granicę swojego świata i z powodzeniem zaist­ niała wśród zwykłych ludzi. Na początku wystąpiła jako gwiazda tournee zespołu U2. Na wielkim telebimie pokazy­ wano, jak biega z uzi i spaceruje pod rękę z Bono (wokalista). Pojawiła się także na okładce miesięcznika „The Face", po­ zowała w strojach od świętej pamięci Versace. Ponieważ pewnych rzeczy nie da się przeskoczyć (jeszcze?), a może nie ma takiej potrzeby, Lara, która może być postrzegana jako czysta idea, reprezentacja bez odniesienia, a tylko potencjal­ ne istnienie, dostaje, a raczej w y p o ż y c z a s o b i e od re­ alnych dziewczyn c i a ł o . Najpierw za sprawą swoich pomy­ słodawców i sponsorów zadomowiła się w ciele Rhony Mitry - angielskiej 21-letniej aktorki słynnej przede wszystkim z operacji powiększania biustu. Mówi się o niej, ze jest offi­ cial real life Lara Croft i jako ta nagrała już singiel, a także podobno ma (miała?) swój program w tv. Okazuje się jednak, że inne dziewczyny też mają wielką ochotę użyczyć ciała swojej bohaterce (nie tyle się w nią wcielić, ale właśnie po­ zwolić, by ona wcieliła się w nie). Zakładają stroje polane si­ likonem, odpowiednio się malują i prezentują z bronią i no­ żami w rękach. Spierają się także, która z nich ma zagrać ro­ lę Lary w powstającym na podstawie jej przygód filmie. M i ­ łośnicy Lary mogą głosować i na internetowych stronach wy­ bierać najlepszą kandydatkę na to stanowisko. Są wśród po­ tencjalnych odtwórczyń roli: modelki, znane aktorki, jest też „real" Lara. No właśnie, czy te wcielenia Lary nie zaprzeczają moim wcześniejszym dywagacjom o bezcielesnej samowystarczal­ ności, autonomiczności Lary, o nieodwoływaniu się jej do prawdziwego człowieka? Lara Bez Ciała wydaje się perfek­ cyjna, doskonała, nieskażona. Jesteśmy tak blisko marzenia, kiedy nagle rezygnujemy z niego na rzecz dotknięcia. Wygry­ wa ono z przymiotami, które wyniosły Larę tak wysoko. Na razie do uznania czyjejś egzystencji potrzebujemy, by posia­ dała ona mięsność, nawet jeśli jest to tylko reprezentacja do­ skonalszego simulacrum. To, że na podstawie losów fikcyjnej (o ile to jest odpo­ wiednie słowo) postaci tworzy się film, nie jest nowością. Przykładem może być znowu Batman czy Superman, którzy zostali wzięci wprost z komiksów, no i oczywiście mogą być też wszelkie postaci z książek, na podstawie których losów powstały filmy. We wszelki możliwy sposób chce się uwiecznić swojego bohatera. Lara będzie miała nie tylko swój film, bo także już powstały o niej opowiadania, książ­ ki, komiksy. Wirtualna superdziewczyna, w prosty sposób wymazywalna, zniszczalna, pozostawia swój ślad w nie­ skończenie wielu miejscach. Nieśmiertelność (pojęcie stoso­ wane do życia i czasu rzeczywistego) mają jej przynieść tak­ że lalki typu GJJ czy Barbie tworzone na jej podobieństwo, płyta z jej muzyką, liczne plakaty i prasowanki na koszul­ kach. Może Lara jako pewna idea, model marzeń, oczekiwań i stereotypów w różny sposób zyskuje swoją rzeczywistą obecność. Ponieważ tak naprawdę istnieje tylko jako idea czy obraz, reprezentacja, dlatego bez problemu można ją w tak różny sposób, a każdy równouprawniony, sprowadzać do materialnego wymiaru. Tworzyć reprezentację dla repre­ zentacji? Czy jednak nie wchodzę na stare tory prowadzące do pytania o status ontologiczny postaci ze światów wtór­ nych, stworzonych przez człowieka? Pan od marketingu z firmy Eidos podkreśla, że Rhona Mitra i jej koleżanki nie udają Lary, lecz są Larą, w którą tchnięto ducha. Nie chcę przez to powiedzieć, że jest ona potężna, wszechmocna. Nie, na dodatek pewno szybko o niej wszyscy zapomnimy, ale jest w jakimś stopniu symptomatyczna. Czy dziewczyny marzące o staniu się Larą i użyczające jej ciała przekraczają granicę światów? Chyba nie, choć tkwi w tym przemożne marzenie o doskonałości, przekroczeniu własnej kondycji, miejsca, w którym nie można już mówić o opozycji między naturą a kulturą i stania się czymś więcej czy czymś inaczej. I wróćmy na chwilę do wątku wcześniej już zasygnalizowanego: Poddajemy się wizji zbliżających się czasów, gdy ciała i maszyny wymienią między sobą najdosko­ nalsze elementy i najatrakcyjniejsze formy i godzą się w eks­ tazie zjednoczenia przybrać kusząco ponętne kształty (...) Istotną rolę w ostatecznej akceptacji cyborga odegra (i pew­ nie już teraz odgrywa) zasada estetycznego kanonu perfekcyj­ nego piękna. (Franus 1995, 184). Między innymi poprzez bo­ dy building, operacje plastyczne i genetyczne przekształce­ nia, człowiek realizuje marzenie o scaleniu się z technologią, o możliwości przekształcenia ciała w twór do końca ogarnialny i podlegający kontroli, zerojedynkowy - doskonałość na miarę naszej o niej wyobrażalności. Lara, o której coraz mniej się słyszy, nie jest zapewne bo­ haterką na miarę Batmana czy Sherlocka Holmesa, którzy na stałe zadomowili się w naszej kulturze. Ale rozpoczyna ona serię nowych postaci obdarzanych szczególną estymą. W Eu­ ropie jeszcze zjawisko wirtualnych idoli nie jest tak rozpo­ wszechnione, jak to ma miejsce w Japonii. Tamtejsze gwia­ zdy (wyglądające i poruszające się jak ludzie) mają swoje programy telewizyjne i radiowe, występują w reklamach, udzielają wywiadów, koncertują i zapełniają pierwsze miej­ sca muzycznych list przebojów. Osiągają to bez odwołania się do cielesności ziemskich dziewczyn - od początku do końca generowane są przez komputery. Japońscy technolo­ dzy dążą do stworzenia takiej przestrzeni telewizyjnej, w której nie będzie potrzebny aktor - człowiek, w której nie będzie miejsca na braki i pomyłki. Będzie tylko perfekcyjna zerojedynkowość. (por. Secret Service 2/98) jednocześnie w tej chwili zauważamy proces, który prowadzi do akcepta­ cji wirtualnych bohaterów. Otóż prawdziwi (?) piosenkarze zbliżają się coraz bardziej do kondycji cyborgów. Czy ktokol­ wiek jeszcze widzi to, że Michel Jackson lub dziewczyny z zespołu Spice Girls to ludzie stworzeni przez matkę naturę? Zapewne już niedługo nie będziemy wiedzieli albo nie będzie nam to robiło różnicy, który z naszych idoli miał matkę, a który programistę. 5 173 �Na koniec chciałabym przytoczyć żartobliwy, ale przeja­ wiający bardzo ciekawą intuicję, felieton z gazety kompute­ rowej Secret Service, który był dla mnie inspiracją do zainte­ resowania się Larą i o niej opowiedzenia. Czy Lara Croft jest chora? Lara Croft, kobieta legenda, ucieleśnienie marzeń wielu graczy na całym świecie. Ach, te kształty, ten sprężysty krok, ta zręczność... Rozmarzony przyglądałem się Larze pokonu­ jącej kolejnych wrogów i rozwiązującej zagadki, kiedy złapa­ łem się na myśli, że cos tutaj jest niezbyt w porządku. Hm, ale co? Nagle uświadomiłem sobie straszną prawdę! Nasza ko­ chana Lara jest poważnie chora!!! Tak, tak, to prawda, jej szefowie zapewne chcą to ukryć, ale my wierni miłośnicy nie damy sobie wciskać kitu! Zapytacie się, dlaczego tak sądzę? Oto fakty potwierdzające moją teorię. Spójrzcie jak Lara cho­ dzi. Rozumiem, że w takich butach nie można wykonywać ca­ łego zakresu ruchów w stawie skokowym, ale ona prawie nie ma w tym stawie żadnej ruchomości. To dlatego tak dziwnie się odwraca. (...) Lara ma zbyt duże wygięcie kręgosłupa w odcinku, jakby to ładnie nazwać, lędźwiowym, czyli tam, gdzie już prawie kończą się plecy. Mój przyjaciel z medycyny określił to jednym zdaniem: Ale ma babka hiperlordozę lę­ dźwiową. Nic nie pomogły tłumaczenia, że to przecież Lara, Że to ideał. Wytknął jej jeszcze jeden defekt. Stwierdził bo­ wiem, że moja idolka wcale prawie nie zgina odcinka lę­ dźwiowego kręgosłupa. Z kolanami u Lary też nie było najle­ piej. Musiałem przyznać rację mojemu przyjacielowi, który upierał się, że mogą być to pierwsze objawy choroby zwyro­ dnieniowej stawów. Nic dziwnego, Lara tak dużo skacze ze znacznych wysokości, że zapewne urazy spowodowały taki stan. Na pewno nie robią jej też dobrze liczne kąpiele w zim­ nej wodzie. - Zaraz, zaraz - zapytał mój uczony przyjaciel - niech Lara zanurkuje jeszcze raz (...) Okazało się, że Lara ma tak­ że kłopoty z płucami. (...) Mój kumpel zawyrokował, że Lara ma zapewne małą pojemność życiową płuc. Potem musiałem mu tłumaczyć, że ona na pewno nie pali papierosów i że to nie one wywołały zaburzenia oddychania. Wtedy do pokoju zajrzała moja siostra. - Zobacz, Lara - powiedziałem dumnie wypinając pierś. Mogłem jej tego nie pokazywać, bo za chwilę dowiedziałem się (...), że Lara ma zbyt wysokie czoło i dlatego nie powinna nosić takiej fryzury. Potem musiałem wysłuchać opowiadania o tym, jak to moja siostra miała w trzeciej klasie podstawów­ ki taki długi warkocz i nawet nie mogła spokojnie biec do au­ tobusu, bo jej to przeszkadzało. Biedna Lara, to musi być fak­ tycznie piekielnie niewygodne. Poza tym taki długi warkocz nieźle nasiąka wodą i potem jest dosyć ciężki. (...) Lara ma zbyt szeroki rozstaw oczu i powinna malować je w inny spo­ sób. Także usta Lary okazały się zbyt wydatne i zawyrokowa­ no, że nie powinna używać takiej szminki, tylko coś bardziej subtelnego. Tego dnia przeżyłem szok (...) Bo nie mogę zrozumieć, że ona sama, moja inteligentna Lara, zgodziła się nosić taki cię­ żar na plecach. Tak, niech ci, którzy jej to zrobili, sami pono­ szą perukę z długim warkoczem. To wszystko sprawiło, że w tej chwili dręczy mnie tylko jedno pytanie. Czy stan zdro­ wia pozwoli Larze Croft na wystąpienia w TOMB RAIDER 3? (Hard Thinking Man 1998, 100) 1 cji cyborga, negowanie własnej biologiczności, postrzeganie ciała ludz­ kiego jako maszyny o płynnej tożsamości, możliwej do przekształceń (fit­ ness cluby, chirurgia plastyczna itp. - por. Baudrillard 1994), może być interpretowane właśnie jako marzenie o wyrwaniu się z naturalnej ciele­ sności i przejście na stronę doskonalszej maszyny. Wówczas możemy za­ stanowić się, czy Lara nie jest postrzegana jako bohater poprzez brak tej cielesności i nie wiąże się to z urzeczywistnieniem marzenia, czy nie jest zwierciadłem, w którym odbijają się ludzkie dążenia i pragnienia. 2 ..Artificial", sztuczna natura to swego rodzaju symbol buntu prze­ ciw przemijaniu, przeciw śmierci, jako czegoś od nas niezależnego. Tu została stworzona osoba na podobieństwo nasze, a przy tym nie podlega prawom, których nie możemy pokonać. Nie twierdzę, że zastąpi bardziej tradycyjną telewizję. Roland Barthes wyróżnia trzy strategie czytania dzieła literackiego: strategię czytelnika, który wchodzi w intymny kontakt z tekstem, rozko­ szuje się nim i przeżywa go, a tym samym utożsamia się z nim i traci dy­ stans; strategię zdystansowanego krytyka, który przekłada język tekstu literackiego na język krytycznej interpretacji; strategię teoretyka literatu­ ry zajmującego się warunkami możliwości istnienia znaczenia, a nie nim samym - poszukuje struktury pod samym tekstem. Czy pośród tych trzech czytelników jest miejsce dla antropologa czytającego kulturę? Cytaty pochodzą z gazet komputerowych: „Secret Service", „Gambler", „CD Action" oraz z różnych stron internetowych. Tutaj pojawia się ciekawy problem, na tyle szeroki, że pozwolę so­ bie w tym miejscu tylko go zasygnalizować: cyborg w kulturze współcze­ snej. Na ile pewne zabiegi wokół ciała mają być zbliżeniem się do kondy­ 3 4 5 BIBLIOGRAFIA: Baudrillard, Jean 1994 Plastic Surgery for the Other, za: . 1997 Precesja simulacrów (w:) Postmodernizm. Antologia tekstów, red. R. Nycz, tłum. T. Komendant, Kraków Bóhme, Hartmut 1995 Teologia teleobecności. tłum.: A. Ubertowska, (w:) „Magazyn Sztuki", nr 10(2796) Eco, Umberto 1994 Dzieło otwarte, tłum. J. Gałuszka, Warszawa 1995 Sześć przechadzek po lesie fikcji, tłum. J. Jamiewicz, Kraków Frydryczak, Beata 1995 Fotoplastykon: ponowoczesna strategia fotoobrazu (w:) „Maga­ zyn Sztuki", nr 11 (3/96) Penny, Simon 1996 2 tysiąclecia rzeczywistości wirtualnej, tłum. J. Węgrodzka, (w:) „Magazyn Sztuki", nr 9 (1/96) 174 Pirandello, Luigi 1960 Sześć postaci scenicznych w poszukiwaniu autora (w:) Dramaty, Warszawa Welsch, Wolfgang 1998 Sztuczne raje? Rozważania o świecie mediów elektronicznych i o innych światach (w:) Problemy ponowoczesnej pluralizacji kultury. Wokół koncepcji Wolfganga Welscha, red. A. Zeidler-Janiszewska, Poznań Secret Service, Gambler i CD Action: wszystkie numery od początku ro­ ku 1996 do polowy 1998 oraz: wszystkie strony internetowe poświęcone Larze Croft i grze Tomb Raider wyszukane za pomocą przeglądarek Yahoo, Alta Vista i Wirtualna Polska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/95a58de1b2697e5d68aa7e0d6c7e0b25.pdf f391b9e4a6bd1af5fac59d26e0720807 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2761 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2571 Title A name given to the resource "Zgredy rule" i ulotna sztuka niewinności / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.1-2, s.138-148 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zgredy rule i ulotna sztuka niewinności Jacek Olędzki Tramwaje i autobusy. Pociągi, kolejki dojazdowe i me­ tro. Kto korzysta z tych środków komunikacji? Tłumy ludzi. Kim oni są? Ponieważ wielu i coraz więcej przemieszcza się własnymi środkami lokomocji, odpowiedź jest w jakiejś mierze ułatwiona. Z publicznych środków komunikacji rzadko korzystają właściciele aut. Wiadomo zaś, że auta są drogie. Zatem w interesującym nas tłumie przeważać po­ winny osoby niezamożne. A spekulując dalej można stwier­ dzić, że osoby niezamożne nie należą do ludzi sukcesu. Z kolei nie trudno dopowiedzieć, że ludzie sukcesu należą do pewnej kategorii społecznej, którą wypada nazwać wy­ brańcami, między innymi bożymi. I dlatego w autobusach i tramwajach bardzo rzadko spotyka się księży. Częściej już w tych niewygodnych środkach lokomocji spotkać można siostry zakonne, ale nie kapłanów, bo powinnością sióstr nie może być zaszczytne dostojeństwo oraz ten rodzaj sakralności (namaszczenia), jaki jest zarezerwowany wyłącznie dla mężczyzn. Nie spotyka się w TiA (tramwajach i autobu­ sach) innych reprezentantów najwyższego stopnia powagi i dostojeństwa, czyli gangsterów, polityków, wysokich urzę­ dników państwowych, prezenterów i prezenterki TV, pań z agencji towarzyskich oraz bardzo wielu moich znajomych, wysoce przyzwoitych ludzi (wszyscy z wyższym wykształ­ ceniem i z tytułem przynajmniej magistra). Nie dostrzeże się w tłumie pasażerów TiA umundurowanego policjanta, umundurowanego strażnika, jakiegoś ochroniarza czy ofice­ ra WP. Zdarzają się natomiast kominiarze. I tylko na pomo­ stach pojazdów. A więc, albo z tyłu autobusu, albo z tyłu i przodu drugiego wagonu tramwaju. W świetle powszech­ ności w kraju aut osobowych, w których się podróżuje tyl­ ko wygodnie siedząc, wszyscy ci (jak kominiarze) przemie­ szczający się na stojąco, to reprezentanci jakichś osobli­ wych umiejętności, dziwnego statusu społecznego, rzec można mało reprezentatywni dla aspiracji istniejących w narodzie. Usprawiedliwieni w tym godzeniu się na nie­ wygody są tylko przedstawiciele grup przejścia, a więc uczniowie, studenci oraz chorzy i emeryci. Natomiast pozo­ stałą resztę zaliczyć należy do nieudaczników, ludzi bez wymagań, ograniczonej woli, nikłych aspiracji tudzież sła­ bego ducha. Ubolewam, że do takiej właśnie zaliczam się części mego narodu. Do niej też adresowane są autobusowe nalepki albo ina­ czej nazywane wlepki, vlepki, vlepcy (słowa z rodziny nazw takich, jak krzyżówki, układanki, zdrapki), ręcznie wykona­ ne niewielkie obrazki i napisy, szczególny rodzaj twórczości. Jej potencjalnymi odbiorcami są w ogólności ludzie smutni, zatopieni w swoich myślach, otępiali i bierni pasażerowie au­ tobusów. Ale to tylko mniemanie. Pewne jest natomiast, że ja- Pinokio przed Bristolem. Od lewej: Krzysztof Sidorek, Robert Czajka, Marian Libel. Fot. J. Olędzki 138 �kimiś rzeczywistymi odbiorcami tej twórczości są jedynie młodzi, w dodatku gapowicze, którzy lokują się blisko tylne­ go i środkowego wejścia, skąd najłatwiej czmychnąć przed kanarem. Spowija tę twórczość rodzaj dziecięcej niewinno­ ści, naiwności i , co tu dużo mówić, nieodpowiedzialności, której źródłem jest nadmierna ufność. MOJA M A M A YEST 1 NAYLADNIEJŚA . się na cały świat, że jajko zniosła, ale kurę zdumioną. To zna­ komity pomysł, wesoły i zdecydowanie rodzący poważne za­ stanowienie. Nie wszystkie wlepki Lolasa, a jest ich ponad 2 tysiące, mają tę samą siłę wyrazu. Zdarzają się w jego twórczości pra­ ce banalne, a nawet kiepskie. Wszelako w tej ogromnej licz­ bie dokonań każdy znajdzie coś dla siebie miłego, artystycz­ nie dojrzałego i przekonującego. NISZCZ To nalepka już sprzed paru lat, jedna z najstarszych. Poja­ wiła się niespodziewanie w mieście grozy, oszałamiających wydarzeń, gwałtów, nieoczekiwanych wyzwań, szalonych aspiracji, przygnębiających decyzji i odgórnych postanowień. Młodociany autor zapewne nawet nie przypuszczał, jaką uru­ chamia lawinę dobrych uczuć, pogodnych myśli, sensownych wyznań. W trywialnym świecie interesów i spraw zagościła niewinność. Pojawiła się poezja. Kpina z politycznych wyda­ rzeń stanu wojennego oraz osobliwości końca lat osiemdzie­ siątych i początku lat dziewięćdziesiątych, którą poznaliśmy w erupcji iście rodzimego graffiti z szablonów, ma swoją kontynuację od około 3 lat w Warszawie w autobusowych wlepkach. Kpina i żart przenoszące nasze odczucia z ponurej rzeczywistości w świat nadrealny. Oto rysunek (bez jakiego­ kolwiek podpisu) zastygłej w bezruchu kury. Pod kurą jajko. Całość na niewielkiej żółtej karteczce i podpisana. LOLAS. Chcąc nie chcąc wpatruję się w kurę, postrzegam w niej zdu­ mienie czy zaskoczenie. A za oknem widoki z Krakowskiego Przedmieścia porażające dostojeństwem. Pałac prezydenta, Bristol. Tutaj wysiądę, będę mijał hotel i Bank Gdański, ale przez cały czas Kura i jajko artysty Lolasa - goszczącego wielu swymi dokonaniami w intemecie - będzie mi towarzy­ szyła, napawając mnie pogodą i śmiałością. Moc bowiem od­ działywania przekazu plastycznego w autobusie, gdzie panu­ je atmosfera aresztu, chociaż dobrowolnego, jest wyjątkowa. Myślę więc o cudzie natury, znoszeniu przez kurę jajka. A ją samą wciąż mam przed oczyma, nie gdaczącą, nie szczycącą RASIZM Napis ten uzupełnił Lolas rysunkiem przytulających się pieska i kotka. W stosunku do znaków najczęściej spotyka­ nych, wieszania na szubienicy swastyki oraz deptania jej woj­ skowym butem, pomysł ukazania obok siebie odwiecznych wrogów - psa i kota - nie dość, że jest oryginalny, to najważ­ niejsze, że rozwija poetykę, jaką w swej twórczości wypraco­ wali wlepkowicze. Cechuje ją niedosłowność, łagodność, puentowanie pryncypialnych treści w napisie obrazkiem o charakterze zaskakująco pogodnym. W wielu przypadkach słuszny protest czy wysoki stopień emocjonalności łagodzo­ ny jest żartem, dowcipem, a nie gniewnym oburzeniem czy surowym szyderstwem. Ten styl u Lolasa mają jego wlepki poświęcone zrywaczom i zmywaczom, których nazywa insek­ tami. Chodzi oczywiście o sprzątaczki autobusów w zajez­ dniach oraz wielu dbałych kierowców, by w ich pojazdach panował „ład i porządek". ZERWIJ NAKLEJKĘ INSEKCIE! Zrywający przedstawiony został w zabawnej pozycji przyle­ gania podeszwami butów do ściany pionowej karoserii auto­ busowej (il. 2). Lolas kwestii zrywania dzieł wlepiaczy po­ święcił jeszcze jedną wlepkę. Ukazuje ona księdza w birecie z krzyżykiem i w sutannie z uniesionym palcem wskazują­ cym. Podpis pod rysunkiem oznajmia, że zrywający wlepki nie otrzyma rozgrzeszenia. Praca męskiej czes'ci zespołu Pinokio, Pinokio wśród ludzi. Szablon najczes'ciej odbijany na czarno. Wym. 18x26 cm. 1998 r. 139 �Inni autobusowi artys'ci swój protest wobec zrywaczy ograniczyli do samych napisów: ZRYWACZE ZRYWAJCIE SIĘ Z TEGO AUTOBUSU NIE ZRYWAJ MNIE Podpis pod rysuneczkiem Koziołka Matołka. Oburzenie zrywaczy (zapewne sprzątaczek) wyraża wylepka byle jak wypisana odręcznie: KAŻDY MA DO SWOJEJ Anna Pochmara i Marian Libel. Fot. J. Olędzki OTWARCIE DŁUGICH: NQSOU CZAPECZEK Robert Czajka rysunek, tekst zespołowy. Pinokio otwarcie sezonu... Na żółtym tle czarne litery i czarny rysunek. Wym. 5x8 cm. 1996 r. PRAWO GŁUPOTY Przy końcu lutego 1998 roku w autobusie 195 znalazłem obok nalepki choinki bożonarodzeniowej nalepkę DŻEPETTA z lipca 1997 roku: Z R Y W A C Z E R Ó B C I E CO C H C E C I E WSZYSTKICH NAKLEJEK I TAK NIE ZERWIECIE Wokół tych dwóch długo już istniejących nalepek widać liczne siady po innych dosyć starannie usuniętych (zachowa­ ły się tylko charakterystyczne, prostokątne, różnej wielkości plamy po kleju). Aby się zorientować, jakie usunięto nalepki, sięgnąłem do swego notatnika z 1997 roku. Otóż w kwietniu tego roku w autobusie 195 zarejestrowałem obecność wlepek, które niewątpliwie dotyczyły ich usuwania (zmywania): T r z e b a p r a ć i j e s z c z e raz p r a ć samo s z o r o w a n i e i m y c i e nie w y s t a r c z y ! W tymże autobusie 195 znajdowały się również wlepki z rysunkami. Wychudzony golas pod prysznicem. Można przypuszczać, że autor zauważył szczupłość kierowcy z tego autobusu. UJ 2 WZIOŁ PRYSZNIC I TYŻ NIC WARSZAWA 131 POCZTOWA 34 Magdalena Tomkowicz, Wieczne pragnienie... Na żółtym tle czarny rysunek, kwadraty i trójkąty zielone. Wym 8x8. 197 r. K. Sidorek, Każdemu świat... Twarz niebieska, usta i napis czerwony. Wym. 5x7. 1996 r. 140 Sprzątaczkom ktoś poświęcił wlepkę łaciatego byka z po­ tężnym przyrodzeniem. Niewątpliwie zwyciężyła irytacja, bowiem wlepkowicze nie świntuszą i nie korzystają z treści obscenicznych. Można więc przypuszczać, że wiosną ubie­ głego roku rozegrała się między wlepkowiczami a ich prze­ ciwnikami sroga bitwa. Przetrwanie wlepki DŻEPETTA, ja­ ką wcześniej przedstawiłem, to zwycięstwo obydwu walczą­ cych stron. W subkulturach rzecz możliwa, w kulturach ra­ czej niespotykana. To bardzo pouczające doświadczenie w kontakcie z twórczością wędrownych galerii autobuso­ wych. Dewiza życiowa często powtarzana przy byle okazji przez najważniejszego urzędnika zajezdni przy ulicy Inf­ lanckiej: TO M I WISI I POWIEWA, mogła się udzielić służ­ bom porządkowym oraz surowym wcześniej w swych osą­ dach kierowcom autobusów. Stąd obecność przez wiele na­ wet miesięcy jakichś wlepek, między innymi tej o wzrusza­ jącym przekonaniu wlepkowicza o potrzebie nieustępliwego tworzenia mimo drastycznych aktów niszczenia najwarto- �ściowszych prac. Uroczy DŻEPETTO w jednej ze swych wlepek dopiekł kierowcom, zwracając uwagę, w jakich cho­ dzą butach („na pewno nie w trampkach, prędzej w gumiach") i że do zdrapywania jego prac używają niewątpliwie śrubokręta. I pewnie takim narzędziem zdrapano w autobusie 195 wylepki LEPCEGO, wyróżniającego się artysty wędrownych galerii autobusowych w Warszawie. Oto jakiego rodzaju pra­ ce LEPCEGO mogłem oglądać w autobusie przemierzającym stolicę od Młocin do Natolina: MOSTY TONĄCE WE MGLE Napis ten znajdował się na nalepce, starannym maluneczku, ukazującym w fioletowej poświacie trzy zwężające się czterościany. Oglądałem tę wlepkę o szóstej rano czwartego kwietnia 1997 roku w zabłoconym jelczu jadącym w deszczu Miodową i Krakowskim Przedmieściem... WIĘC SKRYWANE KRAINY KWITNĄ POD LAMPĄ GDY PAPIER JEST LUSTREM DUSZY A. Pochmara. Człowiek myślący... Tło żółte, rysunek czarny. Wvm. 7,5x8,5. 1997 r. Artysta skomponował ten napis z dwóch części. Więc skrywane krainy kwitną umieścił w lewym górnym rogu kartki, a pozostałą część tekstu w prawym dolnym. Między tymi dwoma zdaniami narysował ukośnie pióro ze stalówką i kleks... Podpisał się LEPCY. WYDAJE NADAJĄ SIĘ, ŻE ŻYCIU CZŁOWIEKA FORM NIE LUDZIE LECZ POSTACIE Z KSIĄŻEK. GRAHAM GREENE LEPCY ma na swoim koncie również taką wlepkę: SŁOŃCE ZACHODZI NAD MORZEM MOJEJ NIEMOŻNOŚCI. Wyznanie to uzupełnia pejzażyk w charakterystycznej dla artysty tonacji fioletowoniebieskiej. Ale za najciekawszą uznałbym taką nalepkę LEPCEGO: NOCĄ: ZASTĄPIŁA PRZEMĄDRZAŁE ŚWIATŁO JAŁOWA CIEMNOŚĆ. SZEDŁ ULICĄ ZAPALEŃCÓW. Sam zaś rysunek przedstawia postać nagiego mężczy­ zny widzianego od tyłu, który przemieszcza się w nijakiej przestrzeni. Delikatne prowadzenie czarnej, wątłej kreski. To już początek tego roku, autobus 174. Mój ulubieniec eksponujący prace w 195, 116 i 174 (ten ostatni ma pętlę na Konwiktorskiej) mieszka niewątpliwie na Nowym Mie­ ście. Cieszę się z tego, bo pewnie mieszka po sąsiedzku i będę mógł śledzić rozwój jego dojrzałych, poruszających pomysłów. Poważne i przemijające treści, jakimi zajmuje się Lepcy, wzmacniają nalepki żartownisiów i zwięzłe wyznania. Oto R. Czajka, Utrzymujący równowagę... Zielona kreska. 1997 r. Lezą na stole dwa duże mol© obok tych moli X T V e r a do w o l i , d u E e leszcze a dalej jeszczeią Jakto' yjstko zjesz poIb M. Tomkowicz, Leżą na stole... (dziecięca wyliczanka). Żółte tlo tekst i rysunek czarny. Wym. 5x7,5 cm. 1996 r. 141 �To iście edycja komputerowa, to świadectwo oswojenia się z komputerem, podstawowym dziś narzędziem pracy inte­ lektualnej i również artystycznej. Takich treści i form w muraliach nie ma. CO SIĘ GŁUPKU WEŹ PISAKA KURCZĘ I COŚ GAPISZ? NAPISZ! Wlepkowicz HERMAN wyraźnie przybity niszczeniem znakomitych jego wlepek, aby się jakoś pocieszyć, przylepiał karteczki małe jak znaczek pocztowy z wypisaną prośbą: NA­ RYSUJ COŚ. Ktoś narysował mu kaligraficzny zygzaczek, a ktoś inny kreskę, a ponad nią stateczek przypominający ry­ backi kuter... LE PIŁEŚ LE PIŚ PIŚ R. Czajka, Spojrzałem... Żółte tło, rys. czarne. Wym. 7,5x10 cm. 1997 r. żółtymi inicjałami J. B. podpisał się autor na białej kartce z umieszczonymi, czarnymi wyrazistymi literami drukowa­ nych: V L E P I A M , WIĘC JESTEM ! Uzupełnić to możemy serią takich informacji, przeważnie anonimowych: NALEPY TO TAKIE TAGI Jest to wylepka z autobusu „195". Widziałem ją w maju 1997 roku, a więc w niedługim czasie po brutalnym likwido­ waniu w tym pojeździe swawolnej twórczości. W zachęcie do pisania sformułowanej w drugiej osobie postrzegam gest so­ lidarności z pokrzywdzonymi wlepkowiczami i zarazem coś z samopocieszenia. Szacunek do słowa ich adorowanie, to ważna cecha twór­ czości wlepkowiczów. Oto o poranku wiosennym w „175" mogłem rok temu przeczytać: Patrzaj cię się dziwuj, ruszaj obdarzą ładnymi Wcześniej w tymże autobusie chyba tą samą anonimową ręką został wykonany rysuneczek nagiej, rozmarzonej dziew­ czyny i taki napis: Są miłośnicy dostarcza 142 twórczości radości co Jednakże najbardziej urzeka mnie w tej batalii, prowadzo­ nej przez kierowców ze śrubokrętami, pastwiących się szcze­ gólnie brutalnie nad zalepionych powierzchniami ich autobu­ sów, rodzaj wylepek nadrealistycznych, abstrakcyjnych, gło­ szących treści „ni z gruszki, ni z pietruszki": A Indianie wciąż śpiewają Albo niezwykła zupełnie wlepka, przedstawiająca fajkę i brodę wyłaniającą się spod daszka czapki kapitańskiej i ta­ ki oto napis ostrzegawczy: Kapitanie! R U С Y T А С Y O Z R A I А С Y jak AUTOBUSOWE Autor tego wyznania głosząc swój pogląd miał niewąt­ pliwie pełną świadomość istniejących różnic. Wiadomo bo­ wiem, tagi z graffiti malowanych na murach, ścianach ko­ lejek dojazdowych i w innych miejscach, to wyraz jednej przemożnej potrzeby uwidocznienia swego ja, a tym sa­ mym rodzaj rozwięzłej chęci zaistnienia, przepojonej py­ chą obecności. Stąd w graffiti ubóstwo treści i powtarzanie w kółko agresywnych liter swego wymyślonego w manii naśladowczej sztucznego, pretensjonalnego imienia - TA­ GU. W graffiti nie występują bezinteresowne, pogodne gry literowe: К P R В gałkami słowami. Chyba toniemy. A tuż obok wylepka, prawdopodobnie wykonana przez niedościgłego LEPCEGO, ukazująca chaos spiralnych, czar­ nych kresek. I napis: �W przenikaniu światów uważaj zawroty na głowy! Inny natomiast wlepkowicz ciężką pracę kierowcy zdrapywacza spostponował trzema obrazkami trzech zwierząt, podpisując je starannie: KROWA WIELBŁĄDEK KANGUREK Ów jawny infantylizm w ponurej rzeczywistości brudne­ go jelcza „195" odbierałem niczym kojące działanie balsa­ mu. Wszelako wlepki to potrzeba dzielenia się pewnego ro­ dzaju młodzieży - niewątpliwie tej najciekawszej, najwarto­ ściowszej (będącej wrogami skinów-nazistów-faszystów, szalikowców, pospolitych, młodocianych bandziorów i skre­ tyniałych chuliganów) - swymi odczuciami, poglądami, my­ ślami: JEDYNYM SENSEM TY JESTEŚ Pogodny, barwny malunek pary obejmującej się. Chłopak - biały, dziewczyna - czarna. Uśmiechnięci. Na jego głowie włosy sterczą jak u panków, u niej zwinięte są w rzędy kule­ czek. Murzyneczka unosi ponad głowę palce w victorii: N A J P I E R W SĄ L U D Z I E POTEM NARODY Różowa karteczka. Na dole rysunek lisa z puszystym ogo­ nem. Ponad lisem narysowany wieszak-ramiączko. Całość ukazana bardzo realistycznie. Obydwa znaki podkolorowane: Wolę biegać niż wisieć Wlepkowicz FIGER w jednej ze swoich nalepek podjął te­ mat opieki zdrowotnej. Na żółtej kartce ukazuje łóżko szpi­ talne z zaznaczoną na nim abstrakcyjnie kotłowaniną czar­ nych kształtów. Pod rysunkiem wypisany stosunkowo długi wywód o przybywaniu na ziemi wciąż nowych pokoleń i niewychodzeniu ze szpitali ludzi zdrowych. W innej wersji nazywa szpitale umieralniami. W świetle przedstawionych dotąd - z konieczności jedy­ nie wybiórczo - tekstów-wlepek, podejmowanych w nich kwestii społecznych, intelektualnych wyznań, żywych reakcji na dewastację, przyjąć należy, że poznajemy środowisko młodzieży legitymującej się wysoką wrażliwością, budują­ cym respektem dla spraw w życiu naczelnych. Przy tych nie­ wątpliwych cnotach raduje, że autorzy nie utracili cech przy­ pisywanych młodości: pogody ducha, przedniego dowcipu oraz zdolności do zuchwałego żartu. W ostatnich dniach 1997 roku pojawiły się w autobusie „175", najżyczliwszym wylepkowiczom, dwa rysuneczki na białych karteczkach wielkości dużych znaczków poczto­ wych. Oto one. Na pierwszym na wprost tylnego wejścia rysunek, który można by zatytułować „Wykład". Na pierw­ szym planie słuchacze, dostojni mężczyźni w garniturach. Na drugim planie dostojny wykładowca pod krawatem z pałeczką w ręce. Jest on skierowany w stronę olbrzymiej główki śruby, na której zaznaczone zostało charaktery­ styczne dla śrub wcięcie. W stronę tego wcięcia skierowa­ ne jest ostrze wielkiego śrubokręta. Czytaj: wykładowca objaśnia, do czego służy śrubokręt, a pilni słuchacze z uwa­ gą przyswajają cenne wiadomości. Po przeciwnej stronie ten sam autor zamieścił wlepkę, na której narysował lądo­ wanie pojazdu kosmicznego. Z pojazdu wychodzi grupka pasażerów przypominających swym wyglądem osoby z pierwszej wlepki... Mógł przedstawić nam te dwie ekstre­ malne sytuacje wspomniany już FIGER, który ma wielką łatwość rysowania, ale również cięty język i wyrafinowany dowcip: Mój pies w ł a ś n i e p r z e s z e d ł z j e d n e j i z b y do d r u g i e j Wiadomość tę FIGER przekazał pod koniec upalnego lipca 1997 w autobusie „174". I być może tenże dowcipny autor zafundował nam „wiejskie rozkosze" w autobusie „175": rysunek kolorowy ukazujący palec w dziurce nosa i taki podpis: Z NOSA M U C H Y P Ł O S Z Ę I M A M WIEJSKIE ROZKOSZE Możemy - jak sądzę - przejść już obecnie do uwag ogól­ nych o interesującym nas zjawisku. Pojawiło się ono 2-3 lata temu w okresie triumfowania tromtadracji SLD i nie wygasło po zwycięstwie AWS. Mo­ że stanowić rodzaj odreagowywania stresów kształtowa­ nych przez polityków rządzących krajem. Ponieważ polity­ cy traktowani są z pogardą, we wlepkach się o nich nie wspomina. Wlepki nawiązują do iście rodzimej sztuki ulicy - szablo­ nów, które miały zdecydowanie polityczny charakter i rozwi­ jały się bogato i rozmaicie głównie w brzemiennym czasie ponurych zdarzeń stanu wojennego w Polsce. Zachowują wlepki elementy działania konspiracyjnego, niejawnego i nieoficjalnego. Znajduje ta twórczość zajadłych przeciwników, głównie wśród kierowców i służb porządko­ wych w zajezdniach autobusów. Ale ma również swoich ci­ chych zwolenników wśród niektórych kierowców i pracowni­ ków zajezdni. W stosunkowo krótkim czasie w twórczości autobuso­ wych wylepkowiczów pojawiły się artystyczne i n d y w i ­ d u a l n o ś c i , mające honor sygnowania się własnym tagiem, dbające o własny, oryginalny styl, jak również rodzaj zainteresowań. Tylko w śródmieściu Warszawy, w sześciu au­ tobusach nr 174, 175,179, 116, 122, 195 możemy od 2-3 lat poznawać prace stałych artystów. Oto oni: LEPCY, LOLAS, FIGER, DŻEPETTO, ROBAL, REYTAN, HERMAN, J. B. Do nich dołączają twórcy anonimowi. I oni mają swoją ważną ro­ lę w rozwoju interesującego nas zjawiska. Oho, kapła chwilka. 143 �Zatem, nasza wlepka oscyluje między szyderstwem lub kpiną, sympatyczną drwiną a egzystencjalną z a d u m ą , pozorną błahos'cią treści a niezwykle budującym osądem: LUDZIE, MYŚLENIE NIE BOLI!!!!! Optymizm sąsiaduje z gorzką refleksją: N A K L E J K I STAŁY SIĘ JUŻ TAK GŁUPIE JAK L U D Z I E K T Ó R Y C H M I A Ł Y Z M I E N I A Ć Wlepkowicze wypracowali swój własny etos. Jego cechą podstawową jest niekorzystanie z wulgaryzmów, nieużywa­ nie słów ordynarnych, nieprzyzwoitych (niewinność, od której rozpocząłem ten komunikat). Wędrowne galerie wlepkowiczów w autobusach nawiązu­ ją do szerszego zjawiska przyozdabiania pojazdów, głównie ciężarówek, ale również rowerów, motorowerów, riksz, łodzi. Z pasji tej słyną Indie, ale również kraje Afryki , Azji Połu­ dniowo-Wschodniej, Ameryki Środkowej i Południowej. Ale w żadnym z tych miejsc na świecie nie występuje znane nam z kraju zjawisko, aby same osoby prowadzące pojazdy (ich gusta i zachowanie) prowokowały do rozwoju całkiem im ob­ cej twórczości. 2 N I E L I C Z NA K I E R O W C Ę SIĘ SAM ZABIJ NATOLIN Malowanie po kryjomu graffiti przez wrajterów na ścianach budowli zasługujących na całkowitą cześć, zamalowywanie przez tych artystów wagonów metra i kolejek podmiejskich również jest dokonywane - jak w przypadku wlepek - wbrew kierowcom czy użytkownikom wymienionych obiektów. Ale tylko w wylepkach pojawia się nieustający dyskurs z przeciw­ nikiem. Stanowi on niezwykle ważny czynnik inspirujący. Wlepkowicze w swojej twórczości korzystają z tradycyj­ nych już środków wyrazu, powszechnie dostępnych (długo­ pis, pisak, piórko, tusze, kredki oraz kartki samoprzylepne) jak też z grafiki komputerowej oraz przekazu w internecie. W autobusie „175" 5 marca 1998 roku przeczytałem efektow­ nie wydrukowaną komputerowo wlepkę. Cały napis „mach­ nięty" ukosem, a litery potrójnie cieniowane: CO Z TOBĄ ROBI BÓL? Pod tym pytaniem podpisała się pierwsza mi znana wlepkowiczka, KASIA Z GRÓJCA. Autorka zamieściła pod swoim imieniem adres do korespondencji, numer skrytki pocztowej w Grójcu. Możliwe, że autorka widziała wlepkę Lepcego poświęconą umieraniu w szpitalach czy inną tegoż artysty z rysunkiem śmierci dzierżącej kosę oraz sypiącą groszami: ŚMIERĆ NIE WYDAJE RESZTY Najlepsze wlepki wskazywałyby, że ich autorzy mogli czerpać inspirację z dzieł znanych artystów rodzimych i ob­ 144 cych. W wlepce barwnej FLEPKO SYLVA (kompozycja w kratkach wyobrażeń różnych kształtów i obiektów rzeczy­ wistych) postrzegam coś z pomysłów Miró. Zalecenie Woj­ ciecha Młynarskiego aby robić swoje, (RÓB SWOJE) wyko­ rzystał w jednej ze swych grafik Henryk Tomaszewski, a tak­ że wlepkowicz. Ten drugi słuszne zalecenie uzupełnił foto­ grafią... Klossa. Z kolei w grafikach Andrzeja Strumiłły Mój dziennik, przewspaniałych pracach pokazywanych obecnie w podziemiach Zamku Ujazdowskiego, wyczuwam klimat ulotnej sztuki niewinności i dobrych myśli, którą rozwijają najlepsi wylepkowicze w wędrownych galeriach autobuso­ wych. Wlepkowicze to sympatyczni reprezentanci najlepszej części młodzieży szkolnej w Warszawie. Nie przynależy ta młodzież do budzących grozę wszelkiej maści młodocianych bandziorów, wandali, chuliganów; czyli kiboli, szalikowców, dresiarzy, skinów i innych żałosnych nieszczęśników. Wiele wlepek jest adresowana wyraźnie do tej nieszczę­ snej części młodzieży. W jednej z wlepek LOLASA znaleźć można szczegółowy opis dresiarza, bohatera nie tylko przedmieść, odległych peryferii, ale również centralnych w stolicy blokowisk (chociażby z ulic Andersa i Solidarno­ ści). Tenże LOLAS rodziców dresiarzy, skinów itp. nazywa ZGREDAMI RULAMI. Słowo ml, mlek, jest łagodną formą srała, sralka. Zgredy rule w wylepkach LOLASA ukazywani są w strojach dziecięcych, jako istoty bardzo z siebie zado­ wolone, kochające swoje wcielenia w pysznych i dumnych dresiarzach; dzieciach o których „nic złego powiedzieć nie można". Istotą wlepki jest błyskotliwa zwięzłość i dosadność. Do­ tyczy to zarówno tekstów, jak również obrazków. Dojrzali wlepkowicze korzystają z humoru sytuacyjnego. Sprzyja mu stała, ponurawa atmosfera panująca w autobusie. I każdy żart z wlepki reflektowany jest przez ów nastrój. Ale DŻEPETTO i pewnie ktoś jeszcze, stara się stworzyć nieoczekiwane, kon­ trastujące sytuacje. Otóż wieloma swoimi wlepkami przy­ zwyczaił odbiorców, że interesuje go wyłącznie przeszłość. Sumiennie przedstawia daty ważnych zdarzeń w dziejach oj­ czyzny. Bolesław Chrobry, Bolesław Śmiały, Zygmunt Stary, Mieszko. Oto postaci, którym DŻEPETTO poświęca uwagę. I nagle u tego autora pojawia się data z przyszłości i dwie osoby wlepkowiczów. 2008 ROBAL & REYTAN BUDUJĄ ŁUNOCHOD Zakres tematyczny wylepek jest rozległy. Poszczególne tematy mniej lub bardziej wyraziście się wyodrębniają. Za­ pewne historyzm to temat indywidualny wspomnianego DŻEPETTO, podobnie, jak drobiazgowo opisywana co­ dzienność życia szkoły, przedstawiana przez autora KO­ CHANEGO PAMIETNIQA Ale w wlepkach odnajdziemy również poważne tematy społeczne, polityczne czy doty­ czące... bytu, sumienia, samotności, refleksji nad losem człowieka, wiary i samego Boga. Oto wybrane teksty z wlepek „religijnych", jednosłowna i rozbudowana, wielos łowna: �JEZUS BÓG HONOR OJCZYZNA. OJCZYZNA - ZGNILIZNA. HONOR - CHORUJE. POZOSTAŁ BÓG. KTO NIE WIERZY W BOGA TEN W R Ó G ! RELIGIA TO RZECZ LUDZKA Pojawiają się również pytania: Czy miałeś objawienia? Przyznasz Szanowny Czytelniku, że tego rodzaju pytanie w smutnym, pustawym jelczu o świcie czy zapchanym do granic możliwości w godzinach szczytu albo późnym wie­ czorem, to poruszająca „kwestia i problem". To niezwykle zuchwałe wtargnięcie w świat stereotypów informacyjnych, reklam, ogłoszeń, zaleceń oraz rzeczowych pouczeń. Wlepki powoli znikają. MZA wycofuje stare jelcze i wprowadza luksusowe pojazdy nisko zawieszone. W auto­ busach tych, tylną część pojazdu - umiłowaną przez wlepkowiczów - wypełniają wygodne siedzenia. Nie ma już w tych autobusach sprzyjających okoliczności dla sztuki, która roz­ kwitała jeszcze przed rokiem. Pozostał internet, zupełnie no­ wy i nieoczekiwany świat pełen wyzwań i możliwości twór­ czych. Niektórzy, warszawscy wlepkowicze są już w nim obecni i całkiem bezpieczni. Kierowca ze śrubokrętem, pani sprzątaczka ze ścierką już im nie zagrażają... Wszelako, zda­ niem DŻEPETTO: A U T O B U S BEZ V L E P E K JEST NIEWAŻNY ! wie) oraz starszy o dwa lata Krzysztof Sidorek (student I I I roku Instytutu Krajów Rozwijających się Wydziału Geografii i Studiów Regionalnych UW). Swoją działalność rozpoczęli wczesną wiosną 1996 roku. Z PINOKIEM współpracowała wówczas Anna Pochmara, obecnie na anglistyce UW, a także Magda Tomkowicz, lice­ alistka. Z nastaniem wiosny 1997 roku PINOKIO rozpadł się na dwie frakcje: Libel, Pochmara, Tomkowicz, korzystający ze znaku LEPCY oraz Sidorek, Czajka i wcześniej nie poja­ wiająca się, licealistka Joanna Rudnicka. Druga grupa swo­ je prace sygnuje znakiem graficznym, trójkącik w kole stero­ wym. Prace podpisane LEPCY dobrze pamiętamy. Natomiast dziełka Sidorka, Rudnickiej, Czajki to: CHODZĄ PO­ GŁOSKI ŻE TONIEMY KAPITANIE, JEDYNYM SEN­ SEM JESTEŚ TY, KAŻDEMU ŚWIAT MRUGA INACZEJ (Sidorek), PRZEPAŚĆ WŚRÓD CIENI (Rudnicka), WZNIOSY NAD MIASTEM, KANAŁEM CICHO SUNIE WĄŻ, czy obrazek abstrakcyjny, plątanina czarnych kresek, dwa zabarwienia powierzchni, czerwień, błękit, brak podpi­ su, to dzieła Czajki. W 1998 ponownie trzej artyści się jednoczą, przywracając do życia w nowym kształcie i z ambitniejszym programem twórczym instytucję o nazwie PINOKIO. Ponieważ w tym programie uzupełniono nalepki plakatami (przylepianymi gdzie się tylko da na ulicach stolicy) oraz malarstwem przez PLĄDRUJEMY Marzec 1998, autobus 174. PS. O nalepkach autobusowych znane mi są następujące prace: Piotr Rogacz, Rusz ze mną lśniącym, czerwonym auto­ busem, „Raster", nr 3, marzec 1997; tenże, Naklejki, czyli pa­ sażer kreatywny, „Machina", nr 6 (15), czerwiec 1997, s. 26; Jarosław jot-Drużycki, / ty możesz spotkać królową Anglii w autobusie, „Życie", 24 lipca 1997; Szymon Niemiec, Vlep­ ka po oczach, „Życie Warszawy", 18 grudnia 1997; Harald Kittel, Uwaga! Autobus bez hologramu nie ważny, „Gazeta Stołeczna", 18 marca 1997. POŁ ROKU PÓŹNIEJ Po długich staraniach (pisaniu listów na skrytkę pocztową PINOKIA) udało mi się dotrzeć do autorów najciekawszych nalepek w tym osoby podpisującej się LEPCY. Okazał się nim Marian Libel, student pierwszego roku pedagogiki!, mie­ szkający w pobliżu pl. Zbawiciela, a nie - jak przypuszcza­ łem naiwnie - w sąsiedztwie mego domu, w pobliżu ulicy Długiej, Miodowej czy Bonifraterskiej. PINOKIA powołali do ambitnej działalności zimą 1995 roku trzej warszawscy licealiści: wspomniany Marian Libel ur. w 1978 roku, jego rówieśnik Robert Czajka (obecnie stu­ dent I roku malarstwa w Akademii Sztuk Pięknych w Warsza­ R U I N Y RZ^Z¥NISTQ|gl Tekst M. Libel, grafika R. Czajka. Plądrujemy miny rzeczywistości. Napis biały, tło niebieskie. Silodruk, jako naklejka wym. 8x12,5 cm, a jako plakat 25x33 cm. W nocy Niedzieli Palmowej rozklejono w mieście tych plakatów 1500 egzemplarzy. 1998 r. 145 �szablon (na ścianach budynków, głównie w Śródmieściu) użyłem określenia instytucja. Jej ambitne osiągnięcia zdu­ miewają. W nocy 4 kwietnia, z soboty na niedzielę (NIEDZIELĘ PALMOWĄ!) na krańcowych przystankach wielu autobusów miejskich przy Dworcu Centralnym PINOKIO zgromadził 13 nalepiaczy (przyjaciele i zaprzyjaźnieni naklejkowicze). Cztery „brygady" rozjechały się na sposobiące się do snu miasto. Akcję zakończono około czwartej, piątej rano. Nalep­ ka PLĄDRUJEMY RUINY RZECZYWISTOŚCI (2 tysiące sztuk), powiększona do wymiarów 30x40 cm, jako plakat, zaistniała w liczbie 1500 egzemplarzy na ulicach Warszawy. Rozlepiono również 700 egzemplarzy plakatu CZY OBIET­ NICA W ŚWIECIE ZDRADY JEST LEPSZA OD SZUKA­ NIA? Z nastaniem Wielkiego Tygodnia mogłem oglądać pla­ katy PINOKIA w zwykłych, uznanych miejscach (na słu­ pach ogłoszeniowych), jak również w miejscach całkiem nieoczekiwanych. Oto niektóre z nich: betonowe zwalisko przygniatające figury powstańców warszawskich na pl. Krasińskich; czarne tablice na klepsydry przy Minister­ stwie Kultury i Sztuki oraz przy kościele OO. Kapucynów; szyby budki telefonicznej na Krakowskim Przedmieściu. Dzieło PINOKIA można było podziwiać na Targówku i Ursynowie, na Bielanach i Bródnie... Część plakatów usu­ nęli pracownicy służb porządkowych miasta (jak w przy­ padku budki telefonicznej) resztę pochłonęły działania za­ wodowych plakaciarzy, jak również łatwe do przewidzenia czynności informacyjne osób czy to z kościoła czy z Mini­ sterstwa KiS. Po trzech miesiącach widuję tylko jeden osa­ motniony plakat PLĄDROWANIA... na sławnym budy­ neczku przy wejściu do ul. Koziej. Wszelako, można po­ wiedzieć sobie, że kwietniowa akcja plakaciarska PINO­ KIA przyjęta została w mieście z pewną życzliwością, bez żółci, czyli wzburzenia. Inaczej rzecz się miała z szablona­ mi. Na początku swej działalności PINOKIO korzystał z szablonu, który przyjęty został obojętnie i można ten do­ kument (stylizowana głowa z długim nosem) w przybru­ dzonej czerwieni oglądać tu i ówdzie, między innymi na węgle przy wejściu do MKiS na Krakowskim Przedmie­ ściu. Natomiast po latach nasi trzej artyści, wzbogaceni o doświadczenia opanowania autobusów i ulic miasta wy­ startowali z zasadniczo innymi wzorcami, rzec można, zde­ cydowanie prowokacyjnymi: SZTUKA ALBO ŻYCIE ŚMIERĆ W z NAWIASIE Między górnym i dolnym napisem znalazły się, po lewej, abstrakcyjne smugi (inspiracja z form na zdjęciu rentgenow­ skim złamania nogi), a po prawej realistyczny wizerunek lampy biurowej z czarną żarówką, bo w takim kolorze wyko­ nany został cały szablon. Oglądam go codziennie na ścianie w pobliżu Katedry Polowej. W HOŁDZIE SZABLONOWI PINOKIO 146 Rysunek M . Tomkowicz, tekst M . Libel, Nocą przemądrzale światło zastąpiła jałowa ciemność.. Szedł Ulicą Zapaleńców. Na białym lub blękitnawo-fioletowym tle czarny rysunek. Podpis Lepcy. Wym. 8x11 cm. 1996 r. Tekst M . Libel, rysunek A. Pochmara, Więc skrywane krainy kwitną nocą - pod lampą gdy papier jest lustrem duszy. Podpisane Lepcy (czytaj jako liczbę mnogą). Rysunek i napis czarny, tlo żółte. Wym. 5,5x1 l e m . 1997 r. Między napisami trzy torsy męskie. Twarze identyczne i nakrycia głów takie same... czapki tureckie. Natomiast trzeci szablon i jego wersja w ręcznym, wiel­ kim napisie (węgieł ściany od strony Traugutta przy wejściu do ASP), tudzież liczne, autobusowe nalepki: ANTYCHRYST BĘDZIE ARTYST spotkały się wszędzie z prawie identyczną korektą społeczną. Słowo antychryst, zostało zamalowane, a w nalepkach, oddarte! Nalepka, plakat i na koniec trwały malunek z szablonu ANTYCHRYST BĘDZIE ARTYST-jak mi powiedzieli sa­ mi artyści spod znaku PINOKIA - skojarzony został na mieście z działalnością jeśli nie satanistów (sic!), to jakieś sekty (zasłyszana reakcja w autobusie). Można więc rzec słowami Sidorka, że czulsza część mieszkańców Warszawy odebrała wyznanie artystów jako oświadczenie o swych związkach z samym Księciem Ciemności (artyści są diabła­ mi)^. Takiego przyjęcia ANTYCHRYSTA artyści nie przewi­ dzieli... �Pomysł wprowadzenia tego napiętnowanego pojęcia po­ chodził od Mariana Mariusza Libela i , jak w przypadku starszego Krzysztofa Sidorka (mającego na swych studiach stałe zajęcia poświęcone uwarunkowaniom kulturowym) nie został przyjęty bezkrytycznie. Już znacznie wcześniej, kiedy jego hasło na nalepkę PLASTIK WSZECHMOGĄCY zilu­ strowane zostało przez Pochmarę i Libela Golgotą (ukrzyżo­ waniem kłamcy jako Pinokia, bajki-czarownicy, telewizora, jako innych) nie miał przekonania do takiego rozwiązania, wyczuwał Sidorek, że pomysł ten skierowany jest do wielu, którzy zdecydowaną dezaprobatą, aby nie rzec oburzeniem, przyjmują wszelkie próby profanowania uznanych w kraju świętych pojęć. Zatem, w zespole PINOKIA występują nieraz ostro ry­ sujące się różnice w rozumieniu przesłań jakie ich twór­ czość winna spełniać w odbiorze społecznym. Wszelako, kiedy dochodzi do realizacji przedsięwzięcia pracochłonne­ go i ryzykownego (nalepianie i malowanie) jednoczą się trzej panowie i z zapałem działają w grupie. Szczególnie po­ ruszająca się historia powstawania dużego napisu ANTY­ CHRYST BĘDZIE ARTYST na ścianie frontowej ASP. Otóż artyści PINOKIA dwójkami, a na koniec trójką przez kilka dni malowali pojedyncze litery przez szablon! Przypo­ minam, że i w tym miejscu pierwsze słowo zostało rychło zamalowane. PINOKIO zaanektował swoją twórczością największe miasto w kraju! Dodać też trzeba od razu, że autobusowych nalepiaczy, wlepkowiczów, naklejkaczy, (LEPCYCH) nie ma w żadnym innym polskim mieście poza waleczną War­ szawą! Nie ma ich we Wrocławiu, mieście mogącym się po­ chlubić działaniami niedościgłej POMARAŃCZOWEJ AL­ TERNATYWY! PINOKIO przesłoniło swymi dokonaniami prace LOLASA, Tomasza Bujnowskiego, podpisującego się В IE (Bardzo Istotny Element), autora przezabawnych pa­ miętników, młodszego Dominika Zachorskiego (N N K), REYTANA, DOCENTA, DŻEPETTO, FIGERA, FLEPKO SYLVA, ROBALA, HERMANA i wielu, wielu innych... PI­ NOKIO, to sześć dzielnych osób, w tym trzy urocze panie. Pozostają one wciąż w cieniu swych mężczyzn... Przygoda z reakcją na ANTYCHRYSTA może spowoduje, że męska część PINOKIA wsłucha się uważniej w podszepty swej żeńskiej reprezentacji. Póki co, posłuchajmy, jak jedyni kon­ tynuatorzy prześwietnej, r o d z i m e j , sztuki szablonu (wyrosłej w ponurych latach stanu wojennego) określają swoje credo. Pamiętajmy, słuchamy nie tylko mistrzów dow­ cipu, ale również autorów stwierdzeń pryncypialnych, SZTUKA ALBO ŻYCIE, OBIETNICE W ŚWIECIE ZDRADY, ARTYSTA EGOISTA, RUINA RZECZYWISTO­ ŚCI, JEDYNYM SENSEM JESTEŚ TY oraz tych, którym dane było igrać z nami surrealistycznymi, czy wręcz nadrea­ listycznymi, to stwierdzeniami, to spostrzeżeniami: Wyszli­ śmy z buntu i walki, naklejka zamiast pieniędzy, religii, za­ bawy! Polityka zawiera się w tych trzech pojęciach. Pań­ stwo, które jest młodszym bratem Kościoła, podlega tym sa­ mym ocenie brata starszego. Byliśmy wściekli, a z czasem zamyśleni. Stąd nasze dewizy, ŚMIECH PRZECIW FA­ SZYZMOWI..., SZUKANIE i PLĄDROWANIE... Wyśmie­ wanie każdej postaci pychy. Dążenie do poznania PRAW­ DY. Walka stała się dla nas nakazem dawania czegoś wza- K. Sidorek. Chodzą pogłoski, że toniemy kapitanie. Czerwony napis, czerwona fajka, biała czapka, broda czarna. Wym. 6x7 cm. 1997 r. N I E ZAB1]A} W T U ZJMĄ NA CHWAŁĘ NIEKRWAWYCH STETtJM i *IN0KI0' P-U BOXVt W-WA 131 ^ : U— A. Pochmara, Nie zabijaj... Na białym tle czarny napis i tak samo ciemna postać strzelająca z rewolweru we własną skroń. Część twarzy krwista i zniekształcona. Wym. 5x7 cm. 1997 r. mian. Czego nie ma w mediach i w garaffiti, w Galeriach i w biłboardach. Anarchistyczne, programowe bluźnierstwo, jest nam równie obce, jak napisy w toaletach, czy wandalizm szalikowców, kiboli. Te roztropne wyznania usłyszałem od Mariana Mariusza Libela przeddzień 3 maja 1998. Krzysztof Sidorek i Robert Czajka - obecni przy rozmowie - milczeli... Ale kiedy minął 1 sierpień, wspólnie nocą, do 6 rano, ustalili: Nigdy nie pisaliśmy i nie zamierzamy pisać żadnych ma­ nifestów. Nasza myśl ciągle płynie i definiowanie jakichś spójnych poglądów byłoby tutaj co najmniej niewłaściwe. Jedakże przedstawiamy fragment nie istniejącego, a co waż­ niejsze, nieprawdziwego manifestu. My, jałowa ziemia, w obliczu spazmów sztuki, intelektu­ alnego zbieractwa, decydujemy się wyjść. Działamy z ko­ nieczności wbrew. Istota kreacji wymusza na nas zanegowa­ nie pewnych pierwiastków kultury. Negacja ta nie jest jed­ nak pustym niszczeniem, ale częścią procesu poznawczego, który staje się niezbędny, przy zastępowaniu w przestrzeni umysłowej obcych elementów własnymi. 147 �USZYSTKIE ROB SWO TUARZE J E I NIE Ц AUTOBUSIE OGLĄDAJ R. Czajka, Wszystkie twarze w autobusie... Żółte tło, czarne litery. Wym. 5x7 cm. 1997 r. My, pasożyci. Żerujemy na schematach, które pozwaają nam odbić się od gładkiej powierzchni bytowania. Samo tyl­ ko subiektywne, twórcze myślenie umieszcza nas w ideali­ zmie, pozwalającym na uzyskanie większej perspektywy epistemologicznej. W świetle początkowych stwierdzeń w przedstawionym tekście (Nigdy nie pisaliśmy i nie zamierzamy pisać żadnych manifestów) ale nie tylko, omawiane zjawisko, przede wszy­ stkim, nalepek autobusowych (ruchomych galerii malarstwa, grafiki i sentencji) udaje się połączyć z nieoficjalnym nurtem współczesnej sztuki demonstracyjnej, która przed kilkudzie­ sięciu laty bujnie rozkwitła w wielu krajach tak zwanego trze­ ciego świata, w krajach Afryki, Azji, Ameryki Południowej i Środkowej. Stając się krajem wolnym, również Polska, swym warszawskim epizodem ruchomych galerii autobuso­ wych może dołączyć do owych osobliwych pojazdów bogato okraszonych, dowcipnymi sentencjami oznakowanych, które Rys. art. piast. Henryka Tomaszewskiego. Reprodukcja z pisma „Pokaz", nr 3(6), 1994 od lat piędziesiątych przemierzają bezdroża Indii, Nepalu, Tajlandii, Kolumbii, Ekwadoru, Peru, czy Nigerii, Gambii, Ghany albo też Togo... Wszelako jak w tych odległych kra­ jach ozdobne pojazdy przewożące ludzi różnią się wyraźnie między sobą, zależnie od swej przynależności państwowej, tak również nasze, warszawskie nie opuściła differentia specifica. W każdym z wymienionych odległych krajów owa mobilna sztuka tworzona była przez samych kierowców (szo­ ferów), lub na ich życzenie przez uznanych mistrzów pędzla. I tylko u nas stało się inaczej. Bo konspiracja to nasze, pol­ skie, trwałe doświadczenie. Kierowca z MZK, to przecież z reguły zaciekły wróg vlepki. Zatem, ile pomysłowości i za­ razem hartu ducha musieli wykazać nalepkowicze, aby prze­ chytrzyć owych przeciwników ulotnej sztuki niewinności, również zuchwałej, także często gniewnej, a najważniejsze, odświeżającej umysł i ducha pasażerów skazanych na korzy­ stanie z autobusowej komunikacji miejskiej. PISY 1 BIE, czyli Tomasz Bujnos wprowadził do nalepek pisownię alfa­ betem czeskim. Od Bujnosa pochodzi słowo vlepka. Swój pomysł uza­ sadniał ... oszczędnością czasu, wszak sylaba „ku" (częsta we współ­ czesnym języku) to po prostu „q", zaś „sz", „cz", to tylko „5" i „ć"! Ale, w pomyśle B!E, postrzegać należy coś więcej. Jak się wydaje serdeczny ukłon w stronę sąsiadów Czechów, którzy poszczycić się mogą wieloma pisarzami najprzedniejszego dowcipu, nie oszczędzają­ cego tych wartości i pojęć, które w innych narodach, a w naszym szczególnie, uchodzą za święte (wszak nie szargać świętości, jest na­ szym przykazaniem jedenastym). Myślałem więc początkowo, skoro wszystko zapożyczamy, że vlepki przyszły do nas z Czech. I chyba 148 całkiem się nie myliłem. Trafiły do nas pośrednio, poprzez poetykę stawnych, czeskich lektur. Jest to krzepiący znak, że nie wszystko we współczesnej kulturze młodzieżowej ma jedno, każdemu dobrze zna­ ne piętno. O ciężarówkach służących przewozowi ludzi, wspaniałych gale­ riach malarskich w Afryce, pisałem w kontekście zastanowień nad współczesną sztuką naiwną poza Europą. Por. Sztuka demonstracyjna współczesnej Afryki, „Polska Sztuka Ludowa", R. X X X : 1976, nr 2, s. 97-114; Etat des recherches sur 1'art non-officiel de lAfriąue contemporaine, „Studies in Art History", Ossolineum 1980; L'Art non officeilau Senegal, „Ethnologia Polona", vol. 7: 1981, pp. 81-87. 2 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f4ca052173aaceb7d208e2188ab000bf.pdf e262bffab22692d12698d6f2bfb1df54 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2763 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2573 Title A name given to the resource "Pluralis non maiestaticus", czyli ludzie jak rzeczy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.1-2, s.154-157 Creator An entity primarily responsible for making the resource Barański, Janusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Pluralis non maiestaticus, czyli ludzie jak rzeczy Janusz B a r a ń s k i Tytułowy pluralis to językowy chwyt, który - wydawało­ by się - odszedł na dobre z naszego publicznego języka wraz z upadkiem minionego ustroju. Jeszcze nie tak dawno na na­ szą codzienną gazetową strawę składały się wypowiedzi, w których również za pomocą tego zabiegu objaśniano, w ja­ kich czasach przyszło nam żyć: Nadszedł czas Kuroniów, Blumsztajnów, Michników i całej reszty („Żołnierz Wolności" 36/ 82); Ci wszyscy wasser-Polacy, owi Najderowie, Brandysowie, Wirpszowie, Ko­ łakowscy, owi usiłujący ogłupić innych i siebie Lipscy, ci re­ prezentanci i agenci obcej nam sprawy („Żołnierz Wolności" 109/85).... A więc: czy zniknęli oni wraz z rewolucją 89 ro­ ku, wraz z grobową ciszą, która zapadła nad nieodżałowanym „Żołnierzem Wolności" czy „Trybuną Ludu"? Naiwni sądzą, że tak, że wraz z wolnym rynkiem i prawo­ rządnością wszyscy zaczęli posługiwać się i prawym języ­ kiem - porzucając ten spodlony. Tymczasem w Rzeczypo­ spolitej Anno Domini 98 nie należą bynajmniej do rzadkości wypowiedzi, wszelako mniej ostentacyjne, czasem mocno zawoalowane, które z powodzeniem mogą jednak sprostać tym sprzed lat kilkunastu i kilkudziesięciu. Choć częściej sły­ chać je na rozmaitych wiecach, pojawiają się jednak i w pra­ sie, przy czym gama tytułów nie jest tu wcale wąska. Weźmy więc na początek ogólnopolskie dzienniki i za­ cznijmy od gazety, od której - z przyczyn tak logicznych, jak i historycznych - wypadałoby zacząć: Osobiście wolę, aby mnie traktowano jako przestępcę przeciwko Niesiołowskim i Krzaklewskim niż miano by mnie uważać za moralnego czyścioszka w łączności z nimi („Try­ buna" 65/98). A teraz rzućmy okiem na barykadę, która wznosi się na przeciwnym końcu: Teraz wiesza (prezydent daje odznaczenia - przyp. JB) Wiatrom i nie Wiatrom to Kuroniom i całej tej spółce („Nasz Dziennik" 50/98). Odmiana zawoalowana tego przypadku pojawia się w in­ nym dzienniku o ogólnokrajowym zasięgu - i być taka za­ pewne musi: w Polsce zawsze się znajdzie jakiś ks. Jankowski, Wrzodak czy ks. Rydzyk, który przy sporym społecznym aplauzie pol­ skiemu ministrowi czy byłemu dysydentowi przypomni, skąd się wywodzi („Gazeta Wyborcza" 85/98). Istotnie, taka być musi: nie Jankowscy, Wrzodaki, Rydzy­ ki - to uwłaczałoby gazecie ludzi światłych; ale choćby ów jakiś wystarczy za wszystkich Jankowskich, Wrzodaków domyślnie jest ich przecież wielu. Mamy wreszcie ogólnopolskie tygodniki: WybGaz ma na myśli taką niezależność, której główną ce­ chą jest stadność, niezależność Michników, Szczypiorskich czy innych Zagozd („Gazeta Polska" 1/98); Być może panów Grabków jest więcej i te wspaniałe re­ zultaty naszej gospodarki nie są zasługą polityków („Wiado­ mości Kulturalne" 8/98). W wypowiedzi ostatniej istnieje zapewne świadome na­ wiązanie do literackich „panów Pasków" czy „panów Radzi­ 154 wiłłów", w kontekście gazetowej semantyki odnieść ten przy­ padek można jednak tylko do omawianego tu szczególnego użycia pluralisu. To zaś nakazuje powstrzymanie się i tutaj przed podaniem nazwiska autora znanego z nienagannych manier, który - prócz pisania - zajmuje się polityką, w tym piastowaniem wysokich państwowych stanowisk. Czy jest to dobitny znak powierzchowności zmian (co na języku, to i w głowie, to i w życiu publicznym), czy też wy­ raz trwałości pewnych językowych nawyków to - na użytek tego szkicu - sprawa drugorzędna. Zapewne wchodzi w grę i jedno, i drugie. Ważna natomiast, bo - jak to mamy nadzieję wykazać - zaskakująco egzotyczna wydaje się we­ wnętrzna struktura tego retorycznego w istocie chwytu, ontyczny status desygnatu, do którego pluralis odsyła, zna­ czenia jaki ów zabieg ewokuje. Spójrzmy jednak najpierw na to zjawisko od strony motywów psychologicznych, których można by się w nim dopatrzyć. Psychologia spo­ łeczna skłonna byłaby pomieścić to zjawisko z jednej stro­ ny w ramach rozległego procesu atrybucji, z drugiej zaś pro­ cesu generalizacji. Ludzie mają zawsze silną potrzebę posiadania spójnej wi­ zji świata, w tym spójnego obrazu innych, nie wyłączając lu­ dzi polityki. Obraz taki uzyskuje się przypisując pewne cechy osobie, ale w sposób swoiście uporządkowany: w zgodzie z przyjętą na temat tej osoby oceną. Charakterystyczne oka­ zuje się, że wyobrażenia te są niewspółmiernie bogate i spój­ ne w porównaniu z niewielką ilością informacji (por. Domachowski, s. 63). Ma tu więc miejsce nadwyżka znaczenia w stosunku do danych opisowych i faktualnych. Powstają w ten sposób prywatne teorie osobowości, które pozwalają wnioskować o czyimś zachowaniu niejako na pniu, np. że ktoś postąpił tak i tak, bo jest interesowny lub zgoła odwrot­ nie - bo jest bezinteresowny. Okazuje się bowiem, że iden­ tycznie zachowującym się osobom przypinamy zupełnie przeciwstawne etykietki. Rzecz tę sprowadzić można do początkowych kategory­ zacji ludzkich osobowości, które determinują następnie po­ strzeganie i interpretację zachowań poszczególnych osób. Ktoś raz oceniony źle, bardziej skazany jest na negatywne ocenę we wszelkich późniejszych poczynaniach, niż ten, kto w pewnej „sytuacji rozpoznania" wypadł dobrze. Pierw­ sze wrażenie staje się centralne, wszystkie pozostałe nato­ miast - peryferyjne i zdeterminowane tym centralnym wła­ śnie. Co więcej, jak pisze rzecznik takiego rozumienia rze­ czywistości wykreowanej: „Połączenia między poszczegól­ nymi cechami oraz istnienie wymiarów (czy cech) central­ nych i peryferyjnych powodują, że dysponujemy pewnymi 'wzorcami', do których dopasowujemy ludzi. Do każdego takiego wzorca (kategorii) może należeć wielu ludzi. Może­ my też posiadać takie kategorie, do których w danym mo­ mencie nie należą żadne konkretne osoby. Są to gotowe wzorce czekające na swe obiekty, a niewypełnione tylko dlatego, że z nikim takim jeszcze się nie zetknęliśmy. Istota tego problemu polega jednak na tym, że jeśli już kogoś do którejś z naszych kategorii zakwalifikujemy, to niejako �'z dobrodziejstwem inwentarza' osobie tej zostaną przypi­ sane wszystkie cechy do tej kategorii należące" (Domachowski, s. 67-68). Mamy więc ów drugi krok zwieńczają­ cy konstrukcję figury retorycznej z rzędu Michników i pa­ nów Grabków, generalizację, która pozwala już wreszcie odpowiednie szufladkowanie ludzi świata polityki. Skoro stwierdza się w procesie atrybucji jakąś' nadwyżkę znaczenia, badacz kultury symbolicznej wietrzy natychmiast trop, który jest również i dla niego przeznaczony. Nie na dar­ mo tacy wytrawni łowcy znaczeń jak Levi-Strauss czy Barthes uczą, że mit to właśnie nadwyżka znaczenia. Ten zaś jest głównym odniesieniem dla całego gmachu kultury. Jeśli nato­ miast gmach ten wznosi się także z użyciem języka, który roz­ dziela atrybuty, partykularyzuje i generalizuje partycypantów jakiegoś społecznego procesu, to mamy wówczas do czynie­ nia z funkcją języka, którą Bronisław Malinowski określił ja­ ko magiczną. Spróbujmy więc uzupełnić rozumienie procesu atrybucji narzędziami krytyki kulturowej, która w tym przy­ padku sięgnąć winna również do ustaleń etnologów w bada­ niach nad językiem. Wszelki wynik tych procesów krzepnie wszak w postaci kulturowo i językowo udrapowanych obra­ zów, idei, wartości, którymi opatruje się jednostki i grupy. Pluralis intryguje nie od dziś, zainteresowanie nim sięga przynajmniej do Marca 68, kiedy to komunistyczna propa­ ganda szczególnie intensywnie eksploatowała tę figurę. W jednym z pierwszych tekstów na ten temat Jan Nowicki zauważył, że nazwisko użyte w liczbie mnogiej staje się no­ sicielem pewnych ogólnych cech, staje się symbolem. Po­ przez użycie tej formy uzyskuje się taką oto charakterystykę osoby: „On tym a tym jest = to jest w nim ważne = on się ca­ ły do tego sprowadza. Zachodzi utożsamienie: cecha = istota rzeczy = całość rzeczy" (Nowicki, 1972, s. 109). Mircea Eliade w swym Dzienniku emigranta, w którym również roztrząsał podobne językowe ciekawostki charakte­ rystyczne dla języka komunistycznej propagandy, określe­ niom w rodzaju trockista czy agent imperializmu przypisał walor archetypiczności - cechę dalece wykraczającą poza jednostkową osobowość (Eliade, 1990, s. 224). W rzeczywi­ stości polskiej lat dziewięćdziesiątych niewielu już ma poję­ cie, kto to agent imperializmu, rzesza czytelników tygodnika „Nie" wie jednak, kto to np. solidaruchy, AWueSiaki, eSmani, Uwole czy radiomaryjce. Niewielu wie, kto to trockiści, wia­ domo jednak, kto to buzkowcy, o których pisze felietonista z charakterystycznym dla tego pisma wdziękiem: w średniowieczu, epoce tak ulubionej przez ZChN i buzkowców, w przewodnikach dla kapłanów wyliczano cztery za­ wody podejrzane, bo żyjące z zarabiania pieniędzy bez pro­ dukcji: zapaśnik, najemnik, kupiec i prostytutka („Nie" 2/98). Czy wskazywani Michnikowie i Krzaklewscy to jakieś określone jednostki, czy fantomy? Nowicki stwierdził, że ję­ zykowe twory tego typu „są jakby wpół drogi pomiędzy imie­ niem własnym i nazwą ogólną" (tamże). Buzkowcy natomiast to - wydaje się - znamienny przykład wykorzystania imienia własnego w tworzeniu nazwy pospolitej, a desygnat tej na­ zwy status „wpół drogi" osiąga podążając - piórem felietoni­ sty - z innego kierunku: od nazwy ogólnej do imienia wła­ snego. Jak możliwe są tego rodzaju zabiegi? Nowicki zwracając uwagę na utożsamienie „cecha = isto­ ta rzeczy = całość rzeczy" nie wspominał, że rzecz ta znana jest od dawna etnografom i charakterystyczna dla tzw. myśli mitycznej, która nie zna świata abstrakcji, a tylko świat imion własnych i konkretu. Rozważane tutaj konstrukty to również mieszkańcy tego świata, znaki, które pełnią rolę pośredników pomiędzy konkretem i ogółem, obrazem i pojęciem, elemen­ tem zmysłowym i kontemplacyjnym (por. Levi-Strauss 1969, s. 32). Wchodzą one w skład operatorów reorganizacji pew­ nego politycznego światoobrazu, są okami semantycznych sieci zarzucanych po całym tym retorycznym uniwersum. Z racji swego wyłącznie oznakowego charakteru należą do dziedziny konotacyjnych słowników, a więc uznać je tak­ że można za narzędzia tworzenia politycznych stereotypów. Jako ogniwo pośrednie pomiędzy obrazem i pojęciem dzielą one formalny charakter również z tym drugim. „Pojęcia ma­ ją służyć eksplanacji teoretycznej określonej sfery rzeczywi­ stości ujętej w teorię, stereotypy zaś quasi-eksplanacji frag­ mentów rzeczywistości ujętej w ogólnej doktrynie ideolo­ gicznej" - napisał jeden z badaczy stereotypu (Buczkowski 1986, s. 12). Chciałyby być systemem pojęć, ale muszą pozo­ stać tylko systemem znaków - systemem pojęć uwięzionych w obrazach, np. obrazach znanych postaci polityki. Słowa te mogą na trwałe oderwać się od rzeczy, nie stają się jednak przez to pojęciami (por. Thom 1990, s. 114). Mechanizm ten jest typowy dla logiki nastawienia znanej od czasów Levy-Bruhla i Cassirera, a zwanego partycypacją. Cassirer pisał, że w myśl tej logiki całości nie dzieli się na czę­ ści, część zawiera bowiem wszystkie cechy całości (Cassirer, 1953, s. 49-50). I odwrotnie: rodzaj nie funkcjonuje jako lo­ giczna determinanta gatunków czy przedmiotów indywidual­ nych, lecz jest bezpośrednio obecny w tym co szczegółowe (tamże, s. 64), nie ma więc i możliwości, i potrzeby wyodręb­ niania klasy pojęć. Dla partycypacji, która ujmuje rzeczywi­ stość w jednym, pojedynczym planie, atrybut równa się isto­ cie przedmiotu (tamże, s. 65). Podczas gdy klasa logiczna, po­ sługując się określoną uniwersalną zasadą, chce oddzielić to, co szczegółowe, od tego, co ogólne, partycypacja wiąże wszy­ stkie szczegóły w jedności pewnego wyobrażenia, jedności mitycznej figury; może to być figura Michników lub figura buzkowców. Wszelkie części, jednostki, atrybuty, gatunki zo­ stają związane, a rozróżnienia zniesione (tamże, s. 69). Nie istnieje zatem podział na istotę i przypadłości czy gru­ pę i jednostki. Termin Michnikowie może zostać użyty jako nazwa gatunku, buzkowiec natomiast może być nazwą okre­ ślonego osobnika. Nazwy będące zwykle ostatnim szczeblem denotacji w sematycznej funkcji języka, w jego funkcji ma­ gicznej stają się w powyższym przypadku szczeblem pierw­ szym. Ich nazwiska użyte w pluralisie denotują pewien archetypiczny, zbiorowy typ osobowości wcielanej przez opo­ zycję, konotują natomiast wiele właściwości przypisywanych politycznym wrogom - od żydowskiego pochodzenia, po­ przez prywatę, po nieudacznictwo w rozmaitych dziedzinach życia publicznego. Wszystko to z zachowaniem oczywiście odpowiednich proporcji w zależności od tego, gdzie znajduje się trybuna, z której opatruje się takimi etykietkami. Pozosta­ jąc w połowie drogi pomiędzy imieniem własnym a nazwą ogólną, pełnią one funkcję operatorów organizacji określone­ go politycznie obrazu rzeczywistości społecznej. Warto w tym miejscu przypomnieć pogląd Malinowskie­ go na temat pewnego aspektu magii słowa, mianowicie wiary w tożsamość nazwy i nazywanego obiektu, imienia i osoby to imię noszącej, z czego wywodzi się istnienie sprawczej mocy słowa. Tak rozumiana zasada partycypacji, jeśli istotnie jest obecna w rozważanym tutaj przypadku specjalnego użycia nazwisk ludzi świata polityki, jest zapewne znacznie zawoalowana. Przypomnijmy więc, że w klasycznych przykładach przytaczanych przez etnologów imię, wcielając cechy danej osoby, może stać się przedmiotem magicznych działań, podobnie jak powszechnie znane zabiegi na wizerunkach osób, przedmiotach doń należących czy wreszcie ich włosach lub paznokciach. Jeśli imię traktowane jest jako integralna część jego posiadacza, to wówczas nie dziwi przekonanie, jak to znane u Algonkinów, że o osobie o tym samym imieniu mówi się - „On jest innym mną" (Cassirer 1946, s. 84). Przy155 �kładem ze Starego Świata niech będzie formalna kategoria prawa rzymskiego - „legalna osoba", która może mieć rów­ nież „legalne imię", do posiadania którego nie miał natomiast prawa niewolnik (tamże, s. 50). Imię jest nie tylko znakiem jedynos'ci i wyjątkowości osoby, ale osobę tę ustanawia. Nie­ przypadkowo również obrzęd chrzcin ma miejsce z równo­ czesnym nadaniem imienia, obrzęd, który włącza jednostkę do społeczności wiernych; dla tej społeczności osoba staje się upostaciowana dopiero z nadaniem jej imienia. Zatem: jeśli nie ma imienia, nie ma też osoby. Czy z takim nastawieniem nie jest też związane powiedzenie znane z minionych dekad: „nie ma dokumentu, a więc nie ma człowieka"? Jeśli zatem imię zyskuje tak dużą rangę i jest substancjal­ nie tożsame z jego nosicielem, oddziałując na nie można rów­ nież wpłynąć na osobę. Znane są zabiegi magiczne polegają­ ce np. na krzyknięciu imienia nad parzonymi ziołami, dzięki czemu jego właściciel miał ulec uzdrowieniu, wdmuchiwaniu imienia do oczyszczającego naparu (por. Skompski 1976, s. 146-47) czy spalaniu kartki z napisanym imieniem, co miało z kolei zaszkodzić jego nosicielowi (Horton 1993, s. 224). W niektórych kulturach praktykuje się zwyczaj ukrywania prawdziwego imienia - jest ono imieniem tajnym. Ma to ustrzec jego właściciela przed zakusami wrogów, którzy po­ znając jego imię posiedliby tym samym kontrolę nad samą osobą i zyskali jej moc. „Tknąć imię to tknąć samą osobę czy istotę, do której to imię należy. Znaczy to zaatakować ją, za­ dać gwałt jej osobowości ..." - napisał o podobnych zabie­ gach Lucien Levy-Bruhl (Levy-Bruhl, 1992, s. 74). Wskazana reguła językowej petryfikacji nazwisk, współ­ czesnej językowej magii, służy więc również depersonaliza­ cji określonych osób, marginalizacji ich indywidualnych cech, zamiany ich w maski, swoiste figury woskowe opatrzo­ ne odpowiednimi ogólnymi podpisami - Michnikowie, buzkowcy czy spółka Czarnecko-Balcerowiczowska, jak to ujęto we fragmencie smakowitej wypowiedzi o oryginalnej poety­ ce we wspomnianym już wcześniej piśmie: „kasta czarnuchów'-sukmaniarzy" i czarno-podobnych sa­ telitów pod przewodem „słońca" Akcji Wyborczej Szarańczy - Krzaklewskiego. „Słońce" AWS ze spółką Czarnecko-Bal­ cerowiczowska („Nie" 7/98). Osiąga się równocześnie głęboko kulturowy efekt ustano­ wienia czegoś na kształt politycznych klanów, które na ze­ wnętrz reprezentują skonwencjonalizowane maski. Potwier­ dzałoby to trwałość owej magicznej logiki, w zgodzie z którą część stanowi równocześnie całość i wyraża jej istotę. Tutaj oznaczałoby to również rozumienie osoby jako maski, która służy rytualnemu przedstawieniu kogoś jeszcze, np. członków całego klanu - rzecz powszechna niegdyś pośród licznych sy­ stemów totemistycznych, a w historii kultury kręgu śródziem­ nomorskiego przezwyciężona - jak utrzymuje Marcel Mauss (Mauss, 1973, s. 513) - dopiero w okresie początków Rzymu. Jak widać - nie do końca. Słowa kasta czy spółka, jak w przy­ toczonych powyżej przykładach, których reprezentantami mają być Krzaklewscy czy buzkowcy, zdają się sugerować trwałość i ponadczasowość tej logiki, tego sposobu konstruo­ wania społecznego światoobrazu. Niech pośrednim potwier­ dzeniem ważności tych masek w przedstawianiu świata poli­ tyki będzie popularność takiego plastycznego środka wyrazu, jakim jest karykatura, czy tzw. szopka polityczna, na scenie której te maski-karykatury zostają „ożywione". Umberto Eco w swoich rozważaniach na temat teatru po­ dał przykład osobliwego przedstawienia. Oto na zebraniu Ar­ mii Zbawienia szacownym matronom sponsorującym działal­ ność organizacji pokazany zostaje pijak: obdarty osobnik z czerwonym nosem. Wygląda tak, jak pijak właśnie wyglą­ dać „powinien". Można go uznać za znak wszystkich pija­ 156 ków, choć jest on przecież równocześnie autonomiczną oso­ bą (Eco, 1977, s. 110). W tej określonej scenerii (obramowa­ niu, jak by powiedział Goffman 1984, s. 363 i ns.) pełni on z jednej strony rolę znaku naturalnego, podobnie jak ślad sto­ py czy dym unoszący się ponad wzgórzem, z drugiej nato­ miast - znaku konwencjonalnego: jego czerwony nos repre­ zentuje wszystkie żałosne następstwa nieumiarkowania w pi­ ciu (Eco, s. 112). Czyż zatem taldm znakiem zwalczanej opo­ zycji (notabene - aktualnie u władzy) nie są Michnikowie czy buzkowcy, zarazem znakiem obcych interesów, np. żydow­ skich albo komunistycznych - znów w zależności od punktu siedzenia - lub choćby zwykłej politycznej nieudolności? Ja­ ko „obiekty" znaczące są politycy znani pod nazwiskami Michnik i Buzek zarówno naturalni, jak i konwencjonalni. Dotykamy tutaj jądra wszelkiego mitotwórstwa, mityczności, rytualności, słowem - właśnie nastawienia o cechach partycypacji. Mianowicie tego, co Roland Barthes określał obrazowo jako mechanizm przekształcania historii w naturę (Barthes, 1970, s. 48), możliwość dowolnego transferu na li­ nii fakty-znaczenia, natura-kultura, ustanawiania naturalnym tego, co stworzone, a czasem nawet stworzonym tego, co na­ turalne. W wydanym ostatnio zbiorze esejów wspomniany już Umberto Eco wskazuje na te mechanizmy jako istotny komponent ludzkiej kreatywności. W swej amerykańskiej Podróży do hiperrealności jako przykład pierwszego z nich podaje muzea, zwłaszcza niezliczone gabinety figur wosko­ wych, w których „wszystko jest znakiem, lecz pragnie ucho­ dzić za rzeczywistość" (Eco, 1996, s. 67). Przykładem dru­ giego natomiast są morskie miasta czy sztuczne dżungle, w których zwierzęta eksponuje się w ich naturalnym otocze­ niu, w których jednak „wszystko jest rzeczywistością, lecz pragnie uchodzić za znak" (tamże) - ideologia „nieskażonej przyrody", „przyjaznych zwierząt" itd. Jest to wszakże odwieczna ludzka postawa: pragnienie, „by pokonać opozycję między naturą a kulturą i ująć je obie jako całość" (Levi-Strauss 1969, s. 193). Michnikowie i buz­ kowcy to obiekty, które realizują wspomniane wyżej pragnie­ nie: należą zarówno do porządku natury, jak i kultury. Słowa, które zostają najpierw „skradzione", by następnie zostać „zwrócone" - jak by powiedział Barthes, w istocie jednak by­ tujące gdzieś pośrodku. Słowa tyleż skuteczne w dziele kształtowania pewnych przedstawień zbiorowych, co emanu­ jące znaczeniami, które oddać mają „istotę" archetypu Szczypiorskich i Krzaklewskich. Językowy rytualizm wykazuje tutaj podobne cechy kon­ stytutywne co tradycyjny rytuał, którym zajmują się z powo­ dzeniem (?) etnografowie. Ten natomiast, jak zauważył Stan­ ley Jeyaraja Tambiah, składa się z uporządkowanych ciągów słów i aktów, których treść i struktura mają charakter sforma­ lizowany (skonwencjonalizowany), wypowiedzi cechuje stereotypowość (twardość), kondensacja i powtarzalność. Akt rytualny jest aktem performatywnym w potrójnym znacze­ niu: Austinowskim, gdy mówienie czegoś jest również robie­ niem czegoś, rozumianym jako konwencjonalny akt; w zna­ czeniu cakiem odmiennym, mianowicie odgrywanego przed­ stawienia, poprzez które uczestnicy doznają intensywnych wrażeń; wreszcie w znaczeniu obecności znaków naturalnych (indeksów - w rozumieniu Peirce'a, Tambiah 1985, s. 128), jak np. znak pasowania na rycerza jest indeksem tej czynno­ ści czy przywdzianie czepca pannie młodej jest indeksem wprowadzenia do grupy mężatek. Ideowi i polityczni liderzy znani pod nazwiskami Michnik i Buzek mają zatem odpowiednie konwencjonalne znaczenie związane z ideologicznym planem treści, jak również mają stać się indeksem pewnej grupy społecznej, mianowicie opo­ zycyjnej - w stosunku do opcji reprezentowanych przez okre- �ślone tytuły prasowe - koalicji politycznej. Michnikowie i buzkowcy to wynik tego rytualno-werbalnego przedstawie­ nia, znaki, które stały się operatorami organizacji obrazu po­ litycznej i społecznej sceny, dramatis personae w pewnym politycznym teatrze. Rzecz to znów stara jak świat. Jeśli w logice partycypacji realność imienia, podobnie jak realność portretu, są tego samego rzędu co realność pierwowzoru (por. Levy-Bruhl 1992, s. 75), to i - mocą totum ex parte - wszy­ stko co z tym imieniem się kojarzy ma zostać przeniesione na pozostałych członków klanu. Przedstawiony tu językowy zabieg ma jeszcze jeden, istot­ ny z punktu widzenia etnologii, aspekt. Pluralis składa się na pewien językowy obraz świata, w którego projekcie zawiera się wspomniana wcześniej typizacja społeczno-politycznej rzeczywistości. Etnologom rzecz ta najlepiej znana jest bodaj z problematyki etnicznej i kulturowej identyfikacji, gdzie przeciwstawienie „swoi-obcy" stanowi oś kreowania grupo­ wej tożsamości i grupowej solidarności. Przy czym, co istot­ ne, owa tożsamość osiągana była głównie poprzez wskazanie odmienności obcych: ich ślepoty, niemoty, ułomności, głupo­ ty, w odróżnieniu od - niekoniecznie wskazywanej explicite - doskonałości i mądrości własnej grupy. Określenia „poli­ tycznych obcych" - S-mani, czarnuchy-sukmaniarze czy radiomaryjce dzielą semantyczne pole z głuchoniemcami, psim narodem czy śleporodem, określeniami „etnicznych obcych" - by wskazać tylko kilka z nazw przytaczanych przez Jana Stanisława Bystronia (s. 323). Warto zwrócić przy tym uwagę na obelżywość choćby tych przytoczonych dosyć wyrywkowo określeń. O ile w przypadku „wiekowych" epitetów zapisanych przez By­ stronia mamy do czynienia z fizycznym niedorozwojem czy zwierzęcym pochodzeniem, które mają natychmiast przywo­ dzić złe skojarzenia, w przypadku określeń opcji światopo­ glądowych, politycznych i społecznych rzecz jest nieco bar­ dziej złożona. Tutaj negatywne skojarzenia są nierozłącznie związane z samym językowym kodem i jego leksyką, gdzie S-mani mają kojarzyć się z SS-manami, a czarnuchy-sukmaniarze z łachmaniarzami. W obu kategoriach nazw „obcych" mamy jednak naruszenie pewnych językowych tabu, to zaś ma być źródłem mocy takiego słowa. Tabu bowiem to rzecz rodem z sacrum, a sacrum jest mocą samą. Widać więc, że rzecz ta nie wyczerpuje się wyłącznie w świecie politycznej hiperrealności, jak chcieliby zapewne niektórzy ponowocześni krytycy kultury, że nie jest to wy­ łącznie idealna rzeczywistość stworzona przez media, którą karmią nas codzień pospołu z propagandystami poszczegól­ nych politycznych opcji. Albowiem nazwanie i opisanie in­ nych, z równoczesnym opatrzeniem stosownymi atrybutami o silnym aksjologicznym nacechowaniu, jest przede wszyst­ kim wyrazem potrzeby porządkowania społeczno-politycznej rzeczywistości i jednocześnie narzędziem wprowadzania ta­ kiego porządku. Za semantyczną zasłoną kryją się konkretne jednostki, wartości, idee. W odpowiedzi na pytanie: o ile człowiek jest podmiotem, świadomie działającą jednostką uposażoną w zbiór pewnych niezależnych poglądów, o ile natomiast przedmiotem, świat polityki kreowany w prasie zdaje się ukazywać pewną dowistość jego aktorów. Stworzeni tu Michnikowie czy buzkowcy wykazują przy tym znamiona hiperrealności, bo nie tylko można ich reprodukować w nieskończoność, lecz - choć to tylko kopie - dalece przewyższają oryginał proporcjami, ko­ lorystyką, jakością materiału. I co ważniejsze: poprzez swą ikoniczność ujawniają znaczenia w swej kondensacji i wyra­ zistości niemożliwe do „wydobycia" inną drogą. Ich pierwo­ wzory zostały - z pomocą odpowiedniej językowej magii najpierw odpersonifikowane, by okrzepnąć następnie w po­ staci pewnych osobowości zbiorowych, masek o wyraźnych rysach i kształcie, którymi można obdarzyć wielu. Wraz z końcem „ery ideologów" nie zaniknął wcale pewien sposób postrzegania świata, w tym politycznego przeciwnika. Maska (choć w tym przypadku być może bardziej adekwatnym określeniem byłaby Gombrowiczowska „gęba") jest bowiem od zarania ludzkiej kultury operatorem zarazem społecznej transgresji i konfliktu, a jej swoista polityczna prefiguracja mo­ że służyć dziełu stanowienia politycznych podziałów i stereo­ typów. Koniec wieku ideologii zbiegł się natomiast z nadcho­ dzącą „erą imagologii", gdzie - obok innych ikonicznych form znanej już wszystkim „biegunki obrazów" - będzie zapewne maska, w tym i w innych wydaniach, jeszcze bardziej cenio­ nym wyznacznikiem orientacji w świecie. A więc nie słowo, a obraz opisywał będzie świat. W naszym przypadku byłaby to jakaś udoskonalona wersja politycznej szopki, w której nie­ wprawne oko raz widzieć będzie teatr kukiełkowy, raz sejmo­ wą mównicę. Trochę jak w przypadku zdarzenia, którego świadkiem był autor Podróży do hiperrealności, kiedy to w jednym z ghost towns, miast-muzeów, pewien turysta wyra­ ził swoje zakłopotanie, bo nie wiedzał czy siedzące w ławach szkolnych dzieci są prawdziwe czy sztuczne. BIBLIOGRAFIA: Barthes, R. 1970 Mit dzisiaj, przeł. W. Błońska, w: Mit i znak, Warszawa. Buczkowski, P. 1986 Ideologiczna funkcja stereotypów anarchii, „Kontakt", nr 3. Bystroń, J.S. 1980 Termaty, które mi odradzano. Warszawa. Cassirer, E . 1946 Language and Myth, New York & London. J953 The Philosophy of Symbolic Forms, vol. 3, New Haven. Oomachowski, W. 1998 Przewodnik po psychologii społecznej. Warszawa. Ьсо, U. "77 Semiotics of Theatrical Performance, „The Drama Review", vol. 21, s. 107-117. 96 Podróż do hiperrealnos'ci, przel. J. Ugniewska, w: Semiologia życia codziennego. Warszawa, bhade, M. •WO Religia, literatura i komunizm. Dziennik emigranta, przeł. A. Zagajewski, Londyn. Goffrnan, E . 1 9 8 4 Horton, R. 1993 Patterns of Thought in Africa and the West: Essays on Magic, Re­ ligion and Science, Cambridge. Levi-Strauss, C. 1969 Myśl nieoswojona, przeł. A. Zajączkowski, Warszawa. Levy-Bruhl, L. 1992 Czynności umysłowe w społeczeństwach pierwotnych, przeł. B. Szwarcman-Czarnota, Warszawa. Mauss, M. 1973 Pojęcie osoby, przeł. M. Król, w: Socjologia i antropologia, War­ szawa. Nowicki, J. 1972 Mówi Warszawa, „Kultura", z. X. Skorupski, J. 1976 Symbol and Theory, Cambridge. Tambiah, S.J. 1985 Culture, Thought and Social Action. An Anthropological Per­ spective, Cambridge & London. Thorn, F. 1990 Drewniany język. Warszawa. Pierwotne ramy interpretacji, przeł. M. Ziółkowski, w: E . Mo­ krzycki (red.), Kryzys i schizma, t. 1, Warszawa. 157 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4ba753a0aa9f68a7092bd012c396e92d.pdf f53a548d69c99e9606f461496c2f977c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2052 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1905 Title A name given to the resource Poglądy i dyskusje/ LUD 1992 t.75 Description An account of the resource LUD 1992 t.75, s.217-226 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 75, 1992 II. POGLĄDY I DYSKUSJE "OPIS LUDÓW" I "NAUKA O CZŁOWIEKU" CZYLI ETNOGRAFIA I ANTROPOLOGIA KULTURY Sprawa delimitacji zakresów znaczeniowych etnografii i antropologii kultury zaczyna już współcześnie tracić na znaczeniu gdyż obie te dziedziny stopiły się w jedną naukę-antropologię, ujmującą swój przedmiot bardzo szeroko jako badanie ludzkości we wszystkich formach i przejawach jej istnienia, jako całokształt empirycznej i teoretycznej wiedzy o człowieku i jego kulturze. Jednakże odmienność w jakiej wyrosła z jednej strony klasyczna antropologia kultury, z drugiej etnografie europejskie sprawia, że w praktyce, mimo tendencji do fuzji, traktujemy antropologię kulturową jako dyscyplinę zakresowo szerszą od etnografii, o innych nieco celach, koncepcjach metodologicznych i osiąganych rezultatach badawczych. Po pierwsze więc tradycyjna antropologia kulturowa różniła się od etnografii przedmiotem. Pierwotny i utrzymujący się po dziś dzień przedmiot etnografii "tradycyjna kultura ludowa" oraz przedmiot klasycznej antropologii kultury - "kultura plemienna" - to dwie zupełnie różne kategorie semantyczne i dwie różne formy rzeczywistości społecznej. "Tradycyjna kultura ludowa" była zawsze korelatem szerszej struktury gospodarczo-społecznej, elementem kultury narodowej, pozostającym w ścisłych związkach i pod wpływem cywilizacji miejskiej i kultury elitarnej. Jej badaniu przyświecały, przynajmniej w pierwszej fazie, cele patriotyczne prowadzące do swojego rodzaju "idealizacji" czy "mistyfikacji" kultury ludowej, którą uważano za symbol czy pierwociny kultury ogólnonarodowej, której badanie miało służyć podtrzymywaniu świadomości narodowej. Ideologiczny aspekt badań nad kulturą ludową powstawał w jaskrawym kontraście do ogólnopoznawczych od samego początku celów jakie przyświecały badaniom nad kulturami plemiennymi, choć początkowo, w interesie polityki kolonialnej usiłowano też zniekształcać ich obraz na poparcie tezy o intelektualnej i moralnej niższości dzikiego. Tendencja ta była właściwa jednak raczej niewyszkolnym naukowo podróżnikom, misjonarzom i eksploatatorom; gdy do badań przystąpili profesjonalni antropologowie zaczęła ona zanikać lub wręcz być zwalczana. Społeczności plemienne, często izolaty wyspiarskie, stanowiły swojego rodzaju całości, odcięte od wpływów zewnętrznych, rządzące się niejako własnymi prawami, �218 co stwarzało nieomal laboratoryjną sytuację dla odkrywania podstawowych zasad rządzących społeczeństwem i kulturą ludzką w ogóle. Stąd antropolog kultury czy antropolog społeczny od samego początku wolał mówić o Człowieku w ogóle niż o konkretnym X czy Y jako przedstawicielu określonej grupy etnicznej. Pytania o istotę rozwoju kultury i mechanizmy jej funkcjonowania stawiano sobie niemal od początku, co stwarzało wyraźny kontrast w stosunku do czysto kolekcjonerskich ambicji pierwszych etnografów polskich, gdzie jedynym kwestionariuszem a zarazem dyrektywą metodologiczną była enumeratywna definicja kultury z jej tradycyjnym podziałem na kulturę materialną, społeczną i duchową (wprowadzonym przez K. Moszyńskiego, S. Poniatowskiego, S. Bystronia). Nie pojawia się w tym rejestrze zagadnień, które ma podejmować etnograf, żadne pojęcie ogólne, wypływające z uprzednio przyjętych założeń teoretycznych, które pozwalałyby na systematyzację zebranego materiału na bardziej ogólnych zasadach aniżeli proste operowanie konkretem historycznym. Cechą charakterystyczną polskich badań etnograficznych w pierwszej i drugiej połowie XIX wieku, można by to stwierdzenie odnieść również w dużej mierze do okresu międzywojennego, było "szczegółowe opracowanie ściśle określonego wycinka rzeczywistości społeczno-kulturowej w ramach konkretnych granic geograficznych lub etnicznych" (A. Posem-Zieliński, Etnografia jako samodzielna dyscyplina naukowa, w: Historia etnografii polskiej, M. Terlecka (red.) Wrocław i inne 1973, Ossolineum, s. 59), któremu nie przyświecały żadne ambicje teoretyczne. Były to w przeważającej mierze monografie pisane przez zbieraczy - amatorów, zawierające bogaty materiał faktograficzny z dziedziny folkloru i kultury duchowej przede wszystkim, w mniejszym stopniu dotyczący kultury materialnej i społecznej (proporcje te zmieniły się po wojnie, kiedy to badania nad kulturą duchową schodzą na plan dalszy - z wyjątkiem sztuki ludowej - natomiast większe zainteresowanie zaczyna budzić kultura materialna i społeczna). W drugiej połowie XIX wieku zaczynają jednak do etnografii polskiej przenikać teorie i metody antropologii światowej - Jan Karłowicz, Stanisław Ciszewski, Ludwik Krzywicki - nie tylko przyczyniają się do popularyzacji zdobyczy zachodniej antropologii (tłumacząc dzieła Tylora, Morgana, Frazera, Lubbocka), ale sami zaczynają stawiać polskim badaniom etnograficznym bardziej ogólne cele, postulując badania porównawcze i formułowanie wniosków ogólnych w oparciu o tak modną podówczas teorię ewolucji. Już w tym więc okresie etnografia polska zaczyna zbliżać się do etnografii światowej. Jednakże jest rzeczą godną podkreślenia, że etnografowie polscy przejmując metody szkoły ewolucyjnej, kulturowo-historycznej (S. Poniatowski, K. Moszyński), funkcjonalnej (J. Obrębski, K. Dobrowolski), fenomenologicznej (Cezaria Baudouin - Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa) nadawali im zawsze indywidualną interpretację, modyfikując założenia tych szkół odpowiednio do charakteru i cech rzeczywistości kulturowej, która była przedmiotem ich badań �219 i która wymagala w większym stopniu, niż to miało mIejsce w wypadku antropologii zachodniej, uwzględniania wymiaru realnej historii. Uważany za głównego przedstawiciela ewolucjonizmu w Polsce, Jan Karłowicz, w niektórych swoich pracach (Chata polska) wydaje się pomijać korelaty czasu i przestrzeni i wykazywać wszędzie jednakowe etapy rozwoju budownictwa wiejskiego, w innych jednak zastanawia się nad konkretno-historycznym przebiegiem procesu. Podobnie drugi czołowy ewolucjonista w etnografii polskiej, Ludwik Krzywicki, włącza elementy historycznego myślenia do teorii ewolucji przez zaadaptowanie zasad materializmu historycznego do badania społeczeństwa plemiennego, uznając zmiany w środkach i stosunkach produkcji za podstawowy czynnik motoryczny przeobrażeń społecznych i kulturowych (L. Krzywicki, U stroje społeczno-gospodarcze w okresie dzikości i barbarzyństwa, w: Studia Socjologiczne, A. Schaff (red.), Warszawa 1951). Sam był autorem, można powiedzieć, pierwszej w Polsce pracy antropologicznej: Ludy. Zarys antropologii etnicznej, która stanowi oryginalną próbę podsumowania wyników badań antropologicznych wybitniejszych w tej dziedzinie badaczy. Reprezentuje w tej pracy podejście interdyscyplinarne łączące punkt widzenia antropologii fizycznej, historii, geografii i socjologii. Obok więc zbieraczy - amatorów zaczynają w drugiej połowie XIX wieku pojawiać się w Polsce teoretycy - komparatyści, kładący nacisk na badania porównawcze i dążący do znalezienia odpowiedzi na najbardziej ogólne pytania dotyczące natury ludzkiej i praw rozwoju kultury. W tym momencie rodzi się pojęcie antropologii jako najogólniejszej z nauk o człowieku, którą pojmuje się jak dyscyplinę szerszą zakresowo od etnografii, posiadającą związki z antropologią fizyczną, archeologią, językoznawstwem. Sam Krzywicki uważał etnografię za konserwatywny sposób uprawiania nauki o człowieku, antropologię zaś za wolnomyślny i postępowy. Wspomniana już tendencja do przetwarzania teoretycznych zdobyczy antropologii zachodniej w konfrontacji z rodzimym, polskim materiałem, szczególnie widoczna jest w sytuacji funkcjonalizmu polskiego, o ile w ogóle można o nim mówić. Zarówno J. S. Bystroń jak i J. Obrębski, jak też w pierwszym rzędzie K. Dobrowolski, wprowadzają do swoich socjologicznych, w wysokim stopniu funkcjonalistycznych analiz, wymiar historii lokalnej, polskiej, pojmowanej jednak zawsze jako proces charakteryzujący się pewnymi prawidłowościami przebiegu, których ustalenie możliwe było dzięki łączeniu metody historycznej z metodą funkcjonalną i ustalaniu współzależności pomiędzy zjawiskami kultury zarówno w aspekcie synchronicznym, jak i diachronicznym. Podobnie jak Malinowski, Dobrowolski stał również na stanowisku, że nie istnieją "czyste", "nagie" fakty w kulturze, lecz że faktem naukowym jest wspólzależność zjawisk interpretowana zawsze zgodnie z pewnym, z góry przyjętym założeniem teoretycznym, które należy jednak konfrontować z badaną rzeczywistością. W tym wyrażało się właśnie konsekwentnie funkcjonali- �220 styczne stanowisko Dobrowolskiego. Jednakże, po raz pierwszy w Polsce, zwrócił on uwagę na możliwość wykorzystania modelu funkcjonalnego do analizy przemian, podkreślając oczywisty już dziś fakt, że "ahistoryzm" funkcjonalizmu nie stanowi konserwatywnego ex definitione rysu tego systemu lecz wyrósł z potrzeb chwili, gdy tradycyjne kultury plemienne znikały już jako przedmiot badań i rejestracja ich stanu aktualnego była ważniejszym zadaniem niż wszelkiego rodzaju, często hipotetyczne konstrukcje historyczne. Dobrowolski, tak jak wcześniej Krzywicki, zaadaptował do polskich badań etnograficznych zasady materializmu historycznego, przyznając determinującą rolę materialnej bazie życia społecznego i trzeba przyznać, że w oparciu o te dyrektywy metodologiczne powstało wiele interesujących studiów pisanych pod jego kierunkiem, ukazujących przemiany kulturowe wsi na tle rozwoju źródeł dochodu. Dobrowolski wprowadził też nowe kategorie analityczne do badań etnograficznych, jak: tradycja, podłoże historyczne, zderzenie kultur stanowiące niezbędne uzupełnienie aparatury pojęciowej funkcjonalizmu w zastosowaniu do badań polskich. Dlatego stworzenie przez Dobrowolskiego metody określanej przez niego jako metoda genetyczno - integralna, uznać należy za poważny wkład do teorii etnograficznej, oryginalny wkład Polaka, korzystnie wyróżniający się na tle całokształtu polskiej myśli etnograficznej. Dlatego mimo współczesnych antypozytywistycznych tendencji w badaniach nad społeczeństwem i jego kulturą, które w polskiej etnografii ostatniego okresu wyraziły się przesunięciem nacisku z analiz funkcjonalnych na analizy semiotyczno-strukturalne, należy zauważyć, że znaczenie owego historyczno-socjologicznego ujęcia nie maleje, że prowadzi ono wciąż do interesujących rezultatów badawczych. Zapewne bowiem łatwiej jest badać zobiektywizowany świat wytworów i działań ludzkich niż schematyczne struktury idei tkwiące w umysłach ludzkich, do których dotarcie nie jest rzeczą prostą i wiąże się zawsze z dużym stopniem hipotetyczności. Funkcjonalizm był zawsze bliższy emocjonalnej i społecznej stronie życia i dlatego jest zapewne ujemnym faktem, że nie zapuścił on głębiej korzeni w polskiej myśli etnograficznej (należy jednak podkreślić duże zasługi krakowskiego, a także łódzkiego ośrodka uniwersyteckiego w popularyzacji i interpretacji dorobku Malinowskiego; z inicj~tywy ośrodka krakowskiego wydanie dzieł wszystkich Bronisława Malinowskiego, interesująca praca zbiorowa pod red. M. Flis i A. K. Palucha, Antropologia społeczna Bronisława Malinowskiego, Warszawa 1985; praca A. K. Palucha, Malinowski, Warszawa 1981. Bezpośrednim zastosowaniem reguł analizy funkcjonalnej do badań przemian kulturowych wsi polskiej jest praca G. Ungeheuer, Przemiany standardu °kulturowego. Z badań w środowisku wiejskim, Warszawa 1974. Godną polecenia interpretację teorii i metody funkcjonalnej stanowi także praca lubelskiego antropologa K. J. Brozi, Antropologia funkcjonalna Bronisława Malinowskiego, Lublin 1983). Na osobną uwagę zasługuje cechująca ostatnie dekady dość silna reakcja �221 polskiego środowiska etnograficznego na osobę i teorię Levi-Straussa l Inspirujących go językoznawców, która wyraziła się szeregiem wcale interesujących studiów z zakresu antropologii kultury wsi w Polsce (por. L. Stomma, Antropologia kultury wsi polskiej XIX wieku, Warszawa 1986). Rzecz charakterystyczna, mówi się tu już o studiach z zakresu polskiej antropologii kultury, a nie etnografii, co jest widocznym przejawem zacierania się współcześnie różnic pomiędzy tymi dwoma dyscyplinami. We współczesnej etnografii polskiej obserwuje się poza tym pewien znamienny rys - przesunięcie rozważań teoretycznych w sferę rozważań czysto epistemologicznych (por. Metodologiczne problemy współczesnych badań nad kulturą i tradycją, T. Karwicka (red.), Toruń 1991). Rozważania te, rozbudzone przez poznański ośrodek kulturoznawczy, spełniają bez wątpienia ogromnie pożyteczną rolę - znacznie rozszerzają i pogłębiają ogólnohumanistyczną i ogólnometodologiczną metanaukową świadomość etnografów polskich, ale czy nie jest to z kolei skok na zbyt wysokie piętro, swego rodzaju unik wynikający z braku własnej inwencji teoretycznej w tworzeniu hipotez, które podsuwały bądź teren, bądź własna wyobraźnia teoretyczna, wymagająca następnie sprawdzenia w terenie. Jeśli podstawowe problemy metodologiczne etnografii zaczynają się plasować gdzieś na styku takich opozycji, jak obiektywizm i subiektywizm poznania, naturalizm i antynaturalizm, relatywizm i uniwersalizm, realizm i instrumentalizm, wreszcie nomotetyzm i idiografizm (op. cit., s. 70), to należy zauważyć, że przy braku możliwości jednoznacznych rozstrzygnięć pomiędzy nimi, spory te zaczynają przybierać czysto akademicki charakter. Przyczyn tego stanu rzeczy należy upatrywać w pogłębiającym się odchodzeniu etnografów polskich od terenu i coraz częstszym zapominaniu o fakcie, że jedynie dobra znajomość realiów życia wiejskiego (czy innych kultur) wydaje się być gwarantem, że nie wyciągniemy wniosków pochopnych, zbyt ogólnych, opartych na wyrywkowym materiale. Na niebezpieczeństwa mitologizacji terenu i metody terenowej, która jakoby miała powodować groźbę zaniku refleksji teoretycznej (?) wskazuje też niezbyt słusznie Ewa Nowicka w swoim niedawno wydanym podręczniku (Świat człowieka - świat kultury. Systematyczny wykład problemów antropologii kulturowej, Warszawa 1991). Teoriotwórcza rola terenu była podkreślana i wielokrotnie udowodniona nie tylko w badaniach samego Malinowskiego, ale potwierdzona ponad wszelką wątpliwość w badaniach wielu innych uczonych. Skądinąd należy podkreślić z uznaniem duże zasługi poznańskiego ośrodka etnograficznego w popularyzacji i udostępnianiu czytelnikowi polskiemu nowszych osiągnięć teoretycznych i empirycznych antropologii zachodniej (prace W. Burszty - przykładowo: W świecie ideacyjnych kodów Warda Goodenougha, "Lud", t. 66, 1982, czy Lingwistyka a etnologia, w: O kulturze i jej badaniu. Studia z filozofii kultury, K. Zamiara (red.), Warszawa 1985, �222 czy też M. Buchowskiego - tłumaczenie opatrzone wstępem do książki E. Leacha Kultura i komunikowanie, w: E. Leach, A. J. Greimas, Rytuał i narracja, Warszawa 1989). Z inicjatywy ośrodka poznańskiego wydany też został Słownik etnologiczny (Warszawa - Poznań 1987), który uznać należy za duże . .. oSIągmęcIe. Fakty te świadczą, że etnografia polska zaczyna być w coraz większym stopniu świadoma swoich podstaw teoretycznych i zarzucany jej często rozbrat z teorią zaczyna się zmniejszać. Fakt ukazania się w ostatnich dwóch latach aż trzech podręczników antropologii kultury (K. J. Brozi, Antropologia kulturowa. Wprowadzenie, t. 1. Zarys historii antropologii kulturowej, Lublin 1992; E. Nowicka, Świat człowieka - .świat kultury. Systematyczny wykład problemów antropologii kulturowej, Warszawa 1991 oraz B. Olszewska - Dyoniziak, Człowiek - kultura - osobowość. "W~tfP do klasycznej antropologii kultury, Kraków 1991) należy uznać za znamienny i optymistyczny, świadczący o tym, że dyscyplina ta, z dużym opóżnieniem, jednakże doczekała się należytego uznania w Polsce i przeżywa okres, który socjologia przeżywała wiele dziesiątków lat temu - jasnego krystalizowania właściwych sobie pojęć, metod i typów wyjaśniania naukowego. Ewa Nowicka postuluje, że antropologia jest już dyscypliną na tyle ukształtowaną i samodzielną, że może niejako wznieść się ponad podziały na poszczególne szkoły i kierunki, i rozpatrywać niezależnie wszystkie wspomniane jej aspekty: właściwy antropologii schemat pojęciowy, właściwe metody, właściwe typy wyjaśniania naukowego. Akcent to być może przedwczesny - dobra znajomość i krytyczna analiza kierunków i szkół wyjaśnia bowiem wiele współczesnych problemów antropologii i ta świadomość teoretyczna jest niezmiernie potrzebna etnografom polskim w szczególności, by mogli uniknąć często im stawianego zarzutu, że uprawiają naukę w pierwszym rzędzie opisową, idiograficzną, której nie towarzyszy głębsza refleksja teoretyczna. Cele nomotetyczne jakie stawiali uprawianej przez siebie dyscyplinie antropologowie zachodni stanowiły w pierwszym rzędzie o tej właśnie różnicy pomiędzy etnografią a antropologią kultury (obejmującą również antropologię społeczną). Na zmierzch teorii narzekają jednak i dziś antropologowie brytyjscy, co zdaniem Kupera (Między charyzmą a rutyną. Antropologia brytyjska 1922-1982, Łódź 1987, rozdz. IX) wiązać należy między innymi z faktem, że od czasów Malinowskiego nie pojawiła się tam na tyle silna indywidualność naukowa by stworzyć nowy paradygmat, przełamujący ograniczenia poprzednich systemów. Być może etnografia polska też czeka na taką indywidualność. Jak pisze P. S. Cohen: "Słowo teoria jest jak czek in blanco jego wartość zależy od tego kto i jak go użyje" (P. S. Cohen, Modern Sociological Theory, London 1968, s. 1). Barbara Olszewska-Dyoniziak �223 ODPOWIEDŹ NA ARTYKUŁ Z "ETNOGRAFII t. 35, 1991, z. 1. POLSKIEJ", W komisariacie okłada policjant pałką mumię egipskiego faraona. - No i jak tam? - pyta go posterunkowy. - Wszystko w porządku - przyznał się. Taka jest mniej więcej procedura "naukowa" stosowana przez trio: Arnold Lebeuf, Mariusz S. Żiółkowski i Robert M. Sadowski, w polemice z moją, napisaną lat temu siedemnaście pracą doktorską, a ściślej z jej wyrwanym z kontekstu i wybranym do bicia fragmentem. "Polemika" składa się z nader licznych pomówień i niewielu, niestety, argumentów. Zacznijmy od tych pierwszych. Można się z nich dowiedzieć, iż na przykład: - Kłamię, że projekt mojej pracy konsultowany był przez profesora Włodzimierza Zonna. - Jednocześnie powoływaniem się na tegoż Zonna nazwisko tak skutecznie sterroryzowałem promotora pracy (prof. Zofia Sokolewicz) i jej recenzentów (prof. Bronisław Geremek, prof. Jerzy Gąssowski), że "nie odesłali pracy do oceny specjalisty, a następnie autorowi do dość zasadniczych przeróbek". Sfałszowałem opis topografii wsi Skordiów. Nie udostępniłem materiałów z badań archiwum Katedry Etnografii UW. Sfałszowałem pomiary. Sfałszowałem podawane przez respondentów informacje. Jednym słowem, wyssałem wszystko z palca. Panowie delatorzy nie zawsze są wprawdzie dobrze poinformowani, bo i skąd mieliby wiedzieć, że rodzina moja blisko była z Zonnami zaprzyjaźniona, co umożliwiało mi stały i nieskrępowany do profesora dostęp; że badania w Skordiowie wykonywane były w ramach prac tzw. grup ćwiczeniowo-laboratoryjnych, których uczestnicy musieli złożyć oryginały wywiadów w Katedrze, bo inaczej po prostu nie zaliczono by im roku etc. etc. Nie będę się jednak wdawał w odpieranie jawnych insynuacji, gdyż byłoby to zniżaniem się do poziomu oszczerców. Zresztą koncepcja ich jest przecież tak radośnie prosta, że nie warto doprawdy wnikać w drobiazgi: cały epizod skordiowski mojej pracy jest cynicznie spreparowanym fałszerstwem. Bezkompromisowa ta teza budzi wszakże dwie drobniutkie wątpliwości; pierwsza - po co by mi to było, skoro i bez części astronomicznej nie traciła praca na wartości, a już w każdym razie wypełniała wszelkie warunki stawiane przewodom doktorskim; druga, ciekawsza jest jeszcze - gdybym rzeczywiście premedytował naukowy hold-up, czy robiłbym to aż tak nieskończenie głupio? Bo pomyślcie państwo tylko: podaję nazwiska i dokładne namiary informatorów, do czego bynajmniej nie byłem zobowiązany; przeprowadzam �224 badania wspólnie z kilkunastoma studentami - potencjalnymi świadkami przestępstwa; opisuję wszystko w popularnej książce dostępnej astronomom i wszelkim innym zainteresowanym; referuję wielokrotnie rzecz poza granicami kraju i to w obecności cytowanych przez trio autorytetów (np. Claude Gaignebet); wreszcie - to już gag niemal - przedstawiam moje hipotezy na seminarium prof. Andrzeja Wiercińskiego, którego asystentem jest Mariusz S. Ziółkowski. - I co? - I nic. Trzeba szesnastu lat, by się tenże pan Ziółkowski zorientował i zagrał na larum ... Tylko, że to larum niezupełnie jakby na temat. Bo o cóż w mojej pracy chodziło; na terenie całej Europy (i nie tylko) spotyka się systematycznie chłopskie wierzenia kalendarzowe nie przystające do współcześnie uznawanej akademickiej wiedzy astro-matematycznej. Ale właśnie na postawie tych dziwacznych wierzeń skonstruowany jest system świąt wielu społeczności. Znane we wszystkich językach europejskich przysłowie "Św. Łuca dnia przyrzuca" pozostaje w oczywistej sprzeczności z ustaleniami naukowej astronomii, Pytany, co sądzi o tym paradoksie, odpowiadał zawsze profesor Włodzimierz Zonn: czym innym jest astronomia wzorami zobiektywizowana, czym innym zupełnie świadectwo naszych zmysłów. Któż nie widział słońca, które tańczy, mruga, zatrzymuje się nad horyzontem, a przecież matematyka tego nie potwierdza ... Tak więc punktem wyjścia było dla mnie pytanie, czy mogli chłopi widzieć na niebie astronomię nieastronomiczną. W odpowiedzi poleca mi trio udanie się do świątyni abstrakcji astro-matematycznej, jaką jest planetarium, Czyż trzeba lepszego dowodu niezrozumienia o co w ogóle w mojej pracy chodzi? Tak się też składa, iż w rozlicznych przypadkach pretendują chłopi, iż kalendarzowa ich wiedza wysnuta jest z obserwacji miejsc wschodów i zachodów słońca na horyzoncie. Szanowne trio przyznało, że wspomina o tym Moszyński, co świadczy jedynie o braku znajomości bibliografii, gdyż informacji podobnych, z terenu całej Europy, jest bardzo wiele i nie stanowią dziś dla nikogo ani sensacji, ani zaskoczenia. W każdym razie twierdzi trio, w Skordiowie nie mogło się to zdarzyć. Dwa są na to dowody: primo, topografia odtwarzana po piętnastu latach, kiedy zmienił się nawet układ zabudowy wsi, nie mówiąc już o krzewach, zielskach (pisze trio, że paliki "powinny chyba wystawać ponad łąkowe zielsko nawet wybujałe - zaiste no comment - praktyka na wsi by się przydała) etc. Secundo: wywiad z 85-letnim wieśniakiem, który nie przypomina sobie co mówił szesnaście lat wcześniej. Pamięta natomiast, że "chodzili i coś spisywali", Pokażcie mi chłopa polskiego, który, gdy mu się chodzi po obejściu i "coś spisuje", bliżej się nie zainteresuje, ani kłonicą pogoni ... Ale, oczywiście mumia faraona też się przyznała. Czemu zaś nie posłałem panu Kostrzanowskiemu swojej książki bo i taki zabawny zarzut pada? - A czy sprawdzili delatorzy, czy jest Kostrzanowski miłośnikiem literatury popularnonaukowej, albo przynajmniej ... piśmienny? �225 Oczywiście, w młodocianej chęci (teraz już inne wyznaję wiary) racjonalizacji chłopskiej wizji świata i nieba, popełnić mogłem i zapewne musiałem istotne błędy. Ich odkrycie daje na pewno asumpt do nowych badań i nowych interpretacji. Jestem szczęśliwy, że przysłużyły się temu moje młodzieńcze prace. Pardon, byłbym szczęśliwy, gdyby nie retoryka moich krytyków każąca mi powątpiewać nie tylko w ich kompetencje, ale, co gorsza, w intencji uczciwość. O ukazaniu się "polemiki" trójki panów dowiedziałem się przez przypadek, dzięki warszawskim przyjaciołom. Przedtem zanieśli już oni tekst do redakcji codziennych gazet. W trosce o dobro nauki oczywiście ... Ludwik Stomma 15 - Lud t. LXXV � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d9e953257c181daf080ebd2a51fbb9f1.pdf eed107822a5f051cd18d5e9a1df527f0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2051 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Subject The topic of the resource etnoreligioznawstwo Afryka - religie Konkomba - religia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1904 Title A name given to the resource Badania etnoreligioznawcze wśród ludu Konkomba we współczesnej Ghanie / LUD 1992 t.75 Description An account of the resource LUD 1992 t.75, s.205-216 Creator An entity primarily responsible for making the resource Zimoń, Henryk SVD Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 75, 1992 KS. HENRYK ZIMOŃ SVD Katedra Historii i Etnologii Religii KUL, Lublin BADANIA ETNORELIGIOZNAWCZE W PÓŁNOCNEJ WŚRÓD LUDU GHANIE KONKOMBA Przedmiotem tego artykułu o charakterze informacyjnym są uwagi i refleksje dotyczące metody i tematyki badań etnoreligioznawczych, które przeprowadziłem od września 1990 do sierpnia 1991 roku w północno-wschodniej Ghanie. Przebywałem w stacji misyjnej Saboba, prowadząc badania nad obrzędami i wierzeniami ludu Konkomba. Roczne badania etnologiczne i religioznawcze wśród Konkombów były kontynuacją badań przeprowadzonych w czasie pierwszego pobytu w Sa bobie od lipca 1984 do stycznia 1985 roku. Badania te należą do jednego z nurtów badawczych Katedry Historii i Etnologii Religii K UL i były finansowane przez Instytut Anthropos i Zgromadzenie Słowa Bożego. Wdzięczny jestem Instytutowi i Zgromadzeniu Słowa Bożego oraz wszystkim, którzy pomagali mi w czasie dwukrotnych badań terenowych wśród Konkombów. Lud Konkomba zamieszkuje obszar sawanny lesistej w północno-wschodniej Ghanie i w północnym Togo. Główne skupiska Konkombów znajdują się w wioskach usytuowanych w kilku kilometrowych odstępach na równinie w dorzeczu Oti, lewobrzeżnego dopływu rzeki Wolty. Spotyka się ich również w dystryktach zamieszkałych przez Dagombów, Nanumbów i Gondżów w Regionie Północnym Ghany (a nawet poza nim, jak np. w Kintampo i Kete-Krachi), gdzie mieszkają zwykle razem w małych osadach 1. Konkombowie są w Regionie Północnym drugą co do liczebności grupą etniczną, liczącą około 130 tys. członków 2. Wraz z językami gurma, moba, basari, kasele, dye, (mi)gangam, język konkomba należy do grupy gurma języków gur, I Zob. 19t5IJ.Population Censl/s of Ghana. Atlas of Population Characteristics, Accra 1964, mapa nr 9. 2 Liczba Konkombów w byłym Złotym Wybrzeżu (Ghana od 1957 r.) w 1948 r. wynosiła 59640, a w Togo, wcdług R. Cornevin (Histoire du Togo, Paris 1959, s. 92 i n.), 18605. Natomiast według spisu ludności z 1960 r. w Ghanie 110150 osób mówiło językiem konkomba. Zob. M. Manoukian, Trihes ol the Northern Territories of the Gold Coast, London 1951, s. 12; D. R. Smock, Language Policy in Ghana, w: The Search for National Integration in Africa, ed. D. R. Smock, K. Bentsi-Enchill, New York 1975, s. 170. �206 czyli woltyjskich 3. Konkombowie graniczą na północy z ludami Ngangan (w Togo), Anufo (Czakosi), Komba, Moba, Mamprusi, na zachodzie i południu z Dagombami, a na wschodzie w Togo złudami Basari (Tobote), Kabre, Lamba (LOSSO)4. Przez wieki Konkombowie bronili swej odrębności kulturowej i religijnej, walcząc z najazdami ludu Anufo od północy oraz sąsiadów z zachodu - Dagombów, którzy na próżno starali się podporządkować ich politycznie oraz narzucić im religię islamu. W życiu gospodarczym Konkombów decydujące znaczenie ma kopieniactwo typu samowystarczalnego, połączone z hodowlą drobiu, kóz, owiec, bydła i trzody chlewnej. Pewną rolę odgrywa również rybołówstwo. Konkombowie stosują rotację upraw i gospodarkę odłogową, a ziemię zdobywają systemem żarowym, przez wycinanie i palenie krzewów i traw. Uprawia się zboża: sorgo, proso, fonio i kukurydzę na polach przyzagrodowych (/inampal assak, kinanczang) oraz jamy, maniok, ryż, orzeszki ziemne, okrę i czerwony pieprz na polach oddalonych od zagród (kisaak). Wśród ludu Konkomba można wyróżnić kilka plemion, które dzielą się na patrylinearne rody, czyli klany oraz lineaże większe i mniejsze. Członkowie rodu zamieszkują jedną lub więcej wiosek. W wiosce znajduje się od kilku do kilkunastu zagród. W zagrodzie mieszka przeciętnie około 20-30 osób należących zwykle do kilku rodzin braci lub ich synów. Zagrody łączą się w tzw. lineaż większy, który z kolei może dzielić się na lineaże mniejsze. W wiosce spotykamy najczęściej dwa lub trzy lineaże. Najmniejszą grupę społeczną stanowi rodzina, która występuje w formie monogamicznej i poligynicznej. Pochodzenie, następstwo, dziedziczenie i miejsce zamieszkania jednostki są regulowane według zasady patry linearnej, w której decyduje linia ojca. Każda jednostka należy do określonego lineażu większego, którego członkowie wywodzą się od wspólnego przodka. Konkombowie są segmentarnym społeczeństwem acefalicznym, w którym władza tradycyjnie sprawowana jest nie przez naczelnego wodza plemienia, lecz przez starszyznę wioskową z naj starszym mieszkańcem wioski lub naj starszym członkiem rodu (uninkpel) na czele. Jako wyznawcy tradycyjnej religii pierwotnej, Konkombowie nie są odizolowani i wolni od współczesnych przemian społeczno-religijnych jakie dokonują się w niepodległym od 1957 roku państwie ghańskim. W tym procesie przemian decydujące znaczenie przypada Kościołom chrześcijańskim, a zwłaszcza katolikom, metodystom i prezbiterianom, których przeszło stuletnia systematyczna działalność misyjna w Ghanie dobrze widoczna jest w szkolnictwie, pracy charytatywnej i organizacji kościelnej. Na 12,2 miliona D. Westermann, M. A. Bryan, The Languages o/West Africa, 2nd cd., London 1970, s. 66 in. Zob. Cornevin, op. cit., s. 21; Manoukian, op. cit., mapa; 196/1. Population Census orChana, mapa nr 9; F.-C Froelich, P. Alexandre, R. Cornevin, Les populalions du Nord- Ii/yo, Paris 1963, s. 4, 6, 9, 87; Z. Filipow, Chana. Nie tylko kakao, Warszawa 1974, s. 20. 3 4 �207 mieszkańców (dane według spisu ludności z 1984 r.) katolicy stanowią około 12 procent ludności. Zdecydowana większość katolików zamieszkuje w sześciu diecezjach na południu kraju, gdzie Kościół katolicki znajduje się w tzw. drugim stadium ewangelizacji 5. W północnej Ghanie istnieją trzy diecezje. Ewangelizację tych terenów rozpoczęli Ojcowie Biali, którzy w 1906 roku dotarli do Ghany od północy, zakładając samodzielną misję w Navrongo6. Bardzo rozległa pod względem obszaru archidiecezja Tamale ma 22 tOO ochrzczonych. We wschodniej części archidiecezji Tamale, w dystrykcie Vendi, dotychczas misjonowanej tylko sporadycznie, Księża Werbiści rozpoczęli w 1960 roku systematyczną działalność misyjną. Obecnie w tym dystrykcie istnieje siedem parafii, obsługiwanych przez Księży Werbistów i księży diecezjalnych: Vendi, Sa boba, Bimbilla, Tatali, Kpandi, Chereponi, Cham ba oraz ośrodek formacyjny w Sunson. Praca misjonarzy na tym terenie jest typowym przykładem tzw. pierwszego stadium ewangelizacji. Polega on na głoszeniu Ewangelii i zakładaniu Kościoła wśród ludów i grup plemiennych, które jeszcze nie znają Chrystusa. Od 1965 roku istnieje w Sabobie katolicka parafia pod wezwaniem św. Karola Lwangi, której założycielem był o. J. Connolly. Do Kościoła katolickiego należą małe grupy ochrzczonych, głównie młodzież i ludzie wykształceni. Według księgi chrztów w dniu 7lipca 1991 roku parafia Saboba liczyła 529 ochrzczonych. Oprócz katolików działalność misyjną prowadzą w mieście i w sąsiednich wioskach: Kościół ewangelicko-prezbiteriański Ghany, Kościół ewangelicki Ghany i Zgromadzenie Boże (Assembly of God) 7. l. Metoda badań terenowych W literaturze afrykanistycznej lud Konkomba znany jest dzięki badaniom brytyjskiego antropologa społecznego Davida Taita (1912-1956) oraz Jean-Claude Froelicha, francuskiego administratora w północnym Togo. Szczególnie ważne są wyniki badań Taita, studenta Uniwersytetu Londyńskiego, a następnie pracownika naukowego University College w Legonie nad strukturą społeczną i polityczną Konkombów w północno-wschodniej Ghanie. Tait prowadził badania stacjonarne w rejonie Saboby od sierpnia 1950 do 5 J. Parys, Ghana. Prohlemy rozwoju spoleczneyo, Wrocław 1983, s. 93; F. Zaplata SYD, Rodzimy charakter KO.vciolu w Afryce i IJa Madagaskarze, Pieniężno 1980, s. 94, 99; Ghana Catholic Diary 1985, Accra 1985, s. 115, 176 i n. 6 B. Der, Church-Slale Relations ill Northern Ghana, 1906-1940, "Transactions of the Historical Society of Ghana", t. 15, 1974, s. 41; Zaplata, op. cit., s. 93; Ghana Catholic Directory 1991, Accra 1991 (dwie ostatnie strony). 7 Zob. Cawlogus Sodalium Societalis Verbi Divini ineunte anno 1991, Romae 1991, s. 388 i n.; H. Zimoń, W.~ród Konkombów w Ghanie, "Misjonarz" 1985, nr 4, s. 9. �208 stycznia 1952 roku 8. Z literaturą etnograficzną i lingwistyczną na temat Konkombów i innych ludów północnej Ghany zapoznałem się w czasie trzymiesięcznych badań w bibliotekach School of Oriental and African Studies w Londynie (sierpień 1983) oraz Instytutu Anthropos w St. Augustin koło Bonn (wrzesień 1983, sierpień 1989). W wyborze Saboby jako miejsca moich badań zadecydowały: wyniki badań brytyjskiego antropologa społecznego Davida Taita nad strukturą społeczną i polityczną, które są bardzo pomocne w badaniach nad obrzędowością i wierzeniami Konkombów, ważność Saboby jako centrum badanego ludu w Ghanie oraz istnienie misji katolickiej Księży Werbistów w tym mieście. W czasie badań terenowych wśród Konkombów mieszkałem w misji katolickiej w międzynarodowej wspólnocie werbistów. Należeli do niej: o. Michael Knight, Australijczyk, proboszcz parafii, wikarzy (Polacy) o. Józef Mazur i o. K. Banacki oraz brat Jose A. Tozzo, Brazylijczyk, który w latach 1989-1991 przebywał na dwuletniej praktyce duszpasterskiej. Saboba jest małym ośrodkiem miejskim, liczącym około 1500 mieszkańców. Miasteczko to uważane jest za centrum ludu Konkomba i jest siedzibą administracji dystryktu Saboba/Chereponi, powstałego w 1988 roku. W Sabobie i sąsiedniej wiosce Toma znalazłem asystentów, których pomoc była nieodzowna w prowadzeniu badań. Z panem Kayil Alabani Gideonem, asystentem-tłumaczem, odwiedzałem codziennie na motocyklu okoliczne wioski w promieniu około 25 kilometrów. Dwóch innych Konkombów, pan James Kunji i pan Gabriel Lasim, w wolnym czasie (mieli bowiem inne zajęcia) przepisywało z taśm magnetofonowych nagrane wywiady, a zwłaszcza teksty rytuałów w języku konkomba, w których uczestniczyłem, a następnie tłumaczyło je na język angielski. Znajomość ludzi i środowiska, wyniesiona z pierwszego siedmiomiesięcznego pobytu (1984/85), znacznie ułatwiła mi kontynuowanie badań. Tym razem nie byłem dla respondentów i mieszkańców wiosek człowiekiem nieznanym. Dobrze mnie pamiętali i uważali za kogoś bliskiego, autentycznie zainteresowanego kulturą i religią. Świadczył o tym mój powtórny pobyt w Sabobie. W sumie odwiedziłem 30 wiosek; w niektórych byłem bardzo często. W odwiedzanych wioskach mieszkało pięć plemion ludu Konkomba: Biczabob, Nakpantiib, Binalob, Bimonkpom i Bigbem. Odwiedziłem następujące wioski zamieszkałe przez te plemiona: B i c z a b o b: Saboba, Tilangben, Bwagbaln, Nalongni, Dicheen, Kiteek, Kumwateek, Bwakul, Sobib; N akpan tii b: Gbadagbam, Nabwa, Nakpando, Kpanjol, Lemo, Bumgbaal; 8 Zob. J. Goody, Introduction, w: D. Tait, The Konkomha of Nortllem Ghana, 2nd ed.. London 1964, s. XIV; D. Tait, The Family, Household, and Minor LinearJe of the KOl1komha, "Africa", t. 26, 1956, s. 219; J. C. Froelich, La tribu Konkomha du Nord IiIgo, Dakar 1954, s. 12. �209 Binalob: Chakpong, Wayuu, N-nalog, Nasom, KukuIn; Bimonkpom: Sambul, Kutul, Kungaani, Kungib, Kucha, Saangul; Bigbem: Bungbaal (Gbenja), Puo Tindaando, K~ooni, Naachang (Sobib). W dwóch wioskach (w Nalongni w 1984 roku i w Bwagbaln 12 kwietnia 1991 roku) zostałem przyjęty przez starszyznę na członka klanów Nalatiib i Bwagbatiib. W sumie przeprowadziłem 232 wywiady ze 144 informatorami, którzy należeli do następujących plemion: 74 osoby - do plemienia Biczabob, 22 - Nakpantiib,20 Binalob, 13 - Bimonkpom, 8 - Bigbem. Siedmiu respondentów było nie-Konkombami. Z większością respondentów przeprowadziłem jeden lub dwa wywiady, z 38 osobami miałem od trzech do ośmiu wywiadów. Najczęściej do południa - rzadziej po południu - odwiedzałem z asystentem jednego lub dwóch informatorów, przeprowadzając z każdym przeciętnie dwugodzinne rozmowy. W czasie badań przejechałem na motocyklu marki Yamaha 175 cm3 4650 km po wyboistych, nieasfaltowych drogach i wąskich ścieżkach w buszu. Ogromnie cennym uzupełnieniem wywiadów było uczestniczenie w ciągu 71 dni w różnych rytuałach w wielu wioskach. Wyrazem wzajemnego zrozumienia i zaufania były zaproszenia od starszyzny wielu wiosek, z których zawsze chętnie korzystałem. Jako obserwator rytuałów starałem się jak najmniej przeszkadzać. Wypowiadane podczas tych rytuałów modlitwy towarzyszące czynnościom ofiarnym nagrywane były na taśmy magnetofonowe. Brałem udział w 12 pochówkach oraz w porze suchej od lutego do początku maja w tzw. pogrzebach finalnych (drugich) w sześciu wioskach: Puo Tindaando, Kumwateek, Sobib, Nalongni, Lemo, Samb ul. Od lutego do maja uczestniczyłem siedem razy w rytuałach błagalnych, związanych z duchem ziemi. Brałem również udział w święcie nowych jamów zorganizowanym przez przywódcę kultu Grumadi w Kiteek oraz w świętowaniu plonów sorga w wioskach Kukuin, Nakpando, Kumwateek, Bwagbaln. Uczestniczyłem ponadto w rytuałach oskarżania o czary i oczyszczania czarowników, wprowadzania na urząd młodych wróżbitów, w obrzędach odprawianych w przybytkach duchów opiekuńczych wiosek, w rytuale bliźniąt i w rytuale sprowadzania deszczu. Uczestnictwo w wymienionych rytuałach jest niezwykle cenne dla poznania i zrozumienia struktury życia społecznego i systemu filozoficzno-religijnego Konkombów. Ostatnie 10 tygodni badań przeznaczyłem na analizę tekstów rytualnych i wyjaśnienie znaczeń symbolicznych akcji, gestów rytualnych i pewnych wyrażeń metaforycznych wypowiadanych w różnych obrzędach. 2. Tematyka badań Dłuższy i powtórny pobyt umożliwił mi głębsze i pełniejsze poznanie tematycznie określonych zwyczajów, obrzędów i wierzeń w szerszym kontekście społeczno-kulturowym. Bogactwo kulturowe i religijne Konkombów nie 14 - Lud t. LXXV �210 pozwoliło na całościowe badanie wszystkich aspektów kultury i religii. Stąd też konieczność ograniczenia się do pewnych zagadnień, które dzięki temu mogły być pełniej i dokładniej zbadane i opracowane. W czasie pierwszego pobytu najwięcej czasu poświęciłem obrzędom rolniczym. Są one związane z gospodarką rolną oraz sezonowymi pracami polowymi i mają decydujące znaczenie w życiu społecznym i religijnym Konkombów, których egzystencja i pomyślność zależy od urodzajów i plonów ziemi. Z okazji pierwszych zbiorów rośliny bulwiastej - jamów (sierpień) oraz żniw zbóż sorga i prosa (grudzień-styczeń) odbywają się uroczystości dożynkowe9. Również w czasie drugiego pobytu mogłem uczestniczyć w obrzędach dożynkowych w różnych wioskach. Tym razem jednak zajmowałem się głównie dwoma tematami: zwyczajami i rytuałami pochówkowymi i pogrzebowymi oraz religijnym wymiarem ziemi, wyrażającym się w wierzeniach i obrzędach. Ponadto interesowałem się znaczeniem społecznym i religijnym wróżbitów, a także ich praktykami wróżbiarskimi związanymi z drugimi pogrzebami. Uzupełniłem również obszerne materiały zebrane w okresie 1984/85 na temat wierzeń i praktyk czarowniczych. W życiu religijnym i społecznym Konkombów niezmiernie ważną rolę odgrywają przodkowie (jadżatiib). Jako pośrednicy między bogiem Uwumbor a żyjącymi biorą oni aktywny udział w życiu społeczności i wpływają na losy żyjących. Przodkowie symbolizują ciągłość struktury społecznej, sakralizują patrylinerny porządek społeczny oparty na zasadzie pokrewieństwa i primogenitury 10 i są gwarantami respektowania i przestrzegania norm etycznych i wszelkich przepisów prawa zwyczajowego. O ważności przodków świadczą obrzędy pierwszego i drugiego pogrzebu, które wyrażają więź tzw. żywych zmarłych z żyjącymi i umożliwiają zmarłym przejście do krainy przodków (jadżatiibdo ). Pierwszy pogrzeb składa się z pochówku, rytów oczyszczających i pożegnania z osobą zmarłą. Ze względu na warunki klimatyczne pochówek zmarłego odbywa się w dniu śmierci lub następnego dnia, jeżeli zgon nastąpił 9 Wyniki badań nad rytuałami agrarnymi ludu Konkomba zostały opublikowane m.in. w artykułach: Tradycyjne święta jamu u ludu Konkomba w północnej Ghanie, "Roczniki Teologiczno-Kanoniczne", t. 32, z. 2, 1985, s. 271-291; Święta plonów sorga u ludu Konkomba w północnej Ghanie, w: Z badań nad religią i religijnością ludową, praca zbiorowa pod red. H. Zimonia SVD, Warszawa 1988, s. 42-58; Guinea Corn Harvest Rituałs among the Konkomba of Northern Ghana, "Anthropos", t. 84,1989, s. 447-458; Rytuały agrarne ludu Konkomba w północnej Ghanie w procesie współczesnych przemian, w: Religie pozachrześcijańskie w procesie przemian, praca zbiorowa pod red. H. Zimonia SVD, Warszawa 1990, s. 119-132. W Wydawnictwie Verbinum opublikowana została monografia H. Zimonia, Afrykańskie rytuały agrarne na przykładzie ludu Konkomba, Warszawa 1992. 10 Primogenitura jest to prawo pierwszeństwa w dziedziczeniu majątku i władzy, przysługujące najstarszemu synowi lub najstarszemu potomkowi męskiemu w linii prostej. Zob. A. Zajączkowski, Muntu dzisiaj. Studium afrykanistyczne, Warszawa 1970, s. 27; Z. Szyfelbejn-Sokolewicz, Wstęp do etnografii Afryki, Warszawa 1968, s. 57. �211 wieczorem lub nocą. Ponieważ od lat sześćdziesiątych plemię Biczabob używa do pochówku trumien, grób ma kształt prostokątny. Natomiast członkowie plemion Binalob, Bimonkpom i Bigbem do dzisiaj grzebani są najczęściej bez trumien i dlatego otwór grobu ma tradycyjny kształt okrągły. Miejsce grobu dla najstarszego w zagrodzie mężczyzny znajduje się po prawej stronie drzwi wejściowych prowadzących do zagrody, a dla najstarszej kobiety - po prawej lub iewej stronie. Ludzi w średnim wieku grzebie się w większym oddaleniu od zagrody, a dzieci jeszcze dalej, na polu przyzagrodowym. Niemowlęta grzebie się natomiast na skrzyżowaniu dróg lub rzadziej - na granicy pól przyzagrodowych. U plemion Biczabob i Nakpantiib groby mężczyzn oznakowane są kamieniem, a kobiet - odwróconym do góry dnem garnkiem, wystającym nieco z ziemi. Wszystkie groby członków plemion Binalob, Bimonkpom i Bigbem (mężczyzn i kobiet) oznaczone są dużymi pojedynczymi garnkami. Groby niemowląt oznaczone są natomiast pojedynczymi małymi garnkami, leżącymi na boku. W uroczystościach pochówkowych biorą udział najbliżsi krewni lineażu, członkowie rodu, krewni matki zmarłego, krewni ojca zmarłej oraz mieszkańcy sąsiednich wiosek, związani ze zmarłym lub zmarłą więzami powinowactwa i sąsiedztwa. Wszyscy inni również są mile widzianymi gośćmi. Gdy grzbie się ludzi starszych, liczba uczestników pochówku wynosi od 200 do 500 osób. Do przeprowadzenia obrzędów pochówkowych nieodzowna jest obecność przedstawicieli ściśle określonych rodów, związanych ze sobą relacją partnerstwa rytualnego (mantotiib). Ludzi starych, mężczyzn i kobiety żegna się przy akompaniamencie dużych bębnów tańcami i śpiewem, w których przez wiele godzin bierze udział przede wszystkim młodzież, a także młodsze osoby wieku dojrzałego obojga płci. Starszyzna i licznie zgromadzeni widzowie z przyjemnością przypatrują się tańcom, przy czym wszyscy częstowani są przez krewnych zmarłej osoby własnej produkcji wódką z trzciny cukrowej (apeteszi). W wypadku nieoczekiwanej, a więc przedwczesnej śmierci ludzi w sile wieku lub dzieci nie ma tańców ani śpiewów. Okres żałoby pierwszego pogrzebu (likpuu0 trwa zasadniczo trzy dni w wypadku śmierci mężczyzny, a cztery - w wypadku śmierci kobiety. W trzecim lub czwartym dniu siostra lub córka osoby zmarłej rano oczyszcza rytualnie chatę, w której przebywały zwłoki (hi fiin kidiik). Kobiety dokonują również rytualnego prania odzieży zmarłej osoby oraz tkanin, przyniesionych przez partnerów rytualnych lub krewnych. Pierwszy pogrzeb kończy się wieczorem trzeciego lub czwartego dnia obrzędem, zwanym lisaaczong. Składa się on z następujących rytów: zabicie koguta lub kury (w wypadku śmierci kobiety) przed chatą wyjściową z zagrody, ofiarowanie przodkom ugotowanego pokarmu z jamu i zboża w kilku czarkach glinianych lub naczyniach metalowych (przed chatą wyjściową) oraz ofiarowanie pokarmu zmarłej osobie na wewnętrznym dziedzińcu zagrody. �212 Wypełnienie rytów pierwszego pogrzebu kończy fazę wyłączenia zmarłego z widzialnego świata osób żyjących. Nie oznacza jednak zakończenia rytuału pogrzebowego, którego dopełnienie dokonuje się w tzw. pogrzebie finalnym (drugim), zwanym w języku konkomba likpotoor. Po raz pierwszy mogłem uczestniczyć w porze suchej, od drugiej połowy lutego do początku maja, w pogrzebach finalnych w sześciu wioskach: Puo Tindaando, Kumwateek, Sobib, Nalongni, Lemo, Sambu!. Kosztowna uroczystość drugiego pogrzebu, wymagająca dużych nakładów finansowych na żywność i piwo, odbywa się w każdej wiosce co 3-4 lata. Drugi pogrzeb trwa od 5 do 7 dni i jest ważnym wydarzeniem społecznym i religijnym. Dopiero po jego przeprowadzeniu zmarły starzec (lub staruszka) osiąga godność przodka, a jego własność (ziemia, żony, przedmioty sakralne i władza) zostaje odziedziczona i przejęta za pośrednictwem najstarszego członka lineażu przez krewnych zmarłego w linii prostej, a więc braci i synów, zgodnie z zasadą primogenitury. Od tego momentu Konkombowie wspominają w pełni zmarłego razem z innymi przodkami w ceremoniach o charakterze rodzinnym i rodowym, odprawianych w różnych sytuacjach życiowych. Poprzez modły i ofiary starają się pozyskać poparcie i przychylność przodków, którzy jako pośrednicy między bogiem Uwumbor a żyjącymi biorą aktywny udział w życiu społeczności i wpływają na losy żyjących. Wielostopniowy rytuał pogrzebowy zmniejsza zakłócenia powstałe w społeczności na skutek śmierci jej członków. Pozwala on jednostkom przezwyciężyć ból po stracie najbliższych, zaakceptować nową sytuację i przejąć pozycję społeczną zmarłego, a mianowicie jego prawa i obowiązki. Obrzędy pogrzebowe podkreślają wartość życia, które jest najwyższą wartością wszystkich Afrykanów. Integrują one nie tylko najbliższą rodzinę zmarłego, ale wszystkich członków grupy lineażowej i rodowej, co w konsekwencji prowadzi do integracji plemion i całego ludu. Wreszcie obrzędy te wyrażają przez odpowiednie symbole rzeczywistość duchową, transcendentną, w której istnienie Afrykanie głęboko wierzą, i która ma decydujący wpływ na życie indywidualne i społeczne. Drugim tematem badań był religijny wymiar ziemi wyrażający się w wierzeniach i obrzędach. Ziemia odgrywa niezwykle ważną rolę w życiu gospodarczym, społecznym i religijnym ludu Konkomba oraz innych ludów Afryki Zachodniej. Konkombowie wierzą, iż ziemia Kiting jest matką boga Uwumbor, który bywa utożsamiany również z niebem. Personifikowane bóstwo ziemi Kiting jest bóstwem uniwersalnym wszystkich Konkombów. Manifestuje się ono w wielości duchów ziemi, opiekunów poszczególnych rodów czy lineaży większych. Duchy ziemi, uobecniane w sanktuariach ziemi, mają charakter męski lub żeński. Są one źródłem i zasadą życia, dawcą płodności i pożywienia, gwarantem bezpieczeństwa, pokoju oraz zachowania kodeksu moralnego i ładu społecznego. Duchy ziemi łączą członków rodu z danym �213 terytorium uzasadniają ich dziedziczne prawo do zamieszkania i używania złem I. Ziemi oddaje się cześć w zagrodach oraz w sanktuariach ziemi, których opiekunem jest kapłan ziemi, a zarazem kapłan rodowy lub lineażowy, opiekun sanktuarium ziemi, "właściciel" i powiernik ziemi. Nazwy "kapłan ziemi" i "właściciel ziemi" wskazują na religijne i społeczno-prawne funkcje tego specjalisty rytualnego, cieszącego się wielkim uznaniem i prestiżem u ludu Konkomba i innych ludów obszaru górnej Wolty. W każdym rodzie jest na ogół jeden kapłan ziemi, który sprawuje opiekę nad rodowym sanktuarium ziemi. Spełnia on ściśle określone funkcje religijne i społeczne oraz cieszy się pewnymi przywilejami. Sanktuarium ziemi (litingbaln) jest na terytorium rodu najważniejszym miejscem sakralnym. Wyrażając sakralną relację między członkami rodu a ich miejscem zamieszkania, jest ono symbolem jedności i autonomii rodu. Sanktuariami ziemi są u Konkombów najczęściej baobaby usytuowane blisko zagród oraz zagajniki oddzielające ziemię uprawną od buszu, a więc teren żyzny, wilgotny, bezpieczny, święty od obszaru bezpłodnego, suchego, niebezpiecznego, świeckiego. Kult ziemi łączy się u Konkombów przede wszystkim z takimi sezonowymi pracami agrarnymi, jak sadzenie jamów lub zasiewy zbóż oraz żniwa. W porze suchej, od stycznia do maja, przeprowadza się rytuał, zwany "składaniem obiaty ziemi" (bi kpir kiting). Rytuał ten ma zasięg rodowy i ponad rodowy. Uczestniczą w nim starcy lineaży większych i mniejszych danego rodu oraz przedstawiciele rodów związanych z nim więzami rytualnymi i sąsiedzkimi. Miejscem rytuału nie jest świątynia ziemi, lecz specjalnie oczyszczony teren znajdujący się na podwórzu przed zagrodą kapłana ziemi lub naj starszego mieszkańca rodu. Podobnym w swej strukturze do rytuału składania obiaty ziemi są rytuały, które miały miejsce w sanktuariach ziemi wiosek Sobib (14.1.1985), Bwagbaln (24.3.1991), Kiteek (6.5.1991), Gbadagbam (29.5.1991). Ich celem jest uproszenie wszelkiej pomyślności, wystarczających opadów deszczu i dobrych plonów. Według 1. C. Froelicha Konkombowie obchodzą po zebraniu plonów tzw. "pogrzeb matki boga Uwumbor" (Uwumbor aana aakpuul). Brał on udział w tym święcie w grudniu 1946 roku i potwierdza, że święto to znane było również w Sabobie. Wyniki moich badań wyraźnie potwierdzają istnienie tego święta w przeszłości u Konkombów. Celem tego święta było dziękczynienie za zebrane plony oraz prośba o deszcz, zapładniający ziemię w nowym roku agrarnym. Wierzenia związane z ziemią i jej kult należą do zasadniczych komponentów religii ludu Konkomba i innych ludów północnej Ghany. Zasygnalizowana w tym artykule tematyka badań będzie systematycznie opracowywana i w miarę możliwości publikowana w artykułach i opracowaniach monograficznych. �214 LITERATURA Catalogus 1991 Cornevin 1959 Der B. 1974 ... Catalogus Sodalium Societatis R. Histoire du Togo. Paris. Verbi Divini ineunte anno 1991, Romac. Church-State Relations in Northern Ghana, 1906-1940, "Transactions of the Historical Society of Ghana", t. 15, s. 41-61. Filipow Z. 1974 Ghana. Nie tylko kakao, Warszawa. Froelich F.-C. 1954 La tribu Konkomba du NONi Togo, Dakar. Froelich F.-c., Alexandre P., Cornevin R. 1963 Les populations du N ord- Togo, Paris. Ghana ... 1985 Ghana Catholic Diary, Accra. Ghana ... 1991 Ghana Catholic Directory 1991, Accra. Goody J. 1984 Introduction, w: D. Tait, The Konkomba of Nort/Jern GhalJa, 2nd ed., London, s. XII1-XVII1. Manoukian M. 1951 Tribes of the Northern Territories of the Gold Coast, London. Parys J. 1983 Ghana. Problemy rozwoju społecznego, Wrocław. Smock D. R. 1975 Language Policy in Ghana, w: D. K. Smock, K. Bentsi-Enchill (Eds.), The Search for National Integrations in Africa, New York. Szyfelbejn-Sokolewicz Z. 1968 Wstęp do etnografii Afryki, Warszawa. Tait D. 1956 The Family, Household, and Minor Lineage ofthe Kankomba, "Africa", t. 26, s. 219-149, 332-342. 1960 Population ... 1964 1960. Population Census of Ghana. Atlas of Population Characteristics, Accra. Westerman D., Bryan M. A. 1970 The Languages of West Africa, 2nd ed., London. Zajączkowski A. 1970 Muntu dzisiaj. Studium afrykanistyczne, Warszawa. Zaplata F. SVD 1980 Rodzimy charakter Kościoła w Afryce i na Madagaskarze, Pieniężno. Zimoń H. 1985 Tradycyjne święta jamu u ludu Konkomba w północnej Ghanie, "Roczniki Teologiczno-Kanoniczne", t. 32, z. 2, s. 271-291. 1985 Wśród Konkombów w Ghanie, "Misjonarz" 1985, nr 4, s. 9-11. 1988 Święta plonów sorga u ludu Konkomba w północnej Ghanie, w: H. Zimoń SVD (red.), Z badań nad religią i religijnością ludową, Warszawa. 1989 Guinea Corn Harvest Rituals among the Konkomba of Northern Ghana, "Anthropos", t. 84, 1989, s. 447-458. �215 1990 Rytuały agrarne ludu Konkomba w północnej Ghanie w procesie współczesnych przemian, w: H. Zimoń SVD (red.), Religie pozachrześcijańskie w procesie przemian, Warszawa. 1992 Afrykańskie rytuały agrarne na przykładzie ludu Konkomba, Warszawa. Henryk Zimoń SVD ETHNOLOGICAL AND RELIGIOLOGICAL FIELDWORK AMONG THE KONKOMBA PEOPLE OF NORTHERN GHANA (Summary) The subject of the present informative article refers to some remarks and reflections concerning the method and topics of ethnological and religiological research which I conducted among the Konkomba people of north-eastern Ghana between September 1990 and August 1991. I stayed at Saboba where I held my studyon the ritual and beliefs of the Konkomba people. The Konkomba people inhabit the area of wooded savannah in north-eastern Ghana and northern Togo. In the Northern Region of Ghana, the Konkomba are the second largest ethnic group numbering about 130.000. They are cultivators and cattle raisers and in the majority they profess traditional religion. The Konkomba are a patrilinear and segmentary society where the power traditionally is wielded by the elders with the oldest village inhabitant or the oldest member of the clan (uninkpel) as the head. I conducted research work among five tribes of the Konkomba people: Bichabob, Nakpantiib, Binalob, Bimonkpom and Bigbem. Totally, I visited 30 villages and held 232 interviews with 144 informants, and with many of these I repeated my talks. What proved to be a very valuable supplement to these interviews was my participation in a variety of rituals in many villages in the period of 71 days. A longer and repeated stay (the first investigations were conducted in the area of Saboba between July 1984 and January 1985) made it possible for me to get deeper and more comprehensive knowledge about the definite customs, rituals and beliefs in a broader socio-cultural context. I was especially concerned with the two following subjects: burial and funeral customs and rituals, and the religious dimension of the Earth which is expressed in beliefs and rituals. Besides, I was interested in the social and religious significance of the diviners and their practices connected with final (second) funerals. I also supplemented the data collected between 1984 and 1985 about the sorcery beliefs and practices. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fc1ac707ed96a9558e9adc9a2582bdfd.pdf f1b2296b03d596f09dbed67f1df6f6ad Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1380 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1275 Title A name given to the resource Świadomość historyczna mieszkańców Narola / ETNOGRAFIA POLSKA 1990 t.34 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1990 t.34, s.169-182 Creator An entity primarily responsible for making the resource Malewska-Szałygin, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S T U D I A I M A T E R I A Ł Y „Etnografia Polska", t. XXXIV: 1990, z, 1-2 P L ISSN 0071-1861 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN (Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej UW) ŚWIADOMOŚĆ HISTORYCZNA MIESZKAŃCÓW NAROLA I WPROWADZENIE Miasteczko Narol leży w województwie przemyskim, w odległości 20 km na północny wschód od Tomaszowa Lubelskiego. W 1935 roku zostało po­ zbawione praw miejskich, mimo to dla odróżnienia od sąsiedniej wsi (Narol-wieś) nazywane jest Narol-miasto. W XV w. nad Tanwią, mniej więcej w miejscu obecnej osady Narol, zostało założone przez Floriana Łaszczą Nieledewskiego miasto, które od jego imienia otrzymało nazwę Florianów. W 1485 r. fundator wystąpił do króla polskiego Stefana Batorego z prośbą o jego lokację, na ziemi, której był dziedzicznym właścicielem. W wyniku starań założyciela Zygmunt I I I w 1492 r. wydał akt lokujący miasto na prawie magdeburskim i przyznający mu przywileje tar­ gowe. Florianów położony na szlaku handlowym do Lwowa, silnie związany gospodarczo i komunikacyjnie z tym ośrodkiem szybko bogacił sie i rozwijał. Otoczony murami chroniony był przez twierdzę należącą do południowej linii obrony Rzeczypospolitej. Umocnienia miały powstrzymywać najazdy tatarskie regularnie nawiedza­ jące te tereny w X V I I w., nasilone po 1620 r. Opisy tych walk zawierają m.in. listy Jana Sobieskiego, wówczas hetmana koronnego. Napaści czambułów przyczyniły się do powolnego niszczenia i ubożenia Florianowa. Dotkliwym ciosem było spalenie zamku i miasta w 1648 r. podczas przemarszu tatarsko-kozackich wojsk Chmielnickiego. W czasie obrony zginął właściciel dóbr Jerzy Łaszcz, a także wielu spośród szlachty i Żydów, którzy schronili się w zamku. Dalsze zniszczenia związane są z „potopem szwedzkim". W 1656 Karol Gustaw łuni i Dali Florianów z zemsty za ogromne straty jakich iego wojska doznały w tych okolicach Najazd Rakoczego w 1657 dopełnia katastrofy i miasto spada do rangi osady rolniczej czego odzwierciedleniem jest zaniechanie nazwy Florianów. W listach Jana Sobieskiego z 1672 r. pojawia się nazwa „Narol" na określenie podupadłego miasta. Po raz pierwszy użyto jej w dokumentach z 1595 r. erygujących parafię we wsi Narol i stosowana jest dla wsi nieprzerwanie aż do chwili obecnej. Według hipotezy historyków, zubożałe �170 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGTN miasto przejęło nowe miano od sąsiedniej wsi. Florianów do X V I I w. nie posiadał własnej parafii, należąc do parafii w Narolu (wsi), co było uważane za znaczną ujmę dla prestiżu miasta. We Florianowie był wprawdzie kościół, ale nie posiadał praw parafialnych na skutek zatargu właściciela tutejszych dóbr z miejscowym biskupem. W X V I I w. Feliks A. hrabia Łoś funduje nowy kościół i wówczas powstaje odrębna parafia w Narolu-mieście, które w niczym nie przypomina już dawnego, świetnie prosperującego Florianowa. Wiejski charakter, jakiego nabiera, nie pociąga wprawdzie za sobą utraty praw miejskich, ale Narol-miasto nie należy już do ważnych punktów targowych na południowym szlaku handlowym Rzeczypospolitej, jest słabo zaludnione, ubogie. (Ten stan rzeczy utrzymuje się; jednakże dopiero na mocy ustawy z 1935 r. Narol traci prawa miejskie na skutek zbyt małej liczby mieszkańców.) W X V I I I w. Feliks Antoni hrabia Łoś który D O oicu odziedziczył te ziemie kazał wznieść w bezpośrednim sąsiedztwie miasteczka rezydencję dla swojej rodziny Budowę ukończono w 1776 r. i od tej pory pałac dzielił burzliwe losy okolicy. Hrabia Łoś ufundował również kościół w Narolu-mieście. W 1795 r. ziemie te znalazły się pod zaborem austriackim, przy czym granica z zaborem rosyjskim przebiegała o 3 km na wschód od miasteczka. Powstanie listopadowe przeszło tutaj bez echa. Dopiero w 1863 r. tereny te . były miejscem przepływu do powstania ochotników z zaboru austriackiego. Na obu brzegach Tanwi, choć nie bezpośrednio w Narolu, toczyły się walki powstańcze (m.in. pod Rebizantami). W pałacu Łosiów, którego właścicielem był wówczas Julian książę Puzyna zorganizowano szpital powstańczy spalony przez wojska austriackie po upadku powstania w 1863 r Na rynku znajdował się tzw Dom Polski gdzie mieścił się samorząd miejski i liczne organizacje społeczne (w tym także teatr amatorski) przygotowujące mieszkańców do nadejścia niepodległości. W czasie I wojny światowej wielu mieszkańców Narola walczyło w armii austriackiej na froncie włoskim. Walki w okolicy były tym bardziej tragiczne, że we wrogiej armii rosyjskiej służyli sąsiedzi ze wsi oddalonej od Narola o 5 km. Podczas przejścia frontu wybuchł w miasteczku niezwykłych roz­ miarów pożar, który strawił znaczną część drewnianej zabudowy. Przyczyną pożaru były gęsto stłoczone, drewniane domy, usytuowane wokół rynku i na przylegających doń ulicach, należące do licznej społeczności żydowskiej stano­ wiącej ok 50% liczby mieszkańców. Do dnia dziesiejszego przetrwało w Naro­ lu zaledwie kilka domów, które wówczas ocalały. Wśród zabudowy otaczającej rynek wznosiła się bożnica XVII-wieczna, podobno bardzo piękna, wysadzona przez Niemców w czasie okupacji. Żydowska gmina „Narol" mieści się obecnie na Brooklynie, w Nowym Jorku, a jej rabin w latach osiemdziesiątych odwiedzał rodzinne miasteczko. W osa­ dzie Krupiec - stanowiącej dziś „dzielnicę" Narola połączoną z rynkiem mostem na rzece Krwawa (dopływ Tanwi), mieszkała przeważnie ludność ukraińska. Tam też wzniesiono w X I X w. murowaną cerkiew, która - po­ zbawiona wystroju wnętrza i fragmentów dachu - niszczeje. Do lat 1937-1938 katolicy i prawosławni żyli w przyjaźni biorąc wspólnie udział w licznych świętach obchodzonych w Kościele i Cerkwi, wiele też było małżeństw mieszanych. Niemieckie obietnice utworzenia państwa ukraińskiego �ŚWIADOMOŚĆ HISTORYCZNA MIESZKAŃCÓW i' r : ~ ? 1 i* *[ mi NAROLA 171 zantagonizowały obie społeczności. Nastroje te nasiliły się tragicznie w czasie okupacji, wskutek częstych napadów na miasto partyzantów ukraińskich. Stacjonujący w Narolu Niemcy waśń tę podsycali. W 1939 r. przed wkroczeniem Niemców do Narola weszli Rosjanie, którzy aresztowali ostatnią właścicielkę rezydencji i dóbr narolskich, wtedy też ograbiono pałac ze wszystkich ruchomości. W splądrowanym pałacu mieścił się podczas okupacji posterunek Niemieckiej Straży Granicznej. W tym czasie ludność żydowską, która nie ewakuowała się we wrześniu 1939 r. na wschód, Niemcy wywieźli do położonego 8 km od Narola obozu zagłady w Bełżcu. Większość mieszkańców Narola i sąsiedniego Lipska należała do Armii Krajowej, która obok działalności dywersyjnej przeciwko Niemcom prowadzi­ ła krwawe walki z armią ukraińską. W 1944 r. doszło do zmasowanego ataku UPA na miasteczko. Partyzanci A K obronili Narol, ale straty po obu stronach były duże. W 1944 r , w czasie wyzwalania tych ziem przez oddziały Armii Czerwonej i LWP, został spalony pałac, który pomimo kilkakrotnych grabieży przetrwał wojnę w dobrym stanie. Po wojnie zaczęły się prześladowania za przynależność do A K . Wielu mieszkańców Narola-miasta, Narola-wsi i Lipska było więzionych i przesłuchiwanych w Tomaszowie Lubelskim, w Zamościu i w Lublinie, co pozostawiło w nich gorzkie poczucie niezasłużonej kary. Obecnie, czyli w łatach osiemdziesiątych, można obserwować wśród mieszkańców duże zainteresowanie historią rodzinnej okolicy. Osobą najbardziej zorientowaną w dziejach Narola, a zatem skupiającą wokół siebie wszystkich zaintere­ sowanych przeszłością miasta, jest nauczyciel historii w narolskiej szkole - p. mgr Henryk Wolańczyk, pochodzący z Narola, absolwent WSP w Cieszano­ wie, autor pracy magisterskiej - Zarys monograficzny Narola do ¡939 r. Przekazem tradycji historycznej zajmują się również p. Sitarzowie, twórcy Izby Pamięci Narodowej w Narolu-wsi. Istnieje również Kronika Narola, w której jeden z mieszkańców spisał historie z przeszłości przekazywane z pokolenia na pokolenie. Wiele jeszcze opowiadań krąży w formie ustnej po okolicy, wśród mieszkańców, którzy chętnie ich słuchają i je opowiadają. Efektem tych zainteresowań i zaangażowania były zorganizowane we wrześniu 1985 r. obchody 400-lecia założenia Florianowa. Licznie zgromadzo­ na publiczność w sali teatralnej (obecnie kinowej) Domu Polskiego na trwających 3 dni wykładach dotyczących dziejów miasta - może być świadectwem popularności zainteresowań historycznych społeczności narols­ kiej. Zabawy, występy zespołów i kiermasze nie przyciągały starszej generacji w takim stopniu, jak prelekcje i towarzyszące im gorące dyskusje. Taka postawa mieszkańców Narola znacznie ułatwiła prowadzenie badań. II. PODSTAWOWE ZAŁOŻENIA BADAWCZE Terminu „świadomość historyczna" używam za Gerhardem Kłoską, który określił ją jako „właściwy jednostce zbiór pojęć, wyobrażeń, sądów dotyczących wydarzeń z przeszłości i wpływających na jej zachowania werbalne i pozawerbalne" (Kloska 1979, s. 114). Prowadzone przeze mnie badania dotyczyły świado­ mości historycznej grupy, jaką stanowili moi rozmówcy (w wieku �172 ANNA MALt'WSKA-SZALYGtN powyżej 55 lat) - mieszkańcy Narola-miasta, Narola-wsi i sąsiedniego Lipska. Mówiąc o świadomości grupowej mam na myśli te informacje lub oceny, które powtarzają się w kilku wypowiedziach i są w tym sensie charakterystyczne dla badanej grupy. Biorąc pod uwagę wersje powszechne, nie pomijałam unikal­ nych wariantów opowieści. Uwzględniałam je jako dopełnienie świadomości grupowej - odnotowując jednakże, że są to ujęcia niepowtarzające się. Wszelkie badania dotyczące świadomości ludzkiej wiążą się z problemem, iakim jest pośredniość tego rodzaju badań wynikająca z ich istoty Myśli człowieka są dostępne badaczowi wyłącznie za pośrednictwem wytworów do jakich należy wypowiedź pisemna lub ustna Co więcej werbalizacja nie jest doskonałym środkiem wyrażania myśli toteż prowadzać badania dotyczące świadomości trzeba się liczyć z tym ' że pewne t r e S nigdy nie zostaną zwerbalizowane inne mogą ulegaćzniekształceniom przez świadomTcheć ukrycia swoich myśli prze!zapomnieni'lub ni^miSetnotó uprania u b r aw ^srowa V ^ własnych! przemyśleń. P nieum.ejęinosc z a o m n i e m e Istotnym problemem badań nad świadomością jest wzajemne kształtowa­ nie się wypowiedzi przez badacza i jego rozmówcę; aby ten niekorzystny wpływ ograniczyć, starałam się nie narzucać swojego toku myślenia opartego na chronologicznym porządkowaniu wydarzeń, aby nie zatrzeć tego, co w tych relacjach było najważniejsze z punktu widzenia badanego problemu, tj. sposobu kojarzenia i łączenia faktów, proponowanego przez moich rozmów­ ców następstwa zdarzeń i ich określeń czasowych. Dlatego też nie używałam kwestionariusza, a jedynie stosowałam „dyspozycje badawcza" bedaca zbio­ rem podstawowych tematów do tego rodzaju rozmowy i zaleceń dla badacza na ccTma zwrócić uwagę Szczególnie interesowały mnie m i n wszelkie sądy wartościujące oceny zdarzeń i postaci a przede wszystkim próby przekazania intencji opowiadanych faktów i ich odniesień do szerszych - egzystencjalnych Przemyśleń rozmówcy Tego rodzaju pogłębione wypowiedzi spotykałam rzadko ale nawet te pojedyncze dawały ciekawy materiał do badania swoistej historiozofń Moje rozmowy miały na celu ukazanie zawartości ramfedi zasad iei organizowania Zanotowane możliwie najwierniej re^^acie S w L ł a m z o p l s a m r Z ^ J ^ o n ^ a ^ o ^ hls7orvkow i : o o r ^ ^ S a i n i d o ^ ^ t ó 7 ^ ^ c h \ l ^ ó r ^ ^ Ma,ac: naT uwadze^ fakt że n7e m o ^ ^ ^ Z J ^ ^ m S ^ ^ T i ^ k ^ \ ^ ob7ektvwna ' iedvn e o d n i e S a dta weTs]i w y d S prezentowanej przez moich rozmówców. Różnice pomiędzy nimi pozwoliły na odkrycie transformacji - konsekwentnie stosowanych przekształceń - prze­ mieniających wersję „profesjonalną" w intersubiektywną — narolską wersję przeszłości. Zasady i cel owych transformacji stanowią podstawowe wnioski orzekające o charakterystycznym dla badanej przeze mnie grupy mieszkańców Narola sposobie myślenia o przeszłości. Badania w Narolu prowadziłam ^^^CjX%5?t chodLc? z w y j a z d ó w u c z e s t n i c z y l a m w o b - W moich rozmowach z mieszkańcami Narola można wyróżnić wiele wątków splecionych ze sobą. a mimo to stanowiących odrębne całości. Porządkując je według następstwa w czasie były to opowieści o założeniu miasta dotyczące genezy nazwy Narol; objaśnienia innych nazw topograficznych w okolicy; dzieje pałacu w Narolu i jego właścicieli; relacje dotyczące udziału mieszkań- �ŚWIADOMOŚĆ HISTORYCZNA MIESZKAŃCÓW NAROLA 173 ców w powstaniu styczniowym, I wojnie światowej, wojnie 1920 r. i I I wojnie. Opowieści o okresie okupacji nawiązywały do problemu kontaktów pol­ sko-żydowskich, a wspomnienia z czasów partyzanckich dotyczyły zmiany przyjaznych kontaktów z mieszkającą na tych ziemiach ludnością ukraińską w krwawy konflikt. Przebiegająca w pobliżu Narola granica między zaborami była również tematem wielu opowieści. Z tego bogatego materiału wybrałam do tego szkicu dwa wątki: legendarną historię założenia Narola oraz dzieje pałacu i jego właścicieli widziane oczyma mieszkańców miasteczka Wojennym opowieściom zamierzam poświęcić osobny tekst. HI. OPOWIEŚCI O POWSTANIU MIASTA Narolska tradycja historyczna różni się znacznie od wersji udokumen­ towanej. Jest wersją legendarną, skonstruowaną i przekazywaną nie po to, by przedstawić minioną rzeczywistość w sposób najwierniejszy prawdzie his­ torycznej, lecz po to, by nieść zamierzone przez zbiorowego, anonimowego twórcę przesłanie - przesłanie niecałkowicie uświadamiane przez kolejnych odbiorców tradycji, przekazywane z tą samą, częściowo tylko uświadamianą, intencją. Konstrukcja opowieści uwydatnia jej przesłanie, które realizuje się w świecie rozstrzygnięć moralnych Czyny postawy i wydarzenia są jedynie nośnikami wartości Pamięć zbiorowa wyselekcjonowała tylko te fakty które były istotne dla w y r a ż e n i owego przesłania Zapomniane zostały przede wszystkim te elementy które najtrudniej zachować w ustnym przekazie międzypokoleniowym (daty i nazwiska) a także te które zacierały sens opowieści Nikt prawie z moich rozmówców nie umiał określić kiedy powstał Florianów. Datę zastępowano określeniami „bardzo dawno" lub 500 czy 100 lat temu n r z v r 7 v m 1 i r v h v rei używano 'na określenie wszelkie! dalekiej orzesz określenia dokładniejsze- To by o bardzo dawnedeszcze orzea Chmielnickim" Sw n o r i a r ^ i datę założenia osady. (Sytuacja znaczni?zmieniła się po jubileuszu 400-lecia powstania Florianowa. W rozmowach prowadzonych później najczęściej spotykałam wypowiedzi: „Narol liczy sobie 400 lat, "teraz były obchody, ale dawniej nazywał się Florianów".) Jak można wnioskować, dokładne zapamię­ tanie daty powstania miasta nie było istotne, dla legendy wystarczyło okreś­ lenie umieszczające zdarzenie w czasie najdawniejszym, w mitycznym „illud tempus". Dużą trwałością w pamięci wyróżniały się informacje będące objaśnieniami nazw ważnych punktów krajobrazu, „dzielnic" miasta, czy też opowieści 0 przeszłości charakterystycznych budynków. Pytania dotyczące elementów krajobrazu dostarczały zwykle więcej informacji niż pytania o poszczególne zdarzenia. Wersja najdawniejszych dziejów miasta, którą tu przedstawiam, jest odtworzona na podstawie tak właśnie prowadzonych rozmów. Charakteryzuje się ona niewielką liczbą zapamiętanych faktów i wyraźnym wysuwaniem na plan pierwszy zdarzeń istotnych dla legendy, przedstawianych obszernie 1 z zaangażowaniem emocjonalnym. Całość ma charakter niezwykle syntetycz­ nej opowieści: „Narol dawniej nazywał się Florianów"; „rynek tego miasta był tam, gdzie dziś jest Rynkowe" (nazwa „dzielnicy" dzisiejszego Narola); �I 74 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN „Bardzo dawno, jeszcze przed Chmielnickim, miasto było otoczone przez lasy i jeziora. Na górce stał gród obronny", „tam gdzie dziś jest remiza, to był zamek i nie nazywało się to wtedy Narol, tylko Florianów". Jak widać z wybranych fragmentów relacji, pamięć zbiorowa przeniosła jedynie nazwę dawnego miasta, informację o położeniu i krótkie wzmianki o jego obronnym i handlowym charakterze. Jak można sądzić, były one wystarczające, by podkreślić ważny dla legendarnej wersji fakt dawnej potęgi miasta - jego siły militarnej i gospodarczego znaczenia. Przypuszczenie to potwierdza wypowiedź: „Florianów to był ważny targ i ze Lwowa tu przyjeżdżali na jarmarki i tam wzajem jeździli". W żadnej wypowiedzi nie było wzmianki o administracyjno-prawnych okolicznościach powstania miasta ani 0 sprawczej roli, jaką odegrał Florian Łaszcz. Prawdopodobnie nie tylko łatwość, z jaką gubią się w przekazie międzypokoleniowym tego rodzaju informacje, była przyczyną powszechnej niepamięci. Sądzę, że była ona wynikiem tendencji podkreślania samodzielności dawnego miasta, jego niezale­ żności od wszelkiej władzy czy to królewskiej, czy to właściciela dóbr. „To były ziemie miasta, mieszczanie wolni byli, tu żadnej władzy nie było" - taką odpowiedź uzyskałam na pytanie na jakiej ziemi lokowano Florianów Zapamiętane strzępy przeszłości łączy wspólna intencja uwydatnienia miejskiej tradycji Florianowa Wszystkie te skąpe informacje wydają się przekazywane tylko po to by podtrzymać pamięć o handlowym i militarnym znaczeniu osady a co' najistotniejsze po jej prawdziwie miejskim charakterze Owe mieszczańskie korzenie mieszkańców Narola-miasta są powodem ichdumy 1 przyczyną wielu burzliwych dyskusji z sąsiadami. Według narolskiej tradycji ważniejszy od powstania i trwania Florianowa był jego upadek, który miał charakter jednorazowej, totalnej zagłady: „Tatarzy wszystko ze szczętem spalili, a całą ludność w niewolę wzięli", ewentualnie: „Miasto Kozacy spalili, a ziemię zaorali" lub „Florianów został spalony przez Szwedów i pobudował się na nowo na roli, dlatego teraz nazywa się Narol", „Chmielnicki zdobył miasto, potem oddał je Tatarom, Tatarzy spalili miasto, a całą ludność wyrżnęli". W tej wersji nie ma mowy o powolnym ubożeniu, stopniowej, naznaczonej wieloma najazdami degradacji miasta. Jego upadek ma charakter kataklizmu — taki opis nasuwa porównanie do mitów kreacyj­ nych występujących w tradycyjnych mitologiach Tworzenie siedziby ludzkiej tak aby zapewnić jej pomyślność tak aby zaistniała nie tylko w wymiarze materialnym wymagało pewnych określonych okoliczności przede wszystkim powinno być dokonywane ex nihllo W wypadku legendy narolskiej absolutny charakter zagłady jest jak sądzę konieczny do spełnienia mitycznego wymogu budowy od początku z niczego- Florianów sie spalił i na zaoranym pogorzelisku zbudowano Narol" Cios miastu został zadany jednorazowo, stąd, o ile w opowieściach występują zarówno Tatarzy, Szwedzi jak i Kozacy! w jednostkowej wypowiedzi pojawia się zawsze tylko jeden najeźdźca, dowol­ nie (jak się zdaje) zapamiętany spośród trzech możliwych. Taka wersja wydarzeń przeczy etapowości procesu degradacji miasta i podkreśla natych¬ miastowy charakter zagłady. W opisach katastrofy Florianowa podkreślane jest okrucieństwo najeźdź­ ców i ogromne straty wśród obrońców: „Tatarzy napadli i całą ludność w pień �ŚWIADOMOŚĆ HISTORYCZNA MIESZKAŃCÓW NAROLA 175 wyrżnęli"; rzeka oddzielającą Lipsko i Narol nazywa się Krwawa [w nie­ których wersjach Krwawica - A. M ] , bo po odejściu Tatarów czerwona była od krwi wymordowanych ludzi". Te dramatyczne opisy mają, jak sądzę, podkreślić ofiarny charakter wydarzeń. W opowieściach o powstaniu nowego miasta ten wątek pełni rolę „ofiary zakładzinowej" - ofiary spełnianej przy budowaniu nowej siedziby w celu zapewnienia temu miejscu przychylności bóstwa, losu, fortuny - różnie nazywanych sił transcendentalnych oddziałują­ cych na życie ludzkie. W niektórych wypowiedziach miejsce, gdzie istniało zniszczone miasto, zostaje zalane przez wody okolicznych stawów, wskutek otwarcia śluz przez młynarza - zdrajcę. Wątek ten przywodzi na myśl mity o potopie. Nowa siedziba ludzka zostaje wyłoniona po obeschnięciu wód, na oczyszczonej ziemi buduje się od początku. Aby jednak w takich warunkach mogło powstać nowe miasto, dawna tradycja miejska musi zostać przeniesiona i w opowieści narolskiej podobnie jak w mitologiach tradycyjnych, pojawiają sie postaci wybrańców którzy zagładę przetrwali uratowanych z potopu"- Z tego spalonego przez Szwedów miasta dwóch ludzi zostało: jednego nazwali Mulak, bo sie w mule chował tvm co P O zalaniu miasta woda został a drueieeo to iuż nie pamiętam" Według innej wersji teren po spaleniu miasta nie został zalany ale zaorany- Żona Nieledewskiego która wyjechała do Żółkwi wracając zastała zaorany teren miasta i trzech młodych chłopców którzy ocaleliNowośwSto - bo nowy Świat - nowe miasto trzeba 'było zbudować! Wolańczyka - bo na Woli [sąsiednia wieś - A. M . ] go spotkała, i Skibickiego, bo zastała tylko skiby zaoranej ziemi w miejscu Florianowa". Jakkolwiek taka wersja wydarzeń jest sprzeczna z zapisami historycznymi, nazwiska w niej występujące są w Narolu popularne i należą do najstarszych. Jaka jest ich „prawdziwa" etymologia, trudno dociec i nie jest to z punktu widzenia tego szkicu konieczne. W legendzie spełniają one rolę dowodu, podobnie jak nazwa miasta - Narol. Odwołując się do struktur mitycznych można zauważyć, że jest to typowy element konstrukcji mitów - pointonowanie całej opowieści przez powiązanie zdarzeń z najdawniejszych, mitycznych czasów z elementami rzeczywistości teraźniejszej, który pełni funkcie dowodu prawdziwości całego mitu czy legendy. Jeżeli wydarzenia onego czasu" zmierzają do objaśnienia obecnie używanej nazwy miasta czy leż współcześnie używanych przez część mieszkańców nazwisk (poz^ Narolem rzadko spotykanych) o czym każdy może się przekonać - jest to dowodem prawdziwości legendy. IV. D Z I E J E PAŁACU I J E G O MIESZKAŃCÓW Tematem, który najbardziej angażował moich rozmówców, był wątek dziejów związany z pałacem narolskim i losami jego właścicieli. Mówiono 0 tym chętnie i bez strachu, z jakim opowiadano o okresie I I wojny 1 powojennym, bez zakłopotania, jakie towarzyszyło rozmowom o losach narolskich Żydów. Mówiono tak, jak opowiada się plotki i sądząc z tego, że do rozmowy chętnie włączyli się wszyscy domownicy, temat ten był poruszany nie tylko w obecności etnografa. Przedmiotem zainteresowania był pałac wraz z otoczeniem, fascynujący swoją innością, odległy, choć przestrzennie bliski, żyjący własnym, całkowicie �I 76 ANNA MALEWSKA-SZALYGIN odmiennym życiem. Nie mniej intrygujące były dla moich rozmówców losy właścicieli rezydencji, twórców i uczestników owej innej rzeczywistości. Jak głosi inskrypcja umieszczona nad wejściem, pałac narolski został wzniesiony w 1776 r. dla Feliksa Antoniego hrabiego Łosia. Zbudowany w stylu klasycystycznym, w manierze palladiańskiej, położony na wzgórzu, otoczony był rozległym parkiem w stylu angielskim Zdaniem historyka sztuki - J. Rossa (1953) - jest on wyjątkowo pięknym przykładem polskiej magnackiej rezydencji późnobarokowej Główny budynek pałacu wraz z dwiema oficynami i łączącymi je arkadami ma kształt podkowy - znaku herbowego Łosiów Od frontu rozciągał się przed nim wspaniały klomb brama z dwiema kordegardami a dalej aleja lipowa biegnąca do Narola Jej fragment jest zachowany do'dziś Według XIX-wiecznych opisów wyposażenie pałacu było niezwyle bogate komponowa ne z d S smakiem i znajomością rzeczy Prócz pięknych mebli Łosiowie zlaor^^d^k^kd^L^UTO^kK^ i bogatą bibliotekę zawiera^ ^ ^ c h d Z k ^ ^ ^ ^ o ^ T owmwKę zawe Począwszy od 1863 r. pałac nawiedzały liczne klęski: w czasie powstania styczniowego mieścił się tu szpital powstańczy, wtedy też został spalony przez wojska austriackie; w okresie I wojny światowej znów służył za szpital, tym razem dla austriackiego Czerwonego Krzyża. Oba epizody szpitalne, pożar, a także grabieże - jakich dokonywało wojsko - zubożyły znacznie rezydencję, a w szczególności zbiory malarstwa i bibliotekę. W 1939 r. pałac po opuszczeniu go przez ostatnią właścicielkę został ograbiony doszczętnie. W czasie wojny mieścił się w nim posterunek niemieckiej straży granicznej W 1945 r., podczas wyzwalania tych ziem przez Armię Czerwoną i Ludowe Wojsko Polskie pałac został spalony Po wojnie nie zabezpieczony popadł w ruinę W 1986 r stan budynku był tragiczny Środkowa część pozbawiona okien z przeciekającymi S a m i dachu bytrcałkowicie zawilgocona Na piętro prowadziły cementowe schodTm^ programem^konserwacji resztek Sbytku W ^któ^T^^^^hZ S S ^ y c h ś S S można odnaleŁ resztki malo^ się w oficynie została wykorzystana jako piwiarnia, co znacznie przyspieszyło dewastację budynków i ich otoczenia. Obecny właściciel pałacu - miejscowy PGR, który po wojnie przejął majątek - ma rozpocząć remont budynku. Powojenny stan pałacu wywołuje wśród mieszkańców oburzenie, które, poza nielicznymi wyjątkami, nie jest jednak motorem jakichkolwiek starań. Większość mieszkańców tłumaczy taką postawę nieuchronnością upadku rezydencji, której epoka już się skończyła. Scenerię opowieści o losach rodziny właścicieli stanowi pałac z okresu swojej świetności. Tragiczny pożar w 1945 r. należy, zdaniem moich rozmówców, do wojennych losów okolicy i w tej opowieści jest pomijany. Ramy czasowe tej baśni-plotki" to lata 1864 - kiedy pałac przechodzi na własność książąt Puzynów i rok 1939 - kiedy zostaje aresztowana jego ostatnia właścicielka. Najstarsi z moich rozmówców jeszcze pamiętali Juliana księcia Puzynę jednakże większość opowiadań rozgrywa sie w czasie kiedy dziedziczką majątku była jego córka Jadwiga po mężu hrabina Korytowska - nazywana w miasteczku Hrabina Julian ks Puzyna utrzymywał bliskie k o n t a k t \ mieszkańcami N a r o k czym zyskał sobie ponuLno^i sympatię Dobre imie S i e c k i ™ Jego^cóTka przeown^e - d b a ł a o ^ ^ " 7 ^ 1 ^ m i ę d z y miastem i pałacem �ŚWIADOMOŚĆ HISTORYCZNA MIESZKAŃCÓW NAROLA 177 Służba pałacowa mieszkała w specjalnych zabudowaniach na terenie rezyden­ cji. Ludzie ze wsi, najmujący się do pracy, nie mieli wstępu do parku, a tym bardziej do pałacu. Według relacji pokojówki Hrabiny nikt z miasta prócz księdza nie był do pałacu zapraszany. Wizyty Hrabiny w miasteczku ograniczały się do wyjazdów do kościoła i odwiedzin w założonej przez nią ochronce dla dzieci. Nawet z zarządcą dóbr Hrabina rozmawiała przez telefon, co według relacji jej bratanka miało służyć podtrzymaniu dystansu. Zapewne nie tylko owe zabiegi ale również przez wieki utrwalone poczucie zupełnie różnej rzeczywistoś­ ci w jakiej żyli mieszkańcy miasta i dwora ukształtowało wyobrażenie o życiu rezydencji Pałac, jak każda przestrzeń zastrzeżona, był dla ludzi z Narola miejscem tajemniczym: wielokrotnie opowiadano mi o ogromnych lochach, biegnących pod parkiem i sięgających aż do Tomaszowa Lubelskiego. Powszechne są opowieści o niezwykłym bogactwie i przepychu wystroju pałacu, o doskonałym utrzymaniu parku i klombów: „Pałac był bardzo piękny i bardzo zadbany. Były oranżerie, cieplarnie i różarnie. Do obsługi było dwóch lokai, lokajczyk, pokojówki, ogrodnik, furmani, kierowca. Hrabina dwa samochody miała; chevroleta i forda prócz tego powozy i karetę" (Ojciec informatora był fornalem w majątku) Według innych relacji przed pałacem rozciągał się wspaniały klomb aleje parku zdobiły posągi wnętrza budynku zapełniały drogie meble wiele było porcelany sreber'luster i obrazów w złotych ramach Wyobrażenia o wystroju rezydenci budowano na podstawie nielicznych informacji odpowiednio przez mówiącego przekształconych nałożonych na zbiorowe pojecie piękna i bogact­ wa Rozerabieme pałacowego dobytku me pozostało bez wpływu na te wvobrażenia. Przekonanie o sielskim życiu mieszkańców rezydencji było nie do pogodzenia z możliwością zaistnienia jakichkolwiek kataklizmów, które by ich doświadczyły. Toteż w relacjach moich rozmówców, o ile miasto poddawane było nieustannym ciosom losu, pałac zawsze zostawał oszczędzony — o pożarze w czasie I wojny mówią: „Cale miasto się spaliło, tylko pałac został, a w czasie nadejścia frontu Hrabina nie była tvkana". Nikt z mieszkańców nie wiedział 0 jakichkolwiek zniszczeniach pałacu w okresie powstania, a tym bardziej 1 wojny światowej. Nikt nie mówił o istniejących tam szpitalach i pożarach niszczących zbiory. Według miejscowej relacji, pałac trwał nieprzerwanie w świe­ tności. Sądzę, że opowieści o przepychu i nowoczesności urządzenia rezydencji służyły zaspokojeniu tęsknoty mieszkańców miasteczka do lepszego życia, do barwniejszej rzeczywistości. Były rodzajem „snów Kopciuszka", pełniły rolę „serialu dla kucharek", który zawsze rozgrywa się we wspaniałych wnętrzach, będących wcieleniem marzeń o bogactwie. Podobnie jak w serialach, tak i w narolskich opowieściach pyszne wnętrza i romantyczny park zapełniały postaci których losy pilnie śledzono i komentowano Oczywiście, w tym wypadku również liczba informacji przenikających z pałacu do miasteczka była znikoma toteż pole dla fantazji opowiadających było ogromne Własną wizję życia właścicieli rezydencji moi rozmówcy budują według zasad klasycznego dramatu- każda z postaci uosabia tylko jedną cechę tzn jest wyłącznie dobra lub zła Akcja polega na konfrontacji owego dobra" i zła" i kończy sie finałem w którym dobro" zostaje nagrodzone pVzv czym"cechy postaci uznane ik pozyiywnelub^^ wartoś12 - Etnografia Polska t 34 , . 1 2 �178 ANNA MAUiWSKA-SZAŁYGIN ci charakterystycznej dla tej grupy. I tak, według moich rozmówców: „Hrabina była starą, nieprzyjemną kobietą, wymagającą i niedobrą dla służby", aczkolwiek ,porządek w gospodarstwie miała wzorowy, nie to co teraz": „skąpa była"; Jhuda, wysoka, czarno ubrana, niedobra - chrustu w lesie nie dała zbierać ani iaeód ani grzybów"- bvła stara nie bvła dobra bvła dewotka i fanatyczka". Opis'ten jest całkowicie sprzeczny ze wspomnieniami dwóch osób blisko 7 Hrabina zwiazanvch do iakich udało mi sie dotrzeć Jei osobista Dokoiówka oDOwiadała o sweii nani dla mnie była bardzo dobrTbvla skromna wwiezieniu r^radTLckim - A M 1 nrzedśmiercią b v ł a l Ł r d z o X \ e ^ l T S I ^ i d o HrSShv^, nryvw^Ha n«^Sc ^ r ^ ^ U i ^ v ^ ^ ^ ^ S hvł dohrv c V w S ™S S n żelrieH vś £miła w ł ó ^ L e S S n n , , fnlw^rk J sweterki na zimę zrobiła. Na święta rozdawa a dzieciom rogaliki Bratanek hr Korytowskiej wspominając swoje wakacje spędzone przed wojną w Narolu opisywał Hrabmę jako osobę niezwykle prawą i gospodarną podkreślał ze gospodarując samodzielnie ogromnym majątkiem (powyżej 500 ha) była chwalo­ na przez wojewodę lwowskiego za wzorowy porządek stosowanie nowoczes­ nych maszyn i technik uprawy. Była także osobą wrażliwą na ludzką niedolę, założyła i wyposażała ochronkę dla dzieci narolskich. Co roku, w okresie świąt organizowała akcję dobroczynną. Tych cech moi rozmówcy zdają się nie dostrzegać czy też nie doceniać. Negatywnej postaci Hrabiny przeciwstawiają postać hrabiego Korytowskiego, który cieszył się ich sympatią. Mówili o nim: „To był wesoły, dobry człowiek. Hojny, każdemu dawał, jak miał, chociaż dużo przegrywał w karty". Pozytywnej opinii i nastawienia mieszkańców nie zmienia fakt, że „miał we Lwowie kochankę, żonę polskiego oficera, i to ten oficer zastrzelił Korytowskiego". Ocena czynów obu postaci zawarta w narolskich opowieściach jest dobrym materiałem do badań na temat postaw i wartości uważanych przez grupę za pozytywne ale w żadnym przypadku nie może służyć za materiał do sądów o rzeczywistych cechach i zachowaniach bohaterów opowieści. Nie można iei traktować iako Drawdv historvcznei Zastrzeżenie to iest szczeeólnie ważne gdy DO wysłuchaniu plotek dotyczących życia mieszkańców pałacu w których iak w klasycznej balladzie dziadowskiej iest i kochanka i morderstwo z zazdrości przejdziemy do finału owego dramatu" zbudowanego ze strzępów i n t o a c j i przy dużym udziale wyobraźni ' Aby ową pointę zrozumieć, trzeba poszerzyć galerię postaci o nowe osoby: sąsiada Hrabiny - barona Wattmana - właściciela dóbr w Rudzie Różanieckiej i dziedziczkę niedalekiej Łukawicy - panią Dzierżyńską. „Baron był świetnym gospodarzem, sam wszystkiego doglądał, ale u barona w lasach ludzie strasznie kradli, a u Hrabiny nie kradli. Jego chłopi tak go cenili, że go chcieli wójtem obrać. Jak wybuchła wojna [ I I światowa - A. M . ] , to do Austrii wyjechał, bo tam się urodził, a pałac dla wariatów dali" (W pałacu w Rudzie Różanieckiei który nie został w czasie woinv zniszczony iest obecnie szpital dla nerwowo chorych) Dziedziczka Łukawicy - pani Dzierżyńską - przed wojną cały majątek rozdała chłopom tak że po wojnie nic jei nie rozparcelowali bo i po prawdzie nie było co) Ona samrwyiechała do Częstochowy i umarła dopiero ze starości". Pałacowy „dramat z morałem" ma tu swój finał. Według moich rozmówców low hrabinv Korvrowskiei hvłv bardzie! tragiczne' Jak wybuchła wojna, to Hrabina do Lwowa uciekła i zabrała ze sobą cztery wozy �ŚWIADOMOŚĆ HISTORYCZNA MIESZKAŃCÓW NAROLA 179 rzeczy, ale Ruscy ją złapali i zabili [ . . . ] ona żałowała ludziom chrustu z lasu"; „Wyjechała z Narola zaraz na początku wojny, do Lwowa miał j ą zawieźć szofer, ale powiedział, że nie pojedzie, jak swojej rodziny nie weźmie. Hrabina się nie zgodziła z nim jechać, bo się dumą uniosła, i pojechała furmanką do Lwowa. Chciała jechać do Rumunii, ale nie zdążyła, bo ją Rosjanie po drodze zabili". W ten sposób „dobro" zostaje nagrodzone, „zło" kończy tragicznie. W jakim stopniu cała konstrukcja jest dowolna i nie licząca się z rzeczywis­ tymi okolicznościami wydarzeń, wyraźnie wskazuje zestawienie tych wypowie­ dzi z relacją pokojowej Hrabiny, która była z nią w czasie owych wypadków i tak je opisywała: „O unoszeniu się dumą mowy nie było. Uciekałyśmy przed Niemcami, chciałyśmy przez Zaleszczyki przejść do Rumunii, ale nie zdążyłyśmy, zostałyśmy aresztowane przez żołnierzy radzieckich. Hrabina przyznała się do swego pochodzenia i została uwięziona, jej kuzynka podała się za nauczycielkę - »człowieka pracy« i ją razem ze mną zwolniono. Starałam się Pani pomóc, paczki słałam, chodziłam do różnych urzędów dowiedzieć się, gdzie ją przewieziono. Tu w Narolu jest jedna pani, co z Hrabiną w więzieniu siedziała, mówiła, że była dzielna [...] i innym jeszcze pomagała, ale żadna z nas nie wie, jaki był koniec Hrabiny. Ja tak sobie marzę, ze może z tej Rosji z armią Andersa wyszła i dopiero w Egipcie umarła. Kto wie". Sądzę, że opowieści o życiu mieszkańców pałacu spełniały nie tylko, choć przede wszystkim, funkcję 'rozrywki, oderwania się od szarości i codzienności, lecz były również formą poglądowego wykładu na temat postaw moralnych, tego, co uważano za dobre i społecznie pożądane. Dlatego też, zapewne, opowieść skonstruowana jest tak, aby możliwie najjaskrawiej uwydatnić zawarty w niej przekaz moralny. V. PODSUMOWANIE Szkic ten jest omówieniem dwóch wątków narolskiej tradycji historycznej: legendy o powstaniu miasta oraz opowieści o losach położonego w bliskim sąsiedztwie Narola pałacu i jego właścicieli. Pierwszy z wątków zajmuje pewien określony chronologicznie przedział i realizuje się w wymiarze diachronicznym, a wydarzenia mają ściśle określone miejsce w czasie i przestrzeni; w przypadku drugiego wątku uwydatniony jest iego aspekt pozaczasowy, iego akcja może rozgrywać się zawsze i wszędzie jakkolwiek umieszczenie jej w przeszłości wzmacnia efekt dystansu rzeczywistości „pałacowej" i miejskiej. Obie opowieści łączy ten sam sposób konstruowania fabuły, polegający na położeniu nacisku na wartości moralne i sprowadzenie przedstawianych zdarzeń do roli ich nośników. Taką wartością ponadczasową jest miejska tradycja, przekonanie o niezwykłym, wybranym charakterze miejsca i prze­ strzeni, gdzie wzniesiono miasto, i tym usprawiedliwiona duma ze swego pochodzenia i ze swej przeszłości. Tak ujęta przeszłość jest więc objaśnieniem teraźniejszości. Stan obecny według wersji legendarnej stał się nieuchronnym skutkiem zdarzeń minionych. Przeszłość nie stanowi zbioru faktów nieznaczacych i przemiiaiacvch każdy z nich ma swoie mieisce w całości składa się natiią i w niej trwa, a przez to trwa również w teraźniejszości którejobecny kształt był tworzony już w czasach legendarnych Przepływ czasu jest więc kontynuacją kumulac a zatrzymującą nie tyle poszczególneWydarzeńa ile ich sens - ich znaczenie dla rzeczywistości legendarnej. Znaczenie to konstytuuje się w świecie wartości, �180 ANNA MALHWSKA-SZAŁYGJN Wątek opowieści o losach mieszkańców pałacu narolskiego to opowieść pełniąca funkcję baśni, skomponowana tak, by ukazać i przekazać system wartości grupy. Mówi o tym, co dobre i piękne, a także o tym, co złe i niepożądane w rozumieniu społeczności. Prezentuje postawy oceniane pozy­ tywnie i negatywnie. Czas jest tu w zasadzie nieistotny, przeszłość umacnia jedynie baśniowy charakter zdarzeń, niemniej realia czasoprzestrzenne są ulotne, trwałym elementem jest przesłanie moralne opowieści Tym, co charakterystyczne dla opowieści o przeszłości, jakie zebrałam w Narolu, jest przetworzenie minionej rzeczywistości w baśń lub legendę zawierającą wiele elementów typowych dla konstrukcji mitów, a przede wszystkim sprowadzającą wszelkie zdarzenia do zawartych w nich wartości i traktowanie ich tak, jakby były jedynie zapisami przekazów moralnych. LITERATURA A s s o r o d o b r a j N. 1963 „Historia żywa" - świadomość historyczna. Symptomy i propozycje badawcze, „Studia Socjologiczne", nr 2, s. 5-47. B y s t r o ń J. S. 1925 Historia w pieśni ludu polskiego. Warszawa. D o b r o w o l s k i K. 1959 Chłopska kultura tradycyjna. „Etnografia Polska", t. 1, s. 19-25. E l i a d e M. 1970 Sacrum, mit, historia, Warszawa. K l o s k a G. 1979 Świadomość historyczna i jej badanie, ,.Lud", t. 63, s. 113-140. Ross J. 1953 Paloc w Narolu, „Biuletyn Historii Sztuki", nr 2. Skibicki E. 1935 Z dziejów Narolszczyzny, „Kuryjcr Literacko-Naukowy", R. XII, nr 7, dodatek do nr 49 „Ilustrowanego Kuryjera Codziennego", z dn. 18 II 1935 r. T o m i c k i R. 1973 Tradycja i jej znaczenie w kulturze chłopskiej, „Etnografia Polska", t. 17. z. 2, s. 41-58. Anna Malewska-Szałygin HISTORIC CONSCIOUSNESS O F T H E INHABITANTS O F N A R O L Summary The present paper summarizes the researches carried out in 1983-1986 in Narol, a small town in the southern part of the Roztocze region (district of Przemyśl). The researches concerned historic consciousness of its inhabitants understood as „set of notions, ideas, opinions, concerning events from the past, characteristic of an human individual, and influencing his verbal and extraverbal behaviours'*. The collected materia! showed a large capacity of the historic consciousness of the inhabitants of Narol, comprising many topics, as Polish-Jewish relationships, participance at the struggle for independence regaining before 1918, partisan activity during the 2nd World War, and similar ones. In the paper two threads are presented: legends about the town foundation and a fabulous story about the owners of the Narol palace. As the analysis of the collected expressions has proved, the intersubjective, mythical version of events concerning the town foundation is constructed a way which allows to distinguish the most important attributes of a legend: pride' on the ancient civic j ! j 5 �ŚWIADOMOŚĆ HISTORYCZNA MIESZKAŃCÓW NAROLA 181 tradition of the present settlement, its importance and richness of hence. The „Narol" version comprises many elements characteristic for stories about building of human residence, occurring in traditional mythologies. There appears the motif of total destruction, „deluge*\ creating of a new settlement ex nihilo on the soil purified by the „deluge". There appear persons who overlived the cataclysm and became continuators of the tradition. The other thread are vicissitudes of the owners of the classicist residence built in Narol in the 19th century. The stories concern events, the heroes of which are the last heirs of the palace and of the whole good before the 2nd World War. The construction of this collective relation corresponds in its character with a drama based on a classic rule of struggle between good and evil, ending with a moral. The real owners of the palace become representatives of only one feature, they are either exclusively „good" or exclusively „bad'\ whereby these opinions are the intersubjective ones in the Narol community, and they rather reflect its value system than are an objective judgement about real people. In both threads a comparison of relations collected in Narol with documented version of the past allowed the Author to state, that both visions differ considerably. In the ..Narol" stories, logic and consequently carried out transformations are visible, whose purpose is to switch all the events to the moral contents they comprise. The facts become carriers of values the stories are constructed of. The story of both threads is in result realized in the world of values, and moral conclusions are what human memory has preserved and transmitted between generations, they are what the Narol historic tradition is created of. Translated by Barbara Kocowska 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ca8a0d0f0a99db3b28f8483f1190d507.pdf 75a185a5467ae3f3d883ccea1f7b90c5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2053 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1906 Title A name given to the resource Recenzje / LUD 1992 t.75 Description An account of the resource LUD 1992 t.75, s.227-284 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 75, 1992 III. RECENZJE Emile D u r k he i m, Elementarne formy życia religijnego. System totemiczny IV Australii, tłum. A. Zadrożyńska, PWN, Warszawa 1990, ss. XLVII +443, ilustracje czarno-białe, mapa. Siedemdziesiąt osiem lat minęło między ukazaniem się pierwszego wydania Les formes element.aires de la vie religieuse. Le systeme /otemique en Australie a opublikowaniem polskiego przekładu tej książki. Napisano w tym czasie wiele prac zawierających wnikliwe analizy twórczości Emile'a Durkheima, dlatego też ograniczę się tu do krótkiego omówienia problematyki Elementarnych form życia religijnego oraz kilku uwag na temat zaproponowanej w tej pracy definicji religii. Rozprawa założyciela francuskiej szkoły socjologicznej jest próbą osiągnięcia trzech celów: I. stworzenia teorii totemizmu, 2. wypracowania teorii i wyjaśnienia genezy religii w ogóle, 3. wyjaśnienia genezy oraz przeprowadzenia analizy kategorii i pojęć umysłu ludzkiego. Jak wskazuje podtytuł omawianej tu pracy, przedmiotem analiz Durkheima jest totemizm australijski, ale korzysta on również z danych etnograficznych pochodzących z terenu Ameryki Północnej. Gdy francuski socjolog pisał Elementarne formy ... najlepiej znanym społeczeństwem australijskim (dzięki opisom Baldwina Spencera, Jamesa Gillena i Carla Strehlowa) było żyjące w centralnej Australii plemię Arunta. Lektura opisów życia religijnego Arunta doprowadziła Durkheima do przekonania, że emblematy totemiczne i totemy są rzeczami w najwyższym stopniu świętymi dla członków grup totemicznych i wokół tej tezy zbudował on swoją teorię totemizmu. Badania terenowe przeprowadzone w późniejszych latach wykazały, że emblematy totemiczne są wykonywane tylko w społeczerlstwach centralnej i północnej Australii. Okazało się również, że totemy Indian Ojibwa, z których języka wywodzi się słowo "totem", nie mają żadnego znaczenia religijnego. Warto może dodać, że próbę "odświeżenia" durkheimowskiej teorii totemizmu podjął Alfred Reginald Radcliffe-Brown w artykule The sociological theory of totemism opublikowanym w 1929 roku. Durkheim uważał, że poznanie absolutnego początku religii, języka i innych instytucji społecznych jest poza zasięgiem ludzkich możliwości poznawczych. Problem genezy religii sprowadza on do odnalezienia sposobu " ... rozpoznawania stałych przyczyn, od których zależą najistotniejsze formy myśli i praktyk religijnych" (s.7). Te "stałe przyczyny" to zjawisko tłumu, których naukowe badania zapoczątkował Gustave Le Bon. Pojęcie sacrum powstaje w wyniku błędnej interpretacji uczuć doznawanych przez ludzi tworzących tłum. W koncepcji francuskiego uczonego zjawiska tłumu są źródłem empirycznego "doświadczenia sacrum". Tym co generuje świętość jest zatem grupa społeczna, a " ... religia jest przede wszystkim systemem pojęć, pozwalaj'!.cych jednostkom wyobrazić sobie społeczeństwo, którego są członkami oraz niejasne, aczkolwiek ścisłe z nim powiązania" (s. 217). Główną funkcją religii jest integracja społeczeństwa. Religia pełni także funkcję poznawczą, którą Durkheim nazwał funkeją spekulatywną. Poznawcza funkcja religii odgrywa rolę drugoplanową ponieważ wraz z ewolucyjnym rozwojem społeczeństw funkcję tę przejmuje, wywodząca się zresztą z rełigii, nauka. Trzecim wątkiem Elementarnych lorm ... są rozważania z zakresu socjologii wiedzy. Według francuskiego socjologa kategorie i pojęcia umysłu ludzkiego są wyobrażeniami zbiorowymi, to �228 znaczy wyobrażeniami, które mają społeczne pochodzenie, są w danym społeczeństwie powszechne oraz są zdolne do wywierania na jednostkę zewnętrznego przymusu. Wyobrażeniami zbiorowymi są takie pojęcia jak: rodzaj, czas, przestrzeń, przyczyna. Pojęcia te Durkheim nazywa za Arystotelesem kategoriami: "Kategoria rodzaju początkowo była nierozróżnialna od pojęcia grupy ludzkiej; podstawą zaś kategorii czasu jest rytm życia społecznego; natomiast przestrzeń zajmowana przez społeczeństwo stała się tworzywem kategorii przestrzeni; siła zbiorowa, jako pierwowzór pojęcia siły sprawczej, stała się zasadniczym elementem kategorii przyczynowości" (s. 419). Ale wyobrażeniami zbiorowymi są wszystkie pojęcia a system, który te pojęcia tworzą, odzwierciedla w pewnym stopniu słownik języka danego społeczeństwa. Pojęcie wyobrażenia zbiorowego oraz zdefiniowane w Zasadach metody socjologicznej pojęcie faktu społecznego pozwalają odtworzyć durkheimowską teorię kultury. Kultura byłaby 7. jednej strony systemem wyobrażeń zbiorowych (pojęć) umożliwiającym członkom społeczeństwa komunikację językową i pozajęzykową, a z drugiej strony składałaby się z powiązanych ze sobą funkcjonalnie faktów społecznych będących systemami wyobrażeń zbiorowych (pojęć). Kultura ma w tym ujęciu dwa aspekty: komunikacyjny i funkcjonalny. Konstruując definicję przedmiotu swoich badań Durkheim wychodzi od następującego stwierdzenia: "Zjawiska religijne w sposób zupełnie oczywisty rozkładają się na dwie podstawowe grupy: wierzenia i obrzędy. Pierwsze - to stany opinii, złożone z wyobrażeń, drugie - to ustalone sposoby działania" (s. 31). Następne rozróżnienie dokonane przez francuskicgo uczonego nie jest już tak oczywiste: "Wszystkie znane, proste czy złożone, wierzenia religijne wykazują tę samą cechę wspólną: zakładają klasyfikację rzeczy realnych lub idealnych, wyobrażanych sobie przez ludzi, na dwie klasy, dwa opozycyjne rodzaje, zwykle oznaczone dwoma odrębnymi terminami, które dość dobrze oddają określenia profanum i sacrum. Cechą wyróżniającą myśli religijnej jest podział świata na dwie sfery obejmujące, jedna - wszystko, co święte, druga - wszystko, co świeckie" (ss. 31-32). Według Durkheima opozycja sacrum-profanum jest cechą charakterystyczną wszystkich zjawisk religijnych. Każda religia dokonuje dychotomicznego podziału uniwersum (znanego wyznawcom danej religii) na rzeczy święte i świeckie. Każda religia może wytyczać granice tego podziału inaczej, każda religia może dokonywać tej klasyfikacji w sobie właściwy sposób i dlatego zbiory rzeczy świętych wyznaczane przez różne religie mogą się nie pokrywać ze sobą, jednak istnienie tego podziału jest faktem uniwersalnym. Uwzględniając opozycję sacrum-profanum można dokładniej określić czym są wierzenia i obrzędy religijne: "Wierzenia religijne to wyobrażenia wyrażające naturę rzeczy świętych oraz bądż ich wzajemne stosunki, bądż stosunki z rzeczami świeckimi. I wreszcie obrzędy to reguły postępowania określające właściwe zachowanie się człowieka w stosunku do rzeczy świętych" (s. 35). Teraz można już pokusić się o sformułowanie wstępnej definicji religii: "Gdy pewna liczba rzeczy świętych pozostaje ze sobą w relacji zgodności i zależności, tworząc pewnego rodzaju systemową jedność, która to nie należy jednak do żadnego innego systemu tego rodzaju, wówczas zespół wierzeń i odpowiadających im obrzędów tworzy religię" (s. 35). Definicja ta posiada jednak istotną wadę. Otóż magia również składa się z wierzeń i obrzędów, które odnoszą się do rzeczy świętych. O ile jednak wierzenia i obrzędy religijne stanowią o jedności grupy społecznej i tworzą z niej wspólnotę, którą Durkheim nazywa "kościołem", o tyJe wierzenia i obrzędy magiczne, nawet jeśli są powszechne w jakiejś społecznej zbiorowości, nie ustanawiają żadnych więzi między jednostkami należącymi do tej zbiorowości. Ująć to można najkrócej w jednym zdaniu: "Kościół magii nie istnieje" (s. 39). Doszliśmy wreszcie do punktu, w którym mógł już Durkheim sformułować swoją definicję religii w jej ostatecznym kształcie: "Religia jest systemem powiązanych ze sobą wierzeń i praktyk odnoszących się do rzeczy świętych, to znaczy rzeczy wyodrębnionych i zakazanych, wierzeń i praktyk łączących wszystkich wyznawców w jedną wspólnotę moralną zwaną kościolem" (s. 41). Konstruując swoją definicję francuski socjolog dwukrotnie odróżnił wierzenia od obrzędów (praktyk). Wierzenia konsekwentnie określał jako wyobrażenia. Natomiast obrzędy (praktyki) za �229 pierwszym razem uznał za "ustalone sposoby działania", a za drugim razem za "reguły postępowania". Obrzędy (praktyki) religijne są częścią faktu społecznego jakim jest religia, a fakt społeczny, zgodnie z durkheimowską definicją, posiada " ... własną egzystencję, niezależną od jego jednostkowych manifestacji" (E. Durkheim, Zasady metody socjologicznej, 1968, s. 42). Konkretne działania obrzędowe to właśnie jednostkowe manifestacje religii. Zaznaczmy tu, że jednostkowe manifestacje to działania jednostek, ale również działania zbiorowe (na przykład obrzęd religijny wykonany przez wielu członków społeczeństwa), podobnie jak działania jednostek ograniczone w czasie, nawet jeśli możliwe do powtórzenia to niepowtarzalne (nie można dwa razy identycznie wykonać tego samego utworu muzycznego). Aby zatem pozostać w zgodzie z definicją faktu społecznego należy uznać, że słowa "sposoby" i "reguły" mają w tym przypadku to samo znaczenie, a obrzędy (praktyki) religijne, tak samo jak wierzenia religijne, składają się z wyobrażeń, których treścią są "teguły postępowania", czy też "sposoby działania" obowiązujące człowieka wchodzącego w stosunki z rzeczami świętymi. Zaznaczyć należy, że wyobrażenia, z których składają się wierzenia i obrzędy (praktyki) religijne to wyobrażenia zbiorowe. Interpretacji takiej przeczy jednak Durkheim twierdząc, że wierzenia i obrzędy (praktyki) religijnc " ... rozdziela to, co dzieli myśl i ruch" (s. 31), co sugeruje, iż mówiąc o obrzędach (praktykach) ma on na myśli konkretne działania obrzędowe. Jak wyjaśnić ten brak konsekwencji? Przedmiotem badań po durkheimowsku rozumianej socjologii są fakty społeczne. Religia i inne fakty społeczne składają się tylko i wyłącznie z wyobrażeń zbiorowych. Fakty społeczne istnieją w mózgach jednostek tworzących grupę społeczną i tylko w tym sensie posiadają "własną egzystencję". Jednak poznać fakt społeczny możemy tylko za pośrednictwem jego jednostkowych manifestacji, które " ... mają w sobie wprawdzie coś społecznego, gdyż odtwarzają częściowo model zbiorowy, ale każda z nich zależy również, i to w dużej mierze, od organiczno-psychicznej konstytucji jednostki oraz szczególnych warunków, w jakich się znajduje. Nie są to więc właściwe zjawiska socjologiczne. Należą one jednocześnie do dwóch dziedzin i można by je było nazwać zjawiskami socjopsychicznymi. Interesują one socjologa, nie stanowiąc bezpośredniego przedmiotu badań socjologicznych" (E. Durkheim, Zasady metody socjologicznej, 1968, s. 37). Poznanie antropologiczne można zatem najogólniej pojmować jako rekonstrukcję faktu społecznego na drodze oddzielania, z dostępnych empirycznie jednostkowych manifestacji tego faktu, elementów społecznych (istotnych dla celów badacza) od elementów indywidualnych (ubocznych i przypadkowych). Durkheim wicrzył, że rekonstrukcja ta umożliwi mu poznanie obiektywne. Dziś większość badaczy nie podziela tego przekonania. Niekonsekwencja Durkheima świadczy o tym, że nie do końca zdawał on sobie sprawę z problemów metodologicznych (i metodycznych) wynikających z antynomii między faktem społecznym i jego jednostkowymi manifestacjami, czy też - jak sformułował to jego "niestały uczeń", Claude Levi-Strauss - " ... antynomii między kulturą, która jest sprawą zbiorowości, a ucieleśniającymi ją jednostkami" (C. Levi-Strauss, Antropologia strukturalna, 1970, s. 128). Wszelkie działania kulturowe (należące do "świata ruchu") są nieuchronnie naznaczone niepowtarzalną indywidualnością człowieka, który te działania podejmuje. Piotr Fabiś Ludwig W i ttgens tei n, Remarks on Frazer's "Golden Bough" (Bemerkungen iiber Frazers "Golden Bough"), Doncaster - Atlantic Highlands 1979, Brynmilł/Humanities, ss. VI + 18, English trans. by A. C. Miles. Gdyby zapytać Willgensteina, na czym polega rOZD1ca pomiędzy filozofią a nauką, odpowiedziałby, że pierwsza opisuje, druga zaś wyjaśnia. Opisać bowiem znaczy podać definicję, a sposób w jaki się tego dokonuje zależy od określonego użycia języka. Nie można o czymś mówić �230 wcześniej tego nie opisawszy. Innymi słowy opis czcgoś owo coś stwarza. Można mówić o wielu możliwych sposobach definiowania, lecz czyjeś zachowanie opartc jest zawsze na którymś z nich. l nie wymaga to żadnego potwierdzenia. Jeśli ktoś bowicm mówi np. o świccic i życiu w nim, to znaczy, że zwroty "świat" oraz "życie w nim" rozumie w pewien okrcślony - przez opis - sposób. Z kolei każde wyjaśnienie jest hipotezą. Mamy tu do czynienia z określonym modelem, na podstawie którego odnosimy się do przedmiotu naszych badań. ł pami~tajmy: przcdmiot ów jest nam dany - to znaczy opisany. Model wyjaśniający pozwala nam postawić hipotezę, którą następnie musimy sprawdzić, aby przckonać się, opierając się na danych obserwacyjnych, czy zostanie ona podtrzymana, czy też obalona. Dzięki opisowi mówię, że mam do czynienia z czymś, oraz, że coś przcdstawia się tak a tak. Natomiast wyjaśnicnie dostarcza mi odpowiedzi na pytanie, dlaczego owo coś tak a tak się przedstawia. Spróbujmy w ten sposób spojrzeć na analizę jakiej Wittgcnstein poddał Z/Olą ga/ąź Frazera. Zarówno Wittgenstein, jak i Frazer są postaciami niezwykłymi. Pierwszy stał się jednym z największych filozofów XX wieku, zaś jego poglądy - zarówno te, które zawiera TractalUs Logico-Philosophicus, jak i te przedstawione w Dociekaniach jlloząflcznych oraz innych pracach powstałych po roku ł930 - silnie oddziałały na współczesną humanistykę. Drugi z kolei jest jednym z ojców antropologii społecznej, zaś Z/ola ga/ąź stanowi fundamentalne dzieło tej dyscypliny, stając się punktem odniesienia wszystkich niemal koncepcji metodologicznych formułowanych przez jej przedstawicieli. To co sformułował Frazer, jest traktowane przez Wittgensteina jako próba stawiania hipotezy odnoszącej się do zachowania magicznego człowieka pierwotnego. Przypomnijmy, że w Z/Olej ga/ęzi skonstruowany został model oparty na pojęciu magii sympatycznej, na którą składają się: magia homeopatyczna (zasada "podobne wywołuje podobne") oraz magia kontagijna (zasada "styczności"). Na podstawie tego modelu twierdzi się, że członkowie wspólnot pierwotnych. w odróżnieniu od tych, którzy nałeżą do wysoko rozwiniętych społeczcństw europejskich, reprezentują niewłaściwy, błędny sposób myślenia, zwany myśleniem magicznym. Chodzi o to, że w trakcie wnioskowania człowiek pierwotny w łańcuch metonimiczny wstawia człon mctaforyczny (wykorzystując zasadę "podobne wywołuje podobne" bądź zasadę "styczności") tak, że efektem tego procesu jest działanie nieracjonałne. Stawianie hipotezy jest próbą uprawiania nauki, lecz czy ta, zaproponowana przez Frazera, może być uznana za zadowalającą? Wittgenstein zdecydowanie temu zaprzecza. I co ciekawe, opiera swoje stwierdzenia na podstawie tego samego materiału (trcść Z/olej ya/ęzi), za pomocą którego Frazer pragnie podtrzymać swoją hipotezę. Autor Uway o "Z/olej ga/ęz;" atakuje sam sposób uznawania członków wspólnot pierwotnych za reprezentujących typ myślenia magicznego. Nieuprawnione jest bowiem nakładanie własncgo, europejskiego sposobu postępowania - o postępowaniu tylko w świetle materiałów dostępnych Frazerowi możcmy mówić - na postępowanie członka którejś ze wspólnot pozacuropcjskich. Rozważmy ceremonię modłów o deszcz do króla dcszczu w Afryce. Dla Frazera postępowaniem nieracjonalnym, wynikającym z magiczncgo sposobu myślcnia, jest wykonywać taką czynność. Jcst ona bowiem nieefektywna. Okazuje się jednak, co zauważa Wittgenstcin, że ceremonia modłów odbywa się w okresie nadchodzenia pory deszczowej. A zatem z efektywnością nie ma ona nic wspólnego. Co więcej, pomimo przeprowadzania takich ceremonii tubylcy budują domy, wychowują dzieci, zdobywają żywność, słowem żyją swoim własnym życicm. Wittgenstein nie próbuje wyjaśniać niczego. Nie broni on sposobu postępowania członków wspólnot plemiennych. Ale i nic atakuje. Nic twierdzi też, że ich zachowanie jest dla niego do końca jasne. Nie jest to jednakże powodem obarczania członka jakiegoś pozaeropejskiego plemienia typem myślenia magicznego. Co więcej, to owa hipoteza zaproponowana przez europejczyka okazuje się z gruntu błędna. Zgodnie bowiem z propozycją Frazera mamy do czynienia z myśleniem magicznym, jeśli w procesie wnioskowania wykorzystujemy zasadę �231 styczności lub podobieństwa. Jeżeli teraz twierdzimy, że czymś nagannym jest całowanie podobizny ukochancj w tym celu, aby wywołało to pożądany efekt w stosunku do niej, to znaczy, że sami czegoś podobnego byśmy nie uczynili. Widząc jakiegoś tubylca wykonującego taką czynność uznalibyśmy, że reprezentuje on typ myślenia magicznego. I czy nie przenosimy naszych kategorii myślenia na jego własne? A przy okazji, czyż nasze kategorie myślenia nie są szablonowe i prymitywne? "Frazer jest w dużo większym stopniu dzikim niż większość dzikich, o których pisze, gdyż nie jest im obce rozumienie spraw duchowych tak bardzo, jak Anglikowi żyjącemu w XX wieku. Jego wyjaśnienia pierwotnych rytuałów są o wiele bardziej wadliwe niż sam sens owych rytuałów" (s. 8). Podobnic sprawa ma się z hipotezą stopniowego rozwoju społeczeństw. Jest ona w sposób nierozerwalny związana z tą, traktującą o magicznym sposobie myślenia człowieka pierwotnego. Wittgenstein pisze: "Tak, jak ktoś mógłby przedstawić wewnętrzny związek koła i elipsy poprzez stopniowe przekształcanie elipsy w koło; lecz nie aby twierdzić, że dana elipsa, naprawdę, historycznie, powstała z koła (hipoteza rozwoju), a jedynie w celu uwrażliwienia naszych oczu na formalny związek" (s. 9). Z opisu Wittgensteina wcale nie wynika. że członkowie wspólnot pierwotnych podejmujący określone czynności reprezentują typ myślenia magicznego. To hipoteza postawiona przez Frazera takimi ich czyni. A czy autor Zlotej galęzi ma jakiś dostęp do tubylczych mózgów? Bynajmniej. Jedynie określone akty są mu dane. Na nich się przecież tylko opiera. Samo zaś przeświadczenie, że zachowanie różne od Frazerowskiego, uznanego za racjonalne, jest nieracjonalne, stoi na straży jedynie słusznego poglądu, i już przez sam ten fakt staje się podejrzane. Jeśli na dane doświadczenia spojrzymy przez pryzmat modelu wyjaśniającego Frazera, wówczas musimy przyznać rację brytyjskiemu antropologowi. Lecz jeśli go odrzucimy, wówczas ludzkie zachowanie przedstawi się nam w zupełnie innym świetle. Wyjaśnienie szuka racji dla podejmowanej czynności, podczas gdy opis nie ma z tym nic wspólnego. Hipoteza zaproponowana przez Frazera obalona została nie dlatego, iż dane doświadczalne jej nie potwierdzają, lecz, że potwierdzić wcale nie muszą. Uwagi o "Zlotej galęzi" Frazera wydane są w formie dwujęzycznej, gdyż choć sam Wittgenstein wykładając w Cambridge szczególny wpływ wywarł na filozofię brytyjską, to jednak wszystkie swoje prace pisał w ojczystym języku niemieckim. Posiadają one charakterystyczną formę krótszych i dłuższych notatek. Wykorzystane są też cytaty zaczerpnięte ze Zlotej galęzi. Uwagi nie są obszerne objętościowo, jednakże wartość ich jest ogromna. Stawiają bowiem w nieco innym świetle jedno z fundamentalnych dzieł antropologicznych, pozwalając czytelnikowi uwolnić się od pozostawania w jednym (jedynym) paradygmacie. Unaoczniają też, jaką wagę należy przykładać do opisu czegokolwiek, tak aby na tej podstawie można było formułować odpowiednie hipotezy. Andrzej Zaporowski Mauricc Godelier, The Making ofGreat Men. Male Domination of Power among the New Guinea Baruya, tłum. R. Swyer. Cambridge 1988, wyd. 3, ss. 255. Prezentowana praca jest monografią problemową, która z pewnością może zaspokoić gusta wybrednych czytelników. Niestety ciągle mało znana polskim odbiorcom. Stąd stosunkowo późna próba przybliżenia walorów powyższej pracy, która w oryginale ukazała się z górą dziesięć lat temu. Sylwetka francuskiego antropologa średniego pokolenia również nie nabrała jeszcze wyrazistych rysów w opiniach polskich etnologów. Wynika to z niechętnej postawy otwarcie żywionej wobec więks7.0ści teorii inspirowanych marksizmem, a do takich należy Godelierowska koncepcja �232 kultury i społeczeństwa. Konstruowana jest w dodatku w ramach mało u nas popularnej antropologii ekonomicznej, której Godelier jest protagonistą. Doskonalą okazją do przełamania takich uprzedzeń jest właśnie lektura omawianej pracy. Na przykładzie intrygującego problemu, który za chwilę będzie wyjawiony, badacz ukazuje sposób aplikowania teorii marksowskiej do danych empirycznych, a zatem efektywność interpretacyjną przyjętych założeń. Wszelako pierwszym krokiem, w celu pozbycia się wspomnianej rezerwy, jest proste oddzielenie dwu aspektów marksizmu: ideologicznego i naukowego. Godeliera interesuje wyłącznie ten ostatni - marksizm rozumiany jako teoria społeczeństwa. Teoria, która ponadto nie ma być powielana za pomocą empirycznych świadectw, ale twórczo rozwijana. łnnowacyjnym posunięciem Godeliera, jak się dalej przekonamy, jest reinterpretacja niektórych kluczowych tez Marksa i powiązanie ich z klasycznym strukturalizmem. To świeże podejście cechuje wszystkie jego prace. Do najbardziej znanych i cenionych, poza omawianą, należą: Horizon, trajets marksistes en anthropologie (1973), Un cJomaine conteste: L:anthropologie economique (1974), L'ideeL et Ie materiel (1984). Wymienione pozycje doczekały się w szybkim czasie tłumaczeń i licznych wydań w Wielkiej Brytanii, Stanach Zjednoczonych i krajach latynoamerykańskich. Powyższe prace mają charakter wyłącznic teoretyczny. Jedynie The Making of Great Men posiada odmienną form ulę. Książka poświęcona jest w całości zilustrowaniu i interpretacji jednego zjawiska w jego różnorakich przejawach. Jest nim męska dominacja skierowana przeciwko kobietom, zasadniczy rys kultury plemienia Baruya. A społecznym usankcjonowaniem tej wartości jest status greal men. Mężczyzn wyróżniających się szczególnymi umiejętnościami, dzięki posiadaniu i władaniu mocami magicznymi, których pozbawione są kobiety. Męska dominacja jest wyrażana na setki sposobów, w każdej dziedzinie i działaniu. Wydaje się wręcz, że społeczeństwo Baruya podzielone jest na dwie ciągle walczące z sobą "klasy". Zaświadczeniu tego fenomenu słu7.ą liczne i szczegółowe opisy. Lektura frapująca ze względu na swoistość poruszonego tematu i sposób jego przedstawienia. Okazuje się, iż wszelkie demonstracje męskiej zwierzchności i kobiecej podległości, jednoznacznie interpretowane przez zachodniego obserwatora jako dyskryminacja płciowa, ma swoje głębsze uzasadnienie. Autor twierdzi, że u podłoża przedstawionego zjawiska leży obiektywna przesłanka dla jego zaistnienia. Jest ona glęboko ukryta w systemie kulturowej "Iogiki" i uwarunkowaniach funkcjonalnych tej kultury. Francuski etnolog poszukuje jej wraz z czytelnikiem poprzez serię analiz obu porządków, "obiektywnego" i kulturowego, i ujawnia ją dopiero w końcowych fragmentach książki. Pójdźmy jego śladem. Wszystkie dane materiałowe pochodzą z własnych badań autora, który prowadził je wśród Baruya w przeciągu dziesięciu lat. Podstawowe informacje etnograficzne, geograficzne, językoznawcze i historyczne znajdujemy w Przedmowie. Dowiadujemy się tam m.in., że jest to górskie plemię zamieszkujące wnętrze Papui. Utrzymuje się z kopieniactwa, zbieractwa i łowiectwa oraz produkcji i handlu solą. Pierwsze kontakty z białymi nawiązali w 1951 roku, a więc na 15 lat przed podjęciem pierwszych badań przez Godeliera. Jest to plemię uchodźców, którzy przed około dwustu laty, wskutek lokalnych waśni, opuścili rodzime tereny i wdarli się na terytorium czterech innych plemion, zagarniając bezprawnie ich ziemie. Od tego czasu, otoczeni przez wrogie plemiona, znajdują się w stanie permanentnej wojny przerywanej rozejmami lub okresowymi sojuszami. Szczegółowemu zilustrowaniu męskiej dominacji i deprecjacji kobiet poświęcona jest pierwsza z trzech części, na które podzielona jest książka. W drugiej części pracy Godelier zdradza tajemny świat męskich rytuałów i przedstawia zasady hierarchii męskich grup (great men). Poddaje tu interpretacji wcześniej zarysowane zjawisko. Wyłania również podstawowe cechy dwu typów spoleezeństwa występujących w rejonie Melanezji: big men society i great men society, a następnie przeciwstawia je sobie. Pierwszy typ został wyloniony i scharakteryzowany głównie przez Firtha i Sahlinsa, zaś typ drugi zostal wskazany przez Godeliera. Jego przykładem w omawianym rejonie są właśnie Baruya. Godelier podejmuje dyskusję z wymienionymi badaczami - mieści się ona w ramach antropologii ekonomicznej - �233 argumentując, że podstawą do odróżnienia wymienionych typów jest rodzaj gromadzonych dóbr, na których bazie męscy liderzy wspólnot budują swoją uprzywilejowaną pozycję społeczną. W przeciwieństwie do społeczeństw typu big men, Baruya nie gromadzą materialnych środków egzystencji, ale siły ponad naturalne, magiczne. W obu więc przypadkach o prestiżu społecznym decyduje nagromadzenie dóbr o krańcowo różnym charakterze. Część trzecia przedstawia przemiany jakie zaszły w społeczeństwie Baruya w ciągu blisko trzydziestu lat, wskutek polityki kolonialnej rządu australijskiego i działalności misji chrześcijańskich. Nakreślony został obraz całkowicie zdestruowanej kultury. Wyjaśnieniu zasadniczego problemu, dominacji męskiej, wokół której skupiona jest treść całej książki, służą tezy-klucze wcześniej wykonstruowane przez Godeliera w toku podobnych analiz. Niestety Godelicr nie umicścił na łamach książki systematycznego, skróconego choćby wykładu podstaw teoretycznych. Wymagane tezy przywołuje tylko dla potrzeb określonego wywodu, który jest metodyczną interpretacją opisanego zjawiska, tak że wątki opisowe przeplatane są wyjaśnieniami w języku teoretycznym. Nie powoduje to osłabienia wymowy książki - przeciwnie, ale tym, którzy dokładniej chcieliby poznać założenia teoretyczne leżące u podstaw interpretacji, polecam chyba najbardziej podstawową z Godelierowskich prac, uprzednio już wymienioną, Horizon, lrajels marxiSles en anlropologie!. Przybliżyć godzi się jednak te założenia, które umożliwiły aUlorowi ujawnienie funkcji odnotowanych przekonań kulturowych Baruya. Po pierwsze twierdzi on, że funkcje reprodukcji kultury są aktywnie wspierane poprzez świadome i celowe działania podmiotów. Świadomość ludzka dokonuje interpretacji warunków obiektywnych i motywuje działania ludzkie, kreuje więc kulturę wespół z warunkami obiektywnymi. W ten sposób Godelier odrzuca wyjaśnianie zjawisk kulturowych poprzez proste uwarunkowanie przyczynowe ze strony determinant obiektywnych (ekonomia, środowisko przyrodnicze). Przyjęcie powyższego założenia prowadziłoby do interpretowania ludzkich zachowań jako bezwolnych, biernie odtwarzających kulturę i jej determinanty. Jak czytamy w jednym z opracowań na ten temat: "Zgodnie z koncepcją Godeliera ideologia nie powinna być rozpatrywana jako bierny rcl1eks warunków egzystencji społeczeństwa, ale jako źródło aktywności społecznej i indywidualnej, funkcjonującej w efekcie jako czynnik stabilizujący, legitymizujący jego strukturę prawomocnie"2 Z powyższego stwierdzenia wynika jeszcze jeden ważny wniosek, że rodzaj stymulacji zewnętrznej nie przesądza ściśle określonej treści i formy artykulacji kulturowej. O zasadności takiego podejścia przekonujemy się po przeczytaniu drugiej części książki, gdzie Godelier odsłania ukrytą spójnię wartości kulturowych i ich determinant, wskazując tym samym na funkcję omawianej kultury. Dążąc do tego celu Godelier zarysowuje najpierw podmiotowo wyrażane uzasadnienie priorytetowej wartości kultury Baruya - męskiej dominacji. Pouczają o tym tajone przez mężczyzn mity kosmogoniczne. Podstawowym wątkiem owych mitów jest geneza męskiej dominacji, powiązana z mitycznymi wydarzeniami kosmogonicznymi. Mówią one, że u zarania świata Księżyc i Słońce, które pierwotnie stanowiły jedność, rozdzieliły się. Wraz z tym aktem nastąpiło poróżnienie rodzaju ludzkiego - mężczyźni zostali przeciwstawieni kobietom. Oni też zdobyli z pomocą Słońca wladzę nad kobietami, wydarli im bowiem zdobycze cywilizacyjne, których były autorkami. Stąd w przekonaniu mężczyzn kobiety ciągle potencjalnie zagrażają ich władzy, więc wykluczone są z aktywności o kluczowym znaczeniu dla zachowania obecnego ładu społecznego; należą do nich magiczne rytualy inicjacyjne, handel, produkcja soli, wojna i polowanie. Władzę nad kobietami mężczyżni utrzymują dzięki magicznym mocom, w które zostali wyposażeni w akcie kreacji obecnego świata. Stopień nagromadzenia tych mocy stanowi podstawę do hierarchicznego uporządkowania społeczeństwa Baruya. , Zarys poglądów Maurica Godełiera w języku polskim zainteresowany czytelnik znajdzie w pracy A. Palubickiej i S. Tabaczyńskiego. Teoria i praktyka. Wrocław t986, t. I, s. 5-56. 2 A. Pałuhicka. UWl1qi na marginesie pracy zhiorowej: "Marxist Perspectives in Archaeology", M. Spriggs ed., Cambridge 1984, ..Studia Metodologiczne" nr 26. 1991. s. 272. �234 Zdaniem Godeliera, liderzy grup męskich - great men (wicley wojownicy, wieley ogrodnicy, łowcy kazuarów, wytwórcy soli i szamani) z udziałem kulturowo ukształtowanej świadomości, aktywnie wpływają na utrzymywanie ładu społecznego i kosmiczncgo. Oba porządki są bowiem w ich świadomości tożsame. Utrzymaniu owego ładu służą rytuały inicjacyjne i spccjalne rytuały powtarzające i wzmacniające treść mitów kosmogonicznych. Przewodniczą im najwięksi spośród great men. Posiadają oni na tę okazję rytualne przedmioty (kwaimatnie), których zawartości nikt prócz ich dzierżycieli nie zna, aczkolwiek są one własnością klanów, do których przynależą poszczególni liderzy męskich grup. Zgodnie z mitami, mężczyźni otrzymali kwaimalnie w darze od Słońca i Księżyca. Każdemu z nich przypisuje się określoną płeć, tak że efektywnie można nimi manipułować tylko wówczas, gdy "współdziałają" parami. Ale są też kwaimalnie androgyniczne, te i żeńskie, posiadają zdaniem Baruya największą moc magiczną, która zależnie od woli ich posiadaczy może być wykorzystana kreatywnie bądź destrukcyjnie. Właśnie społecznie doniosła pozycja mężczyzn i moc kreowania przez nich świata wynika, w ich przekonaniu, z wejścia w posiadanie żeńskiego aspektu Uniwersum i pozbawienia tym samym aktywnego uczestnictwa kobiet w jego "świadomym" odtwarzaniu. Godelier konstatuje więc, że posiadanie kwaimatnie nakłada na mężczyzn odpowiedziałność za utrzymywanie dotychczasowego ładu społeczeństwa i Uniwersum. Wszak mężczyźni operują w trakcie rytuałów dwiema pierwiastkowymi siłami Uniwersum: męską i żeńską, które Baruya odpowiednio kojarzą ze słońcem i księżycem. Kwaimalnie są zatem zamkniętą w ręku mężczyzn kwintesencją mikro- i makroświata, powielaną w planie kulturowym poprzez liczne symbliczne formy i zachowania. Znaczące, że kwaimalnie posiadają tylko klany utworzone z uchodźców. Klany te postawione są najwyżej w hierarchii społecznej, lecz i między nimi występują stosunki wzajemnej podrzędności, o czym decyduje "płeć" posiadanego przez klan kwaimalnie. Tak, w znacznym uproszczeniu, można przedstawić mistrzowsko przeprowadzony wywód Godeliera, który warto spuentować słowami samego autora. Praktyki rytualne" ... to środek transmisji idei ze świata myśli w świat materialny lub naturę, który zarazem zmienia je w stosunki społeczne, w społeczną istotę. Symboliczne wyrażenia i gesty transformują idee w bezpośrednio dostrzegalną społeczną i materialną rzeczywistość. Ale byłoby błędem sądzić, że Baruya widzą swój świat symboli i rytów jako zwykłe ich odgrywanie, jako reprezentację fundamentalnej rzeczywistości, która oddziałuje na nich w niewidzialny sposób. Symbole nie są po prostu znakami, są także środkami bezpośredniego oddziaływania na tę głęboko osadzoną, choć niewidoczną rzeczywistość" (s. 229). W dalszym ciągu nie znamy jednak powiązania podmiotowo wywiedzionej wartości z jej obiektywną funkcją. Zdaniem naszego autora obiektywną determinantą funkcjonalną kultury Baruya jest stan ciągłej wojny, w którą są uwikłani od ok. dwustu lat. Zagraża ona biologicznym podstawom reprodukcji plemienia, której koniecznym warunkiem są kobiety. Przeto ideologiczne represje dokonywane na kobietach są swego rodzaju ukrytą, nie wyrażoną wprost ochroną i zabezpieczeniem kobiet - konkluduje Godelier. Odsunięte od najbardziej niebezpiecznych czynności, które narażałyby je na konfrontację z wrogiem (wojna, polowanie, handel, piecza nad ogrodami) zapewniają biologiczne podstawy do odnowy społeczeństwa. Paradoksalnie więc, funkcja omawianej kultury, którą jest zabezpieczenie kobiet, podmiotowo wyrażana jest jako deprecjacja kobiet potencjalnie zagrażających mężczyznom. Powyższa konkluzja wspiera jedną z głównych tez Marksa, która stanowi z kolei centralną oś twórczości Godelicra. Zawicra się ona w stwierdzeniu, że funkcje kultury przedstawiane są na poziomie ideologicznym wspak, kreatywny proces konceptualizacji ma charakter logicznej inwersji, jest podmiotowym odwróccniem porządku funkcjonałnego: kobiety które się chroni, w planie kulturowym są represjonowane. Zaznaczają się tutaj wyraźnie jeszcze dwa istotne elemcnty koncepcji francuskiego badacza, korzeniami sięgające marksowskiej dialektyki i strukturalizmu Levi-Straussa. Owocem pierwszej inspiracji jest skłonność do ujmowania rzeczywistości społecznej jako jedności przeciwieństw, których konflikty leżą u podstaw procesu przemian społccznych. Skutkicm tcgo, struktury społeczne posiadają charaktcr dynamiczny. Pod statyczną powierzchnią zjawisk kryje się struktura �235 dynamiczna, czego dowodnym przykładem jest historyczno-kulturowa metamorfoza społeczeństwa Baruya. Ale "Iogiczna" dwoistość funkcjonuje nie tylko na złączu rzeczywistości subiektywnej (kulturowcj) i obiektywnej. Wzorzec ten powiela się w warstwic czysto kulturowej. Z bezładnego potoku kulturowej narracji badacz konstruuje uporządkowane pary opozycyjne: słońce/księżyc i odpowiednio przyporządkowane im pary: mężczyzna/kobieta, natura/kultura, kreacja/destrukcja. I w tym właśnie punkcie u wnikliwego czytelnika może zrodzić się wątpliwość co do sensu przeprowadzcnia obszernej analizy strukturalnej. Innymi słowy, można zapytać o to, czy obie analizy, strukturalna i funkcjonalna są traktowane oddzielnie, czy też w jakiś sposób ta pierwsza miałaby uzupełniać tę drugą? Na to pytanie trzeba odpowiedzieć negatywnie. Analiza funkcjonalna stanowilajedyny i wystarczający klucz do zinterpretowania funkcji męskiej dominacji u Baruya. Zaś analiza strukturalna służyła tylko zobrazowaniu powielania się podstawowej opozycji mężczyzna/kobicta we wszystkich zakresach społecznej i kulturowej aktywności. Rozbudowana analiza strukturalna przesłania w trakcie lektury główny cel książki, którym jest próba ustalenia funkcji i determinant funkcjonalnych męskiej dominacji. Konfuzję czytelnika może pogłębić fakt, że strukturalna "dekonstrukcja" systemu wartości i zestawienie jego elementów w opozycyjne pary, pod względem formalnym przypomina Godelierowską opozycję treści funkcjonalnych do podmiotowych. Między wnioskami wyciągniętymi z obu analiz nie zachodzi żaden związek logiczny. Jednak obie traktowane oddzielnie niosą duży ladunek poznawczy i ich wyniki mogą być wykorzystane w zależności od preferencji badawczych czytelników. Szczególnie warto prześledzić konsekwentną linię argumentacji przedstawioną w ramach analizy funkcjonalnej, która, jak sądzę, będzie nadal stanowiła atrakcyjną i najbardziej płodną poznawczo procedurę wyjaśniającą stosowaną w antropologii. Na koniec warto podkreślić, że strategia badawcza zastosowana przez francuskiego uczonego świadczy o wielkiej znajomości zagadnień związanych z tzw. kulturami pierwotnymi. Kultury te nie dzielą się, jak wiadomo, na autonomiczne części, a zatem badacz nie może ograniczać się do oglądu kilku wyrwanych z kontekstu zjawisk, które pragnie wyjaśnić. Należy więc stosować takie teorie wyjaśniające, których skala pojęciowa może objąć jak największą ilość zjawisk z badanej kultury. Postulat ten został zręcznie wsparty przez formę literacką nadaną książce przez jej autora. O szczególnej wymowie książki zdecydowały więc nie tylko temat, przytoczony materiał źródłowy i jego interpretacja, ale pomysłowe scalenie ich w ramach jednej narracji. Monografia problemowa, której wątek tematyczny dodatkowo wspierany jest określoną teorią, okazuje się być nader oszczędną, a przy tym efektywną formą wypowiedzi; wnosi wiele informacji w ramach ograniczonej literacko formy. Być może ten argument będzie stanowił dodatkową zachętę do zapoznania się z treścią książki, która tak w zwolennikach, jak i przeciwnikach Godeliera rozpala badawczą pasję. Dorota Angutek Andrzej Szyjewski, Symbolika kruka. Między mitem a rzeczywistością, Zakład Wydawniczy NOMOS, Instytut Religioznawstwa - Uniwersytet Jagielloński, Kraków 1991, ss. 291. Przedstawiana tutaj książka - mimo, że została wydana staraniem Instytutu Religioznawstwa UJ - swoją problematyką obejmuje prawie nie istniejący w Polsce poddział etnozoologii, jakim jest etnoornitologia. Dzięki temu, że problem symboliki kruka został w książce przedstawiony bardzo obszernie, zainteresować może nie tylko religioznawców, etnologów i językoznawców, lecz również ornitologów. W swej publikacji autor stara się szeroko opisać różne aspekty występowania kruka w poszczególnych religiach i kulturach. Cala praca stanowi analizę porównawczą wierzeń i mitów �236 w kulturach nie tylko podobnych genetycznie (azjatyckie i amerykańskie), lecz również opisuje podobieństwa w tym zakresie w kulturach całego świata - Europy, Arryki, Australii. Swoją publikacją autor wykazuje niezwykłe podobieństwo wierzeń o kruku, jego nazewnictwa i związków mitologicznych na całym świecie. Celem pracy jest wykazanie "na ile cechy kruka i związane z nim elementy mitów odbijając się w lustrze myśli kształtują jednorodny system, na ile zaś są specyficzne dla danej kultury". Zauważalne są bowiem również cechy wyróżniające poszczególne kultury. Książka podzielona jest na kilka części, ze względu na szereg funkcji kruka, przypisywanych mu przez różne religie świata. Rozważania rozpoczynają się wskazaniem podobieństw mitologicznych pomiędzy kulturami wschodniej Syberii i Północy amerykańskiej. Przejawiają się one w istnieniu tzw. Cyklu Kruka - zjawiska bardzo interesującego naukowców: przedstawiciele paleozjatyckiej grupy językowej, Eskimosi (Inuit), Indianie ata baski ej grupy językowej i rejonu Północno-Zachodniego Wybrzeża amerykańskiego obrali sobie kruka za zwierzę będące w ich systemach religijnych herosem kulturowym, cudotwórcą, stworzycielem świata. Ostrożnie podchodząc do kwestii azjatyckich korzeni Indian amerykańskich, autor zastanawia się czy Cykl Kruka jest widoczną pozostałością migracji, czy też efektem międzykontynentalnej komunikacji. Jak już wspomniałem wcześniej, rozdziały "Symboliki kruka" są ułożone tematycznie i każdy z nich pokazuje ptaka w innej roli. Przyjrzyjmy się postaci kruka. Wśród ludności wschodniosyberyjskiej kruk jest traktowany jako główny bohater mityczny. Rola, jaką spełnia, to pośrednictwo między istotami najwyższymi a ziemią: ludźmi i zwierzętami. Występuje też w roli boskiego posłańca. Jego pośrednictwo nie ogranicza się tylko do tej płaszczyzny. Jest on również pośrednikiem między głupotą a mądrością, pomiędzy elementem męskim a żeńskim. Wynika to - jak się dowiadujemy z książki - z bogatej osobowości kruka: może on być np. mądry a zarazem chciwy i próżny. Jego cechy jako zwierzęcia sprawiają, że staje się również łącznikiem między światem zwierzęcym a światem kultury ludzkiej. Kruk występuje najczęściej jako wykonawca woli boskiej, choć np. u Indian alaskańskich Choolian (nazwa kruka) jest stwórcą kosmosu i pomocnikiem Boga w stworzeniu ziemi. U Tlingitów jest wysłańcem Najwyższych Istot, a u Indian Hopi jest wcieleniem Złego Ducha. Prócz pomocnika lub stworzyciela kruk jest również przedstawiany jako heros kulturowy - organizujący kulturę i dostarczający ludziom wszystkich dóbr. Jednym z bardzo widocznych w mitach jego działań jest wykradzenie "świateł niebiańskich" - Słońca, Księżyca, Gwiazd i ognia itp. Opowiadają o tym bajki wielu plemion, m.in. Koriaków, Eskimosów, Bella Coola. Znajdujemy w nich m.in. odpowiedż na pytanie dlaczego kruk jest czarny - czernieje w momencie wylotu przez komin domu, w którym te światła były przechowywane. Inne mity, np. indyjskie, mówią o tym, że kruk chcąc się dostać do domostw bogów, został strącony piorunem boga Surja i sczerniał. Osobny rozdział autor poświęca kwestii obecności kruka w potopie, wątku charakterystycznym dla wielu religii. Do przypowieści biblijnej przyrównywane są inne mity, bardzo do niej podobne. Ptak ten zostaje, u wielu ludów, przeklęty, gdyż wysłany w poszukiwaniu suchego lądu nie wraca, lecz objada się padliną. Zadanie to wykonuje dopiero gołębica. U Czukczów sprawa przekleństwa związana jest z innym przewinieniem kruka, który oszuka! Stwórcę mówiąc, że powstał sam z siebie (w rzeczywistości powstaje z porzuconej przez Boga skóry renifera). W wielu bajkach kruk występuje w towarzystwie innych zwierząt: sowy, wieloryba, psa. Utożsamiany jest on również z podobnymi do siebie ptakami np. kormoran w jednej z legend nazwany jest morskim krukiem. Wiele zwierząt jest pokazanych jako jego pomocnicy, oszukiwanych przez niego, czasami to one oszukują jego. Jest to także ptak szamański - pomocnik w prowadzeniu nauk tajemnych (u Nanajów), lub nauczyciel szamanów (Syberia, obszary eskimoskie i indiańskie). Przenosząc dusze zmarłych �237 w zaświaty, staje się łącznikiem między dwoma światami, stąd wywodzi się np. słowiańskie przekonanie o kruku jako zwiastunie śmierci. Dopełnieniem obrazu kruka jest jego występowanie w symbolice alchemicznej - jako pomocnika czarnoksiężnika i symbolu poznania oraz wiedzy. Nie wyczerpuje to pełnego obrazu kruka w tej symbolice. Opisując role pełnione przez kruka autor wskazuje, że jego postać można często odkryć jedynie poprzez porównania językowe, oraz przez wskazanie w danym bohaterze cech, które ewidentnie należą do kruka. Jak wiemy z literatury cechy te są bardzo podobne nie tylko na obszarach powiązanych kulturowo (Azja i Ameryka), lecz również w innych częściach świata. Nasza bajka o kruku i lisie ma być odbiciem azjatyckich i amerykańskich przypowieści. Autor w swej książce przedstawia bogaty materiał empiryczny i porównawczy. Z treści przedstawionej we wprowadzeniu wynika, że jest znawcą tego gatunku, także na płaszczyźnie typowo ornitologicznej - pojawiają się tu bowiem fakty z biologii i ekologii tego ptaka (s. 93). Jest to książka bardzo cenna z religioznawczego i etnologicznego punktu widzenia, jednakże można się dopatrzyć w niej kilku uchybień i nieścisłości. Wytłumaczenie pojęcia "symbol" zostało potraktowane skąpo, brakuje szerszego potraktowania go w przypadku istnienia wielości poglądów na ten temat. W pierwszym rozdziale ujawnia się ostrożne podejście A. Szyjewskiego do problemu azjatyckiego pochodzenia tubylców amerykańskich (s. 16, 17), mimo że jest to sprawa oczywista dla etnologa. W kilku przypadkach, powołując się na teorie naukowe, autor zapomina o podaniu w przypisach nazwisk ich twórców (s. 16), mimo że robi to np. na s. 55. Zauważyć również należy, że kruk w tej pracy, prócz przedstawienia go jako gatunku, jest widziany także jako przedstawiciel całej rodziny krukowatych. Stąd też na s. 59 autor pisze, że "na półkuli południowej, w Australii, kruk reprezentowany jest przez wronę ... ", która jest związana z gwiazdozbiorem Kruka. Niezrozumiałe jest jednak podanie tutaj, jako australijskiego odpowiednika krukowatych, strzyżyka (także należącego do gwiazdozbioru Kruka), który nie ma nic wspólnego z tą rodziną. Jest to zbyt daleko idąca dowolność. Mimo tych kilku błędów, książkę można potraktować jako niezwykle cenną. Porusza tematykę etnoornitologiczną i to w tak obszernym i kompleksowym ujęciu. Jest to jedna z niewielu pozycji książkowych zajmujących się tą tematyką. Częściej poruszają ją artykuły, zawierające niewielką porcję treści i nie wyczerpujące tematu. Być może, ta pierwsza, znacząca praca etnoornitologiczna wydana współcześnie w Polsce, jest zapowiedzią szerszego cyklu wydawniczego o ptasiej symbolice, które są oczekiwane nie tylko przez etnologów, lecz także przez ornitologów. Krzysztof Mączkowski Sergiusz K o wal s k i, Krytyka solidarnościowego rozumu. Studium z socjologii myślenia potocznego, Warszawa 1990, ss. 162. Oto mamy jeszcze jedną pozycję na temat "Solidarności". Cóż można dodać do tego wyeksploatowanego w dziesiątkach artykułów i książek tematu? Przecież każdy z nas "sam wie najlepiej jak było", będąc mniej lub bardziej bezpośrednim obserwatorem czy nawet uczestnikiem solidarnościowego ruchu. Z tych powodów można by sądzić, że napisać jeszcze coś ciekawego na ten temat, i to tak, żeby móc zainteresować kogoś więcej niż tylko polityków czy socjologów, jest niezmiernie trudno. A właśnie książka S. Kowalskiego jest atrakcyjna zarówno dla specjalistów jak i nieprofesjonalistów, także dla etnografów. Jak mówi podtytuł, jest to studium z socjologii myśłenia potocznego. Dokładniej - jest to �238 próba rekonstrukcji solidarnościowej ideologii z lat 1980-1981. Zadanie było tym trudniejsze, że ideologia ta zawierała pewien paradoks. Jej zasadniczym hasłem był pluralizm polityczny. Jednocześnie wzywano do jedności poglądów wszystkich uczestników ruchu. Działo się tak, gdyż - jak słusznie zauważa S. Kowalski - "ideologia jakkolwiek rozumiana jest fenomenem usytuowanym na przecięciu dwóch obszarów: świadomości jednostek i działan zbiorowych, zawsze mająca za ostateczny punkt odniesienia społeczne uniwersum" (s. 140). Analizując ideologię "Solidarności" autor odwołuje się do kształtujących ją potocznych wyobrażen demokracji, wolności, obrazu panującego Systemu i przyczyn tkwiącego w nim Zła lub też oczekiwanego Nowego Ładu. Bardzo interesujące są te rozważania, które ustalają, do jakich wartości odwoływała się solidarnościowa społeczność. Również tutaj mamy do czynienia ze swoistym synkretyzmem. Z jednej strony występuje odwoływanie się do tradycji ruchów wyzwolenczych, do historii Polski przedwojennej i do faktów do tej pory skazanych na zapomnienie. Bardzo silnie akcentowano katolickość polskiego narodu i wielką rolę Kościoła. Z drugiej strony wynikające z tej narodowo-katolickiej tradycji wartości stapiały się z niektórymi cechami socjalizmu. Wszystko to razem uznawane było często za tradycyjnie polskie, za naczelne wartości "Solidarności". Ideologia potrafiła połączyć to co dobre z idei kapitalizmu i komunizmu, a wszystko to było zgodne z najważniejszymi zasadami chrześcijanstwa. Co jest bardzo istotne - jak dowodzą analizy Kowalskiego - to to, że ideologia ta powstała z mocno akcentowanego rozróżnienia Dobra i Zła. My = Społeczenstwo (dobro) i Oni = Władza, System (zło) to opozycja, wokół której ogniskowały się uczucia, postawy, poglądy członków i sympatyków "Solidarności". Nawet zło, które mocno zakorzenione funkcjonowało w społeczenstwie - jak alkoholizm, łapówkarstwo, kradzieże, aborcja - ideologia potoczna tłumaczyła jako "powierzchowną naleciałość", która nie jest w stanie skazić prawdziwie dobrej natury Polaków. S. Kowalski nazywa to ideologią eksternalizacji zła narzuconego przez System. W tych rozważaniach autor - korzystając z uwag M. Eliadego - dopatruje się w ideologii powielania mitycznych precedensów, jak chociażby samo opisywanie świata w kategoriach dobra i zła, czy też potoczne wyobrażenie okresów społecznych protestów i robotniczych zrywów, podkreślające ich ahistoryczny wymiar, gdyż "wykazują one wszelkie cechy cyklicznego czasu mitycznego" (s. 81). Sięgając do teorii mitu codziennego R. Barthesa, S. Kowalski opisuje bardzo mocno kształtujący ideologię mit większości. Takie spojrzenie z różnych stron, zresztą bardzo en vogue, nadaje omawianym problemom szerszą perspektywę i wiarygodność, a co więcej, pozwala patrzeć na nie z większego dystansu. Krytyka solidarnościowego rozumu jest książką sensu stricto socjologiczną. A czym może ona stać się dla etnografów? Wyniki socjologicznych badan nad ideologią mogłyby być punktem wyjścia dla dociekan etnograficznych. Nie chciałbym tutaj wdawać się w definicyjne spory (najczęściej jałowe), wytyczające ostrą granicę pomiędzy socjologią a etnologią. Zaznaczę tylko, że do socjologicznych analiz ideologii "Solidarności" etnograf dorzuciłby i inne opisy, chociażby - na co zwraca uwagę S. Kowalski - podobieństwa w sposobie celebracji świąt i rocznic należących do różnych porządków ideologicznych, jak np. 11 listopada, l maja, rocznice grudnia 70. Takie dokładne etnograficzne analizy tych uroczystości na pewno dodałyby wiele interesujących szczegółów do przedstawionego potocznego myślenia. Ciekawe byłyby także prezentacje stereotypów, dotyczących ludzi związanych z władzą, członków Partii, znających się na wszystkim dyrektorów czy członków rządu. S. Kowalski podaje ich stereotypowe cechy charakteru, ale nie mniej interesująca byłaby prezentacja ich stereotypowych portretów fizycznych (mogłaby to być wspaniała galeria postaci) czy też sposobów spędzania przez nich wolnego czasu - niech byłyby to opisy partyjnych bankietów, polowań czy bali, których tak wiele swego czasu krążyło wśród ludzi. Oczywiście, podobne badania nic byłyby już analizowaną przez Kowalskiego ideologią potoczną "Solidarności", chociaż mogłyby dodać do niej wiele interesujących szczegółów. Badania takie musiałyby się jednak oprzeć na innej bazie materiałowej niż baza autora Krytyki solidarn(),~ciowego rozumu. �239 Interesująca by/aby też prezentacja przeciwstawnego dla ideologii "Solidarności" potocznego myślenia ludzi z obozu tamtejszej władzy. Na końeu chcialbym zaznaczyć, że pracę S. Kowalskiego uważam za niezbędną lekturę dla tych, którzy zajmują się kulturą współczesnej Polski. W sposób oczywisty powinna stać się ona obowiązującą dla socjologów. Powinni ją także zauważyć etnografowie. Wystarczy zwrócić uwagę na fakt, że we współczesnej sztuce ludowej czy folklorze pojawiają się często symbole, elementy, nieraz cale tematy inspirowane bezpośrednio historią "Solidarności", a Krytyka solidarnościowego rozumu niewątpliwie w sposób jasny i precyzyjny pozwala lepiej zrozumieć fenomen solidarnościowej ideologii, do której odwołują się, a zarazem ją kształtują, współcześni Polacy. Ideologii, bez której znajomości niezrozumiałe wydać się mogą procesy zachodzące współcześnie w polskim społeczeństwie. Hubert The Culture-Bound Syndromes. Folk Illnesses of Psychiatric by R. C. Simons and C. C. Hughes, O. Reidel Publishing Culture and Disorder, and Depression. Studies in the Anthropology and Anthropological Company, Oordrecht and Cross-Cultural ed. by A. Kleinman and B. Good, University of California Czachowski Interest, ed. 1985, ss. 516; Psychiatry of Affect Press, Berkeley 1985, ss. 535. Problematyka z pogranicza antropologii, psychologii i psychiatrii jest od dawna przedmiotem zainteresowania badaczy. W ostatnich dziesięcioleciach intensywne studia z tej dziedziny doprowadzi/y do wyłonienia się takich subdyscyplin (czy interdyscyplin), jak antropologia psychiatryczna czy psychiatria międzykulturowa. Właśnie w przypadku chorób, którymi interesują się psychiatrzy najwyraźniej ujawniły się kulturowe uwarunkowania ich wyodrębniania, etiologii i leczenia. W związku z tym utworzono termin "syndromy uwarunkowane kulturowo" (culture-bound syndromes) na określenie takich zestawów symptomów, które w różnych kulturach mają różne znaczenie i nie posiadają odpowiedników w zachodniej, biomedycznej systematyce jednostek chorobowych. Zainteresowanie tym zagadnieniem wiąże się z problemami praktycznymi: czy zachodnie kategorie analityczne mogą być stosowane przez psychiatrów do badania syndromów chorobowych występujących w innych kulturach oraz w międzykulturowej praktyce leczniczej (traktuje o tym m.in. interesująca książka E. F. Torrey'a, przełożona na język polski, Czarownicy i psychiatrzy, Warszawa 1981). Okazuje się, że symptomy uznawane przez medycynę zachodnią za przejaw choroby psychicznej, w innych kulturach mogą nie być uważane za oznaki choroby, a nawet bywają wartościowane dodatnio. Także przyjmowane implicite jako uniwersalne rozróżnienie między chorobami umysłu i ciała nie występuje w większości kultur. Problematyka ta mieści się ponadto w szerszym kontekście sporu między przedstawicielami podejścia relatywistycznego i uniwersalistycznego, wiąże się z kwestią przekładalności pojęć badanych kultur na język własnej kultury. Książka The Culture-Bound Syndromes ... jest jakby podsumowaniem wielkiej kariery tytułowego terminu, a jednocześnie zwraca uwagę na jego słabe strony, ograniczające dalsze jego stosowanie. Obszerna praca składa się z artykułów napisanych przez 30 autorów. Niektóre z tych artykułów to już pozycje klasyczne, inne przedrukowano z nowszych publikacji, część napisano specjalnie do tego tomu. Nie sposób omawiać tutaj treści poszczególnych artykułów przedstawiających różne ludowe syndromy, takie jak latah w Malezji i na Filipinach, amok w Malezji i Indonezji, koro w Chinach i Malezji, czy susto w Ameryce Łacińskiej. Przez całą książkę przewija się problem przekładalności tych syndromów na kategorie diagnostyczne używane w psychiatrii. C. C. Hughes w części wprowadzającej omawia różne stanowiska odnośnie do tego problemu, od �240 skrajnie relatywistycznego, poprzez różne wersje podejścia umiarkowanie relatywistycznego, aż do stanowiska stwierdzającego uniwersalność standardowych kategorii diagnostycznych stosowanych w psychiatrii. Redaktorzy opowiadają się za stanowiskiem umiarkowanym, postrzegając możliwości przekładu "syndromów kulturowo uwarunkowanych" na kategorie wyróżnione w ostatniej wersji Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (OSM-III), opracowanej przez Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne. C. C. Hughes szczegółowo omawia cechy tego systemu klasyfikacyjnego, pozwalające, jego zdaniem, przckraczać granice kulturowe: ateoretyczne podejście w odniesieniu do etiologii, opisowe traktowanie symptomów, z naciskiem na łatwe do zidentyfikowania symptomy zachowaniowe, możliwość tworzenia złożonych konstruktów diagnostycznych w miejsce pojedynczej diagnozy, procesualną koncepcję choroby, z podkreśleniem płynności granicy między zaburzeniem i "dobrym samopoczuciem". Z powyższym zagadnienicm wiąże się także kolejny przedmiot sporu: jaka jest rola podłoża neurofizjologicznego w "syndromach uwarunkowanych kulturowo". Autorzy podjęli próbę zbadania wpływu czynników biologicznych i kulturowych na wykształcenie się poszczególnych syndromów. Rezultaty odzwierciedla podział tomu na trzy główne części: pierwszą, traktującą o tych chorobach ludowych, w których czynnik neurofizjologiczny ma ważne znaczenie; drugą, grupującą te choroby ludowe, w których czynniki kulturowe odgrywają podstawową rolę, choć przypuszczalnie również czynnik neurofizjologiczny ma pewne znaczenie; trzecią, dotyczącą chorób ludowych. których zdaniem autorów nie należałoby zaliczać do syndromów typu psychiatrycznego. Generalnie, postuluje się w tym tomie uwzględnienie zarówno jednego, jak i drugiego rodzaju czynników i połączenie wysiłków przedstawicieli różnych dyscyplin dla wyjaśnienia ich oddziaływania. Sporo miejsca poświęcono w książce samemu terminowi "syndromy kulturowo uwarunkowane". Redaktorzy wskazują na jego wieloznaczność. Czasem jest on używany w znaczeniu "specyficzny dla danej kultury", ale, jak wskazuje literatura, analogiczne zespoły symptomów pojawiają się niekiedy w różnych kulturach (np. odpowiednik malajskiego i filipińskiego latah - zwany imu, występuje u Ajnów). Jeśli natomiast rozumieć omawiany tcrmin jako wskazanie na ścisły związek tych syndromów z ich środowiskiem kulturowym, to błędne jest ich oddzielcnic od innych chorób ludowych, na które również wywiera wpływ kultura. R. C. Simons wskazuje także na etnocentryzm zawarty w tej kategorii. Wydziela ona zjawiska, dla których wspólny ma być fakt, że występują one poza zachodnim społeczeństwem. Ale to założcnic jcst błędne, bowiem i w społeczeństwach zachodnich można znaleźć przykłady "syndromów uwarunkowanych kulturowo". Mimo owych usterek, redaktorzy zachowują ten termin jako szeroko stosowany w literaturze przedmiotu, proponując jednak ograniczenie go wyłącznie do zaburzeń typu psychiatrycznego (i w związku z tym wyłączenie z jego zakresu np. susto). Wówczas "syndromy uwarunkowane kulturowo" stanowiłyby fragment szerszej kategorii: chorób ludowych (Jólk illnesses). Takie ograniczenie, przyjęte zapewne ze względów praktycznych (wydzielenie tych chorób, które są obiektem zainteresowania psychiatrów), nie wydaje się jednak uzasadnione, skoro te inne choroby również są uwarunkowane kulturowo, a ponadto, na co zwracają uwagę sami autorzy, rozróżnienie soma/psyche jest charakterystyczne dla zachodniej wizji świata, obce natomiast innym kulturom. Propozycją autorów jest tak7.e wyodrębnienie większych zespołów, grupujących syndromy o analogicznych symptomach, występujące w różnych kulturach. R. C. Simons nazwał je taksonami. Według owych taksonów ułożone są artykuły w poszczególnych częściach pracy. Dodać należy, że książkę uzupełnia bardzo użyteczny słownik (autorstwa C. C. Hughesa) "syndromów uwarunkowanych kulturowo" wraz z obszcrną bibliografią. Druga z omawianych książek - Culture and Depression ... , dotyczy tej samej problematyki, ujętej wszakże od innej strony. Punktem wyjścia nie są tu ludowe syndromy, lecz jednostka chorobowa wyróżniana w psychiatrii - depresja. Wzmożone zainteresowanie międzykulturowymi studiami nad depresją przypada na lata 70-80. Depresja, choć jest jedną z najdawniej znanych w psychiatrii dolcgliwości psychicznych, ci"glc jest przedmiotem sporów specjalistów. Pojęcie depresji odnoszone jest czasem do samopo- �241 czucia, czasem do pos7,czególnych symptomów bądź do całego syndromu dolegliwości, Teorie wyjaśniające etiologir,: i cechy depresji wskazują na oddziaływanie mechanizmów genetycznyeh, biochemicznych, psychodynamicznych, behawioralnych i kulturowych, Problemy dotyczące pojęcia depresji komplikują się jeszcze bardziej, gdy przekraczamy bariery kulturowe, Przegląd obszernej literatury na temat depresji pokazuje, że w różnych kulturach wyraża się ona w różny sposób, Na przykład w obrazie depresji w nie-zachodnich kulturach nie występują z reguły takie charakterystyczne dla depresji w kulturze zachodniej symptomy, jak poczucie winy i samooskarżanie się, Składnik dcpresji, jakim jest dysforia (smutek, poczucie bcznadziejności, brak radości życia), w niektórych społeczeństwach jest wartościowany dodatnio, Na przykład dla buddystów dysforia jest pierwszym krokiem na drodze do zbawienia, Wielkie zróżnicowanie postaei występowania depresji doprowadziło niektórych badaczy do wniosku, że w istocie w wielu społeczeństwach nie istnieje odpowiednik depresji w zachodnim rozumieniu, Natomiast inni badacze, szczególnie psychiatrzy, uznają depresję za zjawisko uniwersalne, polegające po prostu na zaburzeniu równowagi pro<.:esówchemicznych w organizmie, Jednak ten biomedyczny paradygmat okazał się nieprzydatny w badaniach międzykulturowych, Stanowisko pośrednie wiąże się z próbami zbadania, co w doświadczaniu i wyrażaniu dolegliwości typu depresji jest uniwersalne, a co uwarunkowane kulturowo, Autorzy omawianej książki zwracają uwagę na słabości zarówno skrajnie uniwersalistycznego stanowiska psychiatrów, jak i skrajnie relatywistycznego podejścia wielu antropologów, Postulują zatem przekraczanie baricr międzydyscyplinarnych, które według nich są znaczącą przeszkodą w postępie badań nad zaburzeniami psychicznymi i depresją w szczególności, Za takie pożyteczne forum dialogu między antropologami, psychologami i psychiatrami zainteresowanymi problemami psychiatrii międzykulturowej można uznać Culture and Depression", Poszczególne artykuły pokazuj" jak różnorodnie interpretowane jest i organizowane spolecznic uczucie dysforii w różnych kulturach, Szczegółowe badania oparte na pracy etnograficznej, a także klinicznej i epidemiologicznej starają się naświetlić rolę kultury w kształtowaniu zaburzeń depresyjnych w różnych środowiskach kulturowych, m.in, na Nowej Gwinei, Sri Lance, w Chinach, Iranie, u Indian Ameryki Północnej, Omówię przykładowo dwa z tych artykułów, choć wszystkie są godne uwagi, Badania Il Gooda, M, DelVecchio Good i R, Moradiego nad interpretacją choroby depresyjnej u Irańczyków wykazują, że smutek, żałoba, rozpacz, to emocje o centralnym znaczeniu dla irańskiego etosu, emocje posiadające sens symboliczny, Tragedia, niesprawiedliwość, męczelistwo, to tematy podstawowe w iraliskiej filozofii, historii, religii, Dla szyitów irańskich głęboki żal, smutek jest doświadczeniem religijnym, a więc zdolność odczuwania dysforii jest wartościowana dodatnio jako wyznacznik glębi osobowości, Jednakże Irańczycy odróżniają od tego rodzaju smutku dcpresję ~ /uj/'(jhali, i w tym przypadku szukają pomocy lekarza, Depresja jest wszakże artykułowana i interpretowana w specyficzny sposób, odmienny niż w kulturze zachodniej, Do jej symptomów nalcży poczucie smutku i żalu związane z utratą kogoś bliskiego, rozpacz z powodu życiowych problemów. np, biedy, niepokój wynikający z konfiiktów międzyludzkich, ponadto rozmaite dolegliwości somatyczne, Wszystkie te odczucia mają specyficzne kulturowe znaczenie i uproszczeniem jest ich izolowanie jako oddzielnych psychiatrycznych symptomów, Innym, interesującym przykładem połączenia badań antropologicznych z klinicznymi badaniami psychiatrycznymi, jest studium A. i ], Kleinman nad zaburzeniami depresyjnymi u Chińczyków, Ilustruje ono tezę, że doświadczenie i sposób konceptualizacji negatywnych emocji wiążą się z systemami władzy, Wnioskując z wywiadów przeprowadzanych z pacjentami, autorzy stwierdzają, że traumatyczne doświadczenia rewolucji kulturalnej przyczyniły się do odczuwania wykorzenienia, niepewności. alienacji, osłabienia poczucia własnej wartości. Autorzy zwracają również uwagę na fakt ignorowania we współczesnej medycynie chińskiej tradycyjnego nacisku na przyczynowość psychosomatyczną, Pomija się psychologiczne i społeczne aspekty chorób, w tym :lepresji, uznając jedynie przyczyny fizjologiczne, Zaprzeczenie, jakoby we współczesnych Chinach LuJ t. LXXV �242 istniała dysforia w sensie społecznym, jest, według A. i J. Kleinman, "neutralną i bezpieczną pozycją w kontekście ideologicznym, w którym depresja ma potencjalnie niebezpieczne implikacje polityczne". Redaktorzy tomu podkreślają, że biologiczny komponent deprcsji jest ważny i nie można go pomijać, ale jednocześnie należy pamiętać, że jej wyraz jest kształtowany kulturowo. Depresji nie można wyjaśnić ani odwołując się wyłącznie do uniwersalnego substratu, ani też jedynie do specyficznych warunków kulturowych. Obie przedstawione tutaj prace mogą być interesujące dla antropologów zajmujących się medycyną i psychologią, dla psychologów i psychiatrów wykraczających poza granice własnej kultury. Obie książki stanowią poważny wkład do antropologii medycznej i psychiatrii międzykulturowej. Znaczące jest, że obie ukazały się w tym samym czasie, w kulminacyjnym okresie dyskusji nad ograniczeniami i możliwościami psychiatrii transkulturowej. Autorzy jednej i drugiej pozycji zajmują przy tym zbliżone stanowisko w stosunku do omawianych problemów. Dodać trzeba, że książki te ukazały się w ramach dwóch ważnych serii prezentujących dorobek z zakresu antropologii medycznej: pierwsza w serii Culture, Illness and Healing (pod redakcją A. Kleinmana), druga w serii Comparative Studies of Health Systems and Medical Care (pod red. C. Leslie). Danuta Włodzimierz 1990, ss. 157. Piątkowski, Spotkania z inną medycyną, Wydawnictwo Penkala-Gawęda Lubelskie, Lubiin Omawiana książka zainteresuje na pewno badaczy zajmujących się problematyką z zakresu antropologii medycznej i socjologii medycyny. Adresowana jest ona również do szerszego kręgu czytelników, dzięki jasnemu, przystępnemu wykładowi i przejrzystej, nie przeładowanej przypisami, formie. Medycyna komplementarna (inaczej: alternatywna, niekonwencjonalna, nieoficjalna) cieszy się obecnie dużym powodzeniem, tak w Polsce, jak i w innych krajach. Pozostaje jednak, szczególnie u nas, słabo zbadana. Istnieje stosunkowo obszerna, choć w większości przyczynkarska, literatura etnograficzna na temat lecznictwa ludowego, zwłaszcza z końca XIX i początku XX wieku. Brakuje natomiast opracowań dotyczących współczesnych niekonwencjonalnych praktyk leczniczych nie ludowego pochodzenia. Zainteresowany czytelnik może znaleźć książki, broszury, liczne czasopisma zawierające praktyczne porady na temat stosowania takich czy innych metod medycyny niekonwencjonalnej, adresy bioenergoterapeutów czy zielarzy, bądź też informacje samych praktyków owej "innej medycyny" o ich sposobach terapii. Trudno jednak napotkać prace, które przedstawiałyby medycynę komplementarną jako specyficzne zjawisko kulturowe, próbowały wyjaśnić przyczyny jej popularności; brakuje prac zarówno stricte naukowych, jak i popularnonaukowych, które pozwoliłyby tzw. "szaremu czytelnikowi", zasypywancmu wiadomościami o rozmaitych cudotwórcach, spojrzeć z pewnego dystansu na te zjawiska. Książkę W. Piątkowskiego można uznać za pierwszą poważną pozycję próbującą choć po części wypełnić tę lukę. Autor jest socjologiem medycyny, interesuje się lecznictwem niekonwencjonalnymjuż od dłuższego czasu, opublikował szereg opracowań na ten temat (artykuły, książeczki z serii "Nauka dla Wszystkich"). Prezentowana książka omawia systematycznie różne formy "innej medycyny" w Polsce, w przekroju historycznym (choć autor podaje również porównawcze dane dotyczące niekonwencjonalnego lecznictwa w krajach zachodnioeuropejskich). Szczególnie warta podkreślenia jest próba uporządkowania bardzo dotąd nieustabilizowanej terminologii, zawarta w rozdziale pierwszym. �243 Kolejne cztery rozdziały pracy poświęcone są: "lecznictwu niemedycznemu" w Polsce od "okresu pierwotnego" do końca wieku XIX, charakterystyce nieprofesjonalnych terapeutów tego okresu, niekonwencjonalnym mctodom Icczenia w XX wieku i terapeutom XX-wiecznym, z uwzględnieniem współczesnych healerów. Następny rozdział przedstawia wyniki wstępnych badałl socjologicznych i psychologicznych nad samolecznictwem, lecznictwem ludowym oraz praktykami uzdrowicieli (przede wszystkim Clive'a Harrisa). Kolejny, krótki rozdział daje porównawczy zarys sytuacji lecznictwa niekonwencjonalnego w Europie Zachodniej. W końcowej części pracy autor omawia podstawowe cechy niektórych, wybranych metod niekonwencjonalnego leczenia, m.in. akupunktury, chiropraktyki i osteopatii, mesmeryzmu, homeopatii, naturopatii, ziołolecznictwa. Książka zaopatrzona jest w tabelę systematyzującą w przejrzystej formie cechy poszczególnych wyróżnionych przez autora rodzajów "lecznictwa niemedycznego", w zestaw fotografii, bibliografię oraz krótkie streszczenie w języku angielskim. W. Piątkowski proponuje na określenie omawianego zakresu zagadnień termin: "lecznictwo niemedyczne". Przeciwstawia się stosowaniu terminu "medycyna", twierdząc, że takie cechy medycyny naukowej, jak rozbudowana wiedza oparta głównie na eksperymencie, doskonalenie teorii, ciągła weryfikacja metod i technik, odróżniają jakościowo medycynę od "lecznictwa niemedycznego". Sam jednak zwraca uwagę, że niemożliwe jest wyznaczenie ścisłej granicy między nimi, że "na różnych etapach (... ) rozwoju nauk medycznych przedstawiciele nauki i sztuki lekarskiej (... ) arbitralnie wyznaczali linię podziału między tym, co jest medycyną (nauką), a co medycyną nie jest" (s. 16). Zmienność historyczna zakresu medycyny naukowej przejawia się również obecnie w postępującej akceptacji niektórych środków (zwłaszcza roślinnych) medycyny ludowej a nawet całych gałęzi terapii niekonwencjonalnych, czego najlepszym przykładem jest akupunktura. Coraz silniejsza jest w środowisku medycznym tendencja do zacierania przedziałów między medycyną naukową i praktykami niekonwencjonalnymi (nurt "medycyny naturalnej" czy "holistycznej"), wydaje się więc, że nic ma potrzeby tak rygorystycznego oddzielania terminologicznego tych dziedzin. Tym bardziej nie jest to uzasadnione z punktu widzenia etnologa, który nie rezygnuje przecież z używania terminów "prawo ludowe" czy ,.ekonomia społeczeństw pierwotnych", choć zdaje sobie sprawę z jakościowych różnic między prawem czy ekonomią w różnych typach społeczeństw. Dodatkowym argumentem może tu być uzus językowy. Człon drugi proponowanego przez autora terminu wydaje się niezręczny. Występuje tu podwójna negacja - omówiona wyżej negacja użycia terminu medycyna w stosunku do dziedziny praktyk niekonwencjonalnych zostaje wzmocniona przez wprowadzenie przymiotnika "niemedyczne". To dodatkowe, a niepotrzebne już chyba "obwarowanie" wynika zapewne z rygorystycznej postawy autora. Proponowałabym raczej określenie: medycyna (lub, jak chciałby autor, lecznictwo) komplementarna, wskazujące na uzupełniający jej charakter w stosunku do medycyny oficjalnej. W. Piątkowski pisze (s. 115), że być może w przyszłości "pojawi się potrzeba wprowadzenia nowego pojęcia «lecznictwo komplementarne»" w miejsce terminu "Iecznictwo niemedyczne", ale wymaga to głębokich zmian w świadomości zdrowotnej i systemie opieki medycznej. Uważam, że już obecnie uprawnione jest nazywanie tej "innej" medycyny komplementarną, bo chociaż nie jest nią zapewne z punktu widzenia większości przedstawicieli medycyny oficjalnej, to dla pacjentów stanowi właśnie uzupełnienie leczenia w placówkach służby zdrowia. Posługując się jako kryterium klasyfikacji cechami terapeutów i stosowanych przez nich terapii (s. 18), autor wyróżnił trzy formy czy rodzaje "Iecznictwa niemedycznego" : samolecznictwo, lecznictwo ludowe i praktyki lecznicze uzdrowicieli. Podział ten, którego punkt wyjścia jest typowo socjologiczny, skupiający się na zachowaniach, ma jednak pewne słabości, szczególnie w odniesieniu do lecznictwa ludowego. To ostatnie zostało oddzielone od samolecznictwa. Tymczasem samolecznictwo stanowi ważną część lecznictwa ludowego, którego nie można ograniczać tylko do l)raktyk nieprofesjonalnych terapeutów, takich jak tradycyjne akuszerki - "babki", owczarze kowale, znachorzy. Trzeci z wyróżnionych przez autora członów, obejmujący m.in. bioenergoterapię, radiestezję, polarity, irydoskopię, homcopatię, nastręcza szczególnych trudności ter- �244 minologicznych. W. Piątkowski proponuje opisowe określenie: "praktyki lecznicze uzdrowicieli". Jednak poszczególne dziedziny tego rodzaju lecznictwa obejmują nic tylko praktyki, ale i towarzyszącą im wiedzę. Ponadto pokrewne wymienionym wyżej terapiom są pewne praktyki samolecznicze (i profilaktyczne), takie jak akupresura czy relleksoterapia, ćwiczenia zdrowotne, dietetyka (np. makrobiotyka, wegetarianizm). Można by się zastanowić nad zastosowaniem do tego szerokiego kompleksu zjawisk terminu "medycyna nieortodoksyjna". Wskazuje on na niezgodność z doktryną medycyny oficjalnej, a jednocześnie pewne poczucie więzi z nią. Przyjęty układ książki powoduje, że występują w niej niekiedy powtórzenia. Wynikają one częściowo z wydzielenia osobnych rozdziałów poświęconych rozwojowi "lecznictwa niemedycznego" i nieprofesjonałnym terapeutom. Stąd np. w ostatniej części rozdziału 5. poświęconej healerom powtarzają się pewne wiadomości z rozdziału 4. Ponadto rozdział 8. wydaje się jakby "doczepiony". Autor pisze, że poda w nim informacje o niektórych niekonwencjonalnych praktykach, których założeń nie przedstawił poprzednio. Tymczasem informacje np. o chiropraktyce i osteopatii, mesmeryzmie, homeopatii czy naturopatii zostały jUi: dość szeroko zaprezentowane w końcowej partii rozdziału 3., gdzie mowa o dziewiętnastowiecznych uzdrowicielach. Prawdopodobnie lepszym wyjściem byłoby zamieszczenie, zamiast ostatniego, 8. rozdziału, aneksu zawierającego charakterystykę poszczególnych terapii komplementarnych. Wspomnijmy jeszcze, że dla etnologa nieuzasadnione jest ujmowanie w cudzysłów słowa wiedza w kontekście lecznictwa łudowego. Takie traktowanie wiedzy ludowej wynika z przyjętej przez autora perspektywy biomedycznej; w tym ujęciu tylko zbiór twierdzeń naukowych zasługuje na miano wiedzy (bez cudzysłowu). Wszystkie te uwagi, dotyczące przede wszystkim tak dyskusyjnych spraw terminologicznych, nie podważają wartości pracy, którą można uznać za pionierską próbę usystematyzowania wiadomości o różnorodnych dziedzinach łecznictwa niekonwencjonalnego. Słuszne jest łączne ujęcie przez autora lecznictwa łudowego i praktyk uzdrowicieli jako różnych form "innej" medycyny, tym bardziej, że współcześnie ich wzajemne oddziaływanie jest bardzo silne. Cenne jest (choć z konieczności skrótowe) historyczne potraktowanie tematu, tak rzadkie w pracach pisanych przez socjologów. Autor przytacza interesujące wyniki pilotażowych badań, zastanawia się nad czynnikami wpływającymi na popularność praktyk nickonwencjonalnych. Wskazuje m.in. na znaczenie "potrzeb ekspresywnych", dobrze zaspokajanych przez znachorów i healerów. Zwraca uwagę na ważne kwestie etyczne związane z badaniem problemów tak ściśle związanych ze zdrowiem i życiem człowieka. Podkreśla także szersze społeczne znaczenie dalszych, pogłębionych badań nad omawianym zespołem zagadnień i konieczność interdyscyplinarnej współpracy w tym zakresie. Książkę można zatem polecić przedstawicielom nauk społecznych a także nauk medycznych zainteresowanym problemami medycyny komplementarnej. Danuta Penkala-Gawfcka Mirosława Drozd - Pi a sec k a, Ziemia w społeczności wiejskiej. Studium wo-wschodniego Mazowsza (koniec XłX i XX wiek), Warszawa 1991, ss. 178. wsi południo- Zacznę od stwierdzenia, że jest to książka niezwykle interesująca i wypełnia wyraźną lukę w opracowaniach problemu. Autorka pracę tę poświęca tematyce nie często podejmowanej przez współczesną etnografię - stosunkowi do ziemi i jego przemianom wśród mieszkańców wsi, i to w szerokiej perspektywie historycznej, wybierając jako obszar egzemplifikacji południowo-wschodnie Mazowsze (choć może bardziej precyzyjnie można określić teren ten jako dorzecze Świdra). Ukazanie historycznych przeobrażeń stosunku chłopa do ziemi wymaga sięgnięcia do podstawowego aktu prawnego jakim było w XIX wieku uwłaszczenie (dla b. zaboru rosyj- �245 skiego r. 1864). Tak więc dla przełomu XIX/XX wieku autorka konstruuje model tradycyjny, określając go nominalnym, wykorzystując w tym celu źródła historyczne i bardzo liczne, ogólne opracowania tematu (Fr. Bujak, 1. Chałasiński, SI. Czarnowski, K. Dobrowolski) oraz pamiętniki chłopskie (J. Słomka). Tak skonstruowany model agrocentryczny odpowiada obrazowi wsi polskiej końca XIX i pocz. XX wieku. W tym czasie, ledwo uzyskana aktem uwłaszczeniowym ziemia, stanowi podstawowy element strukturotwórczy chłopskiego systemu społeczno-ekonomicznego i kulturowego. Można wyróżnić kilka aspektów porządkujących stosunek chłopa do ziemi: ziemia jako warsztat pracy, ziemia jako podstawa utrzymania rodziny chłopskiej, ziemia jako podstawa prestiżu i statusu społecznego. Po wyodrębnieniu istotnych etapów przełomowych w procesie zmian, autorka konstruuje odpowiednie dla danych okresów modele (w oparciu o literaturę: Br. Jaworska, K. Dobrowolski, E. Jagiello-Łysiowa, J. Turowski, R. Turski, Pamiętniki Młodego Pokolenia Chłopów itp.). Przedstawione pytania badawcze dotyczą motywacji i uwarunkowań zachodzących przeobrażeń. Najważniejsze, mające charakter ogólny, to pytanie o zmiany stosunku chłopów do ziemi jako własności i warsztatu. Następne pytania są już uszczegółowiające. Dotyczą one: roli podłoża historycznego, aktów normatywnych, czynników instrumentalnych (ustawy państwowe) oraz rynku pracy w regionie. Ważne pytanie dotyczy wartości przypisywanych ziemi w sytuacjach konniktowych. We wstępie autorka wyróżnia również i charakteryzuje czynniki, mające pomóc w interpretacji zmieniającego się stosunku do ziemi. Jest to charakterystyka społeczności lokalnych i rodzin (rodzaj stosunków i więzi rodzinnych i sąsiedzkich, struktura społeczno-gospodarcza, charakter gospodarki, stopień jej mechanizacji, plany inwestycyjne, możliwości pracy poza gospodarką, sposób przejęcia ziemi, stosunek do komasacji itp.). Charakteryzując warsztat badawczy autorki trzeba podkreślić jego wielostronność. Analiza tego prawie półtorawiekowego okresu oparta została na wielorakich żródłach. Mamy tu więc do czynienia ze źródłami historycznymi (nadania uwłaszczeniowe, zapisy katastralne, księgi sądowe itp.), opracowaniami dotyczącymi tematu badań, jak wreszcie badaniami terenowymi (źródło wywołane) - typowym narzędziem etnografa. Autorka skupia swą uwagę, jak pisałam, na Mazowszu. Szczegółowa egzemplifikacja materiałem terenowym odnosi się do 3 wsi (Woli Duckiej, Woli Karczewskiej, Woli Suwczyńskiej), a badania przeprowadzono tam dwukrotnie - w latach 1968-73 i w roku 1988. Wybór terenu uzasadnia zachowanie się na nim wielu elementów tradycyjnej kultury ludowej. Przedstawiona praca składa się ze wstępu (uzasadnienie tematu, pytania badawcze, definicje używanych pojęć i terminów, charakterystyka warsztatu badawczego, źródeł itp.) oraz 4 rozdziałów. I rozdział ma jeszcze charakter warsztatowy i zawiera charakterystykę regionu i badanych wsi (interesujące tabele). Rozdział II-IV to analiza poszczególnych aspektów stosunku do ziemi i ich przeobrażeń: II - ziemia jako warsztat pracy, a więc podstawa utrzymania, III - ziemia jako własność, oraz IV - stosunek do ziemi jako warsztatu pracy i własności w warunkach konniktowych. Pracę zamyka zakończenie, wykaz źródeł i literatury. W zakończeniu, po szczegółowej analizie, autorka zwraca uwagę na istotny współcześnie, w stosunku do ziemi, czynnik dwuzawodowości oraz wzrost postawy pragmatycznej. Podkreśla również wielofunkcyjny charakter ziemi jako wartości (ekonomiczny, społeczno-prestiżowy). Uważa, że kierunek przemian moźna określić: ziemia warsztat - ziemia własność. Wydaje się przy tym, że ziemia nie traci na wartości autotelicznej, przedmiotowej gdy jest podstawą utrzymania i warsztatem pracy. Gdy ulega zmianie wartość ziemi pozostaje jako własność (poczucie posiadania). Inne też jest poczucie wartości u migrantów ze wsi, a inne u pozostających na gospodarstwie. W tej interesującej pracy autorka nie ustrzegła się szeregu drobnych usterek i niedociągnięć. Można np. zastanawiać się nad stopniem szczegółowości postawionych na wstępie pytań: Pyta- �246 nie 1. jest ogólne i brzmi jak cel pracy, a pozostałe są bardzo szczegółowe. Przy omówieniu pojęć i terminów "do jednego worka" wrzucono takie pojęcia i kategorie badawcze, jak "wartość" czy "postawa" oraz terminy potoczne "przywódcy", "zwolennicy partii X" (tych dwu ostatnich wydaje się, że wcale nie trzeba objaśniać). Może też wydawać się zbyt dużym przeskokiem omówienie ogólnej sytuacji pouwłaszczeniowej w całej Polsce, na całym Mazowszu i przeskok do opisywanych wsi (np. s. 117). Również przy niektórych opisach szczegółowych, ilustrowanych liczbami (np. procesy o ziemię), brak porównania tych wielkości z ogólną sytuacją. Niezbyt też są dla mnie jasne schematy 2 - 4, ilustrujące postawy w konkretnej sytuacji konfliktowej. Są to jednak wszystko sprawy bardzo drobne. Praca jest niezwykle ciekawa, a cel jej: wskazanie na przemiany w stosunku chłopa do ziemi jako warsztatu i własności - a więc jednej z podstawowych wartości w tradycyjnej kulturze chłopskiej, i to w szerokim ujęciu historycznym pozwala lepiej poznać uwarunkowanie tradycyjnej kultury ludowej Mazowsza. Anna Szyfer Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska, Miłość ludowa. Wzory mi/o,vci wie.i:niaczej pieśni ludowej XV/II-XX wieku, PTL, Wrocław 1991, ss. 206, il. w polskiej Omawiana książka stanowi spopularyzowaną wersję rozprawy doktorskiej autorki; pominięto więc w niej szersze rozważania nad warsztatowymi aspektami analizy i jcj teoretyczno metodologicznymi podstawami. Nie umniejsza to jednak znaczncj wartości poznawczej publikacji, podejmującej intrygujące i w niepełnym dotychczas stopniu rozpoznane, zagadnienie oblicza ludowej miłości - tu ukazanej nie przez pryzmat rzeczywistych zachowań chłopskich partnerów, ale bohaterów folkloru - ludowej pieśni. Praca jest oparta na bardzo solidnych podstawach - reprezentatywnej i obszernej próbie tekstów folklorystycznych zarówno drukowanych, jak i rękopiśmiennych, historycznych i współczesnych, pochodzących z polskiego obszaru etnograficznego. Właściwie aż po lata 60. XX wieku pieśń miłosna nie stanowiła szczególnego obszaru zainteresowań folklorystów i etnografów polskich, choć zarejestrowano jej bogate zasoby. Nie w całości była udostępniana przez publikacje, czasem "poprawiana". Cenzury i autocenzury obyczajowej nie ustrzegł się i O. Kolberg, a Komisja Antropologiczna Krakowskiej AU, co można tu przypomnieć, postanowiła w 1884 roku nie drukować utworów "wyraźnie sprośnych". Nad wizją ludowej miłości zaciążyła zwłaszcza romantyczna koncepcja miłości sielankowej i sentymentalnej oraz mit chłopa - oracza, strażnika narodowych wartości. Obsceniczność niektórych tekstów traktowano bądź jako przejaw rubaszności chłopskiego humoru, bądź upadku obyczajów. Do zasadniczego przełomu w wiedzy na temat ludowego erotyku i przedstawianych przez niego cech ludowej miłości, demitologizacji funkcjonujących w tym zakresie stereotypów, przyczyniły się głównie dopiero prace współczesnych badaczy, przedc wszystkim Cz. Hernasa, odkrywcy staropolskich pieśni miłosnych oraz wnikliwe analizy J. Bartmińskiego. Podobnie jak ten ostatni, drogą strukturalnego oglądu ludowej pieśni miłosnej, podąża też autorka Mi/ości ludowej. Omówiwszy w rozdziale pierwszym, w sposób syntetyczny, dotychczasowy dorobek badawczy nad podjętym zagadnieniem, w czterech kolejnych zajmuje się głównym wątkiem swych rozważań - próbą rekonstrukcji wzorów miłości wieśniaczej zawartych w polskiej pieśni ludowej. Spośród wszystkich gatunków folkloru słownego właśnie w pieśni temat miłosny pojawia się najczęściej, jest jej głównym motywem. Traktując zbiór wszystkich ludowych pieśni miłosnych (z wyłączeniem, uwikłanych w rytualny kontekst, pieśni obrzędowych) jako jeden wielki tekst o miłości D. Wężowicz-Ziółkowska poddaje go badaniu morfologicznemu. Jego celem jest �247 odkrycie struktury paradygmatycznej systemu określającego zachowania partnerów miłości w świecie pieśniowym; zgodnie z inspiracjami Proppowskimi elementem podstawowym analizy są funkcje postaci działających, a więc przede wszystkim ludowego kochanka i kochanki. Autorkę interesuje zarówno miłość przedmałżeńska, jak i małżeńska, obrazowana przez pieśni epickie i liryczne, a także cechy ludowego seksualizmu w świetle pieśni obscenicznej. Wśród wielości tekstów prezentujących różne psychofizyczne i psychospołeczne zachowania bohaterów pieśni w sytuacjach miłosnych (nie zawsze chyba właściwie sklasyfikowanych, pieśń o wdowie ze s. 73 to pieśń o miłości małżeńskiej) wyodrębnia dwanaście funkcjonalnych wzorów miłości. Są to wzory miłości: występnej, wymuszonej, nieszczęśliwej, nie odwzajemnionej, niestałej - zdradliwej, wielkiej - tragicznej, wypróbowanej, spełnionej, wolnej - zmysłowej, cudzołożnej, ze starym małżonkiem i ze złym partnerem. Tworzą one zbiór zamknięty, określający pełny zespół schematów działań uczestników miłości w sferze ludowej pieśni; chyba najbardziej charakterystyczny jest tu fakt, iż w miłości małżeńskiej są eksponowane jedynie trzy ostatnie wzory zachowań. Równocześnie poszczególne wzory w niewielkim stopniu są powiązane ze zróżnicowaniem gatunkowym pieśni (mało zresztą dotąd uporządkowanym) - taka ścisła zależność dotyczy właściwie tylko ballady, ukazującej miłość występną. Stąd zawarta w pracy interesująca sugestia wykorzystania wyróżnionych wzorów dla celów samej klasyfikacji miłosnego folkloru pieśniowego, a także weryfikacji jego ludowego bądż nieludowego pochodzenia (skoro struktura morfologiczna pieśni ludowej ma cechy specyficzne). W każdym z wzorów inny jest krąg akcji w jaki uwikłani są ludowi kochankowie, inny jest też ich wzajemny podział kompetencji. W "Podsumowaniu" zawarta jest więc próba typologii występujących w pieśni głównych bohaterów, stanowiąca istotne uzupełnienie wcześniej dokonanych ustaleń. Te dotyczą także zagadnienia oblicza ludowego seksualizmu, przede wszystkim zaś języka (kodu) jakim folklor wyraża akt miłosnego spełnienia. Środkiem jest najczęściej metafora, wykorzystująca osiem rodzajów skojarzeń: z pracami rolnymi, gospodarskimi, rzemieślniczymi, zbieraniem owoców, tańcem i grą, jedzeniem, niszczeniem odzieży oraz kaleczeniem ciała (można je sprowadzić do dwóch: kreacji i destrukcji). Bogata jest również stosowana w obscenach symbolika męskiego i żeńskiego, nie brak w nich też wskazań na temat zasad postępowania w miłości, swoistego kodeksu seksualnego. Przedmiotem Milo,~ci ludowej jest wiedza jaką dostarcza o niej pieśniowy foklor. Ludowe pieśni nie są wprawdzie tylko literackim tekstem, a ich treści czy przesłania jedynie zespołem wyobrażeń na temat miłości w kulturze chłopskiej, bowiem sięgają do sfery rzeczywistych przekonań i praktyk, to wykorzystując jeden, specyficzny typ źródeł trudno orzec o sile tego związku. To zastrzeżenie często podnosi autorka, podkreślając, iż jej celem nie jest przedstawienie obrazu realistycznego. Rezygnując z konfrontacji z innymi źródłami (materiał etnograficzny jest dotąd słabo opracowany) stara się równocześnie o pewne uogólnienia. Na niektóre cechy ludowej miłości ujawnione w analizie folklorystycznej warto zwrócić uwagę. Wyodrębnione i zanalizowane wzory miłości wieśniaczej odsłaniają znacznie szersze niż na ogół przyjmowano spektrum emocjonalnych doznań, zachowań i postaw ludowych kochanków. Miłość w kulturze chłopskiej nie jawi się jednowymiarowo, nie jest jednoznacznie poddana jakimś nadrzędnym normom całkowitego liberalizmu czy ścisłego rygoryzmu. Bliska naturze, nie opiera się wyłącznie na zaspokajaniu biologicznych popędów, ale też niewiele tu miejsca na respektowanie zasad etyki chrześcijańskiej. Wyróżnione wzory nie tworzą jakiegoś jednego kontinuum, jest tu miejsce i na miłość skrępowaną okolicznościami i w pełni wyzwoloną, spełnioną i nie spełnioną, odwzajemnioną i nie odwzajemnioną, wypróbowaną i przypadkową, trwałą i niestałą, wreszcie przedmałżeńską, małżeńską i pozamałżeńską. Folklor nie eksponuje jednak w równym stopniu wszystkich właściwych mu rodzajów miłości; godna pieśni (to już chyba kwestia dramaturgii i poetyki) jest przede wszystkim miłość w ten czy inny sposób nieszczęśliwa (wzór miłości nieszczęśliwej, występnej, wymuszonej, nie odwzajemnionej, zdradliwej, tragicznej, ze starym i złym partnerem; świadczy o tym także statystyczna popularność wątków). �248 Miłość przedmałżeIlska i małżeIlska to dwie różne jakościowo kategorie. Ta pierwsza jest miłością kochanków, szczęśliwą lub nieszez~śliwą, ale zawsze zmierzającą do fizycznego połączenia. Jest skrywana przed otoczeniem, a wyrazem obaw dziewczyny jest leż niepożądana ciąża. Nic musi prowadzić do trwałości związku, happy endem stosunkowo rzadko stają si;; zresztą zaślubiny (użyte w analizie szeroko rozumiane pojęcie "wesela" nic jest najtrafniejszym określeniem, bardziej chodzi tu o utrwalenie związku). Ślub jest jednak idealnym i pożądanym spełnieniem miłości (wyraźna rozbieżność mi~dzy normą a wzorem). Miłość ujęta w ramy instytucjonalne zrywa więzi typu kochankowie. MałżeIlstwo to związek erotyczny, ale jednoczcśnic daleki od zasad zgodnego i szczęśliwego współżycia, partnerskiego układu ról. Miłość ludowa to przede wszystkim miłość cielesna, nie uwzględniająca (1) funkcji prokreacji. jakby samospełniająca się poprzez erotyczny kontakt. Prawic obce jcst jcj uczucie platoniczne, jest silnie zmysłowa i konkretna, najczęściej oparta na stosunkowo szybkim uzyskaniu wzajemności ze strony partnera; aktywność kochanka spotyka się tu I. współdziałaniem kochanki. Agresywność to forma zachowania niekiedy dozwolona, choć nie wartościowana pozytywnie. Seks jest podporządkowany prawom natury. ale jest sprawą intymną. Miłość wieśniacza pomimo artykułowania szeregu norm (zwłaszcza zakaz kazirodztwa i skalania zbrodni,!) odsłania też liczne rozbieżności między nimi a rzeczywistymi zachowaniami (miłość wymuszona, cudzołożna, wbrew woli rodziny). W gruncie rzeczy słabo wpisuje si~ w środowiskowe tło (przyczyną rozdzielenia kochanków są częściej czynniki pozaspołeczne niż społeczne). Akcentuje równocześnie dość wyraźnie podział partnerskich ról; mężczyzna jest stroną bardziej aktywną w działaniu o podlożu erotycznym, mniej skrępowaną zobowiązaniami i społecznymi konwenansami, w małżeIlstwie jest osobą dominującą. podporządkowany żonie staje się obiektem drwin. Folklorystyczna praca D. Wężowicz-Ziółkowskiej rozszerza naszą wiedzę o świecie erotyki w kulturze chłopskiej, jest ważnym uzupełnieniem dotychczasowych dokonaIl badawczych na ten temat, pora na liczniejsze, pogłębione studia etnologiczne, weryfik ujące zwłaszcza stereotyp ascetycznego zachowania młodzieży wiejskiej w okresie przedmałżeIlskim (nic tylko na Podhalu). Jacek Studia nad rybołówstwem w Polsce, Bednarski ToruIl 1991, ss. 187, streszczenie w języku angielskim. Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu wydał w serii "Rozprawy" pracę zbiorową SlUdia w Polsce, przygotowaną przez Zakład Etnografii tejźe Uczelni. Tom zadedykowany został przez jego autorów profesor Marii Znamierowskiej-Prufferowej w sześćdziesięciolecie Jej pracy naukowej'. Dedykacja, dobór autorów i treść pracy są ściśle ze sobą powiązane. Większość artykułów została bowiem napisana przez członków interdyscyplinarnego Zespołu do Badania Rybołówstwa Tradycyjnego i Ochrony Jego Zabytków KNE PAN, założonego pod koniec lat siedemdziesiątych i kierowanego do roku 1990 przez adresatkę dedykacji. Jednym z najważniejszych celów Zespołu, grupującego obok etnografów, archeologów, językoznawców. historyków także przedstawicieli nauk technicznych i biologicznych, jest ułatwienie jego członkom wzajemnej wymiany doświadczeń, umożliwienie szerszego, bardziej "humanistycznego" spojrzenia na rybołówstwo, wykraczającego poza ramy uprawianych przez nich dyscyplin nauki. Prezentowany tom, opatrzony wstępem przez Teresę Karwicką, zawiera artykuły: - Mariana Rulcwicza, stawiającego na podstawie analizy bogatego materiału wykopaliskowego (ponad dwa tysiące obiektów, w tym kilkadziesiąt pływaków do sieci, znakowanych merkarni), a także pewnych analogii historyczno-etnograficznych, hipotezę o pojawieniu si~ już nad rybołówstwem , Adresatka dedykacji zmarla dwa lata po tym jubileuszu. w roku 1990. �249 okresie X-XIII wieku zalążków pomorskich maszoperii rybackich. (Nie negując toku rozumowania autora, należy jcdnak do jego hipotezy podejść bardzo ostrożnie - wnioskowanie o faktach społecznych na podstawic materiału archcologicznego i domniemanych analogiach z późniejszych wieków jest zawszc niczmiernie ryzykowne); - Jadwigi Kucharskiej, przcprowadzającej porównawczą analizę dynamicznych elementów w strukturach tradycyjnych zespołów połowowych rybaków kaszubskich (maszoperiach) i podobnych organizacjach w Finlandii; - Jerzego Litwina, przcdstawiającego zmiany w konstrukcji śródlądowych, dłubanych i klepkowych łodzi kaszubskich, ze szczególnym uwzględnieniem bardzo rzadkiej w Europie budowy dna z desck układanych poprzccznie, charakterystycznej dla środkowej części Pojezierza Kaszubskicgo, a spotykancj również nad Wisłoką i na Łużycach (autor sugeruje niezależne powstanic tcj konstrukcji w każdym zc wskazanych rejonów); - Aleksandra Celarka, omawiającego budowę barkasów z Zalewu Wiślanego, sposoby żeglowania na nich i prowadzenia połowów; przedstawiającego próby rozprzestrzenienia tych łodzi na Zatokę Pucką i Zalew Szczeciński, zwracającego przy tym uwagę na kontekst etniczny zjawiska (Prusowie, Niemcy, Polacy) - artykuł, podobnie jak poprzedni, zaopatrzony w dobrze dobrane i czytelne rysunki; Wacława Odyńca, komentującego "Obrót XV" szesnastowiecznego poematu Tomasza Bielawskiego jako żródło historyczne do badań nad rybołówstwem Prus Królewskich; - Aleksandra Nyrka, pokazującego w kontekście historyczno-geograficznym (zmiany politycznc i społcczne, rozwój nauki) proccs przechodzenia na dzicwiętnastowiecznym Śląsku od chowu do hodowli ryb stawowych; " - Wojciecha Olszewskiego, analizującego genezę łowienia przez wędkarzy polskich na sztuczne przynęty (błystki "Ietnie" i pod lodowe, sztuczne muchy); - Janusza Zauchy, wskazującego na konieczność i możliwości zwiększenia selektywności poszczególnych grup narzędzi używanych we współczesnym polskim rybołówstwie morskim, w świetle aktualnic prowadzonych badań naukowych; - Zygmunta Kłodnickiego, analizującego treść i zakres wiedzy polskich rybaków śródlądowych o życiu ryb, jej zróżnicowanie w poszczególnych grupach łowiących i wpływ na stosowane mctody połowu; - Janusza Sługockiego, zestawiającego w krótkim, zwartym rysie fakty z zakresu polskiego prawa o rybołówstwie od średniowiecza do czasów współczesnych; Kazimierza Siudzińskiego, przedstawiającego historię polskich badań oceanograficzno-biologicznych od roku 1500 do czasów współczesnych. (Ta, największa objętościowo praca tomu, jest ze względu na obszerność tematu bardzo syntetyczna, ale i dokładna - wskazuje na najważniejsze nazwiska, instytucje, tematy i osiągnięcia badawcze); - Anny Kowalskicj i Jerzcgo Maciejewskiego, omawiających założenia dialektologiczne i leksykograficznc, przygotowywanego przez wymieniony na wstępie Zespół, słownika rybołówstwa tradycyjncgo w Polsce. Autorzy Studiów ... są przedstawicielami wielu dyscyplin naukowych (etnografii, archeologii, historii, prawa, językoznawstwa, nautologii, technologii rybołówstwa przemysłowego). Ich prace prezcntują zróżnicowane podejście badawczc, niejednakowy poziom ogólności, znaczny rozrzut tcmatyczny i czasowy. Z tych właśnie powodów o układzie tomu (nie stanowiącego zwartej całości) przesądziły nic względy merytoryczne, a alfabetyczny układ nazwisk autorów. To z pewnością najsłabsza strona Studiów .... Trzyletni cykl wydawniczy i kiepski druk zdjęć również nie dodały im wartości. Jakie mogą być wobec tego korzyści naukowe z omawianej pracy? Niewątpliwie należy tu podkrcślić właśnie wielostronne spojrzenie na działalność łowiącego człowieka, uwypuklające związki między rybołówstwem dawnym a współczesnym (także przemysłowym), ukazujące wielość zagadnień szczegółowych związanych z omawianą problematyką, wreszcie możliwości zastosowaw �250 nia różnych rozwiązań metodologicznych. Wskazują przy tym SWl}ia ... na zakres zainteresowań najaktywniejszych polskich badaczy kulturowych aspektów rybołówstwa. Dotychczasowa współpraca członków Zespołu do Badania Rybołówstwa Tradycyjnego i Ochrony Jego Zabytków, przybierająca najczęściej formę wzajemnej wymiany doświadczeń, zdaje się potwierdzać potrzebę takich interdyscyplinarnych prac. Zgodnie z wymaganiami wydawcy, wszystkie artykuły to prace oryginalne, napisane specjalnie do tego tomu. Niemal wszystkie wnoszą nowe ustalenia badawcze lub interpretacyjne. Wartość pozostałych zaś (zarys historii polskiego prawa o rybołówstwie i polskich badań oceanograficzno-biologicznych) tkwi głównie w syntetycznym ujęciu tematów, których poznanie wymagało dotąd studiowania wielu rozproszonych żródel. Te cechy powinny uczynić Studia ... istotną pomocą naukową dla badających problemy związane z polskim rybołówstwem, nie tylko humanistów. Wojciech Olszewski Władysław M a t l akow sk i, Wspomnienia z życia przeszlego i teraźniejszego (/850-1895), Z rękopisu do druku przygotował, przedmową i komentarzem opatrzył Janusz Kapuścik, Zakład Naukowy im. Ossolińskich, Wrocław-Warszawa-Kraków 1991, ss. 504, il. Wydawnictwo im. Ossolińskich nawet w obecnych, tak trudnych dla ambitnej książki czasach, nie zapomina - i chwała mu za to - o licznych miłośnikach pamiętnikarstwa polskiego. Wcale już bogata seria wspomnień i pamiętników wybitnych postaci życia społecznego i kultury z XIX i XX wieku rozszerzona została o dzieło Władysława Matlakowskiego, głośnego niegdyś chirurga warszawskiego, badaczowi kultury bardziej jednak znanego z takich opracowań, jak Budownictwo ludowe na Podhalu (1892) i Zdobienie i sprzęt ludu polskiego tla Podhalu (rzecz wydana już po śmierci autora, w 1901 roku). Matlakowski był jednym z twórców i propagatorów tzw. stylu zakopiańskiego, przyczynil się też walnie do zapoczątkowania w Polsce głębszych studiów nad sztuką ludową. Wspomnienia z życia przesz/ego ... mają dość zróżnicowaną treść i formę. Pisane niemal przez całe, niezbyt zresztą długie życie, notatki, refleksje, wrażenia z podróży, nekrologi przyjaciół i nauczycieli składają się jednak na całość zwartą i wiele mówiącą o jednym z najwybitniejszych przedstawicieli polskiej inteligencji w drugiej połowie XIX wieku. Część wspomnień była już zresztą wcześniej drukowana, całość ukazuje się jednak pierwszy raz, co może nieco dziwić, gdyż już za życia uchodził Matlakowski za bystrego obserwatora i znakomitego stylistę. Potwierdzają to zwłaszcza znakomite Wspomnienia z Zakopanego. Niestety, Matlakowski podzielił losy wielu wybitnych ludzi; po przedwczesnej śmierci na grużlicę zapomniano o nim do lego stopnia, że dziś przypominać trzeba podstawowe fakty z jego życia i działalności. Urodził się Władysław Matlakowski w 1850 roku w Warce nad Pilicą w rodzinie dość zamożnego chłopa, który "mając - pisze we wspomnieniach - włókę ziemi (30 morgów), 3 domki czteroizbowe w Warce, wynajmowane biedactwu żydowskiemu, i wiatrak, potrafił dać ~ sprzedając krew swoją i pot - uniwersyteckie wykształcenie 4 synom, sam nie mając 7-adnego·'. Istotnie, rzecz to niebywale rzadka w owych czasach. MalIakowski był niezwykle zdolnym i pilnym uczniem Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Warszawskiego, szybko też po studiach zrobił karierę zawodową. Znany był również jako biegły lingwista, znał dobrze kilka języków. Część jego podróży zagranicznych, opisanych interesująco w tomie wspomnień, miała związek z działalnością zawodową. Matlakowski poznaje i wnikliwie opisuje lekarski świat Paryża i Czech, ale również daje niezwykle frapujące wrażenia z podróży jachtem po Morzu Śródziemnym (był lekarzem okrętowym), opisuje Gibraltar, Marsylię, Genuę; �251 na innym miejscu z wielkim znawstwem komentuje zbiory galerii malarstwa w Berlinie. Do najbardziej wartościowych należą wspomnienia z Ukrainy z lat osiemdziesiątych, krytyczne wobec zamieszkujących tam Polaków, ukazujące demoralizację, egoizm i brak patriotyzmu szlachty. W ogóle byl Matlakowski dość ostry w sądach, miał zdecydowane poglądy na sztukę, na życie spoleczne i moralność, co wyraźnie daje się odczuć w jego wspomnieniach. Wybitny lekarz, autor wielu wartościowych publikacji zawodowych, subtelny znawca sztuki plastycznej, był także miłośnikiem literatury. Sam pisywał opowiadania, jego listy mają duże walory literackie, wspomnienia również plasują się w czołówce tego rodzaju pisarstwa, a największym dokonaniem Matlakowskiego, uznanym do dziś, jest niezwykle dokladne, filologiczne tłumaczenie "Hamleta", poprzedzone wstępem - rodzajem komentarza do tego naj sławniejszego dzieła Szekspira. O tłumaczeniu i krytycznym rozbiorze tekstu wyraził się słynny anglista polski Władysław Tarnawski, iż jest to "dzieło pomnikowe, dzieło, jakim nie może się pochlubić żaden z narodów, bardziej od nas oddanych kultowi angielskiego pisarza". Przyznać trzeba, że nie był Matlakowski postacią tuzinkową, jego osiągnięcia na wielu polach imponują, jego zdolności zadziwiają (był także utalentowanym rysownikiem i malarzem!), ogrom pracy wykonanej podczas krótkiego i naznaczonego ciężką chorobą życia oszałamia. Postać to zaiste renesansowa, wzór pracowitości i samodyscypliny. Można nabawić się kompleksów czytając i smakując wspomnienia Władysława Matlakowskiego, lekarza, pisarza, tłumacza, znawcy i badacza sztuki, a przede wszystkim szlachetnego, uczciwego człowieka i patrioty. Ryszard Jan A. Choroszy, Huculszczyzna w literaturze polskiej, Wrocław Kantor 1991, ss. 372. Wszyscy znamy pieśń "Czerwony pas", choć niewielu wie, iż jej autorem jest Józef Korzeniowski, a właściwy tekst mówi o czerwonym płaszczu i pasie, za którym tkwi broń. Wiemy też to i owo o Hucułach, przynajmniej tyle, że nie ma dla nich życia poza połoninami, a rzuceni w doliny giną z tęsknoty. Zapytajmy jednak dziś Polaka, zwłaszcza młodego, gdzie mieszkają owi Huculi, z jaką to krainą łączymy się emocjonalnie śpiewając przy ognisku wspomnianą pieśń, a otrzymamy błędną odpowiedź, lub - co nawet bardziej prawdopodobne - nie otrzymamy żadnej. No cóż, realne Karpaty Wschodnie odsunęły się w przestrzeń mityczną; nie dla nas szumiał przez ostatnie pół wieku Prut i Czeremosz, nie dla nas tajemnice i duchy Czarnohory. A przecież, co przypomina świetna praca Jana A. Choroszy Huculszczyzna w literaturze polskiej, nie tak dawno bywało zupełnie inaczej. To właśnie Karpaty Wschodnie wcześniej dały o sobie znać w naszej literaturze narodowej niż Tatry, choć nie zaowocowało to może taką ilością dzieł pierwszorzędnych. To górale ruscy a nie tatrzańscy fascynowali w pierwszej kolejności poetów i ludoznawców. Nie tatrzańscy, a właśnie charnohorscy zbójnicy (opryszkowie) na czele z legendarnym Doboszem, wyprzedzili w czasie i sławie Janosika. O Karpatach Wschodnich pisali ich odkrywcy i badacze: Wincenty Pol, Kazimierz Władysław Wójcicki, Żegota Pauli i wielu, wielu innych, a w Burkucie pito wodę zdrojową i żętycę o dobre pół wieku wcześniej niż na Podhalu. Życie Hucułów fascynowało romantycznych poetów i nie mniej romantycznych etnografów (czasem byli to ci sami ludzie!); zdawało się potwierdzać tezę o harmonii dzikiej przyrody i człowieka, owego "szczęśliwego dzikiego", który żył na łonie natury w zgodzie z naturalną moralnością. Poglądy zmieniały się jednak, Huculi widziani nie poprzez literacką konwencję jawili się w nieco innym świetle. Ujrzano nie tylko ich barwny strój, zwyczaje, temperament, lecz także niski poziom egzystencji, niezbyt budującą moralność, ogólne zapóźnienie cywilizacyjne. Tylko przyroda Karpat Wschodnich nieodmiennie zachwycała swoją dzikością kolejne pokolenia badaczy i coraz liczniejszych turystów. Huculszczyznę opiewano wierszem i prozą, malowano �252 ją, a także - autor o tym nie wspomina, bo to temat sam w sobie - fotografowano i filmowano. Działania wojenne na Huculszczyżnie w latach 1914-1915, w których wzięła udział Ił Brygada Legionów, tocząc boje w niebywale trudnych warunkach topograficznych i klimatycznych, utrwalily obecność tych terenów w świadomości narodowej. Autor nazywa ten proces "oswojeniem przez sakralizację"; Huculszczyzna pojawia się w poezji legionowej i oczywiście w legionowej legendzie; szlaki legionowe stały się drogami pielgrzymek. Rzesze turystów i letników z całej Polski wiązały się z tym regionem patriotycznym zapałcm. Czyż dla Polaka ziemia zroszona polską krwią nie jest w naturalny sposób własna? A przecież Huculszczyzna to region zróżnicowany etnicznie i kulturowo. Trzeba jednak stwierdzić, że konflikty narodowościowe, w tym silny w II Rzeczpospolitej konflikt polsko-ukraiński, nie doprowadziły na Huculszczyżnie do poważniejszych incydentów. Była to bowiem wciąż kraina peryferyczna, zapóżniona cywilizacyjnie, zamieszkiwana w większości przez ludność pochodzenia ruskiego, lecz o słabo skrystalizowanej lub żadnej świadomości narodowej. I choć Huculszczyzna obecna jest także wyraźnie w literaturze ukraińskicj, o czym autor wspomina, to sami Huculi trwali mocno przy swej plemiennej odrębności i pasterskiej kulturze, przez co mało podatni byli na ukraińską agitację narodową. Co było potem, wiadomo. Usilne wymazywanie z pamięci narodu polskiego wspomnień o utraconych, a bliskich sercom obszarach, w tym także o Huculszczyźnie; próby wykreślenia z polskiej literatury niezliczonych dzieł tematycznie związanych z Karpatami Wschodnimi, w tym dzieł tej klasy, co tetralogia Stanisława Vincenza. Lecz przeszłości nie da się zapomnieć; dzieła literackie skazać może na zapomnienie jedynie ich mizerna jakość, nie decyzja cenzora. Niebywała kariera Huculszczyzny i Hucułów w polskiej literaturze jest faktem trwałym, choć ciągłość tej literackiej tradycji przerwana została w 1939 roku, a później mocno zahamowana Uednakże temat "huculski" był przecież obecny w literaturze emigracyjnej). O tej tradycji, o jej znaczeniu dla polskiej kultury pisze 1. A. Choroszy w książce, która stanowi prawdziwe kompendium wiedzy o przeszłości Karpat Wschodnich, daleko przekraczające ramy studium z historii literatury. Rzecz zatem do czytania i smakowania, ale także do nauki; to również przewodnik do dalszych lektur literackich i krajoznawczych. Ryszard skim Leopoldo 1. Bartolome. Danuta Łukasz, Ryszard Stemplowski, Misiones 1897-1977, PWN, Warszawa 1991, ss. 277. Stawianie Kantor wargentyń- W bujnie rozwijających się badaniach tzw. polonijnych, a w istocie etnicznych, jest WCląZ jeszcze pewna luka, której wypełnienie nie będzie ani łatwe, ani szybkie. Chodzi o wiedzę o współczesnych zbiorowościach chłopskich o polskiej genezie istniejących w Brazylii i Argentynie. Podkreślam konieczność ich poznania, określenia obecnego stanu kultury rodzimej, polskiego języka, emocjonalnej łączności z krajem przodków dlatego zwłaszcza, że brak tego rodzaju wiedzy prowadzi do powstawania błędnych, a nadzwyczaj trwałych przekonań o jakiejś nadzwyczajnej odporności polskiej tradycji w zbiorowościach emigracyjnych, odporności na wpływy zewnętrzne. Tymczasem można raczej przypuszczać, że mimo konserwatyzmu kulturowego, tak charakterystycznego dla zbiorowości chłopskich w ogóle, w Brazylii i Argentynie mamy już jedynie do czynienia z pewnymi reliktami kultury przeniesionej z Polski przez pierwsze pokolenie emigrantów, a nie - jak zdają się przypuszczać niektórzy - ze spetryfikowaną kulturą czasów osadnictwa, czyli praktycznie z końca XIX wieku, kultywowaną przez kolejne generacje. Współcześni "Polacy" w wymienionych krajach to po prostu Argentyńczycy i Brazylijczycy, a pewna ich część Uak liczna?) posiada świadomość swoich korzeni etnicznych i kulturowych, zna język polski (raczej �253 gwarę) w uproszczonej, albo nawet szczątkowej formie. Weryfikacja optymistycznych sądów o utrzymywaniu się polskiej (rodzimej) kultury w tych zbiorowościach opierać się winna nie o pobieżne i na ogół patriotyczno-tendencyjne relacje dziennikarzy, lecz o gruntowne badania o charakterze uczestniczącym. Innymi słowy, nałeży tam być i obserwować, aby zrozumieć i sensownie opisać. Praca Stowiallie w argelllyńskim Misicmes 1897-1977 jest zbiorem kilku studiów na temat osadnictwa Polaków i Rusinów (Ukraińców) na terenie pogranicza argentyńskiego. Ukazanie obu grup w ich niełatwych, antagonistycznych relacjach, od momentu osadnictwa do czasów niemal najnowszych, jest największą zaletą pracy. Polacy i Rusini osiedlający się w Misiones (Rusinów było zdaniem R. Stcmplowskicgo, redaktora całego tomu, więcej niż Polaków, wbrew dotychczasowym sądom), wywodzili się z tych samych terenów, to jest z Galicji Wschodniej, różnili się jednak znacznie pod wieloma względami, poczynając od wyznania i systemu wartości. Różnice te dawały o sobie znać zwłaszcza w początkach osadnictwa, a i dzisiaj - jak wynika ze studium L. J. Bartolome - dają się również obserwować. Omawiana praca jest w sumie niezwykle interesująca i przystępna także dla przeciętnego czytelnika, nie mającego przygotowania naukowego. Walor ten podkreślam, gdyż ostatnimi czasy wicie publikacji naukowych razi językiem hermetycznym przez co upowszechnianie pewnych informacji w społeczeństwie natrafia na trudności. Daje interesujący obraz trudu słowiańskich osadników-rolników, ukazuje obiektywnie ich rzeczywisty wkład w kształtowanie się cywilizacji regionu - uczestniczyły w tym procesie 33 grupy etniczne! - i poniekąd w budowaniu całej Argentyny. Nie zmienia to faktu, iż pozostawia znaczny niedosyt. Jest bowiem przede wszystkim pracą historyczną, rysuje początki osadnictwa, wiele mówi o gospodarce emigrantów, ale w gruncie rzeczy zatrzymuje się na czasach mocno oddalonych: rok 1947 w przypadku gospodarki, a w przypadku szkolnictwa etnicznego nawet na roku 1939 (co ma pewne uzasadnienie w administracyjnym działaniu władz). Czyli w sumie, jak większość prac o chłopskich zbiorowościach polonijnych, także i ta praca zatrzymuje się w pół drogi, nie dając odpowiedzi na pasjonujące pytanie, jak obecnie funkcjonuje badana zbiorowość, jaka jest jej tożsamość etniczna, jak prezentuje się jej kultura i czy dziedzictwo przeniesione przez pierwszych osadników z Polski trwa jeszcze i ewentualnie w jakim stanie. Nie otrzymujemy wyrażnej odpowiedzi na pytanie, jak daleko postąpiły procesy asymilacyjne w sferze języka i kultury. Wspomniany już L. J. Bartolome próbuje to i owo powiedzieć o tych sprawach i problemach w artykule " Współczesne społeczeństwo Apostoles" i chwała mu za to. Niestety jednak, choć zamieszcza wiele interesujących szczegółów i mocno okopuje się w szańcach etnologicznych teorii, opracowanie jego wydaje się bardzo powierzchowne i raczej tylko drażni apetyt czytelnika. Przyjdzie jeszcze zapewnc długo poczekać na pogłębione studium współczesnej kultury potomków chłopskich osadników z Polski w Brazylii i Argentynie. Mody w nauce się zmieniają, także w etnologii, ale wciąż chyba istnieje z.apotrzebowanie na "etnograficzne" ujęcie kultury poszczególnych zbiorowości. Bez solidnej podstawy faktograficznej wszelkie analizy etnologiczne, subtelne studia porównawcze, wszelkie próby uogólnień, zawisną w próżni. Jeszcze raz uświadamia to cenna, godna lektury, ale budząca spory niedosyt, książka o doli i niedoli Słowian w argentyńskim Misiones. Ryszard Kalltor Jarosław Rok i c ki, Wirź spoteczna a zmiana kultury. Studium dynamiki polskiej zbiorowości etnicznej IV USA, Biblioteka Polonijna, t. 26, Wrocław- Warszawa-Kraków 1992, ss. 207. Dotychczasowe badania kultury zbiorowości emigrantów polskich w Stanach Zjednoczonych przyniosły - nie tylko w mojej opinii - raczej porażki i rozczarowania niż sukcesy. Z tym większą lIwag" należy powitać pracę, która z porażek wyciąga właściwe wnioski. Mowa o pracy J. Ro- �254 kickiego pt. Więź społeczna a zmiana kultury. Studium dynamiki polskiej zhi()rolVo.~ci etnicznej IV USA, wydanej w "Bibliotece Polonijnej" jako tom 26. Praca J. Rokickiego jest, wedle określenia autora, próbą "opisu i wyjasmcma przyczyn, mechanizmów i kierunków przemian więzi społecznej i kultury polskiej zbiorowości etnicznej w Stanach Zjednoczonych Ameryki". Autor jak najsłuszniej zakłada istnienie wzajemnego związku pomiędzy sposobem istnienia zbiorowości społecznej, a kształtem i treścią wytworzonej przez nią kultury. Przedmiotem jego zainteresowania jest kultura polskiej zbiorowości etnicznej, zbiorowości powstałej jeszcze w wieku ubiegłym, a ujmuje ją "raczej jako zbiór grup i jednostek połączonych co prawda wspólnotą pochodzenia narodowego, ale utworzonych według rozmaitych kryteriów". Ma autor, a zapewne i czytelnik, pełną świadomość trudności na jakie natrafić musi badacz procesów zachodzących w podobnych zbiorowościach, na dodatek zachodzących na przestrzeni ponad stu lat. Stąd też zapewne uwaga 1. Rokickiego: "Ograniczam się (... ) jedynie do tendencji typowych i dominujących z punktu widzenia przyjętych założeń badawczych". W praktyce przedmiotem zainteresowania autora jest Polonia miejska, zbiorowość polonijna ukształtowana w rozwijających się miastach amerykańskich typu Chicago i Detroit. Pytanie, na ile w kulturze tej części Polonii amerykańskiej (prawda, że jest to część najliczniejsza), mają miejsce zjawiska czy tendencje "typowe i dominujące" w życiu całej polskiej grupy etnicznej egzystującej w Stanach Zjednoczonych? Bezdyskusyjne, w moim przekonaniu, jest przyjęcie przez autora w jego analizach "perspektywy narodu amerykańskiego". Konsekwentne trzymanie się tej właśnie perspektywy stanowi jeden z największych walorów pracy, która w ten sposób jest rcalizacją zasady, iż - co autor stanowczo podkreśla - "bardziej interesuje mnie to, jak Polonia stała się grupą etniczną i jak istnieje jako część narodu amerykańskiego, niż to, jak powiązana jest z narodem polskim". Dotychczasowe prace raczej przyjmowały tę drugą perspektywę. Płodność nowego, jeszcze nie opatrzonego sposobu widzenia Polonii potwierdza się w prezentowanej pracy. W konsekwencji powyższych założeń autor dąży prosto do celu, którym jest nakreślenie "syntetycznego modelu przemian więzi społecznej i kultury polskiej zbiorowości etnicznej w warunkach amerykańskiego procesu narodotwórczego". Próba to bardzo ambitna. nawet jeśli ograniczona do pewnej tylko części polskiej zbiorowości etnicznej w USA i koncentrująca się na wybranych okresach historycznych. Przedsięwzięcie J. Rokickiego nie ma analogii w dotychczasowych badaniach nad Polonią amerykańską. Rozdział pierwszy studium to omówienie zagadnienia etniczności w amerykańskim procesie narodotwórczym. Jest to sama w sobie rozprawa, solidnie oparta na literaturze, być może zbyt obszerna i przekraczająca potrzeby całej pracy, ale przy założeniu, iż książka znajdzie się w rękach nie tylko badaczy zagadnień etnicznych, zapewne bardzo pożyteczna. Rozdział drugi zatytułowany: "Struktura i przemiany więzi społecznej w polskiej zbiorowości etnicznej w USA", stanowi dalsze przybliżenie do głównego tematu pracy. Twierdzi bowiem autor, iż zbiorowość etniczna (zatem i jej kultura) istnieje i zmienia się w ramach trzech podstawowych, uzależnionych od siebie, ale jednocześnie odrębnych systemów więzi społecznej: więzi naturalnej. zrzeszeniowej i symbolicznej. Każdemu z wyodrębnionych systemów odpowiadają odmienne formy wytworzonej przez grupę etniczną kultury. Idąc tym tropem J. Rokicki, w trzech następnych rozdziałach, daje istny popis erudycji, umiejętnego wykorzystania bogatego materiału empirycznego zebranego w Stanach Zjednoczonych, ukazując kolejno: więż naturalną i kulturę polonijnej społeczności lokalnej, więź zrzeszeniową i formy kultury powstającej w organizacjach polonijnych (tu wiele o ceremoniale organizacyjnym) oraz więź symboliczną w relacjach do zagadnienia tożsamości etnicznej Polonii amerykańskiej. Trudno szczegółowo omawiać te rozdziały, rewelacyjne pod względem treści. Czytelnik be7 wątpienia doceni znaczenie analiz prezentowanych przez autora, wagę licznych i trafnie dobranych przykładów "folklorystycznych", język wywodu itd. Rozdział ostatni, "Zmiana społeczna i kulturowa w procesie asymilacji Polonii amerykańskiej. �255 Podsumowanie i próba syntezy", stanowi godne podsumowanie tej pionierskiej, pasjonującej pracy. W pełni uwidacznia si~ tu walor wspomnianej "amerykańskiej perspektywy". Autor w wielkim, ale uzasadnionym i precyzyjnym skrócie ukazuje przemiany kultury polskiej zbiorowości etnicznej w kontekście amerykańskiego procesu narodowotwórczego. Praca J. Rokickiego to wzorowe i inspirujące studium z zakresu socjologii kultury, stanowiące poważny krok w badaniach polonijnych. Ryszard Kantor Ignacy Domeyko, Araukania i jej mieszkańcy, pod redakcją naukową Marii Paradowskiej i Andrzeja Krzanowskiego, Polskie Towarzystwo Latynoamerykanistyczne, Warszawa-Kraków 1992, ss. 270, ilustracje. Ignacio Domeyko, Araucania y sus habitantes, edición, selección, notas y prólogos de Maria Paradowska y Andrzej Krzanowski. Sociedad Polaca de Estudios Latinoamericanos, Warszawa - Kraków 1992, ss. 270, ilustracje. W książce Dziejefóklorystyki polskiej 1864-1919, wydanej w 1982 roku, pod redakcją Heleny Kapeluś i Juliana Krzyżanowskiego, nie ma wzmianki o badaniach ludoznawczych Ignacego Domeyki w Ameryce Południowej. Dokonania etnograficzne przyjaciela Adama Mickiewicza nie uszły jednak uwadze specjalistów, czego wyrazem są liczne publikacje Marii Paradowskiej, a zwłaszcza jej bardzo wartościowe studium Badania Ignacego Domeyki nad kulturą Araukanów ("Etnografia Polska", 1974). Dodajmy do tego, że czytelnik mógł w Polsce bez kłopotów poznać zainteresowania ludoznawcze Domeyki, gdyż w bibliotekach są dostępne jego podstawowe dzieła z tego zakresu, w tym książka ogłoszona w 1860 roku w Wilnie Araukania i jej mieszkańcy (tłumaczenie Jana Zamostowskiego) oraz obszerne Moje podróże (pamiętniki wygnańca) w edycji Elżbiety Heleny Nieciowej z lat 1962 - 1963. W świetle tych książek oraz licznych artykułów Domeyki, Żegota z Dziadów Cz. I I I jest etnografem, którego dorobek zapewne dorównuje dokonaniom ludoznawczym Józefa łgnacego Kraszewskiego. Staraniem Polskiego Towarzystwa Studiów Latynoamerykanistycznych, a zwłaszcza prezesa Zarządu Głównego tej organizacji prof. dr hab. Andrzeja Krzanowskiego, ukazał się w 1992 roku tom pierwszy serii "Polski wkład w poznanie Nowego Świata" pl. Araukania i jej mieszkańcy. Na calość dzieła złożyła si~, w nowym tłumaczeniu na język polski Zofii Wasitowej, treść rozprawy Araucania y sus hahitantes oraz wybór odnośnych fragmentów wspomnień Domeyki pl. Dziennik podróży do kraju dzikich Indian Araukanów. Książkę uzupełniono informacją o zamierzeniach redakcyjnych serii oraz obszernym wstępem merytorycznym Marii Paradowskiej. Ponadto Paradowska i Krzanowski napisali not~ edytorską oraz słowniczek terminologiczny. Oni też teksty Domeyki opatrzyli stosownymi przypisami, słowniczkiem terminologicznym, indeksami (osobowym oraz nazw geograficznych i etnicznych), fotografiami i mapami. Całość w języku polskim i hiszpańskim (Diario dei viaje al pais de los salvajes Indianos Araucanos tłumaczył z polskiego Tadeusz Weroniecki) stanowi atrakcyjne edytorsko (oficyna ArsNova - Zjednoczeni Wydawcy) druki bibliofilskie. Tłumacząc książkę Araucania y sus habitantes korzystano z egzemplarza, który autor ofiarował Bibliotece Jagiellońskiej, po przeprowadzeniu korekty pomyłek drukarskich. Uzupełnienia Domeyki wprowadzono do nowej edycji nie zaznaczając tego w przypisach - co jest błędem warsztatowym. Pozostawiono ponadto w XIX-wiecznym tłumaczeniu Zamostowskiego cytowane przez Domeykę fragmenty poematu Alonso de Erilla y Zuniga La Araucana - co również jest wadą. W kilku miejscach redaktorzy i tłumacze mieli kłopoty z przekładami terminów �256 geologicznych. Mimo to błędów tego typu jest malo (na s. 145 termin "węgiel ziemny" objaśniono blędniejako "węgiel kamienny"; w rzeczywistości Domeyko myśl al o węglu brunatnym dając temu wyraz w tekście swych wspomnień i drukowanych osobno rozprawach geologicznych). Niewątpliwie wydawcom brakuje więc doświadczenia w wydawaniu źródeł historycznych. Mieli jednak wiele serca do podjętej pracy skoro dotarli do oryginału (rękopisu) wspomnień Domeyki i zweryfikowali nazwy geograficzne, błędnie odczytane przez Nieciową. Wiedzy i ogromnemu zaangażowaniu Marii Paradowskiej i Andrzeja Krzanowskiego oraz tym wszystkim, którzy ich w pracy wspierali (m.in. artysta plastyk Anna Berg i Alfredo Lastra Norambuena z ambasady Chile w Warszawie) zawdzięczamy przypomnienie dorobku wygnańca w kraju rodzinnym niemal zapomnianego. Teksty Domeyki umieszczone w książce Araukania i jej mieszkańcy dokumentują zainteresowania autora Indianami zamieszkałymi w południowej części kontynentu południowoamerykańskiego, Araukan zwanych dziś Mapuche. Był on wśród nich w 1845 roku bardzo krótko (ledwie miesiąc), a ponadto spostrzeżenia etnograficzne robił niejako na marginesie studiów geologicznych. Mimo to książka Araucania y sus habitantes została zaliczona do etnograficznej klasyki światowej. Decyduje o tym treść dzieła, ale też ujęcie tematu, dostosowane do wymogów metodologicznych upowszechnianych przez Joachima Lelewela na Wszechnicy Wileńskiej. Właśnie dlatego książka Domeyki jest wręcz podręcznikowym przykładem studium z zakresu geografii człowieka, uprawianej w pierwszej połowie XIX wieku w Europie. Interesował się nim Domeyko w warunkach jego życia w określonym środowisku przyrodniczym oraz istniejących uwarunkowaniach politycznych. Dlatego część pierwszą dzieła ujął tytułem Uksztaltowanie./izyczne i przyroda kraju zajmowanego przez Araukan, drugą - Stan moralny, w jakim znajdują siC obecnie Indianie araukańscy, ich zwyczaje i obyczaje, a trzecią - Co stoi na przeszkodzie w ucywilizowaniu Indian araukańskich i jakie sposoby ujarzmienia ich wydają się najwłaściwsze. Część druga, rzecz zrozumiała, jest najbardziej wartościowa. Stanowi bowiem cenne źródło do dziejów rdzennej ludności Ameryki. Tę właśnie część wzbogaca w szczegóły zaczerpnięty z pamiętnika Domeyki fragment Dziennika podróży do kraju dzikich Indian Araukanów. Czy zatem Domeyko stał się etnografem z przypadku? Analiza jego licznych artykułów zdaje się wskazywać, iż kulturą ludową interesował się on od dzieciństwa (zainteresowanych odsyłamy m.in. do korespondencji umieszczonej w książce Archiwum Filomatów. Na zesłaniu). Elementów etnografii uczył się w szkole średniej oraz studiując w Wilnie i Paryżu. Oficjalnie był jednak magistrem matematyki oraz inżynierem górniczym. Kto wic zresztą czy właśnie jego inżynierskie przygotowanie nie wpłynęło na opis domostw Indian araukańskich. Tak precyzyjnych opisów przecież nie pozostawili jego poprzednicy. Obcowanie z ludem podczas przymusowego pobytu w Nowogródczyźnie nauczyć go musiało oceniać osobliwości w życiu mieszkańców wsi, jak' i odczytywać mechanizmy obyczajowości. Nic więc dziwnego, że w czasie krótkich spotkań z Araukanami dostrzegał nawet drobiazgi w stroju kobiet a takźe powinności żony Indianina. Spostrzeźenia swe Domeyko potrafił opisać w sposób prosty i jasny. Temu w dużej mierze książka zawdzięczała swe powodzenie w XIX wieku, a dziś należy do klasyki literatury przyrodniczej, etnograficznej i politologicznej. Autor niniejszych uwag przez szereg lat pracował nad biografią Ignacego Domeyki 1. Może dlatego podczas lektury części życiorysowej we "Wstępie" Marii Paradowskiej odczuwał pewien niedosyt. Nie chodzi tu o drobne nieścisłości (Domeyko został geologiem i inżynierem górniczym pod wpływem L. Ehe de Beaumonta a nie stryja Józefa; uczył się w Szczuczynie Litewskim a nie Lidzkim; studiował w Oddziale Nauk Fizycznych i Matematycznych Uniwersytetu Wileńskiego; po upadku powstania 1831 roku nie wyjechał do Drezna tylko przekroczył z oddziałem granicę Prus, gdzie był internowany; w Paryżu nie tylko utrzymywał przyjacielskie kontakty z Mic1 Biografia ta została złożona w Wydawnictwie Lubelskim. Wydawcy nie udało się pozyskać subwencji na druk, nawet w organizacjach zajmujących się uroczystym obchodem 500. rocznicy wyprawy Krzysztofa Kolumba do Ameryki. �257 kiewiczem, ale wręcz gościł go u siebie oraz wspomagał materialnie). Uproszczeniem jest sąd Marii Paradowskiej o wyłącznie "romantycznej" motywacji wypadu do Araukanii. W 1844 roku, gdy Domeyko planował geologiczną wycieczkę na tereny zamieszkałe przez Indian, "dzika" Araukania była dobrze nadzorowana przez władze Chile. Niebezpieczeństwo podczas podróży było minimalne skoro geolog zdecydował się zabrać na wyprawę swego ucznia. Honorowano tam pisma polecające ze stolicy. Praktycznie podróżnicy mieli stale tłumaczy oraz przydzielonych do pomocy i ochrony towarzyszy. Niewątpliwie jednak wypad miał pewien podkład emocjonalny. Domeyko szykując się do powrotu do Europy chciał z pewnością zobaczyć ów "Iud wolny". Po poznaniu Araukan zdecydował się dopiero wystąpić z memoriałem w sprawie pokojowej kolonizacji tej części Chile. To co powstało było wzorowym eleboratern geograficznym. Wracał jednak do swych notatek z podróży po wielu latach. Pisząc do przyjaciół w Paryżu o tej wycieczce był bardzo powściągliwy, może nawet wewnętrznie rozczarowany. Oto odbył wyprawę badawczą (geologiczną) do Indian Araukanów i ogłosił stosowny memoriał. Bardziej przejmował się jednak pożarem laboratorium chemicznego w kolegium w Coquimbo i koniecznością odbudowy warsztatu pracy dla następcy. Oto kilka uwag Domeyki o wyprawie z listów wysyłanych w latach 1844-1845, zaczerpniętych z tomu wydanego przez Nieciową w 1976 roku, pl. Listy do Jł1adyslawa Laskowicza: Coquimbo,2 X 1844; "Myślę tych wakacji ruszyć na południe i dotrzeć aż do ostatnich granic cywilizacji amerykańskiej na tym półsferzu; potem, wracając, przyjdzie niejaki czas zatrzymać się w stolicy Santiago, gdzie zapewne przyjdzie wydać mineralogią tego kraju [ .. .]" (s. 56). Valparaiso, 29 XII 1844; "Teraz jestem w podróży, jutro stąd odpływam "Concepción" i stamtąd zwiedzę południowe prowincje chilijskie o trzysta mil położone na południe od Coquimbo, obaczę owo sławne Arauco, kraj, gdzie dotąd Amerykanie w stanie dziczyzny i takiej niepodległości żyją, jak żyli przed odkryciem Ameryki, i obaczę lasy i góry wulkaniczne pokryte lasami. Trzy miesiące myślę przepędzić na tej wędrówce [ .. .]" (s. 58). Valparaiso, 4 IV 1845: "Przy końcu przeszłego roku tak mi już było niedobrze, że dla rozerwania się i wypróbowania sił swoich ruszyłem na południe w podróż między Indian dzikich, nicpodległych, znanych pod imieniem Araukanów, których męstwo i zaciętość opisywał Ercilla. Więcej czterechset mil obiegłem na koniu, dotarłem aż do Osoro, o trzydzieści mil tutejszych na południe od Valdivii, a potem, jak gdyby nie dosyć na tym było, wdarłem się między Kordyliery, na wierzch sławnego wulkanu Antuco [.. .]" (s. 60). Valparaiso, 10 IV 1845: "Obiegłem tego lata więcej 500 mil tutejszych i powracam ze świeżą ochotą do pracowania. Cóż, kiedym się dowiedział, że czasu mojej niebytności w Coquimbo spalił się dom, w którym mieszkałem, laboratorium, moja piękna i bogata kolekcja minerałów i większa część moich rupieci" (s. 61). Coquimbo, 27 X 1845:"W tym roku wydałem traktat mineralogii dosyć spory i wkrótce może ogłoszę moją podróż po Arauco" (s. 64; ze słów "może ogłoszę" wnosimy, iż Araucania ukazała się prawdopodobnie w końcu 1845 roku). Coquimbo, 15 XI 1845: "Doniosłem już był wam dawniej, że mi się na początku tego roku dom spalił i całe laboratorium, podczas kiedym wędrował między łndianami - Araukanami, 0400 mil stąd na południu" (s. 67). Analiza treści innych listów Domeyki być może kryje nowe informacje o wyprawie araukańskiej. Niewątpliwie jego memoriał wzbudził szersze zainteresowanie, także poza Chile. Sam zaś autor pozostał przez lata aktywnym współpracownikiem Episkopatu do spraw pokojowej kolonizacji Indian z południowej części kraju. Wydaje się więc, 7£ są dane do napisania szerzej o motywach zainteresowania Domeyki Araukanami. Zachowały się ważne dokumenty w archiwach w Santiago de Chile (nie wyzyskane nawet w wydaniu hiszpańskim Araukanii z 1971 roku. Gorąco zatem zachęcić należy Alfredo Lastra Norambuenę by po powrocie do kraju dokonał kwerendy i jej wynikami podzielił się z czytelnikami drugiego wydania (w tej wersji) Araukanii i jej mieszkańców. 17 - Lud t. LXXV �258 Ogłoszone przez Polskie Towarzystwo Studiów Latynoamerykanistycznych uwagi Domeyki o Araukanach są niewątpliwie wydarzeniem w historii nauki w Polsce i Chile. Wydawca winien jednak, drukując teksty pisane przez przyrodników, korzystać z pomocy spccjalistów. Jest to ważne, gdyż w planie wydawniczym znajdują się m.in. takie pozycje jak Józefa Siemiradzkiego Z Warszawy do równika czy Jana Sztolcmana Peru. Zbigniew Wójcik Andrzej P o ręb s k i, Europejskie mniejszości etniczne. Geneza Warszawa 1991, ss. 171. kierunki przemian, PWN, Autor książki pracuje w Zakładzie Socjologii Narodu i Stosunków Etnicznych Instytutu Badań Polonijnych UJ, a cała jego działalność naukowa oscyluje wokół problcmatyki etniczności. Właściwie bardzo łatwo scharakteryzować krótko temat powyższej pracy. Jest nim problem powstawania narodu z mniejszych grup etnicznych. Oś tego swoistego kontinuum stanowi czas historyczny. Wglądowi i analizie poddane są więc odrębne grupy etniczne, potencjalne w przyszłości samodzielne narody - lub te, które pozostały na statusie grupy mniejszościowej. Szczególnie zatrzymuje się autor na ccchach czy determinantach o charakterze narodotwórczym, które oddziaływały na procesy w tym zakresie od XIX wieku do współczesności. W ten sposób autor uzyskuje indeks grup etnicznych, które w określonych warunkach historycznych w Europie, bo tylko Europie ta analiza jest poświęcona, stają się narodem. Z bardzo wielu grup pozostają mu te, które narodem się nie stały, pozostały grupami etnicznymi (mniejszościowymi, pogranicza itp.). W różnych okresach historycznych różny był też ich poziom aktywności społccznej i samoświadomości etnicznej. Ale lata 60. naszego wieku przynoszą w Europie ogromne ożywienie ruchów etnicznych, co z kolei intensyfikuje zainteresowania i badania z zakresu tej tematyki. O jej aktualności dzisiaj, w dobie renesansu państw narodowych, szczególnie w środkowej i wschodniej Europie, nie trzeba mówić. Przedstawione przez autora jako naczelne - zainteresowanie procesem narodotwórczym w Europie (czynniki, uwarunkowania) oraz losem grup etnicznych pozostających poza tym statusem, w obrębie większych, zróżnicowanych całości porządkujc również konstrukcję książki. Poza wprowadzeniem, zawierającym określenie przedmiotu zainteresowań i problematyki pracy, całość składa się z 5 części (nazywanych rozdziałami), w których kolejno omówiono: socjologiczne i historiograficzne koncepcje narodu oraz ich zastosowanie w analizie przemian nienarodowych mniejszości etnicznych w Europie (rozdział II), europejskie mniejszości etniczne w rozwoju historycznym (rozdział III), próbę interpretacji procesów historycznych europejskich mniejszości etnicznych w kategorii socjologicznych teorii narodu i procesów narodotwórczych (IV). Pracę zamyka (wraz z zakończeniem) rozdział V, będący jakby próbą syntezy ale i wizją losów etnicznych grup nienarodowych. W tym futurystycznym spojrzeniu znalazło się również omówienie europejskich działań prawnych w tym zakresie. W aneksie pracy znalazły się dwa interesujące teksty: tabela liczebności europejskich mniejszościowych grup etnicznych oraz tekst II, "Podstawowe zasady europejskiego prawa dla grup etnicznych", (powstałego w 1985 roku na Europejskim Kongresie Narodowości w Europie). W Aneksie znalazł się również indeks nazw ctnicznych, indeks instytucji i organizacji grup etnicznych oraz interesująca i bogata bibliografia. Rozdział II podzielony został na 2 części. W pierwszej autor omówił koncepcje narodotwórcze, generalnie, relacjonując podejścia szeregu europejskich historyków i socjologów (b. ciekawe!). Ze znanych prac polskich omawia tu F. Znanieckiego, S. Ossowskiego, J. Chałasińskiego. J. Wiatra, T. Łebkowskiego. Część II tego rozdziału to jakby niższy poziom grup etnicznych. �259 Dotyczy to tych grup, którc nie stały się narodem, ale obecnie przeżywają ożywienie. Tu również odnajdujemy podcjścia różnych autorów. Rozdziały III i IV to historyczna i współczesna egzemplifikacja losów nienarodowych grup etnicznych na wybranych przykładach; są nimi: Baskowie, Retoromanie, szwedzkojęzyczni Finowie, Kaszubi, Serbołużyczanie i Czarnogórcy. W ostatnim V rozdziale, jak już pisałam, A. Porębski wskazuje na perspektywy, uwarunkowania i ograniczenia narastających współcześnie ruchów etnicznych. Nic sposób w krótkiej recenzji zrelacjonować wszystkich cytowanych, starannie pozbieranych podejść poszczególnych badaczy do problematyki narodu. Wydaje się jednak, że już samo wskazanie na "oś kontinuum" w kształtowaniu się poszczególnych grup i fakt pozostania wielu z nich poza statusem narodowym jest bardzo interesujące również dła etnografa. Wśród nich bowiem znalazło się wiele grup żyjących na pograniczach dużych narodów, a ich wyróżnikiem obiektywnym jest często tradycyjna kultura ludowa i dialekt (zwraca na to uwagę - jak wskazuje autor tej książki - szereg badaczy, jak S. Ossowski, F. Znaniecki, J. Chałasiński). Już poza osią kontinuum znalazły się np. grupy etnicznie polskie, ale żyjące bardzo długo w obcym etnicznie środowisku. Procesy tożsamościowe tych grup określanych najczęściej jako grupy pogranicza (też autochtoniczne) są niezwykle interesujące. Dotyczy to np. Mazurów, Warmiaków, Opolan i chyba też, wbrew autorowi pracy, Kaszubów. Nie znalazły się one jednak w kręgu zaintcrcsowań autora tcj pracy. Wydaje się jednak, że przekształcenia w nich zachodzące tak historycznic, jak i współczcśnie, warte są obserwacji i analizy. Lektura tcj intcresującej pracy nasuwa jednak uwagi krytyczne i dyskusyjne. Polemizować można np. z podejścicm do reprezentujących Polskę Kaszubów. Pomijając już kwestię czy jest to obca grupa etniczna czy polska grupa ctnograficzna - typowa grupa pogranicza - wiele charakteryzujących ją informacji jcst nieścisłych. Np. pastor K. C. Mrągowiusz nie był gdańszczaninem (urodził się w Olsztynku na Mazurach) i stąd też może tak dobrze rozumiał losy Kaszubów, równicż cytowany jako historyk W. Kętrzyński był Mazurem. Wciąż dyskusyjna jest też sprawa języka Kaszubów (czy jest to język czy dialekt), a brak odesłania do tak podstawowych prac jak At/as Gwar Kaszuhskich pod red. Z. Sztiebera. Szkoda też, iż w wykazie grup etnicznych (np. Aneks I) zakradły się pewne niepoprawności w samych nazwach (np. Farerczycy, raczej Farerowie; Man - to nie nazwa etniczna, ale geograficzna; Arumuni, częściej Aromuni, itp.). Do tego aneksu mam też inną uwagę - dlaczego liczebność grup oparta została na stosunkowo starych danych (najnowsze z 1976 roku), a nie na możliwie aktualnych. Zdziwienie budzi również nieuwzględnienie wśród autorów J. Obrębskiego - etnografa i socjologa - nic tylko opisującego grupy etniczne na wschodnim pograniczu Polski, ale również autora interesujących i wciąż aktualnych propozycji badawczych (teoretycznych i metodologicznych). Pewien sprzeciw budzi tcż częste cytowanie literatury nie "wprost", a poprzez inne pozycje (np. na s. 114 przyp. 107 - odesłano do s. 75, ale tam go nie ma). Są to jednak tylko usterki. Podjęcie tematu jest bardzo ważne. Zachęcam etnografów, zajmujących się problematyką etniczną, do lektury. Anna Szyfer l Aujbruch in die Fremde książka. Wyjazd na ohczYZl1ę. Europejska emigracja zamorska. Wystawa Pod taką nazwą otwarta była przez 6 tygodni lipca i sierpnia 1992 r. duża wystawa w Bremie, która potem została wysiana na drugą stronę Atlantyku, do Nowego Jorku. Okazją do niej było oczywiście 500-lecie odkrywczej podróży Kolumba, ale także IOO-lecie otwarcia nowej stacji �260 przyjmowania imigrantów do USA, zbudowanej na wysepce Ellis Island przy Nowym Jorku. W związku z wystawą wydano niewielki folder oraz taśmę wideo z odtworzoną przez aktorów opowieścią o dwojgu wychodźców do Ameryki Północnej: o młodym niemieckim emigrancie z Hesji (połowa XIX w.) i o polskiej dziewczynie z Powiśla Dąbrowskiego (pocz. XX w.). Wystawę zwiedziło ponad 20000 osób, sporo jak na 40 dni jej otwarcia. Przypomnijmy, że Brema była przez kilkadziesiąt lat najważniejszym portem wyjazdowym dla emigrantów ze środkowej Europy, także dla polskich. Miał tu swą sicdzibę Norddeutscher Lloyd, największy kiedyś morski przewoźnik pasażerski w Niemczech. Pod tym samym tytułem, jaki nosiła wystawa, wydana została też popularno-naukowa książka, poświęcowna zamorskiemu wychodźstwu z Europy!. Zarówno inicjatorem i wykonawcą wystawy, jak i wydawcą książki była specjalistyczna pracownia emigracji zarobkowej Uniwersytetu w Bremie (Projekt Arbeitsmigration - Labor Migration Project), kierowana przez profesora Dirka Hoerdera. Jest to zapewne najlepsza z wydanych dotąd syntetycznych publikacji na temat zamorskiego wychodźstwa z Europy, ze względu na zwięzłe, a bogate w szczegóły i jasne zarazem przedstawienie tego złożonego zjawiska na przestrzeni od początku XIX w. (od około 1815 L) po wybuch I wojny światowej. Przy niewielkich rozmiarach (208 stron formatu 26 x 22 cm) pomieszczono tekst wzbogacony licznymi ilustracjami: fotografiami, reprodukcjami dawnych rycin, prospektów i dokumentów oraz mapkami i wykresami. Do każdego z rozdziaIów dodano też wykaz wybranej literatury przedmiotu, głównie w jęz. angielskim, nieco w niemieckim i wyjątkowo parę we francuskim i włoskim, w sumie 120 pozycji przeważnie z ostatnich kilkunastu lat. Rozdział poświęcony polskiemu i wschodnioeuropejskiemu wychodźstwu opatrzono największym zestawem - 23 pozycji wyłącznie w jęz. angielskim (obok dzieła Thomasa i Znanieckiego jest tu wydana 1975 L W Krakowie zbiorowa publikacja pod redakcją C. Bobińskiej i A. Pilcha). Treść omawianej książki zaczyna się od obszernego wprowadzenia: "Wędrówki w Europie i ich rozszerzenie na świat" (s. 9-24, autorzy D. Hoerder i D. Knauf). Obejmuje ono 5 zagadnień ujętych pod tytułami: "Chciano przyciągnąć siły robocze, a przybyli ludzie"; "Etniczne dzielnice a integracja"; "Wielość wędrówek i doświadczeń"; "Czas przedindustrialny"; "Od lokalnych wędrówek do kontynentalnych, od agrarnych do przemysłowych". Pierwsza z trzech podstawowych części książki: "Europejskie kultury wyjściowe" (s. 27-74), zawiera 3 rozdziały. Pierwszy z nich to "HalIeluja - jedziemy do Ameryki: Europa Zachodnia, Środkowa i Północna" (autorka Agnes Bretting). Drugi rozdział, "Za chlebem - zum Brot" (tytuł po polsku, powtórzony po niemiecku, autor D. Hoerder), przedstawia zwięźle uwarunkowania społeczno-gospodarcze i polityczne, które sprzyjały emigracji z Europy Środkowej i Wschodniej, od Finlandii przez kraje bałtyckie, Rosję, Polskę, Czechy, Słowację, Węgry po kraje bałkańskie2. Sprawy polskie zostały tu dobrze przedstawione (pomijając nieco mniej ważnych nieścisłości), a zilustrowane przez dwa współczesne rysunki satyryczne, ukazujące werbunek i wyjazd polskich chłopów do Ameryki. Do fragmentu o Żydach rosyjskich dostał się dziwnym trafem Kraków obok Odessy jako miasto, gdzie prześladowano Żydów (s. 59). "W poszukiwaniu pracy" to tytuł trzeciego fragmentu tej części (D. Hoerder), który przedstawia uwarunkowania i tendencje emigracyjne we Włoszech, w Hiszpanii i Portugalii. Część druga to "Podróż. Ze Starego do Nowego Świata" (s. 75-119, autorka A. Brelling). Przedstawione zostały tu głównie niemieckie przedsiębiorstwa i organizacje służące masowemu przewozowi emigrantów, warunki podróży, a także polityka emigracyjna państw niemieckich. 1 Aujhruch in die Fremde. Europiiische AuswanderuflY nach Ubersee. Dirk Hoerder, Dielhelm Knaur Hrsg, Edition Temmen. Bremen t 992, ss. 208, 178 ilustracji, mapki, wykresy. Książkę tę wydano równocześnie w tym samym wydawnictwie w wersji angielskiej pl. Fame. Fortune and Sweet Liberty. 2 Przypomnieć w tym miejscu warto wydaną niedawno w Budapeszcie wal'.ną publik.ację naukową, zawierającą materiały z odbytej tam w 1984 r. konferencji na temat emigracji z Europy środkowo-południowo-wschodniej, Overseas Migrarion from East-Central alld Southeastern Europe /880-1940, ed. Julianna Puskas, Budapest 1990, ss. 246. Por. też recenzję tej książki A. Walaszka w "Kwartalniku Historycznym" 1991, z. 4. �261 Najobszerniejsza część, trzecia, to "Kraje emigracji" (s. 123-196). Zaczynają rozdział pt. "Nie ma tu żadnego cesarza: USA", opracowany przez Christianę Harzig. Następny rozdział, autorstwa Andrei Koch-Kraft, to "Wolność na Północy: Kanada". Trzeci z nich pl. "Rządzić to zaludniać - Wędrówka do Ameryki Łacińskiej", napisany został przez D. Knaufa. Trzy następne, krótsze rozdziały, dotyczą kolejno Australii ("Legendarny kontynent na Południu", autor D. Knau!), Nowej Zelandii ("Raj człowieka pracy", D. Knauf) oraz Afryki (" ... i podzielony łup", autorka Helga Rathjen). Ten ostatni przedstawia głównie niemiecką kolonizację w Afryce Środkowej i Południowej. Każdy z tych rozdziałów zawiera sugestywny obraz kolonizacji poszczególnych kontynentów i krain. Pominięta została jednak zupełnie Azja, do której imigracja i kolonizacja europejska kierowała się głównie lądem, przez Ural, lecz także morzem przez Ocean Indyjski, pozostawiając w niektórych regionach trwałe ślady, jak na Filipinach, czy w Indiach (Goa). Była to jednak imigracja starsza, na mniejszą skalę i o niewielkim nasileniu w XIX stuleciu. W ostatnim, najkrótszym fragmencie omawianej książki (s. 199-207), Klaus J. Bade dał rzut oka na procesy wędrówkowe od pierwszej wojny światowej jako na "niemieckie i europejskie doświadczenia", kończąc uwagami na temat migracji drugiej połowy XX wieku oraz tendencji migracyjnych i związanych z nimi zadań na przyszłość w skali Europy i świata. Zamyka książkę znamienna, całostronicowa fotografia przedstawiająca obóz uchodźców w Afryce - setki namiotów ścieśnionych na pustej, kamienistej przestrzeni. Omawiana książka to opracowanie w zasadzie popularne, lecz oparte na solidnej bazie naukowej, ujęte nowocześnie, trafiające do wyobraźni czytelnika, ukazujące w doskonałym skrócie złożony proces przeobra7.ania się Europy i skolonizowanych przez nią kontynentów. Daje też niezły obraz gospodarczych i społecznych problemów Europy XIX i początku XX w., które wiązały się z masowym opuszczaniem jej przez masy sproletaryzowanej ludności, a także przez ludzi żądnych szybkiego wzbogacenia się. Wydanie podobnego opracowania dziejów całej europejskiej kolonizacji innych części świata, począwszy od XVI stulecia, byłoby też bardzo pożądane. Edward Pietraszek Kulturkontakl - Kulturkolljlikl. Zur Erfahrung des Fremden, praca zbior. pod red. I.-M. Greverus, K. Kostlin, M. Schilling, Institut fUr Kulturanthropologie und Europiiische Ethnologie, t. I-II, Frankfurt (am Main) 1988, ss. 387 + 322. Na Uniwersytecie im. Johanna Wolfganga Goethego we Frankfurcie (nad Menem) odbył się od 28 września do 2 października 1987 roku 26 Kongres Etnografii Niemieckiej pl. "Kulturkontakt - KulturkonOikl. Zur Erfahrung des Fremden", organizowany przez Deutsche Gesel\schaft fUr Volkskunde oraz Institut fUr Kulturanthropologie und Europiiische Ethnologie przy Uniwersytecie we Frankfurcie. Wzięło w nim udział ok. 600 osób tak z RFN, jak i innych krajów europejskich. Przedstawionych zostało na tzw. posiedzeniach plenarnych i w 6 grupach (z 2 podgrupami) około 80 referatów z różnych dyscyplin naukowych. Rozprawa prof. dr. Konrada Kostlina (z Regensburga) pl. "Die Erfahrung des Fremden" rozpoczęła te pięciodniowe spotkania, wprowadzając jednocześnie słuchaczy w tematykę Kongresu. Przyczyną, dla której Kongres zajął się problematyką tytułową, było ogromne zainteresowanie nią zarówno naukowców jak i studentów. W ostatnich latach zainteresowanie to zaczęło znacznie wzrastać, nie tylko na terenie RFN, gdzie sprawa obcokrajowców i przesiedleńców budzi szczególne emocje społeczne. Prowadzone są więc badania naukowe, ukazują się publikacje. Kongres dał okazję do podsumowania wyników badań i podjęcia dyskusji w grupach tematycznych. Materiały kongresowe opublikowano w 2 tomach, z których pierwszy zawiera referaty z posiedzeń plenarnych i obrad 3 grup dyskusyjnych (z dwoma wydzielonymi podgrupami); drugi tom referaty �262 z pozostałych 3 grup i informacje dotyczące referentów, wykaz literatury, indeksy: przedmiotowy i nazw geograficznych. W uzupełnieniu załączono krótką historię Frankfurtu nad Menem i opisano wycieczkę, która odbyła się ostatniego dnia Kongresu do miasteczka Waldamorbach w Odenwald. Przejdę teraz do krótkiego scharakteryzowania sześciu grup dyskusyjnych (tzw. Arbeitsgruppen). Pierwsza, nazwana "Selbst und Fremdbild des Kulturrorschers" ("Własny i obcy obraz badacza kulturowego") dotyczyła subiektywnego i obiektywnego stosunku między badaczem i badanym. Grupa druga, nosząca nazwę "Migration und kulturelle Identitiit" ("Migracje i kulturowe tożsamości") podzielona została na dwie sekcje: l. "Historische Wanderungsbewegungen" ("Historyczne przemieszczanie się ludzi"); 2. "Arbeitsmigration" ("Migracja zarobkowa"). Pierwsza z nich zajęła się historycznym procesem przesiedlania, emigrowania i innych wędrówek ludzi, druga natomiast omawiała nowszy rozdział historii, głównie ostatnich 30 lat. Koncentrowała się w większości przypadków na tematyce tureckich rodzin przybyłych do Niemiec w celach zarobkowych i natrafiających z różnych powodów na ogromne trudności w zaaklimatyzowaniu się. Grupa trzecia dotyczyła "Turystyki i kulturowych powiązań" ("Tourismus und K ulturbeziehungen"). Tematyka ta wychodziła swoim zasięgiem poza teren RFN. Dyskutowane były przykłady m.in. z Grecji i Kenii. Na temat ten spojrzano nie tylko z etnograficznego, lecz także socjologicznego i psychologicznego punktu widzenia. Grupa czwarta "Fremde Kultur ais Muster rur Alternativkulturen und sociale Bewegungen" ("Obce kultury jako wzór dla kultur alternatywnych i zmian socjalnych") w bardzo interesujący sposób przedstawiła wpływ obcych kultur na życic, przyzwyczajenia, sposób myślenia, zachowania itp. tak pojedynczego człowieka, jak całych rodzin, czy grup społecznych. Kolejna, piąta grupa - "Medien und Kulturkontakt" ("Środki masowego przekazu i kontakt kulturowy") zajmowała się między innymi próbą odpowiedzi na pytania dotyczące ludzkiej tożsamości - co rozumiemy pod nazwą "ojczyzna", jak wpływają środki masowego przekazu na kształtowanie się obrazu "obcego" w umyśle odbiorców, itp. Ostatnia z omawianych grup, szósta, dotyczyła tzw. "własnych obcych" ("Eigene Fremde"). Pod tym hasłem rozumie się np. własne terytorium, czy też osobiste wartości, które uległy zmianie do tego stopnia, iż stały się obce. Scharakteryzowana tutaj w dużym skrócie publikacja zbiera najnowsze badania i opracowania na temat kontaktu i konl1iktu kulturowego. Faktem godnym uwagi jest, że nie zostały przedstawione żadne rozprawy, czy nawet krótkie artykuły dotyczące przesiedleńców z Polski oraz Polaków czekających na azyl w RFN. Może to wynikać częściowo z trudności, na jakie napotyka badacz tej problematyki w nawiązywaniu kontaktów z tą grupą ludności, często nie akceptowanej i nie traktowanej jako "prawdziwi Niemcy". Dużym zainteresowaniem natomiast cieszyła się problematyka drugiej grupy dyskusyjnej z jej dwoma sekcjami. Wymienić tu należy opracowanie dotyczące etnograficznych badań nad przesiedleńcami, wygnańcami i uciekinierami z okresu II wojny światowej i po niej (Ulrich Tolksdorf, "Volkskundliche Fliichtlingforschung. Stand und Probleme" t. I, s. J 23-129). Dr Ulrich Tolksdorf, dyrektor naukowy Germanische Seminar (Preut3isches Worterbuch) Uniwersytetu w Kiel, oparł się o dane ankietowe, badania własne i wyniki badań statystycznych i ankietowych, prowadzonych m.in. przez powołane w okresie powojennym (niektóre działają do dziś) centra dokumentacyjne (są to: Johannes- Kiinzig-Institul we Freiburgu; Forschungslelle Kasarek - Lanz, najpierw w Bischofswiesen, potem w Stuttgarcie a dzisiaj we Freiburgu; Ostdeutsche Volkskunde - Archiv Nordrhein - Westfalen w Dortmundzie; Camma - Archiv w Rotenburgu (Wiimme). Badania objęły procesy przesiedlel1cze przede wszystkim z byłych i dzisiejszych terenów wschodnich Niemiec. Autor mówi o ok. 160 wsiach w Prusach Wschodnich i Zachodnich, w których zachowała się jeszcze w latach 80. "memory culture". Opisuje też zjawisko "Pilgerfahrten in die Alte Heimat" (pielgrzymki do starej ojczyzny). Uczestnicy tych wycieczek, wywodzący się z drugiej i trzeciej generacji byłych mieszkańców tych ziem, często nawiązywali przyjazne stosunki z ludnością miejscową. �263 Inny interesujący referat odczytano w sekcji II grupy drugiej, w której omawiano migracje zarobkowe, głównie rodzin tureckich do RFN (Gabriele Miiller "Am Iiebsten m6chte ich in beiden Landem Icben. Ein Bericht iiber eine Untersuchung zur Situation von Kindem tiirkischer Reemigranten", l. I, s. 283-293). Autorka, studentka Instytutu Antropologii Kulturowej i Etnologii Europejskiej Uniwersytetu we Frankfurcie nad Menem, zajęła się problemem readaptacji dzieci tureckich emigrantów zarobkowych, które po latach przeżytych w RFN wróciły do ojczystego kraju. W roku 1985 Institut fiir Kulturanthropologie und Europaische Ethnologie Uniwersytetu we Frankfurcie podjął badania tych rodzin. Badania terenowe przeprowadzono w roku 1986 w Ankarze i pobliskich prowincjach. Kolejny referat, wygłoszony w ramach szóstej grupy dyskusyjnej przez dziennikarkę Signe Seiler ("Wir sind hier, urn euch zu beschiitzen. pes to Germany (permanent change of station)", l. II, s. 655-665) dotyczył warunków życia i trudności przystosowawczych żołnierzy z jednostek wojskowych USA, stacjonujących w RFN i ich rodzin a także wytwarzanej przez to środowisko specyficznej subkultury. Zainteresowania autorów referatów dotyczyły też problematyki mniej związanej z tytułowym przedmiotem prac Kongresu. I tak w czwartej grupie dyskusyjnej Gabriele Speckels z Niederbayerischen Landwirtschaftsmuseum w Regen omówiła wyniki swoich badań terenowych z lat 1985-86 na temat funkcjonowania społecznego produktów żywnościowych pochodzenia naturalnego, tworzenia się związanego ze zdrową żywnością nowego stylu życia a nawet specyficznej ideologii (Gabriele Speckels "Naturkost: Geschmack am Fremden", l. II, s. 479-483). Wymienione przykłady wskazują na znaczne zróżnicowanie tematyczne w pracach Kongresu, a także różne sposoby podejścia do badanych problemów przez autorów, którymi byli zarówno profesorowie uniwersyteccy i studenci, jak i osoby nie związane z życiem naukowym. Tym bardziej omawiana publikacja może stać się cennym materiałem źródłowym dla badaczy kontaktów i konfliktów kulturowych różych dyscyplin. Jak już wspomniałam, odczuwa się jednak brak opracowań procesów adaptacyjnych związanych z przesiedleńcami pochodzącymi z Polski, mimo znacznego zainteresowania społeczeństwa RFN tą problematyką. Lidia Bartkowiak-Rachny EtnagraJija Bie/arusi - encyklapedyja, praca zbiorowa pod red. I. P. Szamiakina, Mińsk 1989, "Biełaruskaja sawicckaja encyklapedyja", ss. 575, ilustracje, mapy. Staraniem wielu etnografów i folklorystów, archeologów i historyków, historyków sztuki, literaturoznawców i lingwistów, w głównej mierze pracowników Białoruskiej Akademii Nauk, a zwłaszcza Instytutu Sztuki, Etnografii i Folkloru, powstała ogromna i ważna praca. W krótkim wprowadzeniu pl. "Etnografia Białorusi" W. K. Bandarczyk daje charakterystykę tej dziedziny nauki, omawia zakres jej zainteresowań, współczesne zadania, poczem przechodzi do problemów demograficznych. Ogólną liczebność Białorusinów szacuje się na 9,5 miliona, z czego ponad 7,5 miliona zamieszkuje na Białorusi, a łącznie 97,8% na obszarze Związku Radzieckiego. W Polsce, według przytoczonych danych z 1978 roku, mieszka ich 180 tysięcy, tyle samo co w Kazachstanic. Nota bene narodowość polską ma, jak podano w haśle "Polacy", ponad 403 tysięcy mieszkańców Białorusi. Dalej autor rozpatruje nazwę Białoruś i podaje zarys historii tego kraju, podkreślając momenty węzłowe. Konsekwencją połączenia Litwy i Korony była "polsko-katolicka ekspansja, nastawiona na polonizację białoruskiego narodu" (s. 10-11). Kolejny ważny etap stanowiło przyłączenie Białorusi do Rosji w końcu XVIII w., bowiem szowinistyczna polityka carska skierowana była na rusyfikację. �264 Dopiero idea marksizmu-leninizmu odegrała istotną rolę w konsolidacji narodu białoruskiego, który po rewolucji otrzymał możliwość swobodnego rozwoju. Doprowadziło to do wysokiego uprzemysłowienia, rozkwitu gospodarczego i kulturalnego. Tekst ten stanowi swoisty znak czasów, które minęły. Paradoksalny jcst fakt, żc książka, zakończona w początkach 1988 roku ukazała się w innej epoce, kiedy na Białorusi działał już intensywnie, choć nielegalnie Front Ludowy, a społeczeństwo zaczęło krytycznie oceniać oficjalnie głoszone idee i odkrywać na nowo swoją narodowość i język. łdeologia zaciążyła również na doborze haseł encyklopedycznych i ujęciu wielu z nich, czemu trudno się dziwić. Encyklopedia zawiera ponad 3.000 haseł, na ogół autoryzowanych, o l;:matyce znacznie szerszej niż to sugeruje tytuł. Można w niej znaleźć chyba wszystko, co dotyczy Białorusinów, począwszy od etnogenezy, procesów etnicznej integracji i konsolidacji narodu poprzez zagadnienia ekonomiczne, społcczne i kulturalne w różnych przekrojach czasowych. Zamieszczono także charakterystyki innych narodów i grup etnicznych, żyjących na terenie Białorusi, bądź z nią graniczących. Spora część artykułów poświęcona jest etnografii, jej tcorii i historii badań, od haseł takich, jak "etnos", "procesy etniczne" po noty biograficzne badaczy dawnych (m.in. obszerna poświęcona Michałowi Federowskiemu, mniejsza - Kazimierzowi Moszyńskiemu) jak i współczcsnych. Z zakresu kultury ludowej najwięcej haseł dotyczy niewątpliwie kultury materialnej, a więc architektury i mieszkania, rolnictwa, rzemiosł i rękodzieła, środków transportu, stroju. W sposobie podziału tematu i budowy haseł można się zorientować na przykładzic garncarstwa. Obok podstawowego hasła "garncarstwo" (z mapą ośrodków) i garncarze, opracowano szcreg pochodnych, jak: piec, krąg, narzędzia, warsztat, wyroby, system miar, zabawki; istniejc też drugie ceramika, rozumiane bardziej jako wytwory. Tu mamy ceramikę: hartowaną, polewaną, siwą, czerwoną nie polewaną, a ponadto poleską, rakowską i kilkanaścic innych charakterystyk wyrobów z poszczególnych regionów czy miejscowości. Osobno znaleźć można hasła omawiające najbardziej typowe formy naczyń, kafle, kaflarstwo etc. W dziedzinie kultury społecznej i duchowej wiele uwagi poświęcono np. różnym gałęziom ludowej wiedzy, grupom społecznym miejskim i wiejskim, sporo haseł dotyczy muzyki i tańca, natomiast wybiórczo i w dość wąskim zakrcsie, potraktowane zostały obrzędy dorocznc i związane z nimi rekwizyty, nie uwzględniono niemał rzeźby figuralnej. Pożyteczną grupę haseł stanowią także charakterystyki muzeów posiadających zbiory etnograficzne. Warto dodać, że właściwie nie ma w tym kraju dużego muzeum tego rodzaju. Sporo interesujących obiektów posiada muzeum starożytności w Instytucie Sztuki, Etnografii i Folkloru BAN. Dopiero w roku 1979 otwarto w Raubiczach pod Mińskiem muzeum sztuki ludowej, wydziełone ze zbiorów Muzeum Narodowego, a w 1980 udostępniono zwiedzającym pierwsze fragmenty ekspozycji muzeum skansenowskiego, usytuowanego na obrzcżu Mińska. Encyklopedia adresowana jest do wykładowców i studentów humanistyki, do nauczycieli, uczniów szkół średnich i wreszcie "do wszystkich, których interesuje białoruska etnografia". Wydana w języku białoruskim, w niewielkim stosunkowo nakładzie 20 tys. cgzemplarzy, trafiła na rynek w epoce nasilenia patriotycznych nastrojów i zainteresowania własną kulturą, toteż rozeszla się błyskawicznic, jak wszystkie publikacje z dziedziny kultury i sztuki. Dla nas omawiana praca, to ważny zestaw materiałów porównawczych, np. w Pracowni Dokumentacji Sztuki Ludowej stoi na podręcznej półce i stale jest wertowana w związku z pracami nad sztuką ludową Podlasia. Korzystanie z niej utrudnia wprawdzie brak słownika białorusko-polskiego (do dziś nie został opublikowany), ałe brak ten rekompensuje częściowo ogromna iłość iłustracji. Na bogatą szatę graficzną składają się fotografie archiwalne i współczesnc (tu dużo barwnych), reprodukcje malarstwa (m.in. szereg portretów z galcrii Radziwiłłów jako przykłady ubiorów szlacheckich), rysunki, schematy i mapy. Ewa Fry.~-Pietraszkowa �265 Aleksander I. Ł o k o t k o, Bielorusskoje narodnoje zodczestwo. Mińsk, "Nawuka i Tiechnika", 1991, ss. 288. Sieriedina X l X - X X w., Autor przedstawil budownictwo bialoruskie w trzech głównych rozdziałach: "Ogólne i regionalne cechy bialoruskich osiedli i zagród", "Wyposażenie wnętrz wiejskich", "Charakterystyka zabudowań gospodarczych w chlopskiej zagrodzie". W pierwszym z nich znajdujemy omówienie osadnictwa wiejskiego, miasteczek i kształtu podworców (okrągłe, podłużne). Opis budownictwa od połowy XIX wieku do wybuchu II wojny światowej jest w znacznej mierze oparty na publikacjach polskich przed- i powojennych (Gloger, K. Moszyński, Cz. Pietkiewicz, M. Pokropek). Natomiast dane z okresu powojennego pochodzą przede wszystkim z badań terenowych prowadzonych przez autora w latach 1978-1988, oraz z dostępnych wówczas materiałów archiwalnych (książkę złożono do druku w maju 1989 roku) oraz rodzimych publikacji. Temat przedstawiony jest szeroko i rzetelnie. Etnografowie białoruscy nie traktują problemów meblarstwa i wyposażenia wnętrza domu chłopskiego jako osobnego zagadnienia, stąd w opracowaniach dotyczących budownictwa znajduje się zwykle rozdział poświęcony wnętrzu. Również w omawianej książce jest spory rozdział, w którym autor rozpatruje problemy meblarstwa, zdobnictwa i w ogóle wyposażenia wnętrza. Jednakże znaczną część tego rozdziału poświęcił autor konstrukcji zrębów, zewnętrznej dekoracji budynków mieszkalnych, szczególnie dużo uwagi poświęcił zdobionym nadokiennikom, a także budowie i typom pieców. Niemniej w rozdziale tym jest sporo interesujących uwag dotyczących ściśle wnętrza, jak np. ta, że urządzenie wnętrza stanowiło nie rozłączną całość z jego konstrukcją. Każdy członek rodziny - według autora - miał w izbie swoje tradycyjnie przydzielone miejsce: żeński kąt znajdował się przy piecu, kołyska z niemowlęciem wisiała na zaczepie pośrodku izby. Starsi ludzie w nocy spali na piecu, inni dorośli ścielili sobie na stałych ławkach i na pomoście (nary), dzieci leżały na pałaci, czyli półce wiszącej nad pomostem do spania. Z tego powodu mało było we wschodniosłowiańskim mieszkaniu mebli nie umocowanych na stałe (stół, ławka, skrzynia czy kufer). Jednakże stopniowo zaczął się proces oddzielania wyposażenia wnętrza od jego konstrukcji. W miejsce przymocowanych na stałe ław i nar wchodzą kanapy i łóżka, przyścienne zaś półki zastępują szafy i kredensy. Zjawiska te obserwowane w końcu lat trzydziestych, także we wschodniej Polsce, w omawianej publikacji pozbawione są zupełnie datowania. W ostatnim rozdziale omówione są drobne formy architektoniczne znajdujące się zwykle w zagrodzie (piwnice, lażnie, ploty itp.). W podrozdziale poświęconym płotom i bramom niewielki fragment tekstu poświęca autor krzyżom i kapliczkom, które określa jako "memorialnyje" i "nadmogilny je znaki". W zakończeniu tekstu A. Łokotko przedstawia swoją koncepcję budowy białoruskiego muzeum budownictwa ludowego na świeżym powietrzu. Skansen taki już istnieje. Nie opodal Mińska umieszczono kilka obiektów, z których dwa: domy mieszkalne z Isierna i z Sadowicz są rzetelnie pod względem etnograficznym i bardzo pięknie wyposażone eksponatami zebranymi w terenie. Warto wspomnieć, że można się tam natknąć i na akcenty polskie, m.in. na wialni ustawionej w stodole widnieje napis: Cegielski-Poznań. Pod koniec książki A. Łokotko zamieścił 15 tablic będących zestawieniem różnych zjawisk z zakresu architektury. Przedstawiają one np. stosunek wsi do linii kolejowych, dużych miast itp., zestawienie ulicówek, wsi wielodrożnych, bezsystemowych, dalej tablice rejestrujące klasyfikację białoruskich miasteczek ze względu na warunki geograficzne, rozplanowanie ulic, a nawet przeważający styl budownictwa (renesans, barok, empire i in). Książkę kończy krótki słowniczek terminologiczny. Pozycja jest bogato ilustrowana fotografiami, rysunkami i mapkami, posiada nawet kolorową wkładkę autorstwa W. F. Sutiagina. Barwne zdjęcia zrobiono we wspomnianym wyżej skansenie. �266 Publikacja jest niewątpliwie bardzo interesującym i pożytecznym opracowaniem, dla profesjonalnie zainteresowanego czytelnika. i to nie tylko Bożena Kural Aagot Noss, Lad ag krone, wyd. Universitetsforlaget, Oslo czarno-białe i kolorowe ilustracje, mapy, tłumaczenie angielskie. 1991, ss. 272, liczne nlb., Pod koniec 1991 roku ukazała się nowa książka Aagot Noss, piąta już z kolei, oprócz licznych artykułów, poświęcona norweskim strojom ludowym 1. Tym razem dotyczy ona kobiecych nakryć głowy o starej norweskiej nazwie "lad", używanych przez dziewczęta i mężatki oraz koron, stanowiących obrzędowy przystrój panny młodej. Okazuje się, że zależnie od regionu mają one nie tylko zróżnicowaną formę, ale także różne nazwy. Autorka, z wykształcenia filolog, lecz od wielu lat pracująca w Norsk Folkemuseum w Oslo, poświęciła tej terminologii sporo uwagi i za jej pośrednictwem stara się odpowiedzieć na postawione sobie pytania: jakie są podstawowe typy ijak wyglądają oraz gdzie występują znane z tradycji wspomniane nakrycia glowy, jak się ich używa i je zakłada oraz o ile nazwy określają lub odpowiadają ich formie i wskazują na genezę? Z ramienia Norsk Folkemuseum w 1956 roku Aagot Noss podjęła badania na temat tradycyjnego stroju ludowego i w pierwszym rzędzie zwróciła uwagę na te regiony, gdzie był on nadal żywy. Wybór pad I na okołice Al i Hol w rejonie Hallingdal, skąd właśnie pochodzi sama autorka. Dzięki temu lepiej była zorientowana w całej problematyce i łatwiej jej było dotrzeć do informatorek. Do 1959 roku w samym Al przeprowadziła 47 wywiadów, w Hol 37 i dodatkowo w okolicznych miejscowościach, jak Torpo, Gol, Nes, Sigdal, Kredsherad - 29 wywiadów, wszystkie z osobami urodzonymi pomiędzy 1859 a 1900 rokiem. W Al i Hol badania powtórzyła jeszcze w 1972 roku. Następnie swoje penetracje rozciągnęła na pozostałe regiony Norwegii i tym sposobem do 1986 roku objęła nimi: Gudbransdal, Telemark, Heddal, Setesdal, Aust- i Vest-Agder, Rogaland, Hordaland, Buskerud, Sogn i Fjordane, Mere i Romsdal, Oppland, Trendelag, Hedmark, przeprowadzając tam dziesiątki wywiadów także z informatorkami urodzonymi w latach do drugiej wojny światowej, których bogaty wykaz podaje na końcu książki. Odnotowanie tego faktu jest o tyle ważne, że świadczy o skrupulatności i wnikliwości badaczki. Źródłami w jej badaniach były nadto eksponaty muzealne wszystkich ważniejszych placówek na tych terenach, bogata ikonografia w postaci rysunków, grafik, akwarel, obrazów olejnych, których wartość omówiła w innym miejscu, także niektóre jeszcze zabytki przeszłości2, malowidła postaci ludzkich występujących na meblach od 1740 roku, siedemnasto- i osiemnastowieczne rzeźby i płaskorzeźby, stare fotografie oraz archiwalia, jak manuskrypty i różne protokoły począwszy od drugiej połowy XVII wieku. Staronorweskie "Iad", używane w tradycji na określenie nakrycia głowy kobiecej pochodzi od "hlad", "hlada", co znaczy kłaść coś w odpowiednim porządku, albo jedno na drugim, albo jedno obok drugiego. W tym właśnie przypadku znalazło ono właściwe zastosowanie, gdyż w występujących w Norwegii formach nakryć, ozdoby, jak paciorki, metalowe wisiorki, rozetki, łańcuszki, wstążki umocowane są bądź jedne obok drugich, bądź nakładają się na siebie. Autorka cały materiał dzieli na trzy podstawowe części, w których "Iad" pod rozmaitymi nazwami występuje jako nakrycie głowy niezamężnych, zamężnych i panny młodej, przy czym wyodrębniająca się swym wyglądem korona weselna stanowi tu osobny rozdział. W poszczególnych I A. Noss, Johannes Flintoes draktakvarellar, Oslo 1970; tejże, Joachim Frichs draktakvare"ar, Tidemand og folk han motte, Oslo 1981. 2 A. Noss, Statuane i Nordmandsdalen, Oslo 1977. Oslo 1973; tejże, Adolph �267 regionach nosi ona nazwę: bruresylv, bruresellv, brurekrone, enkekoll, krone, bridal silver, silver, brurepynt, brurepelnt i jak z badań wynika występuje tylko w tradycji zachodnich obszarów Norwegii. Jest to przeważnie mniejsza lub większa metalowa korona z licznymi sterczynami i brzękadłami, nakładana przeważnie na ozdobną przepaskę lub jest taką przepaską przewiązana i wzbogacana zwisającymi w tyle albo z przodu wzorzystymi wstążkami. Jako weselne nakrycie głowy panny młodej przyjęła się prawdopodobnie w XVII wieku i uważana jest za nowszą formę. Poprzedzała ją bowiem metalowa przepaska i tym tłumaczyć można utrwalenie się w ogóle przepaski jako nakrycie głowy kobiecej. Zamiast metalowych przepasek od najdawniejszych czasów używano przepasek z taśm, krajek, wstążek, tkanin, czasem pogrubionych lub usztywnionych. Zdobiono je różnymi naszyciami z metalu, paciorków, pasmanterii, sztucznych kwiatów, rozetek ze wstążek, haftami, przez co znacznie się rozbudowywały i kształtowały, przechodząc od prostej przepaski do szerokiego wieńca, czy korony utworzonej czasami z samych tekstylnych materiałów, wzbogaconych paciorkami i metalowymi elementami. Szczegółowe ich omówienie stanowi treść drugiego rozdziału, w którym punkt wyjścia tworzą nazwy związane z różnymi formami występującymi głównie w południowych i wschodnich rejonach kraju. Są to tzw. brurekrone, brurekrans, brurrull, bruresylv, brurehatt, hovudsylv, reisle, helg stas, lad, utmannJad, vrinslad. Są one prostokątne, koliste, w kształcie płaskiego pieroga ze zwisającymi ozdobami, wzmocnionej przepaski itp., przy czym niektóre z nich odznaczają się dużą archaicznością. Poza pękiem frędzli, wyróżniającym czepcowate nakrycie głowy z Al w rejonie Hallingdal trudno się dopatrzeć różnic w formach stanowiących treść rozdziału pierwszego i drugiego. W dużym stopniu tym wyróżnikiem są same nazwy, jak: jentepannelin, pannepute, uppbinding, jentebore, lad, brurpikevalk, bore, raude- lub svartebore, bune, bona. Okazuje się zatem, że zastosowanie metody językoznawczej rozmija się w tym przypadku zdecydowanie z etnograficznymi metodami, zwłaszcza typologiczną i analityczno-porównawczą. Dlatego omawiana książka, pomimo wspaniałej szaty edytorskiej i bogactwa zaprezentowanego materiału, z metodologicznego punktu widzenia sprawia wrażenie chaotycznej i ahistorycznej. Na jej treść składa się jeszcze omówienie sposobów zaczesywania i układania włosów oraz stroju panny młodej, w którym nakrycie głowy stanowi jeden z najważniejszych elementów składowych oraz próba porównań nakryć głowy z innymi krajami w Europie. Brak w tym jednak przejrzystości i logiczności, tym bardziej, że niektóre nazwy powtarzają się w kolejnych rozdziałach i podrozdziałach, także w regionach. Barbara Bazielich L. P. Potapow, A/tajskij szamanizm, "Nauka", Leningrad 1991, ss. 320. Spośród różnorodnych tematów badań etnograficznych, szamanizm syberyjski cieszy się niesłabnącym zainteresowaniem wielu profesjonalistów. Szczególne miejsce zdobył w rosyjskiej nauce, zajmującej się tym problemem od 250 lat. Z czasem zaczęto poświęcać mu sporo uwagi również w licznych krajach europejskich oraz w Ameryce. Pojawiło się wiele wartościowych publikacji, a ponadto zaczęto poszukiwać śladów szamanizmu we wszystkich częściach świata. Warto przy tym zaznaczyć, że przez długi czas szamanizm ałtajski nie był uważany za religię, a w oczach misjonarzy jawił się idolatrią. Tym poglądom nie hołdował nigdy jeden z najwybitniejszych współczesnych badaczy Leonid Potapow, który już pół wieku penetruje obszary Syberii w poszukiwaniu dowodów potwierdzających niezbicie jego racje. Na swym bogatym koncie naukowym ma pokaźną ilość doskonałych prac drukowanych w kraju i za granicą. �268 Książka prezentowana obecnie czytelnikom składa się z trzech dość znacznie rozbudowanych rozdziałów. W pierwszym przedstawiono teologiczne podstawy tej mało znanej religii, w drugim scharakteryzowano zasady działalności szamanów, zaś w trzecim omówiono najważniejsze bóstwa szamanizmu ałtajskiego. W swej pracy L. P. Potapow wykorzystał różne materiały historyczne, zwłaszcza starożytne i średniowieczne oraz archeologiczne i etnograficzne zebrane podczas licznych wypraw. Bardzo cenne były też inskrypcje na skałach, w tym słynne teksty orchońskie, jenisejskie i niedawno odkryte na Ałtaju. Oparł się również na informacjach uzyskanych od profesjonalnych szamanów. Dyskusje i rozmowy z nimi pozwoliły zweryfikować niektóre pojęcia i zgłębić istotę zagadnienia. Najpoważniejsze trudności wynikały przede wszystkim z ogólnego braku religijnych ksiąg szamanów, stałych świątyń oraz instrukcji dotyczących wykonywania praktyk kultowych. Mimo tych przeszkód autor zdołał wiarygodnie przedstawić szamanizm ałtajski jako religię wychodzącą z założenia, że przeznaczenie człowieka i jego egzystencja są uzależnione od woli bóstw i duchów zamieszkujących wszystkie strefy wszechświata. Ponadto stało się możliwe zdefiniowanie religijnych dogmatów i kanonów zaszyfrowanych w symbolach, rytuałach i większości świętych przedmiotów, do których należy w pierwszym rzędzie bęben i obrzędowy strój szamana. Istnienie tej niepisanej religii było utrzymywane przez wiele stuleci dzięki ustnym przekazom i symbolicznemu zakodowaniu jej podstaw w rysunkach na bębnie, rzeźbach wykonanych na jego pionowym uchwycie oraz w takich przedmiotach, jak lalki symbolizujące duchy, a ponadto w wisiorkach i wstążkach przynależnych do stroju szamana. Szaman skupiał w swych rękach wszelkie atrybuty władzy duchowej, gdyż wierzono, że dziedziczy świętą moc. Bez bębna nie można było zostać szamanem, bo w czasie aktu wiary symbolizował on zwierzę, na którym szaman odbywał podróż do jakiegoś bóstwa lub ducha przez wszystkie strefy wszechświata (szaman mógł przemieszczać się z jednej strefy do drugiej - specyfika szamanizmu ałtajskiego). Bęben spełniał również rolę łodzi w przypadku, gdyby szaman musiał "przekroczyć rzekę", a poza tym służył jako łuk, z którego raził strzałami złe duchy. Ten element symboliki bębna był związany z funkcją religijną i odzwierciedłał dawną pozycję społeczną i polityczną szamanów, gdy nosili oni zbroję. Stanowił ponadto instrument muzyczny i sygnalizacyjny, ponieważ służył podczas obrzędów do wzywania pomocnych duchów i powiadamiał o zbliżaniu się szamana do tego lub innego miejsca, gdy odbywał on swą pozaziemską podróż. Uderzenia w bęben, którym towarzyszyły śpiewy i recytatywy traktowano jako akompaniament obrzędowy. Bardzo ważne były rysunki wykonane na skórze bębna: u Teleutów i Szorów symbolizowały wszechświat z jego trójczłonową strukturą - strefą niebieską, ziemską i podziemną. Należy jeszcze dodać, iż ten schemat odbiegał znacznie od modelu świata przedstawianego w religii buddyjskiej. Obrazki na bębnach ałtajsko-sajańskich mają charakter realistyczny i stylem są zbliżone do rytów naskalnych z dorzecza Jeniseju i gór Ałtaju. Przeważają wśród nich różne wyobrażenia ikonograficzne duchów - opiekunów i pomocników szamana. Każdy bęben miał typową dla jego właściciela rękojeść, na podstawie której identyfikowano dane plemię, ród itd. Poza tym umożliwiała ona zrozumienie odzwierciedlonych w niej ogólnych założeń teologicznych. Pewne znaczenie symboliczne posiadały również niektóre szczegóły zewnętrzne w budowie bębna, na przykład jego wypukłości na obwodzie. Nieco inną wartość prezentowały te rysunki, które przy pozornej różnorodności, były w większości bardzo podobne i nosiły charakter religijny. Według wyjaśnień szamanów, ich tożsamość wynikała ze wspólnoty przechodzącej z pokolenia na pokolenie. Każdy szaman powinien mieć taki bęben jak jego przodkowie, którzy za pośrednictwem duchów przekazywali wymagania co do charakteru malowideł. Niezależnie od pochodzenia rodowego szamana, na bębnie musiały znajdować się wizerunki obowiązujące wszystkich (wyobrażenie Słońca, Księżyca, gwiazd itd.). Jest rzeczą znamienną, że najbogatsze w dekoracje były bębny z północnych połaci Ałtaju. Na podstawie rysunków oceniano kwalifikacje właścicieli bębna i wydawano opinie, czy mogą oni schodzić do świata podziemnego, komunikować się z bogiem Ułgenem itp. Ważną grupę rysunków stanowiły wyobrażenia miejsco- �269 wej fauny wykorzystywanej przez szamanów w leczeniu lub sprowadzaniu chorób na ludzi i bydło. Wierzono, żc węże pomagały leczyć różne niedomogi bydła i schorzenia oczu u ludzi, a żaby i jaszczurki miały odstraszać złe duchy, ale też mogły przenosić choroby na owce. Szczupaki leczyły dolegliwości żoł<jdka lub wywoływały cierpienia u tych ludzi, którzy nie czcili duchów wody. Najważniejszym bogi cm szamanizmu ałtajskiego był Ulgen - stwórca Ziemi, Słońca, Księżyca, tęczy, grzmotów i ognia. Posiadał on od 7 do 9 synów (u różnych ludów inna liczba) oraz nieokreślon<j liczbę córek. Imię "Ulgen" przeniesiono z czasem na inne bóstwa. "Ulgenie" są to bogowie zamieszkujący sferę niebieską, którzy dają człowiekowi zdrowie i obdarzają go wielką Iiczb<j dzieci. Nie mniejsze znaczenie posiadał Tengri - bóg nieba. Składano mu na ofiarę zwierzęta domowe, po czym odbywała się wielka uczta i zabawa. Kolejne miejsce zajmował Jersu - bóg wody i Ziemi (przynoszono mu w darze konie) i wreszcie Umaj - bóg płodności ludzi i zwierząt, opiekun kobiet rodzących i bezdzietnych małżeństw. Dzięki żmudnym, długoletnim wysiłkom Potapow uzyskał od szamanów wyjaśnienie ich "świętej mocy" i wytłumaczenie mechanizmu podróży do świata duchowego, a poza tym mógł zapoznać się z sakralnymi zadaniami szamanów. Należało do nich przede wszystkim stawianie diagnozy i pomoc cierpi<jcym. Uważali oni, że u podłoża wszelkich schorzeń leży inwazja dokonana przez jakiegoś ducha choroby lub utrata przez człowieka duszy. Omawiana publikacja jest pozycją ze wszech miar cenną i dlatego zasługuje na uwagę. Została opracowana rzetelnie, fachowo i z wielk<j starannością. Jej niezaprzeczalna wartość polega w pierwszym rzędzie na tym, że wszystkie zagadnienia szamanizmu ałtajskiego przedstawiono z uwzględnieniem wyników najnowszych badań wielu uczonych. Dotychczas nie było tak obszernej i wyczerpującej monografii, a jej znaczenie potwierdza tym bardziej fakt, iż ałtajski szamanizm już nie istnieje. W ramach długofalowej akcji antyreligijnej w byłym ZSRR został doszczętnie zniszczony i dziś szamani żyj<jjedynie w legendach znanych najstarszemu pokoleniu mieszkańców Syberii. Poszczególne rozdziały cechuje świetnie przemyślana kompozycja i umiejętny dobór różnych ciekawostek przyczyniających się do wzrostu zainteresowania poruszonymi tematami. Ładny styl i jasność formułowania myśli sprawiają, że czyta się ją z niesłabnącym zainteresowaniem. Pożytecznym uzupełnieniem książki są fotografie i rysunki wyobrażające lalki i bębny szamanów. Roman Karczmarczuk W. G. Bogoraz, 1991, ss. 224. Malerjalnaja kultura czukczej, (przekład z angielskiego), "Nauka", Moskwa Władimir Hermanowicz Bogoraz (1865-1936) byl jednym z najwybitniejszych badaczy Czukczów i twórcą rosyjskiej szkoły etnograficznej. Początek jego kariery naukowej nie zapowiadał się pomyślnie ze względu na brak zdecydowanego ukierunkowania zainteresowań. W 1880 roku rozpoczął studia na fakultecie matematyczno-fizycznym uniwersytetu w Petersburgu i w krótkim czasie przeniósł się na wydział prawa. Po dwóch latach został usunięty z uczelni z powodów politycznych i wówczas powrócił do swego rodzinnego Taganrogu. Dalszą działalność rewolucyjną opłacił trzyletnim pobytem w twierdzy pietropawłowskiej i dziesięcioletnią zsyłką do Sredniekołymska. Mimo niezwykle trudnej egzystencji i codziennych trosk przystąpił niezwłocznie do nauki języka i zgłębiania kultury miejscowej ludności. W następstwie zdobył szybko autorytet i stał się znan<j postacią. W 1894 roku dzięki funduszom właściciela kopalni złota I. M. Sibiriakowa wschodniosyberyjski oddział Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego zorganizował wyprawę do Jakucji celem zapoznania się z warunkami życia i przyczyną szybkiego wymierania tamtejszych aborygenów. Do udziału w ekspedycji zaproszono w charakterze etnografa W. G. Bogoraza, który �270 przez prawie trzy lata (1895-1897) badał język, ustrój społeczny, byt i kulturę Czukczów oraz Ewenków koczujących na obszarach przylegających do prawych dopływów Kołymy (Anjuj Wielki, Ołoj, Omołon). Uczestniczył tam również w pierwszym powszechnym spisie ludności rosyjskiego imperium przeprowadzonym w 1897 roku. Dzięki staraniom członków Akademii Nauk pozwolono mu niebawem wrócić do Petersburga, gdzie piastował funkcje pracownika naukowego w Muzeum Antropologii i Etnografii. Warto odnotować, że już w drodze do stolicy zatrzymał się w Irkucku, gdzie na posiedzeniu wschodniosyberyjskiego oddziału Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego podzielił się ze słuchaczami wynikami swych badań. Były one tak wartościowe, że postanowiono je niezwłocznie opublikować. W takich okolicznościach powstała pierwsza praca Bogoraza o Czukczach, która oprócz opisów marszruty zawierała informacje o ich rozsiedleniu, zdobywaniu pożywienia, właściwościach języka i charakterze folkloru. W Petersburgu młody uczony przygotował do druku książkę pl. Oczerk materjalnogo by ta olennych czukczej wykorzystując do tego celu kolekcję zebraną przez N. L. Gondattiego. Omówił w niej szczegółowo warunki życia Czukczów, zwrócił uwagę na odzież, mieszkania, sprzęt domowy, narzędzia pracy, broń, hodowlę renów itd. Spotkała się ona z wielce życzliwym przyjęciem i wysoką oceną najbardziej znanych etnografów, a ponadto potwierdziła w pełni talent i pasję naukową autora. Te wszystkie zasługi nie wpłynęły jednak na decyzję Ministerstwa Spraw Wewnętrznych zezwalającą mu mieszkać w Petersburgu tylko jeszcze przez cztery miesiące (od I II do l V 1899 r.). Mimo tych szykan "nieprawomyślnemu" poddanemu carskiego imperium dopisało szczęście. Gdy organizator Północnopacyficznej Ekspedycji Jesupa, antropolog i językoznawca Franz Boas, zwrócił się do członka Akademii Nauk W. W. Radłowa z prośbą polecenia mu rosyjskich prefesjonalistów mogących zająć się badaniem ludów północno-wschodniej Syberii wybór padł na Bogoraza, który stanął na czele jej anadyrskiego oddziału. Ta wspólna amerykańsko-rosyjska wyprawa miała na celu wyjaśnienie związków historycznych i kulturowych łączących tubylców północno-zachodniej Ameryki z ich pobratymcami zamieszkującymi północno-wschodnią Syberię. W czerwcu 1900 roku Bogoraz przybył parowcem do Nowo-Mariinska (obecnie Anadyr) i rozpoczął niezwłocznie penetrację terenu. W ciągu lata objechał koczowiska czukockich hodowców renów rozlokowane na wybrzeżu Zatoki Anadyrskiej, a przy końcu października udał się z wioski Markowo do Kamienskoje, skąd dotarł do Kamczatki. Na tej trasie poznał prawie wszystkie grupy osiadłych Koriaków i Itelmenów. W drodze powrotnej przejechał przez osadę Bpi, Ukilian i Watyjkan, a następnie płynąc rzeką Chałyrką i Wielką osiągnął ponownie Nowo-Mariinsk. Po zimowej przerwie wyruszył, juź w kwietniu 1901 roku, w kierunku Półwyspu Czukockiego badając autochtoniczną ludność tego obszaru. W maju przybył do Czaplina, skąd odpłynął na Wyspę Świętego Wawrzyńca. Wracając z tej wyprawy zatrzymał się najpierw w Nowo-Mariinsku, następnie odbył podróż do Władywostoku, a stamtąd do Ameryki z zamiarem przygotowania do druku zebranych materiałów. Stanowiły one wielką wartość i stały się podstawą jego późniejszych prac o czukocko-koriackiej grupie językowej, o kulturze materialnej i duchowej Czukczów, Koriaków oraz Itelmenów, jak równieź syberyjskich i amerykańskich Eskimosów. Naukowym rezultatem wieńczącym tę i poprzednią ekspedycję była czterotomowa monografia, która wyszła w Nowym Jorku pod następującymi tytułami: The Chukchee Material Culture. The Jesup North Pacific Expedition, "Memoir of the American Museum of Natural History", New York, Vol. 7, Pt. I, Leiden - New York 1904, ss. 276; The Chukchee Religion. The Jesup North Pacific Expedition, "Memoir of the American Museum of Natural History", New York, Vol. 7, Pl. 2, Leiden - New York 1907, s. 277-536; The Chukchee. Social Organisation. North Pacific Expedition. "Memoir of the American Museum of Natural History", New York, Vol. 7, Pl. 3, Leiden - New York, 1909, s. 537-733; Chukchee Mythology. Jesup North Pacific Expedition, "Memoir of the American Museum ofNatural History", New York, Vol. 8, PI. l, Leiden - New York, 1910, ss. 197. W ZSRR dość późno dokonano przetłumaczenia tego wspaniałego dzieła. W 1934 roku ukazał się w Leningradzie autoryzowany przekład tomu - The Chukchee Social Organisation, a w 1939 r. The Chukchee Religion. Przygotowywano równieź edycję prezentowanej obecnie części, lecz �271 druga wojna światowa uniemożliwiła realizację zamierzenia. Należy przy tym zaznaczyc, ze JUż w 1929 rok u A. I. Stiepanow przełożył ją niezbyt precyzyjnie na język rosyjski, a następnie została ona poprawiona przez S. N. Stiebnickiego i M. L. Stiebnicką oraz samego autora. Układ poszczególnych części nie odpowiadał angielskiemu oryginałowi, ponieważ podczas opracowywania wersji rosyjskiej tomu The Chukchee Social Organisation Bogoraz uważał za konieczne uzupełnić go niektórymi rozdziałami zaczerpniętymi z publikacji The Chukchee Material Culture. Tak więc książka zatytułowana Kultura materialna Czukczów znalazła się obecnie po raz pierwszy na półkach księgarskich w Moskwie. Przygotowując ją do druku dokonano starannego porównania tłumaczenia z pierwowzorem, a ponadto skorygowano niektóre dawne pojęcia. Niezależnie od tego w przypisach uwzględniono wyniki naj nowszych badań, umożliwiając czytelnikom pogłębienie wiedzy z tej dziedziny. Dzieło składa się z ośmiu dość obszernych rozdziałów. Pierwszy poświęcono hodowli i gospodarczemu znaczeniu renów, drugi - psów, zaś w trzecim omówiono rodzaje sprzętu myśliwskiego, jak też metody polowań i łowienia ryb. W czwartym zwrócono uwagę na sposób budowy różnych typów domów, prezentując również ich wyposażenie, a w piątym wyliczono główne komponenty wchodzące w skład codziennego pożywienia Czukczów i przytoczono sposoby przyrządzania najczęściej konsumowanych potraw. Rozdział szósty dotyczy etosu pracy, siódmy wyrobu i wzorów odzieży doskonale przydatnej w warunkach Dalekiej Północy, natomiast ósmy zabaw, rozrywek i sportu. Recenzowana publikacja została zredagowana fachowo i rzetelnie. Wszystkie rozdziały cechuje świetnie przemyślana kompozycja i umiejętny dobór oryginalnych egzotycznych ciekawostek przyczyniających się do wzrostu zainteresowania poruszonymi tematami. Autor zgłębił gruntownie tajniki życia Czukczów, które zdumiewają sposobami i techniką przygotowania poszczególnych elementów narzędzi pracy, środków transportu, odzieży i mieszkań. Pozorna prymitywność, prostota urządzeń i ograniczona do minimum ilość przedmiotów niezbędnych dla każdej rodziny, stanowi w rzeczywistości wspaniały przykład przystosowania człowieka do ekstremalnych warunków przyrodniczych i konieczności najbardziej racjonalnego wykorzystania tej znikomej ilości, jak też różnorodności posiadanych surowców. Porównując Czukczów z sąsiadującymi ludami autor znajduje wiele analogii w obrębie ich kultury materialnej. Widoczne są one w pierwszym rzędzie u Eskimosów prowadzących podobny tryb życia. Już od zamierzchłych czasów dochodziło poprzez Cieśninię Beringa do kontaktów ludności północno-wschodniej Azji i północno-zachodniej Ameryki, co odzwierciedla się w fokiorze Czukczów oraz Eskimosów i zostało ostatecznie potwierdzone przez historyków i archeologów. Zarówno Czukcze jak i Eskimosi śpią głowami do wejścia, posiadają podobne noże, przyrządy do wiercenia otworów, wyprawiania skór, takie same grzebienic do rozczesywania traw itd. Opisując czukockie sposoby pokonywania przestrzeni wodnych Bogoraz przypomina, że w płn.-wsch. Syberii i na wybrzeżu Morza Ochockiego najbardziej rozpowszechnionym środkiem lokomocji są kajaki. Bardzo szczegółowo analizuje też rodzaje psich uprzęży Eskimosów, Kamczadalów i Czukczów, stwierdzając, że są one podobne do używanych przez Koriaków, lecz odznaczają się większym zróżnicowaniem wyglądu zewnętrznego i rodzajem materiału, z którego zostały wykonane. W zakończeniu należy zaznaczyć, że prace Bogoraza przedstawiają wielką wartość dla nauki i nie straciły swej aktualności po dzień dzisiejszy. Są dla nas niezmiernie ważne ze względu na wnikliwy opis życia Czukczów końca XIX i początku XX stulecia. Żaden współczesny badacz tych zagadnień nic może obejść się bez nich, bo stanowią najważniejszą podstawę do po?-nania historii i etnografii Czukczów oraz pokrewnych im ludów. Doskonałym uzupełnieniem tej cennej pozycji jest pokaźna liczba rysunków (ogółem 199) przedstawiających m.in. charakterystyczne elementy uprzęży renów i psów, rodzaje sań, harpunów, wnyków i kajaków oraz sprzętu domowego i ubiorów. Pożyteczne są ponadto precyzyjne, jak na tamte czasy, fotografie, na których możemy oglądać osady Czukczów, typy ludzkie, stada renów, psy, wnętrza namiotów itd. Roman Karczmarczuk �272 Alfred F. Majewicz, Dzieje i wierzenia Ajnów, Poznań 1991, ss. 267 + 39 ilustracji. Autor książki jest znanym specjalistą Uęzykoznawcą) podejmującym od wielu lat problematykę ajnuską, z uwzględnieniem wkładu w tę dziedzinę nauki polskiej. Wyraża się to opublikowaniem takich książek, jak Dzieje i legendy Ajnów, Warszawa 1983; Ajnu. Lud,jegu język i tradycja ustna, Poznań 1984; An Ainu-english index-dictionary tu B. Pilsudski's Materials lor the Study ol the Ainu Language and Folklore ol 1912, compiled by Alfred F. Majewicz, Elżbieta Majewicz, Poznań 1986 oraz wielu specjalistycznych artykułów z tego zakresu oscylujących wokół postaci Bronisława Piłsudskiego, wybitnego polskiego badacza Ajnów i ich kultury, które ukazały się zarówno w kraju, jak i za granicą. Wreszcie, czego niepodobna pomijać, jest on animatorem ważnych przedsięwzięć organizacyjnych na rzecz pełniejszych integracji ajnulogów w skali światowej i współzałożycielem International Association for Ainu Studies (wiceprezydent tej organizacji) z siedzibą w Bochum, a także współtwórcą projektu badawczego łCRAP (o czym szczegółowiej w samej omawianej tu publikacji). Od lat związany z Uniwersytetem Adama Mickiewicza w Poznaniu - Instytut Językoznawstwa, śmiało rzecz można, iż obok profesora Jerzego Bańczerowskiego z tejże placówki, stał się on nietuzinkową postacią w sferze pełnego zdokumentowania recepcji osiągnięć badawczych Bronisława Piłsudskiego we współczesnej antropologii kulturowej, czemu obecnie podporządkowana jest działalność utworzonego przez niego prywatnego ośrodka naukowego o nazwie International Institute of Ethnolinguistic and Oriental Studies w Stęszewie, niedaleko Poznania. Nie rzecz jednak w tworzeniu szkicu biograficznego Alfreda F. Majewicza, wspomniano jedynie o tym dlatego, iż pewną transmisją jego zainteresowań badawczych i zdolności organizatorskich jest właśnie książka Dzieje i wierzenia Ajnów, Poznań 1991, w której jest także pełniejsze rozwinięcie wspomnianych powyżej problemów. niewolnych często od pominięcia różnych faktów związanych z kształtowaniem się w Polsce zainteresowań życiem i dorobkiem naukowym B. Piłsudskiego. Książka, o której mowa, poświęcona jest deficytowemu w naszej współczesnej etnologii problemowi jakim jest kultura ajnuska, a wIaściwie wybranemu jej segmentowi, na który składa się bogaty katalog wierzeń i folkloru. Przy czym zaznaczyć trzeba, iż nie jest to napisane hermetycznym językiem studium naukowe, lecz popularno-naukowa publikacja o Ajnach - wprawdzie miejscami zubożona nieraz materiałowo, raczej z winy wydawcy niż autora - będąca dobrym przykładem jak należy pisać prace dla szerokiego kręgu odbiorców, popularyzujące określoną dziedzinę wiedzy. Skoro już mowa o książce popularnej, to obowiązkiem oceniającego książkę Alfreda F. Majewicza jest podkreślenie, iż jest to popularyzacja dojrzała, wolna od tanich rekapitulacji i stylistycznych popisów literackich. Inaczej mówiąc jest to popularyzacja nauki, o którą zabiegał przed laty znakomity teoretyk literatury, znawca działalności edytorskiej profesor Uniwersytetu Wrocławskiego, Jan Trzynadlowski, między innymi w książce pl. Edytorstwu. Tekst, język, opracowanie, Wrocław-Warszawa 1978. Piszącemu tę ocenę, który w swoim dorobku naukowym uwzględniał także tematykę ajnuską, marzy się jednak taka książka, która omawiałaby kulturę i dzieje Ajnów w pełniejszym kształcie z uwzględnieniem ciekawych kwestii tyczących się dyskusyjnych do dzisiaj spraw związanych z etnogenezą tego ludu, której problematyka nadal budzi namiętne spory wielu specjalistów. Nieco informacji z tego zakresu znalazło się w pierwszym rozdziale omawianej książki zatytułowanej "Ainu to brzmi(ało) dumnie - świat duszy ajnuskiej", s. 9-41. Sądzę jednak, że ich rozwinięcie dałoby książce dodatkowy wymiar, równy zagadkowości mitycznej "Atlantydy", bowiem do rangi takich problemów urastają spory i dyskusje uczonych zajmujących się pochodzeniem Ajnów. Warte przypomnienia jest i to - co uczynił autor w swej książce - że do dyskusji tych włączyli się i polscy uczeni. Ten etnogenetyczny i kulturowy problem zaprzątający wielu uczonych ma we współczesnych czasach jeszcze jeden wymiar - polityczny. Oto bowiem niektórzy przedstawiciele nauki japońskiej stoją na stanowisku, iż pierwotne rozsiedlenie Ajnów sięgało aż Kamczatki, a więc obejmowało także Wyspy Kurylskie i Sachalin. A to już nabiera znaczenia politycznego w sporze rosyjsko-japońskim o te ziemie. �273 Tak więc konkluduje autor, iż wygląda na to, że »Ajnom, których ... "nie ma", przygotowuje się nie najmniej istotną rolę w japońskiej polityce zagranicznej w najbliższej przyszłości«. Nienowy to w stosunkach międzynarodowych aspekt wzajemnych roszczeń terytorialnych, w których niejedna grupa etniczna poniosła najbardziej liczące się straty. Paradoksem tego "ajnuskiego problemu" mającego uzasadniać japońskie dowody na zasadność odzyskania Wysp Kurylskich jest to, że samym Ajnom odmawia się w Japonii prawa do samostanowienia jako odrębnej grupie etnicznej, co w szerszym kontckście znalazło odbicie w rozdzialc dziesiątym zatytułowanym "Odrodzenie etniczne Ajnów - lata 1975-1986", s. 228-255. By nie streszczać tutaj książki, a przede wszystkim naj pełniejszej jej części drugiej - zawierającej siedem rozdziałów - warto podkreślić, że wartość zawartych w nich zagadnicń jest niepośledniej miary. Oto np. w rozdziale drugim noszącym tytuł "Bogowie i ludzie - człowieka z naturą więź doskonała", s. 43-51, streszcza autor ajnuskie widzenie świata, w którym lud tcn stanowi! według jego własnych przekonań tylko mikrocząstkę otaczającej rzeczywistości, ba wszechświata. Świadomość tego była głęboko zakodowana w ich mentalności baczącej także pilnie by ów rytm wszechświata nic został przez nich naruszony. Wszystko to oplecione bogatym katalogiem wierzeń, zwyczajów i obyczajów zapewniało otaczającemu ich środowisku naturalnemu idealną z nim symbiozę. Z czasem jednak gdy rytm ten został zachwiany przcz innc nacje, stali się Ajnowie ludem wymierającym. Słuszną więc uwagę czyni autor, iż lud ten "mógł przetrwać jako odrębna grupa etniczna i kulturowa, dopóki nie został naruszony i finalnie zniszczony - nie z ich winy oczywiście - ckosystem, w którym jedynie mogli funkcjonować". Bogaty świat wierzeń ajnuskich pojawia się na kartach książki po wielekroć. Oto np. w rozdziale trzecim zatytułowanym "Człowiek od bogów pochodzi. Ludzie bogami się stają ustna tradycja Ajnów", s. 52-65, jawi się nam złożony katalog wierzeń w skomplikowanych układach współzależności ludzi od bogów. Pełniejsze rozwinięcie tej kwestii zawiera rozdział czwarty pod tytułem "Dziękczynność i prewencja - ofiary i modlitwy ajnuskie", s. 66-97. Przewija się przezeń bogata faktografia ukazująca wzajemne relacje bóstwo-człowiek, w układzie pewnej dychotomii "werbalność - niewerbalność", czyli modlitwy i różne materialne formy ludzkiej wdzięczności bogom, np. słynne ajnuskie inau, tatuaże i inne. Naturalną formułą powtarzającą się w książce jest to, że poszczególne rozdziały zawierają pogłębioną interpretację przedstawionej faktografii wierzeniowej, a wielość przywoływanych raz po raz badaczy zajmujących się określoną kwestią pozwala czytelnikowi na poszerzenie tej wiedzy jeśli tylko znajdzie na to czas i ochotę. Bogaty katalog ajnuskich wierzeń został w książce odpowicdnio zakomponowany, w czego efekcie układają się one w przejrzystą mozaikę odbijającą ludzkie sfery życia. Oto np. w rozdziale piątym "Życie, miłość, śmierć po ajnusku, czyli «witaj nowy staruszku»", s. 98-146, mamy do czynienia z przejrzystą formą ukazującą codzienny byt Ajnów, w połączeniu z towarzyszącym mu zespołem wierzeniowym charakterystycznym np. dla polowań, rybołówstwa czy zbieractwa. Toż samo łączyło się z budową domu, jego zasiedlaniem i wyposażeniem w sprzęty. Centralne miejsce zajmowało ognisko. Było to miejsce święte, a liczne przekazy mówią o jego szczególnym charakterze. Wskazówki bibliograficzne do tego zagadnienia znajdzie czytelnik na końcu książki. Jeśli mowa o domu, to wspomnieć też trzeba o rodzinie. Autor daje obszerny opis form zawierania małżeństwa, sposobienia się do niego, ceremonii zaślubin itp. Czyni też uwagi odnoszące się do połogu, stosunków seksualnych, instytucji rozwodów. Wreszcie kreśli obrzędowość związaną z ostatnią fazą życia ziemskiego człowieka, jego śmiercią i życiem pozagrobowym. Zajmuje się ceremoniami pogrzebowymi i miejscami pochówków. W obrzędowości ajnuskiej ważną rolę odgrywał kult niedźwiedzia. Jego udział w wierzeniach i rytuałach Ajnów dorównywał znaczeniu konia czy bizona u Indian Prerii. Zwierzę to z racji swej siły i przemyślności uważane było za pośrednika między ludźmi a bogami, przeto i jego los był z góry skazany na te kontakty. Zabijano więc niedźwiedzia podczas specjalnych uroczystości nadając temu wydarzeniu wymiar szczególny. Towarzyszyły temu modlitwy, składanie ofiar, śpiewy, tańce, recytacje no i spożywanie niedźwiedziego mięsa. Kult tego zwierzęcia nie jest cechą 18 - Lud t. LXXV �274 dystynktywną wyłącznie dla Ajnów, gdyż różne formy jego występowania właściwe były także innym ludom Syberii, północnoamerykańskim Indianom, Lapończykom. To wszystko słusznie zauważa autor, który w rozdziale szóstym noszącym tytuł "Odsyłając ich z powrotem - ajnuskie religijne festyny ludowe", s. [47-166, dał także przegląd innych świąt ajnuskich. Podobnie jak kult niedźwiedzia, tak też i szamanizm ajnuski wykazywał wiele elementów wspólnych z szamanizmem właściwym ludom Syberii (rozdział siódmy pracy zatytułowany "Szamanizm i ludowa medycyna Ajnów", s. ł67-194). W dziejach i kulturze Ajnów mocno tkwiła ideologia szamańskiego posłannictwa i jej aktywność wyrokowała o wielu formach życia codzienncgo tego ludu. Ukazane zostało to w znacznej liczbie przykładów, dodać tu jednakże należy. że swoisty rygoryzm towarzyszący obrzędom szamańskim sprawiał, iż sfera dostępności do nich była znacznie ograniczona, niewiele więc mamy na ten temat przekazów. Na szczęście jednak B. Piłsudski posiadł na tyle zaufanie samych Ajnów i ich szamanów, że mógł swobodnie uczestniczyć w różnych szamańskich seansach. Zatem nie należy się dziwić autorowi książki, żc raz po raz przywoływał w niej opinie naszego naj wybitniejszego badacza Ajnów i ich kultury. Trzeba przyznać, że A. F. Majewicz nie zadowala się jedynie charakterystyką szamanizmu, ale intcresują go również przeobrażenia w jego obrębie. Temu problemowi poświęcił kolejny rozdział pracy zatytułowany "Chrystianizacja i shintoizacja Ajnów", s. 195-209, gdzie nakreślił z dużym znawstwem wpływy cerkwi rosyjskiej, przede wszystkim zaś protestantyzmu, pod którego przemożnym wpływem pozostawali Ajnowie z wyspy Hokkaido. Generalnie jednak stwierdza, iż "chrześcijaństwo nie wywarło na Ajnów żadnego wpływu, spłynęło po nich jak woda po kaczcc". Jeśli zaś idzie o shintoizm i buddyzm to jest to problem głębszej natury wymagający kompleksowych badań, gdyż ołtarzyki kamidana (shintoistyczne) i bu/sudan (buddyjskie), które spotkać można tu i ówdzie w ajnuskich domach to tylko zewnętrzne pozory ich gotowości do wyrzcczenia się własnej tradycji, zwłaszcza gdy obecnie ożywia się ruch na rzecz etnicznego odrodzenia Ajnów. ile poprzednie rozdziały książki stanowiły wykładnię z dziedziny kultury i wierzcń Ajnów, o tyle rozdział dziewiąty noszący tytuł "Jukary, które milczały 80 lat - projekt badawczy łCRAP", s. 211-227, poświęcony jest recepcji badań nad kulturą Ajnów prowadzonych przez B. Piłsudskiego. Zawarte w tytule rozdziału określenie "projekt badawczy [CRAP", to akronim Międzynarodowego Komitetu dla Ocalenia i Oceny Spuścizny Naukowej Bronisława Piłsudskiego - [nternational Committee for the Restoration and Assessment of B. Piłsudski's Work, sponsorowany przede wszystkim przez 1MB Japan i koordynowany przcz Narodowe Muzeum Etnologii w Osace, z uczestnictwem Instytutu Kultur Północy Uniwersytetu Hokkaido i Instytutu Językoznawstwa UAM w Poznaniu (w początkowym okresie), obecnie zaś wspomnianego już Międzynarodowego Instytutu Etnolingwistyki i Studiów Orientalnych w Stęszewie, prywatncj placówki naukowej założonej przez A. F. Majewicza. Projekt przcwidujc wydanie Dzieł Zebranych Bronisława Piłsudskiego, przedsięwzięcia edytorskiego o dużej skali, którego głównym redaktorem i wykonawcą jest autor omawianej tutaj książki. Książka A. F. Majewicza jest pracą z pogranicza ctnografii, religioznawstwa, folklorystyki i historii nauki. Niesie interesujące informacje o dziejach i wierzeniach ajnuskiego ludu, który poddany akulturacji zatracił wiele ze swego interesującego katalogu kulturowego. ilc do merytorycznej warstwy książki nie ma zastrzeżeń, a drobne potknięcia językowe, np. rybaczenie. uznać można za mało znaczące w odbiorze tej pasjonującej książki, to ze zdziwieniem odczytywałem faktografię podaną w rozdziale dziewiątym traktującym o ,jukarach, które milczały przez 80 lat" (owe jukary to wałki fonograficzne nagrane przez B. Piłsudskiego zawierające folklor ajnuski). Może należało wspomnieć o tym, iż wcześniej aniżeli doszło do finalncgo odczytania owych wałków fonograficznych, czego dokonano w Instytucie Elektroniki Stosowanej Uniwersytetu Hokkaido, problemem tym przejawiał zainteresowanie profesor Masanari Kobayashi z Kioto, sam byłem również promotorem tej sprawy składanej na ręce profesora Akyoshi Nakayamy również z Kioto (1972) przy okazji stypendialnego pobytu w Japonii. To fakt, że tamte ° ° �275 próby nie przyniosły rezultatu. Przy takim postawieniu kwestii książka zyskałaby pełniejszą dokumentację i jasno wskazywałaby trop pierwszych odkrywców wałków - np. Juliusza Zborowskiego, dyrektora Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem czy profesora Kazimierza Nitscha - oraz póżniejszych eksploratorów, z autorem książki włącznie, dzięki któremu, ale i przy wydatnej pomocy japońskiego etnologa Koichi Inoue, udało się przekonać Japończyków o sensie podjęcia trudu nad odczytaniem milczących "przez 80 lat jukar". Zdaję sobie sprawę z tego, że każda książka realizowana jest w oparciu o jakąś subiektywną konwencję autorską i stanowi operację wartościującą określoną faktografię. Konwencja przyjęta przez A. F. Majewicza okazała się nadcr poprawna, zwłaszcza jeśli idzie o te partie, które traktują o problemach zawartych w tytule książki. Kto zna pisarstwo naukowe i popularne autora ten z całą pewnością stwierdzić może, że i lym razcm dobra znajomość mcrytoryczna opisywanych problemów przyobleczona została w potoczysty a nieraz nawet żarliwy tok narracji. I chociaż jest to książka o Ajnach i ich kulturze to jesl ona także opowieścią - mimo woli - o naszym znakomitym badaczu ludów Dalekiego Wschodu - Ajnów, Niwchów i Oroków - Bronisławie Piłsudskim. Antoni Kuczyński L. Y a Ię i n - H ec k m a n n, Trihe and Kinship among the Kurds, Frankfurt Verlag Peter Lang, ss. 328, 6 fot., 3 mapy, 12 diagramów, bibliogr. am Main 1991, Literatura kurdologiczna wzbogaciła się niedawno o kolejne, nader interesujące i potrzebne studium. Jest nim książka tureckiej antropołożki społecznej, Lale Yalęin-Heckmann, zamieszkałej stale w Norymberdze i związanej z Uniwersytetem Erlangen-Niirnberg. Praea "Plemię i pokrewieństwo wśród Kurdów" jest rezultatem osiemnastomiesięcznych badań terenowych, jakie prowadziła autorka w dwu odcinkach czasowych, w latach 1980-1982. Obszarem studiów empirycznych była południowo-wschodnia prowincja turecka Hakkari, uchodząca w powszechnej opinii za "twierdzę" plemion kurdyjskich i ich "nieskażonej" obcymi wpływami obyczajowości. Yalęin-Heckmann prowadziła swoje badania głównie w jednej z wiosek w pobliżu miasteczka Yiiksekova, której nazwę fikcyjną "Sisin" umieszcza w książce, z sobie tylko znanych powodów zatajając prawdziwą. Reszta jednak informacji toponomastycznych zawartych w omawianym dziele jest autentyczna. Podobnie jak cytowane przez autorkę nazwy plemion kurdyjskich oraz rodów, odgrywających w dziejach tej części Kurdystanu tureckiego ważną rolę. Zebrane materiały terenowe uzupełniła Yalęin-Heckmann studiami w archiwach i bibliotekach Ankary, Stambułu, Londynu, Cambridge oraz ośrodków naukowych w Niemczech Zachodnich. W roku 1986 autorka obroniła na uniwersytecie londyńskim swoją dysertację doktorską, zatylułowaną "Pokrewieństwo i organizacja plemienna w prowincji Hakkari w południowo-wschodniej Turcji". Niniejsza książka jest zmodyfikowaną i uzupełnioną wersją tej rozprawy. Obecnie Lale Yalęin-Heckmann zajmuje się socjologicznymi badaniami wśród tureckich gastarbeiterów, przebywających od lat w Niemczech. Jak wynika z tytułu książki, a przedtem dysertacji doktorskiej, przedmiotem zainteresowań autorki są różne formy współczesnej więzi społecznej u Kurdów tego pogranicznego zakątka Turcji. Wc wstępie Yalc,;in-Heckmann wyraża opinię, że problematyka kurdyjskiej identyfikacji plemiennej i narodowej, różnic kulturowych oraz procesów asymilacji z nowoczesnym państwem tureckim mogą być przedmiotem obserwacji w mikroskali, na przykładach małych, prowincjonalnych społeczności. Zjawiska te uwypukłają się wtedy bardziej i zyskują na konkretności. Trzeba równocześnie wyrazić na tym miejscu szacunek dla odwagi autorki, podejmującej tak drażliwą z punktu widzenia obowiązującej w Turcji doktryny państwowej, tematykę kurdyjską. Poczynając, �276 jak wiadomo, od lat 20. w Turcji oficjalnie nie uznaje się jakichkolwiek mniejszości narodowych, a Kurdów, których miliony mieszkają w tym kraju, okreśła się uporczywie mianem "górskich Turków". W pierwszym rozdziale autorka prezentuje wstępnie kompleks stosunków etnicznych, plemiennych i politycznych prowincji Hakkari, widzianych głównie z perspektywy mieszkańców wsi kurdyjskiej, ale także i z odniesieniami do sytuacji w okolicznych miastach. Mimo licznych przemian, jakie nastąpiły w czasach naj nowszych także i w tej bardzo odległej prowincji republiki tureckiej, szereg ważnych form identyfikacji, lojalności, solidarności krewniaczej, plemiennej i etnicznej odgrywa istotną rolę w życiu zbiorowości i jednostek. Drugi rozdział poświęciła autorka zagadnieniom historycznym. Prowincja Hakkari posiada bowiem tradycje lokalnego ośrodka władzy feudalnej, którą z rąk arystokracji plemiennej przejmowali stopniowo charyzmatyczni przywódcy muzułmańskich orientacji religijnych i bractw. Mieszkające tu plemiona kurdyjskie egzystowały początkowo na pograniczu imperialnych wpływów Turcji Osmanów i Persji, a następnie sprzecznych nieraz względem siebie interesów tureckich, irańskich i irackich. Ta polityczna gra sił toczyła się w sytuacji gospodarczej preferującej półkoczownicze pasterstwo na niekorzyść osiadłego rolnictwa. Realiom geograficznym, administracyjnym, demograficznym i ekonomicznym poświęcono rozdział trzeci, którego zadaniem jest przedstawienie Hakkari na tle innych prowincji współczesnej Turcji. Rozległych rozważań na temat współczesnej organizacji plemiennej Kurdów Hakkari dotyczy rozdział czwarty. Autorka omawia w nim różnorodną rolę wodzów plemiennych i arystokratycznych rodów w życiu dzisiejszych społeczności oraz negocjacjach z administracją państwową. Tu warto nadmienić, że Lale Yal~in-Heckmann nie zamieszkała w obrębie rezydencji lokalnego feudała plemiennego, w przeciwieństwie do prowadzącej z kOllcem lat SO. w Iraku północnym duńskiej etnolożki, H. H. Hansen. Autorka omawianej tu pracy dowodzi, że dzięki temu zyskiwała swobodniejszy dostęp do informatorów, bez prób ingerencji ze strony miejscowego wielmoży. Twierdzi dalej, że posługując się oficjalną retoryką "modernizacyjną" i potępiając "trybalizm" w życiu publicznym, prowincjonalni agowie nadał chętnie stosują w stosunkach międzyludzkich klucz plemienny, o ile w danej chwili to im odpowiada. Szczególnie ważnym dla zrozumienia struktury społeczności wiejskich Kurdystanu tureckiego wydaje się rozdział piąty. Przedstawia on wieś oraz indywidualną zagrodę jako jednostki przestrzenne, a zarazem ełementy składające się na całość życia społecznego. Stosunki między mieszkańcami zagrody prezentowane są w aspekcie produkcyjnym, konsumpcyjnym i społecznym zarazem. Kontynuuje te rozważania rozdział szósty, poświęcony w szczególności wymianie dóbr i świadczeń oraz formom rekompensaty. Autorka zajmuje się w nim ideologią równości i solidarności, demonstrowaną w formie zasady nakazywanego przez religię miłosierdzia wobec ubogich oraz skromności. Analizuje sposoby pozyskiwania dóbr materialnych w lokalnej gospodarce, polegającej przede wszystkim na chowie zwierząt stadnych i handlu nimi, połączonym z masowym przemytem. Rozdział siódmy poświęciła Yal~in-Heckmann analizie pokrewieństwa i powinowactwa w omawianych społecznościach, szczególnie w aspekcie dziedziczenia, organizacji pracy i form wprowadzania młodzieży w układy społeczne. Uzupełnieniem tej tematyki jest ostatni z rozdziałów, ósmy, dotyczący zawierania małżeństwa, a właściwie skomplikowanej strategii małżeńskiej. Autorka zajmuje się w nim koncepcjami ról społecznych obu płci, hierarchii i solidarności. Dowodzi, że rola wymiany kobiet w owej strategii małżeńskiej u Kurdów tureckich nie zawsze bywała doceniana przez dawniejszych badaczy. Zajmuje się także społecznymi skutkami takich zjawisk jak poligamia oraz małżeństwa przez porwanie. �277 Całość uzupełnia 6 aneksów. Obejmują one takie szczegółowe zagadnienia jak: chronologiczny wykaz władców lokalnych dawnego Hakkari, genealogię wpływowego rodu Sadate Nehri, roczny cykl produkcyjny górskich wiosek omawianego regionu, przykładowe dzieje zagród ze wsi Sisin, kurdyjską terminologię pokrewieństw stosowaną w regionie Hakkari, opis ceremonii wiejskiego wesela i przykłady lokalnych opłat małżeńskich. Załączona bibliografia zawiera ponad 170 pozycji. Książka Lale Yal~in-Heckmann jest kontynuacją solidnych, terenowych prac etnologicznych na temat Kurdów i równocześnie wypełnia lukę w naszej wiedzy o współczesnym Kurdystanie tureckim, ostatnimi laty raczej niedostępnym dla systematycznych badań z powodu braku stabilizacji politycznej regionu. Autorka, jako obywatelka turecka, władająca zarazem nie tylko literacką wersją kurdyjskiego języka w odmianie kurmandżi, ale także i lokalną gwarą, mogła prowadzić wywiady swobodnie, bez korzystania z tłumacza. Mieszkając wśród wieśniaków, była w stanie dokonywać obserwacji ich życia codziennego. W swoich uwagach typu metodycznego twierdzi, iż ufano jej bardziej jako kobiecie, chociaż równocześnie sfera przemytniczego handlu bydłem, stanowiąca ścisłą domenę mężczyzn, bywała dla niej dość trudna do uchwycenia. Z drugiej strony dowodzi, że na wsi rozdział między sferą zajęć męskich i kobiecych jest mniej ostry, niż w społecznościach miejskich. Mimo położenia zdecydowanego akcentu na problematykę więzi społecznej, studium o współczesnych Kurdach Hakkari daje przy okazji przegląd różnych dziedzin ich kultury, szczególnie w aspekcie życia codziennego i obyczaju. Szczególnie interesującym jest obraz gospodarki, polegającej nadal przede wszystkim na wypasach zwierząt stadnych, połączonych z transhumancją. Stanowi to ciekawe uzupełnienie względem systemu ekonomicznego wsi kurdyjskich po stronie irackiej, położonych bardziej na południu, w warunkach ekologicznych nieco odmiennych, sprzyjających w większym stopniu produkcji roślinnej. Autorka w tej sferze opisu kultury wyraźnie zresztą kontynuuje rozważania geograficzno-kulturowe W. D. Hiitterotha, badającego właśnie ten sam typ kultury pastersko-rolniczej z Anatolii, tylko nieco wcześniej. Dobór tematyki badań, społeczność wioskowa, koresponduje z dotychczasową konwencją eksploracji etnologicznych. Można jednak żałować, że autorka tak mało zwracała uwagi na zjawiska kultury w kurdyjskich miasteczkach, o których nieraz wspomina i gdzie mieszkała. Okazuje się, że coraz gwałtowniejszy exodus Kurdów do miast jakoś nadal uchodzi uwagi kurdologów. W analizie historycznej żałować należy, iż Lale Yal~in-Heckmann tak dużo miejsca poświęciła w gruncie rzeczy powtórkom dziejów rządzących niegdyś Hakkari rodów, przedstawionych już wcześniej w pracy M. M. van Bruinessena, na którego się zresztą powołuje. Godne pochwały wydaje się szerokie podejście porównawcze autorki do opisywanych zjawisk, dość rzadkie ostatnimi czasy na przykład w polskich pracach etnologicznych, traktujących o zagadnieniach pozaeuropejskich. Z drugiej strony autorka zdaje się ignorować pewne realia kulturowe w życiu codziennym Kurdów, występujące w irackiej części zamieszkałego przez nich obszaru, nader różne od tego, co opisuje z zimnej górzystej prowincji Hakkari. Inna sprawa, że Yal~in-Heckmann, korzystając z bardzo nieraz dalekich analogii kulturowych, zaczerpniętych na przykład aż z północnoafrykańskiej Kabylii, jakoś nie interesuje się nawiązaniami do sąsiadujących przecież o miedzę obyczajów Kurdów Iraku, Syrii czy Iranu. Można co najwyżej przypuszczać, iż nie jest to sprawa czystego przypadku. Omawiana tu praca, ze względu na sumienność przeprowadzenia badań terenowych, z niedostępnego obecnie dla normalnej eksploracji obszaru Turcji południowowschodniej jest studium, które winno być niezbędną lekturą dla wszystkich badaczy kultur tej części Bliskiego Wschodu. Nasza wiedza o współczesnym Kurdystanie została uzupełniona w sposób merytorycznie kompetentny, a stylistycznie precyzyjny i komunikatywny zarazem. Leszek Dzięgiel �278 T. F. A ri s tow a, Materjalnaja kultura Kurdow X I X -pierwoj obszcznosti, "Nauka", Moskwa 1990, ss. 228. połowiny XX. Prohlema tradicionno-kulturnoj Jest to pierwsza rosyjska praca etnologiczna, pretendująca do miana przeglądu calokształtu kurdyjskiej kultury materialnej w skali bliskowschodniego obszaru zasiedlenia tego narodu. Znana z szeregu wcześniejszych prac kurdologicznych, profesor T. F. Aristowa jest przede wszystkim autorką wydanych w roku 1966 Kurdów Zakaukazia. To właśnie zakaukaskie tereny Armenii, Azerbejdżanu i Gruzji były w latach 1950- 1980 miejscem zasadniczych obserwacji empirycznych rosyjskiej etnografki, która ponadto w roku 1978 odbyła podróż studyjną do Kurdystanu irackiego. Niezależnie jednak od badań terenowych Aristowa przeprowadziła studia źródel archiwalnych na obszarach ówczesnego Związku Radzieckiego, zapoznała się z literaturą przedmiotu i uwzględniła bogate zbiory muzeów zarówno Rosji jak i Zakaukazia. Warto zauważyć, że Rosjanie byli pierwszymi Europejczykami, którzy poczęli się interesować Kurdami w sposób systematyczny, wynikający zresztą z potrzeb carskich planów imperialnych na Bliskim Wschodzie. Niemniej jednak dorobek kurdologiczny uczonych rosyjskich w tym względzie jest niejednokrotnie imponujący. Pośród kurdologów Zachodu, działających po I wojnie światowej, znajdują się wybitni emigranci rosyjskiego pochodzenia, tacy jak Bazyli Nikitin czy Władimir Minorski. Zresztą i w obrębie państwa sowieckiego studia nad Kurdami kontynuowano. Uprawiali je zarówno Rosjanie, jak i uczeni reprezentujący narody Zakaukazia, Gruzini, Ormianie, a wreszcie także i wykształceni na sowieckich uniwersytetach miejscowi Kurdowie. Rezultaty ich badań nie są jednakże szerzej znane na Zachodzie ze względu na nikłą znajomość języka rosyjskiego wśród tamtejszych uczonych, tym bardziej zresztą, że wyniki niektórych zakaukaskich centrów badawczych publikowano wyłącznie w języku ormiańskim lub gruzińskim. Licząca 228 stron druku książka Aristowej posiada na końcu streszczenia w język u angielskim złożone zaledwie z ]6 wierszy! We wstępie autorka precyzuje pewne zasadnicze problemy językowe i z zakresu antropologii fizycznej. Rozdział I omawia natomiast wykorzystane przez nią rozmaitego typu źródła, w tym także wyniki własnych badań terenowych. Rzuca się tu w oczy charakterystyczne dla badaczy radzieckich odcięcie od najnowszych publikacji zachodnich z lat 80. i 90., choć z drugiej strony imponuje skrupulatność w wykorzystaniu publikacji dawnych, niekiedy bardzo mało znanych, drukowanych w językach ludów Zakaukazia lub Bliskiego Wschodu. Zamieszczone fotografie przedmiotów domowego użytku i reprodukcje dawnych zdjęć prezentujących kostiumy ludowe z przełomu XIX i XX wieku świadczą o rzetelnych poszukiwaniach autorki w muzeach. Inna sprawa, że fotografie te opatrzono skąpym, banalnym komentarzem. W wypadku ubiorów mamy bowiem ewidentnie do czynienia ze szczególnie odświętnymi formami tradycyjnych strojów, których nawet wówczas nie noszono przecież na codzień. Szczególnie interesujący dla badacza dziejów rozsiedlenia Kurdów jest rozdział Ił omawianej pracy, przedstawiający osadnictwo Kurdystanu pod względem etnicznym, lingwistycznym i religijnym. Zajmuje się w nim autorka szczegółowo migracjami Kurdów z dawnej Turcji i Iranu na Zakaukazie. I tak szczegółowemu rozmieszczeniu, w pierwszej połowie XIX wieku, kurdyjskich plemion i zespołów rodowych w Turcji Osmanów i w Iranie, z uwzględnieniem typu ich gospodarki poświęcono obszerną tabelę. Następna, o analogicznym charakterze i stopniu szczegółowości obrazuje te zjawiska dla Turcji, Iranu i Iraku w pierwszym dwudziestopięcioleciu naszego wieku. Fakt, że po zwycięskiej wojnie w II połowie ubiegłego stulecia okręg Karsu należał do Rosji pozwolił Aristowej na sporządzenie z kolei tabeli dotyczącej bardzo szczegółowej struktury etnicznej osadnictwa tego regionu u progu XX wieku. Temu samemu okręgowi Kars, w początkach naszego stulecia, poświęciła następnie autorka tabelę dotyczącą wyznań mieszkańców i ich deklarowanej przynależności etnicznej. Uzupełnia te dane zestaw wyznaniowej mozaiki dla całej ówczesnej Turcji Osmanów. Na koniec znajdujemy w tym rozdziale tabelę rozmieszczenia Kurdów w byłej guberni erewańskiej w I połowie XIX wieku oraz wykaz dróg migracji Kurdów �279 z Turcji i z Iranu na Zakaukazie w XIX i początku XX wieku, z podaniem przyczyn tych wędrówek. Ten właśnie, prezentowany przez Aristową, splot wydarzeń jest stosunkowo słabo znany większości zachodnich kurdologów i już dzięki rozdziałowi II książka omawiana w tym miejscu winna znalcżć się w zbiorach uniwersyteckich bibliotek, także w krajach Europy Środkowej i Zachodniej. Nie znajdujemy niestety w pracy Aristowej danych na temat późniejszych losów osadnictwa kurdyjskiego w Związku Radzicckim, a szczególnie tragicznych deportacji, dokonywanych na rozkaz Stalina, zmuszających Kurdów do zamieszkania w Kazachstanie i Turkmenii. Kłóci się to z zawartym w tytule zakresem chronologicznym książki, określającym jako ostateczną cezurę czasową polowę wiek u XX. Kolejny rozdziallll traktuje na temat typów osadnictwa, kształtów osad i zagród. Zajmuje się na koniec także sprzętami domowymi i aranżacją wnętrza. Tu należy przedstawić prezentowaną przez autorkę tezę o występujących w kulturze wszystkich Kurdów dwu zespołach: anatolijsko-kaukaskim i tak zwanym przednioazjatyckim. Pierwszy z nich to faktycznie Zakaukazie z Kurdystanem turcckim, syryjskim i północnymi obszarami Kurdystanu irańskiego. Drugi, zdaniem Aristowej, obejmuje południowy Kurdystan irański i cały Kurdystan iracki. Autorka stara się ponadto sugerować, że na kulturze Kurdów pierwszego z zespołów ciąży ich do niedawna koczowniczo-pasterska przeszłość. Te zasadnicze idee przewijają się zresztą przez dalsze rozdziały książki. W każdym razie widać wyraźnie, że na całości obrazu uczonej wyciska wyrażnie swe piętno Zakaukazie, jako zasadniczy punkt dokonywania obserwacji Kurdystanu. Dodajmy, region względem reszty kurdyjskiego obszaru osadniczego i zarazem kształtującego kulturę tego narodu raczej marginalny. Podobne zresztą zasugerowanie się lokalną sytuacją kulturową, panującą na terytorium Kurdystanu, najlepiej znaną z autopsji, obserwujemy także i u innych kurdologów. Opisy sprzętów ilustrują precyzyjnie wykonane ryciny. Aristowa nie zajmuje się zupełnie miastcm kurdyjskim i jego tradycyjnymi układami urbanistycznymi. Także zresztą analiza układów osad wiejskich pozbawiona jest jakichkolwiek szkiców, planów itp. Zagadnienia te ilustrujc kilka fotografii, wśród których widnieje także fragment bazarowej ulicy z Sulejmaniji oraz starej twierdzy w Arbilu. Rozdział IV, poświęcony kurdyjskim ubiorom zawiera szczegółową analizę strojów kobiecych, męskich, oraz raczej bardzo pobieżną również i dziecięcych. Dużo miejsca poświęcono zdobnictwu, biżuterii, a także prestiżowej broni, noszonej przez kurdyjskich wojowników. Szereg dobrych technicznie szkiców przyczynia się do większej komunikatywności tekstu. Sprawami pożywienia i wyposażenia kuchni zajmuje się Aristowa w rozdziale V, ilustrując swe wywody również serią rysunków. Tak, jak w poprzednich partiach książki, także i tu obserwujemy wyraźną przewagę materiału kulturowego z Zakaukazia. Ostatni, VI rozdział, to charakterystyka porównawcza tradycyjnej kultury materialnej Kurdów z kulturami ich sąsiadów. Autorka z niemałym trudem stara się wyspecyfikować nie tylko podobieństwa, ale i różnice między poszczególnymi wytworami ręki ludzkiej i technikami. Nie usiłuje jednak sugerować, iż kultura materialna Kurdów wypracowała jakieś szczególnie właściwe sobie formy. Przeciwnie, podkreśla wspólne dziedzictwo kulturowe w tym względzie. Pozostaje rzeczą do dyskusji, czy w ogóle można dziś podejmować się w tej dziedzinie jakichkolwiek prób specyfikacji i podziałów kulturowych na etnicznie przynależne zespoły. Budzić może także pewne wątpliwości lansowany przez Aristową podział na dwa zespoły kulturowe, istniejące jakoby w obrębie tradycyjnego Kurdystanu. Praca Aristowej odznacza się dość typowymi cechami tego typu studiów etnograficznych jakie powstawały przez dziesiątki lat w kręgu etnografii sowieckiej. Kładziono w nich nacisk na szczegółową rejestrację faktów z kultury materialnej ery zwanej "przedrewolucyjną", w której obrębie zresztą nie zawsze udawało się wyspecyfikować różne chronologicznie fazy powstawania poszczególnych wytworów. Następnie zaś wykazywano, że te dawne, tradycyjne formy bytowania ustępują gwałtownie rzeczywistości cywilizacji industrialnej. Trzeba przyznać, że profesor Aristowa �280 ustrzegła się od narzucanych przez sztywnc reguły ideologiczne sowieckiej nauki schematów w opisywanych zjawiskach. Trudno sobie natomiast wytłumaczyć rezygnację autorki z rozległej sfery kultury materialnej, jaką jest gospodarka. W omawianej książcc nic znajdujcmy ani słowa o chowie zwierząt czy technikach uprawy roślin, nie mówiąc już o rozległych zagadnieniach przechowalnictwa, które w strefie subtropiku nabierają kapitalnego znaczenia. W czasach, gdy ekologiczny aspekt kultur ponownie wraca do łask uczonych, a realia materialne stanowić zaczynają na powrót nieodzownc tło do sensownych analiz ogólniejszej natury, praca Aristowej wzbudzić winna zainteresowanie badaczy Bliskiego Wschodu. Tym bardziej, że dane, zebrane przez rosyjską etnografkę, dotyczą nie tylko Kurdów, lecz całego regionu Azji Zachodniej. Leszek Dzięgiel Ks. Henryk Zimoń SVD, Afrykańskie rytuały agrarne na przykładzie ludu Konkomba. Materiały i Studia Księży Werbistów, nr 39, Wydawnictwo Księży Werbistów, Warszawa 1992. ss. 170. Tradycyjne religie afrykańskie wymykają się próbom schematycznych klasyfikacji. W miarę rozwoju badań okazało się, iż dominująca niegdyś tendencja do okrcślania mieszkańców Afryki przy pomocy różnych etykietek: animizmu, totemizmu, fetyszyzmu itp. nie oddaje prawdziwej złożoności rodzimej, afrykallskiej koncepcji bytu i kosmosu. Rozbudowana i zróżnicowana ontologia mieszkańców Czarnej Afryki nie tylko nadaje tradycyjnym wierzeniom specyficzny charakter, ale sprzyja wykształceniu się licznych lokalnych odmian i kolorytów praktyk religijnych. Od czasu ukazania się przełomowej Bantu Philosophy P. Tempelsa badania nad religią Czarnych Afrykanów nabrały nowego kierunku i dynamiki. Wśród badaczy wnoszących swój wkład w te badania pojawia się wciąż mało przedstawicieli nauki polskiej. Do nielicznych polskich autorów próbujących przełamać tę niekorzystną tendencję należy ks. Henryk Zimoń SVD. Związany z ruchem misyjnym, od lat wykorzystuje naukowo doświadczcnie i możliwości techniczne środowiska. Znany z wielu publikacji, ks. H. Zimoń prezentuje tym razem wyniki siedmiomiesięcznych (lipiec 1984 - styczeń 1985) badań terenowych wśród ludu Konkomba. Już na wstępie należy podkreślić trafność wyboru rejonu badań. Żyjący na pograniczu północnej Ghany, Konkomba należą bowiem do kręgu kultury paleonigryckiej. W tym rejonie, na pograniczu Ghany, Togo i Beninu, zachował się do naszych dni zespół ludów, których tradycyjna kultura, a w tym zwłaszcza religia, oparła się skutecznie wpływom islamu i chrześcijaństwa. Kultura Konkombów i ich sąsiadów od dawna zatem stanowiła przedmiot zainteresowania etnologów. Autor świadomie nawiązuje i korzysta z wcześniejszych prac tak znanych badaczy. jak D. Tait i F.-C. Froelich. Praca terenowa ks. H. Zimonia pozwoliła jednak na zgromadzenie własnego, oryginalnego materiału dokumentacyjnego i efektywne włączenie się w badania nad tradycyjnymi systemami religijnymi tego regionu Afryki. Zdołał on bowiem zdobyć zaufanie informatorów - kapłanów miejscowych kultów. Dzięki możliwości uczestnictwa w kilkudziesięciu obrzędach zgromadził nadzwyczaj cenny i rzadki, zwłaszcza w polskiej literaturze przedmiotu, opis przebiegu rytuałów agrarnych, zapis formuł modlitewnych oraz rozpoznał społcczną i kulturową rolę ich uczestników i animatorów. Rejestracja zachowań religijno-magicznych oraz tekstów modlitw ma istotną wartość źródłową. Stanowić moźe dogodny punkt wyjścia do uchwycenia miejscowej wizji świata nadnaturalnego i jego związków, czy może nawet dominacji nad życiem doczesnym Konkombów. �281 W toku lektury jawi,! się nam stopniowo, pocz,!tkowo nawet w porządku przypadkowym, różne kategorie bytów nadnaturalnych, w świecie Konkombów włączonych jednak w różnym stopniu w problemy dnia codziennego: odległy ontologicznie bóg stwórca - Uwumbor, bliższe człowiekowi i częściej niepokojone prośbami duchy ziemi, buszu, płodności, duchy opiekuńcze rodów, zagród lub poszczególnych jednostek, a zwłaszcza wielokrotnie wspominane różnej kategorii duehy przodków z prarodzicami plemienia na czele. W tle opisywanych obrzędów ukazują się problemy, z którymi borykają się uczestnicy obrządów. W modlitwach pojawia się troska o płodność kobiet, dostatek pożywienia oraz pieniądze na nową ciężarówkę. Ujawnia się również proces ścierania się starych i nowych kultów i towarzyszące jemu emancypacyjne tendencje młodszych generacji. Przy opisie i analizie rytuałów agrarnych autor deklaruje stosowanie metody interpretacji opartej na założeniach fenomenologii. Chwilami jednak, zwłaszcza w pierwszej części pracy, czytelnik ma wrażenie, iż ks. H. Zimoń jest zwolennikiem fenomenalizmu. Zastanawia przyjęty układ pracy i kolejność rozdziałów powiązana z wnioskowaniem indukcyjnym. W pracy wydzielić można dwie różnej wartości warstwy i części: źródłową i komentarzową. Poza wstępem omawiającym lokalizację grupy, dotychczasowy stan badań oraz przebieg i metody własnych prac terenowych, wydzielono pięć rozdziałów. Trzy pierwsze mają charakter źródłowy. Opisują dość dokładnie przebieg uroczystości religijnych związanych ze świętami jamu i sorga. Rozdział czwarty wprowadza nas w zagadnienie religijnego charakteru ziemi. Piąty natomiast przybiera postać podsumowania oraz komentarza i dotyczy ekonomicznych, społecznych i rełigijnych kontekstów rytuałów agrarnych Konkombów. Ptzyjęte założenia metodologiczne, a szczególnie układ pracy (brak wprowadzenia omawiającego doktryną miejscowych wierzeń religijnych, system filozoficzny i kategorie ontologiczne), sprawiają, iż większe korzyści z lektury części źródłowej pracy odnosi czytelnik mający już pewne przygotowanie merytoryczne. Czytelnik nie znający afrykańskiej wizji świata może odbierać tylko zewnątrzną, podlegającą oglądowi warstwę opisywanych rytuałów. Nie jest w stanie samodzielnie ustalić ich właściwego sensu i znaczenia. Aby umożliwić przekroczenie tej bariery poznania, autor ucieka się do pomocy komentarza pojawiającego się po opisach poszczególnych fragmentów ceremonii i po cytowanych tekstach modlitw. Komentarzami opatrzone są też podrozdziały i podsumowujące części rozdziałów. Formę komentarza przybiera też, jak już wspomniałem, ostatni, podsumowujący pracę rozdział. Przyjęta metoda prezentacji materiału żródłowego sprzyja zatem pojawianiu się licznych powtórzeń. Na marginesie omawianej pracy pojawiają się też wątpliwości natury ogólnej. Wątpliwości co do adekwatności terminów dotyczących obrzędowości rolniczej zaczerpniętych z języka polskiego, a nie przystających do afrykańskich realiów agrotechnicznych. Stosowany często przez autora termin "dożynki" odnosi się do uroczystości z okazji ukończenia zbiorów. Znajduje zatem zastosowanie w stosunku do święta plonów sorga urządzanego po zebraniu zbóż. Ten sam termin wydaje się być mniej odpowiedni w odniesieniu do rytuałów związanych ze zbiorem pierwszych bulw jamu - rośliny, której zbiór nie ma charakteru krótkiej kampanii, a odbywa się sukcesywnie wraz z dojrzewaniem kolejnych roślin i pojawiającymi się potrzebami konsumentów. Rytuały świętowania nowych jamów odbywają się w intencji zbiorów, które dopiero się rozpoczynają. Nawet cytowane teksty modlitw mają charakter błagalny a nie dziękczynny. Należałoby się też zastanowić nad trafnością tłumaczeń zaproponowanej przez A. Van Gennepa terminologii dotyczącej etapów obrzędu przejścia. Niezależnie od pewnych szczegółowych uwag i zastrzeżeń natury redakcyjnej omawiana praca wypełnia istotn,! lukę w polskiej literaturze etnologicznej. Jest pierwszą, tak bogato udokumentowaną, monografią fragmentu tradycyjnych systemów religijnych ludów Czarnej Afryki, tym cenniejszą, iż opartą na oryginalnych, samodzielnych badaniach terenowych. Ryszard Vorbrich �282 "Łódzkie Studia Etnograficzne", l. 28, Warszawa-Łódź 1988, ss. 143. Tom 28 "Łódzkich Studiów Etnograficznych" poświęcony został, niemal w całości, problemom folkloru miejskiego Kalisza. Publikacja przeznaczona jest nie tylko dla etnografów i folklorystów, ale także dla miłośników kultury ludowej. Na uwagę zasługuje fakt, że jeszcze kilkanaście lat temu negowano w ogóle istnienie odrębnego folkloru robotniczego w Kaliszu. Autorom udało się w znakomity sposób pogodzić aspekt naukowy z celami popularyzatorskimi. W konsekwencji otrzymujemy bogaty materiał dotyczący folkloru miejskiego, który usatysfakcjonować powinien również masowego odbiorcę, bowiem autorzy refleksję teoretyczną uzupełniają wiadomościami uzyskanymi z ankiet, wywiadów oraz swobodnych rozmów, a także wzbogacają ją i ilustrują licznymi przykładami tekstów, mówiących o historii Kalisza i życiu jego mieszkańców, drukują teksty pieśni, w tym kolęd. Całość zaś zaopatrzyli imponującą ilością interesujących i wartościowych ilustracji. Natomiast znawcy przedmiotu zyskują nowe i cenne materiały, które doczekały się pierwszego poważnego opracowania naukowego. Powyższą publikację rozpoczyna artykuł Anny Woźniak przedstawiający zainteresowania folklorem miejskim Kalisza. Autorka wyjaśnia, że ten zupełnie nietknięty obszar badawczy dostrzegł po raz pierwszy Jan Piotr Dekowski, działacz Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Łodzi, którego staraniem ogłoszono w roku 1977 pierwszy konkurs pod hasłem "Uchrońmy od zapomnienia folklor Kalisza", a w rok później utworzono Koło Miłośników Folkloru Miasta Kalisza. Zaznacza ona, że gromadzone materiały etnograficzne i folklorystyczne z terenu miasta odnoszą się do schyłku XIX wieku i pierwszych 40 lat naszego stulecia. Uważa nadto, że niektóre zagadnienia są potraktowane często w sposób niepełny i ogólnikowy. Ma świadomość, że stanowią one jedynie wstęp do dalszej pracy badawczej w celu wzbogacenia posiadanych zbiorów o nowe, interesujące treści. Wśród zamieszczonych rozpraw zwracają uwagę przede wszystkim prace Jana Piotra Dekowskiego na temat niektórych nie istniejących już lub też zanikających zawodów mieszkańców Kalisza (przede wszystkim szewców) oraz charakterystyczne dla nich słownictwo. Autor omówił także kultywowane zwyczaje doroczne i rodzinne w środowiskach robotniczych. Należy jeszcze zaznaczyć, że w XIX i na początku XX wieku, spośród wszystkich rzemieślników kaliskich, największą popularnością i życzliwością cieszyli się szewcy. Jeżeli idzie o obrzędy doroczne i rodzinne to najwięcej uwagi poświęcono zimowemu cyklowi obrzędowemu, mianowicie wigilii Bożego Narodzenia, formom kolędowania oraz obrzędom ostatkowym. Natomiast znacznie uboższe są materiały dotyczące obrzędowości wiosennej, tj. okresu od Wielkanocy do Zielonych Świątek i św. Jana. W sposób fragmentaryczny zostały opisane zwyczaje związane z zaduszkami i wróżby matrymonialne. Prace odnoszące się do obrzędów rodzinnych mają charakter jedynie przyczynkarski. Mniej szczegółowe są opisy zwyczajów związanych z narodzinami i chrztem. Podobnie rzecz ma się w przypadku obrzędów towarzyszących śmierci i pogrzebowi. Znacznie pełniejszy jest materiał odnoszący się do obrzędów weselnych. Przejrzysty układ materiału, zwłaszcza przyjęcie określonego ciągu chronologicznego w prezentacji zwyczajów i obrzędów dorocznych, wieloaspektowe ujęcie wielu określonych zwyczajów (uwarunkowane rodzajem i poziomem materiałów źródłowych), jasność wykładu, stanowią również o wartości pracy. Z kolei w oparciu o teksty uzyskane z badań terenowych i wywiadów poruszono istotny problem, który wiąże się z rozrywkami i "przyjemnościami" kaliskiej ludności robotniczej w okresie międzywojennym. Bożena Szal szczególną uwagę zwróciła na takie zagadnienia, jak: majówki, wycieczki, zabawy, wizyty w teatrze lub kinie, a także występy artystów podwórzowych oraz uwzględniła częste spotkania sąsiedzkie. Na ogół mieszkańcy miasta byli bardzo zżyci ze sobą, a więc dzielili się swymi kłopotami, troskami i radościami. Trzeba dodać, że na szczególną uwagę zasługują najhuczniejsze bale odbywające się w ostatni dzień karnawału. Z pewnością są one niezwykle charakterystyczne dla folkloru miejskiego Kalisza. Trwały one krótko, tylko do godziny 24, ponieważ zaczynał się już posl. Niecodzienną potrawą nadchodzącego postu był śledź, którego �283 wnoszono na półmisk u o północy. Z kolei jedna z uczestniczek konkursu folklorystycznego, Aniela Morek, wspomina ciekawy i niezapomniany bal "u rzemieślników", który zakończył się "opuszczeniem wielkiego śledzia z balkonu". Anna Urbanowska - wiele uwagi poświęciła omówieniu działalności, efektów, zasług i znaczenia najpopularniejszych zespołów folklorystycznych Kalisza. Dzięki wspaniałym rezultatom ich pracy zostały utrwalone ludowe tradycje regionalne. Są one wynikiem potrzeby współtworzenia życia kulturalnego rcgionu. Zyskują sympatię publiczności i działaczy kultury z nimi współpracujących. W zespołach tych panuje atmosfera prawdziwie ludowej prostoty, życzliwości i bezinteresowności. Niewątpliwie na uwagę czytelnika zasługują cenne informacje dotyczące działu etnograficznego Muzeum Okręgowego Ziemi Kaliskiej w Kaliszu. Marzena Ścisła przedstawiła dzieje powstania Muzeum Kaliskiego, ukazała stan i osiągnięcia działu etnograficznego. Stwierdziła konieczność prowadzenia badań terenowych, gdyż istnieje tylko jedna monografia regionu kaliskiego - S. Błaszczyka, Kultura ludowa ziemi kaliskiej w świetle badali terenowych, "Osiemnaście wieków Kalisza" t. 2, 1961, s. 385-450. Wzbogaca i uzupełnia materiały o prastarym Kaliszu zawarta w tomie Kronika. Czytelnik uświadamia sąbie, że ponad lOO-tysięczny Kalisz jest ośrodkiem o dorobku kulturalnym i ambicjach znacznie przewyższającym inne miasta tej samej wielkości i rangi administracyjnej. Aktywność społeczna, głównie działaczy Towarzystwa Miłośników Kalisza, dobrowolnego zrzeszenia osób zainteresowanych działaniem na rzecz rozwoju miasta i upowszechniania jego dorobku, pozwala mieć nadzieję, że ranga Kalisza będzie stale rosła. Nie zabrakło wiadomości o balladzie kaliskiej. W aneksach przytoczono kilka pieśni wraz z nutami. Trzeba zaznaczyć, że członkowie kół z Łodzi, Kalisza oraz Opoczna spotykają się co roku na wspólnych zjazdach, zawsze w innej miejscowości. Dla nich są one niezwykle cenne i wartościowe, ponieważ wymieniają swoje poglądy, doświadczenia, a także wzbogacają swoją wiedzę etnograficzną. Oprócz bogatej wiedzy o Kaliszu, w "Łódzkich Studiach Etnograficznych" mamy jeszcze artykuły z warsztatów badawczych. Są one na tyle ciekawe i wartościowe, iż dotychczasowy stan badań nic jest w pełni zadowalający. Anna Styczyńska w pracy "Katolickie normy moralne jako przedmiot zainteresowań etnografa" przedstawiła rellekcje na marginesie planowanych badań. Twierdzi, że zebrany materiał postara się w miarę możliwości poszerzyć o wywiady przeprowadzone z osobami zatrudnionymi w kancelarii parafialnej, a także o dane uzyskane z dokumentacji parafialnej oraz z dokumentów instytucji administracyjno - porządkowych. Zasygnalizowała ona, że badania rokują nadzieję uzyskania ciekawych wyników. Również ciekawe badania naukowe prezentuje Slavko Kremensek w artykule ,,0 etnograficznych badaniach miast słoweńskich (na przykładzie Lublany)". Oprócz kompleksowych badań poszczególnych dzielnic miejskich, przedmieść, podmiejskich osiedli i badań dotyczących różnych grup ludności, prowadzi się na terenach miejskich także i badania monotematyczne. Tom 28 "Łódzkich Studiów Etnograficznych" jest więc próbą podsumowania dorobku naukowego w dziedzinie folkloru miejskiego Kalisza. Jest to niewątpliwie dorobek dość znaczny, zważywszy, iż jeszcze kilkanaście lat temu nie dostrzegano istnienia odrębnego folkloru miejskiego. Recenzowana książka została opracowana fachowo i rzetelnie. Jej wartość polega przede wszystkim na tym, że najważniejsze zagadnienia przedstawiono w oparciu o materiały źródłowe. Poszczególne rozdziały cechuje przemyślana kompozycja i umiejętny dobór tekstów przyczyniających się do wzrostu zainteresowania podejmowanymi zagadnieniami. Są żywym świadectwem tradycji kulturalnych regionu. Szkoda jednak, że w publikowanych pracach nie zostały wykorzystane w pemi wszystkie materiały konkursowe, o których wspomina Anna Woźniak w artykule informacyjnym o zainteresowaniach folklorem miejskim Kalisza. Czytelnik chciałby się także dowiedzieć o zwyczajach innych rzemieślników, tj. krawców, stolarzy, grabarzy, blacharzy oraz hafciarzy. Tego jednak nie ma w publikowanych materiałach. Autorzy mimo wielu zmian i przeobrażeń udowadniają, że tradycja ludowa w środowisku miejskim ciągle żyje i żywiołowo się rozwija. Janina Majchrzak �284 Publikacje Kola Zainteresowań Kulturą Ormian (2). Wydawnicza działalność Koła Zainteresowań Kulturą Ormian przy warszawskim oddziale PTL trwa już od lat dziesięciu, bowiem w roku 1983 Koło wydało pierwszą broszurę z dziedziny armenistyki. Z okazji tego jubileuszu gratulacje należą się wszystkim osobom, przede wszystkim panu Leonowi Ter-Oganianowi, dzięki którym kilkanaście takich broszur mogło trafić do rąk czytelników. Część tych publikacji została już omówiona w 74 tomie "Ludu", tu przedstawiamy te, które ukazały się później. Miejscem wydania każdej z nich jest Warszawa. Jako dziesiąta publikacja KZKO wyszła praca Jana Pasiecznika pod tytułem Mlodo.f(: i życie zakonne księdza irifulata Dionizego Kajetanowicza (1989). Jest to częściowa tylko biografia wymienionego w tytule kapłana, żyjącego w latach 1878-1954, który ma ogromne zasługi dla Archidiecezji Lwowskiej Obrządku Ormiańskiego. Należy mieć nadzieję, że po tym wnikliwym opisie pierwszych trzydziestu lat życia Kajetanowicza, opisu doczekają się też dalsze, na co ten ostatni administrator Archidiecezji Obrządku Ormiańskiego, a także więzień stalinowskich łagrów, w pełni zasługuje. Przy pewnym wysiłku można jeszcze zdobyć materiały. Hekiatnier albo opowieści Ormian polskich (1989) opracował Zbigniew Kościów. Wytrawny ten armenista uraczył nas zbiorkiem zawierającym nieco folkloru narracyjnego oraz mnóstwo anegdot wyciągniętych z różnych publikacji i od różnych osób. Ta książeczka jest bezcennym źródłem dla badaczy dawnych, a także dwudziestowiecznych Ormian polskich. Juliusz Głodek w Arcachu (1989) ukazał krwawe dzieje konOiktu między Ormianami i Azerami o Arcach, jak ci pierwsi nazywają Górski Karabach. Praca znakomicie udokumentowana, zaopatrzona w suplementy i mapy. Trzynasta publikacja KZKO to Bibliografia »Ormianie w Polsce«, zeszyt l (1990), opracowana przez Leona Ter-Oganiana i Katarzynę Raczkowską, a dedykowana "Wielkiemu Narodowi Ormiańskiemu". Nie potrzeba chyba się rozwodzić o znaczeniu tego dzieła dla polskiej armenistyki. W tej pierwszej części, pierwszej tego rodzaju w nauce o Ormianach pracy, są następujące działy: Sprawy Kościoła, Prawo i ekonomia, Geografia, Historia oraz Kultura i sztuka. Historia Kościola Ormiańskiego w Polsce (1990), to wybór kilku publikowanych oddzielnie i dosyć już dawno artykułów Zbigniewa Obertyńskiego. Chociaż niekiedy pewne rzeczy u tego historyka wydawać się mogą trochę przestarzałe, to jednak długo pewnie pozostanie on autorytetem. Z kolei Ormianie polscy (1991) są popularnym zarysem dziejów i kultury wymienionej w tytule grupy. Broszura napisana została przed wojną przez Bronislawę Wójcik-Keuprulian, wybitną znawczynię muzyki armeńskiej, lecz walory swe zachowuje po dzień dzisiejszy. Ormianie w ZSRR. 1979-1989, (1990) - broszura ta zawiera dwa artykuly przedstawiające sytuację społeczno-polityczną w Armenii. Pierwszy z nich, napisany przez Anahida Ter-Minasjana, dotyczy okresu, w którym powstał, a więc roku 1979. Drugi natomiast, pióra L. Grigoriana, opisuje sytuację w Armenii w 1989 roku. Literatura ormiańska, (1991), to wybór różnych prac jednego z nielicznych w Polsce filologów armeńskich, Eugeniusza Sluszkiewicza, o którym we wstępie pisze Edward Tryjarski. Tomik ten pozwala się zorientować jak wiele w tej dziedzinie jest jeszcze do zrobienia. J wreszcie jedyna wśród publikacji KZKO rzecz z dziedziny historii sztuki: "Chaczkary" (1991) Krzysztofa Ostapowicza. Autor ukazuje tak charakterystyczny, a w Polsce prawie nieznany element sztuki armeńskiej, jakim są chaczkary - misternie w kamieniu rzeźbione krzyże. Podstawą pracy są badania prowadzone przez autora na terenie Armenii, a także świetnie dobrana literatura przedmiotu. Tekstowi towarzyszą liczne, niestety czarno-białe ilustracje. Grzegorz Pelczyński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/793d52586d82b7384ac37ba79abd9199.pdf cc147f74bf0987e3c8c14cecba83ed0c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2049 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Subject The topic of the resource etnografia radziecka etniczność wspólnota etniczna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1902 Title A name given to the resource Koncepcja hierarchii wspólnot etnicznych w etnografii radzieckiej / LUD 1992 t.75 Description An account of the resource LUD 1992 t.75, s.181-190 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pełczyński, Grzegorz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 75, 1992 GRZEGORZ PEŁCZYŃSKI Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM Poznań KONCEPCJA HIERARCHII WSPÓLNOT ETNICZNYCH W ETNOGRAFII RADZIECKIEJ W ciągu ostatnich dwóch, trzech dekad w Związku Radzieckim opublikowano bardzo wiele prac poruszających zagadnienia etniczne. W Polsce rzadko się je omawia (Woźniak 1972), aczkolwiek w polskojęzycznych publikacjach czasami się na nie powołuje. Ich wartość naukowa z powodów, których tu nie będziemy szczegółowo analizować, jest nader zróżnicowana. Śmieszy w nich nieraz natrętne odwoływanie się do marksizmu, lecz pomimo to zawierają one niejedną cenną informację, a czasami niezwykłe wprost rozwiązania zawiłych kwestii. Etnosocjologia, istniejąca na pograniczu etnografii i socjologii (Drobiżewa 1988, s. 98), oraz teoria etnosu jako subdyscyplina etnografii (Bromlej 1988, s. 41), owe dziedziny parające się w nauce radzieckiej niełatwymi sprawami etnicznymi, mają osiągnięcia zasługujące na uwagę. Powszechnie chyba znane są próby klasyfikacji czy typologizacji ludów, sporządzane przez kolejne generacje uczonych. Od początku lat pięćdziesiątych, aż do teraz, za wręcz obowiązującą w nauce sowieckiej uchodzi typologiczna triada obejmująca: plemię, narodowość i naród. Zgodnie z materializmem historycznym plemiona miały być charakterystyczne dla wspólnoty pierwotnej, narodowości dla feudalizmu, narody z kolei miały powstać w kapitalizmie. Lecz trudno mając do czynienia z konkretnym ludem i jego kulturą traktować go tylko jako twór danej formacji ekonomicznej. Ta bowiem nie określa etnosu, a raczej społeczeństwo, które może być mono- lub polietniczne (Arutjunow 1988, s. 32). Dlatego więc ten trójdzielny podział modyfikowano niejednokrotnie, uwzględniając różne cechy współtworzące etnos, choć oczywiście z tych ekonomicznych nie zrezygnowano zupełnie. Tak udoskonalone koncepcje (Krjukow 1986, s. 58-60) lepiej się nadawały do szybko rozwijających się badań. Dzięki niektórym z nich rzeczywiście na przejrzystości zyskały opisy żyjących dawniej i współcześnie ludów, możliwe stało się ich porównywanie, a poza tym studia nad procesami etnicznymi, których ludy te są podmiotami (Kozłow 1979, s. 5). Zwróćmy zatem uwagę na podstawowe formy etnosu wyróżnione przez Juliana Bromleja (1983, s. 57-62). Należą do nich etnikos - zbiorowość ludzi jednakowej etnicznej przynależności oraz etnosocjalny organizm (ESO) - te- �182 rytorialno-polityczny twór, taki jak plemię czy państwo. W tym drugim, zazwyczaj poza dominującym ludem, przebywają mniejsze lub więksże części etnikosów, których jądra znajdują się w innych ESO. Jeśli są one spoiste, zwie się je grupami etnoareałowymi, jeśli rozproszone, grupami etnodyspersyjnymi. Najoryginalniejszą teorią Bromieja, usiłującą pomóc w zrozumieniu skomplikowanej sytuacji podzielonej na etnosy ludzkości, jest niewątpliwie hierarchia wspólnot etnicznych. Uznać ją trzeba za istne novum w stosunku do dawniej opracowywanych schematów. Pierwsza jej wersja została przedstawiona w 1972 r. (s. 61), ostatnia w 1983 (s. 81-84). Właśnie ta ostatnia, zaprezentowana przez Bromleja w książce Oćerki teorii etnosa i dalej rozwijana przez innych uczonych, stanowi temat tego artykułu. Zamieszczone w nim egzemplifikacje pochodzą z wykorzystywanych prac albo z innych źródeł i służą sprawdzalności omawianej teorii. W końcowej partii artykułu przedstawimy zaś nieco odmienną koncepcję hierarchii etnicznej. W omawianej tutaj koncepcji pojęcie wspólnoty etnicznej nie jest jak gdzie indziej synonimem etnosu bądź grupy etnicznej. W zasadzie je obejmuje, lecz również może oznaczać jakąś tylko cząstkę etnosu i określony zbiór etnosów. Spośród wszystkich pojęć używanych przez Bromieja, to właśnie jest znaczeniowo najbardziej szerokie, toteż daje się nim operować w najogólniejszych studiach. Wspólnot takich na świecie żyje mnóstwo, niełatwo nawet wyróżnić ich typy. Autor książki Ocerki teorii etnosa dostrzegł, że między owymi wspólnotami zachodzą pewne relacje, które przyczyniają się do zaistnienia swoistej struktury określanej przezeń mianem hierarchii. Ta hierarchia ma cztery poziomy i na nich dana wspólnota etniczna może, choć nie zawsze musi, występować kolejno jako: podstawowa wspólnota etniczna, jednostka mikroetniczna, subetnos, wspólnota makroetniczna. Podstawowa wspólnota etniczna jest zbiorowością ludzi charakteryzującą się największą intensywnością etnicznych cech i będącą samodzielną jednostką społeczną. Jest to po prostu etnos. Pojęcie to w nauce rosyjskiej ma długą tradycję, w etnografii uchodzi za centralne. Bliskie jest pojęciu grupy etnicznej w naj szerszym rozumieniu tego terminu, z jakim się niekiedy spotykamy w definicjach formułowanych chociażby przez pewnych badaczy polskich. Według Bromleja etnos to "historyczna, założona na określonym terytorium, stała, międzypokoleniowa wspólnota ludzi, posiadająca nie tylko cechy społeczne, ale i względnie stabilne cechy kultury (wliczając w nią także język) i psychiki, a ponadto świadomość swojej jedności i odrębności od wszystkich innych podobnych tworów, co utrwalone jest w etnonimie" (Bromlej 1983, s. 57-58). Jawi się on zatem jako system złożony i dynamiczny; jego podstawowe �183 formy (etnikos, etnosocjalny organizm) są zmienne historycznie. Ten wywodzący się z greki termin służy do oznaczania Lapończyków, Australijczyków, Węgrów, Karaimów, Włochów, Nepalczyków, Hotentotów itd. Jednostka mikroetniczna zwana inaczej elementarną jednostką etniczną to najmniejsza składowa część wyżej scharakteryzowanej wspólnoty. Mamy tu chyba nawiązanie do pewnych teorii etnopsychologicznych, szukających kulturowych uwarunkowań osobowości pojedynczego człowieka. Dostrzega się tu wyraźnie dwa aspekty: mikroetniczny i mikroetnosocjalny. Otóż właściwą jednostką mikroetniczną jest niewątpliwie pojedynczy człowiek, osoba, traktowany jako nosiciel etnicznych cech, etnicznej informacji - nadano mu nazwę "etnofor" (Pimenow 1977, s. 19). Oczywiście najczęściej jest się nosicielem cech jednego ludu, ale nierzadko spotyka się osoby o skomplikowanych pod tym względem biografiach. Oskar Miłosz syn polskiego szlachcica z Białorusi i Żydówki z Warszawy, wnuk Włoszki, był wybitnym francuskim poetą i litewskim politykiem. Ponieważ w takich wypadkach ma się do czynienia z ludzką jednostką, o wszystkim decyduje raczej indywidualna świadomość etniczna. Zgodnie z nią się rozstrzyga, które z cech są "swoje", które zaś, jak na przykład znakomicie przyswojony drugi język, są "obce". Etnofor zdolny jest tylko do reprezentowania cech danego etnosu; nieraz już bywało, że w wyniku etnobójstwa pozostał jedynie "ostatni Mohikanin". Ale reprodukcja i międzypokoleniowa transmisja owych cech może nastąpić dopiero w takiej społeczności jak ród czy chociażby rodzina nuklearna. Takowe przeto należy uznać za jednostki mikroetnosocjalne. Subetnos czy wspólnota subetniczna to grupa, której cechy etniczne wyrażone są z mniejszą intensywnością niż w przypadku podstawowej wspólnoty etnicznej, i która jest jej składową częścią. Pochodzenie takich grup jest nader różnorodne. Bromlej twierdzi, że mogą one być byłymi etnosami stopniowo tracącymi charakter podstawowych wspólnot etnicznych, byłymi grupami etnograficznymi silnie uświadamiającymi sobie swą wspólnotę i odrębność, grupami wyposażonymi w specyficzne cechy kultury, na co przykładem są Kozacy Dońscy. Osobne miejsce pośród subetnosów zajmują grupy rasowe takie jak na przykład Murzyni w USA - subetnos narodu amerykańskiego. Poza tym wymienić należy także pewne grupy jakby interetniczne, bo znajdujące się na pograniczu dwóch narodów i nie wiadomo czy stanowią część jednego z nich czy coś zupełnie odrębnego, na przykład Alzatczycy, Kaszubi, Poleszucy. Dana grupa ludzi stanowi więc wspólnotę subetniczną dzięki najróżnorodniejszym czynnikom determinującym jej odrębność: pochodzenie, kultura, gospodarka, struktura administracyjna, miejsce zamieszkania czy rasa. Jak się wydaje, taka wspólnota nie rozwinie się w homogenicznym, prostym etnosie, lecz prawdopodobnie w narodzie i to będącym w stanie się wewnętrznie różnicować nie tracąc przy tym tożsamości. �184 Pierwsza wersja hierarchii etnicznych wspólnot nie miała poziomu subetnicznego, został on ustalony później. Przypomina się tu dobrze znane pojęcie subkultury. Owszem bywają subkultury dające się powiązać z subetnosami. Przykładów dostarczają liczne społeczności w USA bądź Australii powstałe w wyniku imigracji. Koncepcja subetnosu, choć niezbyt precyzyjnie zarysowana przez BromIeja, zdaje się być udanym, przynajmniej terminologicznym rozwiązaniem problemu grup o trudnym do ustalenia statusie etnicznym. Nie należy się nią jednak posługiwać w przypadku grupy mającej wprawdzie jakąś specyfikę, ale której członkowie bez zastrzeżeń uważają się za część tej a nie innej podstawowej wspólnoty etnicznej i w niej za takowych uchodzą. Takie grupy w zależności od ich sytuacji określa się jako etnograficzne, terytorialne albo zawodowe. Wspólnota makroetniczna zwana też metaetniczną obejmuje kilka podstawowych wspólnot etnicznych, przy czym charakteryzuje się cechami etnicznymi o mniejszej intensywności niż każda z nich. Do takowej przynależą ludy posiadające elementy wspólnej świadomości, czasami tylko potencjalnie, wynikające ze zbieżnej etnogenezy tudzież długotrwałej kulturowej, politycznej czy gospodarczej więzi. Jest to więc zbiór realnie istniejących grup, coś zupełnie różnego od kręgów kulturowych wyznaczanych niegdyś w szkole wiedeńskiej. Problem makroetnosów starali się rozpracować Bruk i Czeboksarow (1976, s. 15-41), którzy dali swoją propozycję ich uporządkowania. Wyróżniają oni: a) typyetnosów nierozerwalnie związanych z daną formacją społeczno-ekonomiczną oraz b) typy makroetnosów względnie autonomiczne w stosunku do owych formacji, przechodzące z jednej formacji do drugiej. Te ostatnie są właściwie zawsze wspólnotami makroetnokulturowymi, przy czym dwie dziedziny kultury zdają się najczęściej je tworzyć: język i religia. Mamy przeto wspólnoty makroetnolingwistyczne, np. Słowianie, a także makroetnokonfesyjne, np. europejscy katolicy. Z kolei w określonej formacji społeczno-ekonomicznej zauważa się takie typy jak: związek plemion, którym byli Irokezi, Dakota, Zulusi; wspólnota etnopolityczna, za przykład takowej służyć może starożytna Grecja bądź Wielkie Księstwo Litewskie przed unią z Polską; wspólnota narodowo-polityczna charakterystyczna dla epoki nowożytnej, reprezentują ją Austro-Węgry, Stany Zjednoczone albo państwa arabskie. Bruk i Czeboksarow zauważają, że wspólnoty metaetniczne bywają niekiedy tożsame z grupami populacji określonego typu rasowego, wręcz tworzą wspólnoty etnorasowe, jak niskorośli negryci na Filipinach. W ogóle stwierdzić można, iż więzi spajające określony typ makroetnosu są zazwyczaj nader różnorodne, choć jeden ich rodzaj w danym momencie wydawać się może dominujący. Wydzielenie kolejnych poziomów hierarchii etnicznej stanowi jeszcze jeden dowód na to, jak bardzo skomplikowana jest struktura etniczna społeczeństwa ludzkiego. A że nie jest ona tylko logicznym konstruktem świadczą liczne fakty, �185 których na pewno z łatwością się nie obserwuje. Każda osoba ma swoje miejsce w hierarchii wspólnot etnicznych, czasami nawet ma ich kilka i niekiedy w ciągu życia je zmienia. Bromlej daje taki oto przykład: można uważać się za Rosjanina (podstawowa wspólnota etniczna), za Kozaka Dońskiego (subetnos) i za Słowianina (wspólnota makroetniczna). Dygresyjnie powiedzmy jeszcze o hierarchiczności przejawiającej się pośród wspólnot religijnych (Puczkow 1987, s. 69). Zwłaszcza obecnie wyznawcy religii uniwersalistycznych mają wielostopniową świadomość przynależności do swej grupy konfesyjnej. Weźmy jako przykład Amerykaniana określającego się jako chrześcijanin, protestant i baptysta, wyznaczającego więc trzy poziomy konfesyjnej świadomości, potrafiąc uzasadnić bądź też nie, który z nich jest dlań najważniejszy. Hierarchia grup religijnych i etniczna niekiedy konkurują ze sobą. Jakiś mieszkaniec Polski może posiadać świadomość przynależności do Świadków Jehowy, do narodu polskiego i do Słowian, ale przede wszystkim będzie uważał się za jehowitę. Przynależność do religii i narodu może też wyrazić się w takiej syntezie jak Polak wyznania mojżeszowego. Hierarchia etniczna będzie jedynie mało przydatną, aczkolwiek efektowną koncepcją dopóty, dopóki nie zostaną opracowane sposoby kwalifikowania danej wspólnoty na poszczególne poziomy hierarchii. Zrazu trzeba wskazać na konieczność poznania historii etnicznej badanego ludu (Wołkowa 1985) oraz jego obecnej sytuacji. Bywa, że nie trzeba się dłużej zastanawiać nad czyimś miejscem w hierarchii, jest ono oczywiste. Niemniej jednak potrzebne są w miarę dokładne kryteria, dzięki którym będzie można nie tylko mechanicznie, kierując się intuicją, lecz metodycznie określić status danej wspólnoty pośród innych wspólnot. Rzecz jasna celem będzie nie wyłącznie opatrzenie jej jakimiś etykietkami, a uzasadnienie dlaczego takowe właśnie wydają się dla niej adekwatne. Problem kryteriów pozwalających na rozróżnienie podstawowych wspólnot etnicznych i subetnosów podejmuje w jednym ze swych artykułów Krjukow (1988), powołując się często na innych autorów. Najpierw Krjukow zastanawia się nad wartością danych spisów ludności, podczas których pyta się ludzi także o narodowość; z pytaniem tym sprzęgnięta bywa indagacja o język. Odpowiedź powinna logicznie wynikać ze świadomości etnicznej jednostki. Jak wiadomo wyniki takich spisów mogą być sfałszowane przez tych, którzy je zorganizowali, a ponadto enuncjacje samych spisywanych, z takich czy innych powodów, mogą być nieprawdziwe, koniunkturalne. Przypomnijmy sobie liczne zastrzeżenia, jakie wzbudziły polskie spisy z 1921 i 1931 roku. Dla etnografa ich nienaukowe przecież dane są jednak interesujące nawet wtedy, gdy ich wiarygodność jest podejrzana. Wówczas powinien zająć się przyczynami, które wpłynęły na kłamliwość danych spisowych. Organizatorzy takiego przedsięwzięcia - na ogół władza państwowa licząc ludzi na danym terytorium, a zwłaszcza przeprowadzając ich podziały, �186 stosują się do jakichś zasad przyjętych z góry; zaznajomienie z nimi wydaje się niezbędne, jeśli korzysta się z takich obliczeń. Jch znaczne uogólnienie nie ułatwia pracy badaczowi doszukującemu się subtelności. Mogą one co najwyżej pozwolić na rozróżnienie etnosów, a więc podstawowych wspólnot etnicznych, bo taki jest zazwyczaj ich cel. Nie uwzględniają one wcale subetnosów i wspólnot makroetnicznych, ewentualnie mogą je przez pomyłkę wziąć za et nosy. Według Bromleja miejsce w hierarchii wspólnot etnicznych zależy od stopnia wyrażania się specyfiki etnicznej. I tak wetnosach będzie on najwyższy, cechy etniczne będą tu charakteryzowały się większą intensywnością aniżeli w przypadku subetnosów, tym bardziej w przypadku wspólnot metaetnicznych. W formułowanych przez uczonych różnych specjalności definicjach narodu czy grupy etnicznej wymienia się liczne, nie zawsze te same cechy; jakie z nich trzeba uwzględnić? Krjukow wymienia trzy: etnonim, język, endogamię. Otóż mając do czynienia z jakimś zbiorem społeczności i chcąc się dowiedzieć, jakie miejsce zajmują one w hierarchii etnicznej zaczynamy od inwentaryzacji wszystkich ich nazw. Zabieg ten pozwoli zbiór ów potem zawęzić do nazw wspólnot etnicznych. Tak uzyskany materiał należy zatem poddać wszechstronnej analizie, pamiętając o pewnych trudnościach, jakie mogą w trakcie tego zabiegu się pojawić. Bo przecież nazwyetnosów to egzoetnonimy, np. Niemcy, Ormianie czy bliżsi nazwie własnej w języku Mickiewicza Francuzi, i endoetnonimy: Deutsche, Hajk, Fran~ais. Występują one nieraz w rozmaitych wariantach fonetycznych: Polacy, Poloki, Polaczki - nie wszyscy by się domyślili, że chodzi tu o jeden naród. Poza tym dają się czasami pomylić z nazwami wspólnot z innych poziomów, na co przykładem mogą być Turcy oznaczający obywateli republiki ze stolicą w Ankarze i makroetnos - ludy mówiące językami tureckimi, takie jak Uzbecy czy Kazachowie. Analiza powinna doprowadzić do realnego przyporządkowania każdej wspólnocie etnicznej odpowiedniej dla niej nazwy, wszakże obie tworzą jedność. W systematyzacjach ludów język bywa najczęściej braną pod uwagę cechą, choć wiadomo, iż wzór ,jeden język - jeden naród" nie jest wcale powszechny. Klasyfikacje języków to nader często sui generis hierarchie lingwistyczne, albowiem język zwykle dzieli się na dialekty, a te na gwary, z kolei języki łączy się w grupy, te zaś w rodziny. Językoznawcom w niejednym przypadku trudno rozstrzygnąć czy mają akurat do czynienia z dialektem czy z językiem bądź też z wyższą jednostką. Wtedy używają terminu "etnolekt" obejmującego wszystkie możliwości taksonomiczne. Wygodniej operować określeniem etnolekt kaszubski aniżeli zdecydować jaki status mu przysługuje, co dotychczas stanowi kwestię sporną. Jak twierdzi Krjukow, ustalenie stopnia językowej bliskości pomiędzy danymi wspólnotami etnicznymi o nie budzących wątpliwości nazwach, ma w konsekwencji przyczynić się do rozróżnienia etnosów i subetnosów. Krju- �187 kow zaleca tedy stosowanie metody znanej w językoznawstwie pod mianem leksykostatystyki (Czlenow 1976, s. 198-202). Stosując ją, na bazie materiału precyzyjnie wyselekcjonowanego z porównywanych etnolektów, ustala się w postaci liczby bliskość między językami bądź dialektami. Etniczna endogamia stanowi trzeci po etnonimie i języku element pozwalający na wydzielenie poziomów hierarchii. Zawieranie małżeństw w jednakowym etnicznie kręgu, praktykowane z pokolenia na pokolenie, nie może być obojętne dla kulturowej jedności społeczeństwa, w którego obrębie to się dzieje. Zatem stwierdzając, jak przebiegają granice endogamiczne pośród jakichś ludów, zyskuje się dodatkowe informacje pozwałające kwalifikować owe ludy na odpowiednie poziomy. Zrazu uwagę zwrócić trzeba na czynniki naturalne. Np. wyspiarze mają ograniczone możliwości kontaktowania się z innymi, także w sprawach matrymonialnych, chociaż w miarę powstawania coraz doskonalszych środków łączności te naturalne przeszkody tracą na znaczeniu. Z kolei czynniki pochodzące od człowieka, kulturowe. I znów jeden przykład, mianowicie różnica religii nie sprzyjała w międzywojennej Polsce zawieraniu małżeństw polsko-żydowskich, przeciwstawiały się też temu inne odmienności, ale sprzyjało wspólne terytorium czy obywatelstwo. W każdym razie ważność danych czynników jest względna, zależy od aktualnej sytuacji. Są takie, w których pod wpływem jakichś procesów, granice endogamiczne zmieniają się, wówczas badacz winien stwierdzić w jakim kierunku podążają zmiany. W latach sześćdziesiątych w stolicach republik bałtyckich dzieci z małżeństw mieszanych, jeśli jednym z ich rodziców był przedstawiciel narodu podstawowego dla danej republiki, swoją przynależność narodową deklarowały częściej według niego: w Wilnie 52%, w Rydze 57%, w Talinie 62%. Ale jeżeli jednym z rodziców był Rosjanin, to za narodowością rosyjską opowiadały się one jeszcze częściej. W miarę jednoczenia się Europy zdaje się powiększać liczba międzynarodowych małżeństw. W takiej sytuacji odkrycie preferencji grup, z których wybiera się współmałżonka, staje się nader trudne. Tak więc specjalnie ukierunkowane studia z zakresu etnonimii, językoznawstwa (leksykostatystyka) oraz nad endogamią w rezultacie doprowadzić mają, jak tego chce Krjukow, do wydzielenia jednostek podstawowego poziomu - etnosów i odróżnienia ich od znajdujących się hierarchicznie niżej subetnosów. Spośród trzech rozpatrywanych cech za najbardziej mylącą uchodzi chyba endogamia, ale tę bierze się pod uwagę mając już wyniki badań nad dwiema pozostałymi. Niewątpliwie metody zaproponowanej przez Krjukowa nie da się wykorzystywać we wszystkich przypadkach. O miejscu wspólnoty w Bromlejowskiej hierarchii decyduje intensywność etnicznych cech. Jednakże ludy można też z powodzeniem uporządkować hierarchicznie podług innych zasad. Otóż człowiek (etnoforom) jest niewątpliwie najważniejszym podmiotem stale dziejących się procesów etnicznych, innymi słowy uczestniczy w życiu wspólnot etnicznych, jest ich �188 członkiem. Owo "uczestniczenie" i "członkostwo" to dynamiczny i statyczny aspekt tego samego zjawiska. Łatwo zauważyć, iż to uczestniczenie (członkostwo) jest czasami bardziej bezpośrednie, kiedy indziej zaś możliwe wyłącznie za pośrednictwem jakichś struktur społecznych. Przypomina się tu klasyczny już podział zbiorowości ludzkich na dwa typy: Gemeinschaft i Gesellschaft. Na pewno można mówić o zróżnicowanej konkretności uczestnictwa we wspólnotach etnicznych. Najbardziej konkretne będzie ono w ramach rodziny Uednostka mikroetniczna) czy w społeczności lokalnej (zbiór takich jednostek). Ponadto zdarzają się małe etnosy tworzące właściwie społeczności lokalne. Natomiast im większa wspólnota, tym uczestniczenie w niej jest bardziej abstrakcyjne. A zatem możliwa jest hierarchia etniczna o poziomach ułożonych w następującej kolejności: jednostka mikroetniczna, subetnos, etnos, wspólnota makroetniczna. Dominuje tu aspekt osobowy, za każdym razem jawi się nam przed oczami człowiek żyjący w danej epoce i na określonym terytorium, utożsamiający się z odpowiednimi poziomami hierarchii etnicznej jako ich uczestnik (członek). Na każdym poziomie więzi łączące go ze wspólnotą, mającą zawsze swoją niepowtarzalną specyfikę kulturową, są odmienne. Od bliskich w rodzinie tudzież wiosce lub dzielnicy do coraz dalszych, anonimowych w narodzie aż do takich, jakie łączą wyznawców jakiejś religii uniwersalistycznej, czy mieszkańców imperium. Partycypując w owych większych wspólnotach, których liczba w rozwiniętych społeczeństwach może być stosunkowo wysoka, jednostka wchodzi w kontakty z innymi jednostkami. Wyobraźmy sobie przypadkowe zetknięcie dwóch rodaków na obczyźnie: nie łączy ich przynależność do tego samego rodu, subetnosu ani grupy etnograficznej, tylko to, że są członkami jednego narodu i od ich woli, i okoliczności zewnętrznych zależy czy będą chcieli abstrakcyjne więzi ich łączące ukonkretnić. W ogóle w świecie osób istnieje zawsze szansa, że dojdzie między nimi do spotkania wbrew jakimkolwiek podziałom etnicznym. O wartości prezentowanej tutaj koncepcji w pełni przekonamy się dopiero wówczas, gdy wykorzystamy ją podczas rozwiązywania skomplikowanych problemów. Ale nawet pobieżny opis jakiegoś ludu, na przykład taki, jaki spotyka się w encyklopediach czy leksykonach nastręczać może niemało trudności. Jakie słowo w takich opisach winno paść zaraz po etnonimie? Istnieją na kuli ziemskiej obszary o niejasnych wręcz strukturach etnicznych, ot chociażby Kaukaz czy Nowa Gwinea, których ludy nie dają się tak łatwo przyporządkować do poszczególnych stopni hierarchii etnicznej. To samo dotyczy pojedynczych osób do wspólnot owych należących. A zresztą w Europie, uporządkowanej pod względem etnicznym, zdarzają się ludzie nie potrafiący czy nawet nie mogący jednoznacznie określić swej przynależności �189 narodowej. Ustalenie hierarchii niektórych wspólnot czasami zdaje się być zabiegiem nie rokującym pozytywnych wyników, nie zapominajmy jednak, iż jest ona pewnym logicznym konstruktem, schematem nie obejmującym wszelkich kombinacji, z jakimi mają do czynienia badacze. Rzecz jasna niekiedy, czy nie bodaj częściej, mają oni do czynienia z sytuacjami bardziej oczywistymi, dającymi się poznawać za pomocą zaprezentowanej tu teorii oraz opisywać przyjętymi w niej terminami. W każdym razie hierarchia wspólnot etnicznych to koncepcja, która na nowo stawia pytania dotyczące systematyzacji ludów i próbuje w sposób twórczy na nie odpowiedzieć. Trudno zapomnieć, iż koncepcje etniczne etnografii radzieckiej powiązane były z wyjątkowo pogmatwaną sytuacją narodowościową imperium radzieckiego. Mało kto, jak radzieccy etnografowie, równie dogłębnie znał od dawna tę sytuację. Dlatego ich wypowiedzi na tematy etniczne, zamieszczane na łamach czasopisma "Sovetskaja Etnografija" oraz innych, są tak kompetentne. Doświadczenie zdobyte ongiś w toku badań teoretycznych, ale nigdy zupełnie od empirii nie oderwanych, w miarę eskalacji konfliktów między wspólnotami etnicznymi, okazuje się wręcz nieodzowne. BIBLIOGRAFIA Arutjunow S. i ku/tury. 1989 Narody Brornlej i vzaimodejstvie, Razvitie 1972 Opyt 1973 Etnos tip%gizacii etnh'eskich i etnograflja, 1983 Oćerki teorii obSćnostej, "Sovetskaja etnosa, S., Czeboksarow Moskwa. ob!ićnosti, mo/ukkskich 1988 Etnosoci%gija, Kozlow ponjatij terminov, pod red. M. Krjukowa "Rasy ostrovov, w: Svod i Narody", s. 15-41. Moskwa. ... , s. 96-97. etnogra{ic'eskich M. 1979 O k/assijikacii etnografii, Krjukow nr 5, s. 61-81. N. 1976 Metaetnićeskie Czlenow M. 1976 N ase/enie Drobiżewa L. Etnografija", Moskwa. 1988 Teoria etnosa, w: Svod etnografićeskich i I. Zclnowa, Moskwa, s. 41-53. Bruk Moskwa. J. etnićeskich pod ob!ićnostej red. J. Brornleja, (mstojanie Moskwa, voprosa), w: Iss/edovanija po obsćej s. 5-23. M. 1986 ESće raz ob istorićeskich tipach etnh'eskich obsćnostej, "Sovetskaja Etnografija", nr 3, s. 58-69. 1988 Etnos Pirnenow i subetnos, 1977 Udmurty. Puczkow "Rasy i Narody", s. 5-21. W. Opyt komponentnogo analiza etnosa, Leningrad. P. 1987 Etnos i religija, Moskwa, w: Etnh'eskie s. 68-79. processy v sovremennom mire, pod red. J. Brornleja, �190 Wałkowa 1985 Woźniak 1972 N. Etniceskaja iSlorija: soderianie ponjatija, "Sovetskaja Etnografija", nr 5, s. 16-25. A. Zagadnienia procesów etnicznych w radzieckiej literaturze etnograficznej, "Etnografia Polska", nr 2, s. 311-320. Grzegorz Pełczyński HIERARCHY OF ETHNIC COMMUNITIES IN SOVIET ETHNOGRAPHY (Summary) On the first level of the hierarchy established by Julian Bromlej there is a fundamental ethnic community, i.e. a group of people characterized by the highest intensity of ethnic features. The second level is occupied by a macroethnic unit which is an individual perceived as a carrier of ethnic features. Since, however, this individual as such is uncapable of reproduction of these features, the macroethnic unit proper is a family. The subsequent level is reserved for a subethnic community featuring lower intensity of ethnic features than the fundamental ethnic community whose subethnos is a specific, isolated component. The hierarchy is topped by the macroethnic community which comprises a few communities from the first level, though it exhibits ethnic features in lower intensity than each of the communities separately. A method permitting ditTerentiation of the fundamental ethnic communities from the subethnic communities, or in other words, ethnos from subethnos, was developed by Mikhail Kriukov. It involves an in-depth analysis of three elements describing the groups under study, namely: names of these groups, their languages or dialects (here the degree of language affinity is studied), and endogamie borders separating them. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/685d51c46c06343f00c0c060ee2333ba.pdf a7aea541cf716314e56cc091ad903fb4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2056 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1909 Title A name given to the resource Spis treści / LUD 1992 t.75 Description An account of the resource LUD 1992 t.75, s.351-358 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SPIS TREŚCI I. ARTYKUŁY I MATERIAŁY Herman Bausingcr, Czy zmiana paradygmatów? Uwagi o kryzysie etniczności Zbigniew J as iew i cz, Polacy z Ukrainy w Kazachstanie. Etniczność a historia Ryszard V o r b r i c h, Struktura plemienna i etniczna a poziomy integracji społecznej i politycznej w Maroku. . . . . . . . . . Joanna Dankowska, Ubiór tradycyjny jako wyróżnik grupy etnicznej. Leszek Dzięgiel, Być Kurdem: powstawanie nowoczesnej wspólnoty narodowej na Bliskim Wschodzie . .... . . . . Waldemar Kopczyński, Lapończycy w Szwecji. . . . . . . . Marek Tracz, "Kultura na sprzedaż" w wieloetnicznym społeczeństwie dziewiętnastowiecznego Egiptu. Z obserwacji i doświadczeń Władysława Wężyka. . Andrzej S a k so n, Przemiany świadomości narodowej ludności mazurskiej. . . Wojciech Łysiak, Dorobek folklorystyczny Otto Knoopa . . Grzegorz Pełczyński, Koncepcja hierarchii wspólnot etnicznych w etnografii radzieckiej ..... . . . . . . . . . . Hubert eza ch ow s k i, Pomyłka, plotka, mit. Przyczynek do badań nad mitami współczesnymi. . . . . . . . . . . Ks. Henryk Z i m o ń SVD, Badania etnoreligioznawcze wśród ludu Konkomba w północnej Ghanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . II. POGLĄDY "Opis ludów" i .. Nauka o człowieku" Olszewska-Dyoniziak) . 5 11 55 79 95 113 123 141 157 181 191 205 I DYSKUSJE czyli etnografia i antropologia kultury (Barbara 217 .. Odpowiedź na artykuł A. Lebeufa, M. S. Ziółkowskiego Polska t. 35, 1991, z. l (Ludwik Stomma). . . .. i R. M. Sadowskiego, Etnografia .... 223 III. RECENZJE Emile Durkheim, Elementarne formy życia religijnego. System totemiczny w Australii, tłum. A. Zadrożyńska, PWN Warszawa 1990, ss. XLVII+443, iI., mapa (Piotr Fabiś). Ludwig Wittgenstein, Remarks of Frazers 'Golden Bough' (Bemerkungen iiber Frazers 'Golden Bough') Doncaster - Atlantic Higlands 1979, Brynhill/Humanities, ss. VI + 18, English trans. by A. C. Miles (Andrzej Zaporowski). . . . . 227 229 �352 Maurice Godelier, The Making of Great Men. Male Domination of Power among the New Guinea Baruya, tłum. R. Swyer, Cambridge 1988, wyd. 3, ss. 255 (Dorota Angutek). Andrzej Szyjewski, Symbolika kruka. Między mitem a rzeczywistością, Zakład Wydawniczy NOMOS, Instytut Religioznawstwa, Uniwersytet Jagielloński, Kraków 1991, ss. 291 (Krzysztof Mączkowski) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sergiusz Kowalski, Krytyka solidarnościowego rozumu. Studium z socjologii myślenia potocznego, Warszawa 1990, ss. 162 (Hubert Czachowski). . . . . . . . . . . The Culture - Bound Syndromes. Folk Illnesses of Psychiatric and Anthropological Interest, ed. by R. C. Simons and C. C. Hughes, D. Reidel Publishing Company, Dordrecht 1985, ss. 516; Culture and Depression. Studies in the Anthropology and Cross-Cultural Psychiatry if Affect and Disorder, ed. by A. Kleinmann and B. Good, University of California Press, Berkeley 1985, ss. 535 (Danuta Penkala-Gawęcka) Włodzimierz Piątkowski, Spotkania z inną medycyną. Wyd. Lubelskie, Lublin 1990, ss. 157 (Danuta Penkala-Gawęcka). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mirosława Drozd-Piasecka, Ziemia w społeczności wiejskiej. Studium wsi południowowschodniego Mazowsza (koniec XIX i XX wiek), Warszawa 1991, ss. 178 (Anna Szyfer) Dobrosława Wężowicz, Miłość ludowa. Wzory miłości wieśniaczej w polskiej pieśni ludowej XVIII-XX wieku, PTL, Wrocław 1991, ss. 206, il. (Jacek Bednarski). . . . . Studia nad rybołówstwem w Polsce, Toruń 1991, ss. 187 (Wojciech Olszewski) . . Władysław Matlakowski, Wspomnienia z życia przeszłego i terażniejszego (1850-1895). Z rękopisu do druku przygotował, przedmową i komentarzem opatrzył Janusz Kapuścik, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław-Warszawa-Kraków 1991, ss. 504, il. (Ryszard Kantor). . . . . .. Jan A. Choroszy, Huculszczyzna w literaturze polskiej, Wrocław 1991, ss. 372 (Ryszard Kantor). . . . . 235 237 239 242 244 246 248 250 251 .. Leopoldo J. Bartolome, Danuta Łukasz, Ryszard Stemplowski, Słowianie w argentyńskim Misiones 1897-1977, PWN, Warszawa 1991, ss. 277 (Ryszard Kantor). . . . Jarosław Rokicki, Więź społeczna a zmiana kultury. Studium dynamiki polskiej zbiorowości etnicznej w USA, "Biblioteka Polonijna", t. 26, Wrocław-Warszawa-Kraków 1992, ss. 207 (Ryszard Kantor) . . . . . . . . . . . . . . . .. Ignacy Domeyko, Araukania i jej mieszkańcy. Pod redakcją naukową Marii Paradowskiej i Andrzeja Krzanowskiego. Polskie Towarzystwo Latynoamerykańskie, WarszawaKraków 1992, ss. 270, i1.;Ignacio Domeyko, Araucania y sus habitantes. Edicion, seleccion notas y prologos de Maria Paradowska y Andrzej Krzanowski, Sociedad Polaca de Estudios Latinoamericanos, Warszawa-Kraków 1992, pp. 270, il. (Zbigniew Wójcik) Andrzej Porębski, Europejskie mniejszości etniczne. Geneza i kierunki przemian, PWN, Warszawa 1991, ss. 171 (Anna Szyfer) . . . . . . . . . . . . Aufbruch in die Fremde - Wyjazd na obczyznę. Europejska emigracja zamorska. Wystawa i książka (Edward Pietraszek) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kulturkontakt - Kulturkonflikt. Zur Erfahrung des Fremden. Praca zbiorowa pod red. I. M. Greverus, K. Kostlin, M. Schilling. Institut fUr Kulturanthropologie und Europiiische Ethnologie, t. 1-2, Frankfurt (am Main) 1988, ss. 387, 322 (Lidia Bartkowiak-Rachny) 231 . . . . . . . . . 252 253 255 258 259 261 Etnagrafija Biełarusi - encyklapedyja. Praca zbiorowa pod red. I. P. Szamiakina, Wyd. "Biełaruskaja sawieckaja encyklapedyja", Mińsk 1989, ss. 575, il. mapy (Ewa Fryś-Pietraszkowa) . . . .. Aleksander I. Łokotko, Biełorusskoje narodnoje zodczestwo. Sieredina XIX-XX w. "Nawuka i Tiechnika", Mińsk 1991, ss. 288 (Bożena Kural). . . . . . . Aagot Noss, Lad og krone, Universitetsforlaget, Oslo 1991, ss. 272, liczne nlb., il. kolorowe, czarno-białe, mapy (Barbara Bazielich) . . . . . . . . . . . . . . . . . 263 265 266 �353 L. P. Potapow, Altajskij szamanizm, "Nauka", Leningrad 1991, ss. 320 (Roman Karczmarcwk) . W. G. Bogoraz, Materialnaja kultura czukczej, "Nauka", Moskwa 1991, ss. 224 (Roman Karc:marc:uk) Alfred r. Majewicz, Dzieje i wierzenia Ajnów, Poznań 1991, ss. 267 + 39 il. (Antoni KuczY/iski) . Lale L. Yalcin-Heckmann, Tribe and Kinship among the Kurds, Frankfurt am Main 1991, VerI. Peter Lang, ss. 328, 6 fot. 3 mapy, 12 diagramów (Leszek Dzimiel) . T. F. Aristova, Materialnaja kultura Kurdow XIX - pierwoj połowiny XX. Problema tradicionno-kulturnoj obszcznosti, "Nauka", Moskwa 1990, ss. 228 (Leszek DziCgiel) Ks. Henryk Zimoli SVD, Afrykańskie rytuały agrarne na przykładzie ludu Konkomba, Materiały i Studia Księży Werbistów nr 39, Wydawnictwo Księży Werbistów, Warszawa 1992, ss. 170 (Ryszard Vorhrich). Łódzkie Studia Etnografiezne t. 28, Warszawa -Łódź 1988, ss. 143 (Janina Majchrzak) Publikacje Koła Zainteresowań Kulturą Ormian (2) (Grzeqorz Pelczyński) . 267 269 272 275 278 280 282 284 IV. KRONIKA Sprawozdanie /. działalności Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego za okres od września 1990 do września 1991 roku (Krystyna Kaczko) . Sprawozdanie z działalności Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego za okres od września 1989 do września 1992 roku (Krystyna Kaczko) . 67 Walne Zgromadzenie Delegatów PTL - Gdańsk, 20.09.1991 (Jolał1la Ko.kielska, Maria NiewiadoJnska) Protokół z sesji naukowej towarzyszącej 67. Walnemu Zgromadzeniu Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego poświęconej podsumowaniu wyników badań nad kulturą ludową Pomorza Wschodniego, Gdańsk, 20.09.1991 (Teresa Lasowa) . 68 Walnc Zgromadzenie Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Szamotułach 18 września 1992 rok u (M aria N iewiadolllska) . Działalność Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej PTL w kadencji 1989-1992 (BroIlislawa Kopczy/iska-JllIvorska) . Działalność Komitetu Nauk Etnologieznych PAN w latach 1991-1992 (Irena Kahat) Informacja o działalności Kola Zainteresowań Kulturą Asyryjsk<! przy Poznaliskim Oddziale PTL w okresie od maja 1990 roku do pażdziernika 1992 (Michael Ahdalla) Konfereneja naukowa "Ekologia i folklor" (Violel/a Przeremhska) . Konfereneja etnologiczna w Uppsali (WilidenUlr Kopczy/iski) . IV Europejskie Seminarium Środkowoazjatyckie w Bambergu (Zbiqniew Jasiewicz) Wystawa "Szopka Krakowska i jej bohaterowie" w Muzeum Etnograficznym w Krakowie, grudzień 1991 (I-:wa J ullilla Sadowska) Wystawa "Zaolzie w oczach twórców ludowych" w Instytucie Historii Architektury i Konserwaeji Zabytków Politechniki Krakowskiej, sierpień 1991 (Ewu Jani/Ja Sadowska) Międzynarodowa Konfcrencja w lużno-Sachalińsku "Bronisław Piłsudski - badacz ludów Sachalinu" (Marina Iszczenko) . n - Lud l. LXXV 285 289 293 296 299 303 305 308 309 311 313 314 315 316 �354 Wystawa w Muzeum Azji i Pacyfiku w Warszawie "Bronisław Piłsudski - badacz ludów Dalekiego Wschodu" (Józef Żytek). . . . . . . . Upowszechnianie wyników badań Bronisława Piłsudskiego nad ludami Dalekiego Wschodu (Antoni Kuczyński). . . . . . . . . . . . .. Bibliografia prac polskich autorów o Bronisławie Piłsudskim (Antoni Kuczyński, Zhigniew Wójcik) . . . . . . . . . . . . . . . . 324 328 332 V. IN MEMORIAM Jan Tacina 1909-1990 (Bemadetta Tumo). . . . . 349 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d24ab0212a2e9282b2654e6f703d5080.pdf 38f85b5830ba956ddb79106dda112d0c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2055 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1908 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 1992 t.75 Description An account of the resource LUD 1992 t.75, s.349-350 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 75, 1992 V. IN MEMORIAM JAN TACINA (1909-1990) 16 grudnia 1990 roku zmarł w Katowicach znany i ceniony muzyk, folklorysta, zwany Śląskim Kolbergiem, Jan Tacina. Urodził się 25 października 1909 roku w Oldrzychowicach na Zaolziu. Szkołę średnią rozpoczął w polskim gimnazjum w Cieszynie, a ukończył w seminarium nauczycielskim w Borku. Nauczycielem, który dostrzegł, docenił i rozwinął uzdolnienia i młodzieńcze zamiłowania Jana Taciny (w zakresie zbieractwa rodzimego folkloru) - był wówczas prof. Karol Hławiczka. Po krótkim okresie pracy nauczycielskiej w Ustroniu, Jan Tacina przeniósł się do Hołdunowa pod Katowicami, aby móc podjąć studia wyższe w Konserwatorium Muzycznym w Katowicach. Po ukończeniu studiów w 1938 roku rozpoczął pracę w Instytucie Śląskim, studiując jednocześnie zaocznie na Wydziale Pedagogicznym w Katowicach. Plonem pracy zbierackiej Jana Taciny z okresu 20-lecia międzywojennego był bogaty zbiór cieszyńskich pieśni ludowych i Zaolzia, przekazany Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie (zamieszczony przez Stefana Stoińskiego i Józefa Ligezę w II i III tomie "Pieśni ludu polskiego na Śląsku") oraz zapis ponad 600 pieśni i tańców śląskich, i nagranie 50 płyt (na wałkach woskowych) dla Archiwum Fonograficznego w Poznaniu. Wiosną 1940 roku Jan Tacina został aresztowany przez Gestapo i wywieziony do obozu koncentracyjnego w Dachau i Gusen, gdzie przebywał do końca 1941 roku. Resztę okupacji spędził jako zesłaniec obozowy w hucie w Linzu. Twórcze echo tego okresu życia Jana Taciny to tom 550 pieśni i wierszy opracowanych wspólnie z bardem polskiej pieśni obozowej - Aleksandrem Kulisiewiczem - i złożonych w Wydawnictwie Muzycznym w Krakowie w latach siedemdziesiątych. Po II wojnie światowej osiedlił się Jan Tacina w Bielsku i rozpoczął pracę w szkolnictwie zawodowym. W latach 1950-1961 był pracownikiem Instytutu Sztuki Polskiej Akademii Nauk w Warszawie. Uczestnicząc w zbieraniu folkloru muzycznego gromadził i inwentaryzował pieśni i tańce ludowe z terenu Śląska Cieszyńskiego, Górnego i Opolskiego. Zgromadził wtedy 536 pozycji pieśniarskich od 253 wykonawców zamieszkujących 9 powiatów ówczesnego województwa katowickiego. W roku 1956 Jan Tacina kończy katowicką Wyższą Szkołę Muzyczną specjalizując się w wychowaniu muzycznym. To kolejne pole fascynacji. Pedagogika zaowocowała stworzeniem przez Niego nowej, unikatowej metody wychowania muzycznego w szkole podstawowej - metody całościowej. Teoria nauczania tego przedmiotu sprawdzana była eksperymentalnie przez 8 lat w kilku szkołach w Bielsku-Białej oraz za granicą i obserwowana przez ośrodki metodyczne krajowe i zagraniczne. Została udoskonalona i zweryfikowana w praktycznych doświadczeniach pedagogicznych. Do jej wprowadzenia wydał autor własnym nakładem podręcznik dla klas I-IV oraz podręcznik nauki gry na skrzypcach. Wydał również dwie prace teoretyczne Nauka melodii i Nauczanie muzyki na stopniu podstawowym. Lata wytężonej pracy i eksperymentów pedagogicznych czynionych na własny koszt nie dały pożądanych rezultatów, bowiem nowa metoda nauczania muzyki nie znalazła uznania u ówczesnych władz oświatowych. Zawiedziony i roz- �350 goryczony Jan Tacina w 1967 roku podejmuje pracę w dziale etnografii Muzeum Okręgowego w Bielsku-Białej, gdzie pracuje nieprzerwanie do 1976 roku. Okres ten wypełniony był mrówczą, niezwykle sumienną i systematyczną pracą, polegającą na prowadzeniu badań terenowych z zakresu folkloru muzycznego i słownego, z pogranicza śląsko-krakowskiego (głównie żywieckiego) oraz gromadzeniu pieśni, przyśpiewek, zapisów o różnym charakterze, w tym choreograficznych, i związanych z obrzędowością ludową. Dokumentował również sylwetki instrumentalistów, śpiewaków i gawędziarzy, a także poetów ludowych. Gromadził też materiały gwarowe i muzykanckie, rękopiśmienne teksty instrumentalne, dzięki czemu posiadamy obecnie repertuar nie istniejących już kapel i wirtuozów ludowego instrumentarium beskidzkiego. Pozostawił po sobie w Muzeum Bielskim archiwum materiałów w różnej postaci, zawierające około 2 tysięcy pozycji. Plonem jego pracy popularyzatorskiej w tym okresie były liczne publikacje zamieszczane w regionalnych periodykach jak: "Kalendarz Śląski", "Kalendarz Beskidzki", "Zaranie Śląskie" czy na łamach lokalnej prasy. Publikował zbiory nutowe i towarzyszące im opisy obrzędów i obyczajów, szkice popularyzatorskie z dziejów folklorystyki na Śląsku, sylwetki informatorów, zbieraczy, muzykantów; pisał wiele o tańcach i instrumentach ludowych. Z ogromnego dorobku Jana Taciny - zbioru liczącego około 14 tysięcy pieśni, zapisów tanecznych i innych, tylko niewielką część udało się opublikować. Są to: "Gronie nasze gronie" pieśni ludowe znad źródeł Olzy (1959), "Pieśni ludowe Śląska Opolskiego (1963), "Śląskie tańce ludowe" t. 1 Śląsk Cieszyński (198ł), "Śląskie tańce ludowe" t. III - Górny Śląsk (1987) oraz "Po kolędzie" - kolędnicze pieśni ludowe (1987). Pozostałe, to bądź zbiory przygotowane do druku jak: dwa tomy pieśni ludowych bielsko-cieszyńskich, czy tom pieśni ludowych pszczyńsko-rybnickich, bądź materiały czekające na opracowanie i wydanie. Nie było danym Janowi Tacinie dożyć opublikowania efektów swojej ostatniej pasji życia jaką było dla Niego, po przejściu na emeryturę (w 1976 roku), opracowywanie chorałów kościt:lnych dla potrzeb ogółu parafii kościoła ewangelicko-augsburskiego w kraju. Ten człowiek najgłębszej wiary i autentycznej religijności był teź wielkim patriotą. Od roku 1939 należał do koleżeńskiego stowarzyszenia "Acord", którego założyciełe (12 młodych ludzi o podobnych zainteresowaniach) złożyli przysięgę pracy dla dobra Ojczyzny do ostatnich dni. Jak i inni Jan Tacina przysięgi lej dochował. Nadzwyczaj pracowity, niezwykle skromny i naturalny, Jan Tacina nie został za życia w pełni dostrzeżony i należycie wynagrodzony, pomimo tego, że wiele o Nim dobrego powiedziano i napisano, w tym prace dyplomowe i magisterskie. Jego jedyne wyróżnienia to: nagrody, m.in. im. Oskara Kolberga, Juliusza Ligonia i Karola Miarki oraz "Sowa Beskidów". W pamięci pozostanie jednak jako osobowość nieprzeciętna, człowiek wielkiej powagi, spokoju i spolegliwości. Był długoletnim, czynnym i godnym członkiem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Kultura muzyczna i folklorystyka śląska poniosły dużą stratę, gdyż mimo podeszłego wieku był pełen planów, młodzieńczego zapału, siły inspiracyjnej i uporu w staraniach o wydanie i upowszechnienie dorobku swojego życia. Byłoby wielką stratą gdyby dorobek ten nie został upowszechniony. Bemadel/a 7llrno � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/af042941b04f5ca234c1a1a2ceb2c45e.pdf a586d2a3005af3b0e3b1d838654c4763 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1384 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1279 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1990 t.34 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1990 t.34, s.219-250 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „Etnografia Polska", t. XXXIV: 1990, z. 1 2 P L ISSN 0071-1861 WSPÓŁPRACA ETNOGRAFÓW P O L S K I I BIAŁORUSI 20 lutego 1985 r. zawarta została umowa o współpracy naukowej w latach 1986- 1990 pomiędzy Instytutem Sztuki, Etnografii i Folkloru (IIEF) Akademii Nauk BSRR a Instytutem Historii Kultury Materialnej (IHKM) PAN. Przedmiotem badań jest problematyka związków etnicznych (w zakresie kultury materialnej) łączących Białorusinów i Polaków w XVIII i XIX w. Nie analizując poszczególnych paragrafów umowy dotyczących zagadnień formalnych, np. terminu wykonania pracy, ochrony prawnej wvników badań itp, warto słów kilka poświęcić problematyce badań. Plan pracy przewiduje badania nad zagadnieniem „związków etnicznych pomiędzy Białorusinami i Polakami na przykładzie technik rolniczych, mieszkania, odzieży, pożywienia, przemysłu i rzemiosła". Ponadto obie strony zadeklarowały poszukiwania w literaturze i ar­ chiwach, zarówno radzieckich jak i polskich, a także opracowanie publikacji poświęconych badanej problematyce. Realizacja planów jak dotychczas przebiega bez specjalnych zakłóceń. W 1986 r. przebywał w Polsce przez miesiąc kandydat nauk historycznych S. Miluczenkow, który zapoznał się z zawartością archiwów pracowni I H K M w Warszawie, Wrocławiu i Krakowie. W 1987 r. rewizytował Białoruską Akademię Nauk dr J. Bohdanowicz, Kierownik Pracowni Atlasu, która to pracownia z ramienia Zakładu Etnografii I H K M przejęła wiodącą rolę przy realizacji umowy 0 współpracy. Taki stan rzeczy wynikał z faktu, że w profilu pracy atlasowej przez długi okres dominowała tematyka kultury materialnej. We Wrocławiu zlokalizowane jest też archiwum materiałów rękopiśmiennych oraz czystorysów związanych z tą tematyką, jak też bogate archiwum fotograficzno-rysunkowe. W październiku 1988 r. odbyło się w Mińsku (Białoruś) dwudniowe seminarium, na którym etnografowie białoruscy i polscy wygłosili szereg interesujących referatów. Układom demograficz­ nym, socjologicznym i wyznaniowym, jakie istniały na pograniczu polsko-białoruskim, poświęcone były wystąpienia I. W. Czakwina (IIEF) - „Etnodemograficzna i wyznaniowa sytuacja na pograniczu białorusko-polskim w końcu XVIII i pierwszej połowie XIX w." i I. W. Tercszkowicza (IIEF), „Etnosocjologiczne procesy w regionie białorusko-polskiego pogranicza W drugiej połowic XIX i na początku XX w." Referaty z pogranicza historii i etnografii wygłosili pracownicy I H K M : I. Turnau („Klasyfikacja narzędzi i technik tkackich na Białorusi w XVIII i XIX w.") i A. Wożniak („Dom i zagroda pogranicza mazowiecko-podlaskiego w końcu XVIII w.") oraz N. I. Burakowska („Białorusko-polskie pararcle w rzemiośle kuśnierskim XVIII-XIX w") i C. F . Terechin z I I E F (referat ten poświęcony był źródłom historycznym do bartnictwa Białorusinów i Polaków). Charakter par exellence etnograficzny miały wystąpienia dotyczące wybranych zagadnień z zakresu kultury materialnej: L . A. Mołczanowcj (IIEF) - „Białorusko-polskie pararele i rozwój narzędzi do obróbki gleby (radło, socha, pług, brona)"; I. Marczyk (IHKM) - „Polsko-białoruskie związki w zakresie tradycyjnych form narzędzi do uprawy ziemi"; L. I. Minka (IIEF) - „Narzędzia 1 zabudowania związane z omłotem i obróbką ziarna na terytorium Białorusi i Polski w XIX i pocz. XX wieku"; J. Bohdanowicza (IHKM) - „Powiązania polsko-białoruskie w zakresie pożywienia ludowego"; B. Dołżyckiej (IHKM) - „Tradycyjne formy transportu na pograniczu polsko-białoruskim"; W. S. Titowa (IIEF) - „Chleb w tradycyjnej kulturze Białorusinów i Polaków" oraz S. A. Miluczenkowa (IIEF) - „Tradycje ludowe w garncarstwie pogranicza bialorusk o- polsk iego". W drugim dniu obrad zainteresowania uczestników sesji skupiły się głównie na problemach folklorystycznych, którym były poświęcone referaty A. S. Fedosika, K. P. Kabarznikowa, G. A. Bartoszewicza (wszyscy z IIEF) dotyczące folkloru związanego z II wojna światowa. Największe zainteresowanie wywołało wystąpienie R. Górskiego (Polska). Referent omówi! wkład Polaków w bci(i ¡3. nic folkloru Białorusi w XIX i XX w. Niezwykle ciekawy byl również referat E. Fryś-Pietraszkowej (PIS) - „Problemy sztuki ludowej na pograniczu polsko-białoruskim" (przeniesiony z odbywającej się równolegle sesji poświęconej sztuce). Ze względu na tematykę �1 220 KRONIKA odbiegającą znacznie od wystąpień poświęconych głównie sztuce współczesnej (teatr, telewizja, filml referat ten (na prośbę autorki) został przez nią wygłoszony wśród etnografów i folklorystów. Ciekawe wycieczki do Chatynia, Nieświeża, Nowogródka i Grodna - miast tak bliskich sercom polskim - uzupełniły pobyt uczestników sesji na Białorusi. Janusz Bohdanowicz T H E I N T E R N A T I O N A L E ORGANIZATION O F F O L K ART (IOFA, IOV) IOFA jest światową organizacją zajmującą się sztuką i kulturą ludową, jej zachowaniem, kultywowaniem, umiejętnym przekazywaniem i popularyzowaniem. Objęta statusem C U N E S C O posiada siedzibę w Mośdling (Austria). Przedmiot jej zainteresowań i działalność dotyczy wszystkich gałęzi sztuki i kultury ludowej. Jak zanotowano w programie: „od artystów i rzemieślników do dramatu, od ludowej piosenki do błyskotliwego opowiadania, od narodowego kostiumu do wiary, od literatury po zwyczaj i tradycję, od języka do ludowego tańca, od opowieści do ludowej muzyki, od dialektu do rozwoju osobowości, od kulturowych faktów jednostkowych i kompleksu kulturowego do zmian kulturo­ wych [...] cała kultura ludowa ma być włączona". Zrozumienie sztuki i kultury ludowej wymaga znajomości ewolucji i rozwoju jej wszystkich, zawsze ożywianych dziedzin, zawierają się w nich bowiem tradycje przeszłości, teraźniejszości i perspektywy przyszłości. Aktywna działalność na polu sztuki i kultury ludowej ma służyć międzynarodowemu zrozumieniu i podejmowaniu prac popierających pokój w świecie, realizujących program UNESCO. Organizacja zrzesza przedstawicieli całego globu bez względu na rasę, płeć, język i religię. Jej członkami są towarzystwa nierządowe, instytucje, muzea i osoby prywatne (naukowcy, praktycy, pracownicy organizacji zajmujących się sztuką i kulturą ludową). W imię przyjaźni, solidarności, humanizmu, etyki i estetyki organizacja postawiła sobie za cel międzynarodową naukową wymianę doświadczeń, informacji i dokumentacji oraz promowanie kultury i sztuki ludowej, popularyzowa­ nie i wymianę zespołów folklorystycznych miedzy wszystkimi krajami świata. Proeram pracy IOFA odnosi się z szacunkiem do ich kulturyHradycji, charakteru i wolności wszystkich ludzi świata. Struktura organizacyjna IOV opiera się na pracy Komisji specjalistycznych. Kraje członkow­ skie IOV posiadają na swoim terenie Sekcje Krajowe (Narodowe), w ramach których działają Komisje będące odpowiednikami Komisji specjalistycznych IOV, tzw. Komisje Krajowe czy Narodowe. W tym miejscu ograniczę się do scharakteryzowania programu działalności Między­ narodowej Komisji Nauki i Badań IOV jako najbliższej moim zainteresowaniom. Jej program zakreśla następujące cele: 1. Zbieranie informacji o miejscu i kierunkach badań w zakresie sztuki i kultury ludowej w krajach zrzeszonych w IOV przez ich Krajowe Komisje Nauki i Badań; 2. Publikowanie tych informacji we wszystkich krajach świata; 3. Doskonalenie badań na polu sztuki i kultury ludowej oraz przedstawianie pytań badawczych i wyników prac naukowych zrealizowanych w Sekcjach Krajowych IOV narodowvm komisjom przy UNESCO; 4. Współpracę Komisji Krajowych IOV z Komisjami Narodowymi U N E S C O w orga­ nizowaniu konferencji i seminariów naukowych poświęconych problemom związanym z kulturą i sztuką ludową oraz metodologią ich badań; . 5. Przygotowanie i rozpowszechnianie publikacji o rezultatach naukowych oraz materiałów seminaryjnych i konferencyjnych dotyczących sztuki ludowej; 6. Czuwanie nad rozwojem współpracy między krajowymi komisjami nauki i badań IOV i ich publikacji służącymi pokojowi w świecie. Przewodniczącym Międzynarodowej Komisji Nauki i Badań IOV jest Polak doc. Mieczysław Marczuk z Uniwersytetu M. Curie-Skłodowskiej w Lublinie. Każda Sekcja Krajowa (Narodowa) IOV posiadająca Komisję Nauki i Badań skupia specjalistów - naukowców (etnografów, etnologów, muzykologów, choreografów, psychologów, socjologów kultury, nauczycieli, krytyków artystycznych etc). Może ona współpracować z uniwer­ sytetami i innymi organizacjami i placówkami naukowymi oraz tymi wszystkimi, którzy realizują prace z zakresu sztuki i kultury ludowej. �221 KRONIKA Pole działania Komisji Krajowych Nauki i Badań IOV obejmuje: 1. Ochronę, podtrzymanie i zachowanie różnorodnych form sztuki ludowej (zwłaszcza ludowvch zwyczajów i obyczajów, folkloru słownego, ludowych pieśni, muzyki i tańca); 2. Współpracę z narodowymi komisjami przy UNESCO i innymi instytucjami, organizacjami oraz osobami prywatnymi zainteresowanymi kolekcjonowaniem i ochroną wartości kultury ludowej; 3. Opiekę i rozwój współpracy z instytucjami naukowymi w pracach badawczych dotyczących m.in.: a> - genezy, istoty, ewolucji i zróżnicowania różnych gałęzi sztuki i kultury ludowej, miejsca i roli sztuki ludowej w kulturze (statusu społecznego twórców ludowych; kulturalnych, psycho­ logicznych i cywilizacyjnych uwarunkowań ludowej twórczości; społecznej percepcji twórczości ludowej); b) - etosu współczesnego życia wiejskiego jako wzoru kariery i kontynuacji kultury ludowej (miejsca kultury ludowej w życiu społeczności wiejskiej; autentycznych i spektakularnych elemen­ tów kultury ludowej we współczesnym Życiu wiejskim); c) - miejsca sztuki i kultury ludowej w kulturze narodowej, jej funkcji społecznych (wiedzy społecznej o kulturze ludowej; postaw różnych środowisk i warstw (klas) społecznych wobec tradycji ludowej; treści prezentowanych na pokazach folklorystycznych; udziału treści ludowych w aktywizowaniu zespołów folklorystycznych); d) - sytuacji kultury i sztuki ludowej pod wpływem współczesnych przemian cywilizacyjnych (wpływu postępu technicznego na kulturę ludową; elementów kultury ludowej funkcjonujących w kulturze masowej; procesu adaptacji folkloru do współczesnych przemian cywilizacyjnych; polityki kulturalnej państwa wobec folkloru; perspektyw kultury ludowej wobec współczesnych przemian etc); 4. Popularyzację sztuki i kultury ludowej przez instytucje profesjonalne, kulturalne i społeczne oraz wyłanianie twórców ludowych (m.in. na drodze festiwali, ekspozycji sztuki, pokazów, nagradzania twórców ludowych itd.fc 5. Organizowanie krajowych i międzynarodowych konferencji naukowych, seminariów także we współpracy z akademiami, instytucjami naukowymi i kulturalnymi oraz publikowanie rezultatów naukowych z zakresu sztuki i kultury ludowej; 6. Organizowanie i popieranie różnorodnych lokalnych prezentacji folklorystycznych celem popularyzacji ludowych tradycji; 7. Przygotowywanie i rozpowszechnianie publikacji dotyczących sztuki i kultury ludowej w kraju i za granicą, wymianę literatury naukowej z tego zakresu z komisjami naukowymi innych krajów; 8. Wpływanie na instytucje przystosowane do edukacji społecznej (zwłaszcza edukacji dzieci i młodzieży), aby w swoich programach nauczania uwzględniały problemy związane ze sztuką i kulturą ludową. Komisje Krajowe Nauki i Badań mają swobodę w wyborze kierunków oraz rozwiązań metodologicznych i merytorycznych, celem ich pracy jest bowiem wzbogacanie wiedzy i po­ szerzenie spojrzenia na sztukę i kulturę ludową. W dniu 9 stycznia 1989 r. po długoletnich staraniach została zarejestrowana obejmująca cały kraj polska Krajowa (Narodowa) Sekcja !OV z siedzibą w Lublinie. W tym samym miesiącu odbyło się I Walne Zebranie Członków Sekcji, na którym dokonano wyboru jej władz, przyjęto statut oraz nakreślono cele i założenia funkcjonowania Organizacji- Przewodniczącym Sekcji został wybrany doc. Mieczysław Marczuk, pełniący również funkcję przewodniczącego Mię­ dzynarodowej Komisji Nauki i Badań !OV, o czym pisałam wyżej. Zaproponowano także wyłonienie w obrębie Sekcji komisji problemowych, których tym­ czasowe „robocze" nazwy brzmią: 1. Komisja badań i popularyzacji kultury ludowej (inaczej naukowa); 2. Komisja promocji i wymiany zespołów folklorystycznych i twórczości ludowej; 3. Komisja promocji twórczości ludowej; 4. Komisja edukacji w zakresie kultury ludowej; 5. Komisja organizacyjna (imprezy, obsługa delegacji Ud.). Opracowała Mirosława Drozd-Piasecka W POSZUKIWANIU K O R Z E N I TOŻSAMOŚCI NARODOWEJ W dniach 23-27 sierpnia 1988 r. we włoskim miasteczku Gorizja położonym przy gra­ nicy włosko-jugosłowiańskiej odbył się I światowy Kongres Sztuki i Kultury Ludowej. Jego �1 222 KRONIKA 1 organizatorem była „The Internationale Orgamzation of Folk Art" (IOFA lub I O V ) objęta statusem C U N E S C O z siedzibą w Móśdling - Austria, którą wspierali w tym przedsięwzięciu liczni włoscy sponsorzy (instytucje, firmy, banki, towarzystwa oraz osoby prywatne, np. firnia Zanussi oraz Izba Handlowa w Gorizii i Undine). Tematem Kongresu byf wkład kultury ludowej w pokój i zrozumienie między ludźmi - Aktualnv stan i wartość sztuki i kultury ludowej w różnych krajach świata i ich perspektywy w 2000 r. W Kongresie wzięło udział 99 delegatów z 44 krajów i 5 kontynentów. Polskę reprezentowali: doc. dr hab. Mieczysław Marczuk z Instytutu Pedagogiki Uniwersytetu M. Curie-Sklodowskiej w Lublinie, mgr Elżbieta Sendejcwicz z tegoż Instytutu - Przewodnicząca Festiwalu Śpiewaków i Kapel Ludowvch w Kazimierzu nad Wisłą, mgr Teresa Ochab z Uniwersytetu M. Curie-Skłodowskiej w Lublinie, dr Krzysztof Ciejpa-Znamierowski z Lublina - członek prezydium IOV - skarbnik tej organizacji, oraz doc. dr hab. Mirosława Drozd-Piasecka z Zakładu Etnografii IHKM PAN w Warszawie. Wśród zaproszonych gości byli Madelaine Gobcil, sekretarz generalny UNESCO, ponadto nauczyciele, badacze, eksperci, delegaci dyplomatyczni, dziennikarze, przed­ stawiciele ministerstw kultury oraz miejscowych władz, m.in. prezydent Friuli Gianni Bravo, Sergio Piemonti - prezydent banku w Gorizii. Przedstawione referaty i komunikaty dotyczyły wartości przeszłego, obecnego i przyszłego miejsca i roli różnych dziedzin sztuki ludowej (zwłaszcza pieśni, stroju, muzyki, tańca, plastyki) w poszczególnych krajach. Powszechnie stwierdzano w nich zmiany zachodzące w obrębie tradycyjnej sztuki i kultury ludowej, ich komercjalizację, zanik, liczne transformacje dla potrzeb turystyki, estrady i sceny kosztem „autentyku". Zjawiska tc niezależnie od kraju oceniano jako negatywne z punktu widzenia poczucia tożsamości kulturowej poszczególnych narodów, postulo­ wano i przedstawiano plany opieki, zachowania, rozwoju tych dziedzin w przyszłości. Wśród uczestników Kongresu było wielu przedstawicieli organizacji i instytucji opiekujących się ze­ społami ludowymi pieśni i tańca, stąd liczne propozycje praktyczne dotyczące sposobów zachowania jak najwięcej „autentyków". Oczywiście nie będę przedstawiać wystąpień wszvstkich delegatów. Ograniczę się jedynie do scharakteryzowania tych najbardziej reprezentatywnych dla ogólnego kierunku obrad Kongresu. Po oficjalnych wystąpieniach powitalnych zabrał głos Mieczysław Marczuk, przewodniczący Międzynarodowej Komisji Nauki i Badań IOFA, który wygłosił referat pt. „Główne założenia światowej dekady rozwoju kulturalnego a zadania Międzynarodowej Komisji Nauki i Badań IOFA". Na wstępie zaznaczył, że Kongres otwiera cykl prac w ramach Światowej Dekady Rozwoju Kultury ogłoszonej przez UNESCO na lata 1988 1997. Koncentrują się one na tak żywotnych kwestiach, jak określenie rozmiarów kulturalnego rozwoju i stymulowanie zdolności ludzkich oraz życia kulturalnego w całości. Zadania te wymagają nakreślenia generalnej strategii postępowania, w której pragnie partycypować Międzynarodowa Komisja Nauki i Badań IOFA, z myślą o ich wadze i aktualności w XXI w. IOFA od początku pracowała w dziedzinie intensyfikacji poczucia tożsamości kulturowej. Było to jej głównym zadaniem statutowym i programem działania. Teraz będzie zwracać szczególną uwagę na wzbogacanie form i środków wyrażających najpełniej tożsamości kulturowe różnych narodów (m.in. przez prezentowanie autentycznych erup folklorystycznych, popularyzo­ wanie twórczości materialnej zarówno na terenie kraju, jak i za granicą, zbieranie i dokumen­ towanie różnych dziedzin kultury ludowej, szczególnie tych zanikających). IOFA poświęci wiele uwagi naukowym badaniom kulturv i popularyzacji ich rezultatów na seminariach, konferencjach i w oddzielnych publikacjach oraz podejmie na wszystkich kontynen­ tach program edukacji społecznej młodzieży w zakresie sztuki i kultury ludowej. Jak stwierdził na zakończenie mówca, Program Światowej Dekady Rozwoju Kultury jest otwarty na wszelkie propozvcje wzbogacenia aktywności kulturalnej w zmieniającym się świecie bieżącego XX w. I O F A jako międzynarodowa organizacja sztuki i kultury ludowej będzie brać udział w Dekadzie na drodze aktywności swych sekcji krajowych i indywidualnego uczestnictwa członków 100 krajów. Będzie działać w zgodzie z potrzebami i specyficznym charakterem róznvch kultur narodowych, jak również i w zgodzie z ramami pracv programu Dekady. 1 Por. szerzej na ten temat tekst pt. The Internationale Organization'of Folk Art (IOV, IOFA) zamieszczony w tym zeszycie „Etnografii Polskiej". �KRONIKA 223 Poszukiwanie korzeni tożsamości kulturowej i odrębności narodowej w sztuce i kulturze ludowej było szczególnie widoczne w referatach przedstawicieli pozaeuropejskich krajów roz­ wijających się. Wvdaje się, że Europejczycy „odkrycia" tego skarbca dla celów budzenia świadomości i poczucia wartości własnej kultury dokonali już wcześniej, w większości w XIX w., i obecnie koncentrują się na badaniach i popularyzowaniu jego różnorodnych dziedzin już bez stałego odwoływania się do znaczenia tego dziedzictwa kulturowego. Natomiast narody, zwłaszcza będące do niedawna pod wpłwyem kolonialnym, dopiero teraz uświadomiły sobie jego rangę oraz rolę i koncentrują zdwojone wysiłki dla ich udokumentowania, a następnie utrzymania. Mbabi Katana (Uganda) z Departamentu Muzyki, Tańca i Dramatu Uniwersytetu w Makerere mówił o obecnym miejscu sztuki i kultury ludowej w Ugandzie z ogólnym spojrzeniem na ich przyszłość w latach 2000. Skoncentrował się przede wszystkim na pieśni ludowej podkreślając bardzo silnie jej związek z całokształtem kultury wschodniej Afryki. Modelowo przedstawił miejsce pieśni w podstawowych momentach życia człowieka, takich jak narodziny, zawarcie małżeństwa, śmierć w afrykańskiej kulturze tradycyjnej. Następnie scharakteryzował rolę pieśni ludowej w tradycyjnym systemie edukacji Afrykanów wskazując na te dotyczące genealogii i historii, dramatyczne - opowiadające (narracyjne), przekazujące wiedzę, związane z muzyką artystyczną, tańcem, poezją oraz zaprezentował diagram ilustrujący główne cykle życia społeczności rolniczej, która wykorzystuje pieśń jako środek komunikacji (mediacji) między sobą a Bogiem celem zapewnienia pomyślnych zbiorów i dobrobytu. W kulturze tradycyjnej pieśń towarzyszyła Afrykanom nieomal w każdej sytuacji. Z jej akompaniamentem obchodzono święta i wykonywano pracę. Obecnie miejsce pieśni ludowej na tym kontynencie jest już inne. Zmieniło się życie mieszkańców i ona również zatraciła swój dawny charakter. Przestała towarzyszyć w życiu i pracy, a stała się pieśnią szkolną. Jest wykorzystywana w chóralnych śpiewach i przedstawieniach, występuje także w oficjalnych ceremoniach. Zupełnie nową praktyką jest jej obecność na Narodowych (Krajowych) Festiwalach Kultury. Organizacje społeczne, szkoły, uniwersytety mające własne zespoły konsekwentnie wprowadzają „pod obce gusty" nie tylko pieśni i muzykę, ale i całe przedstawienia zupełnie zewnętrzne w stosunku do ich tradycyjnego kontekstu kulturowego, co powoduje dewaluację rodzimej kultury. W istniejącej sytuacji konieczna jest więc edukacja dzieci w taki sposób, żeby wiedziały, iż pieśń jest kluczem do poznania afrykańskiej lingwistyki, antropologii i poezji. W trosce o przyszłość pieśni afrykańskiej szkoły i uniwersytety aktywnie zachęcają i stymulują do ich zachowania i ochrony. Nauczyciele akademiccy podejmują badania naukowe nad różnymi dziedzinami sztuki afrykańskiej, a szczególnie pieśnią w jej etnicznym oryginale. Podobnymi studiami obejmowana jest muzyka. Równocześnie Departament Muzyki, Tańca i Dramatu w Makerere oferuje na przykład satysfakcjonujący, niezależny program studiów afrykańskiej Muzyki przeznaczony dla wykonawców państwowych Afrykańskich Przedstawień Artystycznych. Przygotowano też program 2-letnich studiów Pieśni Afrykańskiej dla nauczycieli muzyki w różnego typu szkołach niższych i wyższych. Jest on przeznaczony dla społecznych i etatowych pracowników kulturalnych, przedstawicieli radia i telewizji, zespołów folklorystycz­ nych, producentów i dyrektorów teatrów objazdowych. Zohou Comlanvi (Togo) mówił głównie o stanie kultury ludowej w swoim kraju. Scharak­ teryzował stan ludowej sztuki plastycznej, folkloru muzycznego i ustnego (pieśni, muzyka, opowiadania, legendy, przysłowia, przepowiednie, zagadki). Odwoływał się do ludowych form tradycyjnego teatru świątecznego. Różnego rodzaju święta - w tym także gospodarcze, historycz­ ne, religijne - były w przeszłości impulsem powstawania tańców o intencjach magiczno-religijnych wykonywanych w różnych grupach wieku i płci. Wychodząc od twierdzenia, że w Togo dla poczucia tożsamości kulturowej i narodowej fundamentalną wartością jest sztuka ludowa, scharakteryzował perspektywiczne prace w tym zakresie. W Togo będą wiec prowadzone badania naukowe nad własną kulturą. Na podstawie zebranych danych odpowiednie instytucje specjalis­ tyczne podejmą starania dotyczące zachowania i rewaloryzacji tych wszystkich tradycji kulturo­ wych, które według wyników badan na to zasłużą. Równocześnie kontynuowane będą nowe formy wypowiedzi artystycznych, te, które społeczeństwo przekształciło według swoich potrzeb i aspiracji. Równolegle zostaną skoncentrowane wysiłki w zakresie publikowania dokumentów ochrony tradycyjnej i współczesnej sztuki ludowej, organizowania na podłożu ruchu społeczno-kultural¬ nego nowoczesnych banków informacji o kulturze ludowej i warsztatów służących edukacji artystycznej, które mogą być przydatne przy modernizacji kultury „wyrosłej z nas i dla wszystkich nas". Anabela Roldan (Mozambik) rozpatrywała problem podstawowy, jak nauczać tańca narodo­ wego. Jej zdaniem, obok wypracowania odpowiedniej metodologii równie ważny jest program rozwoju. �224 KRONIKA Raport przewodniczącego delegacji Burundii zawierał m.in. informacje o folklorze słownym tego kraju, publikacjach naukowych i tych w językach narodowych, literaturze, muzyce, rękodziele, rzemiosłach. Autor mówił o ich historycznych uwarunkowaniach, opiece prawnej, infrastrukturze kulturalnej (muzeach, wymianie kulturalnej z zagranicą). Ebrahim Al Shukrt (Kuwejt), przedstawiciel beduińskiej Reprezentacji Międzynarodowej Organizacji Sztuki Ludowej na Środkowym Wschodzie i Krajach Afrykańskich, mówił o jej roli w zachowaniu folkloru. Podkreślił znaczenie folkloru i kultury materialnej jako źródła wiedzy historycznej, szczególnie ważnego dla społeczności arabskich. Ponieważ kraje zachodnie zajmują się głównie Własną kulturą, zadaniem organizacji beduińskiej jest propagowanie, zachowanie i badanie kultury beduińskiej. Salafc el Mahdi (Arabia Saudyjska) skoncentrował się na architekturze bardzo charakterys­ tycznej w rozplanowaniu arabskich domów i ich wnętrz. Była ona dostosowana do sposobu życia i zajęć rodziny arabskiej. Na przykład uwzględniała potrzeby kobiet, które rzadko wychodziły na zewnątrz. W budynkach znajdowały się też osobne pomieszczenia dla rodziców, dorosłych synów i krewnych. Jako szczególnie istotny element kultury arabskiej - obok innych działów sztuki - powinna zostać objęta programem ochrony, dokumentacji, a nawet kontynuacji i rozwoju. Natomiast propagandą tego programu i jego realizacją zdaniem referenta powinny zająć się Środki masowego przekazu, szkoły i instytucje specjalistyczne. Podjęcie tej problematyki przez IOV daje większe gwarancje wykonania tych prac. Joshi Mansuh (India), dyrektor Centrum Naukowego Przedstawień Sztuki Ludowej Hindus­ kiego Teatru Narodowego w Bombaju, w swoim wystąpieniu mówił o cechach charakterystycz­ nych tańca tradycyjnego oraz o choreografii związanej z przedstawianiem tych tańców. Poruszył zwłaszcza zagadnienia dotyczące obecnego stanu tańca ludowego w Indii, tradycji folklorystycz­ nych w kilku regionach tego kraju, językach etnicznych i różnych sposobach przekazywania dzieciom tradycji własnej kultury. Za podstawowe zadanie w zakresie kultury i sztuki ludowej uważał zwrócenie uwagi na: istniejące organizacje i instytucje kulturalne i wyeliminowanie tych, które nie pracują efektywnie; wytypowanie komponentów kulturowych i wyselekcjonowanie wśród nich tych, które świadczą o zróżnicowaniu kulturowym oraz takich, które są wartościami kulturowo większościowymi i z tej racji należy je propagować i ochraniać; stwierdzenie, czy istnieją instytucje mogące podjąć się tej działalności, oraz powołanie komisji kulturalnej koordynującej programy i projekty kulturalne z innymi komisjami krajowymi na świecie. Działalnością komisji w Indii powinny być objęte różne dziedziny sztuki i kultury ludowej oraz ich twórcy. Następnie jej program powinien się skoncentrować na międzynarodowej kooperacji w rejonie Azji i objąć przede wszystkim studia uniwersyteckie nad wpływami kulturowymi, publikacje prac hinduskich, wymia­ nę dokumentacji, badania naukowe w kraju, opracowywanie monografii i reprodukcji kolekcji pokazujących sztukę ludową, powołanie regionalnego centrum międzynarodowej organizacji sztuki ludowej we współpracy z Azją. Shirley Perera (Sri Lanka) scharakteryzowała krótko ludowy taniec, muzykę, malarstwo, rzeźbę, snycerkę oraz kukiełki, dramaty i maski jako najbardziej typowe dziedziny sztuki w swoim kraju. Enver Keskin (Turcja) mówił o ludowym tańcu, pieśni, stroju i rzemiosłach jako polu specjalnych prac dzisiaj i w przyszłości. T. S. Karetu z Nowej Zelandii przedstawił spojrzenie na różne gałęzie kultury Maorysów. Raport Boauerges Mideros Navarrete (Ekwador) z Andyjskiego Instytutu Sztuki i Rękodzieła dotyczył regionu Andean, czyli Boliwii. Chile, Kolumbii, Ekwadoru, Panamy, Peru i Wenezueli. Informował o pracach tego Instytutu w zakresie ocalenia jak najwięcej elementów sztuki i rękodzieła ludowego powstałych w rejonie Andów. Cesar Delgado Martinez (Meksyk) przedstawił osiągnięcia w zakresie kultywowania mek­ sykańskich tańców ludowych; natomiast Adelina Brenes Blanco (Kostaryka) różne aspekty sztuki i kultury w Kostaryce, zwłaszcza tańce w Centralnej Dolinie. Autorka wychodząc od społecznych funkcji folkloru scharakteryzowała folklorystyczne formy stroju i tańca i ich zróżnicowanie na obszarze swojego kraju. Wystąpienie L. De Wayne Young (USA), zatytułowane „Współczesne miejsce sztuki i kultury ludowej w USA" ze spojrzeniem na nie w przyszłość do roku 2000, było rodzajem raportu o stanie sztuki i kultury ludowej w tym kraju, formach propagandy i ochrony zwłaszcza folkloru. Druga część referatu została poświęcona omówieniu działań w tym zakresie projektowanych w przy­ szłości. Referaty związane z europejską sztuką i kulturą ludową dotyczyły w większości folkloru muzycznego i tanecznego w poszczególnych krajach. �225 KRONIKA Dragosiav Devic (Jugosławia) mówił o badaniach folkloru muzycznego oraz zachowanych tradycyjnych formach muzyki w Jugosławii. Eva i Radomil Rejskovie (Czechosłowacja), o tańcu ludowym w amatorskich zespołach tańca i perspektywach jego rozwoju; Pedro Pardo (Hiszpania) analizując kilkanaście tańców hiszpańskich z różnych regionów tego kraju postawił tezę, że wyrażają one charakter narodowy poszczególnych dzielnic i ich mieszkańców. Mieczysław Marczuk (Polska) skoncentrował się na różnych funkcjach ludowej muzyki, pieśni i tańca (m.in. poznawczych, estetycznych, wychowawczych, rekreacyjnych, terapeutycznych) w Polsce oraz instytucjach i programach, które zajmują się ich zachowaniem i rozwojem. Geraldine Haid (Austria) przedstawiła raport o muzyce ludowej w Austrii. Wychodząc od jej roli i znaczenia w przeszłości, referentka skupiła się na historii i głównych problemach związanych z uprawianiem muzyki ludowej. Podkreśliła znaczenie autentycznej muzyki ludowej jako specjal­ nego doświadczenia w życiu jednostki, krytykując równocześnie „domorosłe" jej wykonywanie. Muzyka, tak jak i inne dziedziny kultury i sztuki ludowej, świadczy o korzeniach kultury narodowej. Z tego wynika konieczność rozsądnej polityki w tym zakresie oraz racjonalnego stosowania różnych dekoracji folklorystycznych. Hans Haid (Austria) w wystąpieniu zatytułowanym J a k oszukiwać lud za pośrednictwem kultury ludowej" wskazał na ogólnoświatową tendencję wykorzystywania różnych wytworów kultury ludowej, zwłaszcza sztuki, do zaspokojenia potrzeb turystycznych. Jej skutkiem jest upadek jakości, wulgaryzacja, komercjalizacja, oferowanie lichych substytutów sztuki, namiastki kultury danego kraju. Taki sam świat oferuje telewizja, w której dominuje stylizowana muzyka i strój ludowy. Przedstawiciele dużej reprezentacji gospodarzy mówili przede wszystkim o rezultatach prac prowadzonych nad różnymi dziedzinami kultury i sztuki we Włoszech. Na przykład Aurelio Rigoli skoncentrował się na zbiorach folkloru; Annamaria Amittrano Savarese *- na rezultatach badań nad ludowym strojem regionalnym; Gianni Pireddu mówił o badaniach nad ludowymi tradycjami w mieście; Gian Paolo Borghi i Renzo Zagnoni relacjonowali prace nad wpływami kultury ludowej prowadzonymi w górnej dolinie Renu; natomiast Paolo Pellarini informował o wpływach kultury ludowej w zamkniętych społeczeństwach zamieszkujących dolinę rzeki Torre, a Claudio Noliani zastanawiał się, jakie znaczenie będzie miała ludowa poezja śpiewana (muzyczna) dla młodzieży roku 2000. W moim referacie zatytułowanym „Sztuka ludowa w Polsce. Jej obecna sytuacja i perspek­ tywy rozwoju" scharakteryzowałam stan plastycznej twórczości ludowej, obecne trendy wy­ stępujące w jej obrębie, rolę mecenatu państwowego i spółdzielczego („Cepelii") oraz program zachowania i dalszego rozwoju sztuki i rękodzieła ludowego w Polsce przygotowany przez Cepelię na lata 1986 1990. Kongresowi towarzyszył XVIII Światowy Festiwal Folkloru odbywający się w Gorizii od kilkunastu lat. Wzięły w nim udział grupy folklorystyczne z; Austrii, Boliwii, Burundii, Chin, Indii, Jugosławii, Malezji, Meksyku, Szwajcarji, Tunezji, ZSRR, USA, Włoch, które codziennie prezen­ towały swoje repertuary. Brały też one udział w inauguracji Kongresu i jego uroczystym zakończeniu, na stadionie w Gorizii, jak również uczestniczyły w oficjalnych spotkaniach z przedstawicielami miejscowych władz, stanowiąc szczególnie barwny akcent tych spotkań. Uczestnicy Kongresu (i zespoły uczestniczące w Festiwalu) byli m.in. uroczyście podejmowani przez mera Gorizii, prezydenta Triestu oraz Parlament i Rząd Prowincji. Troska gospodarzy o stworzenie jak najlepszej atmosfery i klimatu dla wzajemnego, wielopłaszczyznowego porozumie­ nia wszystkich zaproszonych gości przejawiała się również w bardzo bogatym programie turystvczno-wycieczkowym, w ramach którego zwiedzano pamiątki historyczne: Cividale, Udine, Gradisca, Aquileja, Grado, Miramare i Trieste. Szczegółowe relacje z obrad Kongresu i towarzyszących mu imprez były na bieżąco podawane przez lokalną telewizję, radio i prasę nadając im dodatkową oprawę i podkreślając między­ narodową rangę. Mirosława Drozd-Piasecka KRAJOWA RADA PRZEMYSŁU SZTUKI L U D O W E J WĘGIER Określenie sztuka ludowa rozumiane jest na Węgrzech, podobnie jak w Polsce, bardzo x/croko. 7alic/a sic do niej m.in. zarówno folklor muzyczny, jak i taneczny, całą bogatą literaturę 15 - Ktnogralia Polska t. 34 7. I 2 �226 KRONIKA ustną oraz zróżnicowaną i rozległą gałąź ludowej działalności plastycznej i materialnych wytworów sztuki. Węgrzy jednak konsekwentnie odnoszą ten zakres znaczeniowy do sztuki dawnej wsi, a nie sztuki współczesnej, podczas gdy u nas występuje w tej dziedzinie duża dowolność interpretacji i zazwyczaj stosowanie wspólnego miana sztuki ludowej dla tradycyjnej (najdawniejszej) i obecnej twórczości wsi. Współczesna sztuka materialna jest traktowana na Węgrzech jako inna jakość niż sztuka dawnej wsi, której przedmioty zasiliły zbiory muzealne, i określana ludową sztuką użytkową. Według naukowców węgierskich ludowa sztuka użytkowa jest twórczością naszych czasów i wprawdzie stanowi bezpośrednią kontynuację sztuki ludowej, wzrosła i rozwija Się w ramach jej tradycji, to jednak nie można ich utożsamiać. Ludowa sztuka użytkowa, w odróżnieniu do sztuki ludowej, nie zaspokaja już codziennych potrzeb utylitarnych i chociaż niektóre jej przedmioty pełnią nadal tę rolę, to jednak służy ona głównie zaspokajaniu potrzeb estetycznych, zwłaszcza mieszkańców miast. Na sztukę ludową w węższym rozumieniu składały się przedmioty dekoracyjne, czyli - jak to określają Węgrzy - ludowa sztuka dekoracyjna. Odrodzenie tej twórczości nastąpiło na Węgrzech stosunkowo niedawno. Stało się to możliwe, dzięki ścisłej współpracy specjalistów (teoretyków i praktyków) dążących do sprowadzenia ludowej sztuki użytkowej do pierwotnego źródła. Owocem tej współpracy było reaktywowanie dawno zapomnianych rzemiosł i technik wy­ twarzania, m.in. wyrobu armiaków, farbowania naturalnymi barwnikami. W ten sposób - jak twierdzą uczeni węgierscy - sztuka ludowa przekształciła się w ludową sztukę użytkową. Pewne przedmioty codziennego użytku zaczęły pełnić funkcje dekoracyjne, inne zachowały swoje dawne przeznaczenie. Wybitny teoretyk węgierskiej sztuki użytkowej, Gyórgy Domanovsky, charakteryzując tę kategorię artystyczną m.in. stwierdził: „Ludowa sztuka użytkowa rozwija się na bazie spuścizny sztuki ludowej, świadomie stara się wzbogacać tradycje elementami spoza niej uwzględniając zapotrzebowanie kupujących. Zmiana ta spowodowała, że przedmioty mające kiedyś praktyczne zastosowanie przekształciły się w przedmioty dekoracyjne" . Węgierska szkoła współczesnej sztuki dekoracyjno-użytkowej kształtowała się i rozwija nadal na podstawie szeroko i swobodnie wykorzystywanych narodowych tradycji sztuki ludowej. Źródłem inspiracji twórczej jest dla niej dawne tkactwo, hafty, ceramika, stroje i malowane ludowe skrzynie. Instytucją decydującą o całokształcie spraw związanych ze współczesną węgierską ludową • sztuką użytkową i jej rozwojem jest istniejąca od 1953 r. Krajowa Rada Przemysłu Sztuki Ludowej Węgier z siedzibą w Budapeszcie oraz stałą okazałą ekspozycją i magazynami w odległym o ponad 100 km od stolicy Kecsemet. W skład Rady wchodzi ok. 40 osób związanych zawodowo ze sztuką i rękodziełem ludowym, wśród których są etnografowie, artyści plastycy, twórcy ludowi, a także reprezentanci spółdzielni zajmujących się wytwarzaniem przedmiotów ludowej sztuki użytkowej oraz przedstawiciele placówek naukowych i kulturalnych zajmujących się jej badaniem i rozpowszechnianiem. Podstawową działalnością Rady jest opieka i czuwanie nad rozwojem tej dziedziny kultury na terenie całych Węgier. Na cyklicznych komisjach opiniowane są poszczególne przedmioty z różnych gałęzi ludowej sztuki użytkowej i tylko tc z nich, których wzory uzyskały aprobatę, otrzymały znak (metkę) w postaci stylizowanego pawia i napisem „hand made Hungary", są dopuszczane do obrotu towarowego w specjalnych sklepach (w tym także ajencyjnych). Rada jest nic tylko najważniejszym organem opiniującym, ale i propagującym w zakresie ludowej sztuki użytkowej. Organizuje jej wystawy , pokazy, konkursy , wydaje specjalne foldery i publikacje. W budapeszteńskim budynku Rady znajduje się niewielka stała ekspozycja, ukazująca najlepsze, nagrodzone na różnych konkursach prace garncarzy, tkaczy, hafciarzy itd. Pełni ona rolę wizytówki możliwości artystycznych twórców węgierskich. Natomiast zorganizowane przez Radę 1 2 1 3 Węgierska ludowa sztuka użytkowa, oprać. L. Nagy (przewodniczący Krajowej Rady Przemysłu Sztuki Ludowej Węgierskiej Republiki Ludowej), wyd. Węgierski Instytut Kultury w Warszawie, Warszawa 1987, maszyuop. pow. s. 3. - Wystawę węgierskiej sztuki użytkowej ostatniego 40-lecia otwarto w kwietniu 1987 r w Sali Marmurowej PKiN w Warszawie. Zorganizowana przez Krajową Radę Przemysłu Sztuki Ludowej W R L oraz CZSRLiA „Cepelia" zgromadziła blisko 400 eksponatów będących przy­ kładami garncarstwa i ceramiki ludowej, haftów, przedmiotów użytkowych ze skóry, metalu, kości i rogów, rzeźby (rzeźbione laski pasterskie). Znakomicie zakomponowana ekspozycja uwypuklała bogactwo tradycyjnych wzorów ludowych poszczególnych regionów Węgier, ich odrębność i cechy 2 �KRONIKA 227 4 Muzeum węgierskiej współczesnej sztuki i rękodzieła ludowego znajduje się w mieście Kecsemet Tu w przestrzennym parterowym budynku mieści się I I sal wystawowych, w których pokazano eksponaty z różnych regionów kraju oraz magazyny. W hału oferowane są przedmioty ludowej sztuki użytkowej do sprzedaży. Tutaj też na ścianach wiszą fotografie przedstawiające ważne wydarzenia z historii Rady i jej działalności, w gablotach umieszczono publikacje. W scenariuszu ekspozycji każdej z prezentowanych dziedzin sztuki w poszczególnych salach starano się uwzględnić przede wszystkim ich zróżnicowanie regionalne oraz rozwój i zmiany technik, form, kolorystyki, surowca itd. najstarszych wzorów zachodzące w okresie ostatnich kilkudziesięciu lat wraz z nazwiskami najwybitniejszych twórców. Zgodnie z tym założeniem kolejno ukazano: Snycerstwo, rzeźbione przedmioty użytkowe z drewna, rogu i kości (laski pasterskie, szkatułki itd.), wykonane przez chłopów i rzemieślników. G a r n c a r s t w o , będące silną i rozwiniętą gałęzią w całym kraju, charakteryzujące się dużym zróżnicowaniem form regionalnych. Rozwój tej dyscypliny sztuki w ostatnich latach był możliwy dzięki nakładom państwa przeznaczonym na postęp technologiczny. Obok dużych ośrodków ceramicznych istnieją na Węgrzech małe pracownie garncarskie prowadzone przez wybitnych mistrzów. Ta dziedzina sztuki była szczególnie utylitarna i pełni tę rolę do dziś. D r o b n e r z e m i o s ł o wykonywane przez specjalistów na potrzeby wsi (np. wyroby ze skóry, torby, siodła, uprząż, kożuchy), charakteryzujące się bogatą ornamentyką i wyszyciami (kożuchy). W tej grupie pokazano też przedmioty z żelaza przetworzone współcześnie na podstawie starych wzorów oraz wykonane różnymi technikami metalowe elementy stroju ludowego. Haft, bardzo popularna i rozwinięta gałąź ludowej sztuki i rzemiosła artystycznego. Reprezentuje ona do dziś ogromną różnorodność regionalnych stylów, motywów, zdobnictwa. Współczesne zainteresowania ludowymi tradycjami hafciarskimi występują na Węgrzech od początku lat sześćdziesiątych XX w. Wówczas to na pokazach mody pojawiły się kolekcje sukni damskich z motywami haftu z różnych regionów kraju. Wzory te, z upływem czasu, zaczęto przenosić również 1 na inne przedmioty codziennego użytku (obrusy, serwety) i upominki. T k a n i n y modre („modrotiski"). Z umiejętności farbowania tkanin na niebiesko słynęły niektóre regiony kraju. Natomiast w XIX w. w każdym miasteczku targowym był już specjalista trudniący się tym zajęciem. Na początku naszego stulecia moda na te tkaniny przestaje obowiązywać powodując zanik i zapomnienie technik ich wytwarzania. Jako bardzo charakterys­ tyczna gałąź rękodzieła ludowego Węgier została ona współcześnie reaktywowana (m.in. staraniem Rady), a jej wytwarzania podjęły się spółdzielnie rozmieszczone w różnych stronach kraju. Uzupełnieniem tej ekspozycji są meble, koszyki, przedmioty z gliny i metalu. T k a c t w o , potwierdzone w dokumentach z połowy XIV w., jedna z najbardziej efektownych gałęzi sztuki ludowej, szeroko wykorzystywana od polowy XIX w. w takich wyrobach użytkowych, jak zasłony, dywaniki itp. Ze swej istoty zbliżone do sztuki dekoracyjnej obecnie szeroko wykorzystuje tradycyjne motywy tkackie we współczesnych przedmiotach sztuki użytkowej. Meble i dywany stanowią wyposażenie ostatniej sali. Są to współczesne adaptacje i inspiracje nawiązujące często dość dowolnie do tradycyjnych ludowych form i motywów regionalnych wykonane przez artystów plastyków. Rada koncentruje swoje prace na opiniowaniu i propagowaniu sztuki ludowej. Zakres jej działalności w porównaniu z naszą „Cepelią" jest znacznie węższy (np. nie zajmuje się skupem przedmiotów sztuki, nie wytwarza też ich we własnym zakresie, ani też nie pośredniczy w rozprowadzaniu surowców i narzędzi chałupnikom i - co wydaje mi się szczególnie ważne - nie ma kontroli nad jakością wytwarzanych przedmiotów, ponieważ ocenia głównie wzory - prototypy). Ten stan rzeczy, jak sądzę, wpływa na to, że ogólny poziom artystyczny i techniczny charakterystyczne. Przedstawiono eksponaty z zakresu 5 grup tematycznych składających się na pojęcie sztuki użytkowej na Węgrzech, a więc: haft, tkaninę, rzeźbę w drewnie, garncarstwo i ceramikę oraz rzemiosło artystyczne. Natomiast w styczniu 1989 r. przy współpracy Rady i Węgierskiego Instytutu Kultury w Warszawie otwarto w sali wystawowej tej placówki wystawę pt. Dawny i nowy haft węgierski. W każdej z tych dziedzin sztuki (w myśl zasady „zachować tradycje- służyć współczesnoś­ ci") przeprowadzane są co 2 lata konkursy wyłaniające najlepsze wzory przedmiotów opartych na tradycjach lokalnej sztuki ludowej. Dużą atrakcją kulturalną w Kescemet jest też Węgierskie Muzeum Sztuki Naiwnej, gdzie w niewielkich kilku salach zgromadzono obrazy i rzeźby współczesnych twórców nieprofesjonal­ nych oraz Muzeum Zabawek. W obu muzeach organizowane są też wystawy czasowe. 3 4 �228 KRONIKA współczesnej węgierskiej sztuki ludowej proponowanej w sklepach specjalistycznych nie jest wysoki. Natomiast pochodzące ze zbiorów Rady przedmioty, które zachwycały nas na wystawach, zostały wykonane z reguły jako jedyne, unikalne egzemplarze przez najwybitniejszych współczes­ nych twórców węgierskich, nie mogą więc mieć dominującego wpływu na kształtowanie powszech­ nej opinii o ludowej twórczości artystycznej tego kraju. Mirosława Drozd-Piasecka ZAINTERESOWANIE RODZIMĄ KULTURĄ TRADYCYJNĄ W DZISIEJSZEJ M O N G O L I I Po latach, w których przeszłość i tradycja kultury mongolskiej wydawały się niezbyt atrakcyjnym tematem m.in. dla badań naukowych, nastąpiła w Mongolii wyraźna zmiana orientacji. Tytułowa „dzisiejsza Mongolia" to Mongolia lat osiemdziesiątych naszego stulecia kiedy.to możemy obserwować pierwsze rezultaty przełomu w zainteresowaniach etnografów mongolskich, szczególnie predestynowanych do badania kultury swego kraju. Główną placówką badawczą jest Sektor (Zakład) Etnografii i Archeologii wchodzący w skład Instytutu Historii AN MRL, od wielu lat kierowany przez dr. S. Badamchatana. Na czele instytutu stoi natomiast prof. Sz. Nacagdordż. Obaj naukowcy są dobrze znani polskim mongolistom przede wszystkim dzięki bezpośrednim kontaktom z okresu, w którym pracowała w Mongolii ekspedycja etnograficzna PAN, kierowana przez prof. dr. Witolda Dynowskiego (były to lata 1965-1980). Dla mnie okazją do ponownego spotkania był dwutygodniowy pobyt w Ułan Bator jesienią 1988 r. Z przyjemnością stwierdziłam, że pamięć o polskich badaczach jest tu niezwykle żywa, postać Profesora Dynows­ kiego budzi szacunek i uznanie tych, którzy go znali i dzięki którym mogliśmy poznawać kulturę mongolską nie tylko z książek. Kolejnym miłym zaskoczeniem były bezpośrednie kontakty z pracownikami Zakładu Etno­ grafii MAN, który rozrósł się od czasu ostatniego pobytu ekspedycji etnograficznej PAN w Mongolii, a jego działalność nabrała dynamiki. Świadczą o tym m.in. aktualnie prowadzone prace i dalsze plany badawcze placówki, a także ciekawe dyskusje profesjonalistów, w których to dyskusjach miałam okazję uczestniczyć. W Zakładzie pracuje 11 osób (3 kobiety i 8 mężczyzn). Prawie wszyscy mają ukończone studia w ZSRR (Moskwa, Leningrad, Irkuck). Utrzymują też stałe kontakty z Instytutem Etnografii w Moskwie i Leningradzie, Instytutem Nauk Humanistycznych w Ułan Udc i in. Kontaktom tym sprzyja m.in. udział etnografów mongolskich w pracach radzieckich ekspedycji archeologiczno-etnograficznych organizowanych od kilkudziesięciu lat przez wspomniane Instytuty Moskwy i Leningradu. Ciekawe efekty, zwłaszcza w zakresie badań porównawczych, dają kontakty z ośrodkiem w Ułan U d e - centrum badania kultury buriackiej. W numerze „Etnografijn sudlal" z 1987 r. S. Badamchatan krótko scharakteryzował dotychczasowe etapy etnografii mongolskiej i aktualne zadania, do których należy przede wszystkim badanie etnogenezy Mongołów, szukanie źródeł kultury mongolskiej i jej rozwoju, charakterystyka współczesnych procesów etnicznych oraz formowania i kształtowania się mongol­ skiej kultury socjalistycznej, Do pierwszoplanowych należy też zagadnienie konsolidacji i zmian kultury poszczególnych grup etnicznych, tworzenia się kultury ogólnomongolskiej i określenie specyfiki kulturowej mniejszości zamieszkujących Mongolię. Część pracowników Zakładu ma nie tylko przygotowanie do badań etnograficznych, są oni bowiem także specjalistami w zakresie archeologii, antropologii, historii i in. Rozbudzone są też zainteresowania nauką języków, w tym staromongolskiego i tybetańskiego, a także angielskiego. Nie trzeba tłumaczyć, jak takie wszechstronne przygotowanie członków zespołu znakomicie ułatwia podejmowanie złożonych zagadnień, m.in. właśnie etnogenezy. Każdy z pracowników Zakładu ma także swoje własne zainteresowania i plany badawcze. I tu znajomość różnych dyscyplin, zwłaszcza metod, którymi się posługują, ułatwia gromadzenie materiałów i ich opracowanie. Należy jeszcze wspomnieć o dwóch pracownikach, którzy ukończyli studia w za­ kresie sztuk pięknych. Ich talent służy całemu zespołowi - jest bardzo przydatny w pracach o charakterze dokumentacyjnym; rysunki Tangada i Disana zdobią też wiele prac naukowych, zwłaszcza wykonanych pod szyldem Zakładu. Etnografowie mongolscy tworzą bardzo prężny zespół. Łączy ich widoczne zaangażowanie w realizację poszczególnych zadań, wspólne plany badawcze i wydawnicze, w których każdy ma �KRONIKA 229 określone miejsce. Żywe dyskusje, przedstawianie własnych prac do oceny kolegom, częste seminaria, to główne cechy życia naukowego w Zakładzie. Owocem dotychczasowych prac są liczne artykuły w czasopismach naukowych („Etnografijn sudlal", „Studia mohgolica", „Szindżlech uchaany am' dra!" i in.). W 1986 r. ukazał się pierwszy z czterech zaplanowanych tomów etnografii MRL, poświęcony Chałchasom (Cnalchyn ugsaatny dzuj). W kolejnych rozdziałach monografii przedstawione zostały następujące zagadnienia: ł) ogólne informacje o etnosie chałchaskkn; 2) praca i domostwo; 3) kultura materialna i 4) kultura duchowa. Obecnie gromadzone są materiały do tomu drugiego. Jego autorzy zamierzają ukazać zasadnicze rysy kultury Ojratów (Mongołów zachodnich). Podobnie jak tom pierwszy, jest to praca zbiorowa redagowana przez S. Badamchatana. Każdy z pracowników Zakładu pisze rozdział obrazujący kulturę wybranej grupy ojrackiej, a oprócz tego przygotowuje odrębną monografię książkową badanej mniejszości. Poza sezonem prac terenowych, który trwa zwykłe około dwóch miesięcy, etnografowie prowadzą wywiady wśród mieszkańców stolicy przybyłych tu z różnych stron Mongolii. Tak się szczęśliwie składa, że badacze mongolscy wywodzą się z różnych grup etnicznych. Jest tu więc przedstawicie] Bordżiginów, Chałchasów, Derbetów, Dzachczinów, Eletów, Torgutów, Urianchajów ałtajskich i tureckich. Taka mozaika etniczna jest korzystna z wielu względów. Umożliwia m.in. ogląd kultury mongolskiej z różnych pól widzenia, a dyskusje nad jej różnorodnością i specyfiką stają się pełniejsze, wielostronne, bardziej rzeczowe i po prostu ciekawsze. Świadomość wspólnoty etnicznej sprawia, że badacze przyjmowani są przez członków badanej grupy jak swoi, bliscy, co znacznie ułatwia prace terenowe, znosząc natychmiast wszelkie uprzedzenia i bariery. Otworem stoją też drzwi wielu mieszkań w Ulan Bator, za którymi mieszkają ziomkowie, choć oczywiście badania prowadzone są nie tylko wśród członków jednej grupy etnicznej. Kolejnym punktem w planach badawczych Zakładu jest zbieranie materiałów terenowych do monografii ukazującej kulturę Mongołów wschodnich, a następnie - drugiej co do wielkości grupy etnicznej zamieszkującej Mongolię, tj. Kazachów (w 1979 r. na 1,2 min Chałchasów przy­ padało ponad 84 tys. Kazachów). Tu rodzi się jednak problem bariery językowej. Etnografowie mongolscy posługują się w swych pracach terenowych głównie techniką wywiadów. Ich język należy jednak do innej grupy niż kazachski. Najcenniejszymi informatorami są przy tym najczęściej ludzie starsi, ci zaś władają na ogół mongolskim dość słabo. Konieczne jest więc korzystanie z pośrednictwa tłumacza. Nie wystarczy przy tym sama znajomość języka. Tłumacz powinien mieć choćby ogólną wiedzę o kulturze kazachskiej, specyficznej terminologii, etykiecie itp. Mówiono mi 0 planach stworzenia centrum do badania kultury Kazachów. Myślę, że rozwiązałoby to wiele problemów nasuwających się podczas badania tej kultury, tak odmiennej od mongolskiej. Jak już wspomniałam, etnografowie mongolscy pracują głównie w terenie. Niektórzy uczestniczą poza tym w pracach ekspedycji radzieckiej (zwłaszcza w badaniach procesów etnicznych w Mongolii). Pracują wówczas jako tłumacze, znajdując jednak czas na zbieranie materiałów do własnych tematów badawczych. Gdy przeglądałam najnowsze prace etnografów mongolskich, nasunęła mi się pewna refleksja. Otóż, wcześniejsze artykuły i książki sprawiały wrażenie nadmiernego przywiązania do opisu 1 w większości ograniczały się do prezentacji uporządkowanych materiałów terenowych. Wydawać się mogło, że sprawy analizy, interpretacji, teorii itp. były niedoceniane. Element ten pojawia się jednak coraz częściej w nowych opracowaniach, m.in. Badamchatana, Cerenchandy, Tangada. Z ogromną przyjemnością czytałam też maszynopis artykułu G . Menesa o obrzędach po­ grzebowych u Dzachczinów. Była to rzecz dojrzała, znakomicie łącząca opisy faktów z interpretac­ jami badacza i jego informatorów, świadcząca o szerokim spojrzeniu autora (który jest również archeologiem) na kulturę mongolską i na jej badany wycinek. Etnografowie mongolscy są żywo zainteresowani nowymi teoriami, a przede wszystkim zastosowaniem różnych koncepcji metodologicznych w praktyce, tj. podczas badań terenowych i opracowania ich wyników. Przekonałam się o tym m.in. podczas dyskusji po referacie ukazującym tradycje polskiej mongolistyki i jej aktualny obraz, a także niektóre rezultaty moich badań w zakresie zachowań ludycznych pasterzy mongolskich. Część pytań dotyczyła m.in. sposobu klasyfikowania materiału, co wskazuje na dążenie do wyjścia poza opis. Pytano mnie także o możliwość zastosowania zasad semiotyki czy strukturalizmu do badania gier i zabaw, co jest sprawą o tyle trudną, że kierunki te nie dają konkretnych wskazówek badaczowi terenowemu, a badaczowi tego typu zachowań zwłaszcza. Różne sfery kultury Mongołów i Kazachów, jej ciągłość i zmiana są coraz częściej prezentowane na lamach czasopism, m.in, wydawanej w wersji rosyjskiej i angielskiej „Mongolii", gdzie istnieje odrębny dział etnografii. Do przeszłości kultury mongolskiej sięgają dziś jednak �230 KRONIKA nie tylko etnografowie, archeologowie czy antropolodzy. Po latach odwrotu od tego, co minione, niezrozumiałego zawstydzenia przeszłością własnej kultury, rodzi się autentyczne zainteresowanie zwykłych ludzi ich dziedzictwem kulturowym, powstaje ruch zbieraczy-amatorów, pragnących utrwalić przeszłość, ukazać ją nowym pokoleniom, zbierających informacje o tradycji na własną rękę i przekazujących je innym za pośrednictwem czasopism, odczytów itp. Ze skarbnicy folkloru czerpie dziś teatr, film, balet i muzyka. Z ogromnym zainteresowaniem, także poza granicami Mongolii, został np. przyjęty program „Legenda o słońcu" przygotowany przez stołeczny Teatr Opery i Baletu. Jest to bardzo piękna opowieść wykorzystująca w libretcie wątki mitologiczne i typowe dla eposów bohaterskich, mówiąca o nich językiem tańca. Wiele uwagi poświęca się tradycyjnym grom. W 1987 r. reżyser P. Cogdzol nakręcił krótkometrażowy film o zawodach w grze szagaj chamach. Twórca powiedział mi m.in, że film ten wywołał u części widzów refleksję i poczucie wstydu, iż tak mało wiemy o własnych tradycjach, tak szybko o nich zapominamy. W Ułan Bator działa od kilku lat kilkusetosobowa sekcja miłośników tej gry. Miałam okazję uczestniczyć w spotkaniu treningowym sekcji. Mogłam obserwować zachowania graczy, zgodne z wymogami tradycji, i przeprowadzić wywiady z kilkoma z nich. Co jakiś czas (rok - trzy tata) w Ułan Bator lub stolicy ajmaku centralnego Dzuun Mod organizowane są zawody z udziałem najlepszych drużyn. Organizacja takich zawodów jest również ukłonem w stronę tradycji, co najmniej XIX-wiecznych. Kultywowane są też w Mongolii dyscypliny sportu, których rodowód potwierdzony jest dla Mongolii przez źródła pisane od czasów średniowiecza. Myślę tu przede wszystkim o zapasach, łucznictwie i wyścigach konnych. Co roku organizowany jest w stolicy centralny ich naadam (wielkie zawody), na które zjeżdżają najlepsi zapaśnicy, łucznicy i gdzie ścigają się najszybsze konie. Lokalne naadamy urządzane są ponadto w stolicach ajmaków i centrach somonowych, przy czym łączy się je najczęściej z zakończeniem najważniejszych prac pasterskich i polowych, podsumowaniem rezultatów współzawodnictwa, wręczeniem nagród i dyplomów najlepszym pracownikom. Barwnie i bogato prezentuje się wystawa rekwizytów używanych w grach, zajmująca dwie duże sale stołecznego Muzeum Centralnego. Daje ona znakomitą orientację co do różnorodności tego rodzaju zachowań. Dwa schematy przedstawiające rozwój gier i zabaw, min. w postaci drzewa genealogicznego, są dziełem D. Darambadzara - matematyka, który od dawna z zamiło­ wania zajmuje się historią gier mongolskich i ich propagowaniem. Wyczuwalne - nie tylko u profesjonalistów - zainteresowanie kulturą mongolską, jej systematyczne badanie i upowszechnianie, także poza granicami Mongolii, napełniło mnie radością i optymizmem. Jestem przekonana, że prace te będą kontynuowane i rozwijane z jeszcze większym rozmachem. Z pewnością przyczyni się do tego Międzynarodowe Stowarzyszenie Mongolistów (IAMS) mające siedzibę w Ułan Bator. Jednym z jego celów jest bowiem m.in. upowszechnianie kultury mongolskiej, języka, historii i wszystkiego, co związane z Mongolią (Statut IAMS, rozdz.T, p. 7; o celach Stowarzyszenia i wydawanym przezeń „Biuletynie" informacyjnym piszę), szerzej w dziale Recenzji. Znamiennym przykładem dokonujących się w Mongolii zmian w stosunku do przeszłości i kulturowego dziedzictwa jest oficjalne uznanie przez władze tradycyjnego święta Mongołów - Cagaan sar uważanego za początek nowego roku kalendarzowego. Po 1921 r. wytworzyła się w Mongolii następująca sytuacja: w zasadzie obchodzono nowy r«k 1 stycznia według kalendarza gregoriańskiego, oprócz tego jednak, niejako nieoficjalnie (zwłaszcza w środowisku pasterskim) świętowano Cagaan sar uważając je za prawdziwe święto Mongołów. Jest to święto ruchome, a podstawą liczenia czasu są fazy księżyca oraz tzw. kalendarz dwunastoletni, cykliczny, w którym każdy rok określany jest nazwą odpowiadającego mu zwierzęcia. Kalendarz ten wprowadzony został w 1210 r, Od 1267 r. po kolejnej reformie zaczęto obchodzić Nowy Rok, podobnie jak w Chinach, z początkiem wiosny (wcześniej Mongołowie obchodzili Cagaan sar jesienią). Na przełomie X V I i XVII w. pojawiły się dodatkowe określenia poszczególnych lat, miesięcy, dni, godzin itp. Były to nazwy jednego z pięciu elementów, żywiołów natury (wg filozofii chińskiej) i odpowiadające im kolory. 7 II 1989 r. po raz pierwszy od kilkudziesięciu lat Mongołowie obchodzili oficjalnie Cagaan sar jako początek nowego roku (ognistej żmii). Kolejnym świadectwem dokonujących się przeobrażeń jest wypowiedź prof. Nacagdordża ustosunkowującego się krytycznie do dotychczasowego spojrzenia na kulturę i gospodarkę pasterską, a zwłaszcza do przypisywania jej negatywnej, hamującej roli w historycznym rozwoju Mongolii („Mongolia", nr 5-6: 1988, s. 36). W latach trzydziestych-pięćdziesiątych XX w. zniszczono wiele zabytków przypominających o przeszłości Mongolii. Niektóre zniknęły bezpowrotnie, inne można jeszcze uratować, przywrócić im dawny blask. W tym właśnie celu powstała Fundacja Kulturalna M R L pragnąca ocalić zabytki 1 -m i �231 KRONIKA kultury, architektury, literatury i historii kraju - najcenniejsze wartości tradycji Mongołów. Fundacja sfinansuje m.in. prace restauracyjne i konserwatorskie w słynnym klasztorze Erdene-dzu pochodzącym z XVI w. i stanowiącym wspaniały zabytek architektoniczny. Potrzeby są ogromne. Na ocalenie od zapomnienia i ukazanie Światu (choć może przede wszystkim Mongołom) czekają m.in. bogate archiwa klasztorne, dzieła literatury i sztuki, zabytki archeologiczne. Nie wszystko jeszcze poznano, zbyt mało wyeksponowano w muzeach i wydawnictwach. Na listę najcenniejszych zabytków, które należałoby przede wszystkim ocalić dla świata, sporządzoną przez U N E S C O , wpisany został jedyny czynny klasztor lamajski w Mongolii - stołeczny Gandan. Jest to nie tylko wspaniały zespól zabudowań, przykład architektury i sztuki lamajskiej, lecz także centrum życia religijnego. Odbywające się tu nabożeństwa są magnesem dla turystów z wielu krajów świata, niezależnie od przekonań religijnych, choć przyciągają i samych Mongołów. Być może, wyraźna zmiana w stosunku do przeszłości przyniesie wkrótce także wzrost zainteresowania religią, i to nie tylko wśród badaczy tej sfery życia mieszkańców Mongolii. Iwona Kabzińska-Stawarz SESJA N A U K O W A „WARTOŚCI K U L T U R Y P O L S K I E J A PRZEMIANY SPOŁECZNE XIX i XX w", L U B L I N 21 22 XI 1988 W Katolickim Uniwersytecie Lubelskim odbyła się interesująca sesja naukowa poświęcona funkcjonowaniu wartości kultury polskiej w niedawnej przeszłości oraz we współczesności . Obrady umożliwiły wypowiedź wielu naukowcom reprezentującym takie dyscypliny, jak historia, socjologia, etnografia, religioznawstwo, literaturoznawstwo i językoznawstwo. Tym samym stwo­ rzono dogodne warunki do wielostronnego i pogłębionego - w ujęciu wielu odmiennych orientacji badawczych - spojrzenia na bardzo złożone zagadnienie wartości kulturowych. Poszczególne referaty wygłoszone zostały w czterech wyodrębnionych merytorycznie sekwencjach: „Polska i Europa", „Kultura i społeczeństwo", „Obyczaj i patriotyzm", „Hierarchia wartości". Referat o podstawowym znaczeniu dla problematyki sesji wygłosił prof. dr hab. Janusz Ziółkowski (Poznań). Autor przedstawił w bardzo syntetycznej formie kształtowanie się wspólnoty kulturowej narodów europejskich od średniowiecza do współczesności na bazie wartości świata antycznego, a przede wszystkim chrześcijaństwa. O specyfice Europy - chociażby w stosunku do Azji - stanowi od dłuższego czasu dążenie do wolności jako naczelnej wartości we wszystkich kulturach narodowych naszego kontynentu. Dla kształtowania się kultury polskiej ostatnich kilku wieków ogromne znaczenie miało zetkniecie ze Wschodem Zagadnienie to Dodiał w swoim wystąpieniu prof dr hab Jacek Kolbuszewski (Wrocław) który dokonał podstawowego rozróż­ nienia między kulturą prawosławnej Rosji a kulturaOrientu T^tl^^o^AZm ukazLmkonsekS wiebetn^ny™ dóc! dr hab E w ^ M i o d ^ romantycznej - na wartości kształtujące się w dobie polskiego modernizmu. Obrady popołudniowe odbywające się pod hasłem „Kultura i społeczeństwo" tylko częściowo spełniły oczekiwania uczestników sesji. I tak, prof. dr hab. Ryszard Bender (Lublin) przedstawiając referat „Tradycja i postęp w polskim życiu społecznym XIX i XX w." w sposób może aż nazbyt ogólny zarysował przemiany polskiej myśli społeczno-politycznej dotyczącej pojęć takich, jak tradycja i postęp. Nawiązanie w tym wypadku do tla historycznego i zmieniających się dość szybko od schyłku XVIII w. do 1939 r. postaw społecznych nie zostało norjarte konsekwentnie odpowiednimi przykładami odnoszącymi się do poszczególnych tez wystąpień Natomiast podjętą przez prof dr hab Bronisławę Kopczyńską-Jaworską (ŁÓdź) próbę ukazania zmienności stosunku społeczeństwa polskiego do miasta i miejskości należy uznać za interesującą i znaczącą dla dalszych te o rodzaju poszukiwań badawczych również etnograficznych K o m u n i t o t T ^ i S niające tę S ś ć obrad wygłosili doc dr hab Jerzy Barimińsk (Lublin) - L u d ™ wartość 1 E 1 Sesja lubelska jest kontynuacją spotkań zainicjowanych przez prof. dr hab. Hannę Imbs-Jędruszczakową poświęconych problematyce rozwoju.kultury polskiej w dobie industrialnej (XIX-XX w.). Materiały z pierwszej konferencji zostały opublikowane w pracy: Miasto a kultura polska dobv przemysłowej. Przestrzeń, pod red. H. Imbs, Wrocław 1988. Tom następny poświęcony zagadnieniom rozwoju społeczeństwa miejskiego znajduje się w druku. �3 232 . KRONIKA w kulturze polskiej", oraz doc. dr hab. Ryszard Kantor (Kraków) - „Trwałość czy erozja tradycji w społeczności wiejskiej". Pierwszy z autorów poświęcił swoją uwagę omówieniu kwestii kształtowania się nowej ludowości o charakterze żywiołowym w latach osiemdziesiątych XX w, w dialogu z elitarnością, co dało podstawy rozwoju idei solidarności. Zarazem autor - idąc w znacznej mierze za badaniami Rocha Sulimy - podjął wątek rewizji dawnych i współczesnych sądów i ocen dotyczących ludowości jako swoistej wartości w kulturze polskiej. Z kolei doc. R. Kantor poddał zwięzłej analizie dzisiejszą sytuację kulturową wsi polskiej dochodząc do wniosku, iż polityka społeczna i kulturalna państwa po 1945 r. doprowadziła do ograniczenia roli tradycji i zahamowania autentycznej twórczości chłopskiej. W części przedpołudniowej drugiego dnia obrad w trzech bardzo ciekawych wystąpieniach wykazano wybitną rolę obyczaju w kształtowaniu polskiego patriotyzmu w czasach niewoli i walki 0 wolność (dr Barbara Jedynak, Lublin), a także poddano analizie etos pieśni patriotycznych z okresu I wojny światowej (dr Henryka Kramarz, Kraków), wreszcie przedstawiono zagadnienie trwania wartości kultury polskiej w warunkach wojny i okupacji hitlerowskiej lat 1939-1945 (doc. dr hab. Tomasz Strzembosz, Warszawa). Dopełnieniem trzeciej części obrad był komunikat doc. dr. hab. Andrzeja Tyszki pt. „Państwo a model kultury" Czwarta część obrad, mimo braku podstawowego referatu o religii jako wartości w kulturze polskiej, w znacznej" mierze usatysfakcjonowała uczestników sesji. Dzięki referatowi ks. prof. dr. hab. Daniela Olszewskiego (Kielce) zapoznano się ze stanem współczesnej religijności Polaków (w nawiązaniu do zmian w X I X i 1 poł. XX w.) zachowującej znaczną ciągłość tradycji, jak 1 zmieniającej się w warunkach cywilizacji przemysłowo-technicznej oraz pod wpływem sterowanej ateizacji i laicyzacji życia po 1945 r. Natomiast prof. dr hab. Zygmunt Komorowski (Warszawa) podjął bardzo istotny wątek uniwersalizmu kultury polskiej, sprowadzając jednakże swoją wypowiedź do skromnych „kilku uwag i przypomnień". Autor ten istotnie przypomniał zasadnicze przesłanki atrakcyjności i znaczenia kultury polskiej w przeszłości (tolerancja przekonań, działal­ ność w warunkach państwa pluralistycznego), a także podkreślił ogromną rolę inteligencji polskiej, która dla przeciwstawienia się zachodniej ideologii kultu sukcesu ukształtowała nową filozofię życia, stworzyła swoisty etos obywatelski. Dopełnieniem ostatniej części obrad plenarnych była żywa dyskusja, w której głos zabrali m.in. prof. dr J. Ziółkowski i prof. dr Antonina Kłoskowska. Szczególnie ważkie były ustalenia dotyczące wzajemnych związków między religią a kulturą. Na zakończenie sesji odbyła się dyskusja panelowa nt. „Tradycje i wartości kultury polskiej a dzień dzisiejszy". W panelu wzięli udział zarówno naukowcy (A. Kłoskowska, ks. J. Kondziela, Z. Kwieciński, R. Luźny, A. Stanowski, E. Miodońska, H. Kramarz, Z. Komorowski, B. Jedynak), jak i studenci. Wymowa większej części wypowiedzi była jednoznaczna - poważnie zachwiany został system podstawowych wartości kultury polskiej. Stąd dominacja w społeczeństwie postaw protestu bądź też rozgoryczenia, a także niejednokrotnie zagubienie w problemach życia codziennego. Kryzys gospodarczy oraz bardzo trudne położenie społeczeństwa - w szczególności młodzieży - hamują rozwój kultury polskiej, stanowiąc już teraz poważne zagrożenie dla tożsamości narodowej. Jedyną szansą uratowania kultury polskiej jest utrzymanie kanonu wartości kulturowych i przekazanie tych wartości młodemu pokoleniu. Na przeszkodzie temu stanęło wiele barier: wadliwa edukacja, porzucenie młodzieży przez rodziców (brak troski o przekazanie najistotniejszych wartości), długotrwałe ograniczanie podmiotowości. Tragizm obecnej sytuacji pogłębia nie tylko fakt niemal całkowitego braku akceptacji młodzieży w stosunku do formy funkcjonowania państwa i całokształtu rzeczywistości (życie bez perspektyw), ale przede wszystkim to, iż młode pokolenie wchodzące w dorosłe życie nie ma prawie żadnych kompetencji do kształtowania nowego ładu społecznego i kulturowego. Tylko niewielka część młodzieży uznaje wartości ogólnoludzkie, większość - jak się wydaje - zaczyna hołdować postawie bardziej „mieć" niż „być". Sesja naukowa w Lublinie przyniosła bardzo bogaty materiał dający podstawy do postawienia dość obiektywnej diagnozy stanu obecnego wartości kultury polskiej. Należy mieć nadzieję, że referaty i wypowiedzi uczestników sesji zostaną niebawem opublikowane, a wyniki spotkania będą miały istotny wpływ na kształtowanie pożądanego przez społeczeństwo ładu. Andrzej Stawarz -i �KRONIKA 233 „METODOLOGICZNE I E M P I R Y C Z N E A S P E K T Y BADAŃ NAD KULTURĄ MIASTA PRZEMYSŁOWEGO" - K O N F E R E N C J A NAUKOWA, K A T O W I C E 24-25 II 1989 Konferencja naukowa w Katowicach była kolejnym spotkaniem badaczy miasta reprezen­ tujących różne dyscypliny nauki. Zamiarem organizatorów {Śląski Instytut Naukowy im. J. Koraszewskiego w Katowicach, Ośrodek Badania Kultury Miasta im. P. Hulki-Laskowskiego w Żyrardowie) było ponowne' doprowadzenie do wymiany informacji, doświadczeń oraz pogłębionej refleksji w związku z badaniami kultury miasta prowadzonymi w ostatnim czasie. Z przedstawionych podczas sesji 14 referatów nie uzyskano co prawda w pełni klarownego obrazu tego, jak powinno się badać kulturę współczesnego miasta w sposób interdyscyplinarny, niemniej sformułowano kilka cennych propozycji w tej kwestii. Część wystąpień - zgodnie z zamierzeniami organizatorów - miała charakter metodoiogiczno-teoretyczny. W tej grupie wyróżnić trzeba referaty prof. dr hab. Marii Ciechocińskiej (Warszawa) i doc. dr hab. Kazimiery Wódz (Katowice). Obie autorki w sposób ogólny i skondensowany przypomniały dotychczasowy rozwój szkół i kierunków, jakie odegrały najbardziej znaczącą rolę w badaniach miasta w XX w., w szczególnoś­ ci w krajach Zachodu (socjologia miasta, antropologia społeczna). Przedstawione zostały w tych wystąpieniach wnioski dotyczące wykorzystania osiągnięć współczesnej socjologii i antropologii z pożytkiem dla badań polskich. Prof. M. Ciechocińska opowiedziała się za podjęciem takich badań nad współczesnym miastem, w których podstawę wyjściową stanowiłby dokładny pomiar zakresu dokonujących się podziałów (segregacji) społecznych i wieloaspektowych zróżnicowań społeczno-kulturowych. W warunkach podejmowanej restrukturyzacji polskiej gospodarki bada­ nia takie są pilne - mogą one mieć niebagatelne znaczenie nie tylko dla budowania teorii naukowych, ale także i dla praktyki społecznej. Z kolei doc. K . Wódz określiła zwięźle cechy podstawowe, jakimi winny charakteryzować się badania antropologii społecznej (etnografii) realizowane w odniesieniu do współczesnego miasta. Badania takie należy opierać głównie na obserwacji terenowej oraz analizie jakościowej innych źródeł tworzonych wolą badaczy (wywiady, relacje itp.), jednakże przv większej niż dotychczas otwartości na różnego rodzaju inne źródła informacji. Antropolog czv etnograf winien skupić się na poznawaniu wszelkich istotnych relacji człowiek - grupa społeczna (wzory zachowań, zwyczaje i obyczaje itp.), w znacznie mniejszym stopniu zgłębiając różnorodność postaw i świadomość jednostek. Należy też stale bacznie przyglądać się nowym sytuacjom społecznym i kulturowym, badać zmienność zjawisk, ich dynamikę. Równorzędnie z obiektywnie opisywaną rzeczywistością winny być traktowane subiek­ tywne doświadczenia badanych społeczności, szczególnie te związane z określonymi wydarzeniami. Zdecydowanie w tak projektowanych badaniach wypada antropologom kultury (etnografom) odciąć się od przyjmowanych a prwrf koncepcji kulturalistycznych, traktując kulturę miasta jako bardzo złożony organizm stanowiący przedmiot konkretnych studiów empirycznych. Zadaniem naczelnym etnografa jest przy tym nie tylko opisanie treści kulturowych funkcjonujących w różnych środowiskach i grupach, ale także ustalenie wszystkich istotnych kanałów komunikacji umożliwiających przekaz treści i ich selekcję w bardzo skomplikowanej tkance społeczeństwa miejskiego. Pozostali uczestnicy sesji starali się przy formułowaniu tez-i wniosków ogólnych odwoływać do wyników konkretnych prac badawczych. Kolejne wystąpienia dotyczyły w większej mierze przeszłości (prawda, że niezbyt odległej), w mniejszej - współczesności. Referaty o badaniach historycznych przedstawiły: prof. dr hab. Anna Żarnowska (Warszawa) i doc. dr hab. Maria Nietyksza (Warszawa). Pierwsza z autorek przedstawiła możliwości rozszerzenia wiedzy o proce­ sach kulturowych w mieście ze stanowiska historyka zajmującego się dziejami społeczeństwa. Na przykładzie Warszawy prof. A. Żarnowska ukazała złożoność i intensywność procesów ruchliwości społecznej w epoce industrializacji wielkiego miasta w XIX i początkach XX w., które miały w dalszej konsekwencji ogromny wpływ na adaptację przybyszów do życia miejskiego, a także warunkowały zjawiska przepływu i selekcji różnorodnych treści kulturowych. Z referatem tym w dużej mierze korespondowało wystąpienie doc. M. Nietykszy, która dość jednoznacznie wskazała możliwości i istotne ograniczenia źródłowe badań nad zmianami społeczno-kulturowymi miast (na przykładzie Królestwa Polskiego) ubiegłego i początków naszego stulecia. 1 Poprzednia sesja o podobnym charakterze odbyła się z inicjatywy Mazowieckiego Ośrodka Badań Naukowych im. S. Herbsta oraz O B K M (Towarzystwo Przyjaciół m. Żyrardowa) w końcu kwietnia 1987 r. w Żyrardowie. Większą część materiałów z tej sesji opublikowano w „Łódzkich Studiach Etnograficznych", t. 29: 1989. �234 KRONIKA Pozostałe referaty dotyczące przeszłości miały charakter już bardziej etnograficzny. Tę serię wystąpień (głównie realizowanych w drugim dniu obrad) zapoczątkowała prof. dr hab. Bronisława Kopczyńska-Jaworska (Łódź) przedstawiając w świetle wyników wieloletnich badań terenowych panoramę życia łódzkiej rodziny robotniczej w okresie międzywojennym. W bardzo wszechstron­ nym referacie autorka scharakteryzowała ogólne warunki życia rodziny robotniczej, jej strukturę, układ stosunków wewnątrzrodzinnych, podział obowiązków i wykonywanych na co dzień czynności domowych, wzory wychowywania dzieci, sposoby spędzania czasu wolnego, a także wpływ dewiacji społecznych czy chorób na trwałość rodziny. Swoistą przeciwwagę dla tego referatu stanowiło wystąpienie doc. dr. hab. Edwarda Pietraszka (Kraków), który skupił swoją uwagę na problematyce oddziaływania na środowiska robotnicze instytucji społecznych działających w przeszłości i obecnie na terenie miasta. Autor w szczególności zajął się prześledzeniem zmian, jakie dokonały się w oddziaływaniu stowarzyszeń twórczych (od przełomu XIX i X X w.). Z kolei dr Ewa Karpińska (Łódź) poruszyła temat do tej pory rzadko podejmowany przez etnografów w badaniach nad miastem. Autorka omawiając zagadnienie „Robotnik w przestrzeni miasta" ukazała (na przykładzie Łodzi) podstawy zróżnicowania zabudowy urbanistyczno-archi­ tektonicznej miasta, a także ukazała w zarysie rozmaitość stylów życia robotników w zależności od charakteru zabudowy i funkcji poszczególnych dzielnic ośrodka. Następne referaty poświęcone były codzienności dwu różnych środowisk robotniczych: górników (przykład Górnego Śląska - referat dr. Mariana G . Gerlicha) oraz włókniarzy (Żyrardów, dr Andrzej Stawarz). W pierwszym przypadku autor operując szczegółowym materia­ łem wskazał na znormalizowane kulturowo wzory zachowań funkcjonujące w środowisku górników w cyklach dobowych. W drugim wystąpieniu scharakteryzowana została codzienność rodziny robotniczej również z pierwszoplanowym ukazaniem wzorów zachowań i rytmu dnia powszedniego przy uwzględnieniu materialnych ram życia (wnętrze mieszkania, odzież, pożywie­ nie), korzystania z przestrzeni miasta oraz licznych - jak to miało miejsce w przypadku Żyrardowa przełomu X1X/XX w. - urządzeń infrastruktury społecznej. Dopełnieniem etnograficznej części sesji był referat dr Haliny Gerlich (Katowice) poświęcony opisowi najbardziej trwałych elementów tradycyjnej obrzędowości rodzinnej w środowisku górniczym na Śląsku. Ogromne znaczenie dla przebiegu i rezultatów konferencji miały również referaty dotyczące współczesności. Ich autorzy reprezentowali kilka różnych dyscyplin: językoznawstwo, folklorys­ tykę, socjologię. Wypowiedzi te jasno wykazały, że w badaniach nad kulturą miasta ważkie j ą ustalenia i poszukiwania poznawcze dotyczące języka (prof. dr hab. Władysław Lubas, Kraków), współczesnych opowieści tworzonych w środowiskach wielkomiejskich (prof. dr hab. Dorota Simonides, Opole), a także oddziaływania środków masowej komunikacji i instytucji kultury (prof. dr hab. Lucyna Frąckiewicz, Katowice), wreszcie też oddziaływania różnorodnych procesów społecznych na życic codzienne mieszkańców miasta przemysłowego (prof. dr hab. Jacek Wódz, Katowice). W dyskusji, w której poza częścią wymienionych już tutaj autorów referatów wzięli udział także: prof. dr hab. Anna Szyfer (Poznań), dr Anna Kuczyńska-Skrzypek (Warszawa) i doc. dr hab. I. Floreńska-Bukowska (Cieszyn), nawiązano do głównych tez tych wystąpień, które dotyczyły przede wszystkim kultury robotników. Postulowano m.in. zwrócenie większej uwagi na zagad­ nienie różnorodności stylów życia poszczególnych grup społecznych funkcjonujących dawniej i współcześnie w obrębie miasta. Z inicjatywy prof. A. Żarnowskiej organizatorzy przyjęli wniosek w sprawie zorganizowania następnej tego rodzaju konferencji, która powinna mieć bardziej szczegółowo określony temat obrad. Wstępnie uzgodniono w gronie współpracujących ze Śląskim Instytutem Naukowym oraz Ośrodkiem Badania Kultury Miasta naukowców, że podczas następnego spotkania podjęte zostanie zagadnienie życia codziennego mieszkańców ośrodków miejsko-przemysłowych X I X - X X w., w nawiązaniu do prowadzonych badań etnograficznych, historycznych lub socjologicznych. Materiały z sesji katowickiej będą publikowane w specjalnym wydawnictwie. Marian G. Gerlich, Andrzej Stawarz �235 KRONIKA „MŁODE P O K O L E N I E EMIGRACYJNO-POLONIJNE". SYMPOZJUM POLONIJNE, L U B L I N , 16-18 V 1988 r. W dniach 16-18 maja 1988 r. odbyło się na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim sympozjum polonijne zorganizowane przez Instytut Badań nad Polonią i Duszpasterstwem Polonijnym K U L . Problemy związane z młodym pokoleniem emigracji polskiej, tak bardzo dzisiaj aktualne, spotkały się z dużym zainteresowaniem uczestników sesji, w której udział wzięli licznie przybyli goście z zagranicy oraz przedstawiciele krajowych placówek zajmujących się badaniami polonijnymi. Otwarcia sympozjum dokonał, w zastępstwie.nieobecnego rektora K U L ks. bpa P. Hemperka, kierownik Instytutu ks. prof. S. Kowalczyk. Następnie głos zabrał ks. bp J. Śrutwa, który wprowadził przybyłych w problematykę związaną z najnowszą emigracją z Polski, podkreślając przy tym wielką wagę i aktualność tematu. W uzupełnieniu ks. prof. S. Kowalczyk wspomniał o powinnościach i zadaniach Kościoła katolickiego wobec polskiej emigracji w świecie oraz 0 możliwościach jego pozytywnego oddziaływania na kształtowanie młodych. Temat ten został wszechstronnie rozwinięty podczas przedpołudniowej części obrad w refera­ cie „Kościół a problemy młodzieży emigracyjno-polonijnej" wygłoszonym przez ks. J. Bakalarza. Na podstawie encyklik papieskich i dokumentów Soboru Watykańskiego II, referent przedstawił doktrynalno-prawne stanowisko Kościoła wobec młodzieży i emigracji. Następnie w powiązaniu z sytuacją społeczno-ekonomiczną kraju dokonał próby analizy przyczyn tego zjawiska, dzieląc je na subiektywne i obiektywne. Podkreślił powszechność i niezbywalność praw każdego człowieka do emigracji, która sama w sobie nie jest złem ani źródłem zła. Jednakże, ukazując problem w aspekcie społeczno-wychowawczym, zwrócił uwagę na szereg zagrożeń, w obliczu których stają nie tylko rodzice - emigranci, a przede wszystkim ich dzieci jako jeszcze nie w pełni dojrzałe 1 ukształtowane jednostki. Tym większej więc wagi nabiera edukacja młodych, która powinna przebiegać pod kontrolą rodziny i przy jej współpracy ze szkołą. Kościół ma również na tym polu wiele zadań do spełnienia. Jak zaznaczył ks. J. Bakalarz, konieczne jest stworzenie nowej koncepcji duszpasterstwa zagranicą. Istnieje bowiem coraz większa społeczna potrzeba obecności Kościoła w życiu emigrantów i ich dzieci oraz jego z nimi współpracy Niezbędne staje się upodmiotowienie młodzieży i dzieci w Kościele. W dyskusji po referacie poruszano problem doskonalenia metod pracy duszpasterskiej wśród emigrantów. Zwrócono uwagę, że to właśnie młodzież - „nadzieją świata" - jak określił ją Sobór Watykański II, pada ofiarą niejednokrotnie zgubnych decyzji rodziców o emigracji (ks. bp J. Śrutwa). Ks. prof. B. Kumor, opierając się na osobistych doświadczeniach w pracy z Polakami w USA, stwierdził, iż zjawiskiem bardzo częstym jest brak duszpasterstwa młodzieży i dzieci, co wynika m in z niedostatecznej liczby księży Głos w dyskusji dzieląc sie z zebranymi własnymi przemyśleniami, zabrali również ks dr S. Nir oraz ks prał.' Z. Peszkowski. W programie popołudniowej części obrad, prowadzonych przez doc. W. Miodunkę, zaszły pewne zmiany. Nie zdołał przybyć na sympozjum A. Matejko z Kanady, który wygłosić miał referat pt. „Szanse i zagrożenia młodzieży polonijnej w Kanadzie". Jako pierwszy zabrał głos prof. W. Soroka z USA, który przedstawił referat „Młodzież polskiego pochodzenia w USA". Wystąpienie przygotowane na bazie literatury przedmiotu autor rozpoczął od zdefiniowania terminu młodzież, określając grupę tę jako zespół jednostek niesamo­ dzielnych, poprzez naukę pi/.ygotowujących się do pracy, nie pozostających w związkach małżeńskich. Następnie dokonał charakterystyki młodzieży polonijnej w USA. Uwypuklił brak jej zainteresowania w zdobywaniu średniefio i wyższeeo wykształcenia oraz zaabsorbowanie osiada­ niem i pomnażaniem dóbr materialnych Rozważając przyczyny tych zjawisk prof W Soroka zwrócił uwaee na często występująca wśród młodzeży nieznajomość jeżyka k k i u osiedlenia, co sorzyia iei izolacii i Jednocześnie sweha na marsines życia SDołeczności amerykańskiej Kończąc wysTąpienie p S W dyskusji pierwszy zabrał głos ks. dr J. Flis. Powrócił do roli duszpasterstwa w kształ­ towaniu młodych. Stwierdził, iż jego przyszłość leży w organizowaniu parafii terytorialnych, w których ksiądz winien gromadzić wokół siebie wiernych, być osobą bliską i zorientowaną w problemach rodzin. Przeprowadził porównanie tego modelu z codziennymi realiami pracy duszpasterskiej* Na temat praktycznych różnic w funkcjonowaniu parafii terytorialnej i personal­ nej wypowiedział się również ks. prof. S. Kowalczyk. Następnie ks. prał, Z. Peszkowski podniósł kwestie nozvtvwnei roli iaka spełnia naDież Jan Paweł II bedac dla młodych autorytetem i jednoczenie wzorem do naśladowania. — " . . . « �1 236 KRONIKA Kolejny referat poświecony „Młodzieży polskiej na emigracji zarobkowej w NRD, Czecho­ słowacji, na Węgrzech i w Bułgarii" wygłosił ks. J. Pawlik, Pokrótce nawiązał do historii polskiego wychodźstwa sezonowego w latach międzywojennych, a następnie dokonał analizy tego zjawiska odnośnie do lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych. Jako doświadczony duszpasterz przedstawił zebranym najważniejsze problemy, z jakimi stykał się sprawując duchową opiekę nad robotnikami sezonowymi w krajach socjalistycznych. Przeżywają oni trudności aklimatyzacyjne w obcym środowisku, często celowo izolując się od niego ze względu na czasowość pobytu. Nie znają języka kraju, w którym podejmują pracę, napotykają barierę kulturową i wyznaniową. Brak odgórnej, pozytywnej organizacji czasu wolnego powoduje, iż nie umiejąc wykorzystać go odpowiednio, marnotrawią zarobione pieniądze przeznaczając je na różnego rodzaju, niekiedy mało wartoś­ ciowe, rozrywki. Wielkiej więc wagi nabiera rola księdza, który powinien zadbać o kulturę spędzania czasu wolnego, wskazywać właściwe drogi do realizacji odpoczynku i uzmysławiać potrzebę zachowania w każdych warunkach ludzkiej godności. W dyskusji doc. A. Poniatowska dokonując całościowego podsumowania sygnalizowanych przez ks. J. Pawlika problemów, zabrała głos w obronie młodych i unikając uogólnień podkreśliła szereg ich cech pozytywnych. Następnie poruszono temat nie rozwinięty w referacie a dotyczący trudności w pracy duszpasterskiej z młodzieżą polską w ZSRR. Głos zabrali kolejno ks. prof. S. Kowalczyk, ks. J. Pawlik i ks. J. Bakalarz. Przedpołudniowym obradom drugiego dnia sympozjum przewodniczył ks. prał. Z. Peszkowski. Na wstępie przeprosił za zmiany w programie spowodowane nieobecnością prof. J. Smoiicza z Australii, który miał wystąpić z referatem „Młodzież polska w Australii". Następnie A. Żebrowska z Anglii zabrała głos na temat „Tożsamości narodowej młodzieży polskiej w Wielkiej Brytanii". Referentka przedstawiła wyniki badań, jakie przeprowadziła w latach 1979-1980 nad grupą stu osób mieszczących się w granicy wiekowej od 18 do 30 lat i po­ chodzących z różnych ośrodków. Odpowiedzi na ankietę, którą wypełniali respondenci, pozwoliły - zdaniem A. Żebrowskiej - na dokonanie pewnych, ostrożnych uogólnień. Wśród młodych zauważyć można widoczny awans społeczny, który dokonał się poprzez zdobycie wykształcenia. Stopniowo następuje też identyfikacja z krajem osiedlenia rodziców, choć niektórzy uważają zarówno Polskę, jak i Wielką Brytanię za ojczyznę. Interesująco ujawnił się stosunek młodego pokolenia do polskiej tradycji i religii, tylko 19 z ankietowanych potwierdziło bowiem swą przynależność do Kościoła katolickiego. Ponadto u większości doszło do wykształcenia się negatywnego stereotypu Polaka. Przeprowadzenie ankiety, co podkreśliła A. Żebrowska, nie uprawnia jednak do wyciągania wniosków uogólniającyh i problemy te wymagają dalszych jeszcze badań. W dyskusji zabrali głos kolejno ks. dr J. Flis, dr T. Paleczny, doc. A. Poniatowska, ks. prof. S. Kowalczyk oraz prof. W. Soroka. Omówiono wpływ papieża-Polaka na kształtowanie się świadomości narodowej młodzieży pochodzenia polskiego na emigracji. Dyskutowano także na temat stosunku młodych do emigracji politycznej po II wojnie światowej oraz do rządu londyńskiego (w świetle badań A. Żebrowskiej tylko 1/3 respondentów uważa swoich rodziców za emigrantów politycznych), poruszono również problem asymilacji i integracji, różnic między tymi procesami, ich cech negatywnych i pozytywnych. Następnie o zabranie głosu ks. prał. Z. Pcszkowski poprosił Gabriela Garçon z Francji, który wygłosił referat pt. „Próba analizy przemian młodzieży polonijnej we Francji na przykładzie Katolickiego Stowarzyszenia Młodzieży Polskiej we Francji". Referent zapoznał zebranych z historią K S M P od okresu międzywojennego oraz z obecną działalnością Stowarzyszenia. Na tym tle dokonał analizy stosunku młodzieży pochodzenia polskiego do organizacji polonijnych. Po referacie, w dyskusji zabrali głos księża (m.in. ks. rektor S. Jeż, pracujący wśród Polonii we Francji). Podzielili się z uczestnikami sympozjum spostrzeżeniami na temat działalności duszpas­ terskiej wśród młodzieży pochodzenia polskiego. Jako działacze Polskiej Misji Katolickiej we Francji nawiązali także do jej prac w środowiskach polonijnych. Popołudniowa część obrad odbyła się pod przewodnictwem doc. A. Poniatowskiej. Rozpoczął ją referat E. Bolanowskjej ze Szwecji pt. „Problem młodzieży polskiej w Szwecji". Dużo miejsca poświęcono tu nauczaniu języka ojczystego w krajach osiedlenia. Władze szwedzkie gwarantują suwerenne prawo dzieci do nauki języka ojczystego w szkołach. Zajęcia z tego zakresu mogą być prowadzone zgodnie z życzeniami rodziców w przedszkolu, szkole podstawowej i średniej po dwie eodziny tygodniowo, przez nauczycieli, dla których jeżyk wykładowy iest iezvkiem oiczvstvm W dalszej części referatu w kontekście rozważań na temat nauki języka poruszony został problem adaptacji dzieci i młodzieży polskiego pochodzenia w Szwecji a także kwestia rozwoju tożsamości u młodych E Bolanowska podkreśliła również iż odmienność szwedzkich i eolskich zasad pedagogicznych bardzo często rodzi konflikty między rodzicami a nauczycielami �237 KRONIKA W dyskusji, w której zabrali głos kolejno A. Żebrowska, doc. A. Poniatowska, prof. W. Soroka, ks. prof. S. Kowalczyk i dr T. Paleczny, poruszono kwestie dotyczące nie tylko szkolnictwa, ale większości zagadnień związanych z życiem społeczności polskiej w Szwecji. Dyskutowano na temat struktury społecznej emigracji polskiej, a także kolejnych fal napływu Polaków do tego kraju. Omówiono również sytuację duszpasterska. Jako ostatni glos w dyskusji zabrał J. Oruszyński mówiąc o emigracji żydowskiej z Polski do Szwecji po roku 1968. Odczytany następnie referat D. Most win pt. „Problem tożsamości u młodzieży polonijnej w USA" stał się bodźcem do dyskusji dotyczącej sytuacji duszpasterskiej w tym kraju. Głos zabrał m.in. ks. dr J. Flis z Seminarium Polskiego w Orchard Lake, który zapoznał zebranych ze strukturą i działalnością tej instytucji. Zwrócił również uwagę na postępujący kryzys powołań do stanu duchownego w USA, także spośród społeczności polskiej w USA. Program sympozjum został poszerzony o wystąpienie J. Gruszyńskiego z Francji, który wygłosił komunikat na temat problemów młodego pokolenia na emigracji w Europie Zachodniej. Zarysował krótko obraz polskiego wychodźstwa w ostatnich latach, a także przedstawił in­ teresujące dane statystyczne. W obradach ostatniego dnia sympozjum, prowadzonych przez prof. W. Sorokę, jako pierwsi zabrali głos państwo A. i W. Romanko z Kanady, którzy uzupełniając się wzajemnie wygłosili nie planowany wcześniej referat. Jego problematyka dotyczyła w pierwszej części polskiego ruchu wychodźczego do Kanady, ze szczególnym uwzględnieniem emigracji po II wojnie światowej. Następnie omówiono, integrującą społeczność polską w Kanadzie, działalność polskich placówek duszpasterskich i organizacji polonijnych. W swym wystąpieniu A. Romanko zwróciła uwagę na szczególną rolę polityki wielokulturowości w Kanadzie. Pozwala ona na kultywowanie tradycji wyniesionych z kraju pochodzenia i stwarzając do tego odpowiednie warunki, umożliwia równocześnie stałe wzbogacanie kultury państwa kanadyjskiego. Tak więc emigranci każdej narodowości mogą wnieść pozytywny wkład w kulturę Kanady. W dyskusji po referacie kontynuowano rozważania na temat wielokulturowości. Poruszono kwestię stanowiska rządu kanadyjskiego wobec niej (dr T. Paleczny), sprawę substydiów na szkoły, w których prowadzi się nauczanie języków krajów pochodzenia. J. Gruszyński uzupełnił wypowiedzi państwa A. i W. Romanko danymi statystycznymi dotyczącymi społeczności polskiej w Kanadzie. Kolejny referat pt. „10 lat doświadczeń Studium Języka i Kultury Polskiej dla Studentów Zagranicznych" wygłosił A. Jaroszyński z Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. Omówił działania i osiągnięcia Studium od początków jego istnienia, tzn. od 1974 r. po dzień dzisiejszy. Prowadzone kursy, sześciotygodniowy i roczny, przeznaczone są dla studentów, którzy interesują się nauką języka polskiego, pogłębianiem znajomości polskiej kultury oraz życiem Polski współczesnej. Program przewiduje zaznajamianie studentów z polską literaturą, sztuką, teatrem i kinem, a także wycieczki krajoznawcze. Wystąpienie A. Jaroszyńskiego zakończyło czternaste sympozjum polonijne zorganizowane na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim. Ks. prof. S. Kowalczyk dokonał jego podsumowania podkreślając ważną rolę zarówno placówek duszpasterskich, jak i szkół oraz stowarzyszeń w kształtowaniu młodego pokolenia emigrantów polskich, w zachowaniu tożsamości narodowej i kulturowej przy jednoczesnym pełnym udziale w życiu społeczeństwa nowego kraju zamieszkania. Następnie zamknął obrady dziękując wszystkim za przybycie i aktywny udział. Zapowiedział również przyszłoroczne sympozjum, które dotyczyć będzie tematu „Jan Paweł II a Polonia w świecie - 1979-1989". Katarzyna Paradowska „NADZIEJE I OBAWY KOŚCIOŁA A M E R Y K I ŁACIŃSKIEJ" - SESJA NAUKOWA Z OKAZJI 50-LECIA MISYJNEGO SEMINARIUM D U C H O W N E G O KSIĘŻY WERBISTÓW NA Z I E M I P O L S K I E J , 28-29 IX 1986 r. Zgromadzenie Księży Werbistów, założone w 1875 r„ znane jest nie tylko z szeroko zakrojonej działalności misyjnej w blisko 50 krajach świata, lecz również z pewnych osiągnięć na gruncie antropologii kulturowej. Werbistami byli także wybitni znawcy kultur ludów pozaeuropejskich, jak ks. Wilhelm Schmidt - twórca teorii monoteizmu pierwotnego, ks. Martin Gusinde i ks. �238 KRONIKA Wilhelm Koppers - badacze kultur wymarłych już niemal Indian Ziemi Ognistej, ks. Paul Schebesta - znany jako badacz niskorosłych ludów Afryki i Azji i in. Zgromadzenie Księży Werbistów prowadzi - założony przez W. Schmidta w 1931 r. - międzynarodowy Instytut „Anthropos", którego celem jest naukowa analiza kultur ludów misjonowanych, a od 1906 r. wydaje periodyk etnologiczno-językoznawczy o tej samej nazwie. Instytut „Anthropos" ma swoje filie w Brazylii, Zairze i Indiach. W pierwszym dniu uroczystych obchodów jubileuszu istnienia Misyjnego Seminarium Duchownego Księży Werbistów w Pieniężnie odbyła się akademia, podczas której zebrani mieli okazję wysłuchać wykładu ks. dr. Eugeniusza Śliwki SVD na temat historii Seminarium Księży Werbistów w Polsce. W minionych 50 latach w murach tegoż Seminarium otrzymało wykształ­ cenie 418 kapłanów. Wielu z nich uwieńczyło swoje studia pracami magisterskimi z dziedziny etnoloeii na K U L - u Wiedze przekazywało im 104 profesorów. Pewna ich erupa pracowała naukowo również na polu etnologii lingwistyki i religioznawstwa W tych dziedzinach szczególnie wyróżnili się księża- Teofil Chodzidło SVD — pierwszy kierownik Katedry Historii i Etnolojrii Relirai K U L Feliks Zapłata SVD - założycel Specjalizacji Misioloeii na Akademii Teolorii Katolickiej oraz Stefan Łysik SVD - badacz kultury materialnej Śląska Ksiądz Władysław Kowalak SVD prowadził ¿adama terenowe nad synkretycznym r u c n e m U nawowej Gwinei, Aymara jest przedmiotem obecnych badań ks. Bernarda Guhsa SVD w Boliwii. Polski werbista ks. Józef Glinka jest profesorem, antropologii fizycznej na państwowym uniwersytecie w Surabaja w Indonezji, a ks. Józef Penkowski SVD kieruje Papieskim Muzeum Misyjno-Etnologicznym w Watykanie. Muzeum misyjno-etnograficzne istnieje także w seminarium w Pieniężnie. Obecnie liczy ono ok. 3 tys. eksponatów, pochodzących z darów misjonarzy polskich. Badania etnologiczne, które w różnorodnej postaci podejmują werbiści, mają na celu wzbogacenie formacji przyszłych misjonarzy wiedzą na temat kulturowego zróżnicowania na świecie oraz wyczulenia ich na problemy dialogu międzywyznaniowego. Również celem sesji naukowej, którą zorganizowano w drugim dniu obchodów jubileuszowych, było zwrócenie uwagi wszystkich na skomplikowaną rzeczywistość współczesnego świata, w którym przychodzi praco­ wać polskim misjonarzom. Referaty wygłoszone podczas tej sesji dotyczyły dzisiejszego religijnego , kulturowego status quo na kontynenc.e południowoamerykańskim oraz minionej i obecnej działalności Kościoła katolickiego w tej części globu. Ksiądz René Laurentin - znawca problematyki latynoamerykańskiej - określił kiedyś Amerykę Południową jako kontynent nadziei dla Kościoła. Już dzisiaj żyje tam blisko połowa wszystkich katolików świata, ale wyznawany przez nich katolicyzm daleki jest od ortodoksji. Przyczyn takiego stanu rzeczy jest wiele, a jedną z nich są błędy w polityce misyjnej) Kościoła w przeszłości. Problematyki historii misji katolickich w Ameryce Południowej i Środkowej dotyczył pierwszy z wygłoszonych na sesji referatów. Jego autorem był ks, dr Antoni Kurek OMI z A T K w Warszawie. Działalność chryst.anizacyjna na nowo odkrytych terenach Ameryki określona została j>rzez mego jako tzw. m.sja patronacka - za ewangelizację ludów ind.anskich odpowiedzialni byli bowiem monarchowie Hiszpanii i Portugalii, których sztandary zatknęli konkwistadorzy na ziemiach Nowego Świata. Papież Aleksander VI bullą „Inter caetera" z 1493 r. zobow.ązal tych władców, aby ludy Indu Zachodnich „doprowadzili do wiary katolickiej". Rola kierowania działalnością, misyjną w imieniu króla przypadła tzw. Juncie kościelnej. Faktycznie jednak realizowała ona konkwistadorskie interesv metropolii, wdrażając Indian do życia osiadłego i próbując duszpasterzować na wzór hiszpański. O misjach w znaczeniu ewangelicznym nie było w ogóle mowy. Indian traktowano jak rodzaj podludzi, niezdolnych do przyjęcia w pełni wiary katolickiej. Wśród niektórych misjonarzy, głównie dominikanów, podniosły się jednak głosy biorące w obronę tubylczych mieszkańców Ameryki. Najbardziej znaczące były wystąpienia ojców: Antonio Montesino i Bartolomco de la Casas. Również papież Paweł III, w wydanym w 1537 r. breve „Vcritas ipse" stwierdził, że: „indianos veros homines fidei calholicae et sacramentorum capaces esse". Wypowiedź tę należy traktować jako jedną z pierwszych oficjalnych prób obrony tubylczej ludności Nowego Świata przed nadużyciami zc strony zdobywców. Praktyka nadal jednak była taka, że Indian co prawda chrzczono, ale wykluczano ich m.in. z sakramentu kapłaństwa, czego fatalne skutki obserwujemy do dzisiaj w postaci niewielkiej liczby duchownych katolickich rodzimego pochodzenia. Dopiero w 1651 r. dominikanie zdecydowali się - mocą własnego prawa partykularnego - przyjmować Indian do nowicjatu i kapłaństwa. Synod w Limie w 1772 r. ostatecznie zezwolił na wyświęcanie indiańskich księży na terenie całej Ameryki Południowej. �KRONIKA 239 Niepoślednia rola w chrystianizacji tego kontynentu przypadła również jezuitom. Na terenie dzisiejszego Paragwaju i północno-wschodniej Argentyny założyli oni sieć wiosek misyjnych, tzw. „redukcji", w których tubylcy osiedlali się dobrowolnie. „Redukcje" były prawdziwym nowum wśród rozlicznych tworów spoleczno-gospodarczych, które Hiszpanie organizowali na terenie Ameryki Południowej po konkwiście. Indianie osiedleni w „redukcjach" posiadali samorząd, który w sprawowaniu władzy kierowa! sie prawami plemiennymi oraz instrukcjami misjonarzy Dochody z gospodarowania ziemią rozdzielano według wielkości włożonej pracy Zorganiowano także siły zbrojne do obrony mieszkańców przed napadami kolonistów W duszpasterstwie misjonarze podejmowali rozliczne próby akomodacji liturgii katolickiej do miejscowych obrzędów Ułożono Tam też pierwsze słowniki jeżyków i dialektów ułównie Indian Guarani którzy stanowili trzon mieszkańców redukcji" Dodajmy jednak iż nfe ^^^^y^^y^ZkSdlZ za co uznać należjcho^ znanych też pod ich własnym etnonimem Ace. Wykorzystywano w tym celu uzbrojone oddziały' chrześcijańskich Guarani, którzy pozostawali z Ace w zadawnionym konflikcie. Po wydaleniu jezuitów z Ameryki Południowej w 1767 r. wsie misyjne rozpadły się. Idea misyjnych osiedli tubylczych odżyła na pocz. XX w., a działalność tego rodzaju podjęli m.in. werbiści. W 1910 r. założyli oni osadę misyjną właśnie wśród Indian Guarani. W 1920 r. powstała z ich inicjatywy druga taka wieś wśród guarańskiego szczepu Chiripa. Po wojnie w latach sześćdziesiątych werbiści rozpoczęli pracę między wspomnianymi już Ace, którzy byli przedmiotem wręcz ludobójczych aktów ze strony administracji paragwajskiej. Aż do chwili obecnej misjonarze walczą o biologiczne przetrwanie tej grupy. Jej liczebność oceniano w 1978 r. na ok. 400 osób. Niemałe zasługi w tej pracy ma także polski werbista ks. Aleksander Pytel. Z dużym zainteresowaniem spotkał się również wykład doc. dr. hab. Aleksandra Posern-Zielińskiego z IHK.M PAN w Poznaniu. Referat zatytułowany „Od synkretyzmu do pluralizmu - ewolucja sytuacji wyznaniowej w Andach" oparty był na wynikach badań autora w Peru w 1978 r. Współczesna sytuacja religijna na terenie Andów peruwiańskich może być znakomitą ilustracją skutków, jakie spowodowała błędna polityka misyjna Kościoła w Ameryce Południowej w minio­ nych wiekach. Masowe chrzty Indian w X V I i XVII w. przy braku mniej lub bardziej systematycznej katechizacji neofitów, którą mógłby wszakże prowadzić rodzimy kler, spowodowa­ ły, że na religijność Indian andyjskich w Peru składają się dzisiaj trzy warstwy wierzeniowe i kultyczne. Po pierwsze - są to treści i postawy religijne czysto chrześcijańskie, po drugie - elementy religii przedkolumbijskich, a w końcu - szeroki gakres treści synkretycznych, łączących elementy dwóch poprzednich warstw. Przykładem mogą być tutaj krzyże wioskowe, ustawiane na wzgórzach, które przez miejscową ludność są traktowane wprawdzie jako symbol chrześcijański, ale jednocześnie przypisuje się im funkcje, które w okresie przedkolumbijskim spełniały duchy opiekuńcze poszczególnych wspólnot rodowych. Krzyże te są ustawiane na miejscu dawnych kopczyków kamiennych, obok których Indianie przed konkwista odprawiali obrzędy religijne o charakterze agrarnym. Dzisiejszą religijność Indian andyjskich należy za­ klasyfikować do tzw. synkretyzmu religii ludowych, który obok ruchów millenarystycznych, kultów i religii synkretycznych daje się wyróżnić na mapie synkretycznych zjawisk religijnych świata. Synkrctyzm religii ludowych jest charakterystyczny zwłaszcza dla społeczności chłopskich w strefie oddziaływania denominacji chrześcijańskich. W rzeczywistości andyjskiej ukształtował się on na drodze reinterpretacji przedkolumbijskich treści religijnych na podłożu napływowego katolicyzmu hiszpańskiego, czemu często towarzyszyło zjawisko odmiennego uhierarchizowania treści chrześcijańskich, dalekiego od ortodoksyjnej postaci katolicyzmu. Nowszym fenomenem religijnym w Andach peruwiańskich jest pluralizm wyznaniowy, wyrażający się w obecności protestanckich grup religijnych obok dotychczasowych istniejących struktur Kościoła katolickiego. Grupy te, m.in. świadkowie Jehowy, metodyści, zielonoświątkowcy oraz mormoni, zaczęły zdobywać wyznawców mniej więcej od początku lat sześćdziesiątych naszego stulecia, głównie wśród mieszkańców osiedli indiańskich. Przyspieszyło to proces zmian religijnych na tym terenie, gdzie jeszcze na pocz. XX w. stosunki wyznaniowe można było opisać przez stan pewnej stagnacji i próżni, jaka zaistniała tam po zakończeniu procesu dekolonizacji i odejściu Hiszpanów w 1 poł. X I X w, Szczególnie atrakcyjna dla tamtejszej ludności jest przyniesiona przez te grupy możliwość- pełnego uczestnictwa w obrzędach wszystkich ich członków, a nie tylko wąskiego grona funkcjonariuszy religijnych. Efektem ich oddziaływania jest powstanie nowych, niewielkich, ale zwartych społeczności, oddzielonych od świata zewnętrznego przez odmienną religię i wyznawane normy moralne. Przyczynia się to jednak do rozbicia dotychczasowej jedności lokalnych grup wioskowych. Triumfalny pochód tychże ugrupowań protestanckich przez Andy ustał w końcu lat siedemdziesiątych. �240 KRONIKA Innego synkrelycznego zjawiska religijnego występującego w latynoamerykańskiej rzeczywis­ tości wyznaniowej dotyczył referat wygłoszony przez ks. dr. hab. Władysława Kowalaka SVD. Tematem referatu był umbandyzm - nowa religia synkretyczna w Brazylii. Charakteryzuje się on wyjątkową mnogością komponentów. Na umbandyzm składają się m.in. elementy zachodnioafrykańskie, wniesione przez niewolników murzyńskich, elementy katolickie, indiańskie a w końcu - spirytystyczne i ezoteryczne Wpływ misjonarzy katolickich na przywożoną ludność murzyńską był raczej niewielki. Przez długi czas ochrzczeni Murzyni nie mogli również uczestniczyć w regularnych nabożeństwach wraz z Białvmi Utrudniona bvła także ich katechizacja w odleełvch latyfundiach gdzie byli zatrudniani W pierwszym rzędzie dochodziło wiec wśród nich do wzaiemnegowymieszania Z rozmaitych r e f i ^ n y c h i n & Z i i afrykSh Na ŹLi^ko to nakładał ^rstoDniowo Iny proces przeje ^ S E reLSS &TwZ™ SSfc uwmozYcTa treśd zeimowTnk elementów iynicrciyzuj4i.a superpozycja treści rengijnycn, utyu zewnętrzne o przejmowanie eiemeniow Kaionc leich i icn ich identyfikowanie składnikami reugn religii rouzimycn. rodzimych Decvrfiii»cvm czynnikiem hvło men lueniyiiKowanie ze Miidum&dnu uecyaującym czynniKiem oyio tu m zwłaszcza utożsamienie afrykańskich duchów opiekuńczych, tzw. oriszów, ze świętymi katolickimi. W praktyce kultowej przejawiało się to m.in. w umieszczaniu za ołtarzami wielu kapHc fetyszów, które były związane z określonymi oriszami, tak że podczas nabożeństw ksiądz czcił nieświadomie na oczach całej wspólnoty stare i nowe bóstwa. Wśród oriszów umbandyjskich najważniejszy jest Oszala - najwyższy i najczystszy z nich, utożsamiany z samym Chrystusem. Pozostali oriszowie skojarzeni zostali z rozmaitymi świętymi katolickimi. Zasada tej asocjacji polegała na tym, iż wyłącznie zewnętrzne atrybuty, które w katolicyzmie ludowym przypisywano poszczególnym świętym, przybysze afrykańscy wiązali z cechami ich rodzimych bóstw. Za przykład niech posłuży tutaj Oszosse - władca lasów, decydujący o skuteczności polowań, które u Jorubów często przedstawiany był z łukiem i strzałami. W umbandyzmie został on utożsamiony ze świętym Sebastianem, który w ikonografii katolickiej również wyobrażany jest z łukiem i strzałami, gdyż poniósł męczeńską śmierć zastrzelony z luku. Zatem nie doszło tutaj do skojarzenia treśd wierzeniowych, związanych czy to ze Św. Sebastianem, czy też z Oszosse - ponieważ w systemach swoich religii postacie te pełniły odmienne funkcje, lecz jedynie do powiązania elementów podpadających pod percepcję czysto zewnętrzną, przedstawianych w ikonografii. Trudno określić dokładną liczbę umbandystów, jako że wielu z nich podaje się za katolików, a nawet uczęszcza na nabożeństwa katolickie, co nie pozostaje bez związku z istotą obrzędowej strony umbandyzm u. Znamienny jest też fakt, iż większość wyznawców tej religii stanowią ludzie biali i to zamieszkujący silnie zurbanizowany obszar stanu Guanabara, a zwłaszcza metropolię Rio de Janeiro. W południowej części obrad przedstawione zostały dwa referaty poświęcone tak żywo dyskutowanemu w Kościele i poza nim zjawisku, jakim jest teologia wyzwolenia. Pierwszy z nich wygłosił ks. dr Josef Salmen SVD z Philosophisch-Theologische Hochschule St. Gabriel w M6dling koło Wiednia. Teologia wyzwolenia jest stosunkowo nowym zjawiskiem w katolicyzmie. Inspirującą rolę w jej powstaniu odegrały przede wszystkim teologiczne analizy trudnej sytuacji społecznej i wyznaniowej w Ameryce Łacińskiej. Z jednej strony sytuację tę charakteryzuje przemoc i brak podstawowych praw ludzk.ch, a z drugiej - dążenie do reformy zarówno stosunków społecznych, jak i religijnych. Problemy te stały się przedmiotem troski Kościoła, co znalazło m.in. wyraz w dokumentach Konferencji Episkopatu Ameryki Łacińskiej - C E L A M w Medellin w Kolumbii w 1968 r. Dała ona impuls do nowych poszukiwań teologicznych, których celem było określenie roli Kościoła w rzeczywistości tego kontynentu. Drugi referat wygłoszony został przez ks. prof. Hansa Waldenfelsa SJ, przedstawiciela Uniwersytetu w Bonn. Ks.ądz Waldenfels jest znanym teologiem, który na gruncie uprawianej przez siebie nauki korzysta z osiągnięć dyscyplin religiologicznych. Wykład zatytułowany „Kościół w kontekście Ameryki Łacińskiej" byl znakomitą .lustracją teologicznych rozważań ks. Salmena. Autor rozwinął myśli zawarte w ostatnio wydanych dokumentach kościelnych na temat teologii wyzwolenia. Są to instrukcje „Libertatis nuntius" z 1984 r. oraz „Libertatis conscientia" z 1985 r. Poddano również analizie rozliczne glosy krytyczne w stosunku do teologii wyzwolenia, po­ chodzące także ze środowisk pozakościelnych. Wraz z oficjalnym zamknięciem sesji przez ks. prowincjała dr. Konrada Kelera zakończone zostały uroczystości 50-lecia Misyjnego Seminarium Duchownego Księży Werbistów. Uświa­ domiły one wszystkim uczestnikom znaczenie gruntownego, intelektualnego i duchowego przygo­ towania przyszłych misjonarzy do zadań, które czekają na nich w trudnej rzeczywistości współczesnego świata. Dariusz Piwowarczyk SVD �KRONIKA 241 SYMPOZJUM „LEKI N A T U R A L N E W TRADYCJI N A U K O W E J I LUDOWEJ", C I E C H A N O W I E C , 18-19 MAJA 1988 r. Jest w Polsce niewielka grupa osób, których zainteresowania naukowo-badawcze koncentrują się wokół zagadnień związanych z medycyną ludową, alternatywną. Wywodzą się z różnych środowisk i ośrodków naukowych, są specjalistami z różnych dziedzin wiedzy, wykonują różne zawody. Można spotkać tutaj lekarzy, etnografów, historyków, farmaceutów i wiele jeszcze innych specjalizacji. Jak łatwo się domyśleć, mówią także „różnymi" językami. Ale tak właśnie bywa z dyscyplinami, które wyłaniają się z wielu innych dyscyplin i osadzają się gdzieś na ich peryferiach. Odkąd pamiętam, ludzie ci zawsze odczuwali potrzebę zintegrowania się: nie posiadają swojej trybuny, nie posiadają swojego „sztandaru", nie są „scaleni" organizacyjnie. Toteż wydaje się, że głównym motorem zorganizowana sympozjum przez doc. dr hab. Barbarę Kuźnicką, kierownika Pracowni Historii Farmacji PAN w Warszawie, dzięki pomocy Muzeum Rolnictwa im. K . Kluka w Ciechanowcu, była potrzeba zintegrowania tego jakże zróżnicowanego, wielobarwnego środowi­ ska. Sympozjum odbyło się w ciechanowieckim Muzeum Rolnictwa. Uczestniczyło w nim około 50 osób. Już hasło wiodące tego spotkania, leki naturalne w tradycji naukowej i ludowej, wydzieliło niejako z góry dwie zasadnicze grupy tematyczne referatów. Ale jak to często bywa, znalazły się i takie, dla których pasowałaby etykietka varia. Były referaty, które opisywały jakiś fragment rzeczywistości, mniej lub bardziej porządkując go, i te przeważały, a także takie, które podnosiły jakiś problem i starały się go wyjaśnić. A więc kto i o czym rozprawiał. Obradv otworzył dyrektor Muzeum ciechanowieckiego Kazimierz Uszyński, a z pierwszym referatem wystąpiła B. Kuźnicka, gospodarz sympozjum. W referacie zatytułowanym „Ewolucja leków w świetle związków człowieka z przyrodą" autorka skupiła się na czterech głównych zagadnieniach: ewolucja leków w czasach nowożytnych (kamieniami milowymi w tym postępie były efekty wielkich odkryć geograficznych - nowe rośliny o dużych wartościach leczniczych, nowe spojrzenie Paracelsusa na organizm człowieka i lek naturalny, wyodrębnienie z roślin czynnych substancji leczniczych, uzyskiwanie leków drogą syntetyczną i tzw. era antybiotyków), medycyna i farmaceutyka na tle zagrożeń środowiska naturalnego, renesans ziołolecznictwa i tzw. medycyny alternatywnej, zintegrowanie badań nad lekiem naturalnym w kraju. Następnie głos zabrała doc. dr hab. Helena Kapełuś z Instytutu Badań Literackich PAN, która na podstawie materiałów z XIX w. mówiła o roli i miejscu roślin leczniczych w folklorze polskim. Dała przegląd tych roślin, które znalazły miejsce w różnych przejawach naszego folkloru. Mgr Maria Kluk, historyk sztuki, pracownik Muzeum Narodowego w Warszawie, zajęła się symboliką roślin leczniczych w malarstwie europejskim czasów nowożytnych na przykładzie obrazu Luca Signorellcgo „Madonna Medici" z końca XV w. Zwróciła uwagę na trudności w odczytywaniu tych symboli, które czerpano wówczas zarówno ze świata antycznego, jak i chrześcijańskiego. Analizowany obraz przedstawia Madonnę z Dzieciątkiem w otoczeniu wielu roślin, symbolizują­ cych zamknięty ogród {hortus conciusus), co miało uosabiać czystość Marii. Z roślin rozpoznanych na obrazie były m.in. fiołki, tojad, bylica piołun, złocień, przełącznik, pietruszka. O etnologicznych zainteresowaniach rośliną mówił doc. dr hab. Adam Paluch, pracownik Katedry Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego. Skupił się na trzech zasadniczych zagadnieniach, znaczenie i miejsce świata roślin w kulturze, rozwój etnobotaniki w kraju i na świecie,fitoterapia* ludowa widziana oczami etnologa. Analizując ten ostatni temat położył szczególny nacisk na niedocenianie tzw. zjawisk natury pozaroślinnej w tego rodzaju badaniach przez ludzi spoza środowiska etnograficznego, a także przeceniania tychże przez etnografów na niekorzyść ważności świata rpślin.* Prof. Tadeusz Bieńkowski, historyk nauki i oświaty z Instytutu Historii Nauki, Oświaty i Techniki PAN, zajął się tzw. kamykami zdrowia i szczęścia, przedstawiając zarys dziejów zainteresowania minerałami jako lekami i talizmanami, które w Europie wygasło w XIX w. Zwrócił uwagę, że dla Słowian takimi kamieniami był przede wszystkim bursztyn i opal. Dr Halina Lichocka z tegoż samego Instytutu, chemik i historyk farmacji, wystąpiła z referatem zatytułowa­ nym „Balneochemia i fitochemia - metody badawcze w 1 połowie XIX wieku". Przedstawiła w nim trendy i poszukiwania badawcze związane z wodami mineralnymi i ziołami, powszechnie stosowanymi leczniczo w tym czasie; najwcześniej skutecznych metod badawczych miała do­ pracować się balneochemia. Dr Władysław Szczepański, historyk farmacji, dyrektor Cefarmu z Olsztyna, w swoim wystąpieniu zajął się lekami pochodzenia zwierzęcego, które odnotowano w farmakopeach polskich. We wszystkich nich, a ukazało się dotąd od połowy X V I w. 12 farmakopei, występował tylko tłuszcz. Mgr Iwona Arabas, farmaceutka z Pracowni Historii 16 - Etnografia P o l s k a t. 34 Ł 1-2 �242 KRONIKA Farmacji PAN w Warszawie, zajęła się środkami narkotycznymi w herbarzach polskich XVI i XVII w. Jak twierdzi, ludzie tych czasów znali wiele roślin o działaniu narkotycznym i halucynogennym, jak np. mak lekarski, konopie siewne, pokrzyk, wilczą jagodę, sałatę jadowitą i inne. Mgr Zbigniew Libera, pracownik Katedry Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego, zajął się tzw. magicznymi aspektami związanymi z pozyskiwaniem roślin do celów leczniczych. Na przykładzie wszystkich warunków, jakie muszą być spełnione przy pozyskiwaniu roślin w kulturze ludowej, starał sie przekonać, że zarówno uwarunkowania tzw. działań mitologicznych, jak i praktyczne współwystępują i nic wolno któregoś z nich nie doceniać lub też przeceniać. Dr Ludwika Wajda-Adamczykowa, językoznawca z WSP w Krakowie, zajęła się nazewnictwem roślin leczniczych. Dla 195 gatunków roślin zebrała ponad 660 leksemów, z czego 30 stanowią nazwy utworzone od właściwości leczniczych i „magicznych" tych roślin, a także związane są z wierzenia­ mi ludowymi. Natomiast mgr Lidia Czyż, farmaceutka z Rzeszowa, przedstawiła wyniki prac terenowych (jakimi w swoim czasie kierował F. Kotula) dotyczących tematu „Lecznictwo ludowe, magia, demonologia i zjawiska językowe". Ukazała typowe i charaktrystyczne recepty ludowe Lasowiaków, Rzeszowiaków i Podgórzan w układzie: choroba - postępowanie lecznicze. Lekarz weterynarii Jerzy Jastrzębski, były pracownik Muzeum Rolnictwa w Ciechanowcu, zajął się tradycyjnym lecznictwem ziołowym zwierząt na terenie województw: białostockiego, łomżyńskiego i suwalskiego. Wystąpienie to miało charakter komunikatu opracowanego na podstawie własnych badań przeprowadzanych w latach 1982-1987. Referat dotyczący tej samej problematyki przedstawił mgr Jacek Pieczonka, pracownik Muzeum Wsi Radomskiej. Na podstawie badań przeprowadzonych w latach 1979-1980 wśród Lasowiaków ukazał występowanie rośliny w weterynarii lasowiackiej. Wyniki tych badań wskazują, że Lasowiacy znają jeszcze dziś i stosują w leczeniu i zapobieganiu chorobom zwierząt około 50 gatunków roślin. Na obrady sympozjum nie dotarł prof. Radosiav Fundarek z Bratysławy z referatem „Z badań nad historią leków naturalnych w Słowacji". Materiały z sympozjum zostały przygotowane do druku przez Barbarę Kuźnicką i jej współpracowników. Ich wydanie zaplanowano na 1989 r. Adam Paluch JADĄ WOZY K O L O R O W E , C Z Y L I T E M A T CYGAŃSKI W F I L M I E Dlaczego kiedyś Żydzi zabijali chrześcijańskie dzieci na święto Paschy? - Wygrzebywał wszystkie dawne oskarżenia: - Dlaczego Żydzi zatruwali studnie? - Kiedy odpowiadałem. - Nigdy tego nie robili - padało zdanie: - Owszem, w czasie zarazy. (E. C a nett i, Pochodnia w uchu) Mniejszości narodowe i etniczne stały się od pewnego czasu obiektem znacznego zaintere­ sowania, i to nie tylko ze strony osób zajmujących się zawodowo tą problematyką. Wyrazem tego są liczne publikacje, wystawy, sesje, obchody kolejnych rocznic - wszystko po to, aby każdy, kto tylko tego chce, mógł poznać „nieznane", dostrzec bogactwo kultury „innych", a być może pokonać nawet negatywne stereotypy. Dyskusyjny Klub Filmowy im. A. Bohdziewicza przy Domu Kultury w Sławnie zorganizował drugie z kolei seminarium poświęcone mniejszościom etnicznym (poprzednie dotyczyło Żydów) pt. J a d ą wozy kolorowe, czyli temat cygański w filmie" (3-5 II 1989). Wbrew tytułowi organizatorzy nie ograniczyli się tylko do pokazu filmów. Zaprezentowali również wystawy pocztówek ze zbiorów Sławomira Staszaka, fotografii Janusza Helfera zatytułowanej „Cyganie na polskich drogach", czasopism, książek i płyt. Program sesji wzbogacony został koncertami oryginalnej i stylizowanej muzyki cygańskiej, m.in. flamenco (bardzo interesujące spotkanie z wykładowcą Akademii Muzycznej w Gdańsku, dr. Zbigniewem Dubiellą). Uczestnicy seminarium wysłuchali kilku referatów poświęconych tematyce cygańskiej. Ich teksty zostały zamieszczone w starannie wydanych materiałach z sesji. Znalazły się tam również te referaty, których autorzy z różnych względów nie mogli przyjechać: Adama Bartosza „Cygański naród" i Donaty Zielińskiej „Ptaki Boga". �243 KRONIKA Filmy pokazane w ramach seminarium, a było ich aż 16, reprezentowały różne kinematografie i gatunki filmowe począwszy od dokumentu (polski „Zanim opadną liście") poprzez film gangsterski (amerykański „Król Cyganów" w rcż. F . Piersona), melodramat (angielski „Dziewica i Cygan" w reż. Ch. Milesa), balladę (radziecki „Tabor wędruje do nieba" w reż, E . Lotianu), aż do opery (francusko-włoski „Carmen" w reż. F. Rossi). Ta różnorodność sposobów przedstawiania nie jest, niestety, równoznaczna z pełnym lub choćby tylko mniej stereotypowym ujęciem tematu cygańskiego. Zaprezentowane filmy oscylowały pomiędzy dwoma skrajnymi postawami: zafas­ cynowaniem a odrzuceniem. To pierwsze zaowocowało romantycznymi wizjami pełnymi nastrojowości. dźwięków skrzypiec i „duszy cygańskiej" (np. „Lautarzy" reż. E . Lotianu), to drugie obecne bvło w większości zaprezentowanych filmów. Uzasadnieniem takiej postawy miały być przestępcze skłonności tkwiące w Cyganach. W kilku filmach ukazane zostało „lekarstwo" na rozwiązanie problemu cygańskiego - asymilacja. Bułgarski film „Białe czaple" „to historia emancypacji i zasymilowania z bułgarskim otoczeniem młodego cygańskiego chłopca, syna niedźwiednika: dzięki przyjaźni z bułgarskim ornitologiem Iwajlo i jego córką Janką chłopiec ostatecznie zrywa z życiem swvch przodków, zamiast kraść kukurydzę dla niedźwiedzia - trafia na stację ornitologiczną. W przyszłości zdobędzie wykształcenie i będzie opiekował się ptakami: białvmi czaplami i czarnymi bocianami"'. Iście sielankowa wizja! Dokument filmowy był reprezentowany przez dwafilmy:węgierski „Cyganie" i polski „Zanim opadną Uście". Właściwie tylko w nich obraz na ekranie nie był niecygańską wizją cygańskiego życia. Nie oceniam tutaj, oczywiście, warsztatowej sprawności realizatorów, leez jedynie treść przekazywanych przez nich obrazów. Różniła się ona dość znacznie od stereotypowych wyobrażeń na temat swobodnego życia na łonie natury, kolorowych wozów, ognisk, taboru i cygańskiej gorącej miłości. Wszcchobecność tej ostatniej w filmach o Cyganach jest zdumiewająca - to ona determinuje wszystkie ich poczynania prowadząc do nieuchronnie tragicznego końca. Życie jest nieco inne - miłość jest tylko jednym z jego aspektów. Niewiedza wyzwala czasami fantazję, której efektem sąfilmoweobrazy seksu nie funkcjonującego na pokaz w cygańskim systemie kulturowym. Efektem polsko-amerykańskiej współpracy jest film „I skrzypce przestały grać" zrealizowany przez Alexandra Ramatiego na podstawie jego własnej książki pod tym samym tytułem. Film ten stał się przyczyną gwałtownej dyskusji wśród uczestników seminarium i dlatego chciałabym poświęcić jego omówieniu nieco więcej miejsca. Tematem filmu jest holocaust Cyganów w okresie II wojny światowej, bohaterami rodzina Mirgów. która w obliczu niebezpieczeństwa grożącego członkom opuszczonego wcześniej taboru, powraca do niego. Dramatyczna ucieczka kończy się niepowodzeniem - pozostali przv życiu członkowie taboru trafiają do „Zigeunerlager" w Oświęci­ miu, gdzie znajdują śmierć w komorach gazowych. Jedynym, który przeżył, aby dać świadectwo prawdzie, jest syn głównego bohatera Roman Mirga. To w skrócie treść książki i filmu, ocenę zawiera recenzja Adama Bartosza: „O ile więc sfera martyrologii oddana jest w książce stosunkowo wiernie, choć powieściowo ckliwie, rnelodramatycznie, o tyle zawarte w niej realia okupacyjne odbiegają miejscami daleko od rzeczywistości. Natomiast najmniej prawdy jest w opisie kultury Cyganów, ich obyczajowości. Jest ta książka typowym przykładem zupełnego wymieszania wątków tradycji, niezrozumienia za­ chowań i obyczajów - coś na kształt historii o Indianach w wydaniu Karola Maya. Ponieważ zaś książka ta może bvć przez kogoś potraktowana jako dokument, a niewątpliwie będzie kształtować powszechną wizję na temat Cyganów, uważam za stosowne zwrócić uwagę na szczególnie ewidentne błędy, których suma jest fałszywym obrazem ich życia. Uwagi te przekazałem zresztą autorowi po zapoznaniu się ze scenariuszem filmu z nadzieją, że je wykorzysta i uniknie powtarzania błędów, a film uczyni bliższym prawdy niż powieść. W jakim stopniu będzie to możliwe i czy autor sam zechce je uwzględnić - nie wiem" . Niestety, teraz już wiadomo, że autor nie uczynił nic w kierunku sugerowanym przez konsultantów filmu. Osiągnął to, iż filmowa wizja tchnie fałszem i nieznajomością realiów cygańskiego życia (nie jest to zarzut tylko wobec tegofilmu)lub wręcz stanowi odbicie stereotypów na temat Cyganów. Temat zbrodni, której Cyganie stali się ofiarami, zaistniał wreszcie, tyle tylko, że w dość groteskowej formie. Sceny, które w myśl założeń realizatorów miały budzić grozę, wywoływały podczas projekcji śmiech i zażenowanie z powodu współudziału Polaków w nakręceniu tego filmu. Oburzenie wzbudziło instrumentalne potraktowanie Cyganów, których udział miał uwiarygodnić 2 1 D. Z i e l i ń s k a , Ptaki Boga. Motywy cygańskie wfilmie,[w:] Filmografia, Sławno 1989, s. 9. A. Bartosz, [rec.:] A. Ramati, And the violins sloped playing. A story of the Gypsy holocaust, London 1985, „Etnografia Polska", t. 32: 1988. z. 2, s. 178. 1 �244 KRONIKA przedstawione obrazy bez względu na ich niezgodność zarówno z cygańską obyczajowością, jak i polską rzeczywistością okupacyjną. Sądzę, iż zupełnie uzasadniony, w przypadku tego filmu, będzie protest przeciwko jego rozpowszchnianiu. Wspomniany już. Adam Bartosz jest również autorem jednego z referatów pt. „Cygański naród". Uczestnicy seminarium mogli zapoznać się z jego treścią w materiałach z sesji, ponieważ autor „złożony niemocą" niestety nie przyjechał. Tematem jest proces kształtowania się świadomo­ ści narodowej Cyganów demonstrowanej m.in. podczas Światowych Kongresów Cygańskich (1971 r. w Londynie, 1978 r. w Genewie, 1981 r. w Getyndze), w działalności Romani Union na forum ONZ. Autor nie snuje prognoz: powstanie czy też nie naród cygański? Jest to problem otwarty, którego rozwiązanie - jak zawsze - przyniesie życie. U c h Mróz mówił na temat cygańskich motywów' w litaraturze i sztuce ukazując w prze­ krojowy, choć z konieczności nieco skrótowy, sposób kształtowanie się obrazu Cygana. „Najczęś­ ciej motyw cygański jest wyrazem nie wymarłych jeszcze postromantycznych tęsknot, widocznych wyraźnie w tekstach niektórych popularnych piosenek i w pośledniejszej literaturze, muzyce i plastyce" . Tożsamość Romów (Cyganów) była tematem referatu Andrzeja Mirgi. Punktem wyjścia stało się omówienie kategorii „tożsamość etniczna" po to, aby uzyskać odpowiedź na pytanie: co to znaczy „być Cyganem?" „Społeczności Cyganów określają się więc zwykle w planie kultury, w płaszczyźnie więzi społecznych. Dla ich tożsamości ważne są realizowane wartości kultury, które wypływają nie z chlubnej przeszłości, lecz z samej istoty cygańskości, bycia Romem pośród otaczającego świata gadźów [nie-Cyganów - przyp. RH]"*. Motyw cygański w sztuce, obojętne czy jest to malarstwo, muzyka czy film, służył i służy nadal utwierdzaniu stereotypowych wyobrażeń o Cyganach. O tym właśnie mogli się przekonać uczestnicy seminarium w Sławnie. Być Cyganem to po prostu być „dzieckiem natury".- dzikim, swobodnym. Swoistym podsumowaniem były słowa zacytowane przez Andrzeja Mirgę: „Cygan nawet jeżeli nic chce, to musi kraść". Czyżbyśmy rzeczywiście byli aż tak bardzo zdeterminowani? 3 Renata Hryń IV PIEN1ĘŻN1EŃSKIE SPOTKANIA Z R E L I G I A M I - DNI H I N D U I S T Y C Z N E W Misyjnym Seminarium Duchownym Księży Werbistów w Pieniężnie 15 i 16 kwietnia 1988 r. odbyły się Dni Hinduistyczne, prowadzone w ramach Pieniężnieńskich Spotkań z Religiami. Głównym organizatorem tego spotkania, podobnie jak i poprzednich (z islamem, judaizmem, religią Karaimów), byłks. dr E. Śliwka, dyrektor Muzeum Misyjno-Etnograficznego w Pieniężnie. Dość żywe zainteresowanie taka inicjatywą widoczne było w napływających zgłoszeniach. Ostatecznie w spotkaniu wzięło udział ponad 200 osób: wyznawcy hinduizmu, reprezentanci różnych środowisk naukowych, dziennikarze, studenci, księża i klerycy seminariów diecezjalnych oraz zakonnych. Sesję rozpoczął słowem wprowadzającym ks. dr E . Śliwka, a uroczystej inauguracji dokonał ks. mgr S. Piotrowski, rektor Seminarium; po czym zostały wygłoszone trzy wykłady. Pierwszy z nich doc. dr. hab. K . Byrskiego z Uniwersytetu Warszawskiego ukazywał główne zasady dogmatyczne i etyczne obowiązujące w hinduizmie. Po nim głos zabrał doc. dr hab. T. Pobożniak z Uniwersytetu Jagiellońskiego. W sposób syntetyczny przedstawił on ewolucję hinduizmu, uwypuklając w nim trzy główne fazy rozwojowe. Pierwsza, tzw. wedyjska, obejmowała okres ok. XV X w. przed Chr. Wtedy to ukształtował się cały trzon doktrynalny hinduizmu oparty na księgach wedyjskich. Kolejna faza rozpoczęła się ok. X w. przed Chr. i trwała aż do V w. n.e. W tym okresie zasadniczymi tekstami były Upaniszady. Dopiero w ostatniej fazie rozwinął się hinduizm w formę znaną nam współcześnie. Kolejny wykład wygłosił dr R. Jagannathan, również pracownik Uniwersytetu Jagielloń­ skiego. Poruszył on problem łaski Bożej, dość istotny z punktu widzenia chrześcijańskiego. Dr Jagannathan starał się ukazać jej rolę w wisznuizmie, przy czym czynił równocześnie 3 L. Mróz, Cygańskie motywy w literaturze i sztuce, [w:] Referaty wygłoszone na sesji w dniach 3 5 lutego 1989 w Sławnie, Sławno 1989, s. nlb. A. Mirga, Potrzeba historii a historia Cyganów, [w:] tamże. 4 �245 KRONIKA pewne odniesienia.do nauki zawartej w Biblii. Stwierdził przede wszystkim, że wisznuizm nie zna pojęcia cierpienia ni uzasadnionego, a kolejne wcielenia są skutkiem czynów człowieka. Toteż łaska miałaby głównie przyczynić się do wyrwania człowieka z owego koła reinkarnacji (sansary). Jego wystąpienie było ostatnim w sesji przedpołudniowej, którą prowadził ks. bp dr hab. Z. Pawłowicz z Gdańska. Na jej zakończenie została odprawiona msza Św. koncelebrowana pod przewodnic­ twem ks. biskupa Sesję popołudniową prowadził dr A. Dubiński z Uniwersytetu Warszawskiego, wiceprezes Polskiego Towarzystwa Orientalistycznego. W czasie jej trwania również zostały wygłoszone trzy referaty. Najpierw mgr M. Zięba, pracownik naukowy K U L - u mówił na temat miejsca guru w indyjskiej tradycji duchowej. Prelegent podkreślił, że mówiąc o guru ma się najczęściej na myśli nauczyciela czy przewodnika na drodze duchowej człowieka. On to ma pomóc uczniowi wyrwać się z koła sansary. Jednak termin ten może również oznaczać ludzkie Ja", jaźń (guru wewnętrzny) lub istotę boską (guru najwyższy). Mgr Zięba poddał krótkiej analizie przyczyny pojawiania się w ostatnich czasach głównie na Zachodzie t z T fałszywych guru Następnie refleksją dotycząc! medytacji podzieliła się D Wasilczuk ze Światowego Uniwersytetu Duchowego Brahma Kumaris Raja w Warszawie Ukazała ona medytację jako drogę do wewnętrznego pokoju g szczęścia , czyli do jogi (połączenia duszy ludzkiej z Istotą Najwyższą). Ostatnim prelegentem tego dnia był doc. dr hab. T. Pobożniak. Tym razem jego wykład dotyczył stosunku hinduizmu do chrześcijaństwa. Zetkniecie się owych religii, wg tradycji chrześcijańskiej, nastąpiło już w czasach Św. Tomasza Apostoła i na przestrzeni wieków wzajemne stosunki wyglądały dość różnie, Problem nabrał szczególnego nasilenia od XVI w., kiedy to tereny Indii Zachodnich zajęli Portugalczycy, a od XVIII w. hegemonię całemu subkontynentowi narzucili Anglicy. Ogromną role na wzajemny stosunek obu religii wvwarły, zwłaszcza w XVII i XIII w tzw spory akomodacyjne czyli spory o metody pracy misyjnej w krajach o rozwiniętej kulturze rodzimej. Toczyły się one między zwolennikami zaszczepienia chrześcijaństwa na gruncie Yo r Ryc. 1. Pieniężnieńskie spotkania z religiami - Dni Hinduistyczne F o t J ó z e f R o s z y ń s k i S V D , 19SS miejscowych pojęć i obyczajów a tymi, którzy stali na stanowisku wprowadzania religii chrześcijańskiej w jej europejskiej szacie. Po wykładzie odbyła się ponad godzinna dyskusja. Drugi dzień spotkania z hinduizmem rozpoczęto mszą Św. koncelebrowaną, której przewod­ niczył ks. dr K. Keler, prowincjał Polskiej Prowincji Księży Werbistów. Przewodnictwo nad �246 KRONIKA obradami objęła natomiast dr B. Kopydłowska, pracownik naukowy Katedry Etnografii Uniwer­ sytetu Wrocławskiego. Prezentowane tu były głównie różne systemy jogi. I tak T. Ramanowicz ze Światowego Uniwersytetu Duchowego w Warszawie przedstawił system raja jogi (królewskie­ go związku). -Ma on na drodze medytacji umożliwić powrót duszy ludzkiej do jej pierwotnego Ryc. 2. Pieniężnieńskie spotkania z religiami - Dni Hinduistyczne Fol. Rafał S o j k a S V D , 1988 stanu, do zjednoczenia z Istotą Najwyższą. J. Kaczmarski z ZSP Politechniki Wrocławskiej mówił natomiast o bhakti joga. Jego wystąpienie poprzedził kikuminutowy śpiew maha mantry (znanego nie tylko wyznawcom hinduizmu „hare kryszna"), który prowadziła grupa reprezentująca środowisko czasopisma „Weda". Jak później stwierdził prelegent, swego rodzaju podstawę bhakti jogi stanowi intonowanie tych wezwań oraz wypełnianie pewnych zasad (wegetarianizm, rezygnac­ ja z używek, hazardu itp.). Prelekcję o ajapa joga wygłosił następnie M. Wożniak ze Związku Ajapa-Jogi w Szczecinie. Jej celem jest osiągniecie stanu „bezruchu", szczęśliwości. Drogą prowadzącą do niego jest stopniowe eliminowanie „ruchu" (jednego z głównych czynników występujących w ciele ludzkim) poprzez medytację. Niezbędna jest przy tym kierownicza rola guru, który owy stan „bezruchu" już osiągnął. Kończył tę część sesji wykład W. Anada z Gdańska o tolerancji religijnej w hinduizmie. Cały problem ukazał on na tle życia swojej rodziny oraz na podstawie osobistych doświadczeń i przemyśleń jako wyznawcy hinduizmu. Rozpoczęta po nim dość żywa dyskusja wskazywała na zainteresowanie wielu jej uczestników poruszanymi wcześniej zagadnieniami. Przewodnictwo nad ostatnią częścią obrad objął ks. doc. dr hab. H. Zimoń SVD, kierownik Katedry Historii i Etnologii Religii KUL-u. Dotyczyła ona głównie problematyki dialogu Kościoła z hinduizmem. Podjął ją najpierw mgr E. Sakowicz, pracownik naukowy KUL-u. Oparł on całe zagadnienie głównie na nauce Soboru Watykańskiego II, na pewnych inicjatywach ze strony Kościoła Indii oraz stanowisku papieża Jana Pawła II. Refleksjami na temat dialogu katolików i hinduistów podzielił się po nim ks. B. Bona, długoletni misjonarz-werbista w Indiach. Następnie przedstawiono kilka komunikatów. J �247 KRONIKA Na zakończenie sympozjum glos zabrał ks. K. Keler, prowincjał Werbistów. Podziękował on uczestnikom Dni Hinduistycznych oraz wszystkim, którzy przyczynili się do zorganizowania i przebiegu tego spotkania. Stwierdził, iż dało ono ogrom doświadczeń, płynących w ciągu tych dni jakby trzema kanałami. Byłi bowiem obecni wyznawcy hinduizmu, wzrastający w tym kręgu religijnym od urodzenia. Przybyli także młodzi ludzie, którzy w różnych systemac#jogi znaleźli swoją duchową drogę życia. Ale nie brakowało i specjalistów, znawców religii hinduistycznej. Ks. Keier wyraził jednocześnie nadzieję, że Pieniężnieńskie Spotkania z Religiami będą kon­ tynuowane, dając w ten sposób wkład w dialog Kościoła z innymi religiami. Poza tym organizatorzy przygotowali inne atrakcje. I tak, czynne było muzeum, w którym została otwarta specjalna wystawa pochodząca ze zbiorów Państwowego Muzeum Etnograficz­ nego w Warszawie'! Muzeum Misyjno-Etnograficznego w Pieniężnie. Odbywały się także projekcje filmów o tematyce religijnej. Wraz ze studentami Światowego Uniwersytetu Duchowego można było natomiast uczestniczyć w praktycznych ćwiczeniach medytacji. Atmosfera panująca w ciągu tych kilku dni udzieliła się z pewnością wielu uczestnikom. Była to też wspaniała okazja do wymiany myśli, zawarcia nowych znajomości. Ale jednocześnie skłaniała do głębszej refleksji nad własną postawą wobec wielości ludzkich przekonań, do konieczności prawdziwie ludzkiego stanięcia twarzą w twarz wobec innego spojrzenia na Boga i samego człowieka. Leszek Niewdana SVD O T W A R C I E WYSTAWY NOWOGWINEJSKIEJ Z E ZBIORÓW KSIĘŻY WERBISTÓW W PIENIĘŻNIE W M U Z E U M A R C H E O L O G I C Z N Y M W GDAŃSKU W Muzeum Archeologicznym w Gdańsku 19 lutego 1988 r. otwarto ekspozycję poświęconą kulturze i wierzeniom ludów Nowej Gwinei. Była to już druga (po Indonezji) wystawa ze zbiorów Muzeum Seminarium Duchownego Księży Werbistów w Pieniężnie, prezentowana w Muzeum gdańskim. Otwarcia wystawy dokonał dr Marian Kwapiński, dyrektor Muzeum Archeologicznego. Następnie ks. dr Eugeniusz Śliwka, dyrektor Muzeum Misyjno-Etnograficznego w Pieniężnie, ukazał wkład Zgromadzenia Słowa Bożego w badania kultur i religii różnych ludów. Podkreślił on, że zainteresowania Werbistów etnografią sięgają prawie początków tego Zgromadzenia i trwają nieprzerwanie do dziś. Wskazał przy tym również na prace Polaków, którzy aktywnie włączają się w działalność werbistowskich instytutów naukowych: „Anthropos" i „Monumenta Serica". Ks. Śliwka zaprezentował także wkład Zgromadzenia w organizowanie muzeów i ekspozycji poświęconych tematyce etnograficznej, pracę wydawniczą oraz dialog prowadzony w ramach „Pieniężnieńskich spotkań z religiami". Wprowadzenia w samą wystawę dokonał autor jej scenariusza, mgr Dariusz Piwowarczyk SVD. Przedstawiając poszczególne eksponaty, narzędzia codziennego użytku, stroje, broń, starał się przybliżyć środowisko, w jakim żyją Papuasi i Pigmeje; scharakteryzował też pokrótce zwyczaje ludów zamieszkujących Nową Gwineę, ich wierzenia oraz sztukę współczesną (głównie rzeźbę). Na zakończenie ks. Bernard Bona, długoletni misjonarz-werbista w Indiach wygłosił wykład poświęcony ludom pierwotnym (ze szczególnym uwzględnieniem Nowej Gwinei i Indii), zwłaszcza Adibasów - ludności, wśród której pracował, uznawaną za pierwotnych mieszkańców Indii. Leszek Niewdana SVD WYSTAWA NOWOGWINEJSKA W P U C K U Dnia 15 czerwca 1988 r. w Muzeum Miasta Pucka została otwarta wystawa czasowa pt. „Kultura i sztuka Nowej Gwinei", pochodząca w całości ze zbiorów Muzeum Misyjno-Etno­ graficznego w Pieniężnie. Otwarcia wystawy dokonał ks. dr Eugeniusz Śliwka, który mówił m.in. o zaangażowaniu naukowym członków naszego Zgromadzenia w dziedzinie etnologii i muzealnictwa �248 KRONIKA etnograficznego. Po wystawie oprowadził zebranych brat Dariusz Piwowarczyk, który podał charakterystykę głównych aspektów tradycyjnej kultury papuaskiej. Niemało cennych myśli wypowiedziano również podczas późniejszego spotkania przed­ stawicieli ośrodka w Pieniężnie z dyrekcją puckiego Muzeum. Mowa była m.in. o sensowności świadectwa misjonarskiego we współczesnych realiach krajów Trzeciego Świata. Niezaprzeczal­ nym faktem jest, iż po Soborze Trydenckim działalność misyjna zmierzała generalnie do unifikacji tradycji kulturowych ludów ewangelizowanych, dokonywanej według wzorów rzymskich i europej­ skich. Praktyka ta nie przyniosła żadnych pozytywnych, rezultatów, zwłaszcza na obszarach zajętych przez tzw. wielkie religie światowe i etniczne. Katolicy Chin, Japonii czy Indii stanowią niewielki odsetek tamtejszych społeczeństw, a instytucja Kościoła jawi się jako rzeczywistość wyalienowana z kontekstu kulturowego. Z kolei działalność misyjna wśród niewielkich społeczno­ ści animistycznych, prowadzona bez rozpoznania struktur tworzących ich kultury, doprowadziła w wielu wypadkach do rozkładu więzi łączących członków tych grup, a nierzadko i do zagłady biologicznej. Jaki jest więc sens misji? - pytano, jaka rola w działalności misyjnej przypada refleksji antropologiczno-etnołogicznej? Współczesne misje, to przede wszystkim dialog, zarówno z wy­ znawcami wielkich religii światowych i nosicieli starych kultur azjatyckich, jak i członkami niewielkich społeczności plemiennych, wyznających szeroko rozumiany animizm. Zwłaszcza te ostatnie narażone są dzisiaj szczególnie na skutki procesów unifikacyjnych ze strony kultury masowej o korzeniach euro-amerykańskich. Rola Kościoła polegałaby tu więc nie tylko na budowaniu infrastruktur ekonomiczno-socjalnych w ramach tzw. preewangelizacji i promotio humana, ale też na tworzeniu korzystnego gTuntu dla zachowania tożsamości kulturowej i etnicznej przez te niewielkie społeczności. Wartości tkwiące w kulturach plemiennych, szczególnie walory moralne oraz pewne koncepcje teologiczne, pozwalają z pewnością inaczej naświetlić i dać pełniejsze, ogólnoludzkie zrozumienie całości prawdy objawionej, zdeponowanej w Kościele. Kościół pragnie być obecny w kulturach ludów, wśród których sprawuje swoją misję. Dotyczy to także kultury polskiej, której korzenie są na wskroś chrześcijańskie i może właśnie dlatego polskie, że chrześcijańskie. Tego dorobku pokoleń nie sposób zaprzepaścić. Mimo niezaprzeczalnej konieczności inkulturacji misjonarza do podłoża kulturowego ludu, wśród którego pracuje, jego kultura ojczysta zawsze stanowić będzie rodzaj azylu, ożywczego źródła, niezbedngo do regeneracji sił duchowych i własnej tożsamości osobowej, której istotnym składnikiem jest także świadomość kulturowa i etniczna. Decyduje to również o skuteczności naszych poczynań misjonarskich, albowiem kto nie ukochał własnej kultury, nie będzie umiał nigdy docenić wartości tkwiących w kulturach innych. Dariusz Piwowarczyk WYSTAWA I SESJA NAUKOWA NA TEMAT: WKŁAD MISJONARZY P O L S K I C H D O N A U K I ŚWIATOWEJ Dnia 17 czerwca 1988 r. w Muzeum im. Kazimierza Pułaskiego w Warce miało miejsce otwarcie wystawy prezentującej wkład misjonarzy polskich w naukę światową. Wystawa została zorganizowana przy współpracy Towarzystwa Łączności z Polonią Zagraniczną „Polonia" i Muzeum Misyjno-Etnograficznego Seminarium Duchownego Księży Werbistów w Pieniężnie. Na wystawie zaprezentowano fotografie i dzieła - rękopisy, starodruki i druki prac wybitnych polskich naukowców wywodzących się spośród polskich misjonarzy. Do grona tych osób zaliczvć należy: M. Boyma, M. Ryłło, W. Zaleskiego, a z współczesnych F. Zapłatę, T. Chodziłłę, J. Glinkę, M. Szwarka, H. Zimonia i wielu innych. Wystawę uzupełniają eksponaty etnograficzne i religioznawcze krajów misyjnych, pochodzące z Muzeum w Pieniężnie, Otwarciu wystawy towarzyszyła Sesja naukowa, w której głos zabrali: ks. dr Eugeniusz Śliwka na temat - „Zbiory etnograficzne w muzeach misyjnych w Polsce"; ks. mgr Tadeusz Dworecki - „Działalność polskich księży Zgromadzenia Słowa Bożego wśród polskich emigrantów w Argentynie w latach 1918-1939"; dr Jan Sęk - „Udział polskich księży w szkolnictwie polonijnym w Brazylii" oraz ks. Jan Pitoń - „Działalność misyjna i naukowa księży misjonarzy w Brazylii". Eugeniusz Śliwka SVD �249 KRONIKA WYSTAWA „KULTURA I SZTUKA INDONEZJI" W O L S Z T Y N K U Od 19 lutego do końca września 1988 r. w Muzeum Budownictwa Ludowego w Olsztynku można było zwiedzać interesującą ekspozycję, która zawierała dwie wystawy: „Z historii kultury i sztuki Afryki" oraz „Kultura i sztuka Indonezji". Pierwsza z nich pochodziła ze zbiorów Muzeum Narodowego w Szczecinie, druga natomiast z Muzeum Misyjno-Etnograficznego Seminarium Duchownego Księży Werbistów w Pieniężnie. Ekspozycja afrykańska zawierała narzędzia gospodarcze, stroje i maski oraz bogatą kolekcję rzeźb rytualnych związanych z wierzeniami tubylców. Pochodzą one z Afryki Zachodniej i zostały uzyskane dzięki 25-letnim pracom badawczym, prowadzonym na tych terenach przez Muzeum szczecińskie. Druga z wystaw była poświęcona Indonezji. Gros prezentowanych zabytków to dar polskich misjonarzy werbistów, którzy pracowali lub pracują w tym rejonie świata. Prezentowane były przedmioty codziennego użytku: wyroby plecionkarskie (maty, rozmaitej wielkości kosze, tabakierv z trawy), z drewna (grzebienie, łyżki, naczynia) oraz z brązu i mosiądzu (naczynia, tace, lampa, kleszcze do owoców pinangu) - niektóre z nich można zaliczyć do rzemieślniczych dziel sztuki. Indonezja jest obszarem, na którym od dawna znana była obróbka żelaza, szczególnie rozwinięta na wyspie Jawie, Na wystawie zaprezentowano bogato zdobione krisy - rodzaje sztyletu o głowni prostej łub falistej. Za jego pomocą można było pokonać wroga w walce wręcz lub - jak wierzono - na odległość, przez zastosowanie odpowiednich zaklęć. Tuboki - to sztylety wykonane z grotów starych włóczni, spotykane na Jawie i Sumatrze, a goioki i parangi to rodzaj noży-mieczy pełniących funkcje obronne i gospodarcze. Militaria uzupełniały łuki, strzały i włócznie. Kolejny dztał to tkaniny, ubiory i ozdoby. Godne uwagi były tu: batik i ikat. Ikat to żmudna technika splotu różnobarwnych nici, które w efekcie dają ornamentalny wzór. Uzsykuje się to m.in. przez barwienie jednej nici na kilka kolorów, Batik wykonuje się przez długotrwałe moczenie tkaniny w barwnikach roślinnych. Chcąc osiągnąć pożądany efekt, zabezpiecza się woskiem miejsca, które maja otrzvmać inną barwę. Tym właśnie sposobem wykonano 14 stacji drogi krzyżowej, scenę Zwiastowania i Bożego Narodzenia. Można było także zobaczyć tradycyjne ubiory Indonezyjczyków, tzn. sięgające kolan lub stóp kainy, czyli płaty wzorzystej tkaniny, którymi owija się biodra. Kobiety dodatkowo zakładają selendangi. czyli długie szale zarzucone na plecy lub przewieszone przez ramię. Wśród wystawionych instrumentów muzycznych: bębnów, gongów, fletów - sulingów, niewątpliwie najciekawszy był «ender - metałofon pochodzący prawdopodobnie z Jawy. Archipelag Indonezyjski przedstawia konglomerat wielu wyznań. Główną religią jest islam, wyznawany przez przytłaczająca większość mieszkańców. Drugą co do ważności religią tego wyspiarskiego kraju jest hinduizm, którego centrum stanowi wyspa Bali. Z niej to właśnie pochodziły eksponaty związane z hinduizmem - maski kultowe oraz figuralne wyobrażenia Garudy, który według wierceń hinduistycznych ma być wierzchowcem boga Brahmy. Godne uwagi były marionetki z teatru religijnego cieni - wayang. Te i inne eksponaty można było obejrzeć w dostojnych gotyckich murach poewangeiickiego kościoła, który został odrestaurowany po zniszczeniach wojennych i adaptowany na salon wystawowy muzeum w Olsztynku. Mirosław Dorosz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b6789af30e51f1ed823e396c535b6503.pdf 4f9ef98c4f4db17bbae8aca6451cfd89 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4576 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4249 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.1 ; s.62-63 Language A language of the resource ang, ros. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R I E S • Р Е З Ю М Е SUMMARY OF A R T I C L E S K s a w e r y P i w о с к i — ON T H E T W E N T Y A N N I V E R S A R Y O F „POLISH F O L K A R T " FIFTH T h e articlo is a paper w h i c h w a s r e a d a t a discussion organized i n the A r t I n s t i t u t e at the P o l i s h A c a d e m y of Sciences on tho ocoassion of the t w e n t y fifth a n n i v e r s a r v of ,.Polish F o l k A r t " . T h e a u t h o r reviews m o d e r n opinions on the essence of folk a r t a n d on the role it p l a y s i n c o n t e m p o r a r y c u l t u r e a n d stresses t h a t folk a r t is a p h e n o m e n o n specific to E u r o ­ p e a n c u l t u r e . F o l k a r t derivos from the difference of c u l t u r a l levels i n societies especially since the times of the R e a n i s s a n ce. T h e difference of i n t e l l e c t u a l a n d c i v i l i z a t i o n a l p o t e n t i a l i n a society a n d the b a s i n g of the development o n science a n d technology constitute the m a i n difference between the E u r o p e a n a n d other c i v i l i z a t i o n s . P r i m i t i v e societies a n d great n o n - E u r o p e a n c i v i l i z a t i o n s functioned w i t h o u t a n y serious social tensions a n d were s u b j e c t to i n s i g n i f i c a n t changes w h i c h w a s responsible for tho fact t h a t the d e p a r t u r e from t r a d i t i o n w a s v e r y difficult there. A n d only now, w h e n the differences of c i v i l i z a t i o n poten­ t i a l a r e b e c o m i n g a p p a r e n t , folk a r t is emerging i n E t h i o p i a a n d L a t i n A m e r i c a n countries. I n c o n t e m p o r a r y P o l a n d t h e differences of these poten­ t i a l s q u i c k l y become levelled w h i l e new differences come into b e i n g between s m a l l groups ( m a i n l y between professional groups a n d those caused b y a difference i n e d u c a t i o n ) . A l s o a separate group of a r t i s t s exists whose a r t is conditioned by individual inhibitions. A l l these differences h a v e a d i s i n t e g r a t i n g influence o n society a n d deservo the a t t e n t i o n of scientists regardless of the fact w h e t h e r the w o r d s folk (noun) a n d folk ( a d j e c t i v e ) h a v e a n y i m p o r t a n c e for t h e i r definition. J a c e k O l ę d z k i LVOV VOTIVE TABLETS T h i s articles is devoted to a collection of v o t i v e tablets f r o m the B e r n a r d i n o c h u r c h of S t A n d r e w ' s i n L v o v . A f t e r W o r l d W a r I I the collection w a s t r a n s f e r r e d to the B e r n a r dine monasteries i n L e ż a j s k a n d R z e s z ó w . I t consists of over ono t h o u s a n d tablets m a d e of sheet s i l v e r , a n a l l o y i m i t a t i n g s i l v e r , or brass w i t h repousse or e n g r a v e d images. T h e a u t h o r based h i s a n a l y s i s on 287 pieces, most of t h e m m a d e i n the 19th a n d a t the beginning of the 2 0 t h c e n t u r y . A few oldest ones date b a c k to the 17th c e n t u r y a n d s e v e r a l dozen were m a d e i n the 18th c e n t u r y . A l l tho v o t i v e tablets i n question a r e connected w i t h tho c u l t of the H e a r t of J e s u s , the V i r g i n M a r y , the B l e s s o d J a n of D u k l a (patron of the L v o v B e r n a r d i n e s ) , S t V i n c e n t and St Theresa. T h e a u t h o r ' s a n a l y s i s a i m s at r e c o n s t r u c t i o n of e v e r y ­ t h i n g the tablets s a y a b o u t the social position of the donors, the c h a r a c t e r i s t i c s of their p e r s o n a l i t y a n d the essence of the c u l t of v o t i v e offerings itself. O l ę d z k i is of tho opinion t h a t the p a r i s h o n e r s used the v o t i v e tablets not only to e n t r u s t G o d w i t h t h e i r sorrows or wishes or to t h a n k for the graces, but also to tell G o d i n confidence of tho s p i r i t u a l doubts t h e y d i d not dare to tell the confessor. I n tho f o r m a l concept the v o t i v e tablets show conside­ rable differences i n the f o r m u l a t i o n of the same idea w h i c h are connected w i t h the social s t a t u s of the donor. P l e b e i a n donors are more d i r e c t i n s t a t i n g t h e i r requests w h i c h are considered e m b a r r a s s i n g (see i l l u s t r a t i o n s 16 a n d 17: a d r a ­ w i n g of a foetus u n d e r the h e a r t of a kneoling poor w o m a n a n d the same request for a h e i r m a d e b y a great l a d y stres­ sing the opulence of her dress a n d a t t e n d a n c e ) . D e s c r i b i n g a group of v o t i v e tablets p i c t u r i n g h u m a n organs a n d l i m b s , the a u t h o r suggests t h a t t h e y c a n be interpreted not only as offerings m a d e because of a c t u a l p h y s i c a l sufferings b u t also i n connection w i t h v a r i o u s social conflicts. T h e y c a n express grievance, a c c u s a l or forgiveness. G2 Z d z i s ł a w Z g i o r u n — ROLE OF FILM IN MAKING OF OPEN-AIR MUSEUMS T h e a u t h o r stresses the irreplaceablo q u a l i t i e s of f i l m for r e c o r d i n g of the n a t u r a l e n v i r o n m e n t a n d the f u n c t i o n of objects w h i c h are to be m o v e d to a S k a n s e n - t y p e m u s e u m . F i l m p e r m i t s r e c o n s t r u c t i o n of m a n y details, otherwise impossible to r e c o n s t r u c t , a n d l a t e r c a n also be used a s e d u c a t i o n a l m a t e r i a l i n the m u s o u m . T h e a u t h o r discusses these problems t a k i n g a s a n e x a m p l e the methods of w o r k a p p l i e d i n the S k a n s e n m u ­ seum i n T o r u n . R i c h a r d J e r a b c k - - G R E A T POLAND O R MORA­ VIA. R E S E A R C H ON F O L K GRAPHIC ARTS. T h e a u t h o r concentrates h i s a t t o n t i o n o n a folk w o o d c u t d e p i c t i n g O u r L a d y o n a b i e r w h i c h w a s described b y S t a ­ n i s ł a w B l a s z c z y k (in a n a r t i c l e on folk woodcuts i n G r e a t P o l a n d p u b l i s h e d i n the 3/1 970 issue of our m a g a z i n e ) as the H o l y V i r g i n of T u r s k a n d h y p o t h e t i c a l l y a s c r i b e d to S t a ­ n i s ł a w K i j o w s k i of T u r s k , the a u t h o r of s e v e r a l w o o d c u t s . J e f a b e k calls i n question b o t h the iconography of the woodcut a n d the p o s s i b i l i t y of its being m a d e i n P o l a n d . O n the basis of a c o m p r e h e n s i v e a n a l y s i s of the w o o d c u t a n d the h i s t o r i c a l sources concerning the c u l t of the HolyV i r g i n of S t i p a i n M o r a v i a , a n d also the h i s t o r y of local folk woodcutters, the a u t h o r comes to a conclusion t h a t the woodcut i n question depicts „ T r a n s f e r of the H o l y V i r g i n of S t i p a " a n d w a s m a d e by one of the w o o d c u t t e r s i n S t i p a , T o m a s M a s l i k or h i s son, J o h n . T h e w o o d c u t w a s p r o b a b l y brought to P o l a n d b y one of S l o v a k w a n d e r i n g dealers i n d e v o t i o n a l a r t i c l e s . T h e a c t i v i t y of s u c h dealers — not k n o w n w e l l enough i n the a u t h o r ' s opinion —• deserves a t t e n t i o n as a n i m p o r t a n t c o n t r i b u t i o n to studios on c u l t u r e rolations between v a r i o u s e t h n i c groups. I n the a u t h o r ' s v i e w the w o o d c u t itself a n d its contro­ v e r s i a l a t t r i b u t i o n also constitute a specific e x a m p l e of a w i d e r p r o b l e m : the necossity of re-elaborating tho methodo­ logy of othnographic research first of a l l i n the d i r e c t i o n of a wider a n a l y s i s of c r i t i c a l h i s t o r i c a l sources a s a basis for d r a w i n g conclusions. A l e k s a ii d e r J a c k o w s к i — R E V I E W T E U R ARTISTS' WORK. PART I I L O W E R O F AMA­ SILESIA I t has become a c u s t o m t h a t n o a r l y alt v o i v o d s h i p s organize a n n u a l s u r v e y e x h i b i t i o n s of w o r k s b y a m a t e u r a r t i s t s . I n the reviews of the e x h i b i t i o n s the a u t h o r m a k e s use of previous observations a n d i n f o r m a t i o n . D i s c u s s i n g L u b l i n V o i v o d s h i p i n N o 3/1972 a n d W r o c l a w V o i v o d s h i p i n the present issue he states t h a t not a l l a m a t e u r a r t i s t s t a k e p a r t i n these exhibitions. W h i l e some of t h e m consider p a i n t i n g a n i n t i m a t e sphero of t h e i r l i v e s , others s i m p l y do not k n o w a b o u t these exhibitions. T h e w o r k s presented at the discussed e x h i b i t i o n s show a, m a r k e d v a r i e t y of styles a n d techniques as t h e i r a u t h o r s h a v e v a r i o u s b a c k g r o u n d s : some of t h e m are real a m a t o u r s , some a t t e n d e d courses, some are u n e d u c a t e d , some are m e m b e r s of tho intelligentsia. Often tho w o r k s of u n t r a i n e d a m a t e u r s are the most interesting ones. T h o a u t h o r goes on to discuss e x h i b i t i o n s organized b y the V o i v o d s h i p H o u s e s of C u l t u r e a n d a n a l y s e s v a r i o u s genres, devoting most a t t e n t i o n to p h e n o m e n a f r o m the borderline of folk a r t . T h e w o r k s b y the a r t i s t s , both from W r o c l a w a n d L u b l i n V o i v o d s h i p s , singled out b y the a u t h o r aro reproduced i n the article. T h e e x h i b i t i o n s i n W r o c l a w are two-stage events. T h e a r t i s t s send i n t h e i r w o r k s for a n e x h i b i t i o n a t the D i s t r i c t H o u s e of C u l t u r e where the best w o r k s of e a c h a r t i s t are chosen to bo presented i n W r o c l a w . T h o selection is m a d e a c c o r d i n g to the c r i t e r i o n of a r t i s t i c v a l u e a n d tho c o m m o n ­ ness of the phenomenon. A n d so, for instance, i n 1972 i n 27 d i s t r i c t s 4703 w o r k s b y 355 a m a t e u r a t r i s t s wore obtained, of w h i c h 519 w o r k s b y 177 a r t i s t s were presented at the exhibition. �РЕЗЮМЕ К с а в е р ы П и в о ц к и — К 25-ЛЕТИЮ „ПОЛЬСКОЕ НАРОДНОЕ ИСКУССТВО" ЖУРНАЛА Статья н а п и с а н а на основе д о к л а д а , с д е л а н н о г о на д и с к у с с и о н н о м с о б р а н и и по с л у ч а ю 2 5 - л е т и я со д н я основания журнала „Польское народное искусство", которое состоялось в Институте искусства Польской Академии Наук. Касаясь современных взглядов относительно сущ­ ности народного искусства и его роли в культуре н а ш е г о в р е м е н и , а в т о р отмечает, что оно с о с т а в л я е т специфическое явление в европейской культуре. Народное творчество возникло в Европе периода Ренессанса благодаря разнице в культурном уровне отдельных обществ. Различие умственных и цивилизационных потенциалов, как и основание развития на науке и технике составляют с у щ е с т в е н н у ю разницу между европейской и внеевропейской цивилизациями. Примитивное общество, а также большие внеевро­ пейские цивилизации функционировали без особых потрясений общественного х а р а к т е р а , ввиду чего не подвергались особым изменениям. В этой связи очень трудно нарушить их глубоко укоренившиеся тради­ ции. Лишь наступающая в настоящее время разница цивилизационных потенциалов способствует нарожде­ нию современного народного искусства в Э ф и о п и и и странах Латинской Америки. В современной Польше разницы этих потенциалов быстро с г л а ж и в а ю т с я , но з а т о н а ч и н а е т выступать разница м е ж д у тесными группами ( п р е ж д е всего про­ ф е с с и о н а л ь н ы м и и в з а в и с и м о с т и от у р о в н я о б р а з о в а ­ ния). С у щ е с т в у е т т а к ж е о с о б а я г р у п п а т в о р ц о в , и с к у с ­ ство которых обусловлено и н д и в и д у а л ь н ы м и п с и х о л о ­ гическими тормозами. В с е эти р а з л и ч и я имеют д л я общества д е з и н т е г р и ­ рующее значение и достойны внимания исследовате­ лей, независимо от того имеет ли с м ы с л применять по отношению к ним такие определения, как народ и на­ родное. Яцек О л е н д з к и — ПРИНОШЕНИЯ ЛЬВОВСКИЕ ДАРСТВЕННЫЕ Статья посвящена коллекции дарственных плаке­ т о к и з л ь в о в с к о г о к о с т е л а св. А н д р е я о т ц о в б е р н а р ­ динцев. После второй мировой войны к о л л е к ц и ю эту перевезли в монастыри бернардинцев, находящихся в Л е ж а й с к е и в Ж е ш о в е , где х р а н я т с я самые ценные о б ъ е к т ы . К о л л е к ц и я с о д е р ж и т с в ы ш е 1000 п л а к е т о к и з серебра, поддельного серебра и латуни с р е л ь е ф н ы м и и гравированными изображениями. В о с н о в у и с с л е д о в а н и й а в т о р а л е г л и 287 п л а к е т о к , большинство которых датируется X I X и началом X X вв. Н е с к о л ь к о с а м ы х с т а р ы х э к з е м п л я р о в д а т и р у е т с я X V I I в., д а т и р о в к а н е с к о л ь к и х д е с я т к о в о т н о с и т с я к X V I I I в. П р и н о ш е н и я эти, с в я з а н ы с к у л ь т о м С е р д ц а Христова, с культом Богоматери, Иоанна Благословен­ ного из Дукли (покровителя львовских бернардинцев), св. В и н ц е н т а и св. Т е р е с ы . А н а л и з и р у я плакетки, автор п р е ж д е всего стара­ ется выяснить ряд проблем, связанных с обществен­ ным положением жертвователей и с их личностью, старается вскрыть сущность культа жертвоприноше­ ний. По мнению Олендзкого некоторые из верующих посредством ж е р т в е н н ы х даров вверяли Богу не толь­ ко с в о и г о р е с т и и с т р е м л е н и я , не т о л ь к о б л а г о д а р и л и з а м и л о с т ь , ню т а к ж е д е л и л и с ь своими душевными п е р е ж и в а н и я м и и сомнениями, с которыми не смели обращаться к своему исповеднику. В формальной концепции жертвоприношений от­ четливо з а м е ч а е т с я р а з л и ч н ы й п о д х о д к одной и той ж е т е м е в з а в и с и м о с т и от о б щ е с т в е н н о г о п о л о ж е н и я жертвователя. Плебеи более непосредственно выра­ ж а ю т свои чувства, с ч и т а ю щ и е с я стыдливыми (напр. и л л . 16 и 17) — р и с у н о к э м б р и о н а п о д с е р д ц е м к о л е ­ нопреклоненной женщины из бедной среды и дар аристократки, молящей, о потомке, подчеркивающей богатство наряда и о к р у ж е н и я жертвоприносительницы). О б с у ж д а я группу даров с отображением органов человеческого тела, автор отмечает, что они п р и н о с и ­ лись не только в с в я з и с ф и з и ч е с к и м и н е д о м а г а н и я м и , но и в связи с р а з л и ч н ы м и о б щ е с т в е н н ы м и к о н ф л и к ­ тами. Они могут быть также выражением жалобы, обвинения, прощения. З д з и с л а в З г е р у н РОЛЬ КИНОДОКУМЕНТА­ ЦИИ ПРИ ОРГАНИЗАЦИИ СКАНСЕНОВ (МУЗЕИ ПОД ОТКРЫТЫМ НЕБОМ) В статье говорится о незаменимых достоинствах и роли ф и л ь м а в тех случаях, когда в а ж н о закрепить естественную среду и п р е ж н и е ф у н к ц и и объекта, ко­ торый переносится из деревни в сканоен. Кинодоку­ ментация способствует реконструкции ряда деталей, которых нельзя было бы без нее восстановить. Кроме того м у з е и и с п о л ь з у ю т к и н о д о к у м е н т а ц и ю в к а ч е с т в е просветительного материала. В своей статье автор о п и р а е т с я па м е т о д ы р а б о т ы Торуньского скансена. Р и х а р д Е р ж аб е к — ВЕЛИКОПОЛЬША ИЛИ МО­ РАВИЯ. ИЗ ИССЛЕДОВАНИИ В ОБЛАСТИ НАРОД­ НОЙ ГРАФИКИ В статье ГЛЭБНЫМ образом р а с с м а т р и в а е т с я гра­ вюра на дереве, и з о б р а ж а ю щ а я П р е с в я т у ю Деву М а ­ р и ю на переносном алтарике, которую Станислав Б л а щ и к о п р е д е л и л как Т у р с к у ю Богоматерь. П о его п р е д п о л о ж е н и ю это работа Станислава Клиевского, автора н е с к о л ь к и х т у р с к и х г р а в ю р на д е р е в е (статья о великоггольских народных гравюрах на дереве, „ П о л ь с к о е н а р о д н о е и с к у с с т в о " . № 3/1970). В свою очередь Ежабек подвергает сомнению равно установление иконографии г р а в ю р ы , как и ее польское происхождение. На основании всестороннего анализа исследуемого объекта и исторических источни­ ков, к а с а ю щ и х с я к у л ь т а С т и п с к о й Б о г о м а т е р и в М о ­ равии, а т а к ж е на о с н о в а н и и и с т о р и ч е с к и х с в е д е н и й о моравских народных мастерах г р а в ю р на дереве, автор н а с т о я щ е й с т а т ь и д е л а е т в ы в о д , что р а с с м а т р и ­ в а е м а я им гравюра и з о б р а ж а е т „Введении Стипской Б о г о м а т е р и " и что ее т в о р ц о м б ы л по всей в е р о я т ­ ности один из стипских мастеров Томас Маслик либо его с ы н Я н . В П о л ь ш у г р а в ю р у мог п р и в е з т и о д и н и з с т р а н ­ ствующих словацких торговцев предметами религиоз­ ного культа. П о м н е н и ю автора д е я т е л ь н о с т ь э т и х т о р ­ говцев недостаточно исследована и з а с л у ж и в а е т боль­ шего внимания, поскольку она имеет в а ж н о е з н а ч е н и е при изучении культурных контактов различных этни­ ческих групп. К р о м е того автор считает, что п р е д м е т его и с с л е ­ дований, в ы ш е у п о м я н у т а я народная гравюра на д е р е ­ в е и ее с п о р н ы е а т р и б у т ы — это л и ш ь о д н а из д е т а л е й более широкой проблемы, имея в виду неободимость переработки методологии этнографических исследова­ ний, п р е ж д е всего в ц е л я х у г л у б л е н и я критического анализа историчских источников, как основы умоза­ ключений. А л е к с а н д р Я ц к о в с к и — ОБЗОР ТЕЛЬНОГО ИСКУССТВА ЛЮБИТЕЛЕЙ ИЗОБРАЗИ­ По с о з д а в ш е м у с я обычаю чуть ли не во всех вое­ водствах нашей страны проводятся обзорные выстав­ ки работ х у д о ж н и к о в - л ю б и т е л е й . 63 �Автор настоящей статьи, приступая к циклу р е ­ цензий, посвященных последним просмотрам, рисует картину любительского творчества в данном районе, опираясь, в частности, на п р е ж н и е наблюдения и и н ­ формации. Обсуждая в третьем номере журнала за 1972 г. л ю б и т е л ь с к о е т в о р ч е с т в о Л ю б л и н с к о г о в о е в о д ­ ства, а в н а с т о я щ е м номере — В р о ц л а в с к о г о , он о т м е ­ чает, что выставки охватывают р а б о т ы лишь некото­ рых любителей. Многие из них не присылают своих произведений, считая живопись интимной сферой ж и з ­ ни, ко многим ж е и н ф о р м а ц и я о в ы с т а в к а х не п о с т у ­ пает. Экспонаты выставок очень разнообразны, ибо и х авторами являются равно люди, не учившиеся ж и в о ­ писи, к а к и те, кто п о с е щ а л курсы, люди, л и ш е н н ы е образования, и интелигенты. Часто работы любителей, не проходивших никакой подготовки, являются самы­ ми интересными. Автор статьи о б с у ж д а е т историю выставок, орга­ низуемых воеводскими домами культуры, и анализи­ рует отдельные творческие группы, уделяя самое большое внимание произведениям, граничащим с на­ родным творчеством. Особо отмеченные им произве­ дения автор п о м е щ а е т в иллюстративной части, о х в а ­ т ы в а я л ю б и т е л е й , к а к Л ю б л и н с к о г о ( с т р . 39—41), т а к и В р о ц л а в с к о г о в о е в о д с т в ( с т р . 42—51). Во Вроцлаве организуются двухступенчатые про­ смотры. Все ж е л а ю щ и е посылают свои работы в п о вятовые дома культуры, где отбираются лучшие рабо­ ты д л я второго просмотра, проводимого во Вроцлаве. Критерием отбора является х у д о ж е с т в е н н ы й уровень работ и и х т и п и ч н о с т ь . Т а к , н а п р и м . , в 1972 г. в 27 п о в я т а х п о л у ч е н о 4703 р а б о т ы 355 л ю б и т е л е й , н о э к ­ с п о н и р о в а н о л и ш ь 519 р а б о т 177 х у д о ж н и к о в . �