37 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dbba497c65e351a1d2977cbffd66b0dd.jpg 6e12c8801fd14cac6861d99683654ecd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Mężczyzna z wózkiem dwukolnym / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Szczawnica (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport lądowy ; transport ludzki ; narzędzia ; Małopolska Description An account of the resource fotografia przedstawia mężczyznę trzymającego wózek dwukołowy z dwoma dyszelkami (w tle widać most nad rzeką Dunajec) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_26.38.III_J.3.18.3_01 narzędzia okolice Nowego Targu Szczawnica transport lądowy transport ludzki wózek wózek dwukolny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f7c6ec859e06f7557f6d1533cf1b7404.jpg e7f2909728dce8985781fd5e1d6cbf5e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Mężczyzna zaprzęgający woły w jarzmo naszyjne / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Kalwaria Pacławska (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport zwierzęcy ; transport pociągowy ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografia przedstawia zaprzęg wołowy w jarzmo naszyjne oraz mężczyznę (informatora) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_34.36.XV_H.1.16.2_01 jarzmo naszyjne Kalwaria Pacławska transport lądowy transport pociągowy transport wołowy transport zwierzęcy zaprzęg https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/575f9f23b5b31466610f8fcc17747928.jpg 3d11660d459946666edbcfd3597b7560 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Mężczyźni w strojach podhalańskich / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Dzianisz (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource strój regionalny ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia pięciu mężczyzn wracających z kościoła (czterech z nich ma kapelusz na głowie i nosi góralskie spodnie z wełny) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.38.X_O.3.16.5_01 Dzianisz kapelusz kapelusz z filcu kierpce koszula obuwie obuwie skórzane odzież odzież męska okolice Nowego Targu Podhale strój podhalański strój regionalny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b26351fa7ceaa034e0ee5452e4beb721.jpg 7659c19f4bc06ed69c169f74ec6a5056 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Mężczyźni w strojach podhalańskich idący przez wieś / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Dzianisz (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource strój regionalny ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia czterech mężczyzn wracających z kościoła (trzech z nich ma kapelusz na głowie, dwóch jest w góralskich spodniach z wełny) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.38.X_O.3.16.3_01 Dzianisz kapelusz kapelusz z filcu koszula obuwie odzież odzież męska okolice Nowego Targu Podhale spodnie spodnie z wełny strój podhalański strój regionalny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4e525782e744d1bd7838531ef7af13da.pdf 2c6cd9752cbdce50a7a9f1b78030d505 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5622 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource antropologia miasta Nowa Huta Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5226 Title A name given to the resource Miasto dobrego losu/ Barbarzyńca 2009 nr 3-4 (16-17) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2009 nr 3-4 (16-17) s.68-83 Creator An entity primarily responsible for making the resource Nałęcz-Nieniewski, Michał Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text FOT. Michał Natęcz- N i e n i e w s ki TOMASZ CICHOREK HTTP://TOMEKCICHOREK.WORDPRESS.COM Ur. w 1986 roku. Student piątego roku etnologii i antropologii kulturowej UJ. Jego praca magisterska dotyczy wizerunku pisarza w okresie o d w i l ż y '56. Interesuje się mechanizmami totalitaryzmu, istnieniem mitycznych s t w o r z e ń w w y o b r a ź n i ludzkiej oraz antropologią literatury i filmu. Dziewczynko wybudują miasto, w którym nie będzie innych, niż szkolne, klas Ideowe korzenie Adam Włodek, olegom z 51. ochotniczej brygady ZMP koncepcji Nowej Huty BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA �Michał Natęcz-Nieniewski 70 I. Fenomen miasta pecyficzny i złożony twór, który nazywa­ my miastem, w ciągu wieków rozwoju stał się niemal synonimem cywilizacji i a k o takiej. tak jako Chodzi o taką osadę ludzką, która jest wyraźnie wyodrębniona w krajobrazie opa­ nowanym przez człowieka, wyróżnia się swoim rozmiarem, gęstością zabudowy i społecznością mieszkańców. Nie trudnią się już oni rolnictwem, które staje się wobec miasta czymś zewnętrznym, podobnie jak myślistwo czy rybołówstwo. W po­ dobny sposób ujął definicję miasta Philip Bagby, prowadząc rozważania na jej temat kontekście zagadnienia cywilizacii: To właśnie uwolnienie od konieczności wytwarzania własnymi rękami swego Dożywienia Dozwoliło należy sadzić mieszkańcom miast poświecić całv swoi czas^ soecializacii i co za tym idzie komplikowaniu kultury'" r ; zdefiniowanie cywilizacji jako „kultury miast" o w i e r e n r o n o n o w a ł 2 Z drugiej strony nietrudno zauważyć, że każ­ de miasto jest przede wszystkim wykwitem myśli ludzkiej, a jego forma i treść wyrastają z konkret­ nej kultury i są od niej zależne. Porządkuje życie zbiorowości i zaspokaja ludzkie potrzeby - ale też stanowi przestrzeń te potrzeby formującą. Można powiedzieć, że nadaje kształt kulturze, która funkcjonuje w ramach określonej miejskiej przestrzeni. Nic zatem dziwnego, że kiedy uto­ piści poszukiwali recepty na idealne społeczeń­ stwo, projektanci kreślili idealne rozwiązania zabudowy miejskiej, 2L wszyscy w swoich pOmyślach ulegali tendencii do regulowania życia ludzkiego na nowo, wedle arbitralnie przyjętych p r z e z siebie zasad. Zanim jednak nadszedł czas projektów ma­ jących za cel przemiany społeczne, trzeba było 1 P. Bagby, Kultura i historia. Prolegomena do porównawczego badania cywilizacji, tłum. J. Jedlicki, PIW, Warszawa 1975, s. 230. 2 Ibid, s. 231. wielu wieków rozwoju myśli urbanistycznej i realizacji coraz to nowych rozwiązań w zmie­ niającym się świecie. Jedno z najstarszych zna­ nych nam miast wzniesionych według planów urbanistycznych to Kahun w Egipcie (z wyzna­ czonymi kwartałami dla robotników; około 1900 p.n.e.). Późniejsze, jak rozpoczęta przez Echnatona nowa stolica (Amarna, około 1340 p.n.e.), również powstawały w państwie faraonów lub rozwijały się j u ż poza tym kręgiem kulturowym (na przykład Marzabotto w Etrurii, około 500 p.n.e). W greckich koloniach, w przeciwieństwie do rozwijających się swobodnie prastarych Aten czy Olimpii powstawały ściśle uporządkowa­ ne ośrodki mieiskie (miedzy innymi Sehnunt na Sycylii około 628 o n e ) Ekspansia Gre ków u m o ż l i w i a ł a rozładowanie p r z e l u d n i ć nvch miast a zasiedlanie obcvch terenów bvło bodźcem dó szukania nowych rozwiązań. Układ urbanistyczny onartv na nrostokatnei siatce ulic nronaaowałHinnodamosz Milen, budowniczy L i a r y w n i e r w s z e i nołowie V w i e k ń Zastosował ao w nianie P i r e , Z Milen, i Thnrioi W e d ł n a stosowane przez niego demoKratycznej zasady isonomn (równego podziału; zaKIadano nowe miasta w Ko oniacn grecKicn przez prawie pięćdziesiąt lat. scentralizowanemu Imperium Rzymskiemu bardziej od demokratycznego sys­ temu nippodamejskiego odpowiadała prostokąt­ na symetria hellenizmu, którą wraz z wzorcem etruskim połączono w castrum Komanum Le­ piej reprezentowało państwo i hierarchię władzy, jednocześnie zapewniając obronność odpowied­ nią dla nowo zakładanych posterunków wojsko­ wych i stolic Prowincji (Kolonia, Strasburg T i m gad w Afryce) . Wymienione przekształcenia urbanistyczne są zgodne z ujęciem miasta jako emanacji kultury wyrażającej wiodące dla niej 3 W. Koch, Style w architekturze. Arcydzieła europejskiego od antyku po czasy współczesne, budownictwa tłum. W. Baraniewski i in., Świat Książki, Warszawa 1996, s. 390-393. BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Miasto dobrego losu. Ideowe korzenie koncepcji Nowej Huty treści. Wraz z wzrostem migracji i roli średnio­ wiecznego mieszczaństwa następował bardziej żywiołowy rozwój zabudowy, wcześniej niemoż­ liwy ze względu na rygorystyczny plan rzymski. Nowe lokacje powstawały wokół klasztorów i zamków lub w miejscach istotnych dla szlaków handlowych. W sposób ścisły planowano głów­ nie ośrodki spełniające funkcję warowni, a ich potrzeby militarne wciąż na nowo pobudzały rozwój fortyfikacji . 4 II. Miasto idealne 71 święciło swoje triumfy w okresie baroku, bę­ dąc odbiciem megalomanii władców. Dopiero w ustroju monarchii absolutnej realizowane były projekty miasta jako rezydencji, ogrodu, garnizonu, prestiżowego obiektu, czy wreszcie GesamtkunstweĄ Równocześnie zmieniał się sposób myślenia o mieście. W czasach oświecenia wzrastało za­ interesowanie drugim aspektem istnienia mia­ sta - kreacyjnym, sprawczym. Wiązało się to z XVIII-wieczną ideą „architektury jako dzie­ dziny o wyjątkowej społecznej randze, sprzęga­ jącej kwestie estetyki i polityki" . Dostrzegano zawarty w mieście potencjał kulturowy, jego ogromny wpływ na kształtowanie się relacji mię­ dzyludzkich i stosunków społecznych, a także nagły wzrost jego roli gospodarczej w okresie rewolucji przemysłowej. Niektórzy zaczęli po­ kładać nadzieje w nim jako narzędziu metodzie systemie czy tez mechanizmie który ukształtuje nowe społeczeństwo. Taki sam „nacisk padaiacv na 2~l0ba.ln.0sc rozwiązań, będzie charak tervstvcznv dla teorii urbanistyczna w okresie modernizmu. 6 7 Myśl o mieście idealnym zrodziła się naj­ prawdopodobniej w umysłach starożytnych, jednak dopiero w renesansie próbowano wpro­ wadzać ją w życie. Idealnymi rozwiązaniami urbanistycznymi zajmowały się wtedy najwięk­ sze umysły epoki, między innymi Leonardo da Vinci (którego pomysł wielopoziomowych ulic i kanalizacji wykorzystano dopiero na prze¬ łomie X I X i X X wieku w Paryżu), Albrecht Durer i Giorgio Vasari. Dla renesansowych teo­ retyków inspirację stanowiło dzieło O architek­ turze ksiąg dziesięć napisane przez Witruwiusza miedzy 88 a 26 rokiem P.n e. Cele projektów były r ó ż n e - zależnie od nich zwracano większą uwagę na obronność fortyfikacji na parki iako przestrzeń wypoczynkowa i ciesząca oko na odpowiednie dla każdego stanu umiejscowienie dzielnicy i tak dalei Kreślono ie na rozmaitym olanie-koła kwadratu c^iazdy wielokąta ehn sv i innych' nieraz fańfazvinvrh fi«n,r Proiek ty miast idealnych realizowano jednak hardzó r L d k o noniewaz koncentrowano sie na nrze Puuowie juzistniejącycn osrodKow . almanoya twierdza Wenecjan na peanie g ^ z d y była Z biegiem czasu paradygmatem stała się misja cywilizacyjna Europy Zachodniej, wiążąca się z industrializacją i uprzemysłowieniem. Szerząc ideę gospodarczego postępu, podejmowano coraz śmielsze przedsięwzięcia budowlane (moderni­ zacja centrum Paryża w 1852 roku, londyńskie metro w 1854, Kanał Sueski w 1859, Pierwsza Ko­ lej Transkontynentalna w 1862, Most Brookliński w 1870, Statua Wolności w 1884, Wieża Eiffla w 1889, Kolej Transsyberyjska w 1891 i inne). Co­ raz bardziej zmieniał się pejzaż miejski. Nadeszła epoka eksperymentów społecznych, w której roz­ poczęto realizacje różnych utopijnych projektów na miarę X I X wieku. 4 Ibid., s. 397-399. 7 5 Ibid., s. 404. socjalistycznego w planie „propagandy 6 „Racjonalnie przemyślana, funkcjonalną jednolita całość". Wydawnictwo Leopoldinum, Wrocław 1999, s. 41. Ibid 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 8 BARBARZYŃCA W. Tomasik, Inżynieria Ibid. dusz. Literatura realizmu monumentalnej", �Michat Naîecz-Nieniewski 72 Idąc za rozmaitymi wizjonerami, zarówno rządy, jak i bogaci przemysłowcy a n g a ż o w a l i się w tworzenie miast idealnych. Co charak­ terystyczne, rzadko decydowano się ekspery­ mentować na własnym podwórku. Jak więk­ szość ideologii wymyślonych w obrębie kultury zachodniej , tak i miasta idealne były testowa­ ne raczej poza jej granicami. Wiele utopijnych pomysłów starano się uskuteczniać w Nowym Świecie, m i ę d z y innymi wioskę owenowską, falanster Fouriera i Ikarię Cabeta. Jednym z wyjątków było Guise we Francji, gdzie alizowano w 1859 roku koncepcję Charlesa Fouriera - pół wieku po jej ogłoszeniu. E l i ­ sabeth F ö r s t e r - N i e t z s c h e siostra s ł a w n e g o filozofa w 1886 roku wraz z m ę ż e m założyła w Ameryce Południowej kolonię Nueva Ger¬ mania dla czvstei krwi Arviczvkow W latach dwudziestych X X wieku swoich sił na tym polu nróbował też naibosratszv człowiek na świecie Henry Ford Rył pomysłodawca trzyzmiano' Wraz z panem Fordem jesteśmy głęboko prze­ konani, iż gdybyśmy tylko zdołali wniknąć do samych korzeni i serca rodziny i życia domowe­ go (...), udałoby się nam stworzyć doskonalsze przyszłe pokolenia, niż teraz, gdy docieramy do nich jedynie w czasie godzin pracy . 11 9 10 weao trvhu pracy wynalazca taśmy fahrvcznei i pfekJsnrem masnwei nrndnkrif O J r n i e t v nhsesi! n ™ ™ ^ ^ obsesją ograniczania Kosztów zważania wydajności, w n i k a ł w życie prywatne swoich pracowników i marzył o stworzeniu dealnej społeczności, l ewnie dlatego założył na te­ renie Manow Zjednoczonych az trzy miasta. Warto zacytować stówa jego eksperta od siły roboczej: 9 Najbardziej znanym przykładem są losy myśli Chwilowy wzrost zapotrzebowania na g u m ę w produkcji samochodów zaowocował w 1927 roku szalonym pomysłem. Zakładając własną plantację w brazylijskiej dżungli, Ford chciał jednocześnie z a p r o w a d z i ć tam porządek na wzór amerykańskiego miasteczka: z krytymi gontem domami, rynkiem, kościołem i szpita­ lem, z elektrycznością zasilającą sieć telefonicz­ ną, lodówki, pralki i gramofony, z lodziarnią, estradą i dancingiem, z kortami tenisowymi, kursami golfa i wieczorami poetyckimi, z wie­ żą ciśnień, instalacją wodociągową i czerwo­ nymi hydrantami wzdłuż prostych szerokich dróg po których jeździć miały oczywiście słynne Fordy T " . III. Socrealizm Dyktatorzy państw totalitarnych i partyjni guru, podobnie jak inni władcy tego świata, wykorzystują wszystkie sposoby ekspresji, które opanowała ludzkość, jako narzędzia sprawowa­ nia władzy. W odróżnieniu jednak od swoich S. Friedrichsmeyer i in. (red.), The Imperialist Imagination: marksowskiej, wykorzystywanej w Rosji w różnych German Colonialism and Its Legacy, University of Michigan mutacjach, rozplenionej na Bliskim Wschodzie, w Afryce, Press, Ann Arbor 1998, s. 33-39. w Ameryce Środkowej oraz Południowej i nadal wegetującej 11 E. Zaretsky, Sekrety duszy. Społeczna i kulturowa historia jako oficjalna ideologia na terenach Azji. Wyobrażenie psychoanalizy, tłum. M . Trzcińska Prószyński i S-ka, Lenina jadącego z Niemiec do Rosji w zapieczętowanym Warszawa 2009, s. 159, 160. wagonie, niczym nowy koń trojański, jest trafnym skrótem 12 dla tej prawidłowości. Ponadto wielu krwawych dyktatorów in Environmental History, Cambridge University Press, studiowało w Europie Zachodniej, zanim objęło rządy Cambridge 2002, s. 71-86. Por. G. Grandin, Fordlandia: w rodzimych krajach. The Rise and Fall of Henry Ford's Forgotten Jungle City, 10 R.C. Hołub, Nietzsche's ColonialistImagination: Nueva Germania, GoodEuropeanism, andGreatPolitics, W. Dean, Brazil and the Struggle for Rubber: A Study Metropolitan Books, Nowy Jork 2009. [w:] BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Miasto dobrego losu. Ideowe korzenie koncepcji Nowej Huty poprzedników likwidują wszystko, co nie repre­ zentuje ideologii państwowej. Ideologia bowiem ma obejmować poszczególne aspekty życia, jako że zgodnie z oficjalną wykładnią jest samowy­ starczalna: stanowi receptę doskonałą na idealne społeczeństwo. Podkreśla się zatem ideę nowości - nie tylko w znaczeniu nowatorstwa czy nowo­ czesności, ale w sensie na nowo ustanawianego FOT. TOMASZ CICH0REK HTTP://T0MEKCICH0REK.W0RDPRESS.COM świata. Nowa epoka oznacza nowego człowieka, nowe społeczeństwo i państwo. Każda dziedzina działalności człowieka miała być tego wyrazem. W ich szeregu, obok malarstwa i rzeźby, również architektura i urbanistyka. Wbrew różnym wizjonerom łączącym przy­ szłe społeczeństwa nowoczesne z futurystyczną aglomeracją, konstruowane od podstaw miasta socjalistyczne nie odznaczają się nowatorską architekturą. Podobnie jak w innych dziedzi­ nach życia, starano się ograniczyć indywidual­ ną inwencję do minimum, wprowadzając je­ W. Tomasik, op. cit., s. 39. 3-1 (1G-11) 3 3 3 3 den obowiązujący styl, którym stał się w końcu socrealizm. Miasto w ustroju socjalistycznym, postrzegane jako państwo w miniaturze, miało być gigantycznym pomnikiem reprezentują­ cym nowy porządek. W pewnym sensie była to idea przeciwstawna wobec rojeń władców ab­ solutnych. Miasto ludu miało być odpowiedzią na zbytkowną rezydencję typu Wersal wznie­ siony dla Króla Słońce, który mógł powiedzieć: „Państwo to ja". Według komunistów nade­ szły czasy by odrzec- Państwo tomy proletariusze" inrzeiśćod mterńacionalistycznych mrzonekdo bardziej konkretnego im­ perializmu. T ł u m a c z ą c założenia swo­ jego planu „propagandy mo­ numentalnej", którego częścią miał być socrealizm, Lenin po­ woływał się w 1918 roku na Miasto słońca Tommaso Cam¬ panella i wspomniane tam „socjalistyczne freski" pełnią­ ce funkcję edukacyjną. Pisał: „Niech to będą choćby towe bloki z inskrypcjami na nich, m o ż l i w i e najczytelniej­ szymi. (...) Za jeszcze w a ż n i e j s z e n i ż i n skrypcie u w a ż a m pomniki- popiersia lub posaJ naturalnei wielkości m o ż e płaskorzeźby ; -,3 d s t a w i a ć antenatów socia izmu" i bohaterów kultury" w e d ł u g wcześniei snorzadzonei listy W czasach sta linowskich idee komunizmu w y r a ż a ć miał j u ż e u D V M i a J ł v b v D r z e każdy fracrment u f o r m o w a n e i nrzez c z ł o w i e ka o r z e c z e n i w s z r z e a n l n n ś r i - założenia a r r h i r e k t n n i r z ń e i r n z w L a n i a urhanistyrz ne"H Arehitekt snnłeezeń <twa hn d n i a Jean i uiic, lecz liizyiiiereiii u BARBARZYŃCA 73 Ibid. QUSZ IUQZICICII. IVIH �Michał Natęcz-Nieniewski 74 on możność o d d z i a ł y w a n i a na masy ludzkie w s z ę d z i e i zawsze" . Realizm socjalistyczny powstawał w opozycji do nowatorskiego konstruktywizmu, który był początkowo wspierany i wykorzystywany przez bolszewików, a następnie, wraz z całą awangar­ dą, potępiony przez Lenina i Trockiego. Pojawiły się takie grupy plastyków, jak utworzona w 1921 roku Nowoje Obszczestwo Żiwopiscew lub za­ wiązana rok później Assocjacja Chudożnikow Rewolucjonnoj Rossiji. Wyeliminowanie wpły­ wów konstruktywizmu końca lat dwudziestych było wyraźnym sygnałem, w jaki sposób będzie kształtowane życie artystyczne w ZSRR. Sztuka miała być jednym z wielu narzędzi w walce o socidizm co oznaczało głównie położenie nacisku na to b'v treść podporządkować funkcji dvdak tyczna lako cześć propagandowa machiny ceł niła wyznaczona role obok mediów i literatury Jej przekaz miał być powszechnie zrozumiały — stad bierze sie nóźnieisza komunistyczna ten denria do dyskredytach innych niz realizm m u tów w sztuce jako „formalistycznych". 15 Tematyka malarstwa i rzeźby socrealizmu siłą rzeczy obracała się wokół etosów proleta­ riusza i rewolucjonisty, później również żołnie­ rza Armii Czerwonej. Przedstawiano doniosłe czyny socjalistyczne, głównie pracę fizyczną, i herosów w postaci portretów konkretnych re­ wolucjonistów, działaczy, przodowników pracy (które swoim wyidealizowaniem zaprzeczały realistycznym założeniom ruchu) lub anonimo­ wych wizerunków robotnika czy kołchoźnicy. W architekturze preferowano budowle o klasycystycznej formie i monumentalnym charakterze, takie jak gmach Uniwersytetu im Łomonosowa Of 3.Z, Ibogate wnętrza, jak wystrój moskiewskiego 15 E. Goldzamt, Zagadnienie realizmu socjalistycznego w architekturze, [w:] O polską architekturę Materiały socjalistyczną. z krajowej partyjnej narady architektów odbytej w dniu 20-21 VI1949 roku w Warszawie, Warszawa 1950, metra. Teorię nurtu sformułował Maksym Gor­ ki. Nazwy użyto po raz pierwszy w 1932 roku, kiedy na mocy postanowienia KC WKPB zlikwi­ dowano wszystkie dotychczasowe organizacje literacko-artystyczne i utworzono jednorodne związki na ich miejsce. Od 1949 roku socrealizm obowiązywał j u ż we wszystkich krajach bloku sowieckiego . Należało wówczas zdecydować przynajmniej orientacyjnie, co właściwie będzie zgodne z tym niespójnym stylem narzuconym polskiej kulturze. M o ż n a było twierdzić, jak Edmund Goldzamt, że wystarczy wybrać „wła­ sną, socjalistyczną w treści, narodową w formie architekturę opierająca sie na postępowych tradyciach naszego narodu kształtująca sie poprzez metodę realizmu socjalistycznego" odrzucając kosmopolityczna konstruktywistyczna archi tekturę burzuazyma w swei istocie odrtwaiaca naród od nostenowe.ro snadku nrźeszłych no 16 koleń i nodnorzadkowuiaca «ro rozkładowym wnływom J k r e i kultury Imneriali stycznego Zachodu" Mnie fanatycznie hrzmia wytycz ne nrzviete nrzez Rade SARP nrzewidmace ze 17 polska architektura otrzyma ,,tormy narodowe bliskie i zrozumiale ludowi dzięki odzwier­ ciedlaniu -ideowego bogactwa epoki budowy socjalizmu -odkrycie, ze stylem typowym dla polskiej architektury jest renesans, było ostat­ nią wskazówką, jaką dano zdezorientowanym architektom . 19 IV. Miasto p r z e m y s ł o w e W sto lat po ogłoszeniu manifestu partii komunistycznej, w którym Marks potępił „krytyczno-utopijny socjalizm i komunizm", zali­ czając doń idee Saint-Simona, Fouriera, Owena 16 B. Osińską Sztuka i czas, WSiP, Warszawa 1986, s. 100, 101. 17 E. Goldzamt, op. cit. 18 W. Tomasik, op. cit, s. 39. 19 E. Goldzamt, op. cit. s. 26; cyt. za: W. Tomasik, op. cit., s. 8. BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Miasto dobrego losu. Ideowe korzenie koncepcji Nowej Huty i Cabeta , została podjęta decyzja o budowie miasta, które nazwano później Nową Hutą. Najważniej szym j ego elementem miał być kombinat - największa inwestycja Polski Ludowej. Pomysł wzniesienia wielkiego zakładu metalurgicznego pojawił się j u ż w 1945 roku, a prace projektowe prowadzono od pierwszej połowy 1946 roku, kiedy to n a w i ą z a n o kontakt z amerykańską firmą Freyn Engineering Company z Chicago. Miała ona dostarczyć całą niezbędną do budowy huty dokumentację . 20 Mottem towarzyszącym budowie miasta mo­ głaby być jedna z wielu - podobnie brzmiących w całym bloku sowieckim - oficjalnych wypo­ wiedzi odwołujących się do znaczenia postę­ pu technologicznego dla rozwoju socjalizmu. W swoim referacie na piątym plenum KC PZPR, Bierut podkreślał, jakie zadanie stoi przed polską gospodarką: Przesiąść się na konia wyższej techniki na nowe skomplikowane maszyny własnej produkcj i, na nową hutę w przemy śle, na elektryfi¬ kację (...) - dopiero wówczas można zbudować trwałe i niewzruszone podstawy socjalizmu w Polsce. Dopiero bowiem wyższa technika umożliwia wysoką wydajność pracy człowie­ ka i stwarza warunki dla wydatnego wzrostu dobrobytu i kultury całego narodu, dobrobytu i kultury 111 ćl S pracujących, bez nie 1X1 cl 21 Po odrzuceniu Planu Marshalla Polska za­ cieśniła kontakty z ZSRR. W 1947 roku Stalin „zaproponował" współpracę przy wzniesieniu kombinatu metalurgicznego, pod warunkiem że zamiast pół miliona ton stali rocznie wypro­ dukuje a ż półtora miliona. W związku z tym na początku 1948 roku zerwano u m o w ę z Ame­ rykanami, a ZSRR zapewnił dostawę projektów i podstawowych u r z ą d z e ń dla huty. Głów­ nym projektantem został radziecki Gipromez, z i n ż y n i e r e m Chryzantem Dmitrijewiczem Zybinem na czele . Projekt kombinatu powstał w wyniku pierwszych prac nad sześcioletnim planem perspektywicznym rozwoju gospodarki narodowej. W latach 1950-1957 pracowało nad nim a ż kilkanaście radzieckich biur projekto­ wych Wiatach 1949—1960 generalnym oroiek tantem miasta był natomiast Tadeusz Ptaszycki a nroiektantami osiedli miedzy innymi Mar' 22 ta i lanusz Inaardenowie Tadeusz Remhie sa Tadeusz lanowski Adam Fołtyn Rolesław Skrzvhalski Andrzei TInieiewski i Stanisław JuchLwicz. 75 socjalizmu . 23 Cytowane słowa otwierały Kromkę Nowej Huty podsumowującą dzieje wielkiego przed­ sięwzięcia. Miało się na nią składać opraco­ wanie archiwów w posiadaniu Huty im. Le­ nina. W obszernym wstępie dyrektor naczelny Huty, mgr inż. Antoni Czechowicz, wskazywał, że zwycięstwo Związku Radzieckiego w drugiej wojnie światowej i „wyzwolenie Polski przez bohaterską Armię Czerwoną" zapoczątkowało nowej epokę w dziejach narodu. Tym SĆI 111 y 111 zapowiadał, w jakich kategoriach będzie ujęta historia powstania miasta - uniwersalnych i mi­ tycznych . 24 20 K Marks, F. Engels, Manifest komunistyczny, tłum. W. Piekarski, Książka i Wiedza, Warszawa 1976, s. 118-122. 21 A Markowski, Dwie huty, podobna historia: Zakład Słowackiego Powstania Narodowego i Huta im. W I . Lenina - budowa wielkiego socjalistycznego zakładu przemysłowego, aluminium z osiedlem na 16 tys. mieszkańców. 22 T. Gołaszewski, Kronika Nowej Huty. Odutwoizenia działu projektowania Nowej Huty do pierwszego spustu surówki wielkopiecowej, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1955, s. 9, 27. 23 B. Bierut, Referat wygłoszony na Kongresie „Acta Histórica Neosoliensia" nr 10, 2007, s. 214, 215. Zjednoczeniowym. Podstawy ideologiczne PZPR, Książka W swoim artykule autor porównuje Nową Hutę ze słowacką i Wiedza 1949, s. 61; cyt. za: T. Gołaszewski, op. cit, s. 6. miejscowością Żiar nad Hronem, gdzie wybudowano hutę 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVÑCA 24 T. Gołaszewski, op. cit., s. 7. �Michał Natęcz-Nieniewski 76 Jednym z etapów na „trudnej, lecz pięknej drodze do socjalizmu" miało być wzmożenie sił wytwórczych społeczeństwa dzięki wysokiej technice podporządkowanej ekonomice kraju. W rzeczywistości oznaczało to charakterystycz­ ny dla ideologii komunistycznej przesadny na­ cisk na produkcję, angażującą masy w wyścigi pracy, którą uznawano konsekwentnie za war­ tość samą w sobie. Głównym ce­ lem tak zwanej „planowej polityki gospodarczej" był „stały rozwój sił wytwórczych kraju" . Największą waee przywiązywano do przemysłu ciezkieeo zapewnia) aceeo rzadko wymienianywoficialnych wypowie­ dziach rozwói militarny. To wszyst ko tłumaczy odrórny nacisk na hut niczy charakter nierwszep-o w Polsce socjalistycznego miasta uprzemysłowienie będące okazją do pokazo­ wej industrializacji. Przy wyborze miejsca pod budowę zignorowano całkowicie fakt, że grunt stanowiły w większości żyzne czarnoziemy. O lokalizacji miał zdecydować ogół przyczyn eko­ nomicznych, technicznych oraz polityczno-demograficznych . Pomysł tak bliskiego sąsiedz­ twa (7 k m od Placu Centralnego do Rynku 26 25 V. Satelita B u d o w ą wzorcowego miasta PRL-u, zaplanowanego na 60-80 tysięcy mieszkańców, rozpoczę­ to realizację planu sześcioletnie­ go. Dzielnica powstała na obsza­ rze gminy Mogiła, gromad Ruszczą i Wadów, części gromad Branice i Przewóz. Ziemie te zostały wskazane przez przysłanych z Moskwy architektów - 13 stycznia 1949 roku do Gliwic przybyli specjaliści radzieccy, aby usta­ lić lokalizację odpowiednią dla powiększonego projektu. Okolice Krakowa wybrano ze względu na płaski teren źródła surowców i dostęp do odpowiedniei ilości wody rezerwuar siły roboczei w małopolskich wsiach zaplecze transportowe szkoły i wyższe uczelnie techniczne oraz słabe FOT. TOMASZ CICH0REK HTTP://T0MEKCICH0REK.W0RDPRESS.C0M Głównego) miał nieco odmiennego poprzednika w brytyjskiej koncepcji z lat dwudziestych, która sformułowała miasto satelitę z samodzielnymi rynkami usług i zatrudnienia, ale uzależnione od administracji, instytucji naukowych i kultu­ ralnych większego ośrodka. W przypadku Nowej Huty stosunki te miały przebiegać w sposób bar­ dziej obustronny . Wybór okolic Krakowa sugeruje bowiem jeszcze jeden cel. „Nowe miasta i fabryki miały 27 Ibid. rozwojowe), [w:] J. Dąbrowski (red.), Kraków. 26 Ibid., s. 31-40. rozwojem miasta, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1957, 27 A. Ptaszycka, Oblicze urbanistyczne 25 Krakowa (Rozwój współczesnego Studia nad s. 358. miasta w latach 1945-1955, perspektywy BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Miasto dobrego losu. Ideowe korzenie koncepcji Nowej Huty «przekształcać» strukturę społeczną, uwarun­ kowaną przez formację schodzącą właśnie z h i ­ storycznej sceny" . Mieszkańcy pochodzenia robotniczo-chłopskiego mieli stanowić równo­ w a ż n i k dla drobnomieszczaństwa i inteligen­ cji grodu Kraka . Była to część stalinowskiej strategii w konflikcie pomiędzy „postępowymi" siłami komunizmu a „reakcyjnymi" warstwami społeczeństwa. „Nowa Huta świetnie pasowała, by stać się społecznym i ideologicznym labora­ torium stalinizmu" , z a u w a ż a Jerzy Sądecki i cytuje Andrzeja Chwalbę: „Miała stanąć do pojedynku ze starym Krakowem. Zmienić to miasto rozpuścić «błekitna krew» w świeżej i do­ brej, bó «robociarsko-biedniackiej»". Używając dalei ówczesnej nomenklatury zdrowy element proletariacki" miał rozsadzić "ten „zaścianek" i rezerwat" krakowski Rekompensaty wre rżane chłonom za odebrane ziemie stanowiły znikomy procent ich wartości a ponadto docho­ dziło nrzv tvm do nadużyć i machinacii Nano t y k a n o n a r z y n n y o n ó r w y s i e d l a n y r h mieszkań" rów Maiae I d n a k szczvtnv eel nnknnvwanń 28 29 30 31 takie przeszkody Pezsentymentów . zatwier­ dzeniu terenu Mogiły i 1 leszowa rozpoczęto pracę od pomiarów pod zakład metalurgiczny (1 kwietnia IW) .Juz w polowie roku przedłożono rezydmm Rządu plan urbani­ styczny wraz z makietą, jednak władze zdecy­ dowały wówczas o powiększeniu miasta do 1UU tysięcy mieszkańców. 77 VI. Inspiracje i idee Nowa Huta miała być przeciwieństwem „cia­ snych i chaotycznych" ośrodków przemysłowych na Zachodzie. Wytyczono sieć szerokich ulic, place i skwery, miejsca wypoczynku i rozrywki. Budynki mieszkalne nie od razu wpisywały się w narzucony od połowy 1949 roku styl realizmu socjalistycznego. Zanim dociśnięto ideologiczną sztancę, powielano warszawskie domy autorstwa Franciszka Adamskiego: jedno- i dwupiętrowe, ze spadzistymi dachami, ustawione szeregowo na dużej przestrzeni . Dopiero w następnym etapie budowy zastąpione je większymi bu¬ dynkami o profilowanych gzymsach i płaskich dachach ozdobionych attyka Realizując postu­ lat intensyfikacji zabudowy łączono obrzezne budynki w długie ciari Niezależnie od przy ietego stylu osiedla oroiektowano pod woły wem insniraćii amerykańska iednostka sąsiedzka (neiphhourhood unh ronrelt) która w czasach stalinowskich była oflrialnie noteniana Meto da ta noleaała na koncentracii ustalone! liczhy mieszkań wokół obiektów twórz a cvch w i i 34 społeczną przedszkoli, szkol, sklepów .lelen wyraz doktryna socrealizmu znalazła w zespole oraz l l a c u Centralnym, co jednak me prze­ szkodziło projektantom wzorować się na roz¬ wiązaniach i styfach zachodnioeuropejskich (na WTomasik,cp.£«.,s.7. (Osiedle Wandy, Osiedle Willowe, Na Skarpie). 29 A Kaszycka, o/>.«;.,s. 356. W „module Adamskiego" można się dopatrzyć wpływów 3 0 J. Sądecki, O Nowej to Hucie piosenką, [w:] Najnowsza historia „anglosaskiej idei miasta-ogrodu i koncepcji niemieckich 28 Polaków. Oblicza PRL, „Rzeczpospolita" 20.11.2007, s. 5. 31 32 kolonii pracowniczych z przełomu X I X i X X wieku, realizowanych w Krakowie po 1910 roku na Salwatorze Ibid. D . Gut, Nowa Huta w świadectwach jej mieszkańców, oraz w latach 1941-1944 przez Niemców budujących [w:] J. Bujak, A. Zambrzycka-Steczkowska, R. Godula osiedle przy ul. Królewskiej". Może tu leży przyczyna (red.), Kraków. kojarzenia jego projektu z I I I Rzeszą. W Komorowski, Przestrzenie kulturowe, Wydawnictwo Platan, Kraków 1993, s. 119, 120. Zob. też: Urbanistyka i architektura Nowej Huty T. Gołaszewski, op. cit., s. 57 i 65 „Rocznik Krakowski" t. L X X I , Kraków 2005, s. 190, 192; 3 3 3 4 T. Gołaszewski, op. cit., s. 56. Budowano je na terenie całej Polski, ale żaden zespół budynków nie jest większy od nowohuckiego 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA 1949-1959, zob. także: T. Gołaszewski, op. cit., s. 66-67. 3 5 W Komorowski op. cit., 190, 193. Autor przytacza informacje na ten temat za S. Juchnowiczem i A. Lorkiem. �Michał Nafęcz-Nieniewski 78 przykład francuskim, z czasów Ludwika XVI). i był to dialog złożony z kontradykcji oraz konty­ Niemniej jednak dominowały cytaty ze stylów nuacji. Odpowiednikiem Rynku Głównego miał historycznych pochodzących głównie z polskiej być plac z bogato zdobionym ratuszem miejskim, architektury barokowej i renesansowej . a Traktu Królewskiego - Aleja Róż. Plan zakładał Równolegle do osiedli powstawały kolejne powierzchnię ponad dwa razy większą od Starego wydziały kombinatu (nazywanego początkowo Miasta. W przeciwieństwie do bogatego w kościo­ Gigantem): konstrukcji stalowych, mechaniczny, ły centrum Krakowa, w Nowej Hucie nie przewi­ kuźnia, odlewni staliwa, odlewni żeliwa, wal­ dziano miejsca na żadną świątynię. cowni gorącej blach, materiałów ogniotrwałych, Już w renesansie próbowano zwizualizować aglomerownia, siłownia i tak dalej. 22 lipca 1954 architekturę jednocześnie świecką i wzniosłą, uznaje się za początek istnienia Huty im. Le­ 0 formie odpowiedniej do kultu Wiedzy. Bu­ nina . Wzniesiono ją w odpowiedniej odległo­ dowla ukazana na Szkole Ateńskiej Rafaela sta­ ści od osiedli mieszkalnych, za doliną Dłubni. nowi przykład idealnej architektury monumen­ Z Placu Centralnego prowadziła do niej jedna talnej - wzorowanej zarówno na sakralnej, jak z głównych ulic. Oprawę głównego wejścia sta­ 1 świeckiej - będącej pomnikiem nauki i filozo­ nowiły dwa bliźniacze gmachy projektu Janusza fii. Style „świeckich religii", jakimi okazały się Ballenstedta i Janusza Ingardena zbudowane być ideologie totalitarnego państwa, czerpały w nierwszei nołowie lat pięćdziesiątych Sa do- w znaczący sposób z tradycji architektury sa­ brvm przykładem z i ákich elementów oolskiei kralnej. I to dosłownie znaczący: jeśli chodzi architektury renesansowej korzystano: okazałe o detal, to formy architektoniczne miały m ó ­ attvki sugeruia że mamv do czynienia z Draw wić językiem zrozumiałym dla każdego, niczym dziwymi robotniczymi pałacami Motyw attyki biblia pauperum. Podobnie jak w projektach ka­ snełniał wvmopi ideologiczne renesans został tedr i kościołów zakodowano przekaz odnoszący u z n a n y z a styl historyczny «rodn'v naśladowania w się do paruzji, takw budowlach socrealizmu znaj­ architekturze nowego miasta zarówno ze wzele dowała odzwierciedlenie szczęśliwość jutra. d „ na ieo-o nostenowy charakter iak i na J Nowa Huta miała być wizytówką Nowego siedź J o K r a k o w f oiezvznv n o k k l i attvki Z Państwa o bezklasowym ustroju, wyrazem spo­ nesansowej . usiedle mieszkaniowe długo było łecznych przemian i ideowym komunikatem. największym w powojenne] olsce. Ud Krakowa Był to hołd nauce w wydaniu ideologicznie spa­ miały oddzielać je obszary parkowe, a od strony czonym: monumentalna architektura w swej kombinatu wzdtuz doliny IJtubni przewidywano funkcji i formie została podporządkowana jednej izolujący od szkodliwych wyziewów pas zieleni, z gałęzi socjalistycznej władzy. Monumentalizm ze sztucznym jeziorem, plażą i boiskami teren niekoniecznie wskazywał na doniosłość funkcji pomiędzy dzisiejszą aleją Solidarności i ulicą ta- obiektu - ta bywała bowiem skromna w sto­ szyckiego podzielono na działki dla pracowników sunku do jego formy. Częściej przekazywała znamienne treści: wzniosłość epoki (spełniony Kombinatu. Nowe miasto wyraźnie korespondowało z po­ Dostulat sDołeczeństwa idealnego) noteee Dańłożonym na zachód od niego „starym Krakowem" stwa robotniczego. Budynki tego typu miały 36 37 36 Ibid., s. 192-194. op. cit., s. 214. 3 7 T. Gołaszewski, op. cit, s. 14. 39 38 W. Komorowski, op. cit., 202; zob. także: T. Gołaszewski, Warszawa 1966, s. 39. Wielka Encyklopedia Powszechna PWN, t. VIII, PWN, BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Miasto dobrego losu. Ideowe korzenie koncepcji Nowej Huty same sobą świadczyć o głębokich przemianach społecznych, a ich zadaniem było zapowiadanie rychłej przyszłości. „Dzieła architektów i urba­ nistów miały kształtować społeczeństwo nie tylko w sposób bezpośredni, ale też pośrednio kierując myśli mieszkańców ku «jasnym dniom» i szczęściu, jakie czeka «o przecznicę dalej»" . Plan urbanistyczny Nowej Huty ma kształt wachlarza i przypomina renesansowe oraz baro­ kowe miasta idealne, kreślone na planie okręgu (przykładami mogą być modele Andrei Palla­ dia, Simone Martiniego lub Giorgia Vasariego, a także te zrealizowane w Wersalu i Peters­ burgu). Waldemar Komorowski wskazuje na jeszcze inne możliwe wzorce; barokowe place del Popolo i św. Piotra w Rzymie, klasycyzujący układ centrum Londynu Christophera Wrena i realizacje paryskie Georges'a Haussmana. Jak stwierdza Woiciech Tomasik geometria prze­ strzeni («bez zaułków») gwarantować miała, iż w strukturze społecznei miasta powtórzy sie harmoniine i proporcjonalne zestroienie cze ści N o w a przestrzeń mieiska formowałaby n o w e ™ człowieka nosłusznep-o - tak iak ona - obiektywnym nrawom nauki" ' Tnsniracie re nesansowymi miastami miały widocznie szcze40 4 aólne znaczenie sknrn ieszcze na nnczatku lat niećdziesiatych krakowski SARP L a n i z o w a ł d l ! architektów trzvdninwe wvcieczki antoka Znaczny wpływ na projekt mogły mieć także miasta przemysłowe o barokowej urbanistyce bu­ dowane na ziemiach polskich pod koniec X V I I I i w X I X wieku. Według założenia w Kunsztowie (1790) gwiaździste place leżą wzdłuż przecina­ jących się osi, natomiast w Białogonie (1816) i Nietulisku (1820) występuje układ trójosiowy: 79 trzy ulice zbiegają się u wejścia do fabryki. Na planie Nowej Huty widać, że starano się w jedną połączyć dwie, zdawałoby się sprzeczne, kon­ cepcje: miasta przemysłowego i miasta-ogrodu. Za punkt odniesienia mogło służyć „rze­ mieślnicze miasto" Furttenbacha (XVII wiek), w obrębie którego nakreślił on szkołę, łaźnię, a przede wszystkim miejsca wypoczynku - staw, lasek i porośnięte drzewami place. Nawet wały obronne miały być obsadzone roślinnością. Na­ tomiast klasycznym przykładem zrealizowanego projektu miasta-ogrodu jest Richelieu autorstwa Lemerciera (na podstawie szczegółowych wskazówekkardynała) w którym wszystkie dziedziń­ ce wewnętrzne podwórza i place sa obsadzone rzędami drzew« Nawet po drugiej wojnie światowej na wy­ obraźnię projektantów wpływała wizja wywo­ dząca się z koncepcji Ebenezera Howarda. Jego książka Garden Cities of To-morrow stanowiła inspirację dla wielu teoretyków i działaczy spo­ łecznych przełomu X I X i X X wieku. Podjęta w niej na nowo myśl o mieście-ogrodzie została wzmocniona żywotną doktryną higieny i eugeniki, a kontynuowała ideę komunalnej własno­ ści ziemi. Przedstawiała rozwiązanie problemu, jak jednocześnie zaspokoić potrzeby związane z udogodnieniami miejskimi i z życiem bliżej natury Odpowiedzią miał być ośrodek o kontro¬ lowanym rozwoiu terytorialnym i limitowanym stanie zaludnienia", którego ziemia stanowiła własność wspólnoty a układ urD3.nisüvcznv ZÜ pewniał równowagę pomiędzy miastem a i ego otoczeniem" . Na w z ó r założonych przez Howarda miast fi etchworth Welwvn^ zaczęły w Furonie nowstawać coraz dalsze od nrototynu realizacie - także na ziemiach nokkich ÍZahki Młociny) Większość tych projektów wiązała się 44 4 0 W. Tomasik, op. cit., s. 7. 43 W. Koch, op. cit. 41 Ibid., s. 6. 44 A. Czyżewski, Trzewia Lewiatana. Antropologiczna 42 Taką wycieczkę opisuje jeden z uczestników: http://www. interpretacja utopii miasta-ogrodu, WUJ, Kraków 2001, s. 11. nh.pl/jak_to_bylo.htm, 7.09.2009. 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVÑICA �Michał Nafęcz-Nieniewski 80 z niepowodzeniami organizacyjnymi lub ekono­ micznymi, które wymuszały odchodzenie od za­ łożeń bądź ich zarzucenie. Otoczone szerokimi pasami zieleni zespoły osiedlowe Nowej Huty nawiązują więc nie tylko do tradycji moderni­ stycznych ośrodków robotniczych Polski przed­ wojennej. Pomimo przygaśniccia entuzjazmu dla konceptu miasta-wsi co pewien czas powraca on w zupełnie nowych projektach zagospodaro­ wania terenów bliskich dużym ośrodkom. zamknięcie go również od południa efektownym gmachem Domu Kultury - odpowiednikiem bu­ dynków opery lub teatru narodowego w miastach zachodnioeuropejskich. Po obu stronach miały­ by mu towarzyszyć okazałe budowle. Na środku Placu, w punkcie zbiegu alei Rewolucji Paździer­ nikowej i alei Lenina, miała stanąć wysoka iglica bardziej przypominająca starożytne obeliski niż zwieńczone gwiazdą pomniki typowe dla krajów Demokracji Ludowej. Jak twierdzi Leszek Sibila, koncepcj a urbani­ styczna Ptaszyckiego z 1949 roku opierała się na największym do dziś mieście przemysłowym Ro­ sji, stalinowskim Magnitogorsku (z którym łączył ją charakterystyczny zbieg trzech osi na placu), i na świeżo wówczas zakładanym Stalinstadt, pierwszym socjalistycznym mieście na niemiec­ kiej ziemi (również hutniczym, i z podobnymi kwartałami osiedli mieszkalnych) . Osiedla centralne odznaczają się od pozostałych wyższymi budynkami, co ma służyć podniesieniu rangi tego miejsca. Wzorowane na warszawskiej MDM, wyróżniają się bogactwem detali archi­ tektonicznych w postaci arkad, gzymsów i attyk szczególnie cztery gmachy wokół Placu Centralne­ go. W pobliżu znalazł się również budynek Straży Pożarnej i biurowiec przeznaczony dla instytucji gospodarczych, społecznych i politycznych miasta. Po 1956 roku zrezygnowano z wielu planów deko­ racyjnych, obejmujących ceramiczne płaskorzeźby na ryzalitach wokół Placu, figury i płaskorzeźby n*ł elewacjach, a także kamienne okładziny na bu­ dynkach wzdłuż głównych arterii . 45 VII. Opór rzeczywistości Założenie urbanistyczne Nowej Huty oparło się o zakole, w którym znajdują się Łąki Nowo­ huckie objęte dziś ramionami osiedli od zachod­ niej i wschodniej strony. Prostopadle do niecki wytyczono główną oś skierowaną na północ . U jej początku powstał główny plac, nazywany do dziś Centralnym, choć nigdy nie znalazł się w rzeczy­ wistym centrum miasta. Ma kształt zbliżony do pięcioboku i odchodzi od niego promieniście pięć szerokich alej. Od północy, wschodu i zachodu otaczają go budynki z arkadami. Zgodnie z pier­ wotnymi projektami parterowe części budynków zostały przeznaczone na pomieszczenia o charak­ terze publicznym. Plan urbanistyczny zakładał 46 45 R. Radłowska, Lenin nie stanąłby nigdzie - 47 Na południe od Placu Centralnego, u podnóża skarpy, projekt zakładał stworzenie Centralnego Zalewu Wodnego o powierzchni 80 hektarów z torami regatowymi, wydzielonymi kąpieliskami, amfiteatrami nad brzegiem, wielkim stadionem sportowym i innymi obiektami rekreacyjnymi. Zdobycie funduszy na takie przedsięwzięcie było niemożliwe . Podobnie plan wykorzystania terenu zielonego nad Dłubnią jako miejsca odpoczynku i rekreacji spalił n<ł pcinewce. 48 Główną oś założenia urbanistycznego, biorącą swój początek na Placu, tworzy Aleja Róż, dzieląca 48 Za stroną Tadeusza Binka, który od 1952 roku pracował rozmowa z Leszkiem Sibilą, http://miasta.gazeta.pl/ jako inspektor nadzoru budowlanego w Dyrekcji Budowy krakow/l,35812,3133844.html, 07.09.2009. Miasta Nowa Huta, a w latach 1956-1959 był tam 46 A. Ptaszycka, op. cit, s. 382. dyrektorem do spraw przygotowania inwestycji: 47 W. Komorowski op. cit., 193. http://tadeusz.binek.pl/6_02.htm, 7.09.2009. BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Miasto dobrego losu. Ideowe korzenie koncepcji Nowej Huty miasto na dwa skrzydła. Na odcinku znajdują­ cym się jeszcze w obrębie centralnych osiedli aleja rozszerza się, tworząc podłużny plac. Na północ od niego miała przecinać rynek z budynkami partyjnymi po bokach i ratuszem - symbolem sa­ modzielności pełnoprawnego miasta - na środku. Na podstawie makiety widać wyraźnie, że formą nawiązywał do renesansowych ratuszy w Polsce. 81 ciwlotniczych. Projekt budynków mieszkalnych przewidywał też instalację radiofonii przewodowej: montowano głośniki podłączone do osiedlowej cen­ trali. Ponieważ okazało się to anachroniczną kon­ cepcją, uruchomiono centrale nadawcze jedynie na dwóch osiedlach. Wkażdym budynku przeznaczano część piwnicy na wspólne: pralnię i suszarnię (czasa­ mi projektowane na poddaszu). Powszechne zaopa­ trywanie się w pralki i radioodbiorniki przekreśliło jednak sens tych pomysłów. Od wybuchu wojny w Korei w 1950 roku na każdym osiedlu z polecenia władz budowano w piwnicach schrony przeciwlotnicze. Jednak wobec dużych kosztów i dewastowania wyposażenia wykreślono je z nowych projektów. Po­ wstałe schrony, szczególnie pod kombi­ natem, świadczą o strategicznym wymia­ rze i militarnym aspekcie przedsięwzięcia z czasu zimnej wojny. FOT. TOMASZ CICHOREK HTTP://TOMEKCICHOREK.W0RDPRESS.COM Obawiano się jednak, czy kilkudziesięciometrowa wieża (wzorowana zresztą na krakowskiej ) nie stworzy zagrożenia dla samolotów z pobliskiego lotniska w Czyżynach. W związku z przekształ­ ceniem miasta w dzielnicę z budowy ratusza osta­ tecznie zrezygnowano . Nie przewidziano szyb­ kości, z jaką rozwiną się okoliczne przedmieścia. Już po dwóch latach budowy Nowa Huta została włączona do Krakowa . Zarzucono też - częściowo lub całkowicie - stworzenie pralni domowych i schronów prze­ 49 50 Na każdym osiedlu przewidzia­ no podstawówkę, przedszkole, żłobek i przychodnię lekarską. Oprócz tego, na terenie miasta wzniesiono Teatr Lu­ dowy, dwa bliźniacze kina (Świt i Świa­ towid), Szpital im. Stefana Żeromskie­ go. Pojawiły się także dwa stadiony (KS Wanda i KS Hutnik) i nieduży zalew z plażą przy ulicy Bulwarowej. Na osiedlu Szklane Domy, tuż przy głównej trasie przemarszowej Plac Centralny - Kombinat planowano postawić mało socjalistycz­ ny za to kojarzący się z kapitalizmem, jedenastopietrowy hotel Orbis. Nic dziwnego ze z czcisem również z tego projektu zrezygnowano . 52 VIII. Decydujące zderzenie 51 Historia dopisała gorzkie epizody do większości prób zrealizowania „nowego Eldorado". Wszystkie W. Komorowski "/'• <//.. s. 200. 51 A. Ptaszycka, op. cit., s. 358. R. Radłowska, op. cit. 52 R. Radłowska, op. cit. 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA �Michał Natęcz-Nienlewski 82 społeczności „idealne" realizujące w USA pomysły Owena i Cabeta rozpadły się po zaledwie paru la­ tach istnienia, bezradne wobec klęsk żywiołowych i wewnętrznej niezgody. Warunki przyrodnicze w Nueva Germania okazały się nie do pogodze­ nia z niemieckimi przyzwyczajeniami, a kolonia zaciągnęła górę długów. W parę lat po samobój­ stwie męża Elisabeth Fórster-Nietzsche porzuciła mieszkańców i pierwsze pokolenie „nadludzi". Fordlandia, wybudowana na wzór typowej ame­ rykańskiej mieściny, nie zapewniła mieszkańcom ochrony przed szkodnikami i chorobami tropikal­ nymi. Dodatkowym utrudnieniem były drobia­ zgowe zasady reguluiace życie według poglądów pomysłodawcy od programu kulmralnego po wegetariańskie menu W trudnych warunkach Amazonii stalv sie zapłonem buntu pracowników co wraz z orólna norazka nlantacii zakończyło sie zwinięciem interesu który zdazył iuz nochłonać ponad 10 milionów dolarów. W przeciwieństwie do tych eksperymentów, miasto przemysłowe realizowane jako sztanda­ rowy projekt planu sześcioletniego miało oparcie w ustroju tak samo podporządkowanemu ideolo­ gii komunistycznej. Mimo to, ciemna strona No­ wej Huty doczekała się komentarza w Poemacie dla dorosłych Adama Ważyka, przeczącym zresztą dotychczasowemu nastawieniu poety: Ze wsi, z miasteczek wagonami jadą zbudować hutę, wyczarować miasto, wykopać z ziemi nowe Eldorado, armią pionierską, zbieraną hałastrą tłoczą się w szopach, barakach, hotelach, człapią i gwiżdżą w błotnistych ulicach (...) Wielka migracja przemysł budująca, 53 A. Ważyk, Poemat dla dorosłych i inne wiersze, PIW, Warszawa 1956, s. 9. Poeta, mając pełną świadomość nie znana Polsce, ale znana dziejom, karmiona pustką wielkich słów, żyjąca dziko z dnia na dzień i wbrew kaznodziejom w węglowym czadzie, w powolnej męczarni, z niej się wytapia robotnicza klasa. Dużo odpadków. A na razie kasza. 53 Wtórował mu młody Ryszard Kapuściński, analizując temat zaplecza kulturalnego i rekre­ acyjnego Nowej Huty: „dwa maleńkie kina (oko­ ło 400 miejsc łącznie na 80 000 mieszkańców), ani basenu, ani boisk". I pytał: „Kto zatwierdził plan budowy miasta przewidujący dotąd tylko dwa małe kina, a za to wiele knajp?" . 54 IX. Idea i praktyka Można założyć, że na koncepcję Nowej Huty wpłynęły projekty miast idealnych i przemysłowych, idee miasta-ogrodu i miasta satelickiego. Oczywiście wszystkie w interpretacji socjalistycznej, a po części wręcz sowieckiej. W tej perspektywie Nowa Huta jawi się jako owoc konkremych prądów myślowych, permutacji ideologicznej komunizmu, skrzyżowa­ nia rozmaitych czynników kulturowych o zaska­ kującej niekiedy proweniencji. Została zbudowana w wyniku zewnętrznej decyzji politycznej. „Nowe miasto narzucało od początku swoim mieszkańcom «ideologie zamieszkiwania* z góry ustalony podział CZ9.SU- i przestrzeni Czasu - poprzez wypełnienie go obchodzonym, ( ') świętami oraz przestrzeń, - przez wsl^zan,eLwychm,e sc<<adorac ,>!'' zauważa Dorota Gut Gospodarcze p zeds,ewz,ec,e' na zamówienie Moskwy okazu sie być również eksperymentem SPO łecznymlednaLaokolemeetapyzaskoczyłyzarówno twórców miasta, jak , jego wrogów Wszystko dlatego 1 1 55 ie 54 R. Kapuściński, To też jest prawda o Nowej Hucie, „Sztandar Młodych" nr 234, 30.09.1955; cyt. za: utopijnego rodowodu Nowej Huty, umieszcza w tym http://www.kapuscinski.info/page/po_smierci/jezy k/l/kat/2/ samym utworze nazwisko Fouriera, którego wizja „morza txt/36, 07.09.2009. lemoniady" ziściła się jako system kłamstwa i odwracania 55 D. Gut, op. cit., s. 121. pojęć. BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Miasto dobrego losu. Ideowe korzenie koncepcji Nowej Huty że - jak twierdzi Michel Foucault - żaden projekt nie gwarantuje stałego porządku, bo zawsze jest możliwość sprzeciwienia się mu. Powołując się na francuskiego myśliciela, można zatem zdecydowanie odrzucić kon­ cepcję architektury determinującej lub wyzwalającej człowieka, jako że wolność jest praktyką (h liberté est une pratique) . Pod względem ideologicznym koncepcja poniosła więc prawdziwą klęskę, kiedy dzielnica stała się ośrod­ kiem strajków przeciw władzy i w obronie religijnego aspektu życia mieszkańców. W jednolitej siatce seman­ tycznej miasta zaczęły powstawać wyłomy. Najpierw w postaci placu pod budowę kościoła i słynnego Krzyża Nowohuckiego, który w kolejnych odsłonach pełnił tę funkcj ę przez pół wieku pomimo (z powodu ? ) wybu­ dowania w tym miej scu obiektu reprezentuj ącego j edną z instytucji władzy - szkoły . Następnym dysonansem była „Arka Pana" w Bieńczycach, formą nawiązująca do sztandarowej dla modernizmu kaplicy w Ronchamp projektu Le Corbusiera. Znakiem oporu wobec funda­ mentalnej dla miasta ideoloeii stała sie próba wysadzę ma pomnika Lenina a urwame mu stopy przełamało 56 57 83 nietykalność symbolu dominującego nad hutniczym miastem. Choć „kolos" nie runął, to socjalizm zo­ stał w symboliczny sposób pozbawiony stabilności. Ostatecznym zaprzeczeniem świeckiego charakteru starszej części dzielnicy stał się kościół Matki Boskiej Częstochowskiej na osiedlu Szklane Domy, budowa­ ny tuż przed tak zwaną „zmianą systemową". Nad Nową Hutą poj awiły się wieże kościelne, z których bij ą dzwony, a przez osiedla, zamiast pierwszomajowego pochodu przechodzi procesja Bożego Ciała-wszystko to wbrew planom pomysłodawców „pierwszego socj alistycznego miasta" w Polsce Ludowej . 58 Jednak w odróżnieniu od rozmaitych utopijnych projektów na świecie, społeczność dzielnicy nie roz­ padła się, apo przej ściu historycznych kryzysów, które dotknęły wielemiastwblokuwschodnim,NowaHuta nie przestała funkcjonować. Wprawdzie włączona w organizm „starego Krakowa" utraciła swą autono­ mię urbanistyczną, lecz w świadomości mieszkań­ ców zachowała swoją tożsamość. Ponadto zyskała wewnętrzną równowagę pomiędzy dwiema siłami: ideą i praktyką. City of Good Fate. Ideological Roots of the Concept of Nowa Huta The aim of this article is to present diversity of origins of Nowa Huta. The idea of the socialist city was a continuation of Utopian thinking about the society and the city. We can find the same thought in projects created by some great minds of Renaissance, as well as in English projects like garden cities and satellite towns (especially Howard's projects that were put into practice). The creators of Nowa Huta were inspired also by the examples of workers' estate in Poland and communist industrial cities. The main assumption was to shape a new kind of Soviet man by means of the architectural concept of the city. In this point Nowa Huta failed. In fact, it were the inhabitants who started to transform the town. 56 M. Foucault, Espace, savoir et pouvoir, [w:] D. Defert 57 Była to (zaprojektowana w duchu funkcjonalizmu) jedna i F. Ewald (red), Dits et écrits, 1954-1988, Gallimard, Paryż z tysiąclatek, które były częścią przygotowań do obchodów 1994, s. 275-276; cyt. za: M. Kwiek, Dylematy tożsamości. „Tysiąclecia Państwa Polskiego" organizowanych przez Partię Wokół autowizerunkufilozofaw powojennej myśli francuskiej, między innymi dla zmarginalizowania „Millenium chrztu Polski", Wydawnictwo Naukowe Instytutu Filozofii U AM, Poznań 1999, projektu Kościoła Katolickiego. W. Komorowski, op. cit, s. 209. s. 43. Według Kwieka sformułowanie Foucaulta, którego 58 oryginalne brzmienie podałem w nawiasie, pochodzi z jego strategii zmierzających do jej odzyskania i „uwłaszczenia". D. Gut, rozmowy z Rabinowem. op. cit, s. 120, 124. 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA Według Doroty Gut taka sakralizacja przestrzeni jest jedną ze � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dda00e998ee5d759db4ba7034e180323.pdf 7d7c05efa3a0a14db0ec609a2cb62212 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4610 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Subject The topic of the resource rzeźba ludowa Gier, Michał - rzeźbiarz ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4282 Title A name given to the resource Michal Gier, rzeźbiarz ludowy z Rybnej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1972 t.26 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1972 t.26 z.1:s.;33-46 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czajkowski, Jerzy Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jerzy Czajkowski MICHAŁ GIER - RZEŹBIARZ LUDOWY Z RYBNEJ W k o ń c u X I X i na p o c z ą t k u X X w . w zachodniej części K r a k o w s k i e g o ż y ł a i t w o r z y ł a c a ł a p l e j a d a r z e ź ­ biarzy l u d o w y c h , z k t ó r y c h w i ę k s z o ś ć b y ł a do n i e d a w n a nieznana. B a d a n i a t e r e n o w e p r o w a d z o n e przez M u z e u m Etnograficzne w K r a k o w i e w c i ą g u k i l k u ostatnich l a t pozwoliły na odkrycie nazwisk w i e l u rzeźbiarzy i i c h p r a c . I t a k n a t e r e n i e p o w . o l k u s k i e g o d z i a ł a ł o 10 t w ó r ­ c ó w , w W a d o w i c k i e m 2 1 , w O ś w i ę c i m s k i e m 3, a w C h r z a n o w s k i e m 16 *. S p o ś r ó d n i c h w i e l u z a s ł u g u j e n a opracowanie, a m i ę d z y i n n y m i M i c h a ł Gier. Rzadko z d a r z a ł o się, b y w k i l k a d z i e s i ą t l a t po ś m i e r ­ ci l u d o w e g o rzeźbiarza jego prace znajdowano we wsiach k i l k u p o w i a t ó w , j a k t o m i a ł o i m a miejsce w w y p a d k u G i e r a . D o d a j m y jeszcze, ż e d o t y c h c z a s o d ­ n a l e z i o n o p r z e s z ł o 80 r z e ź b t e g o a r t y s t y s t a n o w i ą c y c h b a z ę m a t e r i a ł o w ą niniejszego opracowania. Niewiele w i e m y o życiu M i c h a ł a Giera, a te k i l k a szczegółów, które z a c h o w a ł a tradycja wiejska, w n i e w y ­ starczającym stopniu n a ś w i e t l a jego osobowość. Urodził s i ę o n 2.X.1853 r . w R y b n e j w p o w . k r a k o w s k i m i t a m t e ż u m a r ł 19.IV.1929 r . ; p o c h o w a n y z o s t a ł n a m i e j s c o ­ w y m , c m e n t a r z u n a koszt g m i n y . Jego g r o b u nie o p a t r z y ł nikt najprostszym nawet krzyżykiem, m i m o że Gier przez c a ł e ż y c i e k r z y ż e r z e ź b i ł . 2 T r u d n o dziś określić, w j a k i c h w a r u n k a c h przebie­ gały jego lata dziecinne i m ł o d o ś ć . W i a d o m o t y l k o , ż e był trzecim z kolei dzieckim w rodzinie, po n i m uro­ d z i ł o s i ę jeszcze d w o j e , o s t a t n i e — w 1863 r . O d t e g o m o m e n t u u r y w a j ą s i ę zapisy d o t y c z ą c e jego r o d z i c ó w , dlatego t e ż nie w i a d o m o , j a k d ł u g o p r z e b y w a ł M i c h a ł w d o m u s w e g o ojca. P r a w d o p o d o b n i e d o ś ć s z y b k o z a c z ą ł on wędrować o proszonym chlebie p o okolicznych wsiach. N a j w c z e ś n i e j s z a znana n a m data p o b y t u w i n ­ n e j m i e j s c o w o ś c i p r z y p a d a n a o k . ,1875 r . ( C z u ł ó w ) . M o ż ­ na p r z y p u s z c z a ć , ż e p r z y c z y n ą o p u s z c z e n i a d o m u b y ł o u p o ś l e d z e n i e fizyczne r z u t u j ą c e na stosunki rodzinne. F i z j o n o m i a a r t y s t y b y ł a s i l n i e zeszpecona n i e n a t u r a l n i e dużą, w y w i n i ę t ą do g ó r y w a r g ą , od k t ó r e j u z y s k a ł on przydomek „ M i c h a ł e k w a r g a t y " . B r z y d o t a jego m u s i a ł a b y ć znaczna, skoro wzdryga.no s i ę j e ś ć z m i s k i , k t ó r e j poprzednio u ż y w a ł „ M i c h a ł e k " . B u d o w a jego ciała nie odbiegała jednak od normy. M i m o , że nie b y ł wysokie­ go w z r o s t u , t o j e d n a k n i e b y ł p o k r ę c o n y , j a k p r ó b u j ą go o p i s y w a ć n i e k i e d y m i e s z k a ń c y w s i , w k t ó r y c h „ M i ­ c h a ł e k " b y w a ł . Jest t o o p i n i a n i e p r a w d z i w a . Trzeba w z i ą ć p o d u w a g ę , ż e c i , k t ó r z y z a p a m i ę t a l i Giera, w i ­ d y w a l i g o j u ż j a k o c z ł o w i e k a starszego. Z r e g u ł y , p o z a charakterystyczną wargą powodującą bełkotliwą wymo­ w ę , i n f o r m a t o r z y n i e p o t r a f i ą p o d a ć k o n k r e t n y c h cech jego w y g l ą d u , a szczególnie w a d . N i e k t ó r z y ludzie zna­ jący „Michałka" wyrażają się o n i m jako o człowieku n i e s p e ł n a rozumu, t w i e r d z ą c j e d n o c z e ś n i e , ż e m i m o swe­ go u b ó s t w a b y ł c z ł o w i e k i e m d o b r y m i u c z c i w y m . J a k o dowód upośledzenia umysłowego podają przystrajanie przez „ M i c h a ł k a " swego kapelusza p ę k a m i k o l o r o w y c h w s t ą ż e k oraz p o w o ł u j ą s i ę n a jego w y p o w i e d ź , ż e w y ­ b i e r a s i ę za W i s ł ę d o n a r z e c z o n e j ( R y b n a ) . W i e l u m i e s z ­ k a ń c ó w rodzinnej w s i r z e ź b i a r z a jest zdania, ż e b y ł o n w zasadzie z d r ó w , t y l k o „ b r a k o w a ł o m u s i ó d m e j k l e p k i " . U p o ś l e d z e n i e fizyczne i z w y k ł e klepanie biedy nie p o z b a w i a ł o go j e d n a k h u m o r u . O d l u d z i n i e s t r o n i ł n a ­ w e t w ó w c z a s , g d y śmieli się z jego n i e u m i e j ę t n e j g r y na „ o r g a n k a c h " czyli ustnej harmonijce. Z w y k ł przy t y m m a w i a ć : „ M i c h a ł g r a ł , P a n Jezus s i ę z n i e g o ś m i a ł " . G d y z a ś z w r a c a n o m u u w a g ę , ż e b y p o s z e d ł d o s z p i t a l a ze swą brzydką wargą, wówczas odpowiadał: „po Panu B o ­ gu n i e bede p o p r a w i a ł " . S t r o n i ł natomiast „Michałek" od pracy, ale wszyscy m u to w y b a c z a l i j a k o c z ł o w i e k o ­ w i , k t ó r e g o t r a k t o w a n o „z p r z y m r u ż e n i e m o k a " . P u n k ­ t e m honoru jego b y ł o o d w d z i ę c z a n i e s i ę t y m , k t ó r z y p r z y j m o w a l i go n a n o c l e g i d a w a l i s t r a w ę . W s w o i m p o ­ j ę c i u m ó g ł s i ę n a j w ł a ś c i w i e j o d w d z i ę c z y ć przez r z e ź b i e ­ n i e ś w i ę t y c h p a t r o n ó w , co c z y n i ł s z y b k o i z z a p a ł e m . Niekiedy dostawał z a m ó w i e n i a na rzeźby określonych p a t r o n ó w o d l u d z i , k t ó r z y p o s i a d a l i t a k i e same i m i o n a . Ale i w t y m w y p a d k u g ł ó w n y m wynagrodzeniem b y ł p o s i ł e k d a w a n y p r z e z p e w i e n o k r e s czasu i k ą t d o s p a ­ nia w k o m o r z e l u b stodole. W czasie d ł u g i c h l a t s w e g o ż y c i a z a p r z y j a ź n i ł s i ę „Michałek" prawdopodobnie tylko z jednym człowie- I I . 1. W s i e , w k t ó r y c h p r z e b y w a ł M i c h a ł G i e r . I — p o w . O ś w i ę c i m ; I I — p o w . C h r z a n ó w : 1) P ł a z a , 2) B a b i c e , 3) O l s z y n y , 4) Jainkowlice, 5) i K w a c z a ł a , 6) G r ó j e c , 7) A l w e r n i a , 8) P o r ę b a Ż e g o t y , 9) Z a l a s , 10) M ł y n k a ; I I I — p o w . W a d o w i c e : 1) S p y t k o w & c e , 2) Z y g o d o w i c e , 3) R y e z ó w , 4) P ó ł w i e ś , 5) Ł ą c z a n y , 6) T ł u c z a ń ; I V — p o w . K r a k ó w : 1) R y b n a , 2) P r z e g i n i a D u c h o w n a , 3) O z u ł ó w e k , 4) C z u ł ó w , 5) M n i i k ó w , 6) O l s z a n i c a . .3.3 �k i e m . B y ł n i m mieszkaniec wsi Grójec w powiecie chrzanowskim, niejaki S t a n i s ł a w Mirocha. P r z y j a ź ń ta oparta była na wspólnych zainteresowaniach, gdyż w s p o m n i a n y M i r o c h a , z z a w o d u stolarz, z p a s j ą r z e ź b i ł figurki r ó ż n y c h ś w i ę t y c h . W p r z e c i w i e ń s t w i e jednak do G i e r a n i e d a r o w y w a ł s w y c h r z e ź b , lecz s p r z e d a w a ł j e na o d p u s t a c h w K a l w a r i i Z e b r z y d o w s k i e j . N i e w y k l u ­ czone, ż e obaj r z e ź b i a r z e z n a l i s i ę o d d z i e c k a , g d y ż M i ­ r o c h a u r o d z i ł s i ę w R y b n e j ( w 1864 г.), a o ż e n i ł s i ę w Grójcu. Michał Gier był dość częstym gościem u Sta­ n i s ł a w a Mirochy. Często razem „ m a j s t r o w a l i przy f i ­ gurkach", wspólnie popijali w ó d k ę , kiedy indziej z n ó w M i r o c h a r z e ź b i ł , a G i e r w t y m czasie w y g r y w a ł n a h a r ­ m o n i j c e stale t ę s a m ą m e l o d i ę . M i e s z k a ń c y G r ó j c a w y ­ żej o c e n i a j ą prace r z e ź b i a r s k i e G i e r a n i ż f i g u r k i M i r o ­ chy, k t ó r y i c h z d a n i e m nie w y s i l a ł się na realistyczne wykonawstwo drobnych e l e m e n t ó w . 8 Na wstępie wspomniałem, że rzeźby i wiadomości 0 M i c h a l e Gierze znane s ą na obszarze k i l k u p o w i a t ó w . W pow. k r a k o w s k i m odnaleziono je w Rybnej, Przegini Duchownej, Czułowie, C z u ł ó w k u , M n i k o w i e i Olszanicy. W pow. chrzanowskim prace Giera z n a j d u j ą się (lub znajdowały) w Babicach, Grójcu, Kwaczale, Zalasiu, P ł a ­ zie, P o r ę b i e , A l w e r n i i , M ł y n e e , O l s z y n a c h i . T a n k o w i c a c h , natomiast w W a d o w i c k i e m — w Ł ą c z a n a c h , Tłuczani, Zygodowicach, P ó ł w s i , Ł ę g u (przys. Ryczowa), Ryczowie 1 Spytkowicach. Dotychczas odnaleziono prace rzeźbiarza w 22 wsiach. Nie są to zapewne wszystkie miejscowości, na­ l e ż y j e d n a k s ą d z i ć , ż e te w s i e , k t ó r y c h d o t e j p o r y n i e przebadano, nie w y k r a c z a j ą poza r a m y t r ó j k ą t a , k t ó r e g o p o ł u d n i o w y w i e r z c h o ł e k stanowi w i e ś Zygodowice, na w s c h o d z i e O l s z a n i c a , n a z a c h o d z i e z a ś P ł a z a ( i l . 1). N a o b r z e ż a c h tego t r ó j k ą t a n i e o d n a l e z i o n o a n i p r a c G i e r a , ani też wieści o n i m w tutejszej tradycji. W y m i e n i a n e w y ż e j w s i e oraz sam K r a k ó w o d w i e d z a n y od czasu do M i c h a ł G i e r . I I . 2. Koronacja I I . 3. Adoracja Matki Boskiej, czasu przez r z e ź b i a r z a , t o t e n ś w i a t , poza k t ó r y G i e r j a k s i ę zdaje nie w y c h o d z i ł w c i ą g u c a ł e g o swego ż y ­ cia. N i e w ą t p l i w i e m i e j s c e m , do k t ó r e g o s t a l e w r a c a ł ze s w o i c h w ę d r ó w e k , b y ł a r o d z i n n a R y b n a , gdzie t e ż do n i e d a w n a z a c h o w a ł o s i ę n a j w i ę c e j jego prac. Z informacji w y n i k a , że przed laty nie b y ł o t a m prawie domu, w k t ó r y m nie z n a j d o w a ł y b y się rzeźbione p r z e z n i e g o ś w i ą t k i , p o s t a c i e p a t r o n ó w , „ M a r y j k i " czy pasyjki. Interesujące byłoby wyjaśnienie, jak „Michałek" d o s z e d ł do u m i e j ę t n o ś c i r z e ź b i e n i a i zdobycia uznania dla s w y c h prac u m i e s z k a ń c ó w Rybnej i okolicznych wsi. W e d ł u g jednej, m a ł o prawdopodobnej informacji , był kiedyś w Rybnej rzeźbiarz nazwiskiem Balsamski, u k t ó r e g o G i e r m i a ł się u c z y ć . Niestety, n i k t w i ę c e j nie potwierdza istnienia Balsamskiego w e w s i i nie m a też takiego nazwiska w aktach p a r a f i a l n y c h . W i e l u ludzi jest n a t o m i a s t zdania, ż e G i e r „ m i a ł t a l e n t sam od sie­ bie". I t o chyba jest najprawdziwsze, podobnie jak i w i a d o m o ś ć , że b y ł on a n a l f a b e t ą . Ostatni fakt znajduje odzwierciedlenie w prawie z u p e ł n y m b r a k u podpisów, d a t czy i n s k r y p c j i n a r z e ź b a c h G i e r a . T o z a ś z k o l e i u t r u d n i a ustawienie jego prac w kolejności chronolo­ gicznej, a t y m s a m y m o c e n ę r o z w o j u t w ó r c z e g o r z e ź ­ biarza. 1 5 S ą d z ą c z i n f o r m a c j i terenowych spora ilość rzeźb po­ chodzi z p o c z ą t k u X X w . , n i e k t ó r e z l a t jeszcze p ó ź ­ niejszych, a t y l k o w k i l k u w y p a d k a c h m o ż n a cofnąć się do l a t 7 0 - t y c h czy 80-tych u b i e g ł e g o w i e k u . Z a s t a n a w i a j ą c a jest jedna p ł a s k o r z e ź b a M a t k i Bos­ k i e j z D z i e c i ą t k i e m z o k . 1883 г., k t ó r a p o d w z g l ę d e m t e c h n i c z n y m s t o i n a w y s o k i m p o z i o m i e ( i l . 6). T r z e b a przy t y m p a m i ę t a ć , że artysta m i a ł w ó w c z a s zaledwie 30 l a t . W e d ł u g i n f o r m a c j i w ł a ś c i c i e l k i , „ M i c h a ł e k " w y ­ k o n a ł p ł a s k o r z e ź b ę n a s p e c j a l n e z a m ó w i e n i e , co m o ż e j u ż ś w i a d c z y ć o rozgłosie, j a k i m się cieszył j a k o r z e ź ­ biarz. Przez k i l k a d z i e s i ą t lat p ł a s k o r z e ź b a w i s i a ł a na Matki Boskiej, p ł a s k o r z e ź b a , d r e w n o p o l i c h r . , 23 X 29,5 c m , R y b n a , p o w . K r a k ó w . o b r a z z d r e w n i a n y m i r z e ź b a m i , p o l i c h r . , o k . 1875 г., 50 X 66,5 c m , C z u ł ó w , p o w . K r a k ó w . �M i c h a ł G i e r : I I . 4. Matka Boska z Dzieciątkiem, d r e w n o p o l i c h r . , 17,5 X 33 c m , R y b n a , p o w . K r a k ó w . I I . 5. Uciecz­ ka do Egiptu i Narodziny Jezusa, o b r a z z d r e w n i a n y m i r z e ź b a m i , p o l i o h r . , o k . 1875 г., 50,5 X 68 c m , C z u ł ó w ścianie nad k o m o d ą , a w i ę c na h o n o r o w y m miejscu. s z c z e g ó ł o w e g o o m ó w i e n i a j e j jeszcze w r ó c i m y . Do Z uzyskanych w i a d o m o ś c i oraz z z a r e j e s t r o w a n y c h w terenie prac M i c h a ł a G i e r a w y n i k a , że b y ł on r z e ź ­ biarzem niezwykle p ł o d n y m . Prawdopodobnie z o s t a w i ł po sobie s e t k i r ó ż n y c h r z e ź b , z czego j u ż t y l k o s t o s u n ­ k o w o n i e w i e l k a ilość p o z o s t a ł a na m i e j s c u . T w ó r c z o ś ć t a odznacza s i ę b o g a t ą t e m a t y k ą . S p o ś r ó d z n a n y c h r z e ź b pełnych i płaskorzeźb p r z e d s t a w i a j ą c y c h święte posta­ cie k o b i e c e w y m i e ń m y : 1) M a t k ę B o s k ą Różańcową, 2) M a t k ę B o s k ą z D z i e c i ą t k i e m , 3) S e r c e M a t k i B o s k i e j , 4) ś w . B a r b a r ę , 5) ś w . Z o f i ę , 6) ś w . S a l o m e e , 7) ś w . T e ­ r e s ę , 8) ś w . M a g d a l e n ę , 9) ś w . R o z a l i ę , 10) ś w . K a t a r z y ­ n ę , 11) ś w . H e l e n ę . B Postacie ś w i ę t e m ę s k i e r e p r e z e n t o w a n e są przez na­ stępujące przedstawienia: 1) C h r y s t u s a Biczowanego, 2) C h r y s t u s a p r z y s ł u p i e , 3) C h r y s t u s a Z m a r t w y c h w s t a ­ ł e g o , 4) C h r y s t u s a F r a s o b l i w e g o , 5) C h r y s t u s a w O g r ó j ­ cu, 6) Serce Jezusa, 7) U k r z y ż o w a n e g o , 8) ś w . J a n a N e ­ p o m u c e n a , 9) ś w . A n t o n i e g o z D z i e c i ą t k i e m , 10) ś w . F l o ­ r i a n a , 11) ś w . K a z i m i e r z a , 12) ś w . J ó z e f a z D z i e c i ą t k i e m , 13) ś w . S t a n i s ł a w a , 14) ś w . J a c k a , 15) ś w . F r a n c i s z k a , 16) ś w . M i k o ł a j a , 17) ś w . J a k u b a , 18) z a k o n n i k a w ha­ bicie z t r ą b k ą . W grupowych przedstawieniach tematyka rzeźb ogra­ n i c z o n a j e s t d o : 1) Ś w i ę t e j R o d z i n y , 2) p a s y j e k z M a r i ą i J a n e m p o d k r z y ż e m , 3) ś w . I z y d o r a z a n i o ł k a m i i w o ­ ł a m i , 4) a n i o ł a z a b i j a j ą c e g o d i a b ł a , 5) s z o p k i . Jeśli chodzi o p ł a s k o r z e ź b y o charakterze p r z e w a ż ­ nie dużych obrazów, to w y s t ę p u j ą tu wyobrażenia: 1) S e r c a Jezusa, 2) S e r c a M a t k i B o s k i e j , 3) M a t k i B o s ­ k i e j 2. D z i e c i ą t k i e m , 4) M a t k i B o s k i e j Szkaplerznej, 5) M a t k i B o s k i e j K a l w a r y j s k i e j , 6) K o r o n a c j i M a t k i B o s ­ k i e j , 7) Ś w i ę t e j R o d z i n y , 8) ś w . J ó z e f a z D z i e c i ą t k i e m , 9) ś w . A n n y S a m o t r z e ć , 10) C h r y s t u s a B i c z o w a n e g o , 11) A d o r a c j i M a t k i B o s k i e j , 12) U c i e c z k i do E g i p t u i 13) N a r o d z i n Jezusa. Z zachowanej tradycji wiadomo również, że Gier r o b i ł niekiedy r z e ź b i o n e l a s k i i t a b a k i e r k i , a czasem w y ­ k o n y w a ł też w i z e r u n k i l u d z i ż y j ą c y c h (np. w a c h m i s t r z a austriackiego). N i e k t ó r z y starsi m i e s z k a ń c y Rybnej pa­ miętają, jak pewnego razu „Michałek" wyrzeźbił Żyda — w ł a ś c i c i e l a t a m t e j s z e j k a r c z m y . U k o ń c z o n ą r z e ź b ę za­ w i e s i ł na gałęzi drzewa. O b r a ż o n y karczmarz w n i ó s ł s k a r g ę d o s ą d u . W czasie r o z p r a w y s ę d z i a z a p y t a ł G i e r a , d l a c z e g o t o z r o b i ł , n a co „ M i c h a ł e k " m i a ł o d p o w i e d z i e ć : „ j a p a n a s ę d z i e g o tez w y ż n ę " . M o ż n a b y s i ę d o m y ś l a ć że p r z y c z y n ą powieszenia r z e ź b y k a r c z m a r z a na drzewie b y ł a c h ę ć o ś m i e s z e n i a g o za z ł e t r a k t o w a n i e osoby b i e d ­ nego r z e ź b i a r z a . G i e r l u b i ł r ó w n i e ż c z e r p a ć t e m a t y z o t a c z a j ą c e g o go ż y c i a , p r z y c z y m p o d p a t r z o n e sceny s z k i c o w a ł o ł ó w k i e m na papierze, w d o m u zaś p r z e n o s i ł je na d r e w n o . Jako p r z y k ł a d m o ż e posłużyć opowiadanie jednej z kobiet w Rybnej, która widziała Giera rysującego gospodynię dojącą k r o w ę oraz dziecko b a w i ą c e się lalką. Obie sceny przedstaw '\ p ó ź n i e j G i e r w postaci p ł a s k o r z e ź b . W Przegini Duchownej opowiadają podobną historię z rzeźnikiem zabijającym świnię. Surowcem, z którego „Michałek" w y k o n y w a ł swe prace, b y ł o d r e w n o lipowe, a jako n a r z ę d z i u ż y w a ł r ó ż ­ nego r o d z a j u p i ł e c z e k oraz d ł u t e k . Te ostatnie b y ł y n a j ­ prawdopodobniej w ł a s n e j lub kowalskiej roboty. N i m i to w ł a ś n i e r z e ź b i ł G i e r postacie ś w i ę t y c h w y s o k i e od 35 �12 c m d o o k . 1 m , w w i ę k s z o ś c i j e d n a k t r z y m a ł s i ę miaru w granicach należy zaliczyć stojącym W u Matkę jej wypadku pół stóp metra. Boską Do (ok. (kapliczka płaskorzeźb największych 1 m) w z Dzieciątkiem Przegini Duchownej). wielkość postaci i ich w skrzyneczce nie n a s t r ę c z a ł y G i e r o w i ci. W y d a j e formatu, nej się jak jednak, że np. wy­ rzeźb żadnych najwcześniejsze dwie płaskorzeźby oprawa trudnoś­ były z kapliczki małego w Ryb­ ( i l . 2, 4). W p ó ź n i e j s z y c h z a ś l a t a c h s t o s o w a ł o n p r z e ­ ważnie wymiary w i ę k s z e , takie, jakie m i a ł y obrazy p o w ­ szechnie s p o t y k a n e w Ze w z g l ę d u na wiejskich domach. wspomniane wyżej trudności usyste­ matyzowania chronologicznego większości prac Giera nie­ ł a t w o jest d o k o n a ć analizy jego drogi niewątpliwe, że musiał w tej kilku mierze prac bardziej pewne, Matki nej, jakichkolwiek dokładnie rok Boskiej o k . 1883 rzeźbić z 1875, dwie najwcześniejszych wyrzeźbił zrobioną ich w Gier z po Babicach (pewne 1890 ok. r.) 1881 św. Jana Czułowa jako dato­ wykonaną stanowić jest do lub płaskorzeźbę z kapliczki tylko w to, że św. nie Jana mieszkańcy r. w y r z e ź b i ł Nepomucena, metrowej Ryb­ przykłady figurkę Niektórzy R y b n e j s ą z d a n i a , ż e G i e r p r z e d 1890 nież figurę mniej grupie tej, z wyżej oraz r. odniesieniu jest Zygodowie prawdopodobnie prac brak W wspomnianą Dzieciątkiem mogą Jest dziecka, ale W prace г., d w i e m a ł e p ł a s k o r z e ź b y które artystycznej. określony czas p o w s t a n i a . zamieścić ok. od danych. najwcześniejszych można wane na on rów­ wysokości, stojącą w kapliczce przy moście. Bardziej jednak wiary­ godne s ą i n f o r m a c j e m ó w i ą c e , iż G i e r t ę f i g u r k ę jedynie poprawiał Zresztą i uzupełniał brakujące fragmenty. M . G i e r . H . 6. Matka Boska, p ł a s k o r z e ź b a , d r e w n o p o l i c h r . , ok. 1883 г., 56 X 78 c m , Z y g o d o w i c e , p o w . W a d o w i c e . I I . 7. Matka Boska, d r e w n o p o l i c h r . , w y s . o k . 45 c m , L ą c z a n y , p o w . W a d o w i c e . I I . 8. Matka Boska, drewno p o l i c h r . , w y s . 42 c m , P r z e g i n i a D u c h o w n a , p o w . K r a k ó w . I I . 9. Sw. Wojciech, d r e w n o p o l i c h r . , 1907 г., w y s . 57,5 c m , Ryczów, pow. Wadowice. 36 �r z e ź b a ta o d b i e g a s w o i m c h a r a k t e r e m o d p r a c w a n y c h przez „ M i c h a ł k a " . wykony­ Obie m a ł e p ł a s k o r z e ź b y m i e s z c z ą c e s i ę w e w n ę k a c h wspomnianej k a p l i c z k i s p r a w i a j ą w r a ż e n i e j a k b y spe­ cjalnie do n i c h b y ł y r o b i o n e . J e d n a z n i c h , p r z e d s t a w i a ­ j ą c a k o r o n a c j ę M a t k i B o s k i e j , m a w y m i a r y 23 x 29,5 c m ( i l . 2), d r u g a z a ś , z w y o b r a ż e n i e m M a t k i B o s k i e j z D z i e ­ c i ą t k i e m na r ę k u , m a 17,5 c m s z e r o k o ś c i i 33 c m w y s o ­ k o ś c i ( i l . 3). P r a c e te m a j ą c h a r a k t e r w y p u k ł e g o r e l i e f u i wykonane są w p ł y t k a c h d r e w n i a n y c h o g r u b o ś c i 2 cm. W obu d e s k a c h a u t o r p o d k r e ś l i ł o b r a m o w a n i e k r a w ę d z i przez z a c h o w a n i e w y p u k ł o ś c i w s t o s u n k u d o t ł a . C z e g o ś podobnego nie z n a j d u j e m y p ó ź n i e j w ż a d n y m ze z n a n y c h jego o b r a z ó w p ł a s k o r z e ź b i o n y c h , a t o d l a t e g o , ż e s p o s ó b ich w y k o n a n i a o d b i e g a o d w s p o m n i a n y c h m a ł y c h o b r a z ­ k ó w reliefowych. W s p ó l n y m i e l e m e n t a m i w obu obraz­ kach są podobne k o r o n y n a g ł o w i e M a t k i Boskiej i nad n i ą . M a j ą one k s z t a ł t p o d o b n y do m i t r y . J e s t t o z r e s z t ą typ korony, k t ó r y w r ó ż n y c h w e r s j a c h p o w t a r z a się i w innych pracach Giera. P r z y j m u j ą c , że w y m i e n i o n e obraz­ k i rzeźbił Gier w m ł o d y m w i e k u , w i d a ć , że nie m i a ł większych trudności, skoro p o s t a ć Chrystusa przedsta­ w i ł w p r o f i l u , z a ś B o g a O j c a w p e ł n y m s k r ę c i e a ż do frontalnego u k ł a d u t w a r z y . W p r z e c i w i e ń s t w i e do Ko­ ronacji, M a t k a Boska z D z i e c i ą t k i e m na drugiej p ł a s ­ korzeźbie ma charakter bardziej statyczny. Od góry i 7 b o k ó w jest otoczona d r a p e r i ą , na k t ó r e j p r y m i t y w n i e wykonane głębokie ż ł o b k o w a n i a m a j ą n a ś l a d o w a ć swo­ bodne u k ł a d a n i e s i ę t k a n i n y . kiej Płaskorzeźba przedstawiająca K o r o n a c j ę M a t k i Bos­ nie w y r ó ż n i a s i ę u j ę c i e m f o r m a l n y m a n i t e ż r o z ­ I I . 10. Sw. Józef drewno polichr., w i ą z a n i e m p l a s t y c z n y m , g d y ż tego r o d z a j u o b r a z k i m a ­ l o w a n e l u b r z e ź b i o n e przez l u d o w y c h t w ó r c ó w w y s t ę p o ­ w a ł y nieraz w X I X w., a poza t y m m a j ą swoje o d z w i e r ­ ciedlenie w l i c z n y c h o l e o d r u k a c h , na k t ó r y c h zapewne w z o r o w a ł się t a k ż e M i c h a ł Gier. Natomiast płaskorzeźba M a t k i Boskiej z D z i e c i ą t k i e m wykazuje p e w n ą i n w e n c j ę t w ó r c y , m i m o że źródło jej t k w i r ó w n i e ż w popularnych w X I X w. obrazach l u d o w y c h i oleodrukach z przedsta­ w i e n i e m M a t k i Boskiej Gidelskiej. Praca Giera jest w z o ­ r o w a n a na g ó r n e j części takiego obrazu z p o m i n i ę c i e m drugorzędnych szczegółów. Obie p ł a s k o r z e ź b y b y ł y kilkakrotnie przemalowane, s t ą d ustalenie p i e r w o t n y c h k o l o r ó w n a s t r ę c z a t r u d n o ś ­ c i . N a j p r a w d o p o d o b n i e j p o c z ą t k o w o b y ł y one m a l o w a n e farbami klejowymi. Do g r u p y n a j w c z e ś n i e j s z y c h — j a k powiedziano w y ­ żej — należą dwa obrazy z C z u ł o w a o w y m i a r a c h 50,5 x 68 c m ( i l . 5) o r a z 50 x 66,5 c m ( i l . 3) p o c h o d z ą c e z jednego d o m u , gdzie d a w n i e j b y ł y zawieszone na l i ­ s t w i e w r a z z o b r a z a m i o l e o d r u k o w y m i . Obecnie nie m a ­ j ą one j u ż r a m z e w n ę t r z n y c h ze s z k ł e m . J e d e n z t y c h obrazów zawiera dwa tematy w układzie strefowym, t j . U c i e c z k ę do E g i p t u i s c e n ę b e t l e j e m s k ą , d r u g i z a ś A d o ­ r a c j ę M a t k i Boskiej w otoczeniu uskrzydlonych g ł ó w e k aniołków z klęczącymi postaciami zakonnika i zakonni­ cy. W o b u t y c h obrazach — w y k o n a n y c h n i e w ą t p l i w i e w t y m s a m y m czasie m o ż n a dostrzec z a r ó w n o w i e l e cech w s p ó l n y c h , j a k i p e w n e o d r ę b n o ś c i . W obu — tło s t a n o w i m a l a t u r a na papierze n a k l e j o n y m na deski. W j e d n y m i d r u g i m o b r a z i e u ż y ł G i e r do m a l o w a n i a farb olejnych. Podobny jest r ó w n i e ż sposób kolorowej z Dzieciątkiem, d r e w n o p o l i c h r . , w y s . 48 c m , A l w e r n i a , p o w . C h r z a n ó w . o k . 1881 г., w y s . 40 c m , B a b i c e , p o w . C h r z a n ó w . I I . 12. M a t k o Boska p o l i c h r . , 1907 г., w y s . 37,5 c m , Z y g o d o w i e e . U . 11. Sw. Różańcowa, Jan (?), drewno �dekoracji figurek, a w d u ż y m stopniu też styl w y k o n a ­ nia. N i e z m i e r n i e c i e k a w y jest przede w s z y s t k i m obraz 0 p o d w ó j n e j t r e ś c i , ś w i a d c z ą c y o t w ó r c z y m sposobie r o z ­ w i ą z a n i a p r o b l e m ó w k o m p o z y c y j n y c h ( i i . 5). N i e z n a j d u ­ j e m y d o n i e g o ż a d n e j a n a l o g i i , co ś w i a d c z y ł o b y n a k o ­ rzyść inwencji twórczej M i c h a ł a Giera. M o ż n a sądzić, że k o m p o z y c j a tego obrazu b y ł a w c z e ś n i e j p r z e m y ś l a n a . Po­ t w i e r d z a to z a r ó w n o d w u c z ę ś c i o w a m a l a t u r a tła, jak 1 p o z i o m a p o p r z e c z k a d z i e l ą c a oba t e m a t y , k t ó r a z o s t a ł a w y k o r z y s t a n a j a k o p e w n e g o r o d z a j u z a d a s z e n i e n a d sce­ n ą n a r o d z i n Jezusa. R z e ź b i a r s k a t e c h n i k a t e g o o b r a z u n o s i jeszcze w s z e l k i e c e c h y p r y m i t y w i z m u ludowego, w k t ó r y m r u c h j e d n y c h p o s t a c i p r z e p l a t a s i ę ze s z t y w ­ nością innych. Nie ma t u dbałości o szczegóły anato­ m i c z n e , co w p ó ź n i e j s z y c h p r a c a c h t e g o a r t y s t y s t a n i e się r e g u ł ą . P r z y p u s z c z a m , ż e o p i s a n a scena b e t l e j e m s k a n i e b y ­ ła p i e r w s z ą tego r o d z a j u p r a c ą . W R y b n e j z a c h o w a ł o się r ó w n i e ż k i l k a f i g u r e k s z o p k o w y c h w y s . 9—14 o m , b a r ­ dzo p r y m i t y w n y c h , ale j e d n o c z e ś n i e p o d o b n y c h w w y ­ glądzie i technice w y k o n a n i a . G ł ó w n y nacisk położony w n i c h jest na d e k o r a c j ę m a l a r s k ą ' . W drugim z wymienionych obrazów — Adoracji Matki Boskiej ( i l . 3) — p r y m i t y w i z m r z e ź b i a r s k i a u t o ­ r a m n i e j s i ę u w y d a t n i a , co w y n i k a z a p e w n e z f a k t u w z o r o w a n i a tego o b r a z u na p o d o b n y m j u ż i s t n i e j ą c y m . Gier m i a ł istotnie takie m o ż l i w o ś c i , g d y ż tego rodzaju przedstawienia, b ę d ą c e k o m p o z y c j ą p ł a s k o r z e ź b na tle m a l o w a n y m , w y s t ę p o w a ł y w R y b n e j i okolicy znacznie w c z e ś n i e j . Inwencja Giera polegała w t y m w y p a d k u na u p r o s z c z e n i u d e k o r a c j i , czego p r z y c z y n ą b y ł y p r a w ­ dopodobnie jego s k r o m n e m o ż l i w o ś c i w a r s z t a t o w e i za­ 8 Michał Gier: I I . 14. Chrystus I I . 13. przed sób wiedzy r z e ź b i a r s k i e j posiadanej w o w y m czasie. Należy zwrócić u w a g ę , że technika w y k o n a n i a Adoracji s t a n o w i z a p o w i e d ź coraz szybciej r o z w i j a j ą c y c h się u m i e ­ jętności rzeźbiarskich, które w latach następnych u w i ­ d o c z n i ą s i ę w w i e l u r z e ź b a c h , p ł a s k o r z e ź b a c h czy k o m ­ pozycjach r z e ź b i a r s k o - m a l a r s k i c h . Niewątpliwie szczytowym osiągnięciem stanie się p ł a s k o r z e ź b a , k t ó r ą G i e r w y k o n a ł na z a m ó w i e n i e w Z y g o d o w i c a c h m a j ą c o k . 30 l a t . D o r z e ź b i e n i a p o s ł u ż y ł y m u z ł ą c z o n e na k o ł k i d w i e l i p o w e deski g r u b o ś c i 6 cm, z k t ó r y c h w y d o b y ł on mocno w y p u k ł ą postać Matki B o s k i e j z D z i e c i ą t k i e m n a r ę k u ( i l . 6). D u ż y f o r m a t o b r a ­ zu i g r u b o ś ć deski p o z w o l i ł y m u na r e a l i s t y c z n e p o ­ t r a k t o w a n i e t w a r z y przedstawionych osób. Z w r a c a j ą przy tym u w a g ę oczy, a z w ł a s z c z a m a ł e u s t a o w y r a ź n y m profilu, które znajdujemy również w później rzeźbionej postaci M a t k i Boskiej w Ł ą c z a n a c h . „ M i c h a ł e k " uwy­ d a t n i ł n i e t y l k o g a ł k i oczne, ale w y d o b y ł jeszcze o k r ą g ł y k s z t a ł t t ę c z ó w k i i ź r e n i c y . L e k k i e u w y p u k l e n i e oczu w i ­ doczne jest j u ż w n a j w c z e ś n i e j s z y c h jego p r a c a c h , m o ż ­ na j e d n a k p r z y p u s z c z a ć , ż e d o p i e r o w y k o n a w s t w o w d u ­ ż y m f o r m a c i e p o z w o l i ł o m u na opanowanie techniki i z e ź b i e n i a oczu, k t ó r e p ó ź n i e j n a w e t w n i e w i e l k i c h r z e ź ­ b a c h b ę d z i e j u ż stale u w y p u k l a ł . W a r t o t e ż z w r ó c i ć u w a ­ g ę na n i e m a l fotograficzne p o d o b i e ń s t w o t w a r z y m a t k i i d z i e c k a , z c z y m b ę d z i e m y s i ę s p o t y k a ć o d t e g o czasu w e w s z y s t k i c h r z e ź b a c h g r u p o w y c h . P o n a d t o na obu t w a ­ rzach nie u w i d a c z n i a się r ó ż n i c a w i e k u . W p ó ź n i e j s z y m o k r e s i e „ M i c h a ł e k " p o t r a f i ł sobie p o r a d z i ć z t y m p r o b ­ lemem n a d a j ą c dzieciom bardziej owalny kształt twarzy. Płaskorzeźba, o której mowa, była z całą pewnością w z o r o w a n a b ą d ź na j a k i e j ś d u ż e j r z e ź b i e k o ś c i e l n e j , b ą d ź Chrystus przed Piłatem, d r e w n o p o l i c h r . , p r z e d 1910 г., w y s . 24 o m , R y c z ó w , p o w . W a d o w i c e . Piłatem, d r e w n o p o l i c h r . , pocz. X X w . , w y s . 35 c m , R y b n a , p o w . K r a k ó w . I I . 15. Matka Boska z Dzieciątkiem, d r e w n o p o l i c h r . , w y s . 27,5 c m , Z a l a s , p o w . C h r z a n ó w . �też na d u ż y m o b r a z i e o l e o d r u k o w y m . W n i o s e k t a k i n a ­ s u w a się n i e o d p a r c i e , j e ś l i z w r ó c i ć u w a g ę n a s p o s ó b w y ­ konania k o r o n na g ł o w i e M a r i i i D z i e c i ą t k a , j a k i na d e k o r a c j ę szat i k o r o n . N i e w ą t p l i w i e d u ż a p ł a s z c z y z n a o b i e k t u (56 x 78 c m ) d a w a ł a w i ę k s z ą s w o b o d ę t w ó r c y . W niektórych partiach p o k r y ł ją Gier swobodnym w y ­ p u k ł y m reliefem o wzorze g e o m e t r y c z n y m i r o ś l i n n y m , w innych zaś z a s t o s o w a ł relief w g ł ę b n y . Ten d r u g i j e d ­ nak m a z n a m i o n a p r y m i t y w i z m u , j a k b y b y ł w y k o n a n y n o ż e m . O w a swego r o d z a j u n i e k o n s e k w e n c j a ś w i a d c z y ­ łaby, że r z e ź b i a r z e k s p e r y m e n t o w a ł , s z u k a ł r ó ż n y c h ś r o d ­ k ó w dotychczas m u o b c y c h . R e l i e f o w e w y p u k ł e d e k o r o ­ w a n i e szat m o t y w a m i r o ś l i n n y m i i g e o m e t r y c z n y m i z n a j ­ d u j e m y jeszcze n a j e d n e j r z e ź b i e w y k o n a n e j k i l k a l u b kilkanaście lat później. Prawdopodobnie d u ż a praco­ chłonność p o w o d o w a ł a , że u n i k a ł tego sposobu dekoracji. P r z y k ł a d e m jej m o ż e b y ć r z e ź b a M a t k i Boskiej z k a p ­ l i c z k i w Ł ą c z a n a c h . Czas p o w s t a n i a r z e ź b y n i e j e s t b l i ­ żej o k r e ś l o n y . S t y l o w o w i ą ż e s i ę o n a z o p i s a n ą w y ż e j p ł a s k o r z e ź b ą ; ta sama jest p o w a ż n a , t r ó j k ą t n a w k s z t a ł ­ cie t w a r z i a n a l o g i c z n e o z d o b i e n i e w y p u k ł y m r e l i e f e m b r z e g ó w p ł a s z c z a i s p o d n i e j s z a t y ( i l . 7). H i e r a t y c z n ą p o ­ w a g ę p o d k r e ś l a d o d a t k o w o s z t y w n o ś ć postaci, k t ó r e j nie narusza l e k k i e s f a ł d o w a n i e d o l n e j p a r t i i s u k n i . R z e ź b a ta ze w z g l ę d u n a n i e w i e l k ą g r u b o ś ć d e s k i , z k t ó r e j j ą wykonano, i r ó w n o ścięty rewers jest j e d n o c z e ś n i e p r z y ­ kładem przejściowej formy pomiędzy płaskorzeźbą a rzeźbą pełną. Tę s a m ą formę ma rzeźba Madonny z Dzieciątkiem z Przegini Duchownej, k t ó r a powstała p r a w d o p o d o b n i e n a p o c z ą t k u X X w . ( i l . 8), i i n n e . N i e sądzę jednak, b y G i e r c z ę s t o w y k o n y w a ł f r o n t a l n i e za­ komponowane, bardzo p ł a s k i e , l u ź n o s t o j ą c e r z e ź b y , k t ó ­ M i c h a ł G i e r : I I . 16. I I . 17. Sw. Rozalia, re k o n c e p c y j n i e w i ą z a ł y s i ę z u m i e s z c z a n i e m t a k i c h p r a c w r a m a c h i t w o r z e n i e m z n i c h o b r a z ó w ( i l . 26). Reliefowana p ł a s k o r z e ź b a M a t k i Boskiej z Dzieciąt­ k i e m ( i l . 6), b ę d ą c n i e w ą t p l i w i e d u ż y m o s i ą g n i ę c i e m t e c h ­ n i c z n y m Giera, nie otwiera jednak j a k i e g o ś nowego eta­ p u w jego twórczości. W y k a z u j e natomiast możliwości w y n i k a j ą c e z t a l e n t u a r t y s t y . Z tego samego m n i e j w i ę ­ cej c z a s u p o c h o d z i z B a b i c r z e ź b a ś w . J a n a (?), w y s o ­ k o ś c i 40 c m , k t ó r e j t e c h n i k a r z e ź b i a r s k a j e s t c h a r a k t e ­ r y s t y c z n a d l a p r z e w a ż a j ą c e j c z ę ś c i p r a c G i e r a ( i l . 11). T y p o w a jest m a ł a g ł o w a ś w i ę t e g o , w ł o s y zaznaczone d r o b n y m i c i ę c i a m i , g ę s t e , o s t r e ż ł o b k o w a n i e szat, n o i o c z y w i ś c i e h i e r a t y c z n o ś ć c a ł e j postaci. W r z e ź b i e tej w y b i j a s i ę s z c z e g ó l n i e b o g a t e s f a ł d o w a n i e szat o z r ó ż n i ­ c o w a n y m r y t m i e , co o b s e r w u j e m y r ó w n i e ż w f i g u r z e ś w . J ó z e f a z k a p l i c z k i w A l w e r n i i ( i l . 10). T e n o s t a t n i z a ­ c h o w u j ą c s p o k o j n ą p o s t a w ę jest znacznie m n i e j statycz­ n y od ś w . Jana. W dalszej t w ó r c z o ś c i G i e r a w i d o c z n e są okresy, w k t ó r y c h w y k o n y w a n e przez niego f i g u r k i p r z y p o m i n a j ą g i p s o w e ( i l . 9, 12). P o t e m z a ś j a k b y c o f a ł się w technicznych u m i e j ę t n o ś c i a c h , a w ó w c z a s rzeźby j e g o p r z y b i e r a j ą c h a r a k t e r t y p o w o l u d o w y , czego p r z y ­ k ł a d e m j e s t n i e w i e l k a (24 c m ) f i g u r k a C h r y s t u s a w c i e r ­ niowej koronie, odzianego w d ł u g ą s u k n i ę , stojącego p r z e d P i ł a t e m ( i l . 13). O s z c z ę d n o ś ć ś r o d k ó w w y r a z u w i ­ doczna jest s z c z e g ó l n i e w u k s z t a ł t o w a n i u w ł o s ó w , k t ó r e w b r e w swoim zwyczajom potraktował rzeźbiarz jako jed­ nolitą m a s ę . Wspomnianego Chrystusa w y k o n a ł Gier p r z e d 1910 r. w R y c z o w i e , n a t o m i a s t z n a c z n i e w c z e ś n i e j ­ sza f i g u r k a M a t k i B o s k i e j , w y s o k o ś c i z a l e d w i e 27,5 o m , z Jezusem s t o j ą c y m u jej stóp, prezentuje w y ż s z y po­ z i o m t e c h n i k i r z e ź b i a r s k i e j ( i l . 15). I n t e r e s u j ą c e j e s t t u Sw. Józef z Dzieciątkiem, d r e w n o p o l i c h r . , 1907 г., w y s . 36,5 c m , Z y g o d o w i c e , p o w . W a d o w i c e . d r e w n o p o l i c h r . , w y s . 46 c m , Ł ę g , p o w . W a d o w i c e . I I . 18. U c h w y t l a s k i z p o s t a c i ą ś w . J a k u ­ ba, d r e w n o , 1928 г., w y s . r z e ź b y 21 c m , R y b n a , p o w . K r a k ó w . 17 39 �z a r ó w n o zachowanie symetrii u k ł a d u całej postaci M a t ­ k i Boskiej, j a k i jej szat, na k t ó r y c h f a ł d y z l e w e j s t r o ­ ny o d p o w i a d a j ą f a ł d o m z p r a w e j . O d p o w i e d n i o w y w a ­ żone proporcje p o w o d u j ą , że wzniesiona r ę k a Jezuska nie b u r z y zasadniczego u k ł a d u . I d e n t y c z n e p r z e d s t a w i e ­ nie M a t k i B o s k i e j ( w y s . 26 c m ) z J e z u s e m , r ó ż n i ą c e s i ę od w y ż e j o p i s a n e g o n i e c o t y l k o p r y m i t y w n i e j s z y m wy­ konaniem, znane jest r ó w n i e ż z Olszanicy, przy czym m o ż n a j e d a t o w a ć na k o n i e c X I X w . Z kapliczki w Przegini D u c h o w n e j znana jest taka sama k o m p o z y ­ c j a t e m a t u , p o d o b n i e w y k o n a n a w s z c z e g ó ł a c h , ale p o ­ s t a ć M a t k i B o s k i e j m a o k . 1 m w y s o k o ś c i . P r z y k ł a d y te ś w i a d c z ą , ż e G i e r l u b i ł w i e l o k r o t n i e p o w t a r z a ć te s a m e t e m a t y bez z m i a n y u k ł a d u , p r o p o r c j i i s z c z e g ó ł ó w de­ k o r a c y j n y c h . N a d m i e ń m y jeszcze, ż e z R y b n e j z n a m y p o d o b n ą f i g u r k ę M a t k i B o s k i e j ( w y s . 65 c m ) , a l e bez Jezusa . R z e ź b a ta r ó ż n i się od w s p o m n i a n y c h p r e c y ­ zją wykonania, w szczególności — d o k ł a d n i e wycyzelo­ w a n ą t w a r z ą oraz m o c n o p o d k r e ś l o n ą s m u k ł o ś c i ą p o s t a ­ ci. Z w r a c a j ą przy t y m u w a g ę r ę c e , k t ó r e we w s z y s t k i c h o b i e k t a c h tego r o d z a j u s ą d u ż e i r a c z e j prymitywnie rzeźbione. 9 1 0 T r u d n o w y j a ś n i ć , j a k i e b y ł y p r z y c z y n y tego, ż e G i e r o s i ą g n ą w s z y d o j r z a ł o ś ć r z e ź b i a r s k ą w y k o n y w a ł co p e w i e n czas p r a c e d o s y ć p r y m i t y w n e . Z t r a d y c j i w i a d o m o , ż e n i e k i e d y r z e ź b i ł on w e d ł u g w z o r ó w c z e r p a n y c h z m a ­ łych lub dużych o b r a z ó w oleodrukowych, kiedy indziej zaś p r a c o w a ł tworząc z pamięci. M o ż n a przypuszczać, że to w ł a ś n i e p o w o d o w a ł o p o w s t a w a n i e z j e d n e j s t r o n y p o p r a w n y c h p o d w z g l ę d e m r z e m i e ś l n i c z y m , ale mało e f e k t o w n y c h f i g u r e k r ó ż n y c h ś w i ę t y c h ( i l . 12, 16), a z d r u ­ giej — r z e ź b o w i e l e bardziej i n t e r e s u j ą c y c h , k t ó r e n o ­ M i c h a ł G i e r : I I . 19. Serce Matki Boskiej, Ew. Zofia z córkami, drewno polichr., szą znamiona jego w ł a s n e g o stylu. F i g u r k i utrzymane w typie gipsowych ś w i ę t y c h p o w s t a w a ł y zapewne w ó w ­ czas, g d y r z e ź b i ł o n p o r a z p i e r w s z y j a k i ś t e m a t , p o t e m z a ś p r a c o w a ł bez p o d k ł a d u w z o r c o w e g o i w t e d y w ł a s n a fantazja p o d s u w a ł a m u r ó ż n e r o z w i ą z a n i a plastyczne. S t ą d też w ś r ó d serii p o d o b n y c h r z e ź b z n a j d u j e m y egzem­ plarze r ó ż n i ą c e się od i n n y c h pod w z g l ę d e m formalnym. Należy liczyć się z t y m , że gdy Gier osiągnął już w i e k starszy, w ó w c z a s precyzja w y k o n a n i a m o g ł a u n i e ­ go z a n i k a ć . N i e zawsze b y ł on w t e d y w stanie t r z ę s ą c ą się r ę k ą c i ą g n ą ć r ó w n e , d ł u g i e cięcia. Niestety, z n a j ­ późniejszego okresu znana jest w ł a ś c i w i e tylko jedna r z e ź b a . J e s t to l a s k a , k t ó r e j r ę k o j e ś ć s t a n o w i figurka ś w . J a k u b a ( i l . 18). Gier w y r z e ź b i ł ją dla m i e s z k a ń c a R y b n e j , J a k u b a K r a m a r c z y k a , w o s t a t n i m r o k u swego ż y c i a . S a m a f i g u r k a m a w y s o k o ś ć 21 c m . P r z e d s t a w i o n y święty ubrany jest w k a p o t ę i melonik, a pod p a c h ą t r z y m a k s i ą ż k ę . R z e ź b a jest dość p r y m i t y w n a i p o t w i e r ­ dza t o , co w y ż e j p o w i e d z i a n o o m o ż l i w o ś c i a c h u t r a t y precyzji w ostatnich latach życia rzeźbiarza. W ten s p o s ó b s t a r a ł e m się p r z e d s t a w i ć — w m i a r ę możliwości — najistotniejsze przejawy rozwoju t w ó r c z o ś ­ c i M i c h a ł a G i e r a . N i e d a w a ł o t o j e d n a k s p o s o b n o ś c i do omówienia wszystkich interesujących szczegółów jego sztuki rzeźbiarskiej. Najlepiej m o ż n a to uczynić analizu­ j ą c n i e k t ó r e t e m a t y w i e l o k r o t n i e przez a r t y s t ę p o w t a ­ rzane. S ą to r z e ź b y p r z e d s t a w i a j ą c e kobiece postacie ś w i ę t e , a przede w s z y s t k i m tzw. „ M a r y j k i " ( M a t k a Bos­ ka), postacie ś w i ę t e m ę s k i e z n a j c i e k a w s z y m ś w . Janem N e p o m u c e n e m n a czele, k r u c y f i k s y i p a s y j k i , a p o n a d t o różne przedstawienia w formie płaskorzeźb i obrazów. Podstawową cechą stylową „Maryjek" i innych d r e w n o p o l i c h r . , pocz. X X w . , w y s . 42 c m , C z u ł ó w e k , p o w . K r a k ó w . U . 20. w y s . o k . 30 c m , R y b n a , p o w . K r a k ó w . I I . 2 1 . Sw. Kazimierz, drewno p o l i c h r . , w y s . o k . 45 c m , R y b n a . �ś w i ę t y c h niewiast r z e ź b i o n y c h przez G i e r a b y ł o w y d ł u ­ ż e n i e p o s t a c i , w k t ó r e j s t o s u n e k w i e l k o ś c i g ł o w y do c a ­ łości da s i ę w y r a z i ć u ł a m k i e m 1/7 l u b 1/8. R z a d z i e j n a ­ tomiast z d a r z a ł y s i ę f i g u r y p r z y s a d z i s t e ( i l . 19), w k t ó ­ rych p o w y ż s z e proporcje u j m u j e się s t o s u n k i e m liczbo­ w y m 6 — i , a w y j ą t k o w o 4,5—1 ( M a t k a B o s k a z n a l e z i o n a w Grójcu). P r a w i d ł o w e proporcje częściej widoczne są w p o s t a c i a c h m ę s k i c h . Bez w z g l ę d u j e d n a k n a p r o p o r c j e , dla p r a c G i e r a c h a r a k t e r y s t y c z n a j e s t n a o g ó ł z w a r t a k o m p o z y c j a b r y ł y , co w y s t ę p u j e s z c z e g ó l n i e m o c n o w rzeźbie ś w . Z o f i i z c ó r k a m i (Rybna). P r a c ę t ę n a l e ż y za­ liczyć do n a j b a r d z i e j u d a n y c h r z e ź b „ M i c h a ł k a " ( i l . 20). W y d ł u ż e n i a f i g u r y d o k o n y w a ł Gier przez silne p o d ­ niesienie s t a n u . W y s t ę p u j e t o s z c z e g ó l n i e w r z e ź b a c h p o ­ staci k o b i e t f o r m o w a n y c h s t a t y c z n i e z l e k k i m p r z e g i ę ­ c i e m i c h do t y ł u i u w y p u k l e n i e m w c e n t r a l n e j c z ę ś c i frontalnej. Najcelniejszym p r z y k ł a d e m takiego u j ę c i a jest rzeźba M a t k i Boskiej R ó ż a ń c o w e j p o c h o d z ą c e j z Ryczow a ( i l . 22) i f i g u r k a ś w . J a n a N e p o m u c e n a z R y b n e j (il. 24). Analizując sposób wykonania t w a r z y przez „Mi­ chałka", ł a t w o s t w i e r d z i ć , że s t o s o w a ł on k i l k a w a r i a n ­ tów dających odmienne efekty. W n i e k t ó r y c h twarzach m o ż n a s i ę d o p a t r y w a ć a n a l o g i i do p e w n y c h r z e ź b k o ś ­ c i e l n y c h ( i l . 8), n a j c z ę ś c i e j j e d n a k r y s y s ą w y r a z i s t e , z w ł a s z c z a nos i o c z y ( i l . 10). M i e w a ł G i e r o k r e s y , g d y o d s t ę p o w a ł od tej zasady i r z e ź b i ł t w a r z e o w y k r o j u o w a l n y m z p r z y m k n i ę t y m i o c z a m i ( n p . i l . 24). O b l i c z a te, m i m o w y r a ź n i e z a z n a c z o n y c h r y s ó w , s p r a w i a j ą w r a ­ ż e n i e m a r t w y c h . D o t e j g r u p y r z e ź b n a l e ż y Sw. Kazi­ mierz i Sw. Zofia z R y b n e j , Sw. Jan Nepomucen, Sw. Mikołaj o r a z Zakonnik z krzyżem i t r ą b k ą z kapliczki w K w a c z a l e . Czas i c h p o w s t a n i a j e s t n i e s t e t y nieznany. J e ś l i chodzi o p e w n e szczegóły, to w ś r ó d r z e ź b k i Boskiej i innych świętych zasadnicze r o z w i ą z a n i a . W j e d n y m z nich autor głowę stóp, rzeźbionej w postaci c h u s t ą drugim nakrytą. W takich r o n ą (Matka t ó w (Sw. Rozalia), Np. w Sw. pole do rzeźbie nieraz czały (wys. 50 c m ) ma głowę ko­ kwia­ się ściśle s c h e m a t ó w Boskiej włosy z Łączan długości Barbara z Przegini Duchownej długości 33 c m . W ł o s y te nie lub wiankiem z c m ) w ł o s y o s i ą g a j ą 38 c m d ł u g o ś c i , Matka (wys. ikono­ opadające dawały (wys. Boska 33,5 kaskadą 56 z Kwa- cm, 58 c m ; do głowę popisu rzeźbiarskiego Matki dwa okrywał nieraz aż pozostawiał przystrajał Barbara) trzymając Duże opadającą rozwiązaniu razach Boska, graficznych. włosy. zaś Mat­ niewiast widoczne są zaś św. 1908 r . ) — kryją całe plecy l u b z n a c z n ą i c h część, f a k t u r a w ł o s ó w jest d r o b n a i gęsta, a przeważnie także falista ( i l . 25). Tę ostatnią c e c h ę w y d o b y w a ł a r t y s t a przez r y t m poprzecznych w g ł ę ­ bień. Niekiedy chcąc nie dolny brzeg w ł o s ó w zapewne zaznaczyć pleców włosami wycinał poszczególne stanowiło jedną on w pasma. z cech zęby, Okrywa­ stylowych prac Giera. Niewykluczone, że przeniósł on ten z postaci krzyżem, która w s z y s t k i c h znanych p r z y p a d k a c h p o k r y t a jest jakby we św. Magdaleny płaszczem z gęstych Długie, do klęczącej pod element włosów. ramion doczne są r ó w n i e ż na sięgające sfalowane włosy większości rzeźb różnych postaci m ę s k i c h . W jednej z prac p r z e d s t a w i a j ą c e j Chry­ stusa p r z y s ł u p i e o z d o b i ł G i e r jego g ł o w ę w ł o s a m i , re okrywają barki, przy czym została powycinana w trójkątne Zdaje w się, że jedynie dolna krawędź wi­ świętych któ­ włosów zęby (rzeźba z Łączan). rzeźbach wyobrażających św. M i c h a ł G i e r : I I . 22. Matka Boska Różańcowa, d r e w n o p o l i c h r . , pocz. X X w . , w y s . 41 c m , R y c z ó w , p o w . W a d o w i c e . I I . 23. Zakonnik (?), d r e w n o p o l i c h r . , w y s . 42 c m , K w a c z a ł a , p o w . Chrzanów. I I . 24. Sw. Jan Nepomucen, drewno p o l i c h r . , w y s . 45 c m ; I r z e ź b a •— X I X / X X w . , R y b n a ; I I r z e ź b a — Ł ą c z a n y , p o w . W a d o w i c e . �Jana odstępował „Michałek" od długich falistych sów. W większości s w y c h prac s t a r a ł się on tył rzeźby, stąd nie chusty ściętej ciach męskich bywał rodzaj dzimy w dbałość o włosy trójkątnie lub wyraźne czy p ó ł o k r ą g ł o . odpowiednikiem chust w rzeźb św. Jacka pokaza­ W tym p e l e r y n k i l u b szeroki k o ł n i e r z , ubiorach wło­ wykańczać posta­ miejscu który w i ­ i ś w . Jana Nepo­ mucena. Inny charakterystyczny szczegół k o s t i u m o l o g i c z n y to kołnierzyk pod szyją, k t ó r y w r z e ź b a c h kobiet jest czę­ sto z ą b k o w a n y . N i e k i e d y ( n p . w r z e ź b i e ś w . R o z a l i i z Ł ę ­ gu, i l . 17) j e s t o n d z i u r k o w a n y , co m a w a ć haft. O t y m , ż e Gier z w r a c a ł haftowaną, świadczą wszystkie św. Jana Nepomucena; ubrany, tem oraz rękawy ażurowym zapewne uwagę rzeźby na przedstawiające dół komży, w którą pokrywał rzeźbiarz p r z e d s t a w i o n y m przez wanie drewna. Niewykluczone, że w imito­ dekorację święty jest bogatym głębokie haf­ dziurko­ przypadku kołnie­ rzyków mógł Gier sięgnąć po wzory z kobiecych koszul noszonych rzeźbach ówcześnie, tym bardziej, m o ż n a by się d o p a t r y w a ć że w również niektórych innych ele­ m e n t ó w stroju ludowego. P r z e w a ż n i e t r z y m a ł się on j e d ­ nak s c h e m a t ó w obrazki bogato zebranie nadania 24), k i e d y są niekiedy wyciągnięcie element sztywną i ręki, wyłącznie spokojną postaci. U w i d a c z n i a się to św. Mikołaja których lub zwykle k o l a n a i t p . ( i i . 11, 17, zaś stanowią nie w przedstawieniach ( i l . 24), szaty wynikają r u c h u przez uzasadniony wyrzeźbionej mucena rzeźby kościelne więc wysunięcie indziej nie stąd Sute s f a ł d o w a n i a rzeźbie szat r ę k a m i , dekoracyjny, stawą kultowej, drapowane. z chęci 19, n a r z u c o n y c h przez o treści powaga i ś w . Jana jest po­ szczegól­ przez Nepo­ to jakby pozorowana. Osobną wiano, grupę stanowią rzeźb, których krucyfiksy i do t e j p o r y n i e pasyjki. r z e ź b i o n y jest j e d y n i e u k r z y ż o w a n y zaś pod U r z y ż o w a n y m stoi M a r i a dzy n i m i k l ę c z y ś w . M a g d a l e n a d u ż e ilości k r u c y f i k s ó w i to prawdopodobnie zachowane i pasyjek Chrystus, w drugich (więcej tych młodości. 42 mię­ wykonywał drugich) Analizując stwierdzić, że p r a w i e wszystkie r z e ź b y p o s t a c i n a l e ż ą c y c h do t e j s c e n y m a j ą f o r m ę I I . 25. S p o s ó b oma­ pierwszych ze ś w . J a n e m , a ( i l . 26). G i e r od wczesnej okazy m o ż n a W potraktowania włosów w stan- d a r y z o w a n ą . K i e d y ona p o w s t a ł a i na c z y m b y ł a w z o ­ r o w a n a , t r u d n o w tej c h w i l i dociec, t a k j a k nie m o ż n a się k u s i ć o p r ó b ę chronologicznego usystematyzowania k r u c y f i k s ó w i pasyjek. Odnosi się t y l k o w r a ż e n i e , że jed­ ne b y ł y s t a r a n n i e j r z e ź b i o n e , z w i ę k s z y m n a k ł a d e m c z a ­ su i p r a c y , i n n e z a ś p o p r o s t u s z y b c i e j . N i e w ą t p l i w i e G i e r p o ś w i ę c i ł w i ę c e j energii samej po­ staci U k r z y ż o w a n e g o w y d o b y w a j ą c w niej m u s k u l a t u r ę nóg, r ą k i brzucha. Mocno r o z b u d o w y w a ł r ó w n i e ż klat­ k ę p i e r s i o w ą z a r y s o w u j ą c ż e b r a ż ł o b k o w a n i a m i przecho­ d z ą c y m i t a k ż e przez plecy. C h a r a k t e r y s t y c z n y dla prac G i e r a jest. s i l n i e z a z n a c z o n y ł u k o d d z i e l a j ą c y miękką p a r t i ę b r z u c h a o d ż e b e r oraz s t a r a n n i e modelowana d r o b n a t w a r z o o s t r y c h r y s a c h ( i l . 27). Z p r a w e j s t r o n y przechylonej w t y m k i e r u n k u g ł o w y widoczny jest zaw­ sze j e d e n k o s m y k w ł o s ó w , p o d c z a s g d y r e s z t a w ł o s ó w z t y ł u g ł o w y jest pofalowana ( t e c h n i k ą o p i s a n ą w y ż e j ) . G ł o w ę otacza c i e r n i o w a k o r o n a , j a k b y z k i l k u w a ł k ó w , z n a b i t y m i kolcami. P e r i s o n i u m jest najczęściej dopa­ sowane do k s z t a ł t ó w ciała, udrapowane w k i e r u n k u p o ­ z i o m y m i z w i ą z a n e na p r a w y m b o k u w w ę z e ł , spod k t ó ­ rego s p ł y w a j ą aż do k o l a n bogato p o f a ł d o w a n e k o ń c e przepaski. Sporadycznie o d s t ę p o w a ł Gier od sztywnego raczej p o w t a r z a n i a r y t m u f a ł d na p e r i s o n i u m . P o ś w i a d ­ cza t o p r z y k ł a d Ukrzyżowanego z K w a c z a ł y , na k t ó r y m przepaska b i o d r o w a posiada z a r ó w n o w ę z e ł boczny, j a k i drugi na ś r o d k u w k s z t a ł c i e k o k a r d y z j e d n y m k o ń c e m opuszczonym w dół. W zdecydowanej w i ę k s z o ś c i p r z y p a d k ó w k r z y ż jest w y k o n a n y z m i ę k k i e g o drewna, sporadycznie z a ś z d ę ­ bowego. K r z y ż osadzony jest — t a k j a k wszystkie inne rzeźby — w podstawce. W y s o k o ś ć k r z y ż a z p o d s t a w k ą b y w a r ó ż n a , o d 53 d o 93 c m . K o ń c e j e g o r a m i o n o z d a ­ biał artysta k u l k a m i l u b w y c i n a ł w kształcie trójliścia. N a p i s I N R I u m i e s z c z a ł G i e r na osobnej p ł y t c e o bardzo r ó ż n y c h f o r m a c h , zawsze j e d n a k przeniesionych z k o ś ­ cielnych k r z y ż y . D o t y c z y to r ó w n i e ż pasyjek, gdzie w y ­ sokość f i g u r e k u s t a w i o n y c h na podstawce nie przekra­ cza 29 c m . Z n a c z n i e m n i e j s z a j e s t t y l k o p o s t a ć ś w . M a g ­ daleny, k t ó r a k l ę c z y na j e d n y m l u b na obu kolanach. F i g u r k i M a r i i i ś w . J a n a u s t a w i o n e s ą s z t y w n o , ze w z r o ­ k i e m s k i e r o w a n y m w p r z e s t r z e ń i n i e m a j ą w sobie n i c rzeźbach Michała Giera. �M i c h a ł G i e r : I I . 26. Pasyjka, d r e w n o p o l i c h r . , pocz. X X w . , w y s . 64 c m , R y b n a , p o w . K r a k ó w . d r e w n o ze ś l a d a m i p o l i c h r . , pocz. X X w . , w y s . 32,5 c m , R y b n a . z ekspresji b ó l u . W ł a ś c i w e p r o p o r c j e t y c h r z e ź b b y ł y na o g ó ł z a c h o w a n e , r y s y t w a r z y o r a z s z a t y m o d e l o w a n e m i ę k k o . R y t jest t u znacznie p ł y t s z y niż w p o z o s t a ł y c h r z e ź b a c h , co w y n i k a ł o z s i l n i e j s z e g o s y n t e t y z o w a n i a f o r ­ my. W trakcie omawiania twórczości M i c h a ł a Giera k i l ­ kakrotnie w s p o m i n a ł e m o p ł a s k o r z e ź b a c h j a k o o d r ę b n e j formie jego prac. I l o ś ć p ł a s k o r z e ź b , z a r ó w n o z a c h o w a ­ n y c h , j a k i tych, o k t ó r y c h w i e m y , ż e b y ł y , j e s t d a l e k o mniejsza o d ilości p e ł n y c h r z e ź b . N i e m n i e j , kilkanaście płaskorzeźb ś w i a d c z y , że ten rodzaj prac wcale nie sta­ nowił marginesu twórczości artysty. W s a m y m Ryczowie b y ł y co n a j m n i e j 4 p ł a s k o r z e ź b i o n e o b r a z y z p r z e d s t a ­ wieniami M a t k i B o s k i e j i Serca Jezusa, w P r z e g i n i s t w i e r d z o n o i c h 5, w C z u ł o w i e j e s t j e d n a p ł a s k o r z e ź b a (oprócz 2 o b r a z ó w opisanych w c z e ś n i e j ) , w k i l k u i n n y c h wsiach znajdujemy po j e d n y m t a k i m obrazie. Płaskorzeźby Giera dają się ująć w dwie grupy for­ malne. J e d n ą s t a n o w i ą prace w y k o n a n e w g r u b y m m a ­ teriale d r z e w n y m p o z w a l a j ą c y m na u z y s k i w a n i e bardzo w y p u k ł e g o l u b w k l ę s ł e g o r e l i e f u ( i l . 6), w d r u g i e j z a ś grupie mieszczą się prace o bardzo p ł y t k i m , nieraz p ł a s ­ k i m reliefie w y n i k a j ą c y m 0 grubości I I . 27. Ukrzyżowany, z surowca, k t ó r y m b y ł a kilkunastu milimetrów. By otrzymać deska większe p ł a s z c z y z n y , s t o s o w a ł G i e r d w i e d e s k i d o s t a w i o n e do s i e ­ bie i ł ą c z o n e k o ł e c z k a m i . Ł ą c z e n i e to b y ł o t a k ścisłe, że dziś jeszcze, kiedy deski się popaczyły i porozsychały, nie zawsze jest ono w i d o c z n e na p i e r w s z y r z u t oka. K o m p o z y c y j n i e p ł a s k o r z e ź b y s ą b a r d z o z w a r t e ( i l . 28, 30), bez w z g l ę d u na to, czy t e m a t pracy stanowiła n a p o s t a ć , czy w i ę c e j . W i d a ć t o m i ę d z y i n n y m i n a korzeźbie Annę z Przegini Samotrzeć konwencji, Wskazuje koracja zapewne Nie można Chrystusa 29). P r a c a ta ujęta. innej wypukłej z założenia ozdobienie natomiast tego powstała rzeźbie. sukni. De­ uboga, jej w sposób powiedzieć prawdopodobnie o w dysponował co w płasko­ ok. tym w ma­ Babicach 1900 „ M i c h a ł k a " jest najbardziej Rzeźbiarz św. znanej pierwotnego, Biczowanego z kapliczki 1 z wszystkich rzeźb rycznie na w s u k n i jest j e d n a k bardzo Gier przewidywał rzeźbie (il. mocno prawdopodobnie larski. przedstawiającej ta, u t r z y m a n a wzorowana to charakter rzeźbiarska wynikało którym była na Duchownej ( i l . 30). P r a c a jed­ płas­ r. suma­ wypadku g r u b y m m a t e r i a ł e m , ale p r a w d o p o d o b n i e ś w i a d o m i e zre- 43 �z y g n o w a ł z możliwości swobodnego w g ł ę b i a n i a się w t w o r z y w o i plastycznego w y d o b y c i a szczegółów. S w o i m z w y c z a j e m r e a l i s t y c z n i e p o t r a k t o w a ł g ł o w ę , ale b r y ł ę k o r p u s u p o z o s t a w i ł w zasadzie n i e r o z p r a c o w a n ą . P r z y k ł a d e m bardzo p ł a s k i e g o sposobu p o t r a k t o w a n i a p ł a s k o r z e ź b y jest M a t k a Boska Szkaplerzna znaleziona w R y c z o w i e ( i l . 31). A n a l o g i c z n e o b r a z y z n a n e s ą z k a ­ pliczek i d o m ó w p r y w a t n y c h C z u ł o w a , Ryczowa, S p y t k o ­ wic i Przegini Duchownej. Rzeźbiarskie wykonanie te­ go r o d z a j u p r a c o g r a n i c z a ł o s i ę p r z e d e , w s z y s t k i m d o wyprofilowania b r z e g ó w oraz bardzo p ł y t k i e g o wydo­ bycia reliefem w k l ę s ł y m i w y p u k ł y m tych e l e m e n t ó w , k t ó r e s k u t k i e m u p r o s z c z e ń nie z a t r a c a ł y realnego cha­ r a k t e r u . A u t o r z d a w a ł sobie s p r a w ę , ż e m o ż e w t e n s p o ­ s ó b p o t r a k t o w a ć p a l c e , r ę c e , w ł o s y czy n a w e t z a ł a m a ­ n i e szat. B a ł s i ę n a t o m i a s t , ż e n i e w y d o b ę d z i e w y p u k ­ ł o ś c i nosa i u s t oraz w k l ę s ł o ś c i o c z o d o ł ó w . S t ą d t e ż t e partie p o z o s t a w i a ł c a ł k o w i c i e p ł a s k i e , puste, z przezna­ c z e n i e m do u z u p e ł n i e n i a m a l a r s k i e g o . J e s t i n t e r e s u j ą c e , ż e t e n r o d z a j p ł a s k o r z e ź b o g r a n i c z a s i ę t y l k o do t r z e c h t e m a t ó w (tyle znamy), t j . r ó ż n y c h wersji M a t k i Boskiej, Serca Jezusa i ś w . J ó z e f a z D z i e c i ą t k i e m . M o ż n a b y przypuszczać, że w z o r e m dla tych prac b y ł y obrazy oleo­ d r u k o w e , co z k o l e i u t r u d n i a ł o u z y s k a n i e p e ł n e j p l a ­ stycznej f o r m y w y r a ż o n e j w m i a r ę m o ż l i w o ś c i r e a l i s t y c z ­ nie, do czego z r e s z t ą k o n s e k w e n t n i e G i e r d ą ż y ł . N i e m o ż n a jednak w y k l u c z a ć innego p i e r w o w z o r u t y c h ż e p r a c , j a k i m m o g ł y b y ć p o p u l a r n e za c z a s ó w G i e r a o b r a ­ zy M a t k i B o s k i e j C z ę s t o c h o w s k i e j z p ł a s k o m a l o w a n y m i t w a r z a m i M a r i i i Jezusa o d z i a n y c h w s z a t y z m a s y p l a ­ stycznej bogato r e l i e f o w a n i j . prac Osobnego o m ó w i e n i e Giera. T y l k o jedna M i c h a ł G i e r : I I . 28. Matka 1. 29. Chrystus przed 44 wymaga problem ze z n a n y c h r z e ź b Boska, Piłatem polichromii nie została p r z e z i c h a u t o r a p o m a l o w a n a . J e s t t o l a s k a ze ś w . J a ­ k u b e m ( i l . 18). S ą d z ę , ż e r z e ź b i a r z u c z y n i ł t o r o z m y ś l ­ nie, j a k o ż e f a r b a i t a k z o s t a ł a b y s z y b k o zniszczona w trakcie u ż y w a n i a l a s k i . Natomiast wszystkie inne p r a c e s ą p o l i c h r o m o w a n e l u b m a j ą n a sobie ś l a d y f a r b świadczących o ich d a w n y m z e w n ę t r z n y m wyglądzie. K w e s t i a , o k t ó r e j m o w a , nie ł a t w a jest do w y j a ś n i e n i a , albowiem w i e l u ludzi o b s e r w o w a ł o , j a k Gier strugał swo­ je r z e ź b y , ale n i k t nie m o ż e z c a ł ą p e w n o ś c i ą s t w i e r d z i ć , że w i d z i a ł , j a k on m a l o w a ł . Z d w u m i e j s c o w o ś c i (Czułów, Ryczów) posiadamy nawet informacje, jakoby kto inny m a l o w a ł surowe rzeźby Giera. Istnieje jednak w i e ­ le p r z e s ł a n e k i d r o b n y c h f a k t ó w , k t ó r e r a z e m z e s t a w i o ­ ne p o z w a l a j ą n a w y s n u c i e w ł a ś c i w e g o w n i o s k u . A oto one: n 1) j e d n a z m i e s z k a n e k R y b n e j ( K a t a r z y n a G a u d y n l a t 80) t w i e r d z i , ż e w i d z i a ł a u G i e r a p ę d z e l k i w ł a s n e j r o b o t y . P o n a d t o i n f o r m u j e , ż e c h o d z i ł o n do K r a k o w a po farby, g d y ż na w s i nie m o ż n a b y ł o i c h dostać. Z a k ł a d a ­ j ą c , ż e te dane są p r a w d z i w e , nie m u s i m y i c h k o m e n ­ tować; 2) p o w y ż e j s t w i e r d z i ł e m , ż e w s z y s t k i e p r a c e G i e r a są malowane. G d y b y p r z y j ą ć , że k t o i n n y je m a l o w a ł , w ó w c z a s w ś r ó d dużej ilości zachowanych rzeźb musia­ ł y b y się z n a l e ź ć p r z y n a j m n i e j pojedyncze egzemplarze nie malowane; 3) G i e r c z ę s t o p r z e b y w a ł u S t a n i s ł a w a Mirochy v/ G r ó j c u , k t ó r y — j a k t o s t w i e r d z o n o — z c a ł ą p e w ­ nością m a l o w a ł swoje f i g u r k i . R z e ź b y M i r o c h y są m a ­ lowane w odmienny sposób niż u Giera. G d y b y więc „ M i c h a ł e k " nie m a l o w a ł sam, w ó w c z a s przynajmniej n i e k t ó r e r z e ź b y n o s i ł y b y n a sobie ś l a d y p ę d z l a M i r o c h y . N a t o m i a s t nasza analiza p o l i c h r o m i i d o w o d z i , ż e nie w i - p ł a s k o r z e ź b a , d r e w n o p o l i c h r . , w y m . o b r a z u : 30 X 44,5 c m , P r z e g i n i a D u c h o w n a w e w n ę c e k a p l i c z k i , p ł a s k o r z e ź b a , d r e w n o p o l i c h r . , o k . 1900 г., B a b i c e . �dać nawet prób naśladownictwa stylu Mirochy przez Giera; 4) a n a l i z o w a n e p r a c e „ M i c h a ł k a " p o c h o d z ą z r ó ż n y c h wsi. M i m o rzuca się dzaj m a l o w a n i a . N i e to da w oczy się analogiczny styl i tego w y t ł u m a c z y ć ro­ tym, że autor r z e ź b w y k o n y w a ł j e w j e d n y m m i e j s c u ( t a m , gdzie w t y m czasie p r z e b y w a ł ) , a g d z i e i n d z i e j n o s i ł d o malo­ wania. J e ś l i b y zaś dekoracje m a l a r s k i e b y ł y d z i e ł e m n y c h l u d z i (co w y n i k a ł o b y ze stałych wówczas różnice m u s i a ł y b y być wędrówek in­ Giera), widoczne; 5) n i e k t ó r e p r a c e G i e r a b y ł y r z e ź b i o n e z m y ś l ą o m a ­ larskim wydobyciu pewnych szczegółów (il. 31). Jest wątpliwe, by r z e ź b i a r z m ó g ł p o z o s t a w i a ć o k r e ś l o n e m e n t y do w y k o ń c z e n i a malarskiego k o m u frag­ innemu. Sądzę, że na podstawie p o w y ż s z e g o w y w o d u m o ż e ­ my już twierdzić, że M i c h a ł Gier b ę d ą c rzeźbiarzem był jednocześnie m a l a r z e m swoich prac. N a t o m i a s t i n ­ formacje m ó w i ą c e o m a l o w a n i u przez i n n y c h d a d z ą s i ę w y t ł u m a c z y ć f a k t e m , i ż w i e l e r z e ź b n o s i n a sobie ś l a d y w t ó r n e g o m a l o w a n i a , co m o g ł o b y ć b ł ę d n i e i n t e r p r e t o ­ w a n e przez n i e k t ó r y c h i n f o r m a t o r ó w , j a k o b y G i e r r z e ź ­ bił, a k t o i n n y m a l o w a ł . P o m i m o to n i e w y k l u c z a m , że pojedyncze r z e ź b y m ó g ł m a l o w a ć k t o i n n y . W za­ kresie a n a l i z o w a n e g o m a t e r i a ł u u w a g a t a d o t y c z y t y l k o j e d n e j p ł a s k o r z e ź b y z n a l e z i o n e j w Z y g o d o w i c a c h ( i l . 6), k t ó r ą G i e r r o b i ł na specjalne z a m ó w i e n i e . W y k o n a ł j ą ze w s z y s t k i m i s z c z e g ó ł a m i p o d w z g l ę d e m r z e ź b i a r s k i m , ale p o l i c h r o m i a w y d a j e s i ę p r z e k r a c z a ć j e g o m o ż l i w o ś c i . Oględziny i sondy w y k a z a ł y , że d r e w n i a n a p o w i e r z c h n i a obrazu z o s t a ł a pokryta gruntem kredowym, odkryte p a r t i e c i a ł a p o c i ą g n i ę t o f a r b ą o l e j n ą , d o szat u ż y t o s r e b ­ ra i złota p ł a t k o w e g o p o ł o ż o n e g o na p u l m e n c i e , z a ś k o ­ rony w y k o n a n o t a k i m samym srebrem lazerowanym kraplakiem. Opisana technika dekoracji powierzchnio­ wej wymaga odpowiedniego p r z y g o t o w a n i a warsztatu, j a ­ k i m z całą p e w n o ś c i ą nie m ó g ł Gier d y s p o n o w a ć . 1 2 N o r m a l n i e stosowana przez G i e r a t e c h n i k a m a l a r s k a p o l e g a ł a na p o k r y c i u c a ł e j d r e w n i a n e j p o w i e r z c h n i k l e ­ j e m stolarskim, na k t ó r y n a k ł a d a ł on g r u n t olejny, a na­ stępnie m a l o w a ł f a r b ą olejną. W n i e k t ó r y c h rzeźbach tylna strona b y ł a bardzo cienko g r u n t o w a n a , a w p e w ­ nych miejscach w ogóle p o z b a w i o n a g r u n t u i m a l o w a ­ na w s p o s ó b o s z c z ę d n y . S p o r a d y c z n i e u ż y w a ł G i e r f a r b temperowych k ł a d z i o n y c h na cienki g r u n t k r e d o w y (il. 28, 30). N i e b y ł a o b c a r z e ź b i a r z o w i r ó w n i e ż l a z e r u n k o w a t e c h n i k a , co w i d a ć m . i n . n a r z e ź b i e Matki Boskiej z Dzieciątkiem z P r z e g i n i D u c h o w n e j ( i l . 8). R z a d k o j e d ­ n a k poza t w a r z a m i s t o s o w a ł t e n r o d z a j m a l o w a n i a , g d y ż — j a k m o ż n a s ą d z i ć — b y ł na ogół z w o l e n n i k i e m r ó w ­ nego n a k ł a d a n i a f a r b o z d e c y d o w a n y c h k o l o r a c h , bez światłocieni. S t ą d biele k o n t r a s t u j ą z b ł ę k i t e m , czerwie­ n i ą czy z i e l e n i ą . G a m a k o l o r y s t y c z n a p a l e t y G i e r a b y ł a raczej u b o g a i w a r u n k o w a n a b a r w a m i s p o t y k a n y m i n a j powszechniej. Z w y c z a j e m G i e r a b y ł o mocniejsze p o d ­ kreślenie farbą kształtu tych szczegółów, k t ó r e uprzed­ nio w y d o b y ł d ł u t e m , a t a k ż e o k o n t u r o w y w a n i e b r z e g ó w szat z ł o t ą f a r b ą . Najciekawsze efekty malarskie o d k r y w a m y jednak nie w r z e ź b a c h lecz w o b r a z a c h z p ł a s k o r z e ź b a m i p r z y ­ b i t y m i do t ł a . W e w s z y s t k i c h z n a n y c h przypadkach o b r a z y te z o s t a ł y w t ó r n i e p r z e m a l o w a n e w c a ł o ś c i l u b w c z ę ś c i Z m i e n i a ł o to w d u ż y m s t o p n i u p i e r w o t n e z a ­ łożenia kolorystyczne autora. W obrazie p r z e d s t a w i a j ą ­ cym s c e n ę U c i e c z k i do E g i p t u i N a r o d z i n Jezusa p a p i e ­ rowe tło w dolnej części z o s t a ł o przemalowane. T r ó j k ą ­ ty w g ó r n y c h rogach b y ł y srebrne, obecnie są c i e m n o ­ niebieskie. Szaty o s ó b d a w n i e j k o l o r u s r e b r n e g o i z i e ­ lonego p r z e m a l o w a n o n a pomarańczowo i czerwono ( i l . 5). W d r u g i m z o b r a z ó w , k t ó r e g o t e m a t e m j e s t A d o ­ r a c j a ( i l . 3), t ł o s t a n o w i c i e n k i k a r t o n . G i e r p o m a l o w a ł M i c h a ł G i e r : I I . 30. Sw. Anna Samotrzeć, płaskorzeźba, d r e w n o p o l i c h r . , w y m . 37 X 49 c m , P r z e g i n i a D u c h o w n a . j e na k o l o r c i e m n o g r a n a t o w y , obecnie m a ono b a r w ę u l t r a m a r y n y . Suknia M a t k i Boskiej b y ł a pierwotnie cy­ n o b r o w a , o b e c n i e r ó ż o w a , z a ś j e j szata w i e r z c h n i a i k u ­ l a z i e m s k a (obecnie g r a n a t o w e ) , na k t ó r e j stoi M a t k a B o s k a , oraz s u k i e n k a Jezusa (obecnie czerwona) b y ł y srebrne. Gier otoczył M a t k ę B o s k ą jedynie d e k o r a c j ą z g w i a z d e k , t e n z a ś , k t o obraz o d n a w i a ł , w z b o g a c i ł ca­ ł o ś ć o ż ó ł t ą a u r e o l ę ze z ł o t y m i p r o m i e n i a m i w o k ó ł g ł o ­ w y i całej postaci. Jak w i d a ć w i ę c , różnice kolorystycz­ ne p o m i ę d z y s t a n e m p i e r w o t n y m i o b e c n y m w o b u o b r a ­ z a c h s ą z n a c z n e . R ó w n i e ż o b r a z ze ś w . A n n ą S a m o t r z e ć ( i l . 30) z o s t a ł p r z e m a l o w a n y , parzy c z y m największych z m i a n k o l o r ó w d o k o n a n o n a szacie ś w i ę t e j , n a t o m i a s t f a r b a n a ł o ż o n a po raz d r u g i na dno s k r z y n k i p o o d p a d a ła o d s ł a n i a j ą c m a l a t u r ę tła z i e l o n ą w dolnej, a niebies­ k ą w g ó r n e j p o ł o w i e . N a tle n i e b i e s k i m są d w a zielone drzewka. Dekorację uzupełniającą stanowią czerwone i ż ó ł t e faliste p r o m i e n i e na c a ł e j p o w i e r z c h n i o b r a z u oraz ż ó ł t e k r o p k i ( w g r u p a c h po trzy) obok p n i drzew. D e k o r a c j a k r o p k o w a w i d o c z n a jest t a k ż e na s u k n i i z e w ­ nętrznej ramie. S u k n i ę podzielił Gier pod w z g l ę d e m ma­ l a r s k i m na trzy części. Ś r o d k o w a , zielona, oddziela b o k i o k a r m i n o w y m k o l o r z e , na k t ó r y c h d o d a t k o w y element zdobniczy s t a n o w i ą ł u k i z l i n i i c i ą g ł y c h oraz k r o p e k . W t r a k c i e o d n a w i a n i a o b r a z u m a l a r z d a ł na cokole n a ­ pis „S. A n n a " , k t ó r e g o p r z e d t e m nie b y ł o . N a j p r a w d o ­ p o d o b n i e j t a k ż e i n w o k a c j a do ś w . J ó z e f a , k t ó r ą z n a j d u ­ j e m y n a k a p l i c z c e ze S p y t k o w i c , p o c h o d z i z o k r e s u r e ­ nowacji malarskiej, gdyż — j a k przypuszczamy — Gier b y ł a n a l f a b e t ą . Nie m o ż n a w y k l u c z y ć , że w pewnych w y p a d k a c h m ó g ł o n d a w a ć n a p i s y n a t e j s a m e j zasadzie, j a k to c z y n i ł N i k i f o r K r y n i c k i na s w y c h obrazkach. Z t e ­ go rodzaju przerysowanymi prawdopodobnie literami ( s y m b o l M a r i i ) m a m y do czynienia na szkaplerzach obra­ z u p o c h o d z ą c e g o z R y c z o w a ( i l . 31). P o d o b n i e j e s t z n a ­ p i s e m I N R I na k a ż d y m k r z y ż u . 45 �Dokonana analiza prac M i c h a ł a Giera pozwala wnios­ k o w a ć n i e t y l k o o j e g o t w ó r c z o ś c i a r t y s t y c z n e j , ale t a k ­ ż e o j e g o o s o b o w o ś c i . Ż y c i e p o s t a w i ł o go n a n a j n i ż s z y m szczeblu w i e j s k i e j d r a b i n y s p o ł e c z n e j . N i e k o r z y s t n e w a ­ r u n k i m a t e r i a l n e nie p o z w o l i ł y m u na p o d n i e s i e n i e się na w y ż s z y s t o p i e ń w tej h i e r a r c h i i , b y ć m o ż e z r e s z t ą sam do tego nie d ą ż y ł . P e ł n a swoboda, n i e s k r ę p o w a n i e żadnymi konwenansami społecznymi i towarzyskimi od­ p o w i a d a ł y jego usposobieniu, t y m bardziej, że p o s i a d a ł on b o g a t ą w y o b r a ź n i ę . W y r a z e m tego jest szeroki w a c h ­ larz tematyczny i f o r m a l n y w y k o n a n y c h prac. Dzięki t w ó r c z e j w y o b r a ź n i nie z a p r z e s t a w a ł szukania n o w y c h f o r m . Na drodze ciągłych d o ś w i a d c z e ń r z e ź b i a r s k i c h do­ s z e d ł d o d u ż e j p e r f e k c j i r z e m i e ś l n i c z e j , co n i e w ą t p l i w i e o d p o w i a d a ł o odbiorcom jego sztuki. C z ę s t o j e d n a k od­ s t ę p o w a ł od u t a r t y c h s p o s o b ó w r z e ź b i e n i a , w r a c a j ą c po o k r e s a c h o d t w a r z a n i a z k o n k r e t n y c h w z o r ó w do k o m p o ­ nowania w e d ł u g swoich pojęć estetycznych. M i m o nie­ w ą t p l i w e j standaryzacji niektórych grup rzeźb, wszyst­ kie prace Giera utrzymane są w konwencji ludowej, a w większości widoczny jest t a k ż e w ł a s n y styl rzeźbiarza. M i c h a ł G i e r : I I . 31. Matka Boska Szkaplerzna, r z e ź b a , d r e w n o p o l i c h r . , pooz. X X w . , 5 0 X 6 0 c m , płasko­ Ryczów. P r z e w a ż a j ą c a część życia M i c h a ł a Giera p r z y p a d ł a na okres silnego z a p o t r z e b o w a n i a w s i na p r z e d m i o t y k u l ­ t u d e w o c y j n e g o . T e n f a k t d e t e r m i n o w a ł do p e w n e g o stopnia poczynania Giera, a j e d n o c z e ś n i e sprzyjał rozwo­ j o w i jego talentu. O g ó l n i e t w ó r c z o ś ć jego n a l e ż y ocenić pozytywnie, a z d ł u g i e g o ł a ń c u c h a poszczególnych prac można w y b r a ć rzeźby i płaskorzeźby o wysokich walo­ rach artystycznych. T r u d n o się p o k u s i ć o wskazanie miejsca, j a k i e z a j m u j e G i e r w szeregu X I X - w i e c z n y c h r z e ź b i a r z y r e g i o n u k r a k o w s k i e g o . B y ł o i c h w i e l u , ale do tej p o r y w i ę k s z o ś ć nie z o s t a ł a opracowana. R ó ż n o r o d n o ś ć f o r m i t e m a t ó w oraz t e c h n i k a r z e ź b i a r s k a p o z w a l a j ą j e d ­ nak p r z y p u s z c z a ć , że M i c h a ł Gier zajmie czołową pozy­ cję na liście t w ó r c ó w l u d o w y c h m i n i o n e g o stulecia. PRZYPISY 1 Z . S z e w c z y k , Badania terenowe Muzeum Etnograjicznego w Krakowie, „Rocznik M u z e u m Etnograficznego w K r a k o w i e " , R. I I : 1967, s. 202—204; M . F r z e ź d z i e c k a , Sztuka i zwyczaje [ w : ] Ziemia chrzanowska i Jaworzno, K r a k ó w 1969, s. 399; o r a z w e d ł u g d a n y c h u z y s k a n y c h w czasie b a d a ń p r o w a d z o n y c h p r z e z M u z . E t n o g r a f i c z n e w K r a k o w i e w 1968 i 1969 r. 2 W księdze urodzeń i chrztów w parafii Rybna o d n o t o w a n o , ż e „ M i c h a e l G i e r z ojca Jana i m a t k i M a ­ r i a n n y de T e k i e l a " u r o d z i ł s i ę 2.X.1853 r . i w t y m sa­ m y m d n i u z o s t a ł o c h r z c z o n y ( L i b . N a t . et B a p t , R y b n a I V , s. 132). N a t o m i a s t w k s i ę d z e z g o n ó w z a p i s a n o , ż e „Michał Gier, smendicuus, syn Jana i M a r i a n n y Tekieli z R y b n e j " z m a r ł n a p n e u m o n i ę w w i e k u 76 l a t w d n i u 19.IV.1929 r. P o g r z e b o d b y ł s i ę k i l k a d n i p ó ź n i e j ( L i b . D e f u n c , V , s. 272). 3 Niektóre rzeźby Stanisława Mirochy znajdują obecnie w M u z . E t n o g r a f i c z n y m w K r a k o w i e . się 4 Informacji tej udzielił niejaki Feluś lat 70 ( w 1965 г.), m i e s z k a n i e c R y b n e j , k t ó r y s ł y s z a ł to o d s w e ­ go d z i a d k a . 5 D z i a ł a ł n a t o m i a s t w 1. p o ł . X I X w . w Rybnej s n y c e r z K a s p e r z w a n y S z t u k ą , k t ó r e g o d z i e ł e m j e s t zes­ p ó ł 12 a p o s t o ł ó w , f i g u r w i e l k o ś c i o k . 1 m i p o s i a d a j ą ­ cych wszelkie z n a m i o n a l u d o w e j t w ó r c z o ś c i . Obecnie ca­ ły ten z e s p ó l z ł o ż o n y jest na s t r y c h u k o ś c i o ł a w R y b n e j , gdzie u l e g a p o w o l n e m u z n i s z c z e n i u . W ą t p l i w e j e s t , b y M i c h a ł G i e r m ó g ł z n a ć K a s p r a , k t ó r y n a p o c z ą t k u 2. p o ł . f X I X w. przebywał w Czernichowie nad Wisłą (por. J . Ł e p k o w s k i , Przegląd zabytków przeszłości z okolic Krakowa, W a r s z a w a 1863, s. 15—16). W w i e l u wsiach stwierdzono, że p r y w a t n i kolek­ cjonerzy zebrali wiele d z i e s i ą t k ó w rzeźb w y k o n a n y c h p r z e z M . G i e r a . J a k d u ż o z n a j d u j e s i ę jeszcze w t e r e n i e , n i e c h ś w i a d c z y f a k t , iż t y l k o M u z . E t n o g r a f i c z n e w K r a ­ k o w i e w l a t a c h 1968—1969 z a k u p i ł o o d p r y w a t n y c h w ł a ś ­ cicieli lub o t r z y m a ł o w formie d a r o w i z n y 34 r z e ź b y i p ł a s k o r z e ź b y Giera. 6 7 O b e c n i e f i g u r k i te s ą w p o s i a d a n i u k r a k o w s k i e ­ fotografika, H e n r y k a Hermanowicza. D w a t a k i e obrazy posiada K a z i m i e r z Ł ą c k i w Ryb­ nej n r 264, z t e g o j e d e n p r z e d s t a w i a K o r o n a c j ę M a t k i Boskiej, drugi zaś — A d o r a c j ę M a t k i Boskiej. Natomiast w Muz. E t n o g r a f i c z n y m w K r a k o w i e znajduje się po­ d o b n ą t e c h n i k ą w y k o n a n y o b r a z Święta Rodzina. go a r t . 8 9 R z e ź b a ta przed I w o j n ą ś w i a t o w ą z o s t a ł a prze­ niesiona do M n i k o w a , gdzie obecnie się znajduje. Również własność Henryka Hermanowicza. P o d o b n ą laskę, t y l k o z r ę k o j e ś c i ą w postaci św. Michała, m i a l u ż y w a ć Gier. l l ! 4 1 1 2 S o n d y w y k o n a ł a i o p i n i ę w y d a ł a art. plastyk mgr Zofia Peszat, k o n s e r w a t o r M u z . Etnograficznego w K r a k o w i e . Jeszcze n a p o c z ą t k u X X w . k r ą ż y l i po w s i a c h „ k o n s e r w a t o r z y " o d n a w i a j ą c y obrazy, k t ó r z y do­ konywali przemalówek, wstawiali do r a m brakujące szkła, nalepiali p a p i e r o w e ozdoby i t p . Obiekty ze zbiorów Muz. Etnograficznego w Krakowie - il. 2, 4, 6, 9, 12-19, 22, 24, 26, 31. Fot. Jacek Kubiena. Rys. autor. 46 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7236cd570a38e692d6ab28f058767b1d.pdf 9e9c39f4944a3ff3156557e3521873b8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6389 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Leiris, Michel (1901-1990) - biogram Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5962 Title A name given to the resource Michel Leiris - nota biograficzna / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 ; s.23-25 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szerszeń, Tomasz (oprac.) Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1901 Michel Leiris przychodzi na świat 20 kwietnia, w XVI dzielnicy Paryża. Michel Leiris - nota biograficzna 1912 W teatrze Antoine ogląda wystawienie Impressions d’Afrique (na widowni był m.in. Apollinaire, Duchamp i Picabia) Raymonda Roussela, który był przyjacielem ojca Leirisa. 1918 Leiris odkrywa jazz. Robi maturę z filozofii. Zaczy­ na interesować się okultyzmem i alchemią. 1919 Odkrywa dzieło Fernanda Legera - pierwsze zain­ teresowanie sztuką współczesną. Początek dwuletnie­ go związku z Daisy S. („Kay” z Wieku męskiego). 1921 Śmierć ojca. Poznaje Erika Satie, Maurice’a Ravela i poetę M axa Jacoba, który staje się jego pierwszym „mistrzem”. Blaise Cendrars wydaje Anthologie negre — „to więcej niż książka, to akt” - powie później Leiris. 1922 Rozpoczyna pisać swój dziennik. Poznaje Antoni­ na Artauda. Poznaje i zaprzyjaźnia się z André Massonem, którego odwiedza często w jego pracowni na rue Blomet 45. Zaczyna interesować się dziełem Raymon­ da Roussela. W tym okresie Leiris czyta m.in. dzieła okultystów, Blake’a, Sade’a, Nervala, Dostojewskiego, Lautremounta, Rimbauda, Mallarmégo, Marcela Schwoba... Opublikowana zostaje Umysłowość prymi­ tywna Lévy-Bruhla. Śmierć Marcela Prousta. Leiris przyzna po latach, że W poszukiwaniu straconego czasu wywarło olbrzymi wpływ na La Règle du jeu. rêves, zaś w nr. 3 pojawia się pierwszy glosariusz zawie­ rający „gry językowe” (Glossaire j ’y serre mes glosses). Galeria Simon wydaje pierwszy tomik jego wierszy (Si­ mulacre), ilustrowany litografiami André Massona. N a bankiecie zorganizowanym przez surrealistów wykrzy­ kuje (przez okno) antyfrancuskie hasła i zostaje prawie zlinczowany przez wściekły tłum. 1926 Ogląda (wraz Picassem) po raz pierwszy w życiu corridę. Ślub z Louise Godon („Zette”...). Leiris dołą­ cza do rodziny Kahnweilerów. Francuski etnolog i mu­ zykolog André Schaeffner pisze Jazz —pierwsze etnolo­ giczne studium poświęcone czarnej muzyce jazzowej. 1927 Wraz z innymi surrealistami zapisuje się do francu­ skiej partii komunistycznej. Rezygnuje po sześciu mie­ siącach, uzasadniając, że interesuje go literatura, a nie polityka. Jest to powodem konfliktu z Bretonem, Ara­ gonem i Eluardem i rozluźnienia stosunków z surreali­ stami. Publikuje tomik wierszy Point cardinal. Podróżu­ je do Grecji i do Egiptu, gdzie po raz pierwszy zaczyna rozważać poświęcenie się nowej profesji: reportażysty. Pisze powieść Aurora. 1923 Poznaje i zaprzyjaźnia się z Picassem. Bywa na nie­ dzielnych obiadach u Daniela-Henry Kahnweilera marszanda sztuki nowoczesnej. N a obiadach bywa m.in. Artaud, Le Corbusier, Tristan Tzara, Erik Satie, Max Jacob, André Malraux. 1928 Przechodzi kryzys twórczy. Coraz więcej uwagi za­ czyna poświęcać zapiskom autobiograficznym. 1929 1924 Leiris, Bataille, Desnos, Boiffard, Queneau, M as­ son i Prévert zostają wykluczeni z ruchu surreali­ stycznego za niezgodę na podporządkowanie swej twórczości tezom głoszonym przez Bretona i partię komunistyczną. Georges Henri Rivière, Carl Einstein i Georges Ba­ taille zakładają pismo „Documents” („doktryny, arche­ ologia, sztuka, etnografia”), które przetrwa niecałe 2 la­ ta. Bataille zostaje redaktorem naczelnym, zaś Leiris sekretarzem redakcji. Sponsorem pisma jest marszand Georges Wildenstein. Pierwsza publikacja wiersza Leirisa w piśmie „Intentions”. Poznaje Georges Bataille’a i André Breto­ na. Przyłącza się do ruchu surrealistycznego. 1925 Planuje stworzenie orficko-nietzscheańskiego se­ kretnego stowarzyszenia Judas. Jest wyznaczony do stworzenia surrealistycznego „glosariusza niezwykłości” (do czego jednak nigdy nie dochodzi). W „La Révolu­ tion surréaliste” (nr 2) publikuje wiersz Le Pays des mes 23 �MICHEL LEIRIS - NOTA BIOGRAFICZNA 1938 Leiris poddaje się psychoanalizie u doktora Adriena Borela. Otrzymuje dyplom etnologiczno-religioznawczy w École Pratique Des Hautes Études za pracę Sekret­ ny język Dogonów z Sanga. Wygłasza wykład pt. Sa­ crum w życiu codziennym. Ukazuje się Lustro tauromachii, z ilustracjami Massona. Pisze wiersze o corridzie (Abacanico para los toros). Poznaje wybitnego znawcę walk byków André Castela, z którym prowadzić będzie przez przeszło 20 lat ożywioną korespondencję. Mu­ zeum Człowieka (Musée de l’Homme) w Paryżu inau­ guruje swą działalność. 1930 Pisuje o jazzie. Odkrywa dyptyk Cranacha Starsze­ go Lukrecja i Judyta. Uczestniczy w zajęciach Marcela Maussa. 1931 Marcel Griaule i Georges Henri Rivière z Muzeum Etnograficznego na Trocadéro wybierają Leirisa na sekretarza-archiwistę misji Dakar - Dżibuti. Szefem mi­ sji został Griaule, inni uczestnicy to m.in. Schaeffner, Deborah Lifchitz, Marcel Larget, Eric Lutten i malarz Gaston-Louis Roux. Misja trwa od 19 maja 1931 do 16 lutego 1933 roku. Sponsoruje ją m.in. Muzeum Et­ nograficzne na Trocadéro, ale także wiele osób pry­ watnych - Raymond Roussel, Al Brown (bokser, mistrz świata wagi koguciej), Georges Wildenstein (marszand i wydawca „Documents”), hrabia Charles de Noailles (sponsor awangardowej sztuki, finansował m.in. realizację filmów Buüuela i Dalego). W Paryżu otwarcie antykolonialnej wystawy surrealistów Praw­ da o koloniach. 1939 Wydany zostaje Wiek męski i Glossaire: j ’y serre mes gloses. Poznaje poetę René Chara i kompozytora René Leibowitza. Zostaje zmobilizowany i wysłany na służbę do Afryki. 1940-1941 Antyfaszystowska działalność etnologów z Muzeum Człowieka. Powstaje Galerie Louise Leiris prowadzona przez żonę Leirisa. Jej trzon stanowiła kolekcja Kahnweilerów. 1942 1932 Zaprzyjaźnia się z Sartre’em. Hemingway pisze Śmierć po południu. 1943 1933 Publikuje zbiór wiersze Haut Mal. Pojawia się drugi numer pisma Minotaure, zredago­ wany przez Leirisa i poświęcony w całości misji Dakar Dżibuti. Śmierć Raymonda Roussela w Palermo. Leiris odwiedza go 3 miesiące przed śmiercią. 1944 Śmierć Maxa Jacoba. Leiris gra główną rolę w kon­ spiracyjnej (domowej) sztuce reżyserowanej przez A l­ berta Camusa. 1934 1945 L ’Afrique Fantôme zostaje opublikowane przez Gallimarda w serii Les Documents bleus. Griaule, Mauss i Paul Rivet uznają książkę za prowokację. Leiris po­ znaje etnologa Alfreda Métraux, z którym łączyć będą zainteresowanie kultami opętania (afrykańskie zâr i haitańskie wudu). Badania etnograficzne na Wybrzeżu Kości Słonio­ wej i na terenie dzisiejszej Ghany. 1946 Publikacja eseju Literatura jako tauromachia (De la literature considérée comme une tauromachie) w pi­ śmie „Les Temps modernes”. Publikacja powieści Aurora. 1935 Zajmuje się spuścizną Roussela. Bierze udział w se­ minarium etnologa Maurice’a Leenhardta. Poznaje Colette Peignot i Francisa Ponge’a. 1947 Publikacja zbioru esejów o André Massonie André Masson et son univers. Leiris współtworzy pismo afrykanistyczne „Présence africaine”. 1936 Koniec psychoanalizy. Otrzymuje dyplom z zakresu historii religii („religie prymitywne”) i socjologii. Mu­ zeum Etnograficzne na Trocadero kończy swą działal­ ność. Bataille zakłada sekretne stowarzyszenie Acéphale. 1948 Publikuje Biffures, pierwszy tom cyklu autobiogra­ ficznego La Règle du jeu. Publikuje etnograficzne stu­ dium La Langue secrète des Dogons des Sanga. Poznaje Claude’a Lévi-Straussa. Zaprzyjaźnia się z antylskim pisarzem Aimé Cesaire’em. 1937 Leiris, Bataille i Roger Caillois tworzą Kolegium Socjologiczne (Collège de Sociologie). 24 �MICHEL LEIRIS - NOTA BIOGRAFICZNA 1950 1967 Wykład pt. L ’Ethnographe devant le colonialisme, będący pierwszą próbą ukazania dwuznacznej sytuacji etnografa w rzeczywistości kolonialnej. Śmierć Marce­ la Maussa. Publikuje książkę o sztuce Czarnej Afryki (Afrique Noire: la création plastique). Jest kuratorem wystawy Arts primitifs dans les ateliers d’artists w Musée de l’Homme. 1951 1968 Realizacja filmu o corridzie (La Course de taureaux, reż. Pierre Braunberger), z komentarzami Leirisa. N a zlecenie Unesco pisze rozprawę Race et civilisation. Bie­ rze udział w konferencji organizowanej przez José Bergamina. Bierze udział w wydarzeniach Maja ’68. Jest kurato­ rem wystawy Passages à l’âge d’homme w Musée de l’Homme. 1971 Zostaje kierownikiem działu Czarnej Afryki w Musée de l’Homme. 1952 Badania na Antylach. 1973 1955 Śmierć Picassa. Publikacja drugiego tomu La Règle du jeu, pt. Four­ bis. Publikacja wyników badań etnograficznych z Mar­ tyniki i Gwadelupy. Podróż do Chin. 1977 Wielka paryska wystawa Francisa Bacona; katalog ze wstępem Leirisa. 1956 1980 Publikacja zbioru wierszy Bagatelles Végétales z ilu­ stracjami Joana Miró. Śmierć Marcela Griaule’a. Otrzymuje prestiżową nagrodę literacką „Grand Prix national des Lettres”. Pisze wstęp do Musique et la transe Gilberta Rougeta. Śmierć Sartre’a, Sonii Or­ well, Schaeffnera i Daniela-Henry Kahnweilera. 1957 Próba samobójcza. Alberto Giacometti portretuje leżącego w szpitalu Leirisa. 1981 1958 Publikuje Ruban au cou d’Olympia. Publikacja La Possession et ses aspects théâtraux chez les Éthiopiens de Gondar 1983 Publikuje Francis Bacon, face et profil. 1959 1984 Zaczyna redagować fiszki nt. opery (Operratiques). Przekazuje swoją olbrzymią kolekcję sztuki do Centre Georges-Pompidou. 1960 Bierze udział w tworzeniu pisma afrykanistycznego „Cahiers d’études africaines”. 1985 Publikuje Langage tangage. 1961 1986 Zostaje profesorem w CNRS. Publikuje Nuits sans nuit et quelques jours sans jour - opisy swoich snów. Wraz z Jean Jaminem zakłada pismo „Gradhiva, revue d’histoire et d’archives de l’anthropologie”. 1962 1987 Śmierć Georges’a Bataille’a. Publikuje zbiór tekstów o R. Rousselu (Roussel l’ingénu). Śmierć André Massona. 1964 Publikuje Grand fuite de neige. Podróżuje po Ja ­ ponii. 1988 Umiera Louise, żona Leirisa. 1966 1990 Publikuje 3. tom La Règle du jeu pt. Fibrilles i zbiór esejów Brisées. Zaprzyjaźnia się z Francisem Baconem i z Sonią Orwell, wdową po George’u Orwellu. Śmierć Alberto Giacomettiego i André Bretona. 30 września umiera. Opracował Tom asz Szerszeń 25 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9fa33bad58f59b7a5f7acb293ae127a5.pdf f6e3a44490977a0c49e9006e7f34901e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6388 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Leiris, Michel (1901-1990) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5961 Title A name given to the resource Michel Leiris instrukcja obsługi/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 ; s.7-22 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szerszeń, Tomasz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Okazało się, że nie ma o czym pisać - nie potrafił zna­ leźć powiązania pomiędzy absurdem i banałem, który wypeł­ niał dzień a poważnym zadaniem stawiania słów na papierze. (...) Dopóki brał udział w swoim życiu, nie mógł o nim pisać. TOMASZ SZERSZEŃ Jedno zaczynało się tam, gdzie kończyło drugie.” (Paul Bowles Pod osłoną nieba) Michel Leiris instrukcja obsługi „Wypełnię wolny czas, jaki mi pozostaje pisaniem. Opi­ szę szczerze historię mojej kuracji.” (Italo Svevo Zeno Cosini) „Doktor darzy też zbyt wielkim zaufaniem te moje prze­ klęte wyznania (...) nie wie, co to znaczy pisać po włosku dla nas, którzy mówimy dialektem triestańskim, a nie umiemy nim pisać. Spowiedź na piśmie jest z naszej strony zawsze kłamstwem.” proustowskiego Marcela, który ostatecznie odnajduje swe powołanie i może wreszcie rozpocząć (lub raczej zwieńczyć) pracę nad „dziełem życia”, Michelowi nie objawia się nigdy „rozwiązanie” - tajemnica pozostaje tajemnicą. Rien n’est jamais fini. Skoro życie jest nieustającą walką ze śmiercią - jej odwleczeniem - pisanie może być walką z pustką, czy, jak pisał o autorze L ’Afrique fantôme Edmond Jabès, łataniem dziury za pomocą słów (czy jednak - jak pyta Jabès - kaligrafia wystarczy, by ową dziurę zapełnić?). U Leirisa nic więcej nowego się nie wydarza, bo wydarzyć się nie może. Wszystko powraca nieustannie i nic się nigdy nie kończy. (Italo Svevo Zeno Cosini) Rien n’est jamais fini - tytuł pierwszego opublikowa­ nego przez Michela Leirisa wiersza mówi wszystko: nic nie jest nigdy zakończone; wszystko (życie, pisanie) jest nieskończonym procesem, który bezskutecznie domaga się domknięcia. Banalne? Nie trzeba długo szukać, by odnaleźć analogie odnoszące się zarówno do pisania (Georges Perec: „Trudno mi skądinąd po­ wiedzieć, na czym polega problem. Chcę pisać, lecz napotykam wciąż nieprzezwyciężalne przeszkody i nie jestem w stanie przez sześć miesięcy skończyć żadnego z tekstów, który zacząłem.”1), jak i do sfery „życia” (Italo Svevo: „O nieporównana oryginalności życia! Było czymś cudownym, że wątpliwość, którą nasunęło ono dziecku w tak naiwnej formie, nie została rozstrzy­ gnięta przez dorosłego, mającego już za sobą połowę życia.”2). Jednak Leiris idzie jeszcze dalej. Czyni z owej „niemożności pisania” i drobnej „wątpliwości” coś więcej niż tylko strategię pisarską - temat zasadniczy. W świecie jest „coś do zrozumienia”, co jednak wy­ myka się, co na zawsze pozostanie niedostępne. Ten powracający u Leirisa leitmotiv, pojawia się po raz pierwszy w dzieciństwie, w kontekście wystawienia Parsifala Wagnera: „Właśnie Parsifal nasuwał mi wie­ le pytań. Wiedziałem, że jest tam coś „do zrozumie­ nia”, gdyż mówiono przy mnie o ludziach, którzy W a­ gnera „rozumieją” i o tych, co go w ogóle „nie rozumieją”, a nawet, że trzeba być nie tylko dorosłym, ale szczególnie uzdolnionym, ażeby uchwycić ukryte znaczenie jego dzieł. Stawało się to więc dla mnie czymś w rodzaju tajemnicy (...) czymś, co na razie wol­ no mi było tylko przeczuwać niejasno...”3 Czym jed­ nak jest owa tajemnica? Czy dotyczy ona „życia”, czy może chodzi raczej o tajemnicę sztuki? Podobnie jak W Poszukiwaniu Straconego Czasu, autobiograficzne dzieła Leirisa (cykl La Règle de jeu i Wiek męski) podejmują temat znaków, które niejako zapowiadają powołanie pisarskie, tworząc pomost między życiem i sztuką. Jednak w przeciwieństwie do *** Zadziwiające, że niemal każdy interpretator mie­ rzący się z dziełem Michela Leirisa, przywołuje do­ świadczenie swoistej bezradności, nieadekwatności. Już w pierwszym zdaniu swego eseju, będącym posłowiem do Wieku męskiego, Jan Błoński napisze „Bardzo niezręcznie mówić o pisarzu, który sam postanowił po­ wiedzieć o sobie wszystko.”4 Owa niezręczność po­ większa się jeszcze bardziej, gdy wspomnimy, że proces opowiadania o samym sobie nigdy się nie kończy, że owo wszystko jest niedostępne, bowiem - jak to ujął Maurice Blanchot właśnie w odniesieniu do autora L Afrique - „jest coś do powiedzenia, czego nie może­ my wypowiedzieć...”5 Interpretacja napotyka jeszcze jedną, zasadniczą, przeszkodę: „Leiris nauczył się śnić terminami psycho­ analitycznymi, to znaczy, symbolizować interpretację. Jak w szeregu luster, wyrażone odbija się w wyobrażo­ nym, i tak bez końca.”6 Tyle Błoński. N a podobny problem zwraca uwagę Maurice Nadeau, autor pierw­ szego obszernego studium o Michelu Leirisie: „Przez literaturę, taką jak ją pisał Leiris, człowiek i świat, w miejscu pogrążenia się w dziele przeładowanym od odsłaniania się, odkrywają siebie nawzajem, takimi, ja­ cy są... Przekraczają znaki swej własnej obecności, przenikają ekran, jakim literatura oddziela się od życia (...) Oglądamy Michela Leirisa poprzez jego własne 7 �Tomasz Szerszeń • MICHEL LEIRIS INSTRUKCJA OBSŁUGI terminy (poprzez jego własne słowa), które towarzyszą mu niczym sobowtór.”7 I rzeczywiście, pułapka, w której znalazł się inter­ pretator, jest odbiciem zamknięcia, które stało się udziałem autora. Bowiem „Świat jest lustrzaną szafą, do której nie mamy klucza: widzimy samych siebie w lustrze, nie wiedząc, co jest po drugiej stro­ nie.”8 Również literatura nosi cechy labiryntu bez wyj­ ścia: w notatkach do Fourbis czytamy: „Ta książka, która stała się swoim własnym końcem...”. Tematem, który pochłania autora Wieku męskiego, jest więc zagadnienie błędnego koła, tautologicznego uwikłania, które dotyczy każdej twórczości autobio­ graficznej i szerzej - każdej refleksji dotyczącej „życia”, czy wreszcie każdego aktu poznawczego:9 „Od kilku dni jedynym usprawiedliwieniem mojego „życia” jest redagowanie dziennika mojego życia. (...) Błędne ko­ ło: wplątujemy się weń, gdy pod pretekstem opisania swego życia, zapominamy żyć, ponieważ piszemy.”10 Relacja życia i literatury zostaje odwrócona, gdy Leiris pisze o miłości do opery: „Żartując, powiedziałem raz C., że jeśli się naprawdę kocha operę włoską, jest się zbyt zajętym jej przeżywaniem, aby jej jeszcze słu­ chać.”11 Kluczowa tu kategoria „życia”, zostaje w in­ nym miejscu zakwestionowana, poddana swoistej metarefleksji: „Wprowadzenie sztuki w życie to pusta formuła - trzeba by było sprecyzować, czym ma być owo wprowadzenie, czym ma być sztuka i czym ma być życie”.12 Narracja (szczególna, bo u Leirisa zawsze w jakimś stopniu autobiograficzna) jest więc paraliżo­ wana13 - niczym spojrzeniem Meduzy - przez nieusta­ jący powrót tego samego, przez obsesyjnie powracające wątpliwości, które kwestionują nie tylko jej porządek, ale również terminologię (po zapisaniu setek stron au­ tobiografii, autor L ’Afrique zastanawia się, czym ma być owo „życie”), samego autora i, wreszcie, „życie”. Leiris jest miłośnikiem życia. Jego zaskakujące przejawy odnajduje choćby w etiopskim kulcie zâr, gdzie rytuał staje się swoistą „szatnią osobowości” (ve­ stiaire des personalites), a uczestnicy „wychodzą z sie­ bie”, by przybrać inną rolę; podobnie w operze - rozu­ mianej przez Leirisa analogicznie, jako „zbiór masek”. Opera jest również istotna z innego powodu: śmierć Pucciniego, śmierć która frapuje Leirisa, staje się sym­ bolem podobnego splotu „dzieła” i „życia”. Splotu, który stoi w centrum rozważań autora L ’Afrique i któ­ ry staje się również jego udziałem. Również w malarstwie Leiris poszukuje wyraźnego śladu „życia”: „To, co mnie fascynuje u Bacona - podob­ nie zresztą jak u Giacomettiego - to fakt, że jego obrazy, dosłownie, krzyczą obecnością”;14 „Mało istotne, czy od­ najdziemy tam piękno, czy brzydotę: płótno Bacona jest tak samo żywe, jak samo życie...”15 - czytamy. To, co najbardziej fascynuje autora Wieku męskiego, leży poza estetyką, w miejscu, gdzie na przestrzeni płótna uobec­ nia16 się życie. Paradoksalne to uobecnienie, bowiem w malarstwo Bacona - podobnie jak podczas spektaklu corridy - wślizguje się ono poprzez śmierć... „Malarstwo jest silniejsze ode mnie” mawiał Picas­ so. Przypadek Leirisa zachęca, by słowa te odnieść również do literatury. L ’Afrique fantôme —650-stronicowe wyznanie - jest wyzwaniem, jakie francuski pi­ sarz i etnograf rzuca zdrowemu rozsądkowi. Jednak po powrocie do Paryża Leiris nie przestaje pisać. Pisze co­ raz więcej: pisanie, niczym malarstwo według Picassa, staje się nieuleczalną chorobą, opętaniem. Jest jednak czymś jeszcze: cielesną ekspresją. Papier istnieje jako przedłużenie ciała i, na odwrót, ciało jest funkcją pa­ pieru: „pragnął wytatuować to wszystko, co miał w głowie, na powierzchni swej skóry - ostatecznie de­ cyduje się powierzyć to papierowi...”17 Ciało jest więc nierozerwalnie związane z papierem, zaś... „życie” po­ wstaje, uobecnia się w pisaniu. W jednym z glosariuszy Leirisa „życie” zostaje roz­ bite na dźwięki (vie —un Dé la sépare du viDe).18 W je­ go literaturze, w jego etnografii jest ono zawsze tożsa­ me z rozbiciem. Wniosek ten kryje w sobie coś zasadniczego. Bowiem jak zauważa, piszący o Nietzschem Krzysztof Michalski, „Termin życie (...) odsyła właśnie do tej niemożności scalenia, do próżności te­ go nieodzownego wysiłku”19... *** Cóż zrobić z autorem, który wyznawszy: „Pisanie nigdy nie przychodziło mi łatwo”, zapisuje następnie setki, tysiące stron? Cóż zrobić z autorem, który jest „miłośnikiem bezpośredniości”, poszukującym moc­ nych przeżyć w Afryce, na arenach walk byków, czy w szemranych barach, deklarującego się tymczasem jako zatwardziały nominalista, dla którego nie ma in­ nej rzeczywistości niż słowa? Jak pogodzić te i wszyst­ kie inne sprzeczności w jednym tekście? W tym wy­ padku „instrukcja obsługi” (mode d’emploi) przemienia się „instrukcję nieużycia” (mode d’inemploi). Instruk­ cję, w której hasła można mnożyć w nieskończoność. POEZJA I GRÓB Autobiografie Michela Leirisa - te zapiski „zbunto­ wanego mieszczucha, anarchicznego intelektualisty”20 - są w istocie przepełnioną żałobą medytacją na temat śmierci, braku, pustki. To w eseju właśnie o La Règle du jeu Maurice Blanchot zawarł słowa, które znakomicie oddają jego pogląd na literaturę: „Jest coś do powiedze­ nia, czego nie możemy wypowiedzieć; (...) dziura, pust­ ka, która nie cierpi światła, ponieważ w jej naturze jest, by nie być oświetloną: sekret bez sekretu...”21 Jak każde wyznanie, dzieło Leirisa ma za swego pa­ trona Rousseau. Autor Wyznań pojawia się na stro­ nach Fibrilles —trzeciego tomu cyklu autobiograficzne­ go La Règle du jeu —w niezwykły sposób: centralne miejsce książki zajmuje analiza snu, w którym opisany 8 �Tomasz Szerszeń • MICHEL LEIRIS INSTRUKCJA OBSŁUGI damentem każdej kolejnej książki - nie tylko tych au­ tobiograficznych, z cyklu La Règle du jeu. L ’Afrique fantôme jest przecież zaprzeczeniem książki podróżni­ czej i klasycznej rozprawy etnograficznej, Glossaire j'y serre mes gloses narodziło się z pragnienia zniszcze­ nia słownika poetyckiego, Abacanico para los toros to odpowiedź na tradycyjną poezję, zaś Wiek męski jest oczywiście negacją powieści... Ten negatywny funda­ ment, który leży u źródeł wszelkiej działalności literac­ kiej - pisania w ogóle -, wywodzi się, jak zawsze u Le­ irisa, jeszcze z dzieciństwa: z krainy, która nie jest niewinna. Pierwsze doświadczenie niepełności ma czy­ sto językowy charakter: to wspomnienie błędu wymo­ wy, gdy mały Michel, próbując złapać upadającego na ziemię żołnierzyka, wykrzykuje (gdy zauważa, że żoł­ nierzyk jest cały) częcie! (reusement), zamiast na szczę­ ście! (heuresement).27 Incydent ten, zostaje przywołany na samym początku pierwszego tomu La Règle du jeu, jako rodzaj wprowadzenia do cyklu. Jest zapowiedzią: autobiografia będzie opowieścią o pustce i o nieustają­ cej pracy języka, dążącej do tego, by ją zapełnić. Tak więc Wiek męski nigdy nie zostanie osiągnięty, Reguła gry nigdy nie zostanie definitywnie ustalona. Pisarstwo Leirisa jest naznaczone melancholią - to, przywołując określenie Nathalie Barberger,28 „pisanie żałoby”. Melancholia żywi się tym, co utracone (co wspaniale pokazał Baudelaire w Łabędziu) , ale również tym, co nigdy nie zostanie zrealizowane. Walcząc z czasem, Leiris sięga po zasadę wyliczenia. Podobnie jak Georges Perec, nieustannie notuje tytuły książek planowanych, książek, których nigdy nie napisze... Niczym rasowy etnograf dostrzega, że zasadą kon­ stytuującą jego życie codzienne (bowiem to pole inte­ resuje go najbardziej) jest właśnie brak. W Wieku mę­ skim wylicza kobiety, których nie udało mu się ostatecznie zdobyć: „szczególnie niedostępne aktor­ ki...”, „mała dziewczynka z przedziałkiem pośrodku...”, „poznana w barze dziwka...”, „inna dziewczyna, prze­ siadująca zwykle w barze...”, „inna jeszcze, spotkana w domu publicznym...”, „wyniosła i zimna Amerykan­ ka...”, „poddana, bezwolna dziewczyna...”, „ta, z którą zapijałem się dni cztery...”, „ta, co miała zwiędłą twarz, ale ciało delikatne...”, „te wreszcie, które nie robią nic, do których nie śmiem się nawet odezwać, kiedy je spo­ tkam, ale które chwytają za gardło samym swym wzro­ kiem Meduzy.”29 W Dzienniku zauważa, że miłość za­ wsze związana jest z niezaspokojonym pragnieniem, czyli - w efekcie - z nieobecnością: „Bardzo regularnie mam pokusy fetyszyzmu i długo szukam w moim poko­ ju przedmiotu, z którym mógłbym uprawiać miłość; aż po dziś dzień, żadnego jeszcze nie znalazłem.”30 W Wie­ ku męskim ta sama sytuacja zostaje przeniesiona na płaszczyznę literatury: „Zwracam się do tej kobiety je­ dynie dlatego, że jest nieobecna - do kogóż by pisać, je­ żeli nie do osoby nieobecnej? (...) Zapewne, nie ma mowy, aby została ukochanym przedmiotem; raczej - zostaje park w Ermenonville. Ten sam, w którym ostatnie chwile swego życia spędził Rousseau. Ten sam, w którym znajduje się symboliczny pusty grobo­ wiec wielkiego filozofa - pusty, bowiem prochy Rous­ seau zostały przeniesione do Panteonu. Niepozorny wątek, staje się centralnym punktem błyskotliwej ana­ lizy, którą przeprowadza Denis Hollier.22 Zwraca on uwagę na fakt, że moment ślubu z Louise Godon (czy­ li z Z.) wyznacza początek właściwej twórczości auto­ biograficznej Leirisa. Realistyczny zwrot, który ozna­ cza zarazem zerwanie z pisarstwem automatycznym, z tradycyjnie rozumianym surrealizmem i z... poezją. Trzeba wybrać między życiem a poezją, między mał­ żeństwem a byciem poetą, między seksem a życiem w czystości: taki dylemat jest, według Holliera, cen­ tralny dla młodego Michela. Wybierając małżeństwo, autor Wieku męskiego żegna się więc z poezją, z częścią swego życia, która została mu amputowana, niczym głowa Holofernesowi. „Cała twórczość autobiograficz­ na Leirisa jest żałobą nad poezją, oznaczaniem wyco­ fania się, ściganiem nieobecności, opłakiwaniem tego, co we Frêle Bruit nazywa „milczeniem schronienia wieszczki: opustoszałą siedzibą wyroczni, której odjęto głos.” Orfeusz wyśpiewujący zniknięcie Eurydyki, Leiris który śpiewa o utracie swego głosu (...) żegna się z poetą, którym nie zostanie. La Règle du jeu: cenotaf Michela Leirisa, poety.”23 Niezwykły splot dzieła i życia zostaje wprowadzony do Fibrilles, właśnie za sprawą Rousseau. Jego pusty grobowiec - niezwykła atrakcja dla wielu turystów od­ wiedzających Ermenonville (jednym z pierwszych był Nerval - „książę poetów”) - zajmuje centralne miejsce w Fibrilles. Tymczasem „podczas pisania Fibrilles —wie­ my to - Leiris podejmuje próbę samobójczą. Pośrodku własnej książki autor składa się do grobu; schodzi do grobu, który, jak tego wymaga ceremoniał cenotaficzny, pozostaje pusty: zstąpienie (...) musi być nieudane. Pozostała część Fibrilles to pusty grobowiec, prywatny cenotaf, w którym autor chce zrobić miejsce spoczyn­ ku dla swoich szczątków, dla żywych (...) popiołów. N ad grobem Rousseau, Fibrilles, zanim jeszcze zaist­ nieją, (...) pogrążają się same w grobowcu, w którym ich właśnie brakuje, pogrążają się w pustce, w nieskończoności.”24 Tragiczny splot dzieła i życia, kunsz­ towna konstrukcja - zabieg zwany mise en abyme i dramatyczne pytanie: „Dokąd zmierza tekst? Do te­ go, by nie powiedzieć, skąd przybywa. Ani dokąd zmierza.”25 Brakuje reguły gry. Zostaje ona zaanonso­ wana w piątej części cyklu - w notatkach do Fibules (Klamry) - która jednak nigdy nie została napisana. Brak spinającej klamry, brak reguły gry, brak ostatecz­ nej reguły „ja”... Czas nie zostaje odnaleziony. Jedno z dzieł Leirisa - zbiór zawierający opisy snów, które śnił na przestrzeni lat - nosi tytuł Noce bez no­ cy26 (Nuits sans nuit): brakuje jednej nocy (do tysiąca i jednej nocy?). Nieciągłość, niekompletność jest fun­ 9 �Tomasz Szerszeń • MICHEL LEIRIS INSTRUKCJA OBSŁUGI substan cją m elancholii, obrazem (...) wszystkiego, cze­ go m i brak ...”31 Leiris podąża tropem Prousta, który ręce lewej podlega to wszystko, co zwyczajowo postrze­ gane jest jako „gorsze” : związane ze śm iercią, nazna­ czone, skażone.34 Ludzka antropologia opiera się więc wykorzystuje m etaforę rozmowy telefonicznej, by opi­ sać dośw iadczenie równoczesnej ob ecn ości i n ieobec­ n o ści - m elancholijnej niepełności, która jest rów no­ znaczna ze śm iercią. „T o on a mówi do nas, to jej głos stam tąd dochodzi. Z jakże daleka! Ileż to razy nie m o­ n a symbolicznym rozdwojeniu: „człow iek jest bytem podw ójnym - homo duplex - u którego to, co prawe głem słuch ać bez lęku, jakbym w obliczu tej niem ożli­ w ości widzenia (...) czuł wyraźniej, ja k oszukańczy jest pozór tej najsłodszej bliskości i jak daleko m ożem y się znajdow ać od ukochanych rzeczy w chwili, w której merów „D ocum ents” , Leiris natrafia na reprodukcję dyptyku C ran ach a Lukrecja i Judyta. Lukrecja i Judyta - zdają się one być na wyciągnięcie ręki. Rzeczywista pięciu, części. Odkrycie C ran ach a naprow adza Leirisa na pom ysł napisania autobiografii - Wiek męski jest już i to, co lewe, różni się fundam entalnie.”35 W 1930 roku, szukając m ateriałów do jednego z nu­ dwie kobiece postaci, które symbolizują od tąd funda­ m entalne pęknięcie świata na dwie, pozostające w n a­ ob ecn ość - głos ten tak bliski - w równie rzeczywistym oddaleniu. Lecz także zapowiedź wiekuistego oddalen ia.”32 O biekt m iłosny wymyka się - dlatego k och ać napraw dę m ożna jedynie kam ienny p osąg lub uwięzio­ n ą A lbertynę. w drodze. H ertzow ska podw ójność, dwubiegunowość zostaje więc wprowadzona w sam o serce tem atyki auto­ biograficznej - „Ja” Wieku męskiego to homo duplex. Książka Leirisa jest jednak, jak pisze w przedmowie au­ tor, „dziełem-czynem”, które przekracza granice litera­ T a k rozum iana m elan ch olia dotyczy nie tylko „ży­ c ia” (m iłości), ale - ja k zawsze u Leirisa - również d ru ­ tury i w ciela się w życie. D latego zarysowana w autobio­ grafii dychotom ia, pojaw ia się również w samym życiu: giego członu opozycji, czyli „sztuki” (literatury). P isa­ nie, będ ące dla niego w alką ze śm iercią, z rozkładem , je st działaniem tragicznym : teraźniejszość wymyka się rozdwojenie tekstu - na część praw ą (Lukrecja?) i lewą (Judyta?) - odpow iada podziałow i Paryża (m iasta, w którym francuski pisarz mieszkał przez całe życie) na opisowi, podobn ie ja k obiekt m iłości wymyka się k o ­ ch ającem u, nie d ając się złapać in statu nascendi. D la ­ tego literatura, naw et ta najbliższa życiu, będzie za­ rive droite i rive gauche. Przestrzeń m iasta pokrywa się symbolicznie z przestrzenią „życia” : Prawy Brzeg to M u ­ zeum Człowieka n a T rocadero (gdzie autor L ’Afrique wsze przynależeć do tego, co m inione: „W ycofuję się w ciąż w przeszłość, jestem urzeczony m oim i w spo­ fantôme pracow ał przez kilkadziesiąt lat) i etnografia. m nieniam i z dzieciństw a i m łod ości - jeszcze ogólniej, Także to, co zawodowe, oficjalne. Lewy Brzeg, lewa stro­ na m iasta (gdzie mieszkał przez ostatnie pięćdziesiąt lat) przez wszystko, co stanow i w spom nienie. C h odzi m i n ieustann ie o odtw orzenie, uchw ycenie m inionych dośw iadczeń, które staram się ożywić z m aksym alną odsyła do tego, co prywatne, intymne - do literatury. R eguła gry jest, w tym wypadku, ściśle przestrzegana: et­ nografią Leiris zajmuje się w swoim gabinecie w M u ­ zeum, mieszkanie pozostaje dom eną literatury. S ek w an a rozdziela w ięc autobiografię. Wiek męski je st również płaszczyzną innego podziału, innego cię­ ostrością. N igdy nie m a doświadczenia teraźniejszości. Lub raczej m oje jedyne dośw iadczenie teraźniejszości istnieje w akcie pamiętania. O to stałem się kron ika­ rzem, zam iast być p o etą [podkreślenie m oje - T . S .]. H erezja p od ob n a do tej, jak ą zanotow ałem dziesięć cia: „Skończyłem w łaśnie trzydzieści cztery lata, p o ło ­ wę życia” .36 „Ja ” staje się m iejscem rozdarcia. d n i tem u: pisanie po fakcie; (...) W ięc, pisanie ok ale­ czone, które szuka oparcia w starych rzeczach, nie m a­ *** jące już siły, aby w zlecieć.”33 T eraz w idać to już wyraźnie: pusty grobow iec R o u ­ sseau jest, zarazem, grobem , w którym spoczęły szcząt­ ki M ich ela Leirisa. W n o tatk ach do w ykładu w C ollège de Sociologie Sacrum w życiu codziennym, szukając etnologicznej za­ sady organizującej codzienność, Leiris notuje: PRAWE I LEWE „Sztuka i życie, głos i ciało...” „sen i nocne czuwanie sztuka i życie doświadczenia kluczowe i codzienna egzystencja (Michel Leiris Fibrilles) język mityczny i język potoczny”37 W 1909 roku Robert Hertz, socjolog ze szkoły Durkheima, pisze studium L a prééminence de la main droite. Etude sur la polarité religieuse (O pierwszeństwie prawej ręki. Studium na temat religijnej dwubiegunowości) . O p isać życie, op isać siebie m ożna jedynie d ok on u ­ ją c niezliczonej ilości cięć - dzieląc bez koń ca. Za W znow iona w 1928 roku książka zrobiła w ielką furorę w śród francuskich antropologów związanych z M u ­ zeum Etnograficznym na T rocad ero i z „D o cu m en ts” . W edług H ertza praw a ręka wiąże się w ludzkich w spól­ spraw ą C ran ac h a Leiris w prow adza do swej tw órczości oparty w łaśnie n a d ych otom iach sposób organizacji autobiografii. A więc: L u krecja i Judyta, antyczne i bi­ blijne, D o n Ju a n 38 i H am let, barok 39 i klasycyzm, p ra­ n o tach z tym, co „w łaściw e” , ojcow skie, podczas gdy we i lew e,40 teatr przeżywany i teatr odgrywany... Ow o 10 �Tomasz Szerszeń • MICHEL LEIRIS INSTRUKCJA OBSŁUGI „Ja” w poszukiwaniu swej „reguły gry/reguły ja”, jest zawsze rozdarte między dwoma sprzecznościami. Dla­ tego proces opowiadania nie może zostać domknięty, życie nie może zostać zakończone, zagadka rozwiąza­ na. Podwójność nie jest tu jednak figurą spotkania:41 u Leirisa parokrotnie pojawia się przypowieść o zakończeniu-spotkaniu, które kończy się fiaskiem. W tek­ ście z „Documents” pt. Caput mortuum ou la femme de alchemiste francuski pisarz przywołuje starą arabską hi­ storię o spotkaniu derwisza z Bogiem. Spotkanie koń­ czy się zaskakująco: zamiast Boga, derwisz spotyka... samego siebie (lub może Bóg posiada jego twarz). Ten niepokojący „kafkowski” motyw pojawia się również w patafizycznym tekście Sur le voyage de Magellan. Leiris przywołuje w nim starą prawdę starożytnych: spo­ tkanie z sobowtórem stanowi zapowiedź końca... daje swemu porte-parole wymiar bohatera klasycznej tragedii - to pierwszy krok do mityzacji „Ja” , która sta­ nie się główną zasadą Wieku męskiego. Strategia fran­ cuskiego etnologa opiera się na napięciu pomiędzy „ja” i „nie-ja”: Siriel (czy Siriel Lechim) to jednocze­ śnie Leiris i nie-Leiris. Podobnie napięcie - między typowością a niepowtarzalnością - wyznacza charakter gry w kości: każdy rzut jest typowy (istnieje ograniczo­ na liczba możliwości) i, zarazem, niepowtarzalny (nie­ powtarzalnie przypadkowy). Warto przywołać w tym kontekście Leirisowskie rozważania o Marcelu Duchampie. Jego twórczość tak pokrewna eksperymentom Raymonda Roussela z „mechaniką” tekstu - służy jako pretekst do rozwa­ żań na temat „sztuki jako gry z zasadą tożsamości [identyczności].”45 U Duchampa gra jest wszechobec­ na i przybiera rozmaite formy. Nie ogranicza się jedy­ nie do mylącej odbiorcę „gry iluzji”: jest (jak u Roussela) zasadą przewodnią, ponieważ - jak podkreślał Leiris - „świat [Duchampa - T. S.] jest nierozwiązalnym splotem znaków i znaczonego lub symboli i symbolizowanego”.46 Owa gra destabilizuje sensy i spra­ wia, że „każda forma jest perspektywą innej według pewnego znikającego punktu”.47 Względność form i sensów przekłada się również na płaszczyznę tożsa­ mości seksualnej: w tytule słynnej pracy La mariée mi­ se à nu par ces celibataires, même Duchamp rozbija ją na dwie części - kobiecą (MAR) i męską (CEL). Leiris posuwa grę z własną autobiografią jeszcze da­ lej, czyniąc z gry słów, z przestawienia liter naczelną za­ sadę. Metamorfoza, wykroczenie poza siebie, rozgrywa się więc na płaszczyźnie języka: dochodzi tu do głosu Leiris-poeta, Leiris-miłośnik Roussela. Leiris-etnolog wie jednak (nauczony doświadczeniem afrykańskich badań terenowych nad kultami opętania i sekretnymi stowarzyszeniami), że słowa mogą mieć moc przemie­ niania rzeczywistości. Wiara ta sprawia, że z czasem po­ rzuca on w końcu grę masek i pseudonimów, próbując, za pomocą pisania, dogonić „życie”. Takie też jest dzie­ ło autora L ’Afrique: rozpięte między poezją i etnografią, między totalnym rygorem języka (na wzór Roussela i Duchampa) i wiarą w jego transgresyjną moc. Między literackim „uprzestrzennieniem autobiografii” (na wzór Mallarmé), a całkowitym wyjściem poza nią, ku „życiu”. Między autobiografią, którą rządzi rousseańska zasada szczerego wyznania, a autobiografią, którą rządzi sekret. AUTOBIOGRAFIA I SEKRET „Twoje działanie zawsze odnosi się do papieru.” (Stéphane Mallarmé Quant au livre) Vie —un Dé la sépare du viDe:42 rzut kości rozdziela życie od pustki, czytamy w jednym z glosariuszy. Rysu­ nek André Massona z 1923 roku, przedstawia gracza w kości. To portret Michela Leirisa, wówczas począt­ kującego poety, pozostającego pod wpływem ekspery­ mentów Stefana Mallarmé. Rysunek stanie się, jak na­ pisze później Leiris, jego symbolem: autor La Règle du jeu pozostaje przez całe życie zafascynowany właśnie kostką do gry, widząc w niej siłę zdolną przekształcać nie tylko rzeczywistość poetycką, lecz również życie. Leiris przenosi zasady gry w kości na płaszczyznę ję­ zyka i, równocześnie, na płaszczyznę autobiografii. N a wzór Mallarmé, który w swym poemacie Rzut kośćmi nigdy nie zniesie przypadku „uprzestrzennia lekturę”, Leiris dokonuje „uprzestrzennienia autobiografii” otwiera ją na nowe, alternatywne możliwości. Pozo­ staje ona jednak ograniczona liczbą liter - to one wy­ znaczają przestrzeń gry (gdy rzucamy jedną kością, mamy do dyspozycji sześć możliwości; podobnie słowo „Leiris” składa się z sześciu liter, zaś „Michel” to kolej­ ne sześć). We wrześniu 1926 roku zanotuje w dzienni­ ku: „Michel Leiris - to mi wystarczy, by odwracając moje nazwisko (Siriel Lechim), przemienić się nagle w starego rabina.”43 Najprostsze odwrócenie liter zmienia „Leirisa” w „Siriela” (tak też będzie nazywał się bohater Aurory, jego pierwszej i jedynej powieści), doprowadzając zarazem do karnawałowego odwróce­ nia znaczeń i „wyjścia z siebie”. Nowe imię produkuje nowe sensy, odsyła do nowych kontekstów.44 Kolej­ nym wcieleniem staje się Damocles Siriel (który jest bohaterem dwóch niezrealizowanych „autobiograficz­ nych” projektów: Starożytności Damoklesa Siriela i Młodość Damoklesa Siriela, czyli Moja autobiografia od rozpoczęcia wojny aż do utraty dziewictwa). Wprowa­ dzając „antyczne” imię (Damocles), autor Afrique na­ *** W swoich tekstach etnologicznych autor L ’Afrique fantôme nie zajmuje się nigdy tematem struktur pokre­ wieństwa. Interesują go natomiast badania nad tym, co sekretne: sekretny język, inicjacje, sekretne maski. T e­ matyka ta, jak pisze, ma fundamentalne znaczenie dla zrozumienia ludzkich wspólnot: „Społeczeństwo prze­ jawia naturalną skłonność do sekretu. (...) posiada spe­ 11 �Tomasz Szerszeń • MICHEL LEIRIS INSTRUKCJA OBSŁUGI sem prowadzi go w zupełnie odmiennym kierunku. W połowie lat 20. publikuje w „Révolution Surréali­ ste” swoje pierwsze glosariusze, w których próbuje nie tylko podważyć przyjęte etymologie, lecz również do­ prowadzić do całkowitej destrukcji słownika.52 Podczas misji Dakar-Dżibuti Leiris zajmuje się ba­ daniem sekretnego języka inicjowanych w sudańskim plemieniu Dogonów. Praca ta, wymagająca olbrzymie­ go wysiłku i samozaparcia (autor L ’Afrique fantôme nie zna wówczas żadnego z języków afrykańskich), polega­ ła na procesie wielokrotnej deszyfracji: podczas badań Leiris najpierw robi notatki fonetycznie, następnie próbuje odczytać je wraz z tłumaczem (orientującym się dobrze w zasadach sekretnego języka), który prze­ kłada je z kolei na codzienny język Dogonów. O stat­ nim ogniwem tego skomplikowanego procesu jest tłu­ maczenie na francuski. Sekretna mowa inicjowanych ma hybrydyczny53 charakter: sens używanych słów uległ w niej częściowemu zapomnieniu. Leiris przeno­ si obserwacje dotyczące specyfiki sigi so na płaszczyznę literacką: w swoich glosariuszach i grach językowych „wyciska słowa jak cytrynę”,54 poddaje je deszyfracji (niczym elementy zapomnianej mowy), sprawia, że każde słowo staje się „perspektywą innego”.55 Jednak jego największym pragnieniem jest przywró­ cenie słowom życia. Słowa ożywają więc, stają się obec­ ne - o wiele silniej niż „żywy głos”.56 Zyskują ciało. To powiązanie słów i ciała ma swoją muzyczną analogię. I to niekoniecznie w tak ukochanej przez Leirisa operze (choć, jak pisał, „poetyckie pisanie jest, bez wątpienia, (...) trochę czymś takim jak aria w operze...”57), lecz w jazzie. Początek fascynacji tą muzyką pokrywa się mniej więcej z pierwszymi eksperymentami językowymi, z pierwszymi glosariuszami. Autor Wieku męskiego wie­ lokrotnie podkreślał transowość jazzu: podobnie jak w kultach opętania (gdzie nawiedzający duch wstępuje w ciało nawiedzanego i stapia się z nim w jedność), w jazzie następuje niezwykłe, cielesne utożsamienie „grającego” i „granego”. Muzyk „staje się” instrumen­ tem, zaś instrument tworzy - na czas szalonej improwi­ zacji - nierozdzielną jedność z muzykiem. Dla Leirisa koncert jazzowy jest spektaklem opętania, w którym ciało, słowo, instrument i muzyka, poprzez swój rytm, „sklejają się”. Podobnie rzecz się ma z językiem. W Mu­ sique en texte et musique antitexte —komentarzu do Lan­ gage tangage - spuszczone z łańcucha słowa rozpoczyna­ ją szaleńczy taniec. Leiris, niczym opętany przez jednego z demonów zâr, daje się prowadzić, dokąd chcą. Czytelnik również. Jak w życiu, gdy nie jesteśmy w stanie w pełni przewidzieć, co się wydarzy. Tak powstaje mit. W Essai sur le merveilleux Leiris powraca do Jarry’ego: cudowność rodzi się „pomię­ dzy”, na skutek nieporozumienia między myślą i mo­ wą. Mit jest więc skutkiem błędu w funkcjonowaniu języka. Zinterpretowany przez Leirisa Jarry, ma wszak­ że swój antropologiczny kontekst. Autor L ’Afrique cjalny język, różniący się od języka codziennego i nie­ zrozumiały dla nie-wtajemniczonych”.48 Dogonowie i ich sekretny język pozostają prefiguracją społeczeń­ stwa: wspólnoty, w której to, co sekretne, strzeżone jest przez język. Problem zrozumienia tajemnicy inicjo­ wanych jest więc w gruncie rzeczy problemem języko­ wym - zadaniem dla tłumacza, lub dla znawcy szyfrów. W swych pismach autobiograficznych Leiris po­ wraca w zaskakujący sposób do tematyki Dogonów. Pracując nad pośmiertną edycją dziennika intymne­ go, Jean Jamin zauważa,49 że Leiris zataił ważny szcze­ gół biograficzny dotyczący swojej żony50 i - w efekcie - całego swojego życia. To „zniknięcie” - strategia analogiczna do tej, jaką zastosował Georges Perec w Zniknięciu, podniesiona tutaj do potęgi i obejmują­ ca całą autobiografię - jest zaskakujące, zwłaszcza w przypadku autora, który wyznaje, że chciałby roz­ chorować się z powodu szczerości. Pragnienie, by wy­ znać wszystko, przekraczając zarazem granice litera­ tury, zostaje skonfrontowane z rodzinnym sekretem, który okazuje się nie do wypowiedzenia. Coś pozosta­ je „między słowami”, zagubione przez mechanizmy ję­ zyka. Zniknięcie jest, zarówno u Pereca, jak i u Leirisa, faktem językowym: sekretu po prostu nie można wypowiedzieć, zapisać... Cóż jednak począć z deklaro­ waną szczerością człowieka, który chce „powiedzieć wszystko”? Leiris zdaje się być schwytany w pułapkę języka: jest zarazem „sobą” (Leiris) i „innym” (Siriel); jednocześnie mówi prawdę i kłamie... W całej jego twórczości odnaleźć można ślady tej paradoksalnej podwójności. Przybiera ona zaskakujące formy: jego pierwsze prawdziwie etnograficzne badania dotyczyły sigi so, sekretnego języka sudańskich Dogonów. Tym­ czasem proste przestawienie dwóch liter przemienia „Dogon” w „Godon” - nazwa afrykańskiego plemie­ nia przekształca się w panieńskie nazwisko żony Michela. Leirisa interesują więc wewnętrzne analogie: badaniom nad sekretnym językiem sigi so, odpowiada sekretne autobiograficzne „zniknięcie”, Dogonom odpowiada inne, tym razem paryskie, „plemię” - ro­ dzina Godon.51 Przestrzenie etnografii i autobiografii zamykają się w jednym słowie. SŁOWO I ODDECH „Śniło mi się czasem, że - skoro słowo i oddech są związa­ ne - moje badania nad językiem sprawiły, iż utraciłem mowę...” (Michel Leiris Wiek męski) „Dopóki moje słowa będą żywe, będą miały kości, ciało i skórę!” (Michel Leiris Langage tangage) Podobnie jak większość dzieci, mały Michel na­ miętnie studiował encyklopedie i słowniki. Do jego ulubionych lektur należała w dzieciństwie Encyklope­ dia Larousse’a. To zamiłowanie do klasyfikacji z cza­ 12 �Tomasz Szerszeń • MICHEL LEIRIS INSTRUKCJA OBSŁUGI strzeni (...) czyż nie jest tutaj środkiem, by uprawiać miłość z rzeczami, by wnikać w nie - aż do serca?”.62 Malarstwo Bacona, podobnie jak corrida, jest więc próbą wniknięcia w rzeczywistość. W obu przypad­ kach autor L ’Afrique przywołuje metaforykę seksualną („realité enfin mise à nu”, czyli „rzeczywistość ostatecz­ nie obnażona” jak pisze63), bowiem miłość fizyczna jest tu równoznaczna z użyciem siły. Podobnie, w obu przypadkach, mamy do czynienia z wyzwaniem rzuco­ nym całej tradycyjnie rozumianej sferze estetyki: sztu­ ka Bacona nie ma nic wspólnego z porządkiem symbo­ licznym, który zwykle konstytuuje „sztukę”. Dotykamy tu tematyki Realnego, tak jak ją przed­ stawiał Lacan. Jego poglądy rekonstruuje Markowski w swej książce o Gombrowiczu: „W tym znaczeniu sztukę można traktować jako obszar, na którym Real­ ne jest starannie wypierane (sztuka konwencjonalna) bądź też na którym powrót Realnego staje się nie do zniesienia (i także podlega wyparciu i cenzurze). (...) sztuka (świadomie lub nieświadomie) lekceważy Real­ ne, gdyż jest ono dla niej nie do wytrzymania, a to ze względu na jego radykalnie asymboliczny charakter.”64 I dalej: „jeśli się zgodzić, że Realne skrywa rozkosz, to skrywa także ból i piękno (bolesne piękno), co prowa­ dzić może do wniosku, że (...) nie ma różnicy między czystą rozkoszą i czystym bólem, albowiem i tu, i tam, podobnie jak w przypadku piękna, zawodzi możliwość symbolizacji.”65 Leiris zdaje się sugerować,66 że malar­ stwo Bacona pozostaje po stronie Realnego, po stronie bólu i ekstazy, po stronie tego, co „nie do wytrzyma­ nia”. W tym sensie, Bacon jest prawdziwym briser d’images - ikonoklastą, którego każdy obraz, każde po­ ciągnięcie pędzla wymierzone jest przeciwko innym obrazom, przeciwko całej historii malarstwa. Jest tak­ że wyzwaniem mającym zbadać granice ludzkiej wy­ trzymałości. „Obraz ma swoje partie rozpalone lub być może, używając języka jazzu, swoje partie hot w opozycji do ca­ łości cool, te gdzie rzuca się kości w porównaniu do resz­ ty, która jest tylko neutralnością jednoznaczną z przepa­ ścią (....). Opozycja części powiedzmy „sakralnych”, gdzie panuje wzburzenie, i części „świeckich” - najob­ szerniejszych - gdzie nic się nie dzieje.”67 Leiris opisuje płótna Bacona tak, jak arenę walki byków: podobne dy­ chotomie organizują przestrzeń obrazu i areny („części hot" i „części cool”, sacrum i profanum). W obu przypad­ kach czynnikiem wyznaczającym charakter, odpowied­ nio spektaklu i płótna, jest skaza. Baudelairowskie „zgwałcone piękno” (lub, podążając śladem leirisowskich poszukiwań językowych, piękno „wypaczone”) piękno „lewe” - pojawia się nie tylko w szkicach o Fran­ cisie Baconie. W Lustrze tauromachii Leiris mówi wprost: to, co naprawdę istotne („piękne”?), przekracza granice estetyki (dlatego puste ornamenty stylu, pod­ czas walki raczej skrywają niż odsłaniają). Bacon, pod­ nosząc przerażający ochłap mięsa do poziomu Ukrzyżo­ przywołuje, po raz pierwszy w kontekście Rimbauda i Roussela, zapomnianą dziś teorię Maxa Müllera, we­ dług której mity rodzą się na skutek swego rodzaju „choroby języka”. Pozostaje pytanie: czy choroba języ­ ka byłaby również chorobą ciała? SZTUKA I NUDA „Zawsze ceniłem słodkawą gorycz koktajlów, śnieżny smak szampana i przenikliwie ostre tchnienie whisky.” (Michel Leiris Wiek męski) „Fakty - wtrącił Heyst zwykłym swoim uprzejmym to­ nem - nie ma nic ciekawszego nad fakty. Nagie fakty.” (Joseph Conrad Zwycięstwo) Dlaczego pewne dzieła sztuki dotykają nas dogłęb­ nie, podczas gdy inne pozostawiają totalnie obojętny­ mi lub są po prostu nudne? Pytanie o nudę sztuki po­ jawia się w pismach Leirisa dwukrotnie i dzieli je blisko pięćdziesiąt lat: po raz pierwszy w eseju o fetyszyzmie rzeźb Giacomettiego (1929), drugi raz w tek­ ście o obrazach Francisa Bacona. Dla francuskiego pi­ sarza i etnografa nuda ma jednak głębsze podłoże, wykraczające poza granice estetyki. Jej korzenie tkwią w charakterystycznym dla naszej epoki poczuciu życia „wykastrowanego”, pozbawionego głębszych sensów życia bez sacrum.58 Według Leirisa, sztuka nie ma wystarczającej mocy, by zastąpić to, co święte lub by zniwelować wszech­ obecne odczucie nudy. Istnieją jednak - jak twierdzi dzieła, które przekraczając granice tego, co estetyczne, działają na nas niczym dobrze wymierzony cios bokse­ ra. Leirisa interesują właśnie te miejsca, momenty, gdy sztuka wchodzi głęboko w materię życia, dotykając w prawdziwie cielesny sposób (podobnie jak miażdżąca nos pięść, czy kończące walkę pchnięcie toreadora) tego, co „naprawdę istotne”. Dzieje się tak jedynie wte­ dy, gdy to, co widzimy, nakłuwa niczym barthesowskie punctum.59 To ukłucie, otwarta rana - „przenikliwie ostre tchnienie whisky” - związane jest z brutalnym re­ alizmem. „Brutalność faktu” Leiris odnajduje w obra­ zach Francisa Bacona. Czym jest owa „brutalność faktu”? W eseju Co mi powiedziały obrazy Francisa Bacona Leiris zauważa, że obrazy te noszą bardzo materialny ślad działania mala­ rza, który w brutalny sposób odcisnął na nich swą obecność.60 Ślad ten, prawdziwa rana, przywołuje ra­ czej rzeczywistość opisywaną w Lustrze tauromachii, niż świat sztuki. W innym eseju (Francis Bacon dzisiaj) Leiris posuwa się jeszcze dalej, porównując brutalny gest malarza do gwałtu, do aktu seksualnego, którego ce­ lem jest wniknięcie w materię świata: „Widzialne śla­ dy aktywności ręki - jej znaki na płótnie - pozostawia­ ją przypuszczenie (...) że jej ruch zmierza w istocie do schwytania (analogicznego do porwania lub gwałtu) rzeczywistości. (...) Zgwałcenie,61 roztrzaskanie prze­ 13 �Tomasz Szerszeń • MICHEL LEIRIS INSTRUKCJA OBSŁUGI wania, osiągnął bez wątpienia, tak poszukiwaną w lite­ raturze przez Leirisa, „szczerość” („obnażenie”) . W jednej ze swych ostatnich książek Michel przy­ wołuje postać Olympii z obrazu Eduarda Maneta: na­ ga, przypominająca posąg - podobna do innych kobiet pojawiających się w pisarstwie Leirisa. Tym, co nie­ przyzwoite u manetowskiej Olympii, nie jest jednak jej nagość, lecz... wstążka. Ten pozornie nieistotny detal jest tu kluczowy. Bez wstążki Olympia byłaby po pro­ stu nudna, pozostawiałaby nas obojętnymi. Tymcza­ sem piękno - tak jak je rozumie Leiris, tak jak je rozu­ mie Bacon i zapewne tak, jak je rozumieją pozostający w „intymnym kontakcie ze śmiercią” toreadorzy - nie może być konwencjonalne, zapoznane. Nie może być nudne. Musi przenikać niczym punctum. Niczym obra­ zy Francisa Bacona. Niczym corrida. ną dla Leirisa. Temat ten, obecny jest w Dzienniku niemal od samego początku, pojawia się w kontekście poszukiwania własnej techniki poetyckiej (np. w maju 1929 roku notuje: „... technika obiektywna i subiek­ tywna - czy naprawdę można je rozdzielić?”72), jed­ nakże nabiera prawdziwej aktualności podczas wypra­ wy do Afryki, gdy Michel spotyka się nie tylko z nową, skomplikowaną rzeczywistością kolonialną, ale rów­ nież ze swoją nową profesją (i charakterystycznym dla niej sposobem widzenia świata), czyli z etnografią. Et­ nograf jako podmiot, Afryka jako model, przedmiot: taka, oczywista jak by się zdawało, relacja zostaje pod­ kopana w L ’Afrique fantôme. Podwójne doświadczenie Leirisa - jako podmiotu (pisarz, etnograf) i przedmio­ tu (pacjent psychoanalityka, model malarzy) - nie po­ zwala mu spojrzeć całościowo na badanych, na Afry­ kę, na etnografię. Następuje moment demaskacji: prawdziwym tematem etnografii jest etnograf. O sa­ motniony, skazany na subiektywność, piszący. W jednym ze swoich listów do Leirisa Bacon pisze: „Być może realizm jest, w swym najgłębszym wyrazie, za­ wsze subiektywny”.73 Paradoks, na którym zbudowane jest L ’Afrique fantôme („to przez maksimum subiektyw­ ności możemy dotknąć prawdy...”), jest więc w gruncie rzeczy problemem malarskim. Dzieło Leirisa jest jednak niczym sprawnie działający organizm, w którym wszyst­ kie naczynia są ze sobą trwale złączone: malarskie zagad­ nienie jest jednocześnie problemem autobiograficznym. Tekst, płaszczyzna kartki papieru, to miejsce spotkania (i „identyfikacji”) podmiotu i przedmiotu. PODMIOT I PRZEDMIOT „Schellingiańska koncepcja dzieła sztuki, jako miejsca utożsamienia [spotkania - T. S.] podmiotu i przedmiotu”68 - notuje Leiris w swym dzienniku in­ tymnym. Artysta tworząc, oscyluje na cienkiej grani­ cy, która rozdziela świadome i nieświadome, to co su­ biektywne i obiektywne: Schelling zauważa tę paradoksalną sytuację aktu twórczego. „«Ja» zaczyna (akt twórczy - T. S.) świadomie (subiektywnie) i koń­ czy w sposób nieświadomy lub obiektywny...” ; „Jest ab­ solutnie niemożliwe, żeby coś obiektywnego zostało stworzone ze świadomością (...) to, co jest prawdziwie obiektywne (...) nie może więc być wprowadzone (do dzieła sztuki - T. S.) ze świadomością" .69 Artysta jest świadomy podczas tworzenia, natomiast to, co po­ wstało wymyka mu się - w tym sensie dzieło sztuki jest autonomiczne, żyje własnym życiem. Z kolei sam akt twórczy jest paradoksalnym momentem wykroczenia poza siebie - ku temu, co „obiektywne”. W twórczości Leirisa pojawiają się wątki, które doskonale pasują, by je rozważyć w kontekście myśli Schellinga: problem pisania jako opętania (nieświadome, więc „czy obiek­ tywne”?), projekt autobiografii możliwie jak najbar­ dziej „szczerej”, realistycznej aż do bólu. Giacometti, Picasso, Bacon - bohaterowie esejów Leirisa. Dzieło każdego z nich obraca się wokół tema­ tu „artysta i jego model”.70 Ten balzakowski motyw wyznacza, zdaniem autora L ’Afrique, odmienność sztuki współczesnej. W notatkach do wykładu w Collège de Sociologie zapisuje on uwagę o znamien­ nym przesunięciu akcentów pomiędzy romantyzmem a współczesnością: nie spoczywa on już na osobie two­ rzącej, na artyście, lecz na mechanizmie tworzenia, na procesie twórczym. Wątek ten rozwija, koncentrując się na Picassie (który jest przecież twórcą obrazu M a­ larz i jego model): „W obrazach Picassa (...) tematem obrazu, jest sam akt jego stwarzania.”71 Malarski temat artysta-model nie jest niczym in­ nym jak relacją podmiot-przedmiot, tak przecież waż­ PATOS I TEATR „Co dzień wdziewałem maski...” (Michel Leiris Wiek męski) W Wieku męskim Leiris przywołuje obraz burdelu jako miejsca, które - gratka dla historyka czy antro­ pologa - pozwala przenieść się w przeszłość, ku staro­ żytności. „Jeżeli dość długo lubiłem burdel, to dlate­ go, że i on współuczestniczy w starożytności; przypomina targ niewolników i rytualną prostytucję antyku”;74 „Zaznałem w portowych burdelach wraże­ nia głębokiej ludzkości i wielkości, które odczuć moż­ na we wszystkich domach rozpusty...”75 - pisze. Te konotacje (antyk, „wrażenie wielkości”...) odsyłają w oczywistym kierunku: dla Leirisa burdel, podobnie jak kobiece posągi, jest czymś par excellence klasycz­ nym. Dziwny to, rzecz jasna, klasycyzm, jednak jego ślady są silnie obecne w całym dziele. Jego zasadniczą cechą jest patos. I tak bohater Wieku męskiego uwzniośla swoje życie seksualne, które, począwszy od pierwszych dziecięcych snów i fantazji, przeniesione zostaje na poziom mitu: „byłem wzruszony”76 pisze Leiris o swej pierwszej erekcji. Podobną rolę odgrywa alkohol: „Szklanka alkoholu podnosi mnie do pozio­ mu wielkich pijaków Dostojewskiego”.77 Wspomnie- 14 �Tomasz Szerszeń • MICHEL LEIRIS INSTRUKCJA OBSŁUGI LUDZKIE I NIELUDZKIE nia, drobne, z pozoru nieistotne fakty nabierają tragi­ zmu, są wyolbrzymione niczym gest teatralny. Rów­ nież literatura, sam fakt pisania jest z natury patetycz­ ny: „Moje wspomnienia podniesione do kwadratu przez fakt, że je zapisuję”.78 W taki sposób - poprzez analogię ze światem teatru i opery, przywołanie kla­ sycznych figur i poprzez sam proceder pisania - doko­ nane zostaje obejmujące historię życia uwznioślenie i, w efekcie, mityzacja. Patos jest zawsze przypisany scenie: Leiris podkreśla swą, pochodzącą jeszcze z dzieciństwa, fascynację te­ atrem i operą. Scena staje się wzorcem porządkującym przeżycia, magazynem metafor i figur pojawiających się w literaturze i w etnografii. „Zachowywać się tak, jakbym był w teatrze”79 to zasada organizująca leirisowską etnografię „ja”. Autor Wieku męskiego jest zara­ zem podmiotem i przedmiotem własnej obserwacji, ak­ torem i widzem: to rozdwojenie wyraża symbolicznie Hamlet - figura wewnętrznego rozbicia, odsyłająca również do obrazu „teatru w teatrze”. «Teatr „ja”», «„ja” w teatrze świata». Teatralnie skonstruowane „ja”80 jest głównym (i jedynym) akto­ rem i widzem na autobiograficznej scenie.81 Tożsa­ mość bohatera nie jest trwała, ponieważ jest każdora­ zowo tworzona przez padające z widowni spojrzenie widza, który zmieniając nieustannie miejsca, zmienia również perspektywę (z kolei aktor nieustannie prze­ mieszcza się). Teatr, podobnie jak kult zâr, jest więc „szatnią osobowości”: „Chciałem najpierw zagrać rolę Rolli, potem Hamleta, dzisiaj - Gérarda de Nerval. Ja­ ką - jutro?”82 Autor La Règle du jeu przejmuje terminologię po­ chodzącą ze świata teatru i przenosi ją na płaszczyznę literatury, autobiografii i etnografii. O ile afrykańskie i antylskie kulty opętania (zâr, wudu) określone zosta­ ją przez Leirisa (za Alfredem Métraux) jako „komedia rytualna”, to tauromachii przypisane zostaje pojęcie „tragedii”. Napięcie między tymi dwoma pojęciami (odnoszącymi do dwóch przeciwstawnych rodzajów widowisk), występuje na przestrzeni całego dzieła: w Wieku męskim nadanie „tragicznego” wymiaru zda­ rzeniom, które zazwyczaj nie są za takie uznawane, jest przyczyną zamierzonego komizmu. Ta ambiwalencja tłumaczy zamiłowanie Leirisa do słodko-gorzkich, tragiczno-komicznych postaci z commedii dell’arte.83 Dla­ tego też tak często pojawiają się odwołania do Pajaców Leoncavalla, które dotykają prawdziwego sensu te­ atralności: pozorności („śmiech poprzez łzy i prawda poprzez teatr”). Obrazy „teatru w teatrze” są więc kluczowe dla je­ go autobiografii, ujawniają bowiem właśnie pozorność nie tylko widowisk, ale również całego procesu spisy­ wania autobiografii i, finalnie, świata w ogóle. Świat jest teatrem. Pozostaje sprecyzować: dla Leirisa świat bywa commedią deWarte, bywa inscenizacją Hamleta. Bywa też Gombrowiczowską Operetką. „Automat, który się rozbija, kurtyzana, która zdradza, śpiewaczka, która ginie na suchoty - takie były wcielenia gardzicielki, jawiącej się w marzeniu Hoffmanna; kształty zmienne jak Meduza, w której każdy zdaje się rozpoznawać kobietę, którą kocha.” (Michel Leiris Wiek męski) „Widziałem w nich tylko piękny posąg...” (Michel Leiris Wiek męski) W Aurelii Nervala statua zostaje rozbita. Leiris przywołuje ten epizod w Essai sur le merveilleux,84 zesta­ wiając go z figurami, które pojawiają się w malarstwie Giorgio de Chirico: przypomina o „cudowności”, „nad­ zwyczajności” posągów, o ich walorze symbolicznym. Pragnienie tego, co nieludzkie, pragnienie zamiany w „kamienną statuę” pojawia się wielokrotnie w jego tekstach. Kamień, jednoznacznie kojarzony w Wieku męskim z antykiem i z tym, co klasyczne, jest odpowie­ dzą na rozpad świata, który koroduje, który nieustan­ nie wymyka się, tak jak Afryka wymyka się pióru, któ­ re chce ją opisać i pozostaje czymś nieludzkim - zjawą, fantôme: „(...) Nabrałem wcześnie zwyczaju pudrowa­ nia twarzy, jakbym ukryć ją chciał pod maską (...). Wy­ rażało to symboliczne pragnienie mineralizacji, stano­ wiąc reakcję obronną na wewnętrzną słabość i rozpad, którymi czułem się zagrożony; chciałem zbudować so­ bie rodzaj pancerza, urzeczywistniając moim wyglądem - ten sam ideał sztywności, który ścigałem w poezji.”85 Pewne wyobrażenia łączą Leirisa ze światem malar­ stwa De Chirico: „Świat moich snów jest światem nie­ realnym, brukowanym kamieniami, obramowanym budowlami. N a ich frontonach czytam czasem tajem­ nicze sentencje. Jest to długi ciąg esplanad, galerii i perspektyw, które przemierzam niczym całkowicie abstrakcyjną przestrzeń ogołoconą ze wszelkiej ziem­ skiej realności. Królują tutaj: ołowiana nić, cyrkiel, waga...”.86 Prawdziwie alchemiczna87 fascynacja ka­ mienieniem i stalą, potwierdza wyrażone w Wieku mę­ skim pragnienie:88 Leirisa interesuje moment, w któ­ rym doskonałość formy staje się alegorią śmierci, negacją życia. Kamień i stal, od zawsze towarzyszące tematyce melancholii, służą mu do stworzenia (auto) portretu człowieka owładniętego obsesją pustki, para­ liżującym lękiem przed śmiercią.89 Dla Leirisa opera jest miejscem, w którym ciele­ sność zostaje w największym stopniu zanegowana. Śpiewak, śpiewaczka operowa stają się alegorycznym obrazem tego wszystkiego, co nieludzkie i niematerial­ ne i, równocześnie, rodzajem archetypicznego wyobra­ żenia kobiecości: dla Leirisa kobieta jest obrazem tego właśnie, co nieludzkie; jest zawsze obiektem melan­ cholii. Podobnie niedostępna pozostaje Emawayish, córka kapłana zâr: „Po całych miesiącach wstrzemięź­ liwości i uczuciowej pustki zakochałem się w Gonda- 15 �Tomasz Szerszeń • MICHEL LEIRIS INSTRUKCJA OBSŁUGI AUTOBIOGRAFIA I BRAK GŁOWY rze w Abisynce, która i fizycznie, i moralnie odpowia­ dała dwoistemu ideałowi Lukrecji i Judyty. (...) wyda­ wała się woskowym posągiem.”90 „Jedyne, co kocham w kobietach, to ich kryszta­ łowa biżuteria. Gdy oglądam je nagie, jedynym wa­ runkiem, bym mógł być podekscytowany, jest wy­ obrażenie sobie, że są statuami... N a własne ciało spoglądam z niechęcią. Używam wszelkich środków zdolnych nadać mu twardość granitu i całymi godzi­ nami utrzymuję je bez ruchu, wyobrażając sobie, że w ten sposób przekształcę je w rodzaj statuy...”91 - pi­ sze w innym miejscu. Sceniczny zabieg przekształca­ nia własnego ciała w statuę przypomina o teatralnym odniesieniu, które patronuje Wiekowi męskiemu. To fragment rozmowy Fausta i Mefistofelesa, dotyczący Meduzy: Mefistofeles: „Daj temu pokój!/ Strzeż się, już ja znam to./ To czarodziejski, martwy obraz, fantom:/ Le­ piej nie zważać na jej zdradny zew./ Kamienny wzrok jej w człeku ścina krew/ I człowiek cały w kamień się zamienia./ Czyżbyś Meduzy nie znał choć z imienia?”92 Scena jest miejscem wtajemniczenia (kobieta jako Meduza), jest również miejscem przemiany (w ka­ mienny posąg). Leiris opisuje sam siebie jako już pora­ żonego wzrokiem Meduzy, skamieniałego. W tym sen­ sie, niezwykle trafione wydają się słowa Denisa Holliera: narrator Wieku męskiego zastyga w grama­ tycznym „Ja”. To „Ja-które-umiera”.93 Meduza zabija spojrzeniem, Syreny kuszą śpiewem. „Tym, co mnie często najbardziej dotyka w kobiecie, jest jej głos”94 - pisze Leiris. Głos istnieje całkowicie poza dotykiem, jest więc doskonałym „ucieleśnie­ niem” nieludzkiego stalowo-kamiennego ideału. Ale głos jest również - jak w epizodzie Odysei, gdy Odyseusz kuszony jest śpiewem Syren - śmiercionośną bro­ nią, równie groźną jak wzrok Meduzy czy miecz Judy­ ty. Opera - ulubione miejsce Leirisa - staje się w tym przypadku niebezpieczną przestrzenią, miejscem ku­ szenia. Staje się również metaforą sytuacji, w której znalazł się autor i narrator Wieku męskiego: nieustają­ cego zagrożenia kobiecością. Śmiercią, którą kobieta95 niesie leirisowskiemu „Ja”... Kobiety Leirisa są więc nieludzkimi statuami o an­ tycznym rodowodzie: Aurora,96 Lukrecja, Judyta, Olympia, Nereida... W rzeczywistości są one bliskimi siostrami bohaterek Gerarda de Nervala: Aurelii, Syl­ wii, Pandory... i Chwały Raymonda Roussela.97 Czymże bowiem innym jest rousselowska gloire, jeśli nie (gramatyczną98) kobietą? Czymże innym, jak nie ukoronowaniem świetlanym kręgiem, uwiecznie­ niem, zamianą w majestatyczny posąg, zamarciem w chwale? Jednak statua zawsze ulega rozbiciu. Proces mine­ ralizacji nigdy nie może dobiec końca, schwytany w obłędną logikę błędnego koła: posąg formuje się, by następnie skruszyć się na nowo. „Wyobrażam sobie samego siebie (...) niczym Holofernes z odciętą głową!” (Michel Leiris Wiek męski) Pisząc o operze Pucciniego Turandot, Leiris przy­ wołuje raz jeszcze biblijną historię Judyty i Holofernesa. W tym kontekście pojawia się projekt eseju Turan­ dot lub triumf Holofernesa, który byłby rodzajem powrotu do kluczowego dlań, zaczerpniętego z obrazu Cranacha, wątku. W Wieku męskim utrata głowy99 staje się zaskaku­ jącą figurą autobiograficzną. „Autobiografia wywołuje ten sam skutek, co działanie Judyty: oddziela głowę od ciała, oddala tego, kto podejmuje zadanie autoprezen­ tacji, od niego samego” - pisze Denis Hollier. I dalej: „Według stwierdzenia Bataille’a człowiek jest tym, czego mu brakuje: z braku głowy rodzi się także auto­ biografia. Podmiot autobiografii jest (...) tym, kto tra­ ci twarz, kto w głębi samego siebie spotyka innego bez twarzy, rozpoznaje siebie w wyzutej z „ja” trzeciej oso­ bie. Takie właśnie jest autobiograficzne caput mortuum: jej alchemia dąży do połączenia w jedną potwor­ ność własną twarz i brak twarzy innego.”100 Można dodać coś jeszcze: brak głowy jest oczywistą figurą nie­ obecności. Piszący autobiografię musi się określić, „amputuje” więc niektóre części „Ja” - fragmenty wła­ snego „ciała”, fragmenty własnej historii.101 Nie da się opowiedzieć wszystkiego: pisząc tracimy fragmenty naszego życia. Tracimy siebie. Czego brakuje w autobiografii Leirisa, co zostaje „ucięte”? „Wraz z La Règle du jeu autobiografia traci swe centrum i swój sens: życie”102 - pisze Nathalie Bar­ berger. Autobiografia, która zostaje „pozbawiona gło­ wy”, nie ma końca, brakuje jej rozwiązania, osi: Leiris opowiada kolejne anegdoty, kolejne historie, wzbogaca fabułę, dokonuje kolejnych interpretacji tych samych wspomnień z dzieciństwa. Przywołuje te same motywy (co widoczne jest zwłaszcza w cyklu La Règle du jeu), które powracając, paraliżują narrację. Opowieść nie postępuje, nadmiar słów sprawia, że właściwy cel auto­ biografii - „życie” - gubi się gdzieś po drodze. „Nigdy nie dochodzimy do ostatniej litery ostatniego słowa”:103 autobiografia nie może zostać dokończona.104 Figura ta posiada jeszcze jeden, trochę inny, sens. Literatura bywa bowiem niebezpieczną grą, w której można, dosłownie, stracić głowę - otrzeć się o obłęd. Tymczasem dla Leirisa pisanie - rytuał nie mniej prawdziwy niż kult zâr - jest zawsze równoznaczne z opętaniem. Ta symboliczna dekapitacja oznacza więc depersonalizację: coś czego nie kontroluję, „mó­ wi za mnie”.105 Głos, który wydobywa się z samych trzewi. Czy to jeszcze „Ja”? Niebezpieczeństwo grozi również z innej strony. Radykalny gest Leirisa - destrukcja słownika i, przede wszystkim, próba wcielenia literatury w życie, zaś życia 16 �Tomasz Szerszeń • MICHEL LEIRIS INSTRUKCJA OBSŁUGI w literaturę - oznacza osiągnięcie miejsca, skąd nie ma już powrotu. Dalej czyha prawdziwa gilotyna i prawdziwy miecz. mat samobójstwa pojawia się jako pomysł na rozwiąza­ nie problemu błędnego koła, w które wpadł Heyst bohater projektowanej w Afryce powieści. W następstwie nieudanej próby samobójczej Leiris zastępuje je, jako projekt rozwiązania splotu „dzieła” i „życia”, ideą spalenia własnych książek112 - chce „na­ prawić błąd, jakim było ich napisanie”. „Spalić to, z po­ wodu czego istnieję, by nie zostać spalonym samemu...”113 W swym projekcie Leiris bliski jest postawie wzywającego do pisania krwią Friedricha Nietzschego: w rozprawie Literatura a tauromachia przywołuje metafo­ rę ognistego pióra („pod zdaniami autora papier marsz­ czyłby się i zapalał za każdym dotknięciem pióra z ognia”114). Pisząc, palimy własne książki. Jednak, jak sugeruje Leiris, tylko takie, równoznaczne z „utratą gło­ wy” pisanie - pisanie, w którym górę bierze wyciskająca łzy i krew, ognista namiętność115 - sprawia, że literatura przekracza swe granice: ku „życiu”. Pragnienie pisania „ognistym piórem” jest jednak naznaczone bluźnierstwem. Pisarz, który marzy o wyjściu „poza literaturę”, jest z natury podejrzany. To niebez­ pieczny alchemik lub ktoś, kto zaprzedał duszę diabłu. Leiris doskonale zdaje sobie sprawę z niebezpieczeństwa, jakim jest uczynienie z literatury „życia” (przypomnijmy: Wiek męski pojawia się w 1939 roku) czy dosłowne po­ traktowanie metafory spalenia książek. Wie, co w tam­ tej sytuacji politycznej może oznaczać „utrata głowy”... PAPIER I ŚMIERĆ „Powinienem był popełnić samobójstwo, jest to jednak ostatnia rzecz, jaką zrobię.” (Michel Leiris Wiek męski) W nocy, tuż przed podjęciem próby samobójczej, zapisze: „Pisząc, szukam schronienia w przestrzeni bia­ łej kartki, jak struś chowający głowę, tak jak gdyby ta kartka była światem bez gęstości, gdzie śmierć nie mo­ że wniknąć”.106 Zarówno Dziennik, jak i całą autobio­ graficzną prozę Leirisa (ale również niektóre teksty et­ nograficzne) można czytać jako rozważanie na temat śmierci. Motyw ten powraca u autora L ’Afrique fantôme regularnie, prawie zawsze właśnie w kontek­ ście literatury. Przestrzeń białej kartki jest rodzajem azylu, który chroni przed naznaczonym rozpadem światem zewnętrznym. Pisanie jest jednak, z natury, pełne ambiwalencji: jest równoczesnym odwleczeniem śmierci i jej zapowiedzią. Heroiczną walką, która nie może zostać wygrana: „Poezja [pisanie poezji] nie jest niczym innym jak długą walką ze śmiercią”; „każde działanie artystyczne, jakiejkolwiek natury, korzenia­ mi sięga do tej wojny przeciwko śmierci...”107 Pojawia się tu ponownie paradoksalne błędne koło - zasada organizująca kolejne dzieła Leirisa. „Pisanie, które jest końcem”: pierwsze zapisane słowo wyłącza piszącego z porządku „życia” i - podobnie jak fanfary oznajmiające początek corridy - jest sygnałem nie­ uchronnej śmierci. Stąd metafora literatury jako are­ ny, autora zaś jako toreadora („jestem naprzeciwko li­ teratury niczym torero”). W takim ujęciu staje się ona rodzajem morderczej rozgrywki, w której autor, będąc równocześnie toreadorem i bykiem, znajduje się za­ wsze w sytuacji bez wyjścia. „Wcielić śmierć w życie, sprawić, by stała się w ja­ kiś sposób rozkoszna (jak gest torera, który łagodnie wciąga byka w fałdy kapy czy mulety): na tym powin­ na polegać działalność budowniczych luster...”.108 Podjęcie wyzwania, wkroczenie na arenę jest rodzajem pięknego samobójstwa. Warto pamiętać, że tytuł naj­ ważniejszej leirisowskiej rozprawy o literaturze (De la litterature considéré comme une tauromachie),109 jest bezpośrednim nawiązaniem do tytułu słynnego dzieła Thomasa de Quincey De l'assasinat considéré comme un des beaux-arts...110 Właśnie temat zabójstwa-samobójstwa111 pojawia się u Leirisa wielokrotnie. Jawi się jako sposób na prze­ rwanie błędnego koła, nierozerwalnego splotu „życia” i „sztuki”, które jest głównym zagadnieniem cyklu au­ tobiograficznego. Szukając reguły gry, reguły „ja”, za­ pisze w dzienniku: „La Règle du jeu (reguła gry¡reguła „ja”) - samobójstwo?”. Z kolei w L ’Afrique fantôme te­ ŚMIERĆ I STYL „Powiedz mi, Gitanillo, czy twoje serce przestaje bić, gdy walczysz na arenie?” (Corochano) Ceremoniał pogrzebowy Dogonów to, według Leirisa, „opera pogrzebowa” (opera funebré). Ta sama me­ tafora116 pojawi się w serii wierszy poświęconych corri­ dzie: tauromachia, opera i śmierć są ze sobą w intymny sposób powiązane. N a arenie, tak jak w operze, serce przestaje bić. Śpiewak operowy zmienia się w nieru­ chomą statuę - podobnie jak toreador przed decydują­ cym pchnięciem. W martwy posąg. W głos. Muzyka muzyka operowa, ale także, jak pisał José Bergamin, „milcząca muzyka” corridy - jest uwolnieniem od obecności, czymś „na kształt śmierci”. „Umrzeć trochę, by zapomnieć, że później umrę całkowicie”117 - pisze Leiris, miłośnik opery i tauromachii... Leiris pierwszy raz ogląda corridę wspólnie z Picassem,118 22 sierpnia 1926 we Fréjus. Jednak swoje ob­ jawienie przeżywa dopiero po powrocie z Afryki, na którejś z kolei walce,119 gdy ogląda na arenie Rafaelillo - toreadora z Walencji. W liście do wybitnego znawcy corridy André Castela (sierpień 1938), Leiris przypisał temu momentowi wagę epifanii: „W żadnym dziele artystycznym i literackim nigdy nie odnalazłem odpowiednika tego, co poczułem w Walencji, ogląda­ jąc walczącego Rafaelillo (...) Wiem, że w całym mo­ 17 �Tomasz Szerszeń • MICHEL LEIRIS INSTRUKCJA OBSŁUGI im życiu nie doświadczyłem czegoś podobnego.” Epifa­ nia? Lecz jakiego rodzaju? Co w tym wypadku kryje się pod tym zapoznanym i niejasnym pojęciem? Leiris był przeciwny estetyzacji walki, która skrywa właściwy sens widowiska. Tauromachia, której symbo­ lem jest walczący na arenie Rafaelillo, sytuuje się więc dla niego poza „sztuką”, poza kategoriami estetycznymi. Czy­ li gdzie? W sferze religii? Według Annie Maillis,120 rze­ czywiście możemy mówić o momencie religijnym u Leirisa właśnie wtedy, gdy pisze on o corridzie (jednak, wbrew pozorom, autor Lustra tauromachii niewiele miał wspól­ nego z okultystyczną religijnością Georgesa Bataille’a121). Jednak epifania ta ma specyficzny sens: Lustro tauroma­ chii - podobnie jak inne cenione teksty o corridzie (Ber­ gamin, Montherlant, Hemingway...) - jest przede wszyst­ kim doskonale napisane (dlaczego teksty o corridzie są tak dobrze napisane?). Leiris osiąga momentami szczyty stylistycznej maestrii: jego styl pozwala, przez krótką chwilę, uwierzyć, że to, co napisane jest tak dobre, a na­ wet lepsze niż corrida. Lepsze niż... „życie”. Jeśli więc mamy do czynienia z epifanią, jest to bez wątpienia epifania stylu. Leiris wykracza, na krótki mo­ ment (być może jedynie w paru akapitach, kilku zda­ niach...), poza „sztukę” i poza „życie”. Literatura, któ­ ra przekracza „literaturę”? Sprawa dość kłopotliwa i raczej problematyczna. Jednak podobny, dziwny splot odnaleźć można w... Szkicach piórkiem Andrzeja Bob­ kowskiego. We wspaniałym, napisanym niby od nie­ chcenia (jakby na marginesie niezwykle intensywnych momentów życia), fragmencie poświęconym rowero­ wej podróży po południu Francji. Upadek Francji, triumfująca Trzecia Rzesza. Bobkowski „urywa się z łańcuszka” i odbywa wakacje życia: słońce, rower, La­ zurowe Wybrzeże, Alpy, wolność. Przy okazji (późnym wieczorem, po zakończonej szaleńczej rowerowej jeździe) notuje swe wrażenia. Wychodzi wspaniale. Pozo­ staje pytanie: lepiej czy gorzej niż w rzeczywistości? Lepsze jest Camargue ze Szkiców piórkiem, czy lepiej by­ ło „być tam” - na rowerze w Camargue? Triumf „życia” nad literaturą? Czy może raczej stylu nad „życiem”? Tauromachia, tak jak ją widzi Leiris, stawia więc podobny problem. To, być może, jedyny - „epifaniczny” - moment, który wymykałby się błędnemu kołu, tej „regule gry”. Czy jednak na pewno? wywracając słowo na „drugą stronę”, odwraca również porządek świata: „Jeśli jest tak, że mówię językiem śmierci, śmierć przestaje być śmiercią (nie jest już wię­ cej końcem wszystkiego, ale odległą krainą, z którą może mnie trochę oswoić słowny egzotyzm).”122 Leiris mówi więc językiem „wywróconym na drugą stronę”, „prześlizguje się po odwrotnej stronie śmierci”.123 De­ strukcja słownika, zniszczenie sensów są równoznacz­ ne z chwilowym zawieszeniem, z jej oswojeniem. To odwleczenie może nastąpić jedynie przez przemianę znaczeń słów. Śmierć i mort. Oba słowa, polskie i francuskie, są krótkie, jednosylabowe, wymawia się je jednym tchem. W Langage tangage Leiris przekształca mort w „me met hors” - cztery litery zostają przekształcone w dziewięć liter. W innym glosariuszu mort zostaje jeszcze bardziej rozciągnięte, stając się „minotaure amateur d’hommes. Saumatre traumatisme”. Zamiast jednego słowa mamy więc kilka o innym niż pierwot­ ne znaczeniu. Zamiast dziewięciu - czterdzieści dwie litery. Leiris dosłownie rozciąga śmierć, tym samym ją neutralizując. Wyrok zostaje chwilowo zawieszony. MUZYKA I ŚMIERĆ „Ojciec mój zmarł był przed przeszło rokiem, w śnieżysty dzień, po chirurgicznym zabiegu. Zawsze rozmiłowany w mu­ zyce, zażądał od mojego brata - wiedząc, że wkrótce umrze - aby ten zagrał mu na skrzypcach ulubioną melodię.” (Michel Leiris Wiek męski) „Zycie jak opera, z miłością by załamać linię melodyczną i ze śmiercią, by nadać mu całą swą doniosłość w finale.” (Michel Leiris Fibrilles) Dziennik rozpoczyna się przywołaniem Święta wio­ sny Strawińskiego. Tematyka muzyczna, powracająca regularnie. Muzyka i śmierć. Leiris życzył sobie, by na jego pogrzebie odtworzono Bal maskowy (!) Verdiego. Tymczasem zgromadzeni nad grobem usłyszeli owszem Verdiego, ale... Simona Boccanegra. A więc pomyłka. Reguła nie zadziałała, gra nie zo­ stała rozegrana zgodnie z planem: zwieńczeniem życia, jego podsumowaniem nie staje się Bal maskowy. Po­ wtórzmy raz jeszcze za Denisem Hollierem: „nigdy nie dochodzimy do ostatniej litery ostatniego słowa” - au­ tobiografia wymyka się, pozostaje niedopowiedziana, kończy się na V(erdim), a nie na Z... JĘZYK I ŚMIERĆ „Umrzeć trochę, by zapomnieć, że później umrę całko­ wicie.” (Michel Leiris Langage tangage) Przypisy Pod koniec życia Leiris pisze Langage tangage ostatni tom gier słownych, który dopełnia rozpoczętą w 1924 roku pracę nad destrukcją słownika. Zaryso­ wuje w nim nową perspektywę na język: przekształca­ nie sensów jawi się tam jako rodzaj gry ze śmiercią. Gry, którą cechuje karnawałowe odwrócenie, bowiem 1 2 3 4 5 18 Perec G./Markowski M. P. Gabinet kolekcjonera/Perekreacja, Warszawa 2003, s. 83 Svevo I. Zeno Cosini, Warszawa 1966, s. 346 Leiris M. Wiek męski, Warszawa 1972, s. 37 Błoński J. w: Leiris M. Wiek męski, s. 180 Blanchot M. w: „L’Ire des vents” 3-4/1981. �Tomasz Szerszeń • MICHEL LEIRIS INSTRUKCJA OBSŁUGI 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 Błoński J. w: Leiris M. Wiek męski s. 184 Nadeau M. Michel Leiris et la Quadrature du Cercle, ed. MAURICE N A D EA U 2002, s. 110 Leiris M. Journal 1922-1989, Gallimard 1992, s. 32 Maurice Blanchot pisze: „Za każdym razem, gdy myśl za­ tacza błędne koło, oznacza to, że właśnie dotyka czegoś oryginalnego, od czego wychodzi i co może przekroczyć tylko po to, aby do tego powrócić.” (Wokół Kafki, War­ szawa 1996, s. 119). Leiris M. Journal 1922-1989, Gallimard 1992, s. 169. Warto w tym kontekście wspomnieć kafkowską formu­ łę: „Pisać, aby móc umrzeć - Umrzeć, aby móc pisać.” Leiris M. Journal 1922-1989, s. 512 Leiris M. Journal 1922-1989, s. 541 Problem błędnego koła pojawia się na wszystkich pozio­ mach, również na poziomie odbioru. Leiris wyprzedza in­ terpretację, rozbraja badacza: „Niechaj sobie współcze­ śni badacze podświadomości mówią o Edypie, kastracji, poczuciu winy, narcyzmie; nie wierzę, aby posunęli na­ przód zrozumienie istoty problemu...” pisze Błoński, re­ konstruując niejako poglądy autora Wieku męskiego. Leiris M. Francis Bacon ou la brutalité du fait, L'Ecole des lettres 1996, s. 60 Leiris M. Francis Bacon ou la brutalité du fait, s. 60 W malarstwie, podobnie jak podczas tauromachii, życie powstaje (uobecnia się) w miejscu spotkania płótna (by­ ka) i artysty (toreadora): „Im bardziej artysta będzie obecny (...), tym bardziej żywotny będzie obraz - miejsce, w którym dokonuje się spotkanie tych dwóch rzeczywi­ stości...” (Leiris M. Francis Bacon ou la brutalité du fait, s. 16-17) Leiris M. Ruban au cou d’Olympia, Gallimard 1981, s. 13 Leiris M. Glossaire J ’y Serre mes Gloses w: Mots sans mémoire, Gallimard 1969, s. 113 Michalski K. Płomień wieczności. Nietzsche o czasie, śmier­ ci i miłości „Europa. Tygodnik idei” nr 16 (159), s. 13 Ważnym punktem odniesienia jest tu tekst Dariusza Czai Zycie czyli nieprzejrzystość („Konteksty” 3-4/2002, s. 6-22) i tocząca się wokół niego, na łamach „Kontek­ stów” właśnie, dyskusja. Nie sposób omówić w przypisie wszystkich tez Czai - przywołajmy jedynie puentę tek­ stu: „Zycie jest opowieścią o nieczytelnym wzorze, mówi Ricoeur. Zycie jest puzzlem, powiada Perec. Puzzlem, czyli zagadką. Nie ma rozwiązania zagadki życia, dopo­ wiada Dilthey. Ale wysiłki, by odnaleźć przynajmniej za­ rysy wyjściowego obrazka, nie ustają. C ’est la vie. Bo Francuzi zawsze wszystko wiedzą najlepiej.” Jak nazywa Leirisa Jan Błoński (Posłowie do Wieku mę­ skiego s. 184). Blanchot M. w: „L’Ire des vents” 3-4/1981. Hollier D. La Poésie jusqu’à Z, w: Dépossédés, Editions des Minuit 1993. Hollier D. La Poésie jusqu’à Z, s. 26 Hollier D. La Poésie jusqu’à Z, s. 25 Hollier D. La Poésie jusqu’à Z, s. 24 Angielski przekład (Nights as Day, Days as Night) idzie w innym kierunku, ignorując wątek braku. Podążam tu za „fonetycznym” tłumaczeniem Jana Gondowicza. Nie mniej zasadne jest tłumaczenie reusement jako śliwie, zaś heuresement jako szczęśliwie. Barberger N. L ’Ecriture de deuil, Presses Universitaires Du Septentrion, 1998. Wszystkie cytaty pochodzą z Wieku męskiego. Leiris M. Journal 1922-1989 s. 167 Leiris M. Wiek męski s. 130 32 Proust M. Pamięć i styl, Kraków 2000, s. 112 33 Leiris M. Journal 1922-1989, s. 370 34 Przeklęta leworęczność staje się ważnym punktem od­ niesienia dla antropologii francuskiej lat 30. (którą Ja­ mes Clifford nazwał właśnie „antropologią spod znaku lewej ręki”), dla Georgesa Bataille'a i kręgu „Docu­ ments” (gdzie tak istotną rolę odgrywało zagadnienie fetyszyzmu), bowiem tylko to, co „lewe”, może stać się fe­ tyszem, i na odwrót - fetysz „rodzi się” zawsze po lewej stronie. 35 Hertz R. La prééminence de la main droite. Etude sur la po­ larité religieuse, Paris 1928, s. 128 36 Leiris M. Wiek męski, s. 21 37 Leiris M. L ’homme sans honneur, Editions Jean-Michel Place, 1994, s. 89-90 38 Warto pamiętać o zarysowanej przez Leirisa metaforze: toreador jest Don Juanem, Don Juan jest toreadorem... 39 We wstępie do nowego wydania La Règle du jeu (Pleiade, 2003) Denis Hollier przeciwstawia „klasycyzm” Wie­ ku męskiego, „barokowi” La Règle du jeu: dychotomia ta przekracza jednak kwestię stylu, stając się czymś funda­ mentalnym nie tylko dla literatury, lecz również dla au­ tobiografii. Klasycyzm wiąże się z zamiłowaniem do an­ tycznych figur, lecz również z pragnieniem „symbolicznej mineralizacji” i dążeniem do „prostoty”, „bezpośrednio­ ści” (chęci „rozjaśnienia” własnego życia), podczas gdy barok jest tu odpowiednikiem bataillowskiej transgresji, przekroczeniem reguły i, przede wszystkim, zasadą waria­ cji i powtórzenia, która sprawia, że motywy nieustannie powracają. Klasycyzm jest dla Leirisa również rodzajem ucieczki przez światem, mineralizacją właśnie, zamknię­ ciem - przemianą w kamień (śmiercią), by ocalić życie (co na poziomie literatury oznacza rygor). Barok, od­ wrotnie: żywotna wybujałość stylu (widoczna zwłaszcza w powtórzeniu, w wariacji) skrywa pustkę, śmierć. Te dwie sprzeczności ustanawiają relację między życiem, sztuką i śmiercią (która, jak obsesyjnie powtarzał Leiris, zawsze jest u końca). To zawikłanie znajduje swe odbi­ cie na arenie. Dla francuskiego etnologa walka z bykiem, będąc widowiskiem prawdziwie barokowym i operowym, jest zarazem poszukiwaniem klasycznej czystości. 40 Leiris zbliża się tu do Gombrowicza, który w podobny sposób organizuje świat przedstawiony, w podobny spo­ sób wprowadza wątki autobiograficzne (quasi-naukowość w Byłem pierwszym strukturalistą) zajmują go podobne dy­ chotomie (sztuka i życie, świat zewnętrzny i ja...). Rów­ nież Gombrowiczowi patronuje lewa ręka... 41 Dlatego trop heglowski byłby tu chybiony. 42 Brzmieniowe podobieństwo „życia” i „pustki” - vie i vide - bywa wykorzystywane we francuskim: np. znawca twórczości Raymonda Roussela François Caradec, ukuł grę słowną „vie de Roussel Roussel”... 43 Leiris M. Journal 1922-1989, s. 125 44 Siriel brzmi orientalnie (co sprawia, że dodanie doń na­ zwiska Lechim, doprowadza do metamorfozy w żydow­ skiego rabina), ale brzmi również „antycznie”... Leiris wykracza następnie poza możliwości, jakie daje mu wła­ sne nazwisko: do Siriela (który tu występuje jako nazwi­ sko) dołącza antyczne imię Damocles. Z czasem pojawi się jeszcze jeden, podobnie brzmiący wariant: Ximenes. 45 Leiris M. On Duchamp „October” 112 (1/2005), s. 47 46 Leiris M. On Duchamp, s. 49 47 Leiris M. On Duchamp, s. 47 48 Leiris M. La langue secrete des Dogon de Sanga, Jean-Mi­ chel Place 1988, s. 12 19 �Tomasz Szerszeń • MICHEL LEIRIS INSTRUKCJA OBSŁUGI 49 Jamin J. Présentation w: Leiris M. Journal 1922-1989, s. 14 50 Wbrew temu, co podawał w swoich książkach autobio­ graficznych i w swoim dzienniku intymnym (!), żona Leirisa Louise Godon była w rzeczywistości córką, a nie sio­ strą żony Daniela Henry Kahnweilera - znanego marszanda sztuki awangardowej. 51 W swoim komentarzu do Glossaire, Leiris pisze: „Nie tylko mowa, lecz cała sfera myśli opiera się na grze transpozycji, na symbolach, które możemy zakwalifikować jako metafo­ ryczne.” Dogon i Godon: właśnie metaforyczność języka, umożliwia równoczesną etnografię i autobiografię... 52 W Glossaire (1925), będącym ówczesnym manifestem jego poglądów na temat języka, pisze: „Gigantyczna po­ myłka sprawiła, że ludzie uwierzyli, iż mowa powstała by ułatwić ich codzienne relacje. Ludzie tworzą słowni­ ki z lenistwa. W słownikach słowa są katalogowane, obdarzone dokładnie określonym sensem, opartym na zwyczaju i etymologii. Tymczasem etymologia jest na­ uką pustą, która w żadnym stopniu nie wyjaśnia praw­ dziwego sensu słowa (...) Rozczłonkowując słowo (...) na małe części, nie troszcząc się ani o etymologię, ani o przyjęte znaczenie, odkrywamy jej najbardziej skryte cechy i tajemne rozgałęzienia.(...) Tak więc język prze­ kształca się w wyrocznię...”. Kilkanaście lat później, w notatkach do wykładu w Collège de Sociologie, Leiris pozostawia na marginesie rodzaj przypomnienia: „traktować mowę jak rzecz świętą [z porządku sa­ crum]...”. W ątek ten, powraca niczym refren: język jest domeną augurów. 53 Leiris M. La langue secrète des Dogon de Sanga, Jean-Mi­ chel Place 1988, s. 31 54 Leiris M. Entre augures, Terrain vague 1990, s. 14 55 Jak w przypadku Roussela i Duchampa (patrz: Leiris M. On Duchamp „October” 112). 56 Leiris M. Langage tangage ou Ce que les mots me disent, Gallimard 1985, s. 124 57 Leiris M. Langage tangage, s. 112 58 Leiris M. Lustro Tauromachii, Gdańsk 1999, s. 23 59 Według Rolanda Barthesa fotograficzne punctum, które nas „nakłuwa” i pozwala zobaczyć rzeczy „nagie”, jest właśnie zawsze drobnym szczegółem, niepozornym deta­ lem. Ma zawsze realistyczne odniesienie. W przypadku Leirisa, fascynacja drobnymi faktami nabiera wymiaru perwersji: ich perwersyjna moc pozwala wniknąć głębo­ ko w materię życia. Ciosy szpady, które zawsze przyszy­ wają „na wylot” i zawsze są do bólu „szczere”, sprawiają, że - jak pisze w Lustrze Tauromachii - „czujemy, że przy­ legamy do świata i do samych siebie”. Leiris sam poszu­ kuje „nacięć”, wystawia się na nie. Tak rozumiany re­ alizm ma - jak u Barthesa - posmak fetyszu, bowiem podobnie jak fetysz (i jak ostra brzytwa) „dotyka nas do­ głębnie”, wchodząc w samą materię życia. 60 Leiris M. Ce que m’ont dit les peintures de Francis Bacon, Albin Michel 2004, s. 13 61 Violenter - słowa to ma również swój drugie, bardziej lite­ rackie znaczenie, które doskonale pasuje do niektórych malarskich zabiegów Bacona: „wypaczyć, zniekształcić sens” (T. S.). 62 Leiris M. Francis Bacon aujourd’hui, Albin Michel 2004, s. 34-35 63 Leiris M. Francis Bacon ou la brutalité du fait, s. 119 64 Markowski M. P. Czarny nurt. Gombrowicz, świat, litera­ tura, Kraków 2005, s. 127 65 Markowski M. P. Czarny nurt. Gombrowicz, świat, litera­ tura, s. 131-132 66 W swoich pismach o Baconie Leiris rozwija koncepcję „obecności”: „Dla widza to obecność artysty, jego intym­ ny ślad (...) sprawia, że rzecz staje się obecna - jej przeci­ wieństwem jest śmierć, która zjawia się w dziele, w wy­ padku, gdy temat zostaje przeniesiony na płótno bez prawdziwego wkroczenia subiektywności. Im bardziej ar­ tysta będzie obecny (...), tym bardziej żywotny będzie ob­ raz - miejsce, w którym dokonuje się spotkanie tych dwóch rzeczywistości...” (Francis Bacon ou la brutalité du fait, s. 16-17). „To, co mnie fascynuje u Bacona - po­ dobnie zresztą jak u Giacomettiego - to fakt, że jego ob­ razy, dosłownie, krzyczą obecnością.” (Francis Bacon ou la brutalité du fait, s. 60). T a żywa obecność sprawia, że ob­ razy Bacona są jak „samo życie”, że „żyją własnym ży­ ciem”. Koncepcja Leirisa jest więc, w pewnych aspek­ tach, bliska schellingiańskiej koncepcji dzieła sztuki według Schellinga, dzieło sztuki żyje „życiem autono­ micznym”. 67 Leiris M. Journal 1922-1989, s. 744 68 Leiris M. Journal 1922-1989 s. 342; wątek odniesień do Schellinga w leirisowskich tekstach o sztuce analizuje też Sachiko Natsume-Dubé „L'Infini” nr 87, 2004. 69 Schelling F. W. J. Le système de l'idéalisme transcendental (1800), Louvain 1978, s. 246-247; za: Sachiko Natsume-Dubé Bacon Schelling Leiris. 70 Leiris poświęcił również wiele stron twórczości swego przyjaciela André Massona. W Dzienniku przeciwsta­ wia ją jednak stanowczo malarstwu Bacona, Picassa i Giacomettiego (która jest rodzajem fenomenologii poruszającej temat samotności przedstawionego przed­ miotu). Malarstwo Massona jest, dla odmiany, „monistyczne”: przedstawia bowiem świat „przed-ludzki”, w którym różnica między podmiotem i przedmiotem zo­ stała zniwelowana. Tęsknota za momentem złączenia jest z kolei jednym z tematów bataillowskiej pornogra­ fii. Jej doskonałą „ilustracją” są obrazy Massona: ich rzeczywistym tematem jest właśnie stan ekstazy, orga­ zmu - „mała śmierć”. 71 Leiris M. Journal 1922-1989, s. 595 72 Leiris M. Journal 1922-1989, s. 145 73 Leiris M. Francis Bacon ou la brutalité du fait, s. 106 74 Leiris M. Wiek męski, s. 51 75 Leiris M. Wiek męski, s. 105 76 Leiris M. Wiek męski, s. 32 77 Leiris M. Journal 1922-1989, s. 48 78 Za: Lejeune P. Lire Leiris: autobiographie et langage, édi­ tion Klincksieck 1975, s. 30 79 Za: Lejeune P. Lire Leiris: autobiographie et langage, s. 40 80 Leiris wiele uwagi poświęcił badaniom nad teatralnością zachowań i „teatralną koncepcją osobowości” opęta­ nych (kulty zâr i wudu). 81 Pojawia się tu dość oczywisty trop psychoanalityczny, który jednak nie modyfikuje w zasadniczy sposób głów­ nego założenia autobiografii Leirisa. 82 Leiris M. Wiek męski s. 129 83 Temu tematowi Leiris poświęcił esej pt. Picasso et la comédie humaine. 84 Leirisowska koncepcja „cudowności” i mitów współcze­ snych, różni się od pochodzących z podobnego okresu i poruszających podobny temat tekstów Rogera Caillois Paryż, mit współczesny (1937) i Roberta Desnosa Imagerie moderne (1929), gdyż Leiris, podkreślając językowy cha­ rakter tego, co niesamowite, pozostaje bliski Jarry'emu i językowej koncepcji mitu Maxa Müllera. 85 Leiris M. Wiek Męski, s. 155 20 �Tomasz Szerszeń • MICHEL LEIRIS INSTRUKCJA OBSŁUGI 86 Leiris M. Journal 1922-1989, s. 93 87 Właściwie przez całe lata 20. Leiris jest bardzo zaintere­ sowany alchemią i okultyzmem. 88 Wątek ten rozwija Maurice Nadeau (Michel Leiris et Qu­ adrature du Cercle). 89 Podobnie jak u Giacomettiego, gdzie w niezwykłej rzeź­ bie Cube twarz zostaje wpisana w kamień i, tym samym, skryta w jego doskonale gładkiej powierzchni i nieludz­ ko geometrycznym kształcie. 90 Leiris M. Wiek męski, s. 168 91 Nadeau M. Michel Leiris et Quadrature du Cercle, s. 56; Nadeau poświęca cały rozdział zagadnieniu mineralizacji i metaforyki „kamiennej i żelaznej” u Leirisa. 92 J. W. Goethe Faust, część I, Noc Walpurgi, przekład F. Konopki; za Wiek męski, s. 35 93 Patrz: Hollier D. Nagłówek Holofernesa. Notatki o Judy­ cie, „Konteksty” 3-4/2007. 94 Leiris M. Fibrilles, Gallimard 1966, s. 149 95 Owa „gramatyczna Judyta”, jak to ujął D. Hollier. 96 Która jednak, zgodnie z regułą gry wyłożoną w glosariuszach, może przekształcić się w każdej chwili w „Horrorę”... 97 Po opublikowaniu La Doublure, swego pierwszego utwo­ ru, Roussel poczuł się, przez moment, obdarzony nie­ śmiertelną chwałą. To wspomnienie będzie mu towarzy­ szyć przez całe życie. 98 Gloire jest w języku francuskim rodzaju żeńskiego. Wy­ razowi temu przypisane są następujące znaczenia: sława, chwała, cześć, blask, świetność, majestat, świetlany krąg, chluba, zasługa, zaszczyt, gloria. 99 Temat ściętej głowy, „bezgłowego” pojawia się w „Documents”. U Michela Leirisa wątek ciała bez głowy pojawia się w dwóch hermetycznych, intrygujących tekstach z „Documents”: w Une peinture d’Antoine Caron dokonu­ je egzegezy dziwnego manierystycznego obrazu Antoine'a Carona, którego tematem jest antyczna masakra (ciała bez głów), w Caput mortuum ou la femme de alchemiste dotyka zagadnienia deformacji ludzkiego ciała, któ­ re pozbawione głowy przeradza się w coś nieforemnego, nieludzkiego (informe). 100 Patrz: Hollier D. Nagłówek Holofernesa. Notatki o Judycie. 101 Dotykamy tu zagadnienia zasadniczego dla problematy­ ki reprezentacji. Denis Hollier przywołuje, w tym kon­ tekście, błyskotliwe spostrzeżenie Louisa Marina odno­ szące się do malarstwa: „problem prawdy rozdziela głowę i ciało...”. Postać Meduzy - jedna z kluczowych antycz­ nych figur występujących w Wieku męskim - wskazuje na tę ścieżkę interpretacyjną. 102 Barberger N. L ’Ecriture de deuil, Presses Universitaires Du Septentrion, 1998, s. 17 103 Hollier D. La Poésie jusqu’à Z, s. 34 104 To poszukiwanie końca jest tu równoznaczne z poszuki­ waniem symbolicznego „kamienia filozoficznego”: Leiris planował nawet napisanie powieści pt. Pierre philosopha­ le —Kamień filozoficzny. 105 Jean Jamin dokonał interpretacji Leirisowskiej koncep­ cji opętania, w kategoriach gry aktorskiej i Sartre'owskiej koncepcji aktora. 106 Leiris M. Frêle Bruit w: La Règle du jeu, Gallimard «Bi­ bliothèque de la Pléiade» 2003, s. 923 107 Leiris M. Journal 1922-1989, s. 164 108 Leiris M. Lustro tauromachii, s. 52 109 To subtelne odwołanie niknie w przekładzie Jana Błoń­ skiego, który przełożył tytuł eseju jako Literatura a tauromachia. 110 Tyle że dla Leirisa zabójstwo jest zawsze samobójstwem. 111 W 1957 roku Leiris rzeczywiście podejmuje próbę samo­ bójczą, pozostając wiernym naczelnej zasadzie swej auto­ biografii, by słowa traktowane były niczym fakty. 112 Motyw kafkowski u Leirisa: List do ojca pojawia się w kontekście La Règle du jeu. W obu przypadkach przy­ czyną pisania jest „wyjaśnienie wzajemnych stosunków”. Leiris bierze również udział w ankiecie Czy należy spalić Kafkę? 113 Leiris M. Langage tangage, s. 74 114 Leiris M. Wiek męski (Literatura i tauromachia), s. 13 115 Patrz: Czaja D. Krew i Izy. Interpretacja jako namiętność, „Teksty drugie” 3/2006. 116 Pewne metafory pojawiają się u Leirisa wielokrotnie, w odmiennych kontekstach, wskazując na wewnętrzne pokrewieństwa pewnych zjawisk. Antropologiczny pro­ jekt Leirisa ma więc całościowy charakter: to, co afry­ kańskie i europejskie, etnograficzne i literackie, współ­ istnieje na jednej płaszczyźnie. 117 Leiris M. Langage Tangage, s. 75 118 Cztery lata wcześniej (7 maja 1922) Picasso jest świad­ kiem śmierci na arenie toreadora Granero. To wydarze­ nie popycha malarza ku tematyce tauromachicznej, któ­ ra jest najbardziej obecna w jego pracach z lat 30. Wątek śmierci Granera pojawia się również w Bataillowskich Historiach oka, gdzie zostaje skojarzona z brutalnie ikonoklastycznym atakiem skierowanym przeciwko platonizmowi i tzw. „okocentryzmowi” zachodniej kultury. 119 Które - jeśli wierzyć relacjom pisarza - zazwyczaj koń­ czyły się albo krwawą masakrą, albo były przedstawienia­ mi żałosnymi: raczej parodią niż tragedią. Jednak w tam­ tym początkowym okresie fascynacji walką byków, kluczowy dla Leirisa był sam akt ofiary, nie zaś widowi­ sko. W tym sensie Leiris pozostawał wówczas pod wpły­ wem koncepcji Georgesa Bataille'a. 120 Maïllis A. Michel Leiris l’écrivain matador, édition L'Har­ mattan 1998. 121 Kult krwawej ofiary, bezgłowego byka i tego, co „nie­ ludzkie”, był kluczowy dla sekretnego okultystycznego stowarzyszenia Acephale, założonego w 1936 roku przez Bataille'a i Massona. Stowarzyszenia, które - jak wyka­ zuje Jean Clair w Du surréalisme - wiele miało wspólne­ go z neopogańską sektą i z krypto-faszyzmem. 122 Leiris M. Langage tangage, s. 109 123 Leiris M. Langage tangage, s. 75 i 109 21 �Michel Leiris piszący dziennik wyprawy Dakar-Dżibuti. Granica z Sudanem, 13 maja 1932 Za: M. Leiris Miroir de l'Afrique, Gallimard 1996, ed. Jean Jamin. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a9918a250949635e0035263916fe806f.pdf f411aba26bce208bfdc45b5b3fff3cf3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2350 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2181 Title A name given to the resource Mieczysław Limanowski dzisiaj / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.3-4, s.73-84 Creator An entity primarily responsible for making the resource Osiński, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I Zbigniew Osiński MIECZYSŁAW LIMANOWSKI Życie i t w ó r c z a działalność M i e c z y s ł a w a L i m a n o w s k i e g o (ur. 6 stycznia 1 8 7 6 r. w e L w o w i e — zm. 2 5 stycznia 1 9 4 8 r. w T o r u n i u ) doczekały się kilku s y n t e t y c z n y c h a r t y k u ł ó w , k t ó r y c h autorami są, c o z n a m i e n n e , bez w y j ą t k u przedstawiciele nauk p r z y r o d n i c z y c h . R ó w n i e ż a u t o r e m hasła w „ P o l s k i m s ł o w n i k u b i o g r a f i c z n y m " jest p r z y r o d n i k - g e o l o g Z b i g n i e w W ó j c i k . W ksią­ żce w s p o m n i e n i o w e j p o ś w i ę c o n e j L i m a n o w s k i e m u , w y d a n e j w T o r u n i u w roku 1 9 5 0 , a także w e w s p o m n i e n i a c h pośmiert­ n y c h , też przeważają nazwiska p r z y r o d n i k ó w . Nie oznacza t o o c z y w i ś c i e , że reprezentanci d y s c y p l i n h u m a n i s t y c z n y c h w o g ó l e się n i m nie z a j m o w a l i i nie zajmują. W e w s p o m n i a n y m w y d a w ­ n i c t w i e t o r u ń s k i m znajdują się cenne szkice: Konrada Górskiego 2 3 4 0 stosunku Mieczysława Limanowskiego do dziel literackich, Stefana S r e b r n e g o Limanowski w Reducie oraz Marii Z n a m i e r o ­ w s k i e j - P r u f f e r o w e j Limanowski — twórca widowiska baśnio­ wego. A r t y k u ł y w s p o m n i e n i o w e o p u b l i k o w a l i w t e d y r ó w n i e ż m.in. Walerian C h a r k i e w i c z , Józef M a ś l i ń s k i , Stefan Narębski 1 Jerzy W y s z o m i r s k i . Nie zmienia t o f a k t u , że znacznie w i ę c e j zrobili w t y m zakresie przyrodnicy. 5 Z o r g a n i z o w a n e zostały p o n a d t o d w i e sesje n a u k o w e o życiu i t w ó r c z o ś c i M i e c z y s ł a w a L i m a n o w s k i e g o , obie w T o r u n i u , który o d maja 1 9 4 5 roku stał się ostatnią j e g o przystanią, a U n i w e r s y t e t M i k o ł a j a Kopernika o s t a t n i m miejscem pracy n a u k o w e j . Pierwsza z nich o d b y ł a się na p o c z ą t k u l u t e g o 1 9 4 8 r o k u , a jej efektem b y ł o wspomniane toruńskie w y d a w n i c t w o , druga — w dniach 25 i 26 k w i e t n i a 1 9 7 0 r. Podczas tej ostatniej Tadeusz Byrski w y g ł o s i ł jeden z referatów, który p o d t y t u ł e m Liman o p u b l i k o w a ł p o t e m na ł a m a c h „ W i ę z i " (1 9 7 1 , nr 7 — 8 ) . Rok wcześniej zostały w y d r u k o w a n e z b i o r o w e w s p o m n i e n i a O Zespole Reduty 1919— 1939. Znaleźć w nich m o ż n a , p o d o b n i e jak w książkach H a n n y M a ł k o w s k i e j [Wspomnienia z Reduty, Warszawa 1 9 6 0 i Teatr mojego życia, Ł ó d ź 1 9 7 6 ) , Stefanii Kornackiej (Opowia­ dania aktorki, W a r s z a w a 1 9 7 0 ) , a także i n n y c h a u t o r ó w z w i ą z a ­ n y c h z Redutą, w i e l e informacji o M i e c z y s ł a w i e L i m a n o w s k i m . W roku 1 9 7 3 ukazał się nakładem P W N Słownik biograficzny teatru polskiego 1765— 1965, zawierający hasło o s o b o w e i p o d ­ s t a w o w ą bibliografię. W sierpniu 1 9 7 5 „ M i e s i ę c z n i k L i t e r a c k i " (nr 8) zamieścił artykuł Ryszarda Olczaka Mieczysław Limanow­ ski jako człowiek teatru. Wreszcie w p o c z ą t k u 1 9 8 7 r o k u Państ­ w o w y Instytut W y d a w n i c z y o p u b l i k o w a ł odnalezioną w ostat­ nich latach k o r e s p o n d e n c j ę O s t e r w y i L i m a n o w s k i e g o , oraz artykuł p r o g r a m o w y L i m a n o w s k i e g o O duchu i zamierzeniach Polskiego Studio Sztuki Teatru im. Adama Mickiewicza, ze w s t ę p e m i w o p r a c o w a n i u niżej p o d p i s a n e g o . 6 DZISIAJ w Lozannie." P o d s t a w o w y m ź r ó d ł e m b i o g r a f i c z n y m ( o d urodze­ nia aż po rok 1 9 2 8 ) pozostają d o dzisiaj cztery t o m y Materiał traktujący o działalności L i m a n o w s k i e g o jest bardzo obszerny i w s z e c h s t r o n n y , c h o ć zarazem o g r o m n i e rozproszony. P o d o b n i e zresztą w y g l ą d a sprawa z j e g o w ł a s n y m i t e k s t a m i , k t ó r y c h n i g d y nie u p o r z ą d k o w a ł w jakąś całość, a k t ó r y c h bibliografia licząca o b e c n i e blisko pięćset pozycji o b e j m u j e przede w s z y s t k i m kilkadziesiąt t y t u ł ó w czasopism (zwłaszcza d z i e n n i k ó w , poprzez t y g o d n i k i i miesięczniki, po specjalistyczne w y d a w n i c t w a przyrodnicze i teatralne) oraz różnego rodzaju w y d a w n i c t w a z b i o r o w e , jak d w u t o m o w e Wilno i Ziemia Wileńs­ ka, Zarys monograficzny, W i l n o 1 9 3 0 i 1938 lub Ferdynand Ruszczyć — życie i dzieło, W i l n o 1 9 3 9 . J e d n y m z kilku z a l e d w i e w y j ą t k ó w jest praca d o k t o r s k a o p u b l i k o w a n a w roku 1 9 0 9 Pamiętników B o l e s ł a w a L i m a n o w s k i e g o , który najstarszemu z czterech s w o ­ 9 ich s y n ó w p o ś w i ę c a w i e l e u w a g i i miejsca. W pracach historyków teatru j e g o nazwisko pojawia się o c z y w i ś c i e w z w i ą z k u z Redutą i J u l i u s z e m Osterwą, j a k b y b y ł o tłem dla t e g o d r u g i e g o . Klasycznym przykładem m o g ą tu być książki Józefa S z c z u b l e w s k i e g o Pierwsza wot przecenić. 10 Reduta i Ży­ Osterwy k t ó r y c h w a r t o ś ć d o k u m e n t a c y j n ą t r u d n o zresztą Osterwy, A przecież, jak dobrze w i a d o m o . L i m a n o w s k i był o s o b o w o ś c i ą zupełnie różną niż Osterwa, i bez n i e g o — jak i bez O s t e r w y — nie b y ł o b y Reduty, a jeśli n a w e t by p o w s t a ł a , t o z całą pewnością byłaby zupełnie odmienna o d tej, która istniała w latach 1 9 1 9 — 1 9 3 9 . S p o t k a n i e t y c h d w ó c h r ó w n i e s i l n y c h o s o b o w o ś c i nie p o l e g a ł o na t y m , że jeden był c i e n i e m d r u g i e g o , ale na t y m przede w s z y s t k i m , że przy całej o d m i e n n o ś c i t e m ­ p e r a m e n t ó w , c h a r a k t e r ó w i d o ś w i a d c z e ń z n a k o m i c i e się uzupeł­ niali, c o p o z w o l i ł o im s t w o r z y ć i w s p ó l n i e p r o w a d z i ć p l a c ó w k ę t w ó r c z ą pozostającą d o dzisiaj czymś n i e p o w t a r z a l n y m , nie t y l k o w dziejach p o l s k i e g o teatru i polskiej kultury artystycznej, m i m o że jak każde z j a w i s k o artystyczne i każdy t w ó r c a — Reduta i jej p r z e w o d n i c y w n i e j e d n y m czerpali z a r ó w n o z d o r o b k u bliższej i dalszej przeszłości jak i s w o j e j teraźniejszości. * 7 T w ó r c z ą inspirację w działalności teatralnej L i m a n o w s k i e g o z n a j d o w a l i i znajdują przede w s z y s t k i m praktycy — aktorzy i reżyserzy. Oni też najczęściej się d o niego o d w o ł u j ą , a są t o zazwyczaj t w ó r c y n a j w i ę k s z e g o f o r m a t u , jak Stefan Jaracz, Leon Schiller czy W i ł a m Horzyca, s p o ś r ó d w s p ó ł c z e s n y c h Jerzy G r o ­ t o w s k i oraz j e g o były uczeń, t w ó r c a i a n i m a t o r Ośrodka Praktyk Teatralnych „ G a r d z i e n i c e " W ł o d z i m i e r z S t a n i e w s k i . 1 * * D o t y c h c z a s o w e o m ó w i e n i a działalności M i e c z y s ł a w a nowskiego znamionuje pewien zasadniczy brak czy Lima­ defekt. Polega o n na t y m , że przyrodnicy raczej niechętnie i marginalnie lub o g ó l n i k o w o piszą o n i m j a k o o c z ł o w i e k u teatru i w o g ó l e sztuki, ludzie teatru zaś, zwłaszcza historycy, pomijają j e g o prace w dziedzinie g e o l o g i i , g e o g r a f i i , czy n a w e t e t n o l o g i i . W efekcie traktuje się o n i m , można by p o w i e d z i e ć , niejako d o p o ł o w y , p o z o s t a w i a j ą c tę drugą p o ł o w ę k o m u ś i n n e m u . N i e w i e l e może też w y n i k n ą ć z m e c h a n i c z n e g o „ s k l e j e n i a " t y c h o b u „ p o ł ó w e k " . Szczególny przypadek t e g o „ d z i w n e g o c z ł o w i e k a " , jak g o nazy­ w a ł H o r z y c a , a zarazem t r u d n o ś ć zrozumienia i wyjaśnienia 11 L i m a n o w s k i e g o polega w ł a ś n i e na t y m , że s t a n o w i o n nieroze­ rwalną j e d n o ś ć i j a k o przyrodnik i j a k o artysta. J e g o w i e d z a przyrodnicza ż y w i ł a się r ó w n i e ż t y m , czego d o ś w i a d c z a ł w k o n ­ takcie ze sztuką i jej w y t w o r a m i , ale i o d w r o t n i e — w swoim p o d e j ś c i u d o dzieł sztuki i d o c z ł o w i e k a , czy t o podczas r e d u t o ­ w y c h analiz t e k s t ó w d r a m a t y c z n y c h , czy też j a k o recenzent teatralny i plastyczny, nie przestawał być p r z y r o d n i k i e m , nie odrzucał s w o j e j rozległej w i e d z y o t a j e m n i c a c h natury. J u ż w roku 1 9 0 4 L i m a n o w s k i napisał d o n i o s ł e w k o n s e k w e n ­ cje s ł o w a : „ Z d a j e się, że w nauce g e o l o g i a najbardziej sąsiaduje ze sztuką [...]. Na o d w r ó t , ludzi w i e l k i e j w y o b r a ź n i zawsze pociągały w a r s t w y i cmentarzyska ziemi: A j s c h y l o s , Dante, da Vinci, Goethe, S ł o w a c k i . " 1 2 Przekonaniu o p o d s t a w o w y m z w i ą ­ zku przyrody i sztuki pozostał w i e r n y przez całe życie, w i e l o k r o t ­ nie je rozwijając i uzasadniając. N a j p i e r w w roku 1 9 1 7 , g d y w m o s k i e w s k i m „ E c h u P o l s k i m " pisał o w i e l k i m p o l s k i m b o t a n i ­ ku M a r i a n i e R a c i b o r s k i m ( 1 8 6 3 - 1 9 1 7 ) , który „ b y ł poetą, c h o ć poezji n i g d y nie p i s a ł " oraz „ n a m i ę t n i e k o c h a ł naturę — nie m ó g ł zatem n'amietnie nie k o c h a ć s z t u k i " . W dyskusji nad referatem 13 W ł a d y s ł a w a W i t w i c k i e g o O stosunku nauki do sztuki, wygłoszo­ n y m podczas I Zjazdu p o ś w i ę c o n e g o z a g a d n i e n i o m organizacji i r o z w o j u nauki polskiej, który o d b y ł się w d n i a c h 7 — 1 0 k w i e t n i a 1 9 2 0 w W a r s z a w i e , uzasadniał s w ó j p o g l ą d , że przeżywanie (termin w z i ę t y przez niego z teorii gry aktorskiej) „ s t a n o w i [...] p o d s t a w ę tak t w ó r c z o ś c i artystycznej, jak i n a u k o w e j " : „ K r y t e r i a w sztuce należą d o k r y t e r i ó w w e w n ę t r z n y c h , o p a r t y c h na p r z e ż y w a n i u — ale t o s a m o jest w n a u c e . G m a c h Lemarcka l u b D a r w i n a , 73 �N e w t o n a lub Maxwella, Kopernika lub Galileusza, Humboldta lub S u e s s a czar swój pełny zawdzięczają nie sylogizmom dialektyki umysłowej, lecz przeżytym prawdom t w ó r c ó w tych g m a c h ó w , tajemnicom ich w e w n ę t r z ­ nym, które pozwalały im być, aby tak powiedzieć, bardziej rozbudzonymi niż inni ludzie dla p e w n y c h tajemnic Bytu, które to tajemnice [...] dla nich i konsekwentnie dla nas są tylko wtedy dostępne, kiedy pogrążymy się sami w ten Byt, zatracając się w nim, aby nagle odnaleźć w nim — przez taniec jakiś wnętrza — już syntezę siebie samego i Bytu, wielką J e d n o ś ć . " 14 Dziesięć lat później, w referacie na temat Istota kultury, który z a i n a u g u r o w a ł XIII Konferencję O ś w i a t o w ą , w s p o s ó b najpeł­ niejszy s f o r m u ł o w a ł s w ó j p o g l ą d , o d w o ł u j ą c się jak czynił t o zazwyczaj — przede w s z y s t k i m d o w ł a s n y c h d o ś w i a d c z e ń i prze­ żyć: „ M o ż e właśnie dlatego, że jestem przyrodnikiem i że dotykałem globo­ w y c h prawd, g l o b o w y c h rytmów i awatar naszej ziemi, zatem rzeczywisto­ ści materialnej pod naszymi nogami, i to bez zastrzeżeń pogrążając się po uszy w tej realności i tej globowości, właśnie może dlatego obudził się w e mnie m o c n o zmysł ten drugi już dopełniający do rzeczy nieglobalnych, pozaglobalnych, zmysł, który stanowi właściwą atmosferę realności ponadmaterialnych, zatem d u c h o w y c h . [...] W stosunku do ludzi, którzy jedynie i bez reszty uznają rzeczywistość materialną i przed tą niby jedyną rzeczywistością czynią wciąż nieustające nabożeństwo, możemy mieć z a w s z e wątpliwości, czy tę rzeczywistość materialną naprawdę ogarniają, zatem widzą jej granice. Z a z w y c z a j t k w i ą oni w materii po uszy, jak elementarny korzeń w ziemi. Nie potrzeba się dziwić, że ludzie tacy powołują się na to jedyne przeżywanie, które znają, że nie wiedzą, że są inne przeżywania, związane z rzeczywistością d u c h a . M a j ą mętne wyobrażenie o tym, co jest ponadzmysłowe, nie tak, jak artyści, którzy bez spojrzeń w światy d u c h o w e nie mają co robić. Faktem jest, że nie znamy wielkiego poety, muzyka, malarza, architekta, rzeźbiarza, aktora, który by nie gruntował w realnościach poza materią o b j a w i o n y c h i z tych to realności nie czerpał s w o j e g o n a t c h n i e n i a . " 15 I wreszcie — w 1 9 3 7 roku — w e w s p o m n i e n i u p o ś w i ę c o n y m mistrzowi swojej młodości, jednemu z najwybitniejszych geo­ l o g ó w tamtej e p o k i , p r o f e s o r o w i M a u r i c e L u g e o n , w p ó ł w i e c z e j e g o pracy n a u k o w e j i czterdziestolecie nauczania na U n i w e r ­ sytecie Lozańskim, napisał z n a m i e n n e zdanie: „ B y ł dla nas, którzy jesteśmy j e g o u c z n i a m i , c z ł o w i e k i e m n a u k i , ale też artystą". D o w o d z i ł , że „ s p r a w a zdzierania „ s z t a m p " jest m o t y w e m prze­ w o d n i m n a u k i , jak s z t u k i " — i pokazał t o na przykładzie siebie s a m e g o , g d y w roku 1 9 0 3 , podczas M i ę d z y n a r o d o w e g o K o n ­ gresu G e o l o g i c z n e g o w W i e d n i u , zaczęły się także w Tatrach w a l k i o architekturę t y c h gór: „Wycieczkę Kongresu zaczęto okrężnie, jadąc najpierw d o Pienin, aby stamtąd dopiero ruszyć do Z a k o p a n e g o . Pamiętam w c z e s n y , chłodny ranek w N o w y m Targu i pojazdy przed d w o r c e m , które czekały na pociąg z Krakowa. Znalazłem się w jednym powozie z L u g e o n e m i nie z d a w a ł e m sobie sprawy, że spotkało mnie szczęście. Pukałem tam w tych Tatrach młotkiem, chodząc zresztą, jak Piętaszek za Robinsonem, to jest za Uhligiem, który pierwszy w sposób n o w o c z e s n y opracował geologicznie te góry. L u g e o n natomiast znal Tatry tylko z mapy i uderzyło mnie, że z większym tupetem o nich m ó w i , niż mistrz, który im oddał dobrych parę lat życia. Z a l e d w i e wyjechaliśmy za obręb miasteczka, już zaczęły się starcia. [...] Nie wiedziałem wtedy, że Tatry, sposób w jaki je interpretowałem za Uhligiem, to była jakaś wielka „sztampa". Byłem za młody i za mało doświadczony, aby zrozumieć obiektywnie, że to, co działo się ze mną w powozie, to było właśnie zdzieranie tej „sztampy". J a k aktor, który fałszywie nauczył się interpretować rolę, ciska się, niemal płacze, kiedy mu się tę rolę przewraca, tak moja skromna osoba po kilku godzinach zaczęła czuć, że Lugeon ma rację. [...] L u g e o n spiętymi powiedzeniami przy­ prowadzał mnie właściwie do porządku. M i a ł e m wrażenie, że się wszystko rwie w e mnie, że cały budynek, z którym nosiłem się przez lata, zaczyna się rozklejać i że kawały tego g m a c h u pogrążają się w e mnie w n i c o ś ć . " 15 W t y m miejscu trzeba p r z y w o ł a ć w a ż n e s ł o w a G o e t h e g o , nie t y l k o ze w z g l ę d u na ł a t w e d o z a o b s e r w o w a n i a a n a l o g i e , lecz i z t e g o przede w s z y s t k i m p o w o d u , że M i e c z y s ł a w L i m a n o w s k i jest j e d n y m z bardzo nielicznych w polskiej kulturze, a z całą p e w n o ś c i ą j e d y n y m w p o l s k i m teatrze k o n t y n u a t o r e m p o s t a w y poznawczej wielkiego weimarczyka: „Wręcz niewiarygodne, jak wiele zawdzięczam zdobytej w pocie czoła wiedzy o płodach przyrody, które człowiek w y z y s k u j e przecie jako s u r o w i e c i z takim pożytkiem z nich korzysta; dzięki niej lepiej potrafię ocenić pracę artysty i rzemieślnika: podobnie ma się rzecz z wiedzą o górach i w y d o b y w a n y c h w nich kamieniach, tak bardzo ułatwiającą mi studiowanie s z t u k i . " " Kalendarium życia i t w ó r c z o ś c i L i m a n o w s k i e g o pokazuje d o ­ w o d n i e , że był o n zarazem p r z y r o d n i k i e m i c z ł o w i e k i e m sztuki, nie rezygnując n i g d y ani z j e d n e g o , ani z d r u g i e g o . Kiedy nie pisał o teatrze, jak w latach 1 9 0 2 — 1 9 1 3 (nie udało się d o tej pory 74 odnaleźć ż a d n e g o j e g o tekstu teatralnego z t y c h lat), w y g ł a s z a ł na ten temat o d c z y t y w Z a k o p a n e m i K r a k o w i e , o g l ą d a ł p r z e d ­ s t a w i e n i a , śledził o d p o w i e d n i ą literaturę, był w stałym k o n t a k c i e z l u d ź m i , reprezentującymi różne dziedziny sztuki. Gdy nie miał z n ó w w a r u n k ó w d o pracy n a u k o w e j j a k o g e o l o g (jak w W a r ­ szawie w latach 1 9 1 4 — 1 9 1 5 , a p o t e m w M o s k w i e 1 9 1 5 — 1 9 1 8 ) , nie z a p o m n i a ł , że jest p r z y r o d n i k i e m : o d czasu d o czasu w y g ł a s z a ł o d c z y t y na t e m a t y przyrodnicze, s t u d i o w a ł literaturę, u t r z y m y w a ł k o n t a k t y osobiste z p r z y r o d n i k a m i . I n t e n s y w n o ś ć p u b l i k a c j i była oczywiście różna w różnych latach, ale j e d n o pozostawało z d r u g i m w ścisłym z w i ą z k u . M o ż n a p o w i e d z i e ć , że w z a j e m n i e się sobą u niego żywiło i n a w z a j e m d o p e ł n i a ł o , nadając jego w y p o w i e d z i o m i p u b l i k o w a n y m t e k s t o m s p e c y f i c z n y styl i s w o i s ­ tą j e d n o ś ć . W ś r o d o w i s k a c h teatralnych na L i m a n o w s k i m zaciążyła na d ł u g i e lata i c h y b a ciąży d o dzisiaj, o p i n i a p r z e d s t a w i o n a przez Leona Schillera Warszawy, w artykule Gdy Boleslawski przyjechał do k t ó r e g o p i e r w o d r u k ukazał się w „ S c e n i e P o l s k i e j " w roku 1 9 3 7 : „Limanowski uchodził w kolach teatralnych za stuprocentowego dyle­ tanta. N a u k o w c y , świetnie zapowiadającego się kiedyś geologa uważali za dziwaka o prymitywnym i niebywale mętnym umyśle. Literaci twierdzili, że na mentalność jego złożyły się w p ł y w y lektury ezoterycznej — Annie Besant, S c h u r e g o , Micińskiego itp. — plus stąd i z o w ą d połapane wiadomości z religiologii i etnologii oraz swoiście naciągane teorie polskich mesjanistów. Sceptycy kawiarniani wysyłali go do G o e t h e a n u m Steinerowskiego, by tam s w e c u d o w n e pomysły inkarnowal, lub na W s c h ó d , gdzie tacy jak on włóczą się po bazarach i k a r a w a n s e r a j a c h . " 18 N i e p r z y p a d k o w o na tę w ł a ś n i e o p i n i ę p o w o ł a się A n t o n i S ł o n i m s k i jeszcze w roku 1 9 7 5 . O d d z i a ł y w a n i a zaś S ł o n i m s ­ kiego na c z y t e l n i k ó w t r u d n o nie d o c e n i a ć . Toteż nie o m y l ę się, jeśli p o w i e m , ż e z t e g o , c o zostało d o t y c h c z a s napisane o M i e c z y ­ s ł a w i e L i m a n o w s k i m , s ł o w a z a c y t o w a n e p o w y ż e j oraz t e , które o p u b l i k o w a ł S ł o n i m s k i w s w o i m Alfabecie wspomnień, stały się najczęściej p o w t a r z a n ą i niejako o b o w i ą z u j ą c ą p o l s k i e g o i n ­ teligenta o p i n i ą na j e g o temat. Nie p o d o b n a im zresztą o d m ó w i ć s u g e s t y w n o ś c i , pozostają w pamięci, a dla nie w t a j e m n i c z o n y c h m o g ą brzmieć p r z e k o w y w a j ą c o . T y m bardziej, że czytelnik przy­ w i ą z u j e się d o a n e g d o t y i w i a d o m o , że w ł a ś n i e zręcznie p o w i e ­ dziana a n e g d o t a ma zazwyczaj d e c y d u j ą c y w p ł y w na j e g o p o g l ą d y . Ł a t w o można ją p o w i e l i ć , popisać się nią w t o w a r z y s t ­ w i e . Sam L i m a n o w s k i , w ó w c z a s profesor z w y c z a j n y geografii fizycznej na W y d z i a l e M a t e m a t y c z n o - P r z y r o d n i c z y m U n i w e r ­ sytetu Stefana B a t o r e g o w W i l n i e , nie z a r e a g o w a ł na przytoczone przez Schillera z ł o ś l i w o ś c i . Nie r e a g o w a ł zresztą, tak jak i Oster­ w a , n i g d y w t a k i c h sytuacjach, uważał b o w i e m za n i e g o d n e uczestniczenie w t a r g o w i s k u na s w ó j temat. M o ż n a mieć m u t o za złe l u b u z n a w a ć taką p o s t a w ę za k r ó t k o w z r o c z n ą z p u n k t u w i d z e n i a d o r a ź n y c h interesów j e d n o s t k i (kariery, s ł a w y i t p . ) , ale też n i e p o d o b n a nie mieć dla niej s z a c u n k u czy u d a w a ć , że jej się nie rozumie, zwłaszcza że był w t y m przez całe życie k o n ­ sekwentny. 1 9 Pozostaje w k o ń c u o d p o w i e d z i e ć na proste pytanie: czy o p i n i a zrelacjonowana przez Leona Schillera, k t ó r e g o stosunek do L i m a n o w s k i e g o , a także d o Reduty i Osterwy, był a m b i w a l e n t n y i d o ś ć c h i m e r y c z n y , była słuszna i s p r a w i e d l i w a ? Pozostaje r ó w n i e ż pytanie: jakie były rzeczywiste źródła myśli i ś w i a t o p o ­ g l ą d u M i e c z y s ł a w a L i m a n o w s k i e g o , k t ó r y c h o n sam n i g d y nie u j a w n i ł w p u b l i k o w a n y c h tekstach i o d c z y t a c h p u b l i c z n y c h ? Z d a n i e , że L i m a n o w s k i e g o n a u k o w c y u w a ż a l i „za d z i w a k a 0 p r y m i t y w n y m i n i e b y w a l e m ę t n y m u m y ś l e " s t a n o w c z o nie znajduje p o t w i e r d z e n i a . O w s z e m , niektórzy u w a ż a l i g o za „ d z i ­ w a k a " , c o nie może być j e d n a k w ż a d n y m s t o p n i u d y s k r e d y t u j ą ­ ce, natomiast o p i n i e n a j w i ę k s z y c h a u t o r y t e t ó w n a u k o w y c h tak p o l s k i c h jak i z a g r a n i c z n y c h na temat j e g o z d o l n o ś c i i k w a l i f i k a c j i były zawsze w i ę c e j niż p o z y t y w n e . Ich s t a n o w i s k o jest z g o d n e : L i m a n o w s k i odegrał j a k o u c z o n y rolę nieprzeciętną, był po prostu w y b i t n y m g e o l o g i e m i g e o g r a f e m , c h o c i a ż rzecz jasna nie zawsze 1 nie w e w s z y s t k i m miał rację; w k a ż d y m razie d o k o n a ł t u w a ż n y c h o d k r y ć , z j e g o s t a n o w i s k i e m p o w a ż n i e się l i c z o n o . 20 Z w i ą z k i osobiste z Tadeuszem M i c i ń s k i m są niewątpliwe. �1 N a j p i e r w w Z a k o p a n e m ( 1 9 0 0 — 1 9 1 3 ) , p o t e m — w Warsza­ i spirytystkę rosyjskiego p o c h o d z e n i a Helenę P i e t r o w n ą B ł a w a t - w i e — w Sekcji Teatralnej T o w a r z y s t w a L i t e r a t ó w i Dziennikarzy ską ( 1 8 3 1 — 1 8 9 1 ) , a także jej d u c h o w ą k o n t y n u a t o r k ę — A n n i e Polskich ( 1 9 1 3 - 1 9 1 5 ) i wreszcie w M o s k w i e (1915-1918), Besant ( 1 8 4 7 — 1 9 3 3 ) . Z a r ó w n o w j e g o o p u b l i k o w a n y c h ar­ gdzie zresztą obaj należeli d o najbardziej a k t y w n y c h w dziedzinie t y k u ł a c h jak i pozostających w rękopisie n o t a t k a c h nie z n a j ­ kultury d u j e m y j a k i e g o k o l w i e k śladu w p ł y w u lektury ich t e k s t ó w , a t y m polskich zesłańców. Trudniej wykazać bezpośrednie w p ł y w y M i c i ń s k i e g o na t w ó r c z o ś ć L i m a n o w s k i e g o , c h o ć obaj byli dziećmi tej samej e p o k i i bez w i ę k s z e g o t r u d u można by bardziej fascynacji n i m i . Poglądy Mieczysława Limanowskiego wykazują natomiast wskazać na w s p ó l n e fascynacje, k t ó r y m ulegali. P e w n e jest w y r a ź n e z w i ą z k i z myślą r o m a n t y c z n e g o teozofa A n t o i n e Fabre natomiast, że a r t y k u ł y L i m a n o w s k i e g o O wspanialej d'Oliveta ( 1 7 6 7 — 1 8 2 5 ) , k t ó r e g o zasadnicze dzieło, d w u t o m o w a przeszłości Tatr, p u b l i k o w a n e w „ P r z e g l ą d z i e Z a k o p i a ń s k i m " ( d w a d z i e ś c i a Histoire siedem o d c i n k ó w : o d 4 lipca 1 9 0 1 d o 1 8 g r u d n i a 1 9 0 2 ) , stały się rodzaju l u d z k i e g o ) , jak i r o z p r a w y o m u z y c e są w i e l o k r o t n i e philosophique du genre humain (Historia f i l o z o f i c z n a ź r ó d ł e m inspiracji dla p o e t y c k i e g o obrazu Tatr, jaki Tadeusz bezpośrednio przywoływane w jego rękopiśmiennych notatkach M i c i ń s k i przedstawił w p o w i e ś c i Nietota. Tatr teatralnych z p i e r w s z y c h miesięcy 1 9 1 9 r o k u , czyli tuż przed Książkę s ł a w n e g o p o d ó w c z a s myśliciela Edouarda S c h u r e g o w i e l e p o d o b i e ń s t w i g ł ę b o k i c h analogii ze Z w i ą z k i e m Pitagorejs­ (1910). tajemna p o w s t a n i e m Reduty. 2 1 ( 1 8 4 1 — 1 9 2 9 ) p o d t y t u ł e m Wielcy nej historii Orfeusz Księga religii. Rama — Pitagoras — Kriszna — Platon wtajemniczeni. — Hermes — Chrystus, Zarys tajem­ — Mojżesz — której „ p i e r w s z e 2 1 P o n a d t o organizacja R e d u t y w y k a z u j e k i m , tak jak g o w i d z i e l i Fabre d'Olivet, j a k o autor Les Vers Dores 2 5 de Pythagore Edouard i Histoire expliques Schure w Les Grands a po n i m philosophique..., oraz inities Rudolf Steiner polskie w y d a n i e zupełne z 5 2 - e g o w y d a n i a f r a n c u s k i e g o , w a u ­ w w y d a n e j w roku 1 9 0 2 w Berlinie książce Das Christentum t o r y z o w a n y m t ł u m a c z e n i u Róży C e n t n e r s z w e r o w e j " ukazało się mystische w d r u k u w roku 1 9 2 3 , u H u l e w i c z a i P a s z k o w s k i e g o w W a r ­ c i j a ń s t w o j a k o fakt m i s t y c z n y i misteria s t a r o ż y t n e ) . szawie ( p i e r w o d r u k Les Grands inities został w y d a n y w roku Tatsache und die Mysterien a/s (Chrześ­ des Altertums W y p a d a tu zaznaczyć, że zapoznanie się z dziełem Fabre oryginale, d'Oliveta w y w a r ł o w i e l k i w p ł y w na k o n c e p c j e S c h u r e g o i że ten p o d o b n i e zresztą jak niektóre inne dzieła t e g o autora, należącego ostatni był r ó w n i e ż j e d n y m z najbliższych przyjaciół Steinera. T o i dzisiaj d o p o d s t a w o w e g o k a n o n u lektur w zakresie w i e d z y w ł a ś n i e Schure przetłumaczył w s p o m n i a n ą książkę o misteriach, 1 8 8 9 ) , poznał L i m a n o w s k i znacznie wcześniej w fragmenty zmieniając zresztą ( w p o r o z u m i e n i u ze Steinerem i za j e g o z g o d ą ) s t u d i o w a n o w Reducie. J e d n a z r e d u t ó w e k , Stanisława W i n i a r s ­ t y t u ł na bardziej o d p o w i a d a j ą c y treści — w przekładzie f r a n c u s ­ ka (późniejsza Z b y s z e w s k a ) , z a n o t o w a ł a w s w o i m d z i e n n i c z k u k i m brzmi o n : Le Mystere podczas s ł y n n y c h r e d u t o w y c h w a k a c j i w Spale, p o d datą 8 sierp­ Poprzedził też t o w y d a n i e (Librairie A c a d e m i q u e Perrin, Paris nia 1 9 2 3 : „ P o kolacji czytaliśmy o Instytucie 1 9 1 3 ) o b s z e r n y m w s t ę p e m , d a t o w a n y m : „ P a r y ż , maj 1 9 0 8 " . ezoterycznej. Cenił dzieło to na tyle, że niektóre Pitagorejskim, 0 I s t o p n i u w t a j e m n i c z e n i a : E d w a r d Schure, Wielcy 22 niczeni." wtajem­ Z n a m i e n n e jest, że fakt ten u j a w n i ł d o p i e r o J ó z e f Z a s t a n a w i a j ą c e jest, że Histoire Obaj t w ó r c y R e d u t y c e l o w o zacierali tutaj ślady, gdyż książka et les mysteres philosophique antiques. du genre huma­ in była r ó w n i e ż lekturą szczególnie w y r ó ż n i a n ą przez A n t o n i n a Artauda S z c z u b l e w s k i w roku 1 9 6 5 . Chretien 2 6 (1896-1Э48) , autora Le Thebtre et son Double ( 1 9 3 8 ) ; polski przekład tej jednej z najważniejszych i najbardziej S c h u r ó g o , zawierająca j e d n o z n a c z n ą krytykę o f i c j a l n e g o Koś­ w p ł y w o w y c h książek o teatrze, jakie zostały napisane w cioła, cieszyła się z d e c y d o w a n i e złą o p i n i ą w k o ł a c h k l e r y k a l n y c h . w i e k u , ukazał się w roku 1 9 6 6 : Teatr i jego sobowtór, XX W i a d o m o zaś jak przemożny był w p ł y w t y c h kół w m i ę d z y w o j e n ­ Jana Błońskiego (wydanie drugie: 1 9 7 8 ) . Zachodzi oczywiście tłumaczenie pytanie: czy ta w y r a ź n i e u p r z y w i l e j o w a n a pozycja dzieła Fabre nej Polsce. Zdaje się nie p o d l e g a ć przy t y m w ą t p l i w o ś c i fakt, że z b i o r o w a lektura f r a g m e n t ó w z p o d s t a w o w e g o dzieła S c h u r e g o w Reducie d'Oliveta wśród lektur Limanowskiego i Artauda to zwykły przypadek, czy też z a c h o d z i t u c o innego? O t ó ż w y d a j e się, że była s p o w o d o w a n a bezpośrednio przez L i m a n o w s k i e g o . J e d e ­ w t y m p r z y p a d k u można m ó w i ć o „ z n a c z ą c e j naście lat w c z e ś n i e j , 6 września 1 9 1 2 r o k u , zwierzył się o n Tekli c j i " , czyli r ó w n o l e g ł y m p o j a w i e n i u się d w ó c h zdarzeń p o w i ą z a ­ koincyden- Góreckiej po lekturze tej w ł a ś n i e książki: n y c h ze sobą nie na zasadzie p r z y c z y n o w o - s k u t k o w e j , „Przeszedłem szaloną skalę w ostatnich c z a s a c h . W t o p i ł e m się w książkę S c h u r e g o Les Grands inities. [...] radziłbym tę książkę dostać, kupić 1 wczytać się w nią. S z a l o n y świat otwiera, który musi być wzięty przez każdego, który dziś w p ł y w a sam na drogi n o w e . S c h u r e daje wprost wizję olbrzymiej budowli, którą ludzkość zdramatyzowała w religiach. Polecam gorąco tę książkę. Wizja Hermesa z nabitymi klejnotami sfer jest przecież na dnie Dantego, gdzie świeci tylko inaczej. T a m pod czarnym Saturnem są c i , co kontemplują, pod błękitnym J o w i s z e m c i , co rządzą sprawiedliwie, pod c z e r w o n y m Marsem męczennicy, pod złotym słońcem [ci] c o wiedzą, «teologowie», tu — miejsca są wypełnione analogicznymi punktami. Czytając wizje Hermesa, czary indyjskiej powieści Kriszny, pracę Mojżesza, który ? y d ó w rzeźbił jak Michał Anioł marmur, ma się świat tak dziwnie z b u d o w a n y , że nam w y r a z ó w braknie. J e s t to Piękno, choć ludziom w y d a w a ł o się, że to Prawda. Myślę, że Prawda jest niedostępna z a w s z e , z a w s z e jest zasłona z Sai's na obliczu bogini; to co się wydaje Prawdą, jest tylko wielkim Pięknem. z w i ą z a n y c h znaczeniem, c o w e d ł u g p s y c h o l o g i i I z a w s z e wszystkie barwy rodzą się ze światłości i ciemności. Kiedy światłość w n i k a w ciemność jej etapy kolejne idą przez żółtą barwę do purpury, kiedy ciemność zapanuje nad refleksem światła idą przez błękit do fioletu. Cały świat jest jak eksperyment z płytkami mlecznego szkła. Kiedy na słońce jedną płytką patrzeć słońce jest żółte, kiedy d w o m a lub trzema czerwone, aż wreszcie czarne się robi. Kiedy na ciemności patrzeć przez płytkę oświetlaną dniem, to płytka jest fiołkowa. Im więcej płytek, tym błękit bielszy, aż wreszcie białość mleczna kończy. D w i e drogi, d w a kierunki, tajemnica d z i w n a . Piszę o tym, c o mnie zajmuje, aby pokazać gdzie siedzę, w czym jestem. Dużo pracuję, wtedy jest d o b r z e . " 23 lecz analitycznej Carla G u s t a w a J u n g a należy objaśniać zasadą s y n c h r o n i c z ­ ności. 2 7 Pojęcia „ s y n c h r o n i c z n o ś ć " u ż y w a m tutaj w szczegól­ n y m znaczeniu: j a k o jednoczesne p o j a w i e n i e się d w ó c h lub w i ę c e j zdarzeń nie z w i ą z a n y c h p r z y c z y n o w o , a m a j ą c y c h tę samą znaczącą treść czy też p o d o b n y sens — w odróżnieniu od „ s y n c h r o n i z m u " , który w s k a z u j e t y l k o na r ó w n o l e g ł e p o j a w i e n i e się d w ó c h zjawisk. W liście z 9 września 1 9 3 3 Osterwa p r o p o n o w a ł L i m a n o w s ­ k i e m u w s p ó l n ą , konspiracyjną w y p r a w ę d o G o e t h e a n u m (Freie H o c h s c h u l e fur Geisteswissenschaft) w D o r n a c h k o ł o Bazylei w S z w a j c a r i i , z a ł o ż o n e g o przez R u d o l f a Steinera: „ O t ó ż — cokolwiek będę wyczyniał w Krakowie, będę się zbliżał d o misteriów — choćby konspiracyjnie. — Dla p e w n y c h p o r ó w n a ń — trzeba by mi pojechać do D o r n a c h . Po spaleniu się teatru Steinera — w y b u d o w a ­ no po jego śmierci g m a c h nowy. — Myślę, że to będzie dla mnie tym, c z y m Studio Stanisławskiego dla o d w a g i założenia Reduty. Gdybyśmy mogli obaj tam jechać jednocześnie! Pomyśl! Tylko c i c h o ! — S z a ! — Nie płoszyć tej myśli — ale ją dostać w siebie. — M a m tak już g o t o w y pogląd na organizację naszą, że tylko trzeba zaczerpnąć o d ­ wagi." 2 8 Pierwszy t o zapisany przez O s t e r w ę ślad zainteresowania R u d o l f e m Steinerem i dziełem j e g o życia: ś w i a t o w y m c e n t r u m Z a p o z n a n i e się L i m a n o w s k i e g o z książką S c h u r e g o p o z o s ­ t a w a ł o w o c z y w i s t y m z w i ą z k u z późniejszą organizacją R e d u t y j a k o zespołu i p o g l ą d a m i na tę s p r a w ę o b u jej t w ó r c ó w . a n t r o p o z o f i c z n y m , w k t ó r y m były p r o w a d z o n e - i o d b y w a j ą się W b r e w sugestii Leona Schillera nic nie w s k a z u j e j e d n a k na t o , aby L i m a n o w s k i specjalnie w y r ó ż n i a ł głośną w ó w c z a s t e o z o f k ę G o e t h e g o ) w j e g o o p r a c o w a n i u , i n s p i r o w a n e w i e d z ą o starożyt­ d o dzisiaj — zajęcia z e u r y t m i i oraz w y s t a w i a n e są misteria z a r ó w n o s a m e g o Steinera, jak i i n n y c h a u t o r ó w ( m . i n . n y c h misteriach, zwłaszcza o misteriach e l e u z y j s k i c h . 29 Faust Wiemy 75 �s k ą d i n ą d , że w o ś r o d k u t y m p r z e b y w a ł o w i e l u l u d z i s z t u k i , w ś r ó d n i c y c o d o prac [ . . . ] , z a r ó w n o j a k o d o s t o s u n k ó w w e w n ę t r z n y c h , n i c h A n d r i e j Bieły, w i e l k i a k t o r rosyjski M i c h a i ł C z e c h o w , a z P o ­ a t o w c e l u o d g r o d z e n i a siebie o d m o ż l i w y c h w p ł y w ó w z e w n ę t ­ l a k ó w — Franciszek S i e d l e c k i . W p ł y w idei a n t r o p o z o f i c z n y c h na rznych i ochronienia twórczość stopnia każdego z nich był wyraźny i przez nich samych p o t w i e r d z o n y . Nie z n a m y , niestety, o d p o w i e d z i L i m a n o w s k i e g o paraliżować wyjaśnić, że przed p l o t k a m i , m o g ą c y m i d o działalność „zalecenie" lub [ . . . ] " . Trzeba w nawet pewnego tym miejscu „prośba" kierownictwa na p r o p o z y c j ę O s t e r w y . O ile w i a d o m o , p r o j e k t t e n nie d o s z e d ł d o Reduty były w codziennym życiu tego zespołu równoznaczne s k u t k u . Z j a k i c h p o w o d ó w — nie w i e m y . z rozkazem. Pozostaje f a k t e m , że j e d e n z p o d s t a w o w y c h w ą t k ó w t r a d y c j i S p r a w o z d a w c a „ K u r i e r a W i l e ń s k i e g o " tak r e l a c j o n o w a ł o d c z y t R e d u t y , z n a c z o n y n a z w i s k a m i A n t o i n e Fabre d ' O l i v e t a , Y v o n Le Osterwy i L i m a n o w s k i e g o o zadaniach Reduty w d n i u 1 listopada Loupa (znanego bardziej pod pseudonimem Paula E d o u a r d a S c h u r e g o , R u d o l f a Steinera i i n n y c h Sedira), przedstawicieli w i e d z y e z o t e r y c z n e j , b y ł m a s k o w a n y przez o b u jej t w ó r c ó w na t y l e s k u t e c z n i e , że d o p i e r o śmierci Osterwy i po blisko Limanowskiego czterdziestu zaczynamy r u s z t o w a ń t e g o g m a c h u . U w i d a c z n i a się w tym latach po domyślać się niewątpliwa z g o d n o ś ć z całą w i e l k ą t r a d y c j ą w i e d z y e z o t e r y c z n e j , której j e d n o z p i e r w s z y c h przykazań s t a n o w i a r y s t o k r y t y z m i strzeżenie j e j w ten sposób przed różnego rodzaju nadużyciami. Ale też L i m a n o w s k i i O s t e r w a z d a w a l i s o b i e aż n a d t o d o b r z e s p r a w ę , że przyznanie się d o tej w ł a ś n i e t r a d y c j i m o ż e b y ć niebezpieczne i w k o ń c u z w r ó c o n e przeciwko Reducie i nim s a m y m . 3 0 Toteż n i g d y nie m ó w i ł o się o t y m p u b l i c z n i e . O w s z e m , m i ę d z y w i e r ­ szami. K t o miał uszy k u s ł u c h a n i u , a o c z y k u w i d z e n i u — m ó g ł sn, w k o ń c u czegoś domyślać. L i m a n o w s k i jak i Osterwa uparcie m i l c z e l i : a n i nie zaprzeczali, a n i nie p o t w i e r d z a l i . I w i e d z i e l i , c o robią. I n n e źródła t r a d y c j i m o g ł y b y ć u j a w n i o n e i o b j a ś n i o n e , ale te, m i a ł y p o z o s t a ć i p o z o s t a ł y u k r y t e . U początku zainteresowań i fascynacji ezoteryzmem był Lima­ n o w s k i . O t o p i e r w s z y z brzegu p r z y k ł a d . O d 2 8 sierpnia (10 w r z e ś n i a ) d o 19 p a ź d z i e r n i k a (1 l i s t o p a d a ) 1 9 1 6 r o k u o p u b ­ l i k o w a ł o n na ł a m a c h m o s k i e w s k i e g o d z i e n n i k a „ G a z e t a P o l s k a " c y k l a r t y k u ł ó w z a t y t u ł o w a n y c h Moskwa duszy. przez pryzmat polskiej W j e d n y m z n i c h m o ż e m y przeczytać: „Niech cię prawdy, które my ludzie X X wieku dziś czerpiemy z ezoterycz­ n y c h o b j a w i e ń , będących przecież tylko fundamentem i macierzą w s z y s t ­ kich powstałych religii na świecie, nie przestraszają i nie rażą. W y p o w i a d a ­ my tylko innymi słowami i innymi porównaniami tę samą żywą i nieśmier­ telną treść, którą z a w s z e człowiek odczuwał, kiedy całym sobą pogrążał się w tajemnicy narodzenia Światła. Należymy dziś do epoki, która inaczej patrzy na świat, niż ta twoja, gdyż wiemy dziś, że ziemia jest bryłą nikłą w e wszechświecie i że słońce jest tylko jedną z mijających g w i a z d , fazą żółtą gwiazdy, po której następuje faza c z e r w o n a . Właśnie może dlatego, że świat cały przedstawia się nam jako b u d o w l a rozpoczynająca o d stadium mgławicy, a rozwijająca się pod skrzydłami nieskończenie długich e o n ó w , zaczynamy rozumieć, c z y m jest Chrystus, A d a m Kadmon, świetlany pierwszy punkt na niebie każdej przebudzonej duszy, kolumna pełnego i scałkowanego światła c u d e m zjawiona, z której - poprzez odbicia 1 tysiąckrotne załamania w morzu nieprzeliczonych zjawisk materii - objawią się hierarchie Cherubinów, Serafinów, Archaniołów, które Dante wiązał w nieśmiertelne chorały s w o i c h tercyn Commedia Divina." ' 3 Dalej — w t y m s a m y m c y k l u a r t y k u ł ó w — L i m a n o w s k i zapisał w i e l c e znamienne zdanie: „W ciszy nocnej mówiliśmy sobie rzeczy jeszcze bardziej t a j e m n e , k t ó r y c h j e d n a k nie trzeba na ś w i a t ł o w y w l e k a ć , k t ó r e są jak z i a r n o s c h o w a n e i mają zazielenić się s z m a r a g d e m w s ł o ń c u pierwszej w i o s n y . " 3 2 T r u d n o było L i m a n o w s k i e m u powiedzieć to jaśniej. W e t y m o ­ logicznym znaczeniu oznacza: w e w n ę t r z n y , grecki termin esóterikós sekretny, t a j e m n y , (ezoteryczny) dostępny tylko w t a j e m n i c z o n y c h . J e g o p r z e c i w i e ń s t w e m jest egsóterikós dla (eg- z o t e r y c z n y ) : z e w n ę t r z n y , d o s t ę p n y , p r z e z n a c z o n y dla o g ó ł u . N i e w ą t p l i w i e , w ą t k i ezoteryczne występują z a r ó w n o w przedr e d u t o w y c h t e k s t a c h M i e c z y s ł a w a L i m a n o w s k i e g o jak i w j e g o w y p o w i e d z i a c h p o 2 9 l i s t o p a d a 1 9 1 9 r o k u , kiedy t o n a s t ą p i ł o publiczne otwarcie działalności Reduty przedstawieniem śnieg bielszym się stanę Ponad S t e f a n a Ż e r o m s k i e g o . Z d a j e się nie p o d l e g a ć r ó w n i e ż w ą t p l i w o ś c i e z o t e r y c z n y charakter samej Re­ d u t y , k t ó r a , s t a n o w i ą c s w o i s t ą szkołę i n i c j a c y j n ą , miała cech „tajnego bractwa", i w której — wedle wiele sformułowań w e w n ę t r z n e g o d o k u m e n t u z d n i a 2 8 marca 1 9 1 9 r o k u , zatem 1 9 2 5 r o k u , w l o k a l u K l u b u I n t e l i g e n c j i Pracującej przy u l . Św. Anny 2 w Wilnie: „Byliśmy w niedzielę na prelekcjach pp. L i m a n o w s k i e g o i Osterwy, którzy mówili n a m o takim d z i w n y m zrzeszeniu ludzi, o tym d z i w n y m zespole n a i w n y c h śmiałków, którzy właśnie w okresie największej nędzy, największej apatii i marazmu p o w o j e n n e g o , zapragnęli b u d o w a ć to n o w e życie, przyszli h o d o w a ć róże w szalejącą w o k ó ł szarugę jesienną, przyszli z hasłami szukania n o w y c h dróg nie ku ł a t w e m u w z b o g a c a n i u się i tanim zyskom, nie ku bardziej w y r a f i n o w a n e m u użyciu, a ku lepszemu, piękniej­ szemu życiu. A nie są to apostołowie jacyś i święci pańscy, ani moralizatorzy na obraz armii zbawienia, ale zwykli artyści, d o t y c h c z a s o w i komedianci życia. I przyszli ci właśnie komedianci, żyjący zazwyczaj z poklasku i dla poklasku t'umu, szukać w swej pracy istotnej prawdy życia, w prawdzie zaś i istocie .tycia doszukiwać się o d w i e c z n y c h prawd piękna i harmonii, by je z ukrytych głębin w y d o b y ć i rzeszom ludzkim podać. I jak dawniej asceci i święci łączyli się w zgromadzenia, by w s w o i c h wysiłkach ku osiągnięciu zbawienia nie być samotnymi, by się wzajem wesprzeć, pogłębić, prześwietlić wyżej osiągniętym stopniem u d u c h o w i e ­ nia w y b r a n y c h , tak i ci luzem chodzący dotąd artyści związali się w «zakon Reduty», by w s p ó l n y m życiem przygotować i pogłębić tę harmonię zespołową przy w y d o b y w a n i u z siebie s w e j treści d u c h o w e j w tworzeniu piękna. B o malarz, muzyk może tworzyć samotnie, aktor tworzy w zespole. Zespół ten więc ma stać się jednością — całością architektoniczną — tumem — świątynią. I przyszli tworzyć nie dla tłumu i tak zwanej publiczności, nie na pokaz i nie dla oklasków. Przyszli szukać środków w y p o w i e d z e n i a się najszczer­ szego w akcie twórczym prawdy i piękna. Przyszli, jak za d a w n y c h starożytnych czasów, grać święte misterium s w o i c h dusz i mieć tych misteriów ś w i a d k ó w i współuczestników. J a k misterium religijne jest aktem w s p ó l n y m kapłana i modlącego się tłumu, d u c h o w o z nim współuczestniczącego w ofierze, tak o w o misterium teatralne ma być przeżyciem w s p ó l n y m t w ó r c ó w i ś w i a d k ó w stającej się na ich o c z a c h prawdy artystycznej. I choć odgradzają się od t ł u m u — gawiedzi, chcą być jak najbliżej d u c h o w o do t ł u m ó w - ś w i a d k ó w . Odgradzając się od tak zwanej publicz­ ności, kasują przedział i barierę oddzielającą d o t y c h c z a s scenę od w i d o ­ w n i . Tworzą ogromną wspólną scenę, gdzie grający i widz —świadek są uczestnikami takimi samymi wspólnego misterium sztuki. Odgradzając się od kuglarstwa i reklamy, idą jednocześnie do społeczeń­ stwa, niosą d o ń s w e doświadczenia i zdobyte prawdy: szukają z nim kontaktu, przenikają do wszystkich warstw, obejmują wszystkie kręgi, dając s w e umiłowanie prawdy i piękna, i lepszego życia. Traktują s w ą misję jak posłannictwo i apostolstwo, za ewangelistów swej dobrej nowiny mając: Mickiewicza ( M a t e u s z a ) , symbolem którego człowieczeństwo, Krasińskiego ( M a r k a ) , symbolem którego lew. Słowackiego ( J a n a ) , o locie orla, i Norwida (Łukasza), który, jak pracowity w ó ł , wytrwale, niedoceniony i nie uznany, torował n o w e drogi życiu Marzą o n o w y m polskim teatrze, który zrzuciwszy z siebie k o n w e n c ­ jonalne szaty francuskie, stałby się wyrazem polskiej pracy d u c h o w e j , wyrazem polskiego d u c h a . Marzą o n o w y m typie aktora polskiego jako 0 typie n o w e g o człowieka. Marzą o posłannictwie polskiego d u c h a na tych rozstajnych drogach polsko-litewsko-białoruskich, na których ze splotu najlepszych pierwiast­ ków tkwiących w psychice wszystkich zamieszkujących tu ras etnicznych, wykwitly postacie o tak przedziwnej d u c h o w e j sile jak Mickiewicz [...]. A z całej Polski za siedzibę s w ą obrali Wilno. Przemówiły do dusz ich kamienie, przemówiła przedziwna architektura, mająca ten swoisty roz­ m a c h wyrywającego się w szale i ekstazie ku niebu baroku wileńskiego, przemówiła przecudna przyroda, łącząca w swoisty tu sposób martwe kamienie z czarem zieleni wzgórz i rzeki, przemówiły kontrastem s w y m pogańskie tradycje i zmagania ideowe czasów późniejszych, tradycje Uniwersytetu Wileńskiego i puścizna filaretów i filomatów. Tu zapragnęli tworzyć n o w ą Sztukę, splatając ją z urocznym życiem, wcielając sztukę w prawdę i życie prześwietlając prawdą płynącą z piękna. Tu założyli Instytut Reduty jako laboratorium n a u k o w e w poszukiwaniu n o w y c h form i nowej treści, dla którego s c e n a będzie doświadczalnią 1 s p r a w d z i a n e m w y p r a c o w a n y c h wartości, a jednocześnie środkiem o d ­ działywania. Przyszli szczerzy, prości, z ogniem w d u s z a c h . Przyszli z wiarą w kamienie, przyrodę i l u d z i . " 33 W y r a ź n i e w i d a ć z tej relacji, że e z o t e r y z m , k t ó r y wyznawali o s i e m miesięcy przed o f i c i a l n ą i n a u g u r a c j ą d z i a ł a l n o ś c i — zale­ i starali się p r a k t y k o w a ć w z e s p o l e R e d u t y o b a j jej t w ó r c y , m i a ł c o n o k a ż d e m u s p o ś r ó d jej c z ł o n k ó w „ z a c h o w a n i e ścisłej t a j e m - charakter 76 w swojej istocie chrześcijański. Było to przy tym �I c h r z e ś c i j a ń s t w o w znaczeniu n a j d o s ł o w n i e j i najszerzej e k u m e n i ­ sprzeczności [...], które dziś grożą rozsadzeniem ż y c i a . " c z n y m . W t a k i m r ó w n i e ż d u c h u były w Reducie a n a l i z o w a n e zwala t o stwierdzić, że czuł się o n — i był w 39 Po­ rzeczywistości i i n t e r p r e t o w a n e teksty dramatyczne i p o e t y c k i e , zwłaszcza teksty — przede w s z y s t k i m dzieckiem europejskiej tradycji k u l t u r o w e j . w i e l k i c h polskich r o m a n t y k ó w . A l e p r o t o t y p takiej analizy o d n a j ­ Nie w y k l u c z a ł o t o j e d n a k j e g o o t w a r c i a na inne, pozaeuropejskie d u j e m y w d w ó c h artykułach tradycje. Fascynowała g o zwłaszcza J a p o n i a , „ k t ó r a jest najbar­ z roku 1 9 1 4 : „Krakus" w s z y s t k i m — „Balladyna" ciadło świata. Limanowskiego, Norwida Próba pochodzących i — przede na arenie cyrkowej Słowackiego jako mistyczne Stąd też nie inscenizacji. zwier­ przypadkiem dziej a r t y s t y c z n y m krajem na ś w i e c i e . " 40 Miejsce Limanowskiego jest j e d n a k s t a n o w c z o w Polsce i w Europie, a nie — jak chcieli „sceptycy k a w i a r n i a n i " — na j a k i m ś m i t y c z n y m w czasie p o b y t u w M o s k w i e L i m a n o w s k i p r z y w o ł y w a ł „ C h r y s ­ W p r z y t o c z o n y m już szkicu Istota tusa, A d a m a K a d m o n a " j a k o „ ś w i e t l a n y pierwszy p u n k t na niebie znaczny wyraz t a k i e g o w ł a ś n i e s t a n o w i s k a : każdej przebudzonej d u s z y " . N o w o c z e s n e komentarze ż y d o w s ­ kie d o t a j e m n i c kabały ukazują A d a m a K a d m o n a , „ c z y l i p i e r w ­ szego k o s m i c z n e g o A d a m a niebieskiego, przed rajem, j a k o figurę o w y m i a r z e k o s m i c z n y m , z b u d o w a n ą z dziesięciu s e f i r o t ó w " . 34 W starej mistyce hebrajskiej był o n i d e n t y f i k o w a n y n a w e t z sa­ m y m B o g i e m . R u d o l f Steiner p r z y p o m n i t o znaczenie w s w o i m berlińskim w y k ł a d z i e z 1 9 1 1 r o k u : „jeśli z w r ó c i m y się d o t e g o , c o w d a w n y c h czasach n a z y w a n o « A d a m K a d m o n » , a c o p o t e m przeistoczyło się w pojęcie « C h r y s t u s » " . 35 W ten o t o s p o s ó b L i m a n o w s k i o d w o ł a ł się w p r o s t d o „ a r c h e t y p u c z ł o w i e k a k o s ­ micznego, kosmicznego Adama, zbudowanego z członków «świata» lub, w e d l e głębszych s y s t e m ó w m i s t y c z n y c h , b u d u j ą ­ c y c h ś w i a t ze s w o i c h w ł a s n y c h o r g a n ó w " , a zatem — d o 3 6 alchemicznej i g n o s t y c k i e j w i e d z y o c z ł o w i e k u kosmicznym, o jego upadku i zmartwychwstaniu. W Reducie L i m a n o w s k i e m u i O s t e r w i e c h o d z i ł o o swoistą syntezę sztuki, nauki i religii, a r ó w n o c z e ś n i e — o realizowanie w c o d z i e n n e j praktyce zespołu i każdego z j e g o c z ł o n k ó w zasad braterstwa i tolerancji, bez czego nie może być w o g ó l e m o w y o w z a j e m n y m z r o z u m i e n i u się, ż y c z l i w o ś c i i p r a w d z i w y m sza­ c u n k u . Tą drogą „wielkiego - zamierzano rozbłysku przygotować — Odrodzenia się a k t y w n i e Duchowego przez W i e d z ę , N a t c h n i e n i e i C z y n " ; p r z y w o ł y w a n o przy tej okazji S ł o w a c k i e g o — „ r o z ś w i e t l e n i e świata b ł y s k a w i c a m i w i e ­ d z y " . N i e t r u d n o z a u w a ż y ć , ze w t y c h s f o r m u ł o w a n i a c h p o j a w i a 3 7 1 T r u d n o nie z a u w a ż y ć , że zawarta jest tutaj aktualna d i a g n o z a i p o s t a w i o n e są pytania, na które i dzisiaj szukają o d p o w i e d z i najbardziej ś w i a t l i przedstawiciele r ó ż n y c h dziedzin nauki i s z t u ­ ki. się n i e o m a l katalog p o d s t a w o w y c h w a r t o ś c i e t y c z n y c h p o s t u l o ­ * w a n y c h i k u l t y w o w a n y c h w Reducie. J e d n a k w p r z e c i w i e ń s t w i e d o Juliusza Osterwy, L i m a n o w s k i n i g d y nie należał d o ż a d n e g o t a j n e g o b r a c t w a czy stowarzysze­ nia, a przynajmniej nic o t y m nie w i a d o m o . Dzięki b a d a n i o m Leona Chajna i L u d w i k a Hassa w i e m y dzisiaj, że O s t e r w a był c z ł o n k i e m o t w a r t e j 2 4 k w i e t n i a 1 9 2 0 roku w o l n o m u l a r s k i e j Loży — M a t k i „ K o p e r n i k " . „ N i e u d a ł o się ustalić, c o b y ł o przyczyną «pokrycia» (przez n i e g o ) warsztatu [...]. W e d ł u g r o z p o w s z e c h ­ n i o n y c h , ale nie s p r a w d z o n y c h pogłosek, m i a ł o t o nastąpić w s k u t e k zawarcia małżeństwa ( p o n o w n e g o ) z M a t y l d ą , siostrą kardynała S a p i e h y . " 38 Ale nawet i po „ p o k r y c i u warsztatu" mieszkanie O s t e r w y b y ł o miejscem s p o t k a ń członka Lozy — M a ­ tki Henryka Kołodziejskiego, który w p o l s k i m w o l n o m u l a r s t w i e o d g r y w a ł znaczną rolę, z kardynałem ks. A d a m e m Sapiehą. Zostało t o u j a w n i o n e d o p i e r o w roku 1 9 7 2 na p o d s t a w i e relacji „ T o m a s z a Rysia", b y ł e g o członka loży „ K o p e r n i k " . Fakt ten może rzucić jeszcze w i e l e ś w i a t ł a na Redutę, panujące w niej s t o s u n k i , jej i d e o l o g i ę , a zwłaszcza na stosunek d o t e g o , c o z n a j d o w a ł o się „ n a z e w n ą t r z " . S k ą d i n ą d w i a d o m o , że na r ó ż n y c h zakrętach Reduty p r z y c h o d z i l i O s t e r w i e z p o m o c ą , przyznając różne s u b ­ w e n c j e w najmniej o c z e k i w a n y c h m o m e n t a c h , w ł a ś n i e c z ł o n ­ k o w i e lóż w o l n o m u l a r s k i c h . Czy był t o t y l k o przypadek? W ą t p ­ l i w e , skoro w ł a ś n i e d o n i c h Osterwa u d a w a ł się w pierwszej k o l e j n o ś c i , żądając realnej p o m o c y — i przeważnie ją o t r z y m y w a ł , c o u p o s t r o n n y c h o b s e r w a t o r ó w w y w o ł y w a ł o zazwyczaj z d u ­ mienie. Ci ostatni p r z y p i s y w a l i t o przede w s z y s t k i m j e g o w d z i ę ­ k o w i o s o b i s t e m u oraz j a k i e m u ś n i e z w y k ł e m u t a l e n t o w i dyp­ lomatycznemu. M i e c z y s ł a w L i m a n o w s k i w i ą z a ł d o końca nadzieję z kulturą europejską i o d r o d z o n y m w e w n ę t r z n i e c h r z e ś c i j a ń s t w e m . Pole­ mizując z poglądami Oswalda w głośnej książce Der Untergang Spenglera, sformułowanymi des Abendlandes ( 1 9 1 9 ) , nie podzielał przeświadczenia o d e f i n i t y w n y m u p a d k u Europy i jej kultury, dostrzegając zarazem jej „ r o z b i e ż n o ś c i , [...] kolosalne Wschodzie. znajdujemy jedno­ „Spengler w N i e m c z e c h , przepowiadając ostateczny zmierzch, który idzie na nas, zwątpił o przyszłości europejskiej kultury. M o g ą przyjść inne rasy, kolorowe i twórcze, ta nasza się skończyła i jesteśmy już wśród walących się gruzów. Pesymizmy te, związane z w o j n ą i p o w o j e n n ą psychiką, możemy odrzucić lub przyjmować zależnie od wiary, która nas niesie, lub niewiary, która nas kładzie. Tak czy o w a k , problem jest postawiony o d w a ż n i e i m ó w i , że jesteśmy w mroku, w e p o c e ściemnienia, oddaleni od rozkwitu i pełnej kultury. [...] Żyjemy dziś starym kapitałem. Ściągamy ze wszystkich kultur, jakie kiedykolwiek były, nie tylko materie bardziej dotykalne do tej nowej kultury, która przygotowuje się wśród sprzeczności, walk i kryzysów w e w n ę t r z n y c h . Czytamy bowiem Cezara, Tacyta albo Curtiusa Rufusa od czasów renesansu ze z d w o j o n ą energią. Poza tym bierzemy malarstwo z J a p o n i i , rzeźbę i b u d o w n i c t w o z Iranu, taniec z Afryki, który nas rozkłada. W każdym razie tkwimy po uszy w rzeczach, które nie nasza epoka stworzyła i nawet nie najbliższa ziemia. [...] Przed nami jest kultura jakaś w y m a r z o n a i więcej w tęsknotach a n t y c y p o w a n a , niż już stawiana i realizowana. Rodzi się ona ze w s z y s t ­ kiego i kształtuje potencjalnie w głębinach naszych nieświadomych. [...] Rozumiemy nawet, że przyjścia jej nie można przyspieszyć. [...] J e d n a k zwożenie i zbieranie g r u z ó w z kultur, które były, nie pozwoli nam nowej kultury urodzić. [...] N o w a kultura, która idzie w b r e w krakaniu Spenglera, może się narodzić tylko z ognia twórczego. Przepalić się musi niejedno, c o uważamy zupełnie słusznie za fatalne. Kultura jest wyrazem krzyku w e w n ę t r z n e g o duszy, która się c h c e odnaleźć, aby kwitnąć."* do Ludzkości kultury * * O c e n y roli i znaczenia M i e c z y s ł a w a L i m a n o w s k i e g o w kulturze polskiej cechują się skłonnością d o ujęć k r a ń c o w y c h . J e d n i dostrzegali w n i m przede w s z y s t k i m „ e k s c e n t r y k a " , „ w s p a n i a ł y t y p o r y g i n a ł a " , j e d n y m s ł o w e m — d z i w a k a . Inni natomiast 42 — zwłaszcza c i , którzy znali g o bliżej i przez czas dłuższy — stwierdzili „ z n a m i o n a g e n i a l n o ś c i j e g o d u c h a [...] przejawiają­ cej się j e d n a k o w o na w s z y s t k i c h p o l a c h j e g o w s z e c h s t r o n n e j działalności." 43 Pouczjące będzie przytoczenie przynajmniej n i e k t ó r y c h s p o ś ­ ród t y c h o p i n i i , z a r ó w n o z j e d n e j jak i z drugiej strony. Z a c z n i j m y o d t y c h , którzy najbardziej z d e c y d o w a n i e n e g o w a l i w a r t o ś ć j e g o działalności. Należeli d o n i c h przede w s z y s t k i m d w a j s k a m a n d ryci, J a n Lechoń i Antoni S ł o n i m s k i , oraz profesor historii literatury J u l i a n Krzyżanowski. J a k o pierwszy w y s t ą p i ł A n t o n i S ł o n i m s k i . 1 0 stycznia 1 9 2 1 ukazał się „ p a m f l e t d w u t y g o d n i o w y nr 1 " a u t o r s t w a g r u p y „Skamander" zatytułowany „Dziura", wydany w małym na­ kładzie (część n a k ł a d u miała t y t u ł „ D u p a " ) , w y d r u k o w a n y za granicą, p r a w d o p o d o b n i e w N i e m c z e c h . W rubryce Lista loka­ torów „Dziury"znalazł się rejestr jedenastu a k t u a l n y c h a n t a g o n i ­ s t ó w g r u p y , a w ś r ó d nich M i e c z y s ł a w L i m a n o w s k i . J e d n a k g ł ó w n y m o b i e k t e m ataku „ D z i u r y " stała się Reduta, której S ł o n i m s k i p o ś w i ę c i ł pamflet pt. Wysadzona Reduta. Oto frag­ ment traktujący o L i m a n o w s k i m : 44 ((Eksperymenty)) polegające na tym, że huzar śmierci, pani Hohenzollern, gra rolę Nelly w Papierowym kochanku, albo że pan Maliszewski grać będzie Pannę Maliszewską, a p. D a k o w s k i Króla Lira, służą c h y b a do tego, aby pan Mieczysław N ę d z a - L i m a n o w s k i podglądał przez s w o j e z a w s z e niezapięte spodnie, kto przeżywa ((naprawdę;, a kto tylko «udaje». Ten niechlujnie ubrany mężczyzna, odgrywający rolę przełożonej w szkółce p. Osterwy, jest z w y c z a j n i e chory i należałoby go kilka razy uderzyć w g ł o w ę jego własnym e x - g e o l o g i c z n y m młotkiem, ażeby raz wreszcie doszedł do siebie i oprzytomniał albo zmarł bezzwłocznie". 77 �N i k t z R e d u t y nie z a r e a g o w a ł p u b l i c z n i e na zamieszczony w j e d n o d n i ó w c e p a s z k w i l , k t ó r y m e k s c y t o w a ł a się cała ó w c z e s ­ na „ w a r s z a w k a " . W pół w i e k u później S ł o n i m s k i nie napadał już na Redutę i O s t e r w ę , lecz j e g o uczulenie na L i m a n o w s k i e g o t r w a ł e , skoro potrafił w pozostało n i m dostrzec j e d y n i e „ l i c h e g o mis- t y f i k a t o r a " i „ d e m o n a , c h o ć mniejszego k a l i b r u " , aniżeli przykład A n d r z e j T o w i a ń s k i . W t y m n o w y m — z 1971 na roku — u j ę c i u : „ t a k ś w i e t n y aktor i reżyser jak O s t e r w a " s t a w a ł się 4 8 Przeczytawszy t o , Osterwa p o d o b n o rozpłakał się. A l e ani o n , ani L i m a n o w s k i i t y m razem nie zniżą się d o p o l e m i k i czy o d p o w i e d z i . N a t o m i a s t w o p u b l i k o w a n y m w roku 1 9 3 3 , na ł a m a c h „ W i a d o m o ś c i R e d u t o w y c h " , w s p o m n i e n i u Jak powstała Reduta przed 13 laty L i m a n o w s k i o d d a a u t o r o w i oskarżycielskiego a r t y k u ł u pełną s p r a w i e d l i w o ś ć , o m a w i a j ą c lojalnie j e g o udział w pracach nad Dziadami wiosną 1 9 1 9 roku. Jakby byłego 0 n i c z y m , c o później nastąpiło, nie chciał pamiętać. A przecież musiał o t y m pamiętać! W p o d o b n y m t o n i e w y r a z i ł się L e c h o ń w s w o i m p i s a n y m na Na szczęście, w b r e w p o p u l a r n e m u p o w i e d z e n i u , nie zawsze p r a w d a znajduje się po ś r o d k u . t y l k o ofiarą geologa." „poddając się b a ł a m u t n y m wskazaniom 4 5 emigracji Dzienniku: 2 6 maja 1 9 5 0 — „ p r a w d z i w y zresztą wariat M i e c z y s ł a w L i m a n o w s k i " . Na temat zaś Reduty, przy okazji u w a g z w i ą z a n y c h z lekturą k o r e s p o n d e n c j i M i c k i e w i c z a , czytamy p o d datą 2 3 stycznia 1 9 5 5 : „Listy M i c k i e w i c z a z czasów Towiańskiego czytam po nie w i e m który raz ze ściśniętym sercem — chwilami ze wstrętem. J e s t w nich komizm m i m o w o l n y , który nas śmieszył w misteriach J u l k a Osterwy z jego redutowcami. [...] N i e w ą t p l i w i e ten okres był c z a s e m zaćmienia jego umysłu, zaćmienia, co do którego należałoby pytać o zdanie nie tylko psychiatrów ale i t e o l o g ó w . " 46 W e d ł u g o p i n i i J u l i a n a K r z y ż a n o w s k i e g o natomiast L i m a n o w ­ ski był: „niekoniecznie szczęśliwym przedstawicielem naszej nauki poza grani­ cami Polski", c z e g o koronnym d o w o d e m miało być to, że gdy wczesną wiosną roku 1 9 3 4 jako profesor Uniwersytetu Wileńskiego znalazł się w Rydze, po której oprowadzał go historyk literatury: „interesował się nie osiągnięciami nauki łotewskiej, lecz nocnymi córami Koryntu na bruku ryskim". Nie bez znaczenia jest w tym wszystkim fakt, że Krzyżanowski opublikował te „rewelacje" blisko trzydzieści lat po śmierci L i m a n o w s ­ kiego, powołując się na rozmowę przeprowadzoną ze s w o i m kolegą Łotyszem. 47 Bardziej jeszcze bolesny niż p a s z k w i l S ł o n i m s k i e g o był napast­ l i w y artykuł b y ł e g o r e d u t o w c a , J a r o s ł a w a M i c i ń s k i e g o , który 1 4 czerwca 1 9 2 5 roku zamieścił na pierwszej stronie poczytny t y g o d n i k s k a m a n d r y t ó w „ W i a d o m o ś c i L i t e r a c k i e " . A r t y k u ł zaty­ t u ł o w a n y Z tajemnic i ostrzeżeń, Reduty, z p o d t y t u ł e m Garść wspomnień s p r o w o k o w a n y czy też nie, był w k o ń c u atakiem o d w e w n ą t r z , g d y ż j e g o autor, syn Tadeusza M i c i ń s k i e g o , uczest­ niczył w s t u d y j n y c h zajęciach p r o w a d z o n y c h przez L i m a n o w s ­ kiego jeszcze w M o s k w i e , p o t e m w K o n s e r w a t o r i u m na O k ó l n i k u i w kilku mieszkaniach a k t o r ó w w a r s z a w s k i c h , następnie brał udział w n a r o d z i n a c h i pracach Reduty, jeszcze w czwartą rocznicę jej p o w s t a n i a - 2 9 listopada 1 9 2 3 r o k u , p o 2 1 2 - t y m spektaklu Ponad Osterwie i Limanowskim śnieg — właśnie wobec on przemawiał zespołu i grona zaraz po przyjaciół Reduty, p o c z y m — o d jesieni 1 9 2 4 r o k u — w y s t ę p o w a ł j a k o aktor w Teatrze im. W o j c i e c h a B o g u s ł a w s k i e g o , o b j ę t y m w ł a ś n i e przez Leona Schillera. „Osterwa został tu przedstawiony jako „czarujący wesołek [...] s u g e s tionujący zespól lśniącym patosem obleśnej w y m o w y , tępiący najzdolniej­ s z y c h . Reduta z początku była jeszcze coś warta jako plagiat Stanisławs­ kiego, potem stała się azylem flirtu, blagi, w y k ł a d ó w zatopionych w bagnisku ignorancji, a jedyną jej wartością była smakowita kuchnia. Przeżyłem ten okropny koszmar redutowy, ten s a m , który podszepnął J ó z i o w i Porembie śmierć samobójczą, innym zaś kazał gangrenować serca, truć się w czarze d w u n a s t o g o d z i n n e g o bezrobotnego dnia roboczego (z wiarą w jutrzejszy pajacowski uśmiech O s t e r w y ) , napawać się sztucznym patosem i p u r c h a w k o w y m frazesem L i m a n o w s k i e g o . [...] Osterwa w o l n o i c e l o w o urabiał ludzi na p o w o l n e sobie narzędzia, w których nie można było dopatrzeć się ani krzty własnej woli, ani odrobiny krytycyzmu. Po u c i e c z c e najzdolniejszych została w Reducie grupa [...] donosicieli Oster­ w y , niedouków i s n o b ó w [którzy] „przejadają grosz publiczny [...] drapując się płaszczem natchnienia i apostolstwa artystycznego [...]. Drgnienia twórczości natchnionej miało w y w o ł y w a ć wpatrywanie się milczące w portret Norwida, lub też godzinne milczenia w Spale. [...] W pracy ściśle teatralnej gnębiła Redutę beznadziejność prób analitycz­ n y c h , d o p r o w a d z a n y c h z a w s z e do niemożliwego absurdu. Niezapom­ niane będą studia nad Weselem Wyspiańskiego, gdy kłócono się zawzięcie za inicjatywą i pod przewodnictwem L i m a n o w s k i e g o , jaka jest różnica pomiędzy szopą a stodołą. Kłótnie podobne zdarzały się prawie codzień, trwały d w i e do trzech godzin, zależnie od stanu gardła m ó w c ó w , i kończyły się zwykle przerwą na śniadanie. [...] Reduta jako placówka twórcza w zakresie teatru d a w n o już się skończyła. T o . c o dziś istnieje, jest fikcją i mydleniem o c z u , jest rozsadnikiem zła i fałszu". Reduta w takim kształcie nie ma prawa prowadzić Instytutu. „Czas najwyższy, aby sfery powołane, zamiast użyczać pokrycia d o t y c h c z a s o w e j formie Reduty, w g l ą d e m w sto- 78 sunki i doradą rzeczową dopomogły instytucji — o ile jest ona w ogóle potrzebna — do w y d o b y c i a się z o b e c n e g o marazmu i b e z w ł a d u . " W roku 1 9 4 8 profesor U n i w e r s y t e t u M i k o ł a j a Kopernika w T o ­ r u n i u , z n a k o m i t y architekt Stefan Narębski, z a t y t u ł o w a ł s w o j e w s p o m n i e n i e p o ś w i ę c o n e M i e c z y s ł a w o w i L i m a n o w s k i e m u : Oj­ ciec i syn weszli do polskiego panteonu.*" Profesorowie Edward Passendorfer, Jerzy Remer, Stefan Srebrny i Konrad Górski, każdy ze s w o i c h p o z y c j i , z g o d n i e podkreślali: „ B y ł t o geniusz poznania i n t u i c y j n e g o , w s p a r t y o g r o m n ą , c h o ć nie u s y s t e m a t y z o w a n ą p r a c ą . " Józef M a ś l i ń s k i , p r ó b u j ą c w y j a ś n i ć Kim byl Mieczysław Limanowski, kończył swoje wynurzenia takimi słowami: „ B y ł przyjacielem całego ś w i a t a , b e z i n t e r e s o w n y , ż y c z l i w y , z c a ł y m e n t u z j a z m e m serca i w y o b r a ź n i stający d o w s p ó ł p r a c y wszędzie, gdzie m ó g ł p o w s t a ć pożytek dla dobra kultury polskiej i o g ó l ­ n o l u d z k i e j " , a j e d e n z k r y t y k ó w napisał o n i m : „ S a m o t n y , twórczy, wielki D u c h . " ' 50 5 1 2 Nie był postacią tak popularną, jak można b y ł o b y się s p o d z i e ­ w a ć . M ó w i o t y m ankieta z a t y t u ł o w a n a Najzaslużeńsi wilnianie, którą na początku 1 9 3 3 roku ogłosiła redakcja „ S ł o w a " . J a k o u c z o n y L i m a n o w s k i uzyskał w niej 1 3 g ł o s ó w , c o d a ł o m u miejsce 37 — 41 ( p i e r w s z y był M a r i a n Z d z i e c h o w s k i z 2 5 0 6 g ł o s a m i , d r u g i d o k t o r w s z e c h n a u k lekarskich S t a n i s ł a w W ł a d y czko — 1 1 9 4 g ł o s y , trzeci S t a n i s ł a w P i g o ń — 4 2 3 ) . J a k o p i s a r z z j e d n y m g ł o s e m dzielił 6 0 — 8 0 pozycję ( S t a n i s ł a w M a c k i e w i c z uzyskał 1 5 3 7 g ł o s ó w , d r u g i był Walery C h a r k i e w i c z - 8 2 0 ) . Wreszcie w dziale a r t y s t a t e a t r u z 2 g ł o s a m i zajął miejsce 3 8 — 4 7 ( b e z k o n k u r e n c y j n y okazał się t u Osterwa, który otrzymał 2371 głosów. P o d o b n e były w y n i k i ankiety w roku 1 9 3 4 . P o m i m o że tak niskie pozycje L i m a n o w s k i e g o w y w o ł a ł y z d u m i e ­ nie s a m y c h i n i c j a t o r ó w a n k i e t y , była ona n i e w ą t p l i w i e j a k i m ś s p r a w d z a n i e m p o p u l a r n o ś c i w ś r ó d szerszych k r ę g ó w ó w c z e s ­ n e g o s p o ł e c z e ń s t w a . A przecież w i e l u a u t o r ó w w s p o m n i e ń 5 3 54 1 p a m i ę t n i k ó w podaje n a m d o wierzenia, że L i m a n o w s k i był jedną z n a j p o p u l a r n i e j s z y c h postaci m i ę d z y w o j e n n e g o W i l n a . Rezul­ taty ankiety każą o t y m p o w ą t p i e w a ć . J e g o artykuły i o d c z y t y były po prostu za t r u d n e dla szerszej p u b l i c z n o ś c i . Dla młodzieży zaś był już w latach trzydziestych s t a r o ś w i e c k i j a k o przedstawiciel innej e p o k i , z którą g w a ł t o w n i e w a l c z y l i . S a m L i m a n o w s k i d o s k o n a l e o t y m w i e d z i a ł , ale n i g d y nie zrobił nic, aby się im p r z y p o d o b a ć ; nie k o k i e t o w a ł m ł o d y c h . Przede w s z y s t k i m jednak nie m ó g ł być dla n i k o g o w z o r e m sukcesu i p o w o d z e n i a . W p r z e c i w i e ń s t w i e d o O s t e r w y czy Z d z i e c h o w s k i e g o , u z n a w a n y c h bezspornie za g w i a z d y pierwszej w i e l k o ś c i . Za n i e p o r ó w n a n i e lepszego o d L i m a n o w s k i e g o w oczach szerszej p u b l i c z n o ś c i u c h o d z i ł na przykład p u b l i c y s t a „ S ł o w a " Walery C h a r k i e w i c z ( k t ó r e g o Tadeusz Byrski scharak­ teryzuje po latach: „ p r a w a ręka C a t a - M a c k i e w i c z a w e w s z y s t k i c h n i e c n y c h przedsięwzięciach p r a s o w y c h " ) . Z t y m można b y ł o się d o g a d a ć , a c h o ć b y i p o k ł ó c i ć , a z L i m a n o w s k i m już nie. O d c z u w a n o g o j a k o „ o b c e g o " , należał d o i n n e g o czasu, i n n e też były j e g o fascynacje niż ó w c z e s n e j młodzieży. P o t w i e r d z a się na t y m przykładzie t o , c o j e d n a z w i l e ń s k i c h uczennic L i m a n o w s ­ k i e g o , L u d m i ł a Roszko, napisała na temat j e g o niezależności i nieliczenia się z karierą: „ L i m a n o w s k i nie t y l k o nie g o n i ł za nią, ale najzupełniej o nią nie dbał, jeśli nie p o w i e d z i e ć , że ją ignorował." Kariera, sukces, sława — nie miały dla niego ż a d n e g o p r a w i e znaczenia. R ó w n i e ż d l a t e g o w ł a ś n i e L i m a n o w ­ ski w y z w a l a ł reakcje k r a ń c o w e : o d dezaprobaty, niechęci czy j a w n e j lub ukrytej w r o g o ś c i aż po fascynację, o c z a r o w a n i e , u w i e l b i e n i e , k t ó r e m u ulegali j e g o w s p ó ł p r a c o w n i c y i u c z n i o w i e . 5 5 9 6 �Przytoczone już o c e n y zawarte w tekstach Schillera i S ł o n i m s ­ N i e bez p o w o d u Eugeniusz Ś w i e r c z e w s k i w s k a z y w a ł na n i e - k i e g o m i a ł y p r z e m o ż n y w p ł y w na o p i n i ę p u b l i c z n ą . Z a p o m n i a n o t z s c h e a ń s k i e źródła t w ó r c z e j p o s t a w y i ś w i a t o p o g l ą d u M i e c z y s ­ n a w e t o z n a k o m i t y m , z pasją n a p i s a n y m w y s t ą p i e n i u ława Limanowskiego: Jaracza Czego nauczyła mnie Reduta?, Stefana zamieszczonym w 1925 r o k u na ł a m a c h „ W i a d o m o ś c i L i t e r a c k i c h " . Z a p o m n i a n o r ó w n i e ż o w i e l u i n n y c h a r t y k u ł a c h sprzed 1 9 3 9 r o k u , i o t y m , c o sam S c h i l l e r pisał o L i m a n o w s k i m w d a l s z y c h p a r t i a c h szkicu Boleslawski przyjechał do Warszawy oraz w innych Gdy swoich t e k s t a c h . B a r d z o k r y t y c z n i e o c e n i a j ą c R e d u t ę p o s w o i m z niej o d e j ś c i u w r o k u 1 9 2 4 i o b j ę c i u Teatru i m . W o j c i e c h a B o g u s ł a w s ­ kiego (który w p l a n a c h O s t e r w y miał być filią R e d u t y ) , przy­ z n a w a ł j e d n a k , że L i m a n o w s k i : „[...] umiał w jakiś dziwny, może trochę śmieszny, jemu tylko znany sposób w aktorach najobojętniejszych rozpalać ogień entuzjazmu, a naj­ słabszych technicznie do takiej czasem prawdy (do ich w e w n ę t r z n e j prawdy) zmuszał, że grali siebie, c o z a w s z e było mniejszym niebezpieczeń­ s t w e m , niż gdyby za pomocą wyświechtanych «sztamp» ( s z a b l o n ó w ) udawali obce, niezrozumiałe dla siebie postacie; miał także dar — niekiedy jakże niebezpieczny — wnikania w głąb tekstu dramatycznego, wdzierania się w jego zakulisie, zataczania dokoła jego o b w o d u coraz szerszych kręgów, c o niewątpliwie na c z a s pewien (przed próbami s c e n i c z n y m i , które następowały po analizach i dyskusjach «przy stole», oraz po szeregu tzw. «prób kontaktowych))) oddalało aktora od g ł ó w n e g o ogniska drama­ tu, przenosiło w sfery innych u c z u c i o w y c h i myślowych zainteresowań, lecz zarazem pobudzało cały jego aparat tworzenia do gorączkowego poszukiwania prawdy, tej jednej jedynej, o jaką w dramacie chodziło, i d o wyrażenia jej na scenie w jeden jedyny sposób, w kształcie nie mogącym już ulec żadnej zmianie. Nie można sobie było wyobrazić lepszego aliansu niż o b y d w a j twórcy Reduty. Osterwa górował nad L i m a n o w s k i m fachowością, ustępował mu zaś, gdy ten encyklopedię swej wiedzy, fantastycznie źle paginowaną, darł na strzępy i rozsypując na stole dyskusyjnym wyobraźnie aktorów d o ­ prowadzał do temperatury wrzenia; c z a s e m , gdy tego za dużo było, trzeźwy aktor ściągał na ziemię ekstatycznego dramaturga. Ten ostatni zaś w y r o b i ­ w s z y sobie «węch p r a w d y * w M o s k i e w s k i m Teatrze Artystycznym, gdzie przez c z a s dłuższy metodę Stanisławskiego studiował, choć dla Osterwy jako dla artysty żywił kult bałwochwalczy, niejednokrotnie z pazurami skakał mu do o c z u , gdy zauważył coś s z a b l o n o w e g o w grze jego lub w podejściu reżyserskim." ' 5 J a r a c z tak ujął istotę s ł y n n y c h p r ó b a n a l i t y c z n y c h w R e d u c i e , nie dostrzegając w n i c h zresztą t y c h n i e b e z p i e c z e ń s t w , które sugerowała przytoczona w y p o w i e d ź Schillera: „Otóż, czytelnicy. Reduta była tym skromnym miejscem, gdzie zaczęto próbować p r a c o w a ć . A odbyło się to w niesłychanie prosty sposób. Sztukę się najpierw po prostu w obecności w s z y s t k i c h c z y t a ł o . Potem się o niej m ó w i ł o . J e d e n gorzej, drugi lepiej, ten i ó w zupełne głupstwa nawet, a Osterwa i L i m a n o w s k i mieli cierpliwość wysłuchiwania tego, bo wiedzieli dobrze, że jeżeli w s z y s c y nie będą, przynajmniej w przybliżeniu, wiedzieli, o c o chodzi — nie może być m o w y o graniu sztuki. Z d a w a ł o b y się, że to są rzeczy elementarne. A jednak ileż szyderstw powiedziano na ten temat. Potem następowała o w a wyśmiana w prasie i przez aktorów a n a l i z a . Prowadził ją L i m a n o w s k i . Bóg mu c h y b a zapłaci za to, że z taką bezinteresownością, zaparciem się siebie, bez sławy, bez pieniędzy, tłumaczył na jabłkach, śliwkach, orzechach, c o się kryje w tym czy innym zdaniu autora. Obdarzony jakąś dziecinną intuicją, czuły na każdy fałsz teatralny, na stęchłą rutynę, rzucał się, dyskutował, pobudzał fantazję, zapalał, dawał przykłady z geologii — tak, z geologii — nie śmiejcie się, panowie, i wierzcie mi, więcej nam to d a w a ł o niż «fachowe» uwagi różnych przysięgłych reżyserów. Następnie uczyliśmy się dosłownie tekstu. Tak, aby móc m ó w i ć bez upokarzającego aktora podpowiadania. R e d u t a była p i e r w s z y m w P o l s c e teatrem,gdzie m ó w i o ­ no z p a m i ę c i t e k s t t a k . j a k b y ł n a p i s a n y p r z e z a u t o r a . " „ R ó w n o l e g l e do s w y c h badań n a u k o w y c h L i m a n o w s k i żyje ustawicznie w sztuce i sztuką, upatrując, śladami Nietzschego, w n a p a w a n i u się estetycznym i w artystycznej twórczości, a więc w sztuce — w y b a w i e n i e z udręczeń woli i tęsknoty, w z n o s z e n i e się człowieka ponad niego s a m e g o i ponad jego cierpienia, namaszczenie go stygmatem szlachetności, dobra, a nawet świętości. Ideałem ż y c i o w y m człowieka w o l n e g o i w y z w o l o n e g o jest artysta". i dalej: „Stwierdzenie życia aż do głębin i n i e z a c h w i a n a w o l a istnienia — oto c o widzi L i m a n o w s k i , w z o r e m Nietzschego, w sztuce dramatycznej greckiej [...]. Zrozumienie orgiastycznego stanu, w jakim o d b y w a się twórczość artystyczna, będąca w y z w o l e n i e m ż y w i o ł o w y c h mocy w człowieku, przywiodło L i m a n o w s k i e g o ku misterium średniowiecznemu, ku S z e k s ­ pirowi, ku M i c k i e w i c z o w i , S ł o w a c k i e m u , Krasińskiemu, N o r w i d o w i , W y ­ spiańskiemu. Doszedł on do przeświadczenia, że dramat u w s z y s t k i c h p r a w d z i w y c h t w ó r c ó w rodzi się z «obsession», z opętania. Stąd twórczość artystyczna jest dlań równie odurzającym narkotykiem jak c h w i l e ekstazy, w y w o ł a n e j przez ż y w i o ł o w e zjawiska przyrody [...]. Grecki mit, tragedia, taniec, muzyka — to w y b u c h y duszy, to okrzyki tryumfu, to c h w i l e twórczego napięcia, kiedy człowiek przez artystyczne tworzenie przeżywa okruch rozkoszy W s z e c h s t w o r z y c i e l a . " Staje się on wtedy na moment równy B o g o m . 61 Z w i ę z ł e ujęcie znaczenia Limanowskiego w p o l s k i m teatrze zawiera przemówienie Wilama Horzycy, w y p o w i e d z i a n e 29 sty­ cznia 1 9 4 8 r o k u na t o r u ń s k i m c m e n t a r z u ś w . J e r z e g o : „Stoimy u mogiły d z i w n e g o człowieka, człowieka, w którego sercu łączyły się d w i e wielkie miłości, rzadko sąsiadujące ze sobą: miłość nauki, która nie była mu przybranym dzieckiem, i gorąca, c z y n n a miłość teatru, nie opuszczająca go po ostatek jego dni. T a druga miłość była nieraz tak przemożna, że usuwała w cień nawet ukochania n a u k o w e tego więcej niż wybitnego geologa. I ona to sprawiła, że nastały dni, kiedy śp. Mieczysław L i m a n o w s k i niemal całkowicie poświęcił się s p r a w o m polskiej sceny, znalazłszy w J u l i u s z u Osterwie najbliższego i najwierniejszego druha, by z nim wspólnie założyć Redutę. Z ukochaną Redutą dzielił też niemal do w o j n y wspólny los, stanowiąc jej niezachwiany filar, współdziałając w e wszystkich jej pracach, tworząc jej idee. Był nieustraszonym jej Bayardem. J a k d z i w n y m był człowiekiem, tak d z i w n ą też grał rolę w teatrze. Nie był przecież ani aktorem, ani reżyserem, ani dekoratorem, ni nawet kierow­ nikiem teatru w ścisłym tego słowa znaczeniu. Był czymś mniej, ale i czymś niepomiernie więcej. Był ż y w y m twórczym sumieniem s w e g o teatru, a błądząc wśród ludzi sceny chodził wśród nich jak apostoł, prostujący drogi pańskie, które wieść mają przez tę czarodziejską, ale jakże pełną złud i miraży krainę, jaką stanowi teatr. W kręgu ludzi urzeczonych tylko grą blasków i świateł s w e j sztuki, o n był tym, któremu blaski i światła nie wystarczały, jeżeli nie były wyrazem i emanacją czegoś więcej niż s a m instynkt igraszki. Dlatego teatr chciał on widzieć warsztatem, w którym dokonują się gęsta Dei, gdzie dochodzi do pełni wyrazu i umacnia się świadomość plemienna i społeczna, gdzie dokonuje się ostateczność naszych ziemskich przeznaczeń. D o takiego teatru należało jego serce i dla takiego gorzało o n o po ostatek. I próżno by szukać wśród wielkich i małych naszej s c e n y kogoś podobnego, dla kogo by teatr był po prostu służbą Bożą. W tym s w o i m rozumieniu spraw sceny był on niemal jedynym... i s a m o t n y m . " 6 2 W y d a j e się b y ć z u p e ł n i e jasne, że' t e n rodzaj przeniknięcia i r o z ś w i e t l e n i a j e d n e g o c z ł o w i e k a przez i n n e g o m o ż l i w y jest t y l k o w ó w c z a s , gdy pomiędzy tymi ludźmi zachodzi szczególne „ p o ­ w i n o w a c t w o z w y b o r u " , tak jak r o z u m i a ł j e G o e t h e . Ta d u c h o w a w i ę ź z a c h o d z i ł a n i e w ą t p l i w i e m i ę d z y d w o m a „ w i ę c e j niż w y b i t ­ nymi ludźmi w polskim teatrze", Mieczysławem Limanowskim i W i l a m e m Horzycą, p o m i m o że n i g d y w s p ó l n i e nie p r a c o w a l i nad 5 8 Takie historii oto świadectwo polskiego teatru pozostawił uznawany człowiek, jest który w zgodnie za całej jednego z najświetniejszych jego przedstawicieli i najznakomitszych ak­ torów. P r z y p o m n i j m y jeszcze z a k o ń c z e n i e S r e b r n e g o - Limanowski w p i ę k n e g o eseju Stefana Reducie: „Kto znał bliżej L i m a n o w s k i e g o , ten rozumiał doskonale, że w y m a g a ć od niego trzeźwego i z r ó w n o w a ż o n e g o sądu byłoby to to samo, co w y m a g a ć , aby się wyzbył najwyższych wartości swojej natury, aby zatracił w sobie to, c o tylko on jeden posiadał i c o było tak nieocenione jako zaczyn ruchu, życia, twórczości dokoła niego. O w s z e m , zdarzało się, że mówił «głupstwa»; ale któż oprócz niego potrafił czasem powiedzieć coś tak «mądrego», że się nagle, jak w świetle błyskawicy, otwierały nieznane horyzonty? W L i m a n o w s k i m był c h a o s : ale z c h a o s u tego raz po raz rodziły się gwiazdy". Ostatnie zdanie przywołuje Tako rzecze Zaratustra Nietzschego: „ P o ­ w i a d a m w a m , trzeba mieć c h a o s w sobie, by porodzić gwiazdę t a ń ­ czącą." 59 60 ż a d n y m p r z e d s t a w i e n i e m oraz, c o o c z y w i s t e , m i m o w y s t ę p u j ą ­ c y c h między nimi istotnych różnic w i c h p o g l ą d a c h na sztukę t e a t r u i z u p e ł n i e o d m i e n n y c h p o e t y k , jakie o b a j praktykowali w teatrze. Bez w ą t p i e n i a miał rację Jerzy S z a n i a w s k i , g d y „ T a k i e g o c z ł o w i e k a jak L i m a n o w s k i nie miał żaden teatr na ś w i e c i e . " stwierdzał: prawdopodobnie 6 3 O s t a t n i e s ł o w o s p o ś r ó d t y c h , którzy znali g o o s o b i ś c i e , o d d a j ­ my jednemu z największych uczonych polskich, Eugeniuszowi R o m e r o w i , k t ó r y na w i a d o m o ś ć o ś m i e r c i m ł o d s z e g o o d n i e g o o pięć lat L i m a n o w s k i e g o w y s ł a ł 27 s t y c z n i a 1 9 4 8 r o k u z K r a k o ­ w a na ręce ó w c z e s n e g o rektora U n i w e r s y t e t u M i k o ł a j a Koper­ nika, profesora L u d w i k a K o l a n k o w s k i e g o , telegram następującej treści: „Świętej pamięci M i e c z y s ł a w o w i — s y n o w i rewolucjonisty — r e w o l u c ­ joniście — twórcy z Łaski Bożej — uczniowi nikogo, mistrzowi wszystkich 79 �- wyrazy bólu, z uczuciami hołdu, przesyła przez chwilkę nauczyciel, całe życie wdzięczny uczeń — profesor R o m e r . " " Dzisiaj d o M i e c z y s ł a w a L i m a n o w s k i e g o , j a k o d o s w o j e j p o d ­ z n a j d o w a l i się w zasięgu j e g o o d d z i a ł y w a n i a , w y z w a l a ł g w a ł ­ t o w n e reakcje, zmuszał d o zajęcia s t a n o w i s k a na „ t a k " a l b o na „nie", w akceptacji lub sprzeciwie, c o na j e d n o w końcu s t a w o w e j t r a d y c j i , o d w o ł u j e się animator „ G a r d z i e n i c " W ł o d z i ­ w y c h o d z i . A że był c z ł o w i e k i e m c z y n u , zatem a k t y w n i e działał mierz S t a n i e w s k i , który w s p ó ł t w ó r c ę Reduty u w a ż a w p r o s t „za w ś r o d o w i s k a c h n a u k o w y c h i artystycznych, jak i na zwyczajną s w o j e g o ojca d u c h o w e g o " : p u b l i c z n o ś ć , dla której miał setki o d c z y t ó w i w y k ł a d ó w . T r u d n o „Właśnie jego, światowej sławy geologa i trochę z w a r i o w a n e g o w i e s z czbiarza teatralnego. Trzeba powiedzieć, że z krążenia w o k ó ł L i m a n o w s ­ kiego idei ludowości zrodziła się u nas idea Teatru Ziemi, która kształtuje charakter naszych W y p r a w do społeczności tubylczych z ostatnich lat. L i m a n o w s k i jako jeden z nielicznych c h y b a w polskim teatrze (a może j e d y n y ) miał system czucia podobny M i c k i e w i c z o w i i Wyspiańskiemu. J e g o intuicje i wyobrażenia szły tym s a m y m torem — po kręgu wiążącym zjawiska nieba i ziemi. Ten krąg biegnący po obrzeżach horyzontu to scena." jest przecenić j e g o o d d z i a ł y w a n i e w p o l s k i m życiu k u l t u r a l n y m M U p r o g u działalności O ś r o d k a Teatralnego „ G a r d z i e n i c e " , o b o k lektury książki M i c h a i ł a Bachtina Twórczość is'go a kultura ludowa opublikowany w średniowiecza Franciszka Rabela­ czytany był i renesansu, M o s k w i e podczas I w o j n y ś w i a t o w e j szkic L i m a n o w s k i e g o . S t a n i e w s k i , który zapoznał się z n i m w r o k u 1 9 7 6 , , o d w o ł a się d o niego po o ś m i u latach w kontekście s w o i c h rozważań o e n k l a w a c h k u l t u r o w y c h , p o j m o w a n y c h jako miejsca na ziemi, w k t ó r y c h ludzie z a c h o w a l i specyficzną w i ę ź ze ś r o d o w i s k i e m n a t u r a l n y m i w k t ó r y c h wiąże ich p e w i e n rodzaj w z a j e m n o ś c i z ziemią i gdzie „przeobrażenia w naturze zbiegają się jakoś szczególnie z r y t m e m ż y c i a " : „ 0 takim wartościowaniu sensów zdarzeń pozostających w zespoleniu z rytmem natury pisał L i m a n o w s k i w szkicu Rok Polski i dusza zbiorowa z 1 9 1 6 roku. Widział w tym zespoleniu szansę dla teatru. My widzimy tę szansę w takim działaniu, które n a z y w a m y « W y p r a w ą » . " 66 pierwszej p o ł o w y XX w i e k u . P o m i m o t o , m i m o w i e l o k r o t n y c h o d w o ł a ń d o niego J e r z e g o G r o t o w s k i e g o , m i m o wreszcie p r z y w o ł y w a n i a j e g o nazwiska — coraz rzadziej, trzeba t o przyznać — przez r ó ż n y c h a u t o r ó w , nie o d rzeczy będzie s t w i e r d z e n i e , że M i e c z y s ł a w L i m a n o w s k i jest postacią p r a w i e nieobecną w ś w i a d o m o ś c i dzisiejszej inteligencji polskiej. O d c h o d z ą ostatni ś w i a d k o w i e , którzy spotykali się z n i m osobiście. M ł o d z i nie w i e d z ą o n i m zupełnie nic l u b znają t y l k o n a z w i s k o (myląc zresztą syna z o j c e m ) oraz a n e g d o t ę o k r o w i e w wersji p o d a n e j przez S ł o n i m s k i e g o . M o ż n a o c z y w i ś c i e w s k a ­ zać niektóre przynajmniej przyczyny t a k i e g o stanu rzeczy. B e z i n ­ t e r e s o w n o ś ć i c a ł k o w i t e o d d a n i e t e m u , c o robił, nie są w zgodzie z p r a k t y c y s t y c z n y m d u c h e m czasu. Stąd jeśli n a w e t przyznaje się L i m a n o w s k i e m u t u i ó w d z i e rację, k o ń c z y się to t y l k o na s ł o w a c h . Śmieszność n i e k t ó r y c h j e g o z a c h o w a ń i cech o s o b o w o ś c i r ó w ­ nież nie może być a k c e p t o w a n a w czasach, kiedy nikt nie ma o d w a g i narażać się na w y ś m i a n i e i s z y d e r s t w o . T o także musi się dzisiaj opłacać, a jeśli się nie opłaca — w ó w c z a s nie w a r t o . Właściwa m u , można powiedzieć, przyrodzona, ekstatyczna k r a ń c o w o ś ć r e a g o w a n i a s t a n o w c z o nie jest w zgodzie z czasami, które w y m a g a j ą bądź uładzenia k o j a r z o n e g o z „ d o b r y m wy­ A sam L i m a n o w s k i ciągle p o z o s t a w i a nam w y z w a n i e t r u d n e j , ale zarazem radosnej afirmacji życia. S ł o w a , które p o ś w i ę c i ł M a r i a n o w i R a c i b o r s k i e m u , odnoszą się w r ó w n y m s t o p n i u i d o niego samego: c h o w a n i e m " bądź też k r a ń c o w o ś c i „Bezpośredniość wiązania się z przyrodą — c e c h a każdego twórcy — czyniła z Raciborskiego ż y w e g o człowieka, dla którego wszystko było bliskie i [jak] gdyby s w o j e własne. Na takiej drodze zbliżał się d o Tajemnic... Nie odgradzał się od niczego, c o żywe, nie kostniał w tak zwanej specjalności. Rozwierał się w coraz innych światach, aby skupiać się p o n o w n i e w ściślejszych już problemach u k o c h a n e g o świata roślin. Wiedział, c o jest pełny o d d e c h . " śmieszny. Z n i k o g o c h y b a s p o ś r ó d ludzi teatru nie w y ś m i e w a n o 67 Jeszcze w l i p c u 1 9 4 0 r o k u , w z w i ą z k u z propozycją założenia w W i l n i e m u z e u m w i e r z e ń r e l i g i j n y c h miasta i r e g i o n u , pisał: „Budując n o w e życie, zakładając zręby pod d o m przyszłości bardziej sprawiedliwy, czyż mamy być nieczuli na to wszystko, c o zahaczało o serce i pozwalało c z ł o w i e k o w i przypiąć skrzydła, aby nie pełzać jak robak po ziemi. [...] W życiu, które przed nami w tej chwili w s c h o d z i , mają nauka i sztuka głos. Cóż dziwnego, że te dwie dziedziny ludzkiej twórczości szukają za najmniejszą okazją, aby p o d w o i ć lot? Na p e w n o idziemy do lotu większego niż przeszłość, która zszarzała i zostaje za n a m i . " 68 Był t y m p r z e k o n a n i o m w i e r n y d o k o ń c a . Ś w i a d c z ą o t y m j e g o p o w o j e n n e listy d o O s t e r w y . W o s t a t n i m z n i c h , z 21 stycznia 1 9 4 7 , czytamy. „ N i e dajemy za wygraną, mimo klęsk i wojny, m o r d ó w i krwi, lejącej się zaciekle. To w s z y s t k o powoli uchodzi w tył. skrywa się, a my z n o w u zaczynamy myśleć o wystąpieniu naprzód i o locie, który już był i dalej będzie. [...] Jesteśmy w tej c h w i l i już nie sami. W naszym narodzie budzą się siły i c i n a s i stanowią zbiornicę i w wielkiej sztuce potęgę i loty ogromne. Trzeba pchnąć Redutę wprzód i dać jej z d r o w e krążenie krwi, rzeczy, które Tobie są potrzebne jak świeże powietrze i słońce na błękitach. Całuję Cię, Drogi mój, i w s z y s t k i c h zebranych dokoła Ciebie — R e d u t ę . " 69 W ten s p o s ó b L i m a n o w s k i u c z o n y s p o t y k a ł się z artystą. W historii kultury są t w ó r c y , którzy pozostawiają p o sobie w i e l k i e dzieła. A l e są i tacy, którzy zapisują się w niej w inny s p o s ó b , będąc przede w s z y s t k i m zaczynem inspiracji, ż y w y m ź r ó d ł e m , o g n i s k i e m idei. M i e c z y s ł a w L i m a n o w s k i należał d o t y c h o s t a t n i c h , c o w c a l e nie oznacza, że nie p o z o s t a w i ł po sobie w a ż n y c h dzieł. Trafnie p o w i e d z i a ł o n i m Stefan Srebrny: w i e l k i i n s p i r a t o r . W t y m sensie Osterwa p r z y r ó w n y w a ł g o d o e I e к t r y c z n o ś c i : „ t e j , c o m o ż e być oślepiającą b ł y s k a w i c ą , g r o ź n y m p i o r u n e m w a l ą c y m w d r z e w a , s t o d o ł y , k r o w y i w ludzi, a j e d n o ­ cześnie oczyszczającym p o w i e t r z e — i tej, c o w y w o ł y w a n a , ujarzmiona, porusza m o t o r y , d ź w i g i , w o z y , koleje, przyrządy, aparaty a l b o rozprasza m r o k i ku w y g o d z i e l u d z k o ś c i . " W ich w z a j e m n y m k o n t a k c i e był przez 2 0 lat „ t c h n i e n i e m r e d u t o w o ś c i " . G d z i e k o l w i e k L i m a n o w s k i się znalazł, u w s z y s t k i c h , którzy 70 7 1 80 „zagranej", wymyślonej, dobrze zawczasu w y k a l k u l o w a n e j , aby się w efekcie opłaciła i uzyskała poklask. Zaś M i e c z y s ł a w L i m a n o w s k i nie pytał o cenę i o t o , czy m u się t o o p ł a c i . B y w a ł w t y m niekiedy rzeczywiście się tyle i w s p o s ó b tak d o k u c z l i w y jak z L i m a n o w s k i e g o , O s t e r w y i Reduty. Lepiej nie p r z y p o m i n a ć e p i t e t ó w , k t ó r y m i ich o b ­ d a r o w y w a n o . B y ł o ich w i e l e i miały być d o w c i p n e , l i c y t o w a n o się w d o w c i p a c h na ich temat, nie oddzielając zazwyczaj dzieła o d c z ł o w i e k a . W blisko pół w i e k u p o Stefanie Jaraczu o d d a im s p r a w i e d l i w o ś ć G r o t o w s k i w s w o j e j w y p o w i e d z i w 25 rocznicę śmierci Osterwy, a także w z w i ą z k u z p o d o b n y m i reakcjami na działalność p r o w a d z o n e g o przez siebie Teatru Laboratorium. Jesienią 1971 roku podczas o t w a r t e j konferencji prasowej w sali Teatru A t e n e u m p o w i e : „ O d 12 lat pracy naszej towarzyszy jakiś taki d u c h , taki współtowarzysz. Ten d u c h — towarzysz, to śmiech innych, ich przeświadczenie, że «to. panie, w ogóle kpiny, to, c o pan robi». Z tym się stykałem od s a m e g o początku. Pamiętam, jak w roku 1 9 6 0 byliśmy w W a r s z a w i e i odbyła się tu taka wspaniała prasowa nagonka. Wtedy dostałem list od Byrskich, którzy napisali mi (nie znałem ich jeszcze osobiście): «nie bójcie się, nie reagujcie, będą się z W a s śmiali, jak człowiek robi coś naprawdę, to inni pękają ze śmiechu». Bardzo w a ż n e zdanie. O d lat towarzyszy ws z y s t k i e mu , c o robimy, a także — muszę powiedzieć — mojej osobistej działalności ó w osobliwy fenomen. J a w n i e to powiedziane albo mniej jawnie, ale to samo: hochsztapler, szarlatan. [...] M o ż n a i tak. Myślę, że już nie zmienię towarzysza. Nie sądzę, żebym musiał się dziwić. Należy to przyjąć." 72 L i m a n o w s k i z pokorą znosił szyderstwa na s w ó j t e m a t oraz niósł o d w a g ę n i e r e a g o w a n i a na te szyderstwa i z ł o ś l i w y ś m i e c h . Nie żądajmy d o w o d ó w na t o , że jest o n postacią s t a n o w c z o nie „ n a czasie". Jest to zupełnie o c z y w i s t e . M i e c z y s ł a w L i m a n o w s k i jest dzisiaj rzeczywiście n i e o b e c n y w polskiej kulturze. Nadszedł c h y b a czas, aby chcieć to sobie przynajmniej u ś w i a d o m i ć . * * * Dlaczego w a r t o dzisiaj p r z y p o m n i e ć j e g o teksty o dramacie i teatrze? Po pierwsze: ze w z g l ę d ó w h i s t o r y c z n y c h . Udział L i m a n o w s ­ kiego w t w o r z e n i u Reduty i całej jej działalności w okresie m i ę d z y w o j e n n y m , a Reduty w historii teatru i kultury artystycznej w Polsce, był t e g o rodzaju, że jest t o w y s t a r c z a j ą c y m p o w o d e m dla p r z y p o m n i e n i a j e g o nieznanych l u b z n a n y c h t y l k o specjalis­ t o m (i t o w n i e w i e l k i e j cząstce) s z k i c ó w . Nie ulega żadnej �w ą t p l i w o ś c i fakt, że bez n i e g o b y ł a b y t o z u p e ł n i e inna Reduta niż w i a swą ziemię. Doszedł d o t e g o na w i e l e lat przed założeniem ta, którą znamy, lub — c o w y d a j e się najbardziej p r a w d o p o d o b n e Reduty i był w t y m k o n s e k w e n t n y . Często p o r ó w n y w a ł s w o j ą — nie b y ł o b y jej w c a l e . M o ż n a się z t e k s t ó w Limanowskiego pracę d o pracy oracza. W s z y s t k o u niego — studia, lektury, praca, r ó w n i e ż w i e l e d o w i e d z i e ć o teatrze, i szerzej, o kulturze X l X - e g o k o n t a k t y z l u d ź m i , także życie osobiste — zostało p o d p o r z ą d ­ i pierwszej p o ł o w y X X - e g o w i e k u , a także o ludziach, z k t ó r y m i kowane temu naczelnemu, p o d s t a w o w e m u zadaniu: k u l t y w o ­ ich autor był tak czy inaczej z w i ą z a n y w r ó ż n y c h okresach życia. w a n i u , u p r a w i a n i u siebie s a m e g o . W t e d y i t y l k o w t e d y można A n a l i z y literackie i teatralne Krakusa, dów, Księcia Niezłomnego, Wesela, Balladyny, Człowieka, Cyda, którego Dzia­ zabiłem dać z siebie coś i n n e m u , jeśli jest się s a m e m u zbudowanym i zarazem jest się w r o z w o j u , w ż y w y m procesie. 21 sierpnia 191 2 M a u r y c e g o Rostanda — mają w a r t o ś ć d o k u m e n t u , pozostając roku zwierzał się Góreckiej w liście n a p i s a n y m w ś w i a d e c t w e m p o s z u k i w a ń i n t e r p r e t a c y j n y c h , a przede w s z y s t k i m M a l c z e w s k i c h koło T a r n o p o l a : p r z y w o ł u j ą warsztat analizy p r o t o - r e d u t o w e j i r e d u t o w e j , p r ó b czytanych i sytuacyjnych. Po d r u g i e : L i m a n o w s k i był rzadkim p r z y p a d k i e m u c z o n e g o , reżysera i pisarza, c z ł o w i e k a nauki i sztuki r ó w n o c z e ś n i e , który o p i s y w a ł , a n a l i z o w a ł i i n t e r p r e t o w a ł naturę procesu t w ó r c z e g o reżysera, poety, a przede w s z y s t k i m — aktora. Jest t o przy t y m pisarstwo krańcowo u p o d m i o t o w i o n e (nieprzypadkowo p o w o ­ ł y w a ł się na S t a n i s ł a w a B r z o z o w s k i e g o , z k t ó r y m zresztą przyjaź­ nił się i k t ó r e g o uważał za n a j w y b i t n i e j s z e g o s p o ś r ó d w s p ó ł c z e s ­ n y c h p r o z a i k ó w p o l s k i c h , tak jak w Tadeuszu M i c i ń s k i m w i d z i a ł pierwszego p o e t ę ) , a zarazem w y c h y l o n e ku maksymalnej o b i e k ­ t y w i z a c j i , z n a m i e n n e j dla przyrodnika. Znosząc d y c h o t o m i ę „ s u ­ biektywne" — „obiektywne", „wewnętrzne" — „zewnętrzne", M i e c z y s ł a w L i m a n o w s k i reprezentuje bardzo szczególny rodzaj pisarstwa. U z e w n ę t r z n i a się to w e w s z y s t k i c h j e g o tekstach, łącznie z p r y w a t n ą korespondencją. Na przykład w liście d o Tekli Góreckiej z 2 października 1 9 1 3 roku tak sam c h a r a k t e r y z o w a ł tę swoją jedność w dwoistości i podwójność w jedności: „Ostatnie dni moje są tu na w s i , już za parę dni będą w W a r s z a w i e . [...] Dużo się, dużo tu pracowało. J e s t e m teraz w s c e n a c h , które nie tyle piszę, ile gram. Po prostu w y c h o d z i ze mnie aktor i w y d z i w i a , że nic o sobie nie wiedział. Cieszę się, gdy jest coś nie napisane, ale w słowach rozegrane. I tak, krok za krokiem, bo nigdy nie w i e m , co w y p a d n i e mi czynić, mówić, działać na scenie. Ż y w i są w e mnie ci ludzie [...] i oni prowadzą, często sam uśmiecham się, gdy widzę, że w zakamarki i zakątki życia. Dla T o w a r z y s t w a Krajoznawczego nadto tu fotografowałem i zdobyłem dużo c i e k a w e g o materiału geograficznego, tak że widzisz, pracowałem na d w ó c h rękach. To i tamto, idzie wszystko jak jedna całość: bóg J a n u s miał d w i e twarze, takie dwie twarze ja mam teraz. J e s z c z e rok temu z a ­ przeczałem jednej twarzy, ale teraz, gdy ta druga stała się rdzenną, i ta pierwsza jest, i s w o j e c z y n i . " 73 T o j a n u s o w e oblicze stało się j e g o w ł a ś c i w ą naturą, u w r a ż ­ l i w i a j ą c g o jeszcze bardziej na zagadnienia związane z istotą t w ó r c z o ś c i i t w o r z e n i a . Stąd też sam proces t w ó r c z y , p r o w a d z ą c y d o dzieła l u b nie, był dla n i e g o nie mniej w a ż n y a l b o i ważniejszy niz g o t o w e dzieło — p r o d u k t , mające s t a n o w i ć rezultat. Pogląd ten znajduje w y r a z w w i e l u t e k s t a c h , c h y b a najwyraźniej i najpeł­ niej doszedł o n d o g ł o s u w Jak powstała Reduta przed 13 laty. Opisane tu p r ó b y Dziadów b y ł y p o prostu j e d n y m z n a j w a ż n i e j ­ szych i najgłębszych l u d z k i c h d o ś w i a d c z e ń dla każdego s p o ś r ó d t y c h , którzy brali w nich udział. P o m i m o że n i g d y nie doszło d o s k o ń c z o n e g o dzieła —spektaklu, a j e d y n y m z a p r o s z o n y m w i ­ d z e m — ś w i a d k i e m był Osterwa. P o d o b n i e w projektach i n s c e n i ­ zacji Krakusa i Balladyny, o b u z roku 1 9 1 4 , d o k t ó r y c h realizacji teatralnej r ó w n i e ż n i g d y nie d o s z ł o ani przed p o w s t a n i e m R e d u ­ ty, ani w niej samej. W y ł a n i a się o c z y w i ś c i e pytanie: czy L i m a n o w s k i nie c e l e b ­ r o w a ł niepotrzebnie Dziadów, Balladyny, Krakusa, jak i i n n y c h u t w o r ó w , które szczególnie cenił? Otóż, nie — w b r e w p o m ó w i e ­ n i o m o t o , z j a k i m i się spotykał. Dla niego często d o ś w i a d c z e n i e w e w n ę t r z n e , d o ś w i a d c z e n i e procesu t w ó r c z e g o było ważniejsze o d artystycznego w y t w o r u czyli p o k a z y w a n i a spektaklu na ze­ w n ą t r z . K o n s e k w e n c j ą t a k i e g o s t a n o w i s k a było r ó w n i e ż t o , że g d y d o c h o d z i ł o d o premiery w Reducie nie była ona t r a k t o w a n a jako koniec t w o r z e n i a , lecz j a k o początek n o w e g o okresu pracy. W ten s p o s ó b proces t w ó r c z y t r w a ł tutaj aż d o m o m e n t u zejścia spektaklu z afisza. W y s t a r c z y w t y m miejscu odesłać c h o ć b y d o tekstu Jak przygotowano sztukę Maurycego Rostanda. W s z y s t k o t o s t a n o w i ł o bezpośrednią k o n s e k w e n c j ę t r a k t o w a ­ nia przez L i m a n o w s k i e g o k u l t u r y . W j e g o r o z u m i e n i u , które zaszczepił O s t e r w i e i Reducie, była ona przede w s z y s t k i m k u l ­ t y w a c j ą c z ł o w i e k a , j e g o szczególną u p r a w ą , tak jak rolnik u p r a ­ posiadłości „ D n i e są długie na stepie. Zdaje mi się c h w i l a m i , że oczy moje zbłękitniały, tyle błękitu nad sobą piły. Ziemia jest zaorana, zboża ścięte d a w n o , idzie zapach, ptynie jesień. Pierwsze tygodnie były nieznośne. Dużo ludzi — gości, d w ó r mały. Nie miałem ani s w o j e g o pokoju ani spokoju. Teraz jest lepiej: uciekam na pola, do lasu, na step, a i pisać mogę s w o b o d n i e i pracować w pokoju. Cały ten czas wytrącony z r ó w n o w a g i jednak zużytkowałem na czytanie. Przede wszystkim na Stary Testament, który m a szalone piękności, c u d o w n e rzeczy, misternie zdramatyzowane. Przez książki Testamentu zobaczyłem inne religie. W ogóle zrozumiałem, że wszelkie religie są zdramatyzowaniem tego, co w d a n y m czasie i na danej ziemi dany naród twórczo ze s w o j e j d u s z y dobył jako naczelne momenty i zasadnicze istotnych, z a w s z e tych s a m y c h przeżyć. Religia jest z a w s z e najszerszym zdramatyzowaniem t e g o , c o j e s t . Równocześnie czytałem Szekspira. Symfoniami są naprawdę jego historyczne dramaty, jego Ryszardy i Henryk/. Tony g ł ó w n e , tony oznaj­ miające, tony prowadzące zbrodnię do wyświetlenia, tony wdzierające się w najskrytsze ciemności — wszystko skupione, gra w ruchu. P r z e c z u w a ­ łem to już dawniej w Szekspirze, teraz istotnie zobaczyłem. Tylko nie wiedziałem, że symfonie mogą być tak bogato prowadzone. T o wszystko rozszerzyło mnie, kazało w siebie wejść i p o n o w n i e d o b y w a ć połączenia, które ukryte czaiły się w mroku czarnych kątów. Byłem naiwny jeszcze w Sorrento w tych r z e c z a c h . " 74 W i n n y m liście d o tej samej adresatki w y z n a ł : „ T o , c o piszę, jest mierzone życiem, w y p r ó b o w a n e ż y c i e m , nie ma w t y m s ł ó w " . 7 5 Ostatnie zdanie w y d a j e się być p o d d a n y m przez L i m a n o w s ­ kiego k l u c z e m d o całej j e g o t w ó r c z o ś c i , w t y m r ó w n i e ż d o j e g o pisarstwa. Niezależnie w ł a ś c i w i e , o c z y m pisze, ciągle w y w n ę t r z a się z w ł a s n y c h , najbardziej o s o b i s t y c h s p r a w , zwłaszcza t y c h , które dotyczą t w ó r c z o ś c i i procesu t w ó r c z e g o . Jest t o r ó w n i e ż idea naczelna j e g o t e k s t ó w o dramacie i teatrze. Dlatego pełno w n i c h s k r ó t ó w , metafor. Często przypominają o n e „ h i e r o g l i f y " i w y m a g a j ą rozszyfrowania, o d c z y t a n i a , interpretacji. A r ó w n o c z e ś n i e p r a w d ą jest, że w t y m w s z y s t k i m — jak to s c h a r a k t e r y z o w a ł E d w a r d Krasiński — u j a w n i a się „ p i s a r z z innej e p o k i , s t a r o ś w i e c k i , manierycznie m ł o d o p o l s k i w stylu i s ł o w n i c t ­ w i e , m a ł o precyzyjny, k o ł u j ą c y w o k ó ł t e m a t u , o p ę t a n y s n a m i , marzeniami, z j a w a m i . [...] Czytelnik musi przedzierać się przez w i e l o s ł o w i e , stylistyczne zakola, t r o p i ć z a w i k ł a n e skojarzenia i w i z j e , by z t e g o g i g a n t y c z n e g o c h a o s u w y ł o w i ć prawdziwe g w i a z d y i dzisiaj jeszcze j a s n o ś w i e c ą c e " . Prawdą jest i t o , że 7 6 pełno w tekstach L i m a n o w s k i e g o m e a n d r ó w i mielizn, j e g o u p a d k i są czasami podejrzanie bliskie g r a f o m a n i i , ale za t o w z l o t y bliskie są g e n i u s z u . J e d n o z d r u g i m s t a n o w i w t y m pisarstwie całość i j e d n o ś ć , czasami w sąsiadujących ze sobą z d a n i a c h , a n a w e t w e w n ą t r z j e d n e g o zdania. Dlatego trzeba g o przyj­ m o w a ć w całości, t a k i m j a k i m był, razem z t y m i j e g o u p a d k a m i i wzlotami. L i m a n o w s k i e g o u s p r a w i e d l i w i a j e d n a k t o , że nikt nie przecierał m u d r ó g . Przynajmniej w Polsce. Dlatego też płacił za s w o j e pionierskie, b e z k o m p r o m i s o w e p o s z u k i w a n i a cenę, jaką płacą zazwyczaj prekursorzy. N i e w ą t p l i w i e w j e g o życiu zachodziło coś uderzająco zbież­ n e g o z t y m , o c z y m Jerzy G r o t o w s k i — na s w o i m przykładzie — o p o w i e d z i a ł u c z e s t n i k o m konferencji w York University w T o ­ r o n t o w październiku 1 9 8 0 r o k u : „ W mojej pracy z a w s z e istniały d w a wątki: pierwszy mniej czy bardziej publiczny, drugi wyłącznie osobisty. T e n drugi wątek był nieprzerwany. Ciągnąłem go sam albo z paroma osobami. Nigdy jednak nie m ó w i ł e m o nim publicznie. Kiedy jeszcze pracowałem w teatrze przedstawień, wątek publiczny był bardzo e k s p o n o w a n y . Wątek osobisty pozostawał nieomal niewidoczny, a wiązał się po prostu z próbami. Próby nigdy nie były dla mnie p o s z u k i w a n i e m efektu, lecz miały wartość same w sobie — wartość czegoś, co wydarzyć się może między istnieniami, kiedy przekraczają potoczność. 81 �W okresie teatru uczestnictwa, kiedy naszą działalnością publiczną stały się staże parateatralne, sam prowadziłem prace z bardzo małą grupą współpracowników. W tych pracach też nie było poszukiwania efektu, mimo że one właśnie były punktem wyjścia dla działalności stażowej, bo moi koledzy prowadzili równolegle swoje własne prace otwarte. Wtedy właśnie wyprowadziłem się z naszej sali wrocławskiej i przeniosłem za miasto, gdzie mogłem się zupełnie odizolować. W końcu przyszła chwila, kiedy powiedziałem sobie, że być może czas już, aby moja osobista praca stała się czymś bardziej otwartym, publicz­ nym, ale nie w sensie urządzania pokazu, tylko po prostu, aby poinfor­ mować ludzi, ze prowadzę takie poszukiwania. Tak właśnie wyłoni! się Teatr Źródeł, który jako przedsięwzięcie zacząłem w roku 1976, a który jest programem permanentnym. Nazwa jest zwykłym kodem. Można było znaleźć inną nazwę. Appolinaire powiedział: w naszych czasach chodzi o to, «ażeby wszystko miało nowe m i a n o » " G d y się t o czyta, t r u d n o nie o d w o ł a ć się d o t a k i c h t e k s t ó w L i m a n o w s k i e g o , jak na przykład: Sztuka aktora. Jak powstała Reduta przed 13 laty. Jak przygotowano sztukę Maurycego Rostanda?, Stanisławski, czy Argumenty Juliusza Osterwy. O b e ­ cność o b u w ą t k ó w , egzoterycznego (na z e w n ą t r z ) i ezeterycznego (wewnętrznego i „całkiem osobistego" — w e d ł u g słów G r o t o w s k i e g o ) , w y s t ę p u j e w t y c h jak i w i n n y c h tekstach zupełnie w y r a ź n i e , c h o ć o c z y w i ś c i e w r ó ż n y m s t o p n i u są o n e ujawnione. Podczas tej samej konferencji m ó w i ł G r o t o w s k i w T o r o n t o : „Kiedy zdałem maturę, musiałem się zdecydować na jakieś studia. Zdecydowałem się na trzy kierunki: szkołę teatralną z zamiarem kon­ tynuowania studiów reżyserskich, akademię medyczną z myślą o psychiat­ rii, orientalistykę z zamysłem studiowania tradycyjnych technik Wschodu. Kolejność egzaminów wstępnych była taka, że najpierw odbywały się egzaminy do szkoły teatralnej. To tylko zdecydowało, że zostałem — na­ zwijmy to - posiadaczem dyplomu uprawniającego mnie do pracy w teatrze. Gdyby pierwszy był egzamin do akademii medycznej — prawdopodob­ nie zostałbym psychiatrą, gdyby to był egzamin na orientalistykę — studio­ wałbym wschodnie techniki tradycyjne. Jestem jednak przekonany, że tak czy inaczej znalazłbym się w końcu w tym samym miejscu, w którym jestem teraz. Oczywiście, mój słownik byłby inny, bo teraz jestem naznaczony moim doświadczeniem teatralnym; jestem naznaczony moim doświad­ czeniem teatralnym — nawet jeżeli teatr przekroczyłem. Przypuszczam zresztą, że wyszedłbym też poza tradycyjną psychiatrię czy filologię orientalną." 78 J a k o s t u d e n t W y d z i a ł u A k t o r s k i e g o w P a ń s t w o w e j Wyższej Szkole Aktorskiej im. Ludwika Solskiego w Krakowie ( 1 9 5 1 — 1 9 5 5 ) , a następnie reżyserii ( 1 9 5 6 — 1 9 6 0 ) w tej samej uczelni, p r z e m i a n o w a n e j w t y m czasie na P a ń s t w o w ą Wyższą Szkołę Teatralną, nosił ze sobą o d p i s a r t y k u ł u M i e c z y s ł a w a L i m a n o w s k i e g o Sztuka aktora, o p u b l i k o w a n e g o p o raz pierwszy w i n a u g u r a c y j n y m zeszycie „ S c e n y P o l s k i e j " z g r u d n i a 1 9 1 9 r o k u . W latach późniejszych, łącznie z okresem „ t e a t r u uczestnic­ t w a " i Teatru Źródeł, t w ó r c a T e a t r u L a b o r a t o r i u m ( 1 9 5 9 — 1 9 8 4 ) będzie p o w o ł y w a ł się na t e n w ł a ś n i e tekst, jak podczas spotkania w C e n t r u m K l u b o w y m P o l i t e c h n i k i Warszawskiej „ R i w i e r a - R e m o n t " w W a r s z a w i e 5 g r u d n i a 1 9 7 6 roku oraz podczas c y k l u w y k ł a d ó w na t e m a t t e c h n i k ź r ó d ł o w y c h w Istituto del Teatro e d e l i o S p e t t a c o l o na U n i w e r s y t e c i e Rzymskim, na zaproszenie Ferruccio M a r o t t i e g o , w d n i u 21 k w i e t n i a 1 9 8 2 r o k u . ' 9 Trzecim p o w o d e m , dla k t ó r e g o w a r t o zapoznać się z tekstami L i m a n o w s k i e g o , jest ich w a r t o ś ć i siła inspiratorska. Dla refleksji nad teatrem i kulturą i dla s a m e g o teatru. W s z k i c u , , B a l l a d y na " Słowackiego jako mistyczne zwierciadło świata. Próba inscenizacji, zamieszczonym w „Sfinksie" z czerw­ ca i lipca 1 9 1 4 r o k u , L i m a n o w s k i — zdaje się, ze jako pierwszy w Polsce — p o s t u l o w a ł n o w y kierunek w badaniach t e a t r o l o g i c z n y c h . W j e d n y m z p r z y p i s ó w d o t e g o tekstu s f o r m u ł o w a ł t o następująco: „Komentatorowie nasi, zajmujący się Słowackim, szukając wciąż (przez istne węszenie) za źródłami, skąd Słowacki czerpać miał swoje na­ tchnienie, natrafiają na Szekspira. W Balladynie widzą Lady Makbet, w Goplanie Tytanie Snu nocy letniej; zdumiewającym jest, że tym «luminarzom» ani na chwilę nie przyjdzie do głowy, że zdradzają przez to wprost horrendalne niezrozumienie Słowackiego oraz Szekspira. Podo­ bieństwa zewnętrzne (często pozory podobieństw), które znajdują, a które przez Hoesickowską metodę podnoszą do znaczenia integralnego, prowa­ dzić muszą do dezorientowania, a przez to do takich parodii, jakimi stają się sztuki Słowackiego w teatrach polskich [...]. Może by krytyka raczyła raz zrozumieć, że o zapożyczeniach i reminiscencjach w twórczych naturach nie może być mowy (twórcy mają często identyczne obrazy i identyczne słowa!) [...] Może by też ktokolwiek zechciał się raz zabrać do studiów nad teatrem w Genewie, który miał Słowacki pod bokiem, pisząc swoje tragedie. Zapewniam, że to będzie daleko bardziej płodne w następstwa, niż ściąganie Słowackiego wciąż do roli zwierciadła twórczości obcej." 80 82 Blisko pół w i e k u o d napisania t y c h s ł ó w , w roku 1 9 6 2 , Z b i g n i e w Raszewski zrealizował ten postulat L i m a n o w s k i e g o w rozprawie W Szwajcarii. Słowacki na widowni teatru genews­ kiego", w y k a z u j ą c w p ł y w d o ś w i a d c z e ń teatralnych S ł o w a c k i e g o na j e g o t w ó r c z o ś ć dramatyczną. O p u b l i k o w a n e w k o ń c u lat pięćdziesiątych i w latach sześćdziesiątych w y n i k i badań Raszew s k i e g o i i n n y c h d o w i o d ł y , że w i e d z a o przeszłości teatru daje m o ż l i w o ś ć n o w e g o spojrzenia na k s z t a ł t o w a n i e się p o l s k i e g o d r a m a t u r o m a n t y c z n e g o . A l e u p o c z ą t k u był tekst M i e c z y s ł a w a L i m a n o w s k i e g o , n a w i a s e m m ó w i ą c przeoczony czy z a p o m n i a n y przez t y c h , którzy podjęli te badania. Przeoczyli ten tekst i n a z w i s ­ k o j e g o autora r ó w n i e ż organizatorzy i uczestnicy s y m p o z j u m , które o d b y ł o się w W a r s z a w i e w d n i a c h 10 i 11 g r u d n i a 1 9 7 9 roku p o d auspicjami I n s t y t u t u Badań Literackich P A N , p o ś w i ę c o n e g o „ p r ó b i e i p r o p o z y c j i n o w e j lektury t w ó r c z o ś c i i biografii S ł o w a c ­ kiego w okresie m i s t y c z n y m . " 62 83 P o z o s t a w i ł L i m a n o w s k i r ó w n i e ż analizy t e k s t ó w d r a m a t y c z ­ n y c h , które w n i e j e d n y m rnogą być i dzisiaj inspirujące dla t w ó r c z e g o reżysera czy aktora, nie m ó w i ą c o historyku teatru i d r a m a t u . Nie w e w s z y s t k i m , o c z y w i ś c i e , można się z n i m zgodzić, niektóre z j e g o w y w o d ó w i s t w i e r d z e ń z w e r y f i k o w a ł p o prostu czas. A l e też w a r t o ś ć t y c h analiz nie polega w c a l e na t y m , że ich autor ma w e w s z y s t k i m rację. Nie są t o w k o ń c u a k a d e m i c k i e , f i l o l o g i c z n e studia, lecz zapisane ś w i a d e c t w a teatralnych analiz t e k s t ó w , oparte bardziej na n i e o c z e k i w a n y c h skojarzeniach, asocjacjach, zaskakujących swą o r y g i n a l n o ś c i ą p o r ó w n a n i a c h , niż na l o g i c z n o - p o j ę c i o w y m d o w o d z e n i u . Stefan Srebrny przy­ p o m n i a ł , jak na jednej z prób w Reducie w i l e ń s k i e j L i m a n o w s k i z w ł a ś c i w y m sobie t e m p e r a m e n t e m i rozbrajającą szczerością z s z o k o w a ł młodą aktorkę o ś w i a d c z e n i e m : „ T o ty nie wiesz, że ja naprzód muszę p o w i e d z i e ć dziesięć g ł u p s t w , aby p o t e m p o w i e ­ dzieć coś m ą d r e g o . " Trzeba o t y m pamiętać. 84 „Limanowski — charakteryzował go dalej Srebrny — był uczuciowcem i intuicjonistą. Często w zdumiewający sposób dochodził do trafnych wniosków intuicyjnie, przeskakując całe szeregi ogniw wiążących punkt wyjścia z ostateczną konkluzją. I to nieraz w wypadkach, gdy przedmiot nie był mu dostatecznie znany i na zbudowanie tych ogniw brakło by mu materiału. Zdarzało się, że jeden jakiś szczegół błyskawicznie oświetlał mu drogę do końcowego wniosku, na który po dobudowaniu brakujących ogniw godzić się musieli ludzie znający przedmiot lepiej od niego. Limanowski «czuł», że tak być musi — i okazywało się często, że miał rację. Często, choć, oczywiście, nie zawsze. [...] dowodzi to tylko, jak bogate i wielostronne były złoża jego zdolności inspiracyjnych, jak działały one twórczo we wszystkich niemal kierunkach, niekiedy nawet w tych, które raczej obce były jego naturze." W i e l e ze s w o i c h z d o b y c z y t w ó r c z y c h Reduta zawdzięczała b o d ź c o m , k t ó r y c h ź r ó d ł e m był L i m a n o w s k i . W w i e l u w y p a d k a c h , g d y b y wszcząć p o s z u k i w a n i a w s t e c z — o d realizacji idei d o jej narodzin — u p o c z ą t k u d r o g i t r a f i l i b y ś m y na L i m a n o w s k i e g o . O b i e k t y w n i e , m ó g ł się o n m y l i ć i m y l i ł się nie j e d e n raz. J e g o skojarzenia „ b y w a ł y czasem o l ś n i e w a j ą c e i w całkiem n o w y m ś w i e t l e u k a z y w a ł y znane fakty; kiedy indziej g u b i ł y się w istnym labiryncie urojeń i p r o w a d z i ł y d o w n i o s k ó w p o z b a w i o n y c h wszelkiej p o d s t a w y . Ale n a w e t w t e d y , g d y ich w a r t o ś ć p o z n a w ­ cza była m i n i m a l n a , posiadały one magiczną siłę i n s p i r a t o r s k a . " G d y w p a d a ł w s w ó j z w y k ł y „ t r a n s " , w y z w a l a ł i bezustannie p o b u d z a ł w y o b r a ź n i ę o t o c z e n i a , w p r a w i a ł ją w r u c h , d o p r o w a ­ dzał d o t e m p e r a t u r y wrzenia i taką temperaturę starał się p o t e m u t r z y m y w a ć w c a ł y m procesie t w ó r c z y m . Nie w e w s z y s t k i m zestarzała się dzisiaj j e g o s w o i s t a filozofia i myśl teatralna. Dalej, tak jak o n , t ę s k n i m y za teatrem — l a b o r a t o ­ r i u m , teatrem s t u d y j n y m , teatrem — „ k l a s z t o r e m " , za czystą a t m o ­ sferą pracy w teatrze. T ę s k n i m y za „ z b i o r o w ą d u s z ą " , za ś w i ę t y m i i n i e z ł o m n y m i b o h a t e r a m i , p r ó b u j e m y ujarzmić „ s m o k a " w sobie i z b i o r o w o ś c i a c h l u d z k i c h . Rozpaczamy jak L i m a n o w s k i : „ D z i ś jesteśmy tacy mali, b e z b o ż n i , tacy jacyś o g r a n i c z e n i . N i e w o l n i c y maszyn, które za nas myślą, czują, c i e r p i ą . " Z g a d z a m y się z n i m , że w s p ó ł c z e s n a cywilizacja u n i f i k u j e ludzi i kulturę, niszczy i zabija o r y g i n a l n o ś ć , t w ó r c z o ś ć , rozbija „ r y t m i k ę ziemi p o l s k i e j " , d e p r a w u j e a l b o r u g u j e z w y c z a j e , obrzędy, rytuały, u r o c z y s t o ś c i , wielkie święta, dionizje. 85 86 87 88 M i e c z y s ł a w L i m a n o w s k i u j a w n i a się także j a k o j e d e n z prekur­ s o r ó w tej orientacji w teatrze p o l s k i m i e u r o p e j s k i m , która w latach siedemdziesiątych z w r ó c i ł a się ku a n t r o p o l o g i i k u l t u r o ­ w e j i e t n o l o g i i p o t o , aby poszerzać czy przekraczać „ g r a n i c e t e a t r u " a l b o też szukać na t y c h terenach i w t y c h dziedzinach �1 inspiracji dla pracy w d o m e n i e samej sztuki t e a t r u . P r z y t o c z o n a u p r z e d n i o w y p o w i e d ź W ł o d z i m i e r z a S t a n i e w s k i e g o s t w i e r d z a tę j e g o prekursorską rolę z u p e ł n i e j e d n o z n a c z n i e . O p r ó c z p r z y w o ł a ­ n e g o przez S t a n i e w s k i e g o t e k s t u Rok polski i dusza zamieszczonego Sztuki w tym numerze „Polskiej Ludowej", z t e g o s a m e g o obszaru t e m a t y c z n e g o p o c h o d z ą : znaczenie teatrów ( 1 9 2 2 ) , Smok, ludowych ( 1 9 3 0 ) , Z powodu wileńskiego smoka Wilno i harcerki ( 1 9 3 1 ) , Byl kiedyś o p u b l i k o w a n y za życia L i m a n o w s k i e g o Pod roku Wychowawcze teatr ( 1 9 3 7 ) , a k o r e s p o n d u j e z n i m r ó w n i e ż o s t a t n i tekst Dionizosa w zbiorowa, 1924. Urywek ze wspomnień niebem (1947), otwartym omawiający pierwszą w y p r a w ę z e s p o ł u i I n s t y t u t u R e d u t y . W r o z p o c z ę t y m p o roku 1969 okresie poteatralnym działalności Grotowskiego, a zwłaszcza w r e a l i z o w a n y m p o d j e g o k i e r u n k i e m Teatrze Ź r ó d e ł (1976 — 1982), w ekspedycjach pracującego w Paryżu pod p r z y w ó d z t w e m Petera B r o o k a M i ę d z y n a r o d o w e g o O ś r o d k a B a ­ d a ń T e a t r a l n y c h ( C I R T ) d o A f r y k i ( 1 9 7 3 ) i O d i n Teatret p r o w a ­ d z o n e g o przez d a w n e g o ucznia G r o t o w s k i e g o , E u g e n i o Barbę, najpierw do Pulii na P o ł u d n i u W ł o c h (1974) a następnie do i n d i a ń s k i e g o p l e m i e n i a J o n o m a n ó w na p o g r a n i c z u W e n e z u e l i i Brazylii, gdzieś na w s i p o ł o ż o n e j nad g ó r n y m b i e g i e m O r i n o k o , w p o ł u d n i o w y m zakątku wenezuelskiego terytorium (1976), wreszcie w Wyprawach do „enklaw Amazonii kulturowych" w p o ł u d n i o w e j i w s c h o d n i e j Polsce i w i n n y c h k r a j a c h , p o d e ­ j m o w a n y c h przez O ś r o d e k Praktyk T e a t r a l n y c h a także w inspirowanej „Gardzienice", i nawiązującej d o jego doświadczeń działalności „ P o g r a n i c z a " i „ W ę g a j t " — można odnaleźć w ą t k i i idee k o r e s p o n d u j ą c e z t y m i , k t ó r e L i m a n o w s k i rozwijał czy których intuicje zapisywał w s w o i c h tekstach. czysław Limanowski zasługuje na rzetelną monografię, która p o w i n n a stać się p a s j o n u j ą c y m d o k u m e n t e m z historii p o l s k i e j k u l t u r y . Na w i e l k i e b o g a c t w o i zarazem k o m p l i k a c j ę j e g o o s o b o ­ w o ś c i w s k a z u j ą w s z y s c y , k t ó r z y g o lepiej znali. P r z y w o ł a m t u jednak tylko świadectwa Stefana S r e b r n e g o i Konrada Górs­ kiego: „Limanowski był naturą niezwykle skomplikowaną; w jego psychice krzyżowały się elementy bardzo różnorodne, często sprzeczne. [...] T e sprzeczności wyrastały jednak ze w s p ó l n e g o podłoża, które w pracy teatralnej prowadzić mogło w tym lub innym konkretnym w y p a d k u do pomyłek, ale ogólnie biorąc było w skutkach s w o i c h dobroczynne. Podłoże o w o — to żądanie prawdy i szczerości przeżycia; żądanie, by w sztuce aktora nie tylko nie było blagi i taniego efekciarstwa, ale aby nic nie było «pomysłem», na zimno obmyślanym «chwytem», a wszystko — czy to będzie reakcja psychiczna na codzienną sytuację «życiową», czy wyraz uczucia metafizycznego lub religijnego — pełną prawdą w e w n ę t r z n ą . I pod tym względem posiadał Limanowski w y j ą t k o w ą czułość na wszelką nieszczerość w grze, na choćby najlżejszą próbę ułatwienia sobie zadania sztuczkami i «nagrywaniami». M o ż n a się było nim posługiwać jak precyzyj­ nym, wysokoczułym instrumentem do wykrywania fałszu aktorskiego. Wystarczyła jedna nuta fałszywa, jeden drobny szczególik martwy, «sztampowy», by L i m a n o w s k i syknął, zerwał się z krzesła, zaczął krzyczeć i szarpać swoją bujną c z u p r y n ę . " „Limanowski był s w e g o rodzaju geniuszem poznania intuicyjnego. Stąd też w sferze twórczości artystycznej nie liczył się z argumentacją wyłącznie pojęciową. [...] L i m a n o w s k i przedstawiał połączenie cech niezmiernie rzadkie i przedziwne. Była tam olbrzymia intuicja i wyobraźnia obok znakomitych cech intelektu i wszechstronnej wiedzy. Było niesłychane napięcie życia u c z u c i o w e g o i stąd g w a ł t o w n o ś ć reakcji u c z u c i o w y c h obok ciepła, dobroci i humoru. Była życiowa bezradność dziecka i abnegacja obok zapatrzenia się w straszliwe, oszałamiające b o g a c t w o rzeczywistości, którą chłonął w siebie wszystkimi zmysłami. Złączenie w jednym człowieku tylu możliwości i kontrastów d a w a ł o w w y n i k u jedną z najciekawszych i najbardziej kolorowych indywidualno­ ści, jakie się przesunęły przed oczami ludzi dzisiejszej e p o k i . " 89 90 O s t a t n i w r e s z c i e , c h o c i a ż w c a l e nie n a j m n i e j w a ż n y , p o w ó d , dla k t ó r e g o z d e c y d o w a ł e m się p o d j ą ć w y s i ł e k o c a l e n i a i p r z y p o ­ m n i e n i a t y c h t e k s t ó w , jest m o j a f a s c y n a c j a c i e k a w ą c h o ć przecież do dzisiaj uczony, kontrowersyjną myśliciel i — działacz osobowością teatralny, ich inspirator autora. i Ten prekursor z a r ó w n o w n a u c e jak i w sztuce, u m y s ł w y b i t n i e t w ó r c z y , j e d e n z c i e k a w s z y c h w s w o i c h c z a s a c h , które na c o j a k na c o , ale na brak w y b i t n y c h i n d y w i d u a l n o ś c i nie m o g ł y się uskarżać — z całą pewnością nie zasługuje na zapomnienie. Byłaby to wręcz N i e w ą t p l i w i e należał d o t y c h , którzy w y t y c z a j ą n o w e d r o g i . F o r m u ł o w a ł t o , o c z y w i ś c i e , w j ę z y k u s w o j e j e p o k i . J e g o język i styl r z e c z y w i ś c i e b y w a j ą s t a r o ś w i e c k i e . Należą d o e p o k i , której nie ma już o d d a w n a . O s o b l i w y p a r a d o k s p o l e g a j e d n a k na t y m , że M i e c z y s ł a w L i m a n o w s k i w r a z z całą t o w a r z y s z ą c ą m u aurą staroświecczyzny ma n a m jeszcze c i ą g l e znacznie w i ę c e j do p o w i e d z e n i a o teatrze, k u l t u r z e i w k o ń c u o nas s a m y c h , niż w i e l u s p o ś r ó d t y c h , którzy uważają się za a w a n g a r d ę naszych c z a s ó w . w y j ą t k o w a lekkomyślność i krótkowzroczność. Przeciwnie: M i e ­ Jesień 1986 - zima 1 9 8 7 PRZYPISY 1 Tekst tu publikowany, zamierzony był przez autora jako wstęp do książki Mieczysława L i m a n o w s k i e g o Byl kiedyś teatr Dionizosa, wybór, wstęp i opracowanie: Z. Osiński. Książka czeka od 1 9 8 7 r. na publikację w W y d a w n i c t w i e Literackim, i trudno spodziewać się, by się w niedługim czasie ukazała. L. Roszko, Mieczysław Limanowski (1876—1948), [W:] Z dziejów nauki polskiej. Księga Pamiątkowa Towarzystwa Naukowego w Toruniu (1875— 1975). Pod redakcją: A . Hutnikiewicza, L J a n i s z e w s k i e g o . War­ s z a w a — P o z n a ń — T o r u ń 1 9 7 5 s . 277 — 3 0 6 ; Z. Wójcik, Mieczysław Lima­ nowski (18761948), „Wszechświat" 1967, z. 5, s. 126 - 1 28; J . Marosz, Mieczysław Limanowski w latach 1876— 1923, „Prace M u z e u m Ziemi" nr 15, cz. I, W a r s z a w a 1 9 7 0 , s. 141 - 1 5 5 Mieczysław Limanowski. Studia Societatis Scientiarum Torunensis. Supplementum II, Toruń 1 9 5 0 : E. Passendorfer, Mieczysław Limanowski jako geolog, s . 17 — 36; R. G a l o n , Mieczysław Limanowski jako geograf, s . 37 - 3 9 ; W. Goetel, Mieczysław Limanowski. Wspomnienie, s. 41 —44; K. Stecki, Wspomnienia o Mieczysławie Limanowskim z lat 1909— 1914, s . 45-50 A . Chałubińska, Wspomnienia o prof. M. Limanowskim, „Czasopismo Geograficzne" t. X X I / X X I / X X I I , 1 9 5 0 / 1 9 5 1 . W r o c ł a w 1 9 2 5 , s. 5 2 9 - 5 3 2 ; B. Halicki, Mieczysław Limanowski, „Przegląd Geograficzny" t. XXI, 1 9 4 7 , W a r s z a w a 1 9 4 8 , s . 3 4 8 - 3 5 1 ; C . Kuźniar, Mieczysław Limanowski, Wspomnienie pośmiertne, „Rocznik Polskiego T o w a r z y s t w a G e o l o g i c z ­ nego" t. XVIII, Kraków 1 9 4 9 , s. 3 1 8 - 3 3 2 ; S . M a ł k o w s k i , Mieczysław Limanowski, „Chrońmy Przyrodę Ojczystą" 1 9 4 8 , nr 3 — 4, s. 24 — 26 S . Narębski, Ojciec i syn weszli do polskiego panteonu. Słowo o Mieczysławie Limanowskim, „Glos Pomorza" 2111948, nr 3 2 ; J . Maśliński, Kim byl Mieczysław Limanowski, „Gazeta Z a c h o d n i a " 9111948, nr 38; W. Charkiewicz, Liman, „ L w ó w i W i l n o " [ L o n d y n ] 2 9 1 1 1 9 4 8 , nr 6 1 ; J . Wyszomirski, Infernalny Liman, „ N o w i n y Literackie" 1 9 4 8 , nr 2 1 , s. 3. Przedruk: „ L w ó w i W i l n o " [ L o n d y n ] 1 V I 1 1 9 4 8 , nr 7 8 J . B . , Toruń ku czci śp. prof. Mieczysława Limanowskiego, „Głos Pomorza" 9 I11948, nr 3 8 L. Roszkówna, Sesja naukowa poświęcona pamięci profesora Mieczy­ sława Limanowskiego, „Przegląd Geograficzny" t. 4 2 , W a r s z a w a 1 9 7 0 , z. 4, s . 7 9 9 - 8 0 1 2 9 4 5 8 7 8 M. L i m a n o w s k i , Sur la tectonique des Monts Peloritains dans le environs de Taormina (Sicile), „ Bulletin de la societe r a n d o i s e d e s s c i e n c e s naturelles" vol. X L V , nr 165, Imprimeries Rćnnies, L a u s a n n e 1909; Sur la tectonique des Monts, Peloritains dans le environs de Taormina par Miecislas L i m a n o w s k i , [w:] Bulletin des laboratories de geologie, geographic physique, mineralogie et paleontologie de I'Universite de Lousanne B. L i m a n o w s k i , Pamiętniki, oprać. J . Durko; t. 1 ( 1 8 3 5 - 1 8 7 0 ) z przedmową A . Próchnika, W y d . II, W a r s z a w a 1 9 3 7 , W y d . II W a r s z a w a 1 9 5 7 ; t. 2 ( 1 8 7 0 - 1 9 0 7 ) , W - w a 1958; t. 3 ( 1 9 0 7 - 1 9 1 9 ) , W - w a 1 9 6 1 , t. 4 ( 1 9 1 9 - 1 9 2 8 ) , W - w a 1973 J . S z c z u b l e w s k i : Pierwsza Reduta Osterwy, W a r s z a w a 1 9 6 5 ; Żywot Osterwy, W y d . I, W a r s z a w a 1 9 7 1 ; W y d . II, W a r s z a w a 1 9 7 3 9 1 0 11 Przemówienie dyr. Horzycy, Torunia na pogrzebie profesora Pomorza" 3 0 11948, nr 29 [ w artykule:] A . F . , Świat Mieczysława Limanowskiego, naukowy „Głos 1 2 M. L i m a n o w s k i , Wycieczka w Tatry i Pieniny. IX Międzynarodowy Kongres Geologiczny 1903, „Pamiętnik T o w a r z y s t w a Tatrzańskiego" t. X X V , Kraków 1 9 0 4 , s. 181 1 9 M. L i m a n o w s k i , Marian Raciborski. Wspomnienie Polskie" 1 9 1 7 , nr 1 1 8 „ N a u k a P o l s k a " t. III, 1 9 2 0 , s . 6 0 - 6 2 . pośmiertne, „Echo 1 4 15 Kultura wsi. Biuletyn XIII zagadnieniom kultury wiejskiej W a r s z a w a 1 9 3 0 , s. 2 0 - 2 1 1 8 M. L i m a n o w s k i , Maurycy 227-231 Konferencji Oświatowej, poświęconej w Polsce. Łowicz 10, 11, 12 I 1930, Lugeon, „Wszechświat" 1 9 3 7 , nr 8, s. 1 7 Goethe, Podróż włoska. Tłum., przypisy i posłowie H. Krzeczkowski, Warszawa 1980, s. 70 1 8 Przedruki w : L. Schiller, Teatr Ogromny. Oprać, i wstępem opatrzył Z. R a s z e w s k i , W a r s z a w a 1 9 6 1 , s . 2 8 4 ; L. Schiller, Droga przez teatr 19241939. Oprać. J . T i m o s z e w i c z , W a r s z a w a 1 9 8 3 , s. 3 6 8 - 3 6 9 A. Słonimski, Alfabet wspomień. W a r s z a w a 1 9 7 5 , s. 1 2 5 - 1 2 6 . Pier­ wodruk pt. Obrona odbiorcy, „Tygodnik P o w s z e c h n y " 1 9 7 1 , nr 51 - 5 2 Por. m.in. pozycje w przypisach 3 i 4 do niniejszego tekstu. 1 9 2 0 83 �2 1 Por. J . Kolbuszewski, Tatry w literaturze polskiej, Kraków 1 9 8 2 , s. 4 0 7 - 4 2 5 (W kręgu „Nietoty"). Szczublewski: Pierwsza Reduta Osterwy, s. 209; Żywot Osterwy, s. 2 4 4 List byt pisany w Zaściance, poczta B a w o r ó w , powiat tarnopolski, gdzie L i m a n o w s k i — po powrocie z kolejnego pobytu w e Włoszech — przebywał w majątku M a l c z e w s k i c h od połowy sierpnia do pierwszych dni listopada 191 2 r. — Listy Mieczysława Limanowskiego do Tekli Góreckiej 1911 - 1914. Autografy. Zbiory S p e c j a l n e Instytutu Sztuki P A N * Notatki rękopiśmienne Mieczysława L i m a n o w s k i e g o . Zbiory Julii Marosz w Warszawie. — Najwcześniejsze z tych notatek noszą datę 5 kwietnia 191 9, w ogóle większość z nich pochodzi z tego roku (ostatnia zapisana data: 6 lipca 1 9 1 9 ) . W tym czasie powstały również niewątpliwie Zasadnicze podstawy sztuki teatru ezoterycznego i Zasadnicze podstawy twórczości aktorskiej. Natomiast Słowniczek aktorski redutowy i Słow­ niczek redutowy są z całą pewnością późniejsze. Piszę o tym obszerniej w e Wstępie do: M. L i m a n o w s k i , J . O s t e r w a , Listy, W a r s z a w a 1 9 8 7 , s . 6 3 - 8 1 A. Artaud, Oeuvres completes, Gallimard, Paris 1 9 6 9 , t. VII (Heliogabale ou /'Anarchistę couronne. Les Nouvelles Revelations de J'Etre), s . 1 3 9 - 1 4 1 , 3 4 7 - 3 5 0 i 4 1 9 - 4 2 4 C . G . J u n g , Rebis czyli kamień filozofów. Wybrał, przełożył i poprze­ dził wstępem J . Prokopiuk, W a r s z a w a 1 9 8 8 , s . 5 0 3 — 5 6 7 (XIV. Syn­ chroniczność). List pisany w K o s o w i e . Rękopis znajduje się w zbiorach Julii Marosz. Por. L i m a n o w s k i , O s t e r w a , Listy, s. 1 2 3 R. Steiner, Die Weltgeschichte in anthropospohischer Beleuchtung und ais Grund/age der Erkenntnis des Menschengeistes. Mysterienstatten des Mittelalters, Rosenkruezertum und modernes Einweihungsprinzip. Dornach 1962 [14 odczytów wygłoszonych w okresie: 24.12.1923-13.01.1924] Por. M. K. W o ł o w s k i , Antropozofia Rudolfa Steinera i jej przeciwnicy w Polsce, W a r s z a w a 1 9 2 6 M. L i m a n o w s k i , Moskwa przez pryzmat polskiej duszy. I Dzwony, „Gazeta Polska" ( M o s k w a ) 2 8 V I I I ( 1 0 I X ) 1 9 1 6 , nr 2 3 6 ( 3 0 3 ) , s . 2 M. L i m a n o w s k i , Moskwa przez pryzmat duszy polskiej. II Sen białego Kremla. „Gazeta Polska" ( M o s k w a ) 20 IX ( 3 X ) 1 9 1 6 , nr 2 5 9 ( 3 2 6 ) , s . 2 mrs, W obliczu idealizmu. Na marginesie prelekcji Limanowskiego i Osterwy o Reducie, „Kurier Wileński" 4 X 1 1 9 2 5 , nr 2 5 1 , s . 2 Z. Kępiński, Mickiewicz hermetyczny. W a r s z a w a 1980, s. 2 0 8 Steiner, Boże Narodzenie — święto inspiracji, s. 10 Kępiński, s . 3 0 7 - 2 0 9 Por. J . Znamierowski, Glosy naszych czytelników. W imię Prawdy, „Kurier Wileński" 2 6 1 1 1 9 2 5 , nr 47, s . 2 - 3 L. C h a j n , Wolnomularstwo w II Rzeczypospolitej, W a r s z a w a 1 9 7 5 , s. 2 1 6 ; L. C h a j n , Polskie wolnomularstwo 1920-1938, W y d . II zmienione, W a r s z a w a 1 9 8 4 , s. 188; L. Hass, Ambicje, rachuby, rzeczywistość. Wolnomularstwo w Europie Środkowo-Wschodniej 1905—1928. War­ s z a w a 1984, s . 2 3 2 - 3 7 0 L i m a n o w s k i , Istota ku/tury. s . 15 M. L i m a n o w s k i , W Wilnie glos ma urbanistyka. (IX, Mickiewicz prosił, aby figur nie naruszać), „ S ł o w o " 4 V 1 1 9 3 7 , nr 152 S. 1 5 - 1 8 J . R e y c h m a n , Peleryna, ciupaga i znak tajemny. Posłowie J . Krzyżano­ w s k i . W y d . II, Kraków 1 9 7 6 , s . 1 6 4 - 1 6 7 Por. J . В., Toruń ku czci śp. prof. Mieczysława Limanowskiego. Por. J . Stradecki, W kręgu Skamandra, W a r s z a w a 1 9 7 7 , s. 2 4 3 ; S z c z u b l e w s k i , Pierwsza Reduta Osterwy, s . 86 — 8 9 Słonimski, Obrona odbiorcy J . Lechoń, Dziennik, t. 1, L o n d y n 1 9 6 7 , s. 2 4 6 i t. 3, L o n d y n 1 9 7 3 , s. 471 J . Krzyżanowski, Cenna kartka z dziejów Zakopanego. [W:] R e y c h ­ man, s . 2 6 5 J . Miciński, Z tajemnic Reduty. Garść wspomnień i ostrzeżeń, „ W i a ­ domości Literackie" 14 V 1 1 9 2 5 , nr 24, s . 1. Por. S z c z u b l e w s k i , Pierwsza Reduta Osterwy, s. 2 6 5 - 2 6 8 „Glos Pomorza" 1 9 4 8 , nr 32 J . B . , Toruń ku czci śp. prof. Mieczysława Limanowskiego „Gazeta Z a c h o d n i a " 1 9 4 8 , nr 38 J e - M i , O Mieczysławie Limanowskim, „Głos Wielkopolski" 7111 9 4 8 , nr 37 Najzas/użeńsi wilnianie. Ostateczne obliczenia głosów, „ S ł o w o " 2 0 i 21 11933, nr-y 19 i 20 W y s z . [ J . W y s z o m i r s k i ] , Nasza ankieta, „ S ł o w o " 14 IV 1934, nr 99 T. Byrski, Teatr — radio. Wspomnienia, Warszawa 1976, s. 185 2 2 2 3 2 2 5 2 6 2 7 2 8 2 5 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 3 8 3 7 3 8 3 9 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 4 5 4 6 4 7 4 8 4 9 5 0 5 1 5 2 53 5 4 8 5 84 5 6 5 7 Roszko, s. 2 9 3 Schiller, Droga przez teatr 1924- 1939, s . 3 6 9 - 3 7 0 5 8 „Wiadomości Literackie" 1 9 2 5 , nr 2 6 / 7 8 . Przedruki [ w ] : H. M a ł k o w s ­ ka, Wspomnienia z „Reduty", Warszawa 1960, s. 209 — 217; S . Jaracz, 0 teatrze i aktorze. Oprać, i wstępem opatrzył W. Natanson, W a r s z a w a 1 9 6 2 , s. 33 - 4 2 ; O Zespole Reduty 1919 - 1939. Wspomnienia, W a r s z a w a 1 9 7 0 , s . 2 5 — 3 3 [z małymi skrótami]. Myśl teatralna polskiej awangardy 1919-1939. Antologia. Wybór i wstęp S . Marczak-Oborski. Noty L. Kuchtówna, W a r s z a w a 1 9 7 3 , s . 7 4 - 8 1 5 9 [W:] Mieczysław Limanowski; s . 7 2 . Przedruk w: S . Srebrny, Teatr grecki i polski. Wybór i oprać. S . Gąssowski. W s t ę p J . Ł a n o w s k i , W a r s z a w a 1 9 8 4 , s. 6 4 4 6 0 F. Nietzsche, Tako rzecze Zaratustra. Książka nikogo. Przel. W. Berent, W a r s z a w a 1 9 0 7 , s . 12 dla wszystkich i dla 8 1 E. Świerczewski, Mieczysław Limanowski, „Przegląd Teatralny i Kine­ matograficzny" 1 9 2 2 , nr 17, s . 5 —8 Przemówienie dyr. Horzycy. J . S z a n i a w s k i , W pobliżu teatru. Kraków 1 9 5 6 , s . 1 7 9 A r c h i w u m Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Akta Mieczy­ sława L i m a n o w s k i e g o 82 8 3 8 4 85 Rozmowa z Włodzimierzem Staniewskim. Rozmawiała Izabella Bodnar, „Pismo Literacko-Artystyczne" 1 9 8 6 , nr 3, s . 141 W. Staniewski, O Wyprawie do Laponii — inaczej, „ D i a l o g " 1984, nr 8, s . 1 0 7 L i m a n o w s k i , Marian Raciborski M. L i m a n o w s k i , Muzeum, którego dotąd nie by/o, „Gazeta C o d z i e n ­ n a " 1 9 4 0 , nr 15 L i m a n o w s k i , O s t e r w a , Listy, s . 1 5 0 8 8 8 7 8 8 8 9 70 Listy Juliusza Osterwy. Wstęp napisał J . Z a w i e y s k i . Listy zebrała E. Osterwianka, Redaktor tomu E. Krasiński, W a r s z a w a 1 9 6 8 , s . 90 ( D o R o m a n a Piotrowskiego, Wilno, 1 0 X 1 1 9 2 7 ) 71 tamże, s. 2 3 7 ( D o Marii Dulęby. Siedliska, 14 V I I 1 1 9 3 9 ) J G r o t o w s k i , Jak żyć by można, ..Odra" 1 9 7 2 , nr 4, s . 3 4 List wysłany z majątku D y n o w s k i c h w Istalsnie, poczta L u c y n , Witebska gubernia. — Listy Mieczysława L i m a n o w s k i e g o do Tekli Górec­ kiej 1 9 1 1 - 1 9 1 4 Zaścianka, poczta B a w o r ó w , u M a l c z e w s k i c h . — Listy Mieczysława L i m a n o w s k i e g o do Tekli Góreckiej 1911 — 1 9 1 4 [Zakopane] 17 października 1 9 1 1 . — Listy M. L i m a n o w s k i e g o do Tekli Góreckiej 1 9 1 1 - 1 9 1 4 Edward Krasiński w recenzji wewnętrznej książki, przypis 1. J . G r o t o w s k i , Teatr Źródeł, „Zeszyty Literackie" 19, [Paryż 1 9 8 7 ] , s . 105 Tamże, s . 1 0 4 - 1 0 5 7 2 7 3 7 4 7 5 7 8 7 7 7 8 7 9 J . Grotowski, Tecniche originarie dell'attore, Istituto del Teatro e delio Spettacolo, [ R z y m b.d.], maszynopis powielony, s . 1 9 5 — 196 „Sfinks" 1914, nr 7, s. 108 „Pamiętnik Teatralny" 1 9 6 2 , z. 1, s. 101 - 1 1 6 Z. R a s z e w s k i , Słowacki i Mickiewicz wobec teatru romantycznego. Dwa epizody, „Pamiętnik Teatralny" 1 9 5 9 , z. 1 — 3 , s . 5 - 4 6 . Przedruk w: Z. R a s z e w s k i , Staroświecczyzna i postęp czasu. O teatrze polskim (17651865), W a r s z a w a 1 9 6 3 , s. 221 — 269; Z R a s z e w s k i , O treatralnym kształcie „Balladyny", „Pamiętnik Teatralny" 1 9 5 9 , z. 1 - 3 , s. 1 5 3 - 1 8 6 . Por. też: J . Maciejewski, Zagadka „Kordiana", „Pamiętnik Teatralny" 1 9 5 9 , z. 1—3, s . 102 — 130; J . Maciejewski, „Kordian" — dramatyczna trylogia, Poznań 1 9 6 1 , s . 1 0 5 - 1 3 4 [Rozdz. Widowisko] i 245-247; J . Maciejewski, Trzy szkice romantyczne. O „Dziadach" — „Balladynie' — Epilogu „Pana Tadeusza", Poznań 1967; M . W i t k o w s k i , Świat teatralny młodego Mickiewicza, W a r s z a w a 1971 Słowacki mistyczny. Propozycje i dyskusje sympozjum. Warszawa 10—11 grudnia 1 9 7 9 . Pod redakcją M. J a n i o n i M. Żmigrodzkiej, W a r s z a w a 1 9 8 1 . Por. też: J . T o m k o w s k i , Juliusz Słowacki i tradycje mistyki europejskiej, W a r s z a w a 1 9 8 4 Srebrny, Teatr grecki i polski, s. 72 Tamże, s. 6 3 , 6 8 Tamże, s . 6 7 M. L i m a n o w s k i , Z powodu wileńskiego Smoka. Z przemówienia na akademii dnia 26 kwietnia b.r., „ S ł o w o " , 6 . V . 1 9 3 1 , nr 1 0 3 Na podstawie fragmentu recenzji w y d a w n i c z e j E d w a r d a Krasińskiego z książki M. L i m a n o w s k i , Był kiedyś teatr Dionizosa — por. przypis 1 Srebrny, Teatr grecki i polski, s . 6 5 K. Górski, O stosunku Mieczysława Limanowskiego do dzieł literac­ kich, [w:] Mieczysław Limanowski, s. 5 5 8 0 8 1 8 2 83 8 4 8 5 8 6 8 7 8 8 8 9 9 0 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/957f3a54dcd54706168328411bacbc4a.pdf 3c9da80f799653407cb9245a553ee6a1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3124 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2925 Title A name given to the resource Mieczysław Piwko o sztuce / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.4, s.230-231 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wieczorkiewicz, Anna; Zatorska, Joanna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Anna Wieczorkiewicz, J o a n n a Zatorska M I E C Z Y S Ł A W PIWKO O SZTUCE Rodzina Rzeźbiarza doskonale wie, o co może chodzić zwiedzają­ cym. Nikt nie pyta, kto to jest etnograf ani o czym chce rozmawiać. — Ojciec jest zajęty, ale zaraz przyjdzie. — Rzeczywiście, za kwadrans przychodzi, już umyty, przebrany i gotowy do udzielenia wszelkich informacji. „Od młodych lat mnie to ciągło. Był w drugiej wsi taki jeden — dawniej to nie mówili „twórca ludowy" — to był „ten, co świątki robi", mówili też — „niewyraźny". Jan Witek się on nazywał. Dobry rzeźbiarz był. On robił więcej takie gotyckie — to znaczy wysokie, szczupłe, w pewnym ruchu (pokazuje rękami — chodzi mu o charak­ terystyczną postawę). Gdyby on miał możność kształcenia się, ty by niewiele uchodził od największych. Pięknie robił. Dorabiał tym. Obrazów mało robił. Więcej kapliczki i figury do domu. Jak pierwszy raz to może w drugiej, trzeciej klasie byłem, jak rzeźbiłem narciarza. To taka zabawka była. Pani w szkole mnie pochwaliła. Bo to było na robotach ręcznych — taki był kiedyś przedmiot w szkole. Potem to też rzeźbiłem. Ale to trzeba zacząć od tradycji kultury polskiej. Bo kiedyś święto Bożego Narodzenia, to było najradośniejsze — zwłaszcza dla dzieci. Trzeba o tym pamiętać. Ludzie są nieuczciwi względem własnej kultury. Wtedy Święty Mikołaj był — dziś to się mówi dziadek Mróz. To kiedyś było uroczyste święto. Gwiazdy się robiło i chodziło się po kolędzie i winszowało się. Szopki robili — to takie pragnienie, żeby coś ładniejszego zrobić — to na święta. Na dole tej szopki był teatr. Wszystko tam odgrywali. To ruszało się. Reżyser ruszał tym. I dialogi były: Żyd, Cygan, Diabeł, Śmierć — wszystko było w tym. Najpierw to te figurki drewniane miały i były ubrane szmatkami. Ale 10 się brudziło, niszczyło. To potem zaczęli całe z drewna robić. To odkurzyć łatwo. U mnie też wszędzie czysto — Krzyż panie widzą 230 wisi — też nie zakurzony. Ja takie szopki z chłopakami robiłem. We wojnę nie robiłem dużo — kilka szopek, jak miałem czas. Po wojnie to już człowiek dorosły, żonaty, to już się nie chciało. Ale jednak to mnie ciągnęło i fascynowało. Jak widzą kawałek klocka, to już widzę co z tego będzie. Potem się odbiera, odbiera, aż zostanie, co trzeba. Wiem zawsze, co mi z tego klocka wyjdzie — to jest podatność — jak w życiu, że widać, na co człowiek się nada. Drewno się kupuje. Lipa najlepsza albo osika. Teraz wykupuje drewno fabryka i nam jest trudno. Od chłopów się kupuje — trzeba im za to płacić. Inaczej sprzedają do fabryki. Lubią kolory żywe. Znają mnie wszędzie z mojej kolorystyki. Ludziom też się podoba, ale się podoba, ale wiele się nie zastana­ wiam nad tymi kolorami, podświadomie je wybieram. Jak mnie najdzie to robię. Czasem trzy, cztery dni nic nie robię. Czasem tak nie idzie. Za dzień jedno zrobię, ale od rana do wieczora. „Ojciec Święty", na przykład, nie wyszedł mi tak, jak bym chciał. Wyszły mi same oczy. Włosy mają kolor za jasny. Brązowy byłby lepszy — prawdziwy. (Na uwagę, że Ojciec Św. jest siwy). Tak, to właśnie powinien być siwy. Ale nawet jak się nie uda, to nigdy nie zniszczyłem swojej rzeźby. Ja tego Chrystusika zrobiłem na krzyżu, to mi jeden pan mówi: „Dlaczego on taki grubiutki?" A przecież nikt nie pamięta jaki był. Każdy robi, jak sobie wyobraża. Można przypuszczać, że Chrystus był jak Araby, bo to był Arab — chudy. Ale każdy rzeźbi według wyobraźni. Tego świętego Floriana zrobiłem na wzór figury koło kościoła. Kiedyś wierzyli, że chroni od ognia. Teraz też wierzą. Florian to mój patron — bo ja byłem strażakiem. Dziś też 4 maja �świętuję — na Św. Floriana — a nie tam żadne Dni Ochrony Przeciwpożarowej. Konkursy. Przeważnie to są dowolne tematy. Bym nie rzeźbił, żeby temat był bez sensu. Albo czasem są bardzo krótkie terminy. To wybieram poważniejsze konkursy jak prawdziwi artyści biorą udział. Różne tematy rzeźbiłem. Tylko Lenina odmówiłem robić — bo mówię, że mogłaby mi się chałupa pokrzywić (śmieje się). Do Cepelii tylko trochę robiłem — kilka zamówień. To jest niższa kategoria, rzemiosło, to nie jest sztuka, chociaż niektóre rzeczy mi się podobają. Moje figurki to od Japonii do Ameryki kupują. Szwecja, Norwegia, Anglia — wszędzie. Ja to robię najpierw siekierą, potem dłutem i nożem. Wygładzam nie za mocno, ale lubię, żeby było milsze w dotyku. Na twarz u każdego najwięcej się patrzy. Ale twarz mi nigdy nie wychodzi taka sama.Tylko styl jednaki. To jest mój wytwór wyobraźni. Tak każdy robi jak sobie wyobraża. Człowiek musi się starać jak najbardziej, żeby piękne rzeczy robić, pięknie rzeźbić. Piękno się nie zmienia. Może być świadomie zniekształcone. Dziś świadomie kulturę zniekształcają. Strasznie lubię malarstwo. Malowałem, ale nie widziało mi to się. Na desce malowałem plakatówką, lakierem potem pociągałem. Tylko sakralne malowałem! Cywil-banda to co to za malowanie. To się do niczego nie nadaje. No, malarstwo naturalne też lubię. Pejzaż to mi się strasznie podoba. Ale na to talentu trzeba. Ja też narobiłbym tego w pierony, ale mi sumienie nie pozwala. Dawniej, jak się niszczyło, to palili obraz, żeby się nie poniewierał. Dlatego dużo ich było trzeba. Teraz to robi się takie nowoczesne — trzy razy na krzyż, takie dżezkoteki. Tc uczone rzeczy, malarze, artyści sztalugowi, to wszystko udawane, że to niby odbija jakieś kataklizmy. To jak ten chłop jeden, co mówił wierszyk prozą - to co to za wierszyk? A niektóre wiersze to piękne są — że aż pachnie z tego wiersza. Hasior na ten przykład — dobry rzeźbiarz, ja nie powiem, ale wyczuł głupotę w kulturze. Wyczuł konikunturę i teraz jedzie na całego. To się nie nadaje na nic, ale to mu robi sławę. Tacy ludzie to nie służą sztuce tylko mamonie. Ja uważam prymitywizm, ale u człowieka, który był kompletnie prymitywny. Oleksy na przykład. On nie rozumiał otaczającego świata. On w to co robił, to cały intelekt włożył, jaki posiadał. Ale jak kto ma więcej rozumu to powinien robić, żeby to zrozumiałe było. Teraz to tych cudotwórców prymitywizmu namnożyło się. Taka panienka tu kiedyś przyjechała. Ona mi mówi: „Czy to nie mógłby pan tak robić, żeby tu trzaska wisiała, tu nie dorobione?" — żeby to takie było, ona chciała. A ja chcę doskonalsze robić. Oglądanie świata, to bardzo dużo daje. Witek Jan, to w Austrii był za robotą, to się napatrzył w świecie. To działa. Ja też pojechałem do Krakowa na wycieczkę, to się napatrzyłem. W Kościele Mariackim rzeźby Wita Stwosza widziałem — to fundament, strażnica narodu polskiego. Zrobić komuś rzeźbę, sprzedać — nigdy bym nie odmówił. Ja każdego człowieka lubię, jaki by nie był. Tylko hochsztaplera to ja nie lubię. Chętnie bym wszystkie rzeźby w domu trzymał, ale to się nie trzyma — od razu wezmą. (Czy do jego świątków można się modlić?). Można się modlić, ale jak są poświęcone. Ludzie się modlą, ale to musi być poświęcone. Każda rzecz musi być atestowana! (śmieje się). Nie poświęcone są bezwarto­ ściowe pod względem świętości." Pan Piwko mówi o sobie „artysta", „twórca ludowy". Bardzo chętnie pokazuje swoje rzeźby. Szczyci się też swoim „archiwum" ~- dużymi notatkami, gdzie wkleja fotografie, listy świadczące o kontaktach ze zbieraczami i etnografami, notatki z prasy itp. Twierdzi, że może się to przydać komuś, kto będzie kiedyś pisał „jakąś pracę doktorską". Bardzo chętnie pokazuje tę kronikę. Żegnając nas w drzwiach powtarza: „Napiszcie — Paszyn 148, ale wystarczy bez numeru, tylko: Piwko, Paszyn. 1 tak każdy mnie tu zna, napiszcie!" PASZYN, maj 1986 r. Fot.: Jan Świderski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/86e022b1aba10c96e3372d54fb0478b9.pdf dc896771e4aa7d4b2a2e322baae540f3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1765 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Subject The topic of the resource etniczność Indianie Ameryki Płn. asymilacja kulturowa odrodzenie etniczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1634 Title A name given to the resource Między asymilacją a etnicznym odrodzeniem / LUD 1979 t.63 Description An account of the resource LUD 1979 t.63, s.25-56 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zielińska, Mirosława Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 63, 1979 MIROSŁA WA POSERN-ZIELIŃSKA MIĘDZY ASYMILACJĄ A ETNICZNYM ODRODZENIEM Z PROBLIEMATYKI AMERYKANcrZ,ACJI INDIAN 1. Etniczna polityka USA i jej odzwierciedlenie amerykańsko-indiańskich USA w stosunkach Współczesne miejsce Indian w społeczeństwie amerykańskim zostało określone przez charakter kolonialnej, a następnie amerykańskiej polityki wobec ludności tubylczej. Zależność ta znajduje dziś odzwierciedlenie przede wszystkim w podziale Indian na mieszkańców rezerwatów (obszary wiejskie) i Indian żyjących poza nimi (głównie w miejskich metropoliach), co poważnie rzutuje na ich współczesną sytuację polityczną, ekonomiczną i społeczno-kulturową. Do dziś istniejące rezerwaty indiańskie stanowią spadek po kolonialnym i wczesnoamerykańskim (do ok. poło XIX w.) okresie stosunków interetnicznych, które formalnie opierały Isię na zasadzie traktowania indiańskich społeczności jako niezależnych, posiadających własne teryturia "narodów", z którymi prowadzono bądź to dyplomatyczne pertraktacje, bądż też zmagania militarne. Polityce tej przyświecała idea terytorialnej separacji Indian od białych. Jej wyrazem była zarówno pierwsza faza terytorialnej marginalizacji tubylców masowo przesiedlanych coraz bardziej na zachód na obszary jeszcze wolne od białego osadnictwa, jak i druga jej faza charakteryzująca się utworzeniem rezerwatów, których granice w dalszym ciągu oddzielały ludność autochtoniczną od napływowej, stanowiąc nową formę urzeczywistnienia kolonialnej idei terytorialnego separatyzmu. Koncepcja ta została ostro zaatakowana w dwóch ostatnich dziesięcioleciach XIX w. przez te kręgi białych Amerykańów, 'którzy - 'czy to w swej pracy zawodowej, czy też działalności charytatywnej - kontaktowali się na co dzień z ludnością tubylczą. Grupa ta, uformowana z protestantów - członków rozmaitych organizacji społecznych i pracowników agend rządu federalnego zorientowanych na rozwiązanie problemu indiańskiego w USA, określiła się mianem "Przyjaciół Indianina" (Friends of the Indian) (Prucha 1973: 4 - 6). Działalność tego wielce wpływowego ugrupowania wynikała wprost z lansowanej przez nie koncepcji całkowitego włączenia ludności tubylczej w główny nurt społeczeństwa amerykańskiego. Proces ten widziano jako dobrowolną lub przymusową �26 MI\R;OSŁAW A PQSERN -ZIELIŃSKA asymilację, która pozbawi Indian ich dotychczasowej odrębności kulturowej, czyniąc z nich pełnowartościowych Amerykanów, tzn. jednostki działające i myślące zgodnie ze standardami obowiązującymi w anglosaskim trzonie narodu. Koncepcję tę znakomicie ilustruje wypowiedż jednego z członków omawianej tu grupy działaczy, który w latach 1879 - 1904 kierował słynną szkołą dla młodzieży indiańskiej w Carlisle, Penm:ylvania: "Wszystko, co jest indiańskie w tej rasie, powinno umrzeć. Zabijmy Indianina w nim samym, a zbawmy (w nim) człowieka" (Pratt 1973: 261). Postawa reprezentowana przez "Przyjaciół Indianina" mieściła się cdkowicie w rozwiniętej w 2 poł. XIX w., choć korzeniami sięgającej początków państwowości USA, teorii asymilacji, którą we współczesnych studiach etnicznych określa się mianem "anglo-konformizmu" (anglo-conformity) (Gordon 1970: 84 - 114). Zakładała ona pełną unifikację kulturową wszystkich grup i zbiorowości etnicznych USA a imigranckim rodowodzie poprzez wyrzeczenie się przez nie rodzimych tradycji na rzecz przyswojenia i uznania za własne stylu życia i systemu wartości anglosaskiego trzonu amerykańskiego społeczeństwa (Gordon 1970: 85). Tę koncepcję asymilacji, jako teorię, a zarazem praktykę społecL.ną, stworzono w odniesieniu do tzw. "nowej imigracji", na którą w 2 pał. XIX w. złożyli się przybysze z Europy Środkowej, Wschodniej i Południowej. Niespotykane dotychczas rozmiary tej imigracji wywołały natywistyczną reakcję u potomków "starej imigracji", wywodzącej się zasadniczo z germańskiej Europy (Higham 1973: 35 - 105). Tworząc grupę tzw. WASP-ów (White-Anglo-Saxon-Protestants), uważali się za uosobienie amerykańskości i z tego względu - za rdzeń narodu amerykańskiego. Ich kultura, styl życia, system wartości, instytucje społeczne i polityczne oraz protestancka etyka, wywiedzione zasadniczo z tradycji anglosaskich a zmodyfikowane w Ameryce, zostały uznane za standardy, których przyswojenia oczekiwano od wszystkich przybyszów zza Oceanu bez względu na ich etniczne pochodzenie. Dlatego też zarówno w ówczesnych naukach społecznych, jak i polityce oraz praktyce społecznej, dominował pogląd a konieczności całkowitego amerykanizowania imigrantów przy równoczesnym uwolnieniu ich od wyniesionego ze Starego Świata rodzimego bagażu kulturowego. U podstaw tej konsekwentnie urzeczywistnianej wizji asymilacji leżało przekonanie a bezwzględnej wyższości cywilizacji amerykańskiej z jej anglosaskim rodowodem nad kulturami krajów pochodzenia "nowej imigracji". Analogiczne sądy odnosiły się oczywiście również do Indian, których dzielił od WASP-ów znacznie większy dystans kulturowy niż w przypadku jakichkolwiek innych grup europejskich imigrantów. W związku z tym bezwzględnie odmawiano im prawa do zachowania �Między asymilacją a etn,jcznym odrodzeniem 27 własnego dziedzictwa kulturowego jako negatywnie ocenianej spuścizny po okresie barbarzyństwa. Postawy te kształtowały politykę indiańską USA, która zmierzała do pełnej społecznej i kulturowej asymilacji ludności tubylczej. Ostateczne osadzenie Indian w rezerwatach umożliwiło szeregu instytucjom federalnym roztoczenie kontroli nad nimi oraz rozpoczęcie w 's'tosunku do nich zorganizowanej, długofalowej działalności "cywilizacyjnej". Wg zamierzeń władz, miała ona ułatwić Indianom szybsze włączenie się w główny nurt społeczeństwa amerykańskiego (prucha 1973: 1 - 10). Jednym z ważniejszych przedsięwzięć w tym zakresie była akcja dokonywania indywidualnych przydziałów ziemi na mocy GeneraL ALLotment Act z 1887 r. (GeneraL ALLotment Act ... 1969: 200 - 204). "Obdarzenie" Indian prywatną własnością miało ich zrównać pod względem ekonomicznym i społecznym z białą ludnością wiejską. Spodziewano się, że efektem tego przymusowego zerwania z tradycją tubylczego kolektywizmu będzie szybka akulturacja autochtonów, której oczekiwano już v: następnym pokoleniu. Motywem przewodnim tej polityki była chęć z;,symilcwania Indian jako poszczególnych osobników, a nie jako grupy społecznej. Przewidywano, że tubylczy farmerzy zajmą miejsca w obrębie klasy średniej, jeśli utrzymywać się będą z pracy na gospodarstwach rolnych o powierzchni 160 - 180 akrów (tj. ok. 65 - 73 ha) na y.odzinę (Lurie 1970: 71, 73, 77; Tyler 1973 : 95 - 97). U schyłku XIX w. szczególnie ostrą walkę z tradycjami kulturowymi Indian podjęło szkolnictwo zarówno misyjne, jak i świeckie, stając się najważniejszym narzędziem amerykanizacji tubylczych dzieci. Przymusowo wywożone do odległych od rezerwatów szkół poddawane były one przez kilka do kilkunastu lat intensywnej indoktrynacji, której ce}(,m było wykorzenienie wszelkich sentymentów dla rodzimych tradycji. Chodziło tu bowiem o radykalne zerwanie międzypokoleniowej transmisji kulturowej, które mogło zapewnić odizolowanie młodego pokolenia od jego środowiska rodzinnego i sąsiedzkiego (Gessner 1931 : 160 - 162). W akcję cywilizowania Indian włączyły się wszystkie bez wyjątku misje chrześcijańskie, dla których katechizacja oznaczała konieczność równoczesnego szerzenia euro-amerykańskich wzorów kulturowych. Dla misjonarzy chrześcijaństwo stanowiło nieodłączny element cywilizacji, którą wielu z nich zwykło określać mianem cywilizacjI chrześcijańskiej. Ow najwyższy stopień rozwoju społeczno-kulturowego, na który wzniosła się biała rasa, pojmowano nadto jako jedyną alternatywę kulturową dla wszystkich ludów świata. Ich akces do pełnoprawnego uczestnictwa w euro-amerykańskim dorobku cywilizacyjnym był zatem - w przekonaniu misjonarzy - tylko kwestią czasu potrzebnego na przeprowadzenie skutecznej katechizacji. W akcjach chrystianizacyjnych przeprowadza- �28 MIROSŁA WA POSERN -ZIELIŃSKA nych wśród Indian dominowało naturalnie zaszczepianie tubylczym neofitom amerykańskiego modelu cywilizacji, wypracowanego głównie w okresie dzielącym Wojnę o Niepodległość od Wojny Secesyjnej. Utożsamiając chrześcijaństwo z cywilizacją, misjonarze niejako automatycznie czuli się zobowiązani do ingerowania we wszystkie sfery tubylczego życia, przekształcając w ten sposób ośrodki misyjne w poważną agendę inspiracji i przyspieszania procesu zmian kulturowych wśród nawracanych społeczności. Swą działalnością nie tylko wywoływali radykalne przemiany w zakresie wierzeń, moralności i systemu uznawanych wartości, ale na wszystkie dostępne sobie sposoby starali się zaszczepić Indianom styl życia białych mieszkańców Ameryki. Wszelkie poczynania misji zdążały w kierunku uczynienia ze społeczności indiańskich żywej kopii społeczeństwa dominującego, by mogło ono - dzięki uprzedniej niwelacji różnic kulturowych tym łatwiej i szybciej zasymilować obcą etnicznie ludność (Berkhofer 1965: 5 - 15). Próby pozbawienia Indian ich rodzimej kultury nie były jednak w ówczesnej Ameryce przejawem szczególnej nietolerancji wobec ludności tubylczej. Stanowiły one efekt realizowania powszechnie akceptowanych haseł tzw. ruchu amerykanizacyjnego, który był zasadniczo zorientowany na asymilację rzesz imigrantów z Europy Środkowej i Wschodniej poprzez odcięcie ich od tradycji wyniesionych ze Starego Świata. Walka o szybką i pełną amerykanizację wszystkich nieanglosaskich grup etnicznych, w tym i Indian, trwała kilka dziesięcioleci na przełomie XIX i XX w., nasiliła się w okresie I wojny światowej, ale w pierwszych latach po jej zakończeniu zaczęła gwałtownie wygasać . .Jej miejsce zaczęła stopniowo zajmować bardziej liberalna koncepcja kształtowania się narodu i cywilizacji amerykańskiej - tzw. teoria tygla (melting-pot), która zaczęła rozwijać się u schyłku XIX w. Wizja ta zakładała powolne bezkonfliktowe stapianie się różnych grup etnicznych w jednorodny amalgamat rasowy i kulturowy. W procesie tym wszystkie grupy etniczne USA miały wnieść własny wkład do skarbca cywilizacji amerykańskiej, która dzięki temu stać się powinna syntezą najbardziej war'tościowych zdobyczy poszczególnych kultur etnicznych (Gordon 1970: 115 - 131). Teoria tygla, wsparta w latach 30- i 40-tych przez nurt psychologizmu i relatywizmu kulturowego w antropologii, stworzyła atmosferę tolerancji i życzliwego zainteresowania kulturową specyfiką poszczególnych zbiorowości etnicznych USA. Pod jej wpływem uległa zasadniczej reorganizacji polityka asymilacyjna, z której wykluczono szereg elementów przymusu ze względu na negatywne ich działanie w procesie adaptacji imigrantów do rzeczywistości amerykańskiej. Podjęto nawet organizacyjne wysiłki w celu utrwalenia szeregu wartości kulturo- �Między asymHacją a etnicznym odrodzeniem 29 wych przybyszów, którym towarzyszyła odtąd świadomość atrakcyjności własnego dziedzictwa kulturowego. Sytuacja ta sprzyjała bardziej harmonijnemu włączaniu się imigrantów do życia ogólnonarodowego. Mogąc zachować część swych tradycji, stawali się bardziej podatni na amerykanizację, która nie budziła w nich już tylu oporów wewnętrznych, frustracji i poczucia niższości co poprzednia jej wersja anglo-konformistyczna. Koncepcja tygla i wynikająca z niej praktyka społeczna należały więc nadal do arsenału środków asymilacji, którą zaczęto teraz pojmovvać jako proces krystalizacji nowej jakości socjo-kulturowej z różnorodnych elementów kultur etnicznych. Teoretycznie dorobek kulturowy ż;:;dnej z grup etnicznych USA nie otrzymał priorytetu; nie głoszono więc haseł całościowego zaakceptowania go i przyjęcia za własny przez pozostałe zbiorowości. Każda z nich miała prawo i obowiązek wnieść swój własny udział i wzbogacić w ten sposób cywilizacyjny dorobek amerykańskiego narodu. Z dzieła tego nie zostali wykluczeni również Indianie. W związku z tym, wraz ze zmianą orier.tacji ideologicznej i wynikających z niej działań praktycznych w ramach programu asymilacji imigrantów, uległa przekształceniu polityka USA wobec ludności tubylczej. Wyrazem liberalizacji stosunków amerykańsko-indiańskich w latach 20-tych był obszerny memoriał przygotowany na zlecenie władz feder<Jlnych przez Brookings Institution. Po raz pierwszy oficjalnie uznano w nim wkład Indian do kultury ogólnonarodowej i wskazano na walory czasowego zachowania przez nich własnej odrębności. We wspomnianym memoriale ujawniono mnóstwo wypaczeń polityki indiańskiej i krzywd wyrządzonych autochtonom przez społeczeń,stwo dominujące. Frzede wszystkim jednak wyraźnie zdyskredytowano bezkompromisowe działania na rzecz szybkiej asymilacji Indian 1, aczkolwiek w dalszym ciągu uważano ten proces za nieuchronny (Merriam and Associates 1969 : 243 - 246). Polityczne reperkusje słynnego Raportu Merriama były jednak o wiele skromniejsze niż powszechnie oczekiwano, a to ze względu na wielki kryzys gospodarczy, który wkrótce sparaliżował wszelkie inicjatywy zreformowania stosunków amerykańsko-indiańskich, co wymagało sporych nakładów finansowych. Korzystniejsze warunki dla bardziej samodzielnego rozwoju społeczności indiańskich, w tym i ich kultury, stworzone zostały dopiero w czasie prezydentury Franklina D. Roosevelta, który powierzył stanowisko Komisarza do Spraw Indiańskich cenionemu antropologowi i dzial Kryty.c'e poddano .głóWlll~e po:liiykę :indywidua'1Jnych nadań :lJiemi max system e<!uk,ocji indiań.stkJlch dzi,eoi 'W sZJkolalc'h z ilnternaltami z da,La od reZJerwart:ów. �30 MIIROSŁA'W A POSElRN -ZI,ELIŃSiKA łaczowi społecznemu, J. Collierowi. Jego zasługą było sformułowanie rewolucyjnego - jak na ówczesne czasy - programu nowej polityki indiańskiej, który administracja Roosevelta przedstawiła Kongresowi w 1934 r. w postaci tzw. Indian Reorganization Act. W dokumencie tym zaproponowano powołanie w rezerwatach nowoczesnych instytucji samorządowych w oparciu o tradycyjne formy władzy plemiennej; porus:.:ając kwestię edukacji Indian, zwrócono uwagę na konieczność odwołania się w programach szkolnych do naj cenniejszych wartości tubylczej kultury (m. in. do folkloru), aby udaremnić powszechne dotąd deprecjonowanie przez nauczycieli tubylczego stylu życia i całego bez wyjqtku indiańskiego dziedzictwa kulturowego. Proponowana reforma szkolnictWa dawała autochtonom nie tylko poważne oparcie prawne, ale i psychologiczne w ich walce o zachowanie własnej odrębności; w trosce o stworzenie indiańskim społecznościom właściwych podstaw gospodarczych IRA zakazywał dalszej parcelacji terytoriów plemiennych na indywidualne działki oraz zalecił przywrócenie poszczególnym plemionom tytułów własności do tych terytoriów, które przymusowo wykupiono z rąk tubylczych jako zbędne nadwyżki ziemi po dokonanej w przeszłosci parcelacji. Oczywiście dyrektywa ta dotyczyła wyłqcznie ziem dotychczas nie zasiedlonych (Deloria 1974: 194 - 197; Tyler 1973: 125 - 139). Położenie nacisku na restaurację plemiennej własności ziemi było poważnym ustępstwem władz federalnych na rzecz indiańskiego kolektywizmu, tak bardzo do tej pory zwalczanego, bowiem uważano go za jedną z ważniejszych przeszkód w procesie asymilacji autochtonów. Naród amerykański, do którego chciano ich włączyć, przeniknięty był przecież duchem indywidualizmu, gwarantującego jakoby postęp we wszystkich d".iedzinach życia. Działalność J. Colliera i jego współpracowników zerwała drastycznie z tradycjami anglo-konformistycznej polityki asymilacji Indian. IRA prawnie zagwarantował ludności alttochtonicznej dość swobodny rozwój własnej osobowości kulturowej w oparciu o zapewnienie korzystniejszych podstaw tubylczej ekonomice, o daleko posuniętą samorządność plemienną i zreformowane szkolnictwo. Nadmienić tu również trzeba, że za sprawą Colliera w 1938 r. przyznano Indianom po raz pierwszy w dziejach USA wolność religijną (Witt 1970: 104). Dzięki temu tubylcy mogli wreszcie ujawnić swoje prawdziwe przekonania religijne, organIzując otwarcie szereg tradycyjnych rytuałów. Ta liberalizacja w stosunkach między władzami federalnymi a Indianami była wyrazem nowego kursu w polityce asymilacyjnej. Położono w niej nacisk na stworzenie korzystnych warunków wszystkim grupom etnicznym o nieanglosaskim pochodzeniu dla selektywnego zacho- �Między asymiLacjq a etnicznym odrodzeniem 31 wania CZęSClwłasnego dziedzictwa kulturowego jako wartości wnoszonej dorobku cywilizacyjnego. Wysiłki administracji prezydenta F. D. Roosevelta w kierunku stworzenia Indianom korzystniejszych warunków życia i możliwości realizowania ich potrzeb kulturowych wynikały wprost z koncepcji daru kulturowego i asymilacyjnej teorii tygla. Poczynania te traktowano jako konieczny etap przejsciowy na drodze do póżniejszego, dobrowolnego włączania się Indian do głównego nurtu narodu amerykańskiego. Polityka ta zdawała się skuteczniej prowadzić do tego celu, a przy tym gwarantowała bardziej bezkonfliktowy, humanitarny przebieg procesu asymilacji. Ostatecznym celem procesów społeczno-kulturowych, sterowanych przez szereg instytucji amerykańskich, na których działalności zaciążyła teoria tygla, była powolna absorpcja wszystkich obcych żywiołów etnicznych przez istniejącą już "amerykańską" strukturę społeczną. Przewidywano, że absorpcji tej ulegać mogą tylko jednostki, a nie całe grupy etniczne (Gordon 1970: 132). Stąd też - podobnie jak w okresie ideologicznej dominacji anglo-konformizmu forsowano indywidualizm, ~przyjając rozpadowi społeczności opartych na więziach etnicznych. Indiańska polityka administracji Roosevelta była pozbawiona tego elementu, a nawet przeciwnie - w poważnej mierze reaktywowała oparte na tubylczych tradycjach formy życia społecznego 2. Działania te były bliższe założeniom kolejnej koncepcji asymilacji, rozwijającej się niemal równolegle z teorią tygla. Chodzi tu o tzw. pluralizm kulturowy, który począwszy od lat 2a-tych zaczął forsować pojmowanie narodu amerykańskiego jako "narodu narodów" (nation of nations), kładąc nacisk na zachowanie wspólnot etnicznych jako naturalnych ram realizowania przez ich członków własnej odrębności kulturowej. Wraz z upływem czasu odrębności te będą stopniowo traciły swą ostrość, prowadząc do dobrowolnego przyjmowania amerykańskich wzorów kultury przez kolejne generacje etników. Proces ten nie wymaga rozpadu wspólnot etnicznych, nsowych czy wyznaniowych, w ramach których jednostka realizuje swoje podstawowe potrzeby społeczne (Gordon 1970: 158 - 159). Natomiast ich istnienie zapobiega w ·dużym stopniu dezorganizacji społecznej, dotkliwej zarówno dla grup i jednostek asymilowanych, jak i asymilujących. Idee teorii tygla i kulturowego pluralizmu, przenikające politykę indiańską administracji prezydenta Roosevelta, stworzyły ludności tubylw darze do ogólnonarodowego 2 Prz.ede wszySltkiim wyidaltni,e w21mocIlIiła OJna Qr~a,ni'zację plemi'eT1ll1ą,obdarzając ją 'częściloJWą GiUJt0ll10lIllią (samorząd) or·az w ZIllaicZll1.y:m stopIlli.'U pil'zywróciła kolektywny typ włmsnvści, będą<:y ist0Jtll1ym eZYJl1ll111kieun spotSluośd iposZJc'zególnyc'h grup lind·iań·skkh. �32 MIROSŁAWA POSERN-ZIELIŃSKA c7.ej niezwykle korzystne warunki rozwoju. Atmosfera ta trwała jednak z8ledwie siedem lat, tj. do chwili wkroczenia USA na arenę II wOJny światowej. Problemy międzynarodowe i niezbędna w tej sytuacji mobilizacja całego narodu zepchnęły wówczas na plan dalszy wszystkie sprawy wewnętrzne, a w tym i etniczne problemy ludności autochtonicznej. W czasie wojny Indianie zaczęli masowo opuszczać rezerwaty, migrując do wielkich miast, gdzie ok. 40 000 osób znalazło zatrudnienie w przemyśle zbrojeniowym lub zaciągnęło się do służby wojskowej, w szeregach której znalazło się ok. 25000 osób (Fey and McNi,ckle 1970: 183). W'skutek tego rezerwaty poważnie wyludniły się i nawet po zakończeniu działań wojennych sytuacja ta nie uległa trwałej poprawie. Po krótkim okresie powrotów w rodzinne strony robotników i weteranów, nastąpiła druga fala migracji do ośrodków 'przemysłowych. Wywołała ją negatywna ocena warunków życia w rezerwatach, dok,onana przez ludzi obytych już z osiągnięciami cywilizacji technicznej i przyzwyczajonych do pewnego dobrobytu, jaki zapewniła im wojenna 'prosperity. Wszystkie te fakty stały się po wojnie pretekstem dla władz federctlnych, które próbowały rozwiązać problem indiaóski w USA poprzez całkowitą likwidację rezerwatów, wypłacenie z tego tytułu odszkodowail poszczególnym ich mieszkańcom i przymusowe przesiedlenie bezrolnych Indian do miast. Tzw. termination stało się odtąd wykładnią oficjalnej polityki rządu, która mimo ostrego jej skrytykowania zachowała swą aktualność do dziś (Tyler 1973: 151 - 188; Deloria 1970: 60 - 82). Akcja na rzecz likwidacji rezerwatów stanowiła wyraz ponownego zwrotu polityki asymilacyjnej ku indywidualizmowi, jaki charakterywwał głównie jej fazę anglo-konformistyczną. Powrócono więc znów do koncepcji rozbicia indiańskich społeczności plemiennych i przekształcen;a ich członków w amorficzną zbiorowość jednostek o indiańskim pochodzeniu, które pozbawione dawnych więzi społecznych i terytorialnych podstaw grupowej egzystencji będą łatwiej ulegać procesowi asymilacji. Realizacja polityki tennination oznacza bowiem dla Indian utratę resztek terytoriów plemiennych, które stanowią nadal główne oparcie dla kolektywnych form ich życia społecznego. Te zaś są jednym z ważniejszych kryteriów indiańskości. Ostateczne rozproszenie autochtonów, pozbawienie ich wła!Snego szkolnictwa i lecznictwa, podporządkowanie ogólnoamerykańskiemu systemowi sądowniczemu i uchylenie dotychczasowych ulg podatkowych ma na celu zrównanie ich w prawach j obowiązkach ze wszystkimi obywatelami USA. W ślad za tym jednak nieuchronnie postępować będzie proces amerykanizacji Indian, coraz bardziej niwelujący ich dotychczasową odrębność kulturową· * * * �Między asymilacją a etnicznym odrodzeniem 33 Nakreślone powyżej w ogromnym skrócie podstawowe założenia trzech amerykańskich teorii asymilacji nie mogą oczywiście uwzględniać całego bogactwa i złożoności koncepcji, które często oscylowały pomiędzy jedną a drugą teorią, zacierając ostrość ich granic. Powyższe wypreparowanie klasycznych haseł poszczególnych teorii asymilacji miału na celu ukazanie źródeł zmian w indiańskiej polityce USA na szerszym tle etnicznym tego kraju. Często bowiem traktuje się problem indiański w izolacji, pomijając fakt, że ludność tubylcza jest przecież jedną z wielu grup etnicznych USA, wobec których realizowano te same założenia polityki asymilacyjnej. Poszczególne formy działalności asymilacyjnej ulegały niekiedy pewnym modyfikacjom w odniesieniu do Indian, głównie ze względu na ich specyficzną sytuację prawno-polityczną, w jakiej nie znajdowała się żadna z grup imigranckiego pochodzenia. Zasadniczo jednak programy asymilacji kulturowej i społecznej zarówno Indian, jak i ludności napływowej, były tożsame, mieszcząc się w tych samych nurtach etnicznej polityki USA obejmującej wszystkie grupy nie-anglosaskiego pochodzenia. Wszystkie przedstawione tu teorie asymilacji postulowały róźne, choć wzajemnie zazębiające się, warianty formowania amerykańskiego narodu i kultury. Choć wszystkie one zakładały ten sam cel, tj. pełną asymilację nie-anglosaskich grup i zbiorowości etnicznych USA, to jednak kaźdó z nich proponowała odmienny arsenał środków gwarantujących skuteczność tego procesu. Teorie te rzutowały na kształt praktyki społecznej, służąc poszczególnym ogniwom administracji państwowej i organizacjom społecznym wskazówkami w rozwiązywaniu szczegółowych problemów polityki etnicznej. W orbicie tego oddziaływania znajdowali się również Indianie. 2. Indiańskie organizacje wobec polityki asymilacyjnej Proces asymilacji Indian, podobnie jak wielu grup etnicznych o imigranckim rodowodzie, napotykał na szereg przeszkód, które - hamując jego skuteczność - skłaniały władze amerykańskie do wprowadzania kolejnych modyfikacji w realizowanej przez nie polityce etnicznej. Wszelkie wysiłki amerykanizacyjne budziły wśród społeczności tubylczych bardzo zróżnicowane reakcje obronne. Generalnie rzecz biorąc, po złamaniu indiańskiego oporu zbrojnego w okresie walk z napierającym na zachód białym osadnictwem, ludność tubylcza ograniczała się do spontanicznego, nie zorganizowanego, biernego przeciwstawiania się presji obcej cywilizacji. Wyraziło się to m. in. w pielęgnowaniu niektórych tradycji życia społecznego i duchowego, tworzeniu przez szereg grup plemien3 "Lud" - tom 63 �MIiRiOSŁAJWA POSERN -~lilill..• IŃSiKA 34 nych nowych ideologii religijnych na gruncie dawnych wierzeń, trwaniu przy własnym stylu życia i obronie ekonomicznych podstaw egzystencji indiańskich społeczności. Oporowi temu sprzyjała z pewnością dość znaczna izolacja Indian od społeczeństwa amerykańskiego, co stanowiło wynik istnienia rezerwatów i wyłączenia tubylców z kręgu obywateli USA 3. Z tej spontanicznej obrony indiańskości wyłoniły się z biegiem lat inne formy oporu. Powoli Indianie zaczęli tworzyć organizacje, których celem było prowadzenie walki z wszelkimi rodzajami represji społeczeństwa amerykańskiego wobec ludności tubylczej, w tym i z polityką asymilacyjną. Organizacje te, zakładane z inicjatywy samych Indian w celu reprezentowania przez nie i obrony interesów tubylczych w skali całego kraju, stanowiry nową, przyjętą od społeczeństwa amerykańskiego, formę aktywności społeczno-politycznej. Choć zrzeszały one stosunkowo niewielki odsetek ludności indiańskiej, to jednak poprzez swój ponadplemienny charakter (skład członkowski i zakres działania) miały duży wpływ na środowiska tubylcze, propagując wśród nich własne koncepcje rozwiązania problemu indiańskiego w USA. Powstanie tych stowarzyszeń było wyrazem przełomu w indiańskiej walce z asymilacyjnymi wysiłkami USA, w której zaczęto od tej pory coraz częściej sięgać do akceptowanych i sprawdzonych w społeczeństwie amerykańskim form walki politycznej jako bardziej skutecznych od stosowanego dotychczas biernego oporu. Oczywiście nie można przeceniać roli indiańskich organizacji i przyjmować ich programów ideowych oraz strategii walki jako wyrazu dążeń wszystkich Indian. Niemniej jednak stowarzyszenia te, skupiając najbardziej świadomych przedstawicieli społeczności tubylczych, którzy żywo reagowali na każdą próbę zagrożenia indiańskich interesów, budziły świadomość etniczną i solidarność rasową wśród Iszerokich kręgów niezrzeszonych Indian, kształtując ich postawy wobec asymilacyjnej polityki USA. Dlatego też organizacje indiańskie z całą różnorodnością ich orientacji, od antyasymilacyjnej do proasymilacyjnej, uznać można za 'probież nastrojów i lpoglądów nurtujących społeczność tubylczą· Pierwsze organizacje miały charakter bardzo umiarkowany, ograniczając się głównie do postulatów w zakresie poprawy warunków życia ludności tubylczej, otwarcia jej dostępu do edukacji i lecznictwa. Niektóre z nich akceptowały zasadniczo amerykanizacyjną politykę USA, zabiegając jedynie o złagodzenie jej negatywnych skutków społecznych. Sytuacja w tym względzie zaczęła ulegać zmianie dopiero w okresie powojennym. Powstające wówczas indiańskie organizacje i grupy nacisku 3 tAanerykańlslde w 1924 l". Oibywa,tellsltwo przyZi:lla1l1JO wsllystkJLm IndliJalIlom dopiero �Między asymilacją a etnicznym odrodzeniem 35 zaczęły wypracowywać własne programy ideologiczne przesycone sporym łr,dunkiem radykalizmu. Listę ponadplemiennych organizacji indiańskich p-owego typu otwiera "Związek Północnoamerykańskich Indian", który założono już w 1911 r., inicjując w ten sposób ciąg wielu stowarzyszeń tubylczych o zróżnicowanym profilu działania (Deloria 1976: 776 - 777). VI poniższej prezentacji omówione zostaną jedynie organizacje najbardziej reprezentatywne dla poszczególnych orientacji z uwypukleniem narastających stopniowo zmian w formach ich aktywności. Wśród indiańskich stowarzyszeń zajmujących proasymilacyjne stanowisko należy wymienić "Ra'dę Tubylczą - Ogni,ska", powołaną do życia w latach 30-tych. Jej celem było z jednej strony popularyzowanie zarówno w środowiskach tubylczych, jak i poza nimi, romantycznego obrazu Indianina, a z drugiej - propagowanie wzoru Indianina odnoszącego sukces życiowy wg standardów amerykańskich. Jednym z najbardziej spektakularnych przedsięwzięć tej organizacji było coroczne przyznawanie nagrody wybitnemu Indianinowi, który osiągnął wYJSokąpozycję VI społeczeństwie amerykańskim. Taką drogę życiową jednostki uważano na gruncie "Rady Tubylczej - Ognisko" jako jedyną możliwość modernizacji społ'eczności indiańskich i ją 'też szeroko 'Propagowano. Nie czyniono natomiast nic w zakresie informowania opinii publicznej o rzeczywistych warunkach życia i problemach przytłaczającej większości Indian, którzy świadomie czy nieświadomie odrzucali alternatywę asymilacji społecznej i kulturowej. Organizacja ta, w ostatnich latach bardzo mało znacząca, nadal jeszcze istnieje, stanowiąc świadectwo uznania przez Indian swej integracji z narodem amerykańskim jako najkorzystniejszej drogi do politycznego, społeczno-ekonomicznego i kulturalnego awansu ludności tubylczej (Deloria 1976 : 778 - 779). Pierwsza, prawdziwie pan-indiańska organizacja o antyasymilacyjnej orientacji powstała dopiero w 1944 r. Mowa tu o bardzo wpływowym "Narodowym Kongresie Amerykańskich Indian" (National Congress of American Indians), który skoncentrował swą działalność na: 1) obserwacji i ingerowaniu w legislacyjną działalność Kongresu USA w odniesieniu do spraw tubylczych oraz 2) szerzeniu w społeczeństwie amerykańskim rzetelnej wiedzy o Indianach i ich życiowych problemach. Pierwszy kierunek aktywności doprowadził do utworzenia w Waszyngtonie proindiańskiego lobby, przeciw,gtawiając€go się uchwalaniu praw niekorzystnych dla ludności tubylczej. Osiągnięciem drugiego nurtu było wydawanie czasopisma 4, które udostępniało swe łamy Indianom z całego kraju, by mogli swobodnie wypowiadać własne opinie o problemie tubylczym w USA. 4 "NCAl SenrtiJnel". �36. MI:ROSŁAWA POSERN-ZIELIŃSKA W latach 50-tych do programu działalności "Kongresu Indian" włączono starania o wzmocnienie organizacji plemiennej poprzez podniesienie autorytetu i zwiększenie zakresu samodzielności władz plemiennych. Aktywność ta stanowiła niejako kontynuację i rozwinięcie inicjatywy Colliera, której prawnego poparcia udzielił w 1934 r. Indian Reorganization Act. Powrót w latach 50-tych do tego problemu stanowił reakcję na forsowaną przez władze federalne politykę termination. "Kongres Indian" podjął walkę o zwłokę w realizacji tej koncepcji, argumentując swą opozycję wobec projektów rządowych nieprzygotowaniem ówczesnych społeczności tubylczych do zmiany ich dotychczasowego statusu, z którym wiązał się szereg świadczeń państwa na rzecz ludności indiańskiej. Zmiana sytuacji prawnej Indian odcięłaby ich od tej pomocy. Działalność "Kongresu Indian" na tym polu uwieńczona zastała powodzeniem w połowie lat 50-tych, kiedy to w szeregu przypadków odroczono realizację programu termination. "Kongres Indian" nadal istnieje, choć jego działalność ogranicza się obecnie do organizowania dorocznych walnych zjazdów, stwarzających jedynie okazję do dyskusji i wymiany poglądów. Jego dawniejsze funkcje w zakresie obrony najszerzej pojmowanych interesów indiańskich przejęły inne, bardziej radykalne organizacje i ruchy społeczne powstałe w latach 60-tych i 70-tych (Deloria 1976: 779 - 780; Fey and McNickle 1970: 238 - 239; Witt 1970: 106; Spicer 1969: 143 - 144). Radykalizacja niektórych środowisk indiańskich nastąpiła w poważnym stopniu dzięki obserwacji, a później i bezpośredniemu poparciu murzyńskiego ruchu na rzecz praw obywatelskich. Choć zaangażowanie Indian w tym ruchu było minimalne ze względu na jego obcość ideologiczną, to jednak sukcesy zarówno umiarkowanych, jak i radykalnych nurtów walki Murzynów o emancypację społeczną wskazały tubylczym aktywistom odmienną od dotychczas stosowanej strategię obrony własnych interesów (Deloria 1974 : 23 - 25, 32 - 33). Jedną z pierwszych organizacji indiańskich, która zaadaptowała pewne hasła i formy walki ruchu na rzecz praw obywatelskich była "Narodowa Rada Młodzieży Indiańskiej" (National Indian Youth Council), utworzona w 1961 r. Organizacja ta stworzyła tubylczej młodzieży dogodne warunki dla dyskutowania metod walki z dyskryminacją i dominacją społeczeństwa amerykańskiego. Po raz pierwszy aktywnie włączyhe:. się ona do akcji protestu w 1964 r., organizując strajki okupacyjne Indian stanu Washington, którzy domagali się respektowania przez władze stanowe ich praw rybackich i myśliwskich zagwarantowanych w traktatach indiańsko-amerykańskich. Dla osiągnięcia większego rozgłosu i zwrócenia uwagi opinii publicznej na ten konflikt zaproszono do współpracy osobistości świata sztuki (Deloria 1974: 25 - 26; Witt 1970: �Między asymilacją a etnicznym odrodzeniem 37 : 115- 116; Frey and McNickle 1970: 241 - 243). Mimo że "Narodowa Rada M.łodzieży Indiańskiej" iskoncentrowała się na aktywizacji społeczno-politycznej tylko niektórych indiańskich regionów USA 5, to jednak jej program ideowy 6 i formy działalności znalazły rzesze młodych sympatyków zarówno wśród mieszkańców rezerwatów, jak i miejskich gett (Deloria 1976: 780 - 781; Fay and McNickle 1970: 241 - 243; Witt 1970: 112 - 113, 115 - 116). Efektem tej popularności "Narodowej Rady Młodzieży Indiańskiej" w całym kraju była krytyka lokalnych warunków życia i dążenie do ich poprawy. W tej atmosferze zaczęły masowo powstawać drobne organizacje indiańskie powołane w celu usunięcia specyficznych dla danego rejenu niesprawiedliwości. W swej walce sięgały one już jednak do arsenału środków wypróbowanych przez NIYC jako bardziej skutecznych niż tradycyjne bojkotowanie i rezygnowanie ze stosowania wszelkich sposobów walki społecznej i politycznej tylko dlatego, że były one amerykańskiego pochodzenia. Od tej taktyki odeszła najpierw NIYC, a w ślad za nią większość nowopowstających organizacji indiańskich. (Deloria 1974 : 27 - 28). Radykalizacja tubylczych środowisk nasiliła się szczególnie w drugiej połowie lat 60-tych, obejmując głównie mieszkańców indiańskich dzielnic wielkich metropolii Zachodniego Wybrzeża. Ich hasłem stało się ,'ed power, wyrażające w lapidarny sposób polityczny program najbardziej bojowej organizacji tego obszaru o nazwie "Zjednoczeni Tubylczy Amerykanie" (United Native Americans). Wkrótce na tę samą drogę weszli aktywiści z miast Środkowego Zachodu. Tworząc w 1968 r. indiańskie patrole, które nadzor-owały i kontrolowały działalność amerykańskiej policji w indiańskiej dzielnicy Minneapolis, dali oni początek bar-dzo głośnej w latach 70-tych organizacji pod nazwą "Ruch Amerykańskich Indian" (American Indian Movement) (Deloria 1974: 34 - 36 League ... 1971 : 41 - 42). Te radykalne organizacje, utworzone z inicjatywy Indian miejskich, nawiązały żywe kontakty z młodzieżą zamieszkującą rezerwaty nie tylko w celu rozszerzenia swych Wlpływów na te konserwatywne, dotychczas politycznie bierne zbiorowości indiańskie, ale przede wszystkim z racji uznania ich za prawdziwych sukcesorów i kontynuatorów tubylczego dziedzictwa kulturowego (Deloria 1974: 40 - 41). Dialog nawiązany z ludźmi kultywującymi nadal szereg tradycji plemiennych stał się pożywką dla nowej dziedziny walki tubylczych radykałów, walki o kulturową od5 Pó1nl()C11o-·Za·chodmiieWj'lbr,zeŻre r(główl1Jie Sltalll WashiJ!1Jg1JOIll), a :póŹIlliej Południowy Zachód (,stallly: Ok1a'hoIffiGi Nowy Meksyk). 6 ZooiJał on pI"zedsttawiQ'llly w bardzo ipO'c~Y'tnejli !popula.rnej, szczególnie wśród :indl1ańskiej młodzieży, książce StraU1,aSteillle.ra, The New Indians. �38 M'IIROSŁA WA POSElRN -ZlBLIŃSKA nowę "wykorzenionych" Indian miejskich i przywrócenie im indiańskiej tożsamości etnicznej. W dążeniach tych przywódcy i ideologowie radykalnych organizacji zaczęli posługiwać się zmodernizowaną u schyłku lat 60-tych koncepcją trybalizmu. Ruch na rzecz obrony plemienia jako najwłaściwszej, usankcJonowanej przez tradycję formy indiańskiego życia społeczno-politycznego i organizacji zdolnej skutecznie strzec i bronić własnego dziedzictwa kulturowego stał się motywem przewodnim walki omawianych tu radykalnych organizacji indiańskich z asymilacyjnymi wysiłkami USA lat 60- i 70-tych. W związku z tym położono nacisk na rozbudzenie wśród poszczególnych plemiennych grup Indian świadomości etnicznej v" oparciu o wspólnotę ich terytorium, tradycji, wartości i interesów (Landy 1958: 251; Frisch 1970: 208). Do osiągnięcia tego celu zmierza się poprzez kładzenie nacisku na 1) rozwój współczesnej kultury plemiennej, która byłaby atrakcyjna dla wszystkich Indian bez względu na stopień ich zakulturowania; 2) wzmocnienie więzi społecznych pomiędzy członkami danego plemienia oraz powołanie do życia sprawnej organizacji plemiennej, zdolnej do walki o indiańskie ideały; 3) przejęcie władzy i kontroli nad własnym społeczeństwem zarówno w kategoriach społeczno-politycznych, jak i· ekonomicznych (White 1974: 289). Z owych podstawowych kierunków działania trybalizmu wyraźnie wyłania się wizja polifycznej, społeczno-kulturowej i ekonomicznej autonomii poszczególnych społeczności plemiennych USA w ramach społeczeństwa amerykańskiego. Rozwój nowoczesnej ideologii trybalistycznej jest dziełem młodych, wykształconych aktywistów indiańskich, rekrutujących się na ogół spośród Indian miejskich. Zaangażowani w radykalnych organizacjach zaczęli oni identyfikować się z mieszkańcami rezerwatów i ich życiowymi problemami. Mimo braku stałych kontaktów ze swym środowiskiem etnicznym (wychowywali się z dala od rezerwatów i plemiennych tradycji), podjęli trud opanowania języka własnego plemienia i szczegółowego poznania jego kultury z istniejących na ten temat publikacji antropologicznych. Ludzie ci, po odrzuceniu możliwości identyfikowawania się ze społeczeństwem amerykańskim, w pełni świadomie dopracowali się nowej tożsamości etnicznej poprzez powrót do swego kulturowego podłoża. Tę drogę przeobrażeń własnej świadomości starali się propagować w środowiskach Indian miejskich, odnosząc w tym względzie znaczny sukces. Poszukiwanie nowej świadomości etnicznej przez Indian miejskich było reakcją na dyskryminację i nie akceptowanie ich przez społeczeństwo dominujące, które stanowiło przecież jedyny układ odniesienia dla aspiracji ludzi wyrwanych we wczesnym dzieciństwie ze swego na- �Między asymilacjq a etnicz'nym odrodzeniem 39 turalnego środowiska społeczno-kulturowego. W poczuciu wyalienowania ze społeczeństwa amerykańskiego odrzucili oni jego wartości i styl życia. W tej sytuacji jedyną alternatywą było utożsamienie się z tą częścią mieszkańców rezerwatów, którzy zachowali jak najwięcej cech indiańskości. Zwracając się ku tubylczej kulturze, pragną ją jednak tak zmodernizować, aby zaspokajała ona wszystkie aktualne potrzeby swych nosicieli. Dlatego też odrzucają zarówno dysfunkcjonalną tradycyjną kulturę plemienną, jak i faktycznie amerykańską kulturę indiańskiej klasy średniej ubraną jedynie w fasadę tubylczości. Poszukiwanie sposo'bów stworzenia autentycznej współczesnej kultury indiańskiej trwa nadal, a celowi temu służyć ma w pierwszym rzędzie powołanie do życia nowych instytucji plemiennych, które realizowałyby postulat indiańskiej samorządności, uwolnionej wreszcie od uciążliwej kurateli społeczeństwa dominującego (Deloria 1974: 40 - 41; Mathur 1975: 457; White 1974: 285). Najmniej zainteresowania działalnością ruchu trybalistycznego jest indiańska klasa średnia, zorientowana zasadniczo proamerykańsko i stosunkowo dobrze zintegrowana ze społeczeństwem dominującym, aczkolwiek nie w pełni jeszcze przez nie akceptowana. Ludzie ci zerwali już z plemiennym kolektywizmem na rzecz zdobywania indywidualnego sukcesu. Pod względem ekonomicznym są reprezentantami amerykańskiej klasy średniej i swój akces do niej podkreślają również poprzez przyjęcie jej stylu życia. Brak całkowitej akceptacji 'tej grupy Indian przez społeczeństwo amerykańskie sprawia, że nie można tu jeszcze mówić o ich asymilacji, a jedynie o zaawansowanej akulturacji. Częściowe odrzucenie indiańskiej klasy średniej przez społeczeństwo dominujące skłania ją do utrzymywania jeszcze pewnych, choć już niezbyt ożywionych, kontaktów ze swymi współplemieńcami, którzy negują zdobywanie sukcesu wg standardów amerykańskich. Tubylczy przedstawiciele klasy średniej manifestują swoją indiańskość już tylko o'kazjonalnie w czysto spektakularnych zachowaniach (np. noszenie "indiańskiego" stroju w trakcie uroczystości plemiennych, zjazdów, narad, festiwali folklorystycznych itp.; bierne, a niekiedy i czynne uczestnictwo w niektórych obrzędach religijnych itd.), przy równoczesnym braku zainteresowania żywotnymi problemami indiańskiej społeczności i jej kultury. Ta obojętność dla spraw tubylczych tłumaczy nikłe poparcie, jakiego udziela klasa średnia ruchowi trybalistycznemu (White 1974: 286; Mathur 1975: 457 - 458; Kupferer 1970: 155 - 157). Rzecz charakterystyczna, że podobny stosunek do ruchu trybalistycznego wyrażają tzw. tradycjonaliści (zwani też konserwatystami). Są to zazwyczaj ludzie starzy, żyjący nadal w kręgu kultury rezerwatowej z lat 1900 - 1940. Brak jakichkolwiek kwalifikacji zawodowych, �40 MIROSŁAWA POSBRN -ZIELIŃSKA połączony często z wtórnym analfabetyzmem oraz izolacją terytorialną, odciął ich od ściślejszych kontaktów ze społeczeństwem amerykańskim, ograniczając do minimum w tej grupie Indian efekty akulturacji. Zasklepieni w kultywowaniu plemiennych zwyczajów nie przejawiali żadnych zainteresowań sprawami ogólnoindiańskimi. Nic więc dziwnego, że nie udzielili poparcia również ruchowi trybalistycznemu, często nie orientując się w celach i istocie jego działania. Mimo to aktywiści tego ruchu identyfikują się z tą właśnie grupą Indian, widząc w niej dziedzica prawdziwej indiańskości, do której mogą odwoływać się autochtoni poszukujący utraconej niegdyś tożsamości kulturowej i etnicznej (Mathur 1975: 457 - 458; White 1974 : 285; Deloria 1974: 40; Kupferer 1970: 152 - 154). W obronie indiańskiej odrębności, uznanej za podstawę skutecznego przeciwstawiania się procesowi asymilacji, tubylczy aktywiści podejmują naj rozmaitsze formy walki: wytaczają procesy poszczególnym agendom rządowym, organizują strajki okupacyjne i marsze protestacyjne, obejmują ważne dla sprawy indiańskiej urzędy w strukturze vJładzy USA, tworzą proindiańskie lobby. Zwycięstwo w tym zakresie uzależniają oni przede wszystkim od powodzenia w walce o samostanowienie polityczne i ekonomiczne, należycie zorganizowane szkolnictwo i służbę zdrowia, likwidację uprzedzeń rasowych i tolerancję religijną. Dążenia na rzecz uzyskania niezależności politycznej przejawiają się zarówno w minimalistycznych żądaniach umożliwienia Indianom decydowania o własnych sprawach na szczeblu lokalnym poprzez uwolnienie się od uciążliwego i hańbiącego paternalizmu społeczeństwa amerykańskiego, jak i w maksymalistycznych propozycjach walki o uznanie na forum międzynarodowym indiańskich rezerwatów jako niezależnych, quasipaństwowych organizmów politycznych. Batalia o ekonomiczną niezależność ludności autochtonicznej koncentruje się głównie na wyegzekwowaniu amerykańskich zadłużeń wobec Indian z tytułu dawnych porozumień traktatowych; na uruchomieniu administrowanych przez Bureau of American Indians zasobów finansowych poszczególnych plemion zgodnie z ich życzeniami i potrzebami; na zdobyciu możliwości dyktowania nieindiańskim przedsiębiorstwom sprawiedliwych warunków ek1sploatacji rezerwatowych zasobów naturalnych; na maksymalnym ograniczeniu współczenych wywłaszczeń z racji aktualnych potrzeb gospodarczych czy komunikacyjnych USA, a w przypadku ich nieuchronności - na wywalczeniu godziwego ekwiwalentu za pozbawienie Indian ich dotychczasowych tytułów własności; wreszcie prowadzi się uporczywe starania o likwidację szczególnie dużego bezrobocia na terenie rezerwatów oraz o zdobycie intratniejszych stanowisk pracy dla Indian miejskich. �Między asymUacją a etnicznym od,rodzeniem 41 Równolegle prowadzona walka o szkolnictwo kładzie nacisk nie tylko na generalne udostępnienie młodzieży indiańskiej możliwości zdobycia wyższych kwalifikcji zawodowych, a w konsekwencji zajęcia przez nią korzystniejszych pozycji społecznych. Chodzi bowiem o to, aby system edukacji był dostosowany do potrzeb kulturowych ludności autochtonicznej; by w programach szkolnych połażono nacisk na naukę tubylczych języków i historii; by podkreślano wartość indiańskiej kultury; by w szkołach z mieszanym zespołem uczniów {białych i kolorowych) wpajano poszanowanie dla dziedzictwa kulturowego każdej z grup. Tylko tak zorientowane programy nauczania mogą być atrakcyjne ,dla indiańskiej młodzieży, która obecnie uchyla się ad obowiązku szkolnego, znajdując w szkołach dezaprobatę dla tradycji wyniesionych z rodzinnych domów i uznawanych przez nią wartości. Jednym z ważniejszych ogniw walki o zachowanie przez Indian odrębnego oblicza kulturowego 'były od wieków i są nadal ZJmagania o niezależność życia religijnego, o możliwość wyboru takich wierzeń, które najbardziej odpowiadają duchowym potrzebom autochtonów. Problem ten jest szczególnie skomplikowany ze względu na aktualną kompozycję wyznawanych przez Indian religii od naj rozmaitszych wyznań chrześcijańskich poczynając, poprzez religie synkretyczne do nieznacznie tylko zmodyfikowanych wierzeń i obrządków tradycyjnych. W walce o duchową niezależność Indian zainteresowani są obecnie przedstawiciele wszystkich trzech typów wyznań, upatrując w tubylczych sposobach realizacji życia religijnego swoistego wyznacznika swej odrębności kulturowej, s'tanowiącej podstawowy składnik tzw. indiańskiej et hnicity. 3. Indianie we współczesnym pluralistycznym społeczeństwie amerykańskim: integracja z narodem - konsolidacja etniczna Mimo oporu Indian wobec asymilacyjnej działalności USA, postępująca ich amerykanizacja jest dziś procesem nieodwracalnym i nieuchronnym, a sama ludność tubylcza przekształca się stopniowo w jeden z wieluetnicznych segmentów pluralistycznego społeczeństwa amerykańskiego, włączając ;się w jego główny nurt w charakterze etników o tubylczym rodowodzie. Indianie nie tylko uczestniczą w tym nasilającym się obecnie procesie integracji ze społeczeństwem amerykańskim, ale r6wnocześnie ulegają procesowi, który będziemy tu określać mianem etnicznej konsolidacji. Polega on na kształtowaniu się grupy etnicznej rozumianej za B. Bilge jako community of people linked by common Identity rather, then by common residence (1974: 12), której zadaniem �42 MIiROSiŁAW A BOSERN -'ZIEll.IŃSKA jest funkcjonowanie ponad dotychczas istniejącymi grupami plemiennymi, rezerwatowymi i indiańskimi gettami miejISkimi. Proces ten jest ściśle sprzężony z integracją, stanowiąc formę obrony 'przed najgrożniejszą jej alternatywą, tj. amerykanizacją Indian połączoną z utratą ich własnej osobowości kulturowej. Konsolidacja etniczna Indian zapewnia im włączenie się do społeczeństwa amerykańskiego w charakterze grupy etnicznej dysponującej świadomością wspólnoty pochodzenia, dziejów, wartości, wzorów zachowań i ujednoliconej kultury. Tylko taka grupa jest bowiem zdolna do skuteczniej'szego przeciwstawienia się uniformizującym wpływom społeczeństwa amerykańskiego niż np. drobne, rozproszone, a nadto często wewnętrznie rozbite społeczności plemienne. Proces etnicznej konsolidacji Indian nie jest zjawiskiem nowym, bowiem jego korzenie tkwią w czasach tworzenia się wieloplemiennych aliansów politycznych dla obrony indiańskich terytoriów przed ekspansją białych oraz 'W :działaniach ponadplemiennych ruchów społeczno-religijnych, które z reguły na 'pewien czas likwidowały międzY'plemienne antagonizmy, skupiając sz.ereg grup indiańskich wokół wspólnego przywódcy charyzmatycznego (proroka, mesjasza) i jego ideologii. W ramach tych konfederacji i ruchów religijnych kształtowały się pierwsze więzi o panindiańskim charakterze (Nowicka 1975: 142 - 171). Po fazie konsolidacji Indian w krótkotrwałe związki polityczne i religijne nastąpiła już w okresie istnienia rezerwatów faza konsolidacji terytorialnej. Polegała ona na kształtowaniu się grupy terytorialnej, złożonej z kilku społeczności plemiennych osadzonych w jednym rezerwacie, w oparciu o więzy solidarności i identyfikowanie się poszczególnych osobników z grupą zamieszkującą dany rezerwat przy równoczesnym zachowaniu przez nich własnej tożsamości plemiennej. Podobny w swym charakterze proces konsolidacji przebiegał po II wojnie światowej w indiańskich gettach wielkomiejskich, które utworzyli Indianie o różnym pochodzeniu plemiennym rezerwatowym. Utożsamiając się w dalszym ciągu ze swym plemieniem i rezerwatem, z którego wyszli i do którego wracali w okresach świętecznych czy wakacyjnych, zaczęli również identyfikować się ze społecznością dzielnicy indianskiej w miejskiej metropolii. Kolejnym etapem omawianego tu procesu jest etniczna konsolidacja Indian, która - stanowiąc w prostej linii kontynuację poprzednich faz - natężyła się w okresie powojennym, a już szczególnemu przyspieszeniu uległa od schyłku lat GO-tych. Jej wyrazem jest masowe, wewnętrzne zaakceptowanie przez tubylców panindiańskiej identyfikacji etnicznej, którą próbowano im bezskutecznie narzucić od chwili zetknięcia się białych z tubylczą ludnością Ameryki. Należy bowiem pa- �Między asymilacjq a etni.cznym odrodzeniem 43 miętać, że pojęcie Indian jako ogólnej kategorii rasowo-etnicznej stworzone zostało przez społeczeństwo dominujące, służąc określaniu wielce zróżnicowanej antropologicznie, językowo, kulturowo i społecznie ludności tubylczej Nowego Świata. Nie stało się ono jednak aż do ostatnich dziesięcioleci powszechnie akceptowaną formą etnicznej identyfikacji tubylców, którzy przez całe stulecia trwali przy swej tożsamości plemiennej uzupełnionej w XIX w. dodatkowo o to~samość teryt(1rialną. Dopiero burzliwe zmiany w życiu społeczności indiańskich zainicjowane w latach II wojny światowej stworzyły sprzyjające warunki dla procesu ich etnicznej konsolidacji, której efektem jest nied'1\vne pojawienie się na arenie politycznej, ekonomicznej, społecznej i kulturowej USA etnicznej grupy Indian. Proces ten pozostaje w dialektycznym związku z integracją, stano\viąc wraz z nią dwie strony procesu modernizacji społeczności indiańskich, które włączając się w główny nurt społeczeństwa amerykańskiego przekształcają się w jedną z grup tzw. etników. Na takie właśnie miejsce Indian w społeczeństwie amerykańskim wskazuje ostatnio coraz powszechniejsze ich samookreślanie się jako Indian-Americans 7. Obok tej innowacji w środowiskach indiań!skich funkcjonują jednak nadal jeszcze inne, starsze warianty ich etnicznej identyfikacji. W związku z tym większość Indian wykazuje aktualnie potrójną tożsamość etniczną, określając siebie równocześnie jako np. 1) Sioux, 2) Indianin lub tubylec i 3) indiański lub tubylczy Amerykanin. O ile pierwsze samookreślenie stanowi ekspresję bardzo silnych ]f'szcze więzi plemiennych, o tyle drugie jest już przejawem myślenia w kategoriach ponadplemiennych, trzecie natomiast stanowi wyraz przyjęcia statusu etnika, którego "z innymi ethnics łączy [... l nie tylko wspólny los i doświadczenie, ale też wspólna otoczka kulturowa społeczeństwa amerykańskiego, dzieli [... l zaś to, co dla każdej z tych zbiorowości jest specyficzne - ich »etniczność« wywiedziona z kraju swego pochodzenia" (Pasem-Zieliński 1978: 106). Koncepcja ta zrywa definitywnie z tradycją sytuowania Indian poza nawiasem społeczeństwa amerykańskiego i stawia ich obok innych grup czy zbiorowości USA, takich jak Chicanos, Chinese-Americans, Polish-Americans itp., którzy wyróżniają się od WASP-ów (uosobienia amerykańskości) "pewną odrębnością cech wytłumaczalnych jedynie poprzez odwołanie się do et- 7 Znaleźć je moŻirua m. in. na łamaoh wiodących "na["lodowycl1" cza!SOpiJsm indbańskich: "AkwesaJSlnoe Notes", vol. 1: 1969 i nasJt., New York oro,z "Wasooja. A Na:tionla,} NcwSlpaip€'I' orf Indian Ameri,ca", vo!. 1: 1,973 l n'<łM., San Fil'anCJisoo. Na tc-mat współczesnej et!l1li.crzJnej ,ideru1:yfriJkacji Indian wlb. I3JuSlhnell 1968; Wax 1971; Bahr, Chadwick and Day 1972. �44 MIROSŁA WA :POSFJRN-ZIELIŃSKA nicznych rodowodów i tradycji tych grup i zbiorowości" (Pasern-Zieliński 1978: (106). Indiańska grupa etniczna zaczęła się formować w oparciu o świadomość odrębności tubylców od społeczeństwa dominującego oraz łączące ich poczucie wspólnoty pochodzen~a, dziejów i tradycji. Zarówno z refleksji nad własną odmiennością od białych i czarnych Amerykanów, jak i zachowań, pojawiło się poczucie bliskości i swojskości, które poczęło cementować wszystkich Indian bez względu na ich plemienną przynależność. Wyraziło się ono w stopniowym kształtowaniu się świadomości etnicznej, będącej już refleksyjnym pcczuciem wspólnoty z wszystkimi Indianami USA ow przeciwieństwie do uprzednio spontanicznie odczuwalnej własnej odrębności i swojskości csraniczonej głównie do plemienia czy grupy terytorialnej 8. Czynnikiem przyspieszającym etniczną konsolidację Indian była świadomość ubóstwa, jakie stało się udziałem niemal wszystkich społeczności tubylczych w efekcie politycznej i ekonomicznej dominacji społeczeństwa amerykańskiego. Nasilająca się szczególnie w okresie powojennym walka o polepszenie materialnych warunków życia zaczęła bardzo skutecznie jednoczyć Indian, sprzyjając krystalizowaniu się wśród nich poczucia wspólnoty tubylczych interesów. Znalazło to wyraz w angażowaniu się indiańskich aktywistów politycznych w walkę obcych im plemion o poprawę warunków codziennej egzystencji. Ta forma panindiańskiej solidarności, zrodzona ze zrozumienia ekonomicznych uwarunkowań wspólnoty losu Indian, przyczyniła się do poważnego wzmocnienia wśród nich więzi rasowo-etnicznych. A zatem ekonomiczna deprywacja Indian wraz z powszechnie odczuwaną przez nich dyskryminacją i wyzyskiem ze strony społeczeństwa dominującego stworzyły korzystną sytuację dla formowania się ponadlokalnej i ponadplemiennej świadomości, która konsolidowała rozproszone społeczności indiańskie. Rozpatrując proces etnicznej konsolidacji Indian USA należy zwrócić uwagę na fakt, że nie przebiega on w oparciu o takie czynniki, jak jeden język, jedna kultura i jedna religia podstawowe w kształtowaniu się świadomości etnicznej wielu środowisk imigracyjnych w Ameryce. Zróżnicowanie językowe, kulturowe i religijne wśród ludności autochtonicznej było bowiem ogromne już przed przybyciem Europejczyków. W tej sytuacji jednym z ważniejszych czynników etnicznej kon8 Zob. uwagli. na temat świadollTIości etnicznej w: Chilebowczyk 1975, s. 162. OdmieiITiITes1anJOlWisko ,reprezen:1Juje W'i.a:br 1969, s. 380, 'kltóry świadomość etn'iczną sytuuje w SipQll1rtanli.cwej,nieuśWJiadallTI'i'anej 5fe.rrz.e odczuć psychiC'Zll1yoh. Po,gląd ten nJi.e znajduje jednak po,twierd~enńJa w przypadku Indlian USA, którzy na ogół po6dadają red'leksyjną świladolIl1ość etll1icwą, nie będącą wszakże j&sz<:zcświadomością nall'odową. �Między asymilacją a etnicznym odrodzeniem 45 solidacji stała się świadomość historyczna, obejmująca zarówno "trady'cję, jak i pewne przynajmniej elementy naukowej «rekonstrukcji» przeszłości czy też elementy filozofii czasu i hilStorii" (Szacki 1971:248). Ona to miała istotny wpływ na kształtowanie się poczucia etnicznej odrębności Indian. Odwoływanie się ich do minionych dziejów przybiera często formę idealizacji przeszłości w imię kontynuowania bądź odrodzenia tubylczych wzorów życia i wartości duchowych. Odwołując się do przeszłości, Indianie poszukują w niej przede wszystkim płaszczy zr.y wzajemnego porozumienia się bez względu na 'swe plemienne pochodzenie. Odnaleźli ją głównie w dziejach tubylczych zmagań zbrojnych z białymi. Takie postacie, jak: Pontiac, Tecumseh, Sitting BulI, Crazy Horse, Geronimo, Osceola, czy Chief Joseph, obok wielu innych tubylczych przywódców, stały się uznanymi przez całą grupę symbolami dążeń Indian do wolności i kulturowej niezależności, sprzyjając narodzinom panindiańskiej solidarności i nowej etnicznej identyfikacji 9. W procesie formowania się grupy etnicznej istotną rolę odgrywa zawsze jej kultura. W przypadku Indian rola ta przypadła tzw. kulturze panindiańskiej, na którą złożyły się wyselekcjonowane elementy poszczególnych kultur plemiennych oraz pewne zaakceptowane wpływy euro-amerykańskie. Ona to poczęła pełnić funkcję kultury etnicznej, przyspieszając kształtowanie się nowej, ogólnoindiań'skiej tożsamości etnicznej (Thomas 1970: 129, 139; Newcomb 1955: 1041 - 1045). Panindiańska kultura zaczęła kształtować się wówczas, gdy szereg tubylczych społeczności utraciło już swą dawną plemienną orientację kulturową, a równocześnie odrzucało możliwość pełnego zaakceptowania i przejęcia kultury społeczeństwa dominującego. Jedyną alterna'tywą wypełnienia powstałej w ten sposób próżni było wyeksponowanie takich elementów kultur plemiennych, które mogłyby pełnić w nowych warunkach funkcję symboli indiańskości. One to, przekształcone w swoiste "etniczne sygnały", służą obecnie manifestacji, a równocześnie afirmacji indiańskiej ethnicity, stanowiąc zewnętrzny wyraz kulturowej odrE;bności Indian (Thomas 1970: 128 - 140; Newcomb 1956: 117 - 122; Gunther 1950: 174 - 180; Rhodes 1952: 127 - 132; Howard 1955: 215 - 220). Funkcje takie pełnią przede wszystkim aktualnie wyznawane przez ludność tubylczą religie, ale tylko te posiadające indiański rodowód. Mowa tu zarówno o "tradycyjnych" religiach plemiennych, które po długich latach utajenia lub rudymentarnego tylko funkcjonowania przeżywają obecnie renesans, jak i o religiach synkretycznych wyrosłych 9 O rolli 1or.adyJCj,i ~ 'hlisltorli:i w k.srz.1ałtow<mIDu świaJdloonośct etJIliC1IDej lub nacrodo1~75, s. 32 - 33, 2(}2; Wialtr 1969, s. 392 - 3·95; ,AssoiI'Odobraj 1967, s. 87; Szacki 1971, s. 246 - 248, 264. wej zob.: Chleibowczyik: �46 MIROSŁAW A POSEJRN -ZIELIŃSKA na tubylczym podłożu, a zatem uznanych również za własne, indiańskie, mimo znacznego udziału w nich elementów chrześcijańskich. Religie te funkcjonują jako ważny mechanizm obrony indiańskiego dziedzictwa kulturowego, który sprzyja zachowaniu jego ciągłości. Jest to szczególnie widoczne w przypadkach tych religii, które są silnie zintegrowane z życiem codziennym swych wyznawców i ich kulturą. Propagując własne, choć wyrosłe z lokalnych tradycji, systemy wartości i wzory zachowań (podporządkowanie się im stanowi przejaw religijności wiernych), utrwalają one zależność, na mocy której wyznawanie tubylczej religii oznacza zachowanie indiańskości. Bez względu na przyjętą strategię walki o kulturową odrębność tubylczych Amerykanów, indiańskie religie niewątpliwie wzmacniają odporność swych adherentów na wpływy obcej cywilizacji. Jest to efekt włączenia starań o zachowanie wyselekcjonowanych elementów tradycji do kręgu podstawowych dyrektyw ideologicznych. Równocześnie jednak wielość indiańskich religii oraz ograniczony zasięg społecznego oddziaływania każdej z nich (grupa wyznawców) sprawiają, że tubylcze religie bronią wyłącznie tej spuścizny kulturowej, z której one same wyrastają. W związku z 'tym nie mogą one w zasadniczy sposób wpływać na przebieg procesu etnicznej konsolidacji Indian, choć ich pośredni. wkład jest niezaprzeczalny i istotny. Polega on na skutecznej obronie pryncypiów indiańskości (np. kolektywizmu jako zasady współżycia społecznego, modelu wielkiej rodziny jako podstawowej komórki społecznej, głębokiego uwewnętrznienia doświadczeń religijnych, sakra~ lizacji związków człowieka z przyrodą itp.), które stanowią ważny składnik kształtującej się panindiańskiej etniczności. Tak więc religie o tubylczym rodowodzie, broniąc lokalnego dziedzictwa kulturowego w istocie rzeczy pośrednio przygotowują również grunt pod etniczną konsolidację Indian, choć z pozoru większość z nich proces ten zdaje się opóźniać. Ze względu na skuteczną obronę indiańskości, jako specyficznego stylu życia tubylców, religie te sprzyjają procesowi włączania się Indian w główny nurt społeczeństwa amerykańskiego na podobnych warunkach, na jakich czyniły to np. etniczne grupy i zbiorowości imigrantów z Europy i Azji poprzez stworzenie kultur etnicznych w oparciu o tradycje krajów swego pochodzenia 10. Wśród czynników etnicznej konsolidacji Indian USA ważne miejsce zajmuje zjawisko społeczno-kulturowej marginalizacji, które stało się udziałem zarówno Indian zamieszkujących rezerwaty, jak i osiadłych w miastach, przy czym ci ostatni odczuli skutki jego działania w szczególnie dotkliwy sposób. Intensywne wojenne i powojenne migra10 SzczegółQwe rozwa&:ania na ten temat zob.: Posern-!Zieliń:ska, 1979. �Między asymiLacją a etnicznym odrodzeniem 47 cje ludności tubylczej z rezerwatów do wielkich ośrodków miejskich uczyniły z Indian swoistą grupę imigrantów wewnętrznych, przybywających z najbardziej zacofanych, wiejskich rejonów kraju do miejskich metropolii, w których los ich bardzo przypominał los imigrantów z Ameryki Łacińskiej czy Europy Środkowej i Ws~hodniej. Indianie opuścili swe wiejskie zaplecze jako przedstawiciele tzw. folk-group, w której stosunki międzyludzkie opierały się na kontaktach osobistych, a poszczególnych jej członków łączyły więzi emocjonalne. Tymczasem w nowych miejscach swego osiedlenia zetknęli się oni z miejskim społeczeństwem industrialnym, którego sprawne funkcjonowanie uzależnione jest głównie od współdziałania ze sobą ludzi obcych w imię łączących ich interesów. Miasta, mimo utworzenia w nich tubylczych gett, stały się terenem natężonych kontaktów interetnicznych i interkulturowych, w efekcie których Indianie poczęli ulegać coraz silniejszej amerykanizacji. Przekształcając się czy to w proletariat wielkoprzemysłowy, czy też w inteligencję, musieli zaakceptować obce im reguły organizacyjne społeczeństwa miejskiego. Zostali w ten sposób zobligowani do utożsamiania się z dwoma opozycyjnymi (folk-urban) systemami społecznymi, co pogłębiało ich marginalizację sprawiającą, że nie identyfikowali się w pełni z żadnym z nich. Zjawisko to wywołało poważne reperkusje psychiczne zarówno w życiu poszczególnych jednostek, jak i całych tubylczych zbiorowości miejskich. Rozdarci pomiędzy dwa światy wartości mieli do wyboru albo zamknięcie !Się w obrębie własnej grupy i jej systemu społeczno-kulturowego, skazując się na izolację społeczną, albo też czynne uczestnictwo w życiu obcego społeczeństwa. Z tą drugą jednak altE~rnatywą nieodłącznie związane było narastanie kompleksu niższości wobec społeczeństwa dominującego (miejskiego). Negatywna samoocena, jako skutek marginalizacji, wywołała wśród Indian zaJsadniczo dwa typy reakcji - albo lumpenproletaryzację i zasilanie przez nich marginesu społecznego 11, albo też chęć podniesienia statusu własnej grupy do standardów obowiązujących w społeczeństwie amerykańskim (miejskim). Zmiany w tym względzie nie były jednak łatwe do przeprowadzenia, 11 Ten typ Hlakcji lbył li [)Jada'l jeszcze j,est ItYlPOwy dwa: ,ty,oh I[)JdilaLl1,,krt;órzy za,S\i,kllirmiejosk.ie Qi)s,mry ubós1Jwa. WY'rwanJi re S1Weg<JroInriJCz€l~ środQwi!>!ro, lilie przy,gotowall1i do żyoia w wielkt1ch aigIomeracjaoh Iffii'ej~kidh, pOI'Z1bawienJi8'zemgu tuby.Iczyah da1Jsit)'ltU'cj,i społecznych li wy,z;wolenJi z ory.gorów s.polecmrej kJon'tro1i, u1egali tej ~31mej dezOl'galllli.-mcji tSq:>Oł€C7JIlej, j,aka 'z reguły s'taw,ala się UJdZliJałemiJrnigr3ll1!tów ·przylbył)"Ch do !almeryilmńskich miialsit Ż lll!ajrozrrnaliJtSlZyiClh wiejsikiiiCh rrejo. nów świa,ta. Przejawiała się ona w gwałtownym wzro,ście prrestępczości, al!koł1<>liźmie, l"OizpadZ'1errod1JiJny, ~tp. Zob.: Lealgtle ... 1971, 6. 39 - 43; BigOIly 197'1, s. 345 - 366; ThomalS 1974, s. 270 - 278. �MIROSŁA,w A f'OSERN -ZIELIŃSKA 48 trudności te pogłębiały jeszcze stereotypowo negatywne sądy białych Amerykanów o ludności tubylczej 12. Ten drugi typ zachowań był charakterystyczny dla młodego pokolenia Indian, które wzrastając w wielkich metropoliach miało o wiele większe szanse zdobycia wykształcenia średniego i wyższego niż ich rówieśnicy z rezerwatów. Zdobywając wysokie kwalifikacje zawodowe byli równocześnie z racji swego ;pochodzenia nieustannie narażeni na pejoratywne oceny społeczeństwa, w które pragnęli się włączyć. Doświadczając skutków tzw. rozbieżnoś,ciczynników statusu, właśnie ta grupa miejskich Indian "odkryła" ponownie - Jak już wspominaliśmy - tubylcze środowisko etniczne, które 'ostatecznie uznała za własne. Powrót ten został połączony z szeregiem zabiegów oczyszczających, których funkcję 'Pełniła wielkopłaszczyznowa, niezwykle ostra, często wręcz nie usprawiedliwiona krytyka zarówno samego społeczeństwa amerykań'Skiego, jak i jego kultury z jednej strony, a z drugiej - daleka idealizacja wa!<orówtubylczego społeczeństwa 13, opartego o więzi emocjonalne i kontakty osobiste, w efekcie czego uznano je za ucieleśnienie prawdziwie humanitarnych stosunków międzyludzkich oraz nosiciela najszczytniejszych ludzkich wartości i ideałów. Efektem tych poczynań było narodzenie się dumy z własnego pochodzenia oraz wysokiej oceny tubylczego dziedzictwa kulturowego 14, co znakomicie ułatwiało przezwyciężenie uczucia niższości Indian wobec społeczeństwa amerykańskiego i ułatwiło w latach 60-tych polityczną aktywizację tubylczej inteligencji, części wykwalifikowanego proletariatu i przywódców środowisk rezerwatowych. Ludzie ci, określani powszechnie mianem "Nowych Indian", powołali do życia szereg ponadplemiennych organizacji, które ze względu na zasięg swego oddziaływania stały się bardzo dogodnym kanałem szerokiego kolportowania "nacjonalistycznych" programów formułowanych przez indiańskich ideologów-aktywistów. Wspierane spektakularnymi akcjami walki oprawa Indian (n'P. inwazja Alcatraz w 1964 r., fish-yns na terenie stanu Washington, zorganizowanie karawany tzw. "Szlakiem Złamanych Traktatów", zakończonej okupacją gmachu BIA w Waszyngtonie w 1972 r., okU!pacja Wour~ded Knee w Południowej Dakocie w 1973 r. itp.) trafiały do rzesz tubylców, budząc wśród nich lub ewidentnie wzmacniając świadomość ich ,etnicznej odrębności i kształtując CI 12 13 s. Por. fa'Zy malI1gllnaliza'cji :ualIl'ald!:uowa.nepr':uez Wri,ght 10974, ,s, 96 - 103. Z<l.'cho'wait1i'a:te rpoJtwierdwją uogóLnienia .wwaTlte w 'pracy MaJcW1Sk~ego 1975, 450 - 457. 14 Niektórzy mdi,ańlSlcy id1lteil.elctiUlaJIiŚci i Iprzywódcy polJiityCZll1Ii ogłoszą n~wet, że war:tości i1ndLa'ńSlk'iej,kJulJtury, a 1P!':uooewszy:s,tk,Lm or,gaillli2lacji ,slpoleczmej, mogą być atra1kcyjne ;róWll1i€ż d:ia rpoq.dstałY'Oh Amffi"Y'kaillów: Por.: Delol"iia 1970, s. 222 - 238. �Między asymilacją a etnicznym odrodzeniem 49 poczucie panindiańskiej soHdarności nawet wówczas, gdy poszczególne akty protestu spotykały się z ostrą dezaprobatą \części Indian. Bardzo ważną funkcję w procesie konsolidacji Indian pełnią tubylcze wydawnictwa (książki, czasopisma i druki ulotne) oraz własnymi siłami organizowane na terenie wielkomiejskich gett ośrodki kultury indiańskiej, a także zakładane przy uniwersytetach przez tubylczych studentów kluby indiańskie. Ins'tytucje te, szerząc :informacje z zakresu historii północnoamerykańskich Indian, ich rodzimej kultury oraz dziejów stosunków interetnicznych, wzmacniają wśród sporej części Indian, głównie młodzieży, nastroje antyamerykańskie, sprzyjające krystalizacji poczucia przynależności do panindiańskiej wspólnoty. Proces etnicznej konsolidacji Indian nie jest zakończony i trwa nadal. Stopień jego zaawansowania uzależniony jest od takich czynników, jak klasowo-warstwowa dyferencjacja Indian, poziom ich wykształcenia, aktywność polityczna, miejsce osiedlenia, typy powiązań z zewnętrznym światem nieindiańskim itp. W związku z tym nie we wszystkich środowiskach tubylczych wykształciła się panindiańska świadomość etniczna, nie wszędzie osiągnęła ona refleksyjny poziom rozwoju. Istnieją bowiem jeszcze grupy Indian, które identyfikują się wyłącznie na podstawie kryteriów lokalno-plemiennych, posiadając bardzo nikłe informacje o innych społecznościach tubylczych żyjących z dala od ich najbliższego sąsiedztwa. Przedstawicieli tego typu grup cechuje z reguły izolacja terytorialna i społeczna, wywołana przez brak kwalifikacji zawodowych połączony często z analfabetyzmem i podeszłym wiekiem (Kupferer 1970: 143 - 159; Deloria 1970: 267 - 268). Czynniki te uniemożliwiają nawiązanie szerszych kontaktów ze światem zewnętrznym, pozostawiając takich osobników, lub tez całe ich grupy, poza nurtem procesu konsolidacyjnego. Przeciwległy biegun rozwoju panindiańskiej świadomości etnicznej reprezentują aktywiści współczesnych ruchów emancypacyjnych, którzy swą działalnością ideologiczną oraz codzienną praktyką społeczną .i polityką wkraczają często już na grunt indiańskiego nacjonalizmu. Znakomicie zorientowani w prawno-ustrojowych zasadach amerykańskiego życia społeczno-politycznego, próbują wykorżystać je w celu skuteczniejszej walki o prawa Indian do samostanowienia i kulturowej nie zalt~żności. Nie przeszkadza im to wszakże w werbalnym potępieniu cywilizacji amerykańskiej i negatywnym przeciw'stawianiu jej indiań'skim wartościom, zachowaniom i normom moralnym jako wyznacznikom ethnicity ludności autochtonicznej. Pragnąc uwolnić Indian od stygmatu pariasów w pluralistycznym społeczeństwie amerykańskim, poszukują oni gorączkowo zadowalających rozwiązań dylematu zaspokojenia potrzeb społecznych i duchowych z jednej strony, a z drugiej - za4 "Lud" - tom 63 �50 . MIROSŁAWA POSERN-.zI:ELIŃSKA dośćuczynienia wymogom życia w kraju wysoce zindustrializowanym i zurbanizowanym (Steiner 1968: 124 - 135; Deloria 1970: 239 - 261; Burnette and Koster 1974). Wart~ jednak podkreślić, że nawet indiańska elita intelektualna i polityczna traktuje często swą działalność umacniającą świadomość panindiańską czysto instrumentalnie, jako posunięcia podyktowane regułami nowoczesnej strategii walki w obronie tubylczych interesów. W mniejszym natomiast zakresie kieruje 'się ona otwarcie hasłami etnicznej konsolidacji Indian, które tylko sporadycznie pojawiają się w formie explicite formułowanych programów. Jednak obiektywne fakty, takie, jak: każdorazowe zaangażowanie się przedstawicieli najrozmaitszych plemion w tubylcze akty protestu zorganizowane niekiedy w obronie interesów lokalnej grupy Indian, międzyplemienna wymiana doświadczeń politycznych, uczestnictwo w ponadplemiennych organizacjach społecznych i kulturalnych, czytelnictwo indiańskich czasopism "narodowych" obok lokalnych (plemiennych) gazet, tworzenie się amalgamatu kultury etnicznej z elementów o bardzo zróżnicowanej proweniencji plemiennej itd., dowodzą coraz powszechniejszego kształtowania się wśród tubylczej ludności USA nowych, panindiańskich więzi etnicznych przy równoczesnym zachowaniu przez nią świadomości trybalistycznej. *** Asymilacyjna polityka USA wobec Indian, jako integralna część całej etnicznej polityki tego państwa, ulegała w ciągu dziejów przeobrażeniom, na które coraz żywiej i świadomiej reagowały tubylcze społeczności. Z biegiem lat wypracowały one duży zestaw metod samoobrony. Zmagania te przyczyniły się do wzrostu świadomości etnicznej, co sprzyjało powojennej politycznej aktywizacji Indian. U źródeł tego pl'ocesu tkwią z całą pewnością wojenne i powojenne migracje ludności tubylczej z rezerwatów do miast, które przełamały jej dotychczasową izolację terytorialną i społeczną. Migracje te umożliwiały Indianom z jednej strony szerszy niż dotychczas dostęp do edukacji, z drugiej do szczegółowego poznania istoty i form walki związków zawodowych oraz szeregu innych ruchów społecznych rozwijających swą działalność w wielkich miastach USA. W tych warunkach getta miejskich Indian stały się środowiskiem sprzyjającym radykalizacji poglądów i metod działania. W procesie tym dużą rolę odegrała obserwacja i ocena strategii walki z dyskryminacją rasową poszczególnych ugrupowań ruchu murzyńskiego. Z kolei rozbudzenie zainteresowań indiańlskiej młodzieży własnym dziedzictwem kulturowym nastąpiło w dużej mierze ~od wpływem z jednej strony ru- �Między asymilacją a etnicznym 51 odrodzeniem chów kontestacyjnych, ostro krytykujących amerykańską cywilizację i wysuwających propozycje młodzieżowej kontrkultury, a z drugiej strony - pod wpływem haseł rozwijającego się wówczas białego ruchu etnicznego, który podkreślał konieczność utrzymywania więzi amerykańskich etników z tradycjami krajów swego pochodzenia. Ze śledzenia ideologii i metod działania wszystkich tych ruchów oraz z wewnętrznego rozwoju samych społeczności tubylczych zrodził się radykalizm indiański drugiej połowy lat 60-tych, zorientowany na obronę własnej specyfiki kulturowej i odrębności rasowo-etnicznej oraz na przywrócenie tubylczej ludności USA autonomii politycznej i ekonomicznej. Współczesne emancypacyjne dążenia Indian są bardzo zróżnicowane zarówno co do stawianych sobie celów, jak i podejmowanych sposobów ich realizacji. Sytuacja ta wynika przede wszystkim z rozbieżności ideologicznych, które zawarte są pomiędzy realistycznymi ocenami aktualnego i przyszłego miejsca Indian w społeczeństwie amerykańskim, a utopijną wizją fizycznego uwolnienia się Indian od obecności jakichkolwiek obcych żywiołów etniczno-rasowych. Wszystkie nurty emancypacyjnego ruchu Indian, bez względu na ich ideologiczną orientację, mają ogromne zasługi w opóźnianiu procesu asymilacji poprzez budzenie zainteresowań indiańskim dziedzictwem kulturowym, likwidację poczucia niższości wobec społeczeństwa amerykańskiego, wyjaśnianie przyczyn nie równoprawnej sytuacji ludności tubylczej we współczesnej strukturze USA i prowadzenie nowoczesnej walki o zmianę tej sytuacji. Mimo to stopniowa amerykanizacja Indian i ich integracja ze społeczeństwem amerykańskim jest zjawiskiem zachodzącym obiektywnie i niezależnie od natężenia realizmu czy demagogii w indiańskich programach dalszego rozwoju własnych społeczności. Bezsprzeczną zasługą tych koncepcji jest natomiast wydatne przyspieszenie etnicznej konsolidacji Indian, dzięki której włączają się oni w główny nurt społeczeństwa amerykańskiego jako grupa etników o tubylczym rodowodzie. BIBLIOGRAFIA Assorodobraj N. 1967 Rola niej, historii w narodzinach świadomości narodowej w Afryce "Studia Socjologiczne", nr 1 (24). Bahr H., B. A. Chadwick and R. C. Day (eds.) 1972 Native 4· Americans today: sociological perspectives, New York. Zachod- �52 MIROSŁAWA Berkhofer POSEIRN -ZIELIŃSKA R.F., Jr. 1965 SalvaNon rican Bigony B. A. 1974 Native and Indian the Americans migrants: savage. the An Detroit, ethnic Immigrants studies reader, and Chlebowczyk J. 1975 Procesy pitalizmu and migrants: ethnic the groups, Detroit Knee, narodotwórcze we schyłku XVIlI [w:] ethnic Har.bmall1 D. W. experience. Ethnic voL la, nr 2, 3, 4, Detr<Jiit, New York Indian to Indian' American: "AmeoriClaltV All1ltilirOlPO!ogislt", vol. 70: (od Ame- Ethnic American the Hupa, and Hall'tman [w:] experience. "Jol\lJnna.l of UniveiJ1sity Studies", s. la - 28. Burnette R. and J. Koster 1974 The road to Wounded Bushnell J. H. 1968 From missions D. W. (,cd.), Immigrants and stud·ies reader, "Journal vol. la, no 2, 3, 4, Detroit, s. 345 - 366. in Detroit od' University Sltudies", Bilge B. 1974 Toward a theoryof ethnicity (ed.), of protestant analysis 1787 - 1862, <'blm.w.). response, w?chodniej do the 'S. Europie początków changing identity of dobie ka- 1108 - 1116. Srodkowej XX w.), w Wa[1sz:awa-KraJków. Deloria V., J1'. 1970 Custer died for your sins. An Indian manifesto, New York. 1974 Behind the trail of broken treaties. An Indian declaration of independence, New York. 1976 Organizaciones nacionales de indiDs norteamericanos, "AJmerica Indigell1'a", vol. 36: 775 - 7'89, no. 4. Fey H. E. and D'A. McNickle 1970 Indians and other Americans. Two ways of life meet, New York-Evanstoll1. Frisch J.A. 1970 TribaUsm among the St. Regis Mohawks: a search for self-identity, "Anthropolo§iCla", vol. 12: 207 -219. General Allotment Act (Dawes Act) ". 1969 General Allotment Act (Dawes Act) of February 8, 1887 (24 Stat. L., 338), [w:] Spicer E. H., A short history of the Indians of the United States, New YOII"k:200 - 204. Gessner R. 1931 Massacre. A Survey of Today's American Indian, New York. Gordon M. M. 1970 Assimilation in American life. The role of race, religion and national origins, New York. Gunther E. 1950 The westward movement of some Plains traits, ",Almerican AnJthropologi!slt", vol.52: 174 - 180. Higham J. 1973 Strangers in the land. Pattern Of American nativism 1860 - 1925, New Yo<rk. Howard J. H. 1955 Pan-Indian 215 - 220. culture of Oklahoma, "The Scien:tific Monthly", November: �Między a etnicznym asymilacją 53 odrodzeniem Josephy A. M., Jr. 1972 Red power. Kupferer The 1970 The isoLated eastern The Amer,ican Landy American Indians fight for New Y\OI'1k. freedom, H. J. (w:) !Lev'IDe S. allld Ba};ti!mo.re: 143 - 1~9. Cherokee, Indian today, N. O. uUJr,ie (eds.), D. 1958 Tuscarora tribalism and nationaL "EthnohiJSItoiI'y", identity, vol. 5: 250- - 286, no 3. League of Women Voters 1971 Indians of Minnesota (ed.) St. Pa'ul. in Minnesota, Lurie N. O. 1970 Historical rican Malewski today, A. 1975 O zastosowaniach nauk Mathur [w:] LevLne S. <:Ind N. O. Lume (eds.), The AmeBalHmQre: 49 - 81. Background, Indian społecznych. teorii [w:] Malewsik,i A., O nowy W,al'sZJawa: 325 - 466. zachowania, Pisma zebrane, kształt M. E. F. third-generation movements: toward a universaL modeL, "Ourrent. AnthI'olpo'1ogy", vo-l. 16: 457 - 461, ino 3. Merriam L. C. and Associates 1969 The probLem of Indian administration: report on a survey made at the request of the HonourabLe Hubert Work, Secretary of the Interior, The'? Brookings Institution, Baltimore 1928, [w:] Spicer E. H., A short history of (,he Indians of the United States, New Yoiftk: 243 - 246 (oprzOOT.ukfra.g-' men,tów). Newcomb W. W., J1'. 1955 A note on Cherokee-DeLaware pan-indianism, "Am€'fLoan A'l'ltth:ropolog;ist", vol. 57: 1041 - 1045. 1956 The culture and accuLturation of the Delaware Indians, "Museum of An~ thropology, University (Jf Miehigan, Anthropolo!§ical Pa'pers",' vol. 10, Ann A rbo.r. 1975 On Nez D.M, 1968 New way, old way, [w:) SteiJner S., The new Indians, New YOlf'k: 131. Nowiek.a E. 1975 Więź ponadpLemienna wśród M. M. [ed.], Ameryka Posern-Zielińska M. 1979 Na,!Jiv-er,el:igi,onsaoo gia Poloni'a", vol. 5 Posern-Zieliński Ameryki Studia, Północnej, Warszawa: (w:) Drozdowski 142 - 171. 'othnidty of Amerilican Indian-s in the USA, "Etmolodruku). (w A. 1978 Ethnicity, the Indian Północna. ethnic example culture of Polonia and folk tradition coLlectivities in in the the USA), American society (on "EJt,ooologia Polana", vol. 4. Pratt R. H. of mingling Indians with Whites, [ipiI1zedruk z:] Official of the Nineteenth AnnuaL Conference of Charities and Correction, 1892: 46 - 59, [w:) Pmd1la F. P. (eel.), Americanizing the American Indians. Writings by the "Friends at the Indian", 1880 - 1900, C<:Imbilldge: 1'973 The advantages Report 260 - 271. �54 MIROSŁAWA Prucha F.P. 1973 Introduction, Writings [w:] PI'ucha by the "Friends Rhqdes W. 1952 Acculturation POSERN -ZIELIŃSKA F. P. Ced.), Americanizing the American of the Indian", 1880 - 1900, Cambridge: Indians. 1 - 10. American music, [w:] Tax S. (00.), Acculturation "P,pooeedill1~ all1.d Selected Pa'P~rs of the XXIXth IIl1t,ernaiti<JiIlaJlOongDe8'S 'Of Aimer,1ca:niSl1A<;·", OhiiJc:ago:127 - 132. Spicer E. H. 1969 A short history of the Indians of the United States, New York. Steiner S. 1968 The new Indians, New York . .szacki J. 1971 Tradycja. Przegląd problematyki, War.sZJawa. Thomas R. K. 1970 Pan-Indianism, [w:] Levine S. amd N. O. Lurie (eds.), The American Indian today, BaJtimwe: 128 - 140. 1974 Colonialism: domestic and foreign, [w:] Hartman D. W. (ed.), Immigrants in the and in North Americas, migrants: the Detroit ethnic experience. Ethnic studies reader, "JoUl1l1al ()[ UnJ.'V~it.y Studies", vol. 10, no 2, 3, 4: 270 - 278. Tyler S. L. 1973 A history of Indian policy, WlflJShilll,gton,D. C. Wax M.L. 1971 Indian Americans: unity and diversity, Ell1:gleWQ'ooCliffs. \\ihite R. A. 1974 Value themes Of the native American tribalistic movement among the South Dakota Sioux, "OUJrrenlt AnJthropolQgy", VIOL 15: 284 - 289, no 3. Wiatr J.J. 1969 Naród i państwo, Wm'sZlawa. "'itt S. H. 1970 Nationalistic trends among American Indians, [w:] Le'Vilne S. all1.d N. O. Lurie (eds.), The American Indian today, Ba1oUmore: 93 - 127. Wright R. H. 1974 Urban marginality: stages in the process of leaving a personal World, [w:] HlatrUmall1D. W. (00.), Immigrants and migrants: the Detroit ethnic experience. Ethnic studies reader, "Journail Oli Ull1iversi,ty Studies", vol. 10, 1l1'O 2, 3, 4, Detrodt: 90 - 105. MIROSŁAWA SOME POSERN-ZIELIŃSKA FROM ASSIMILATION TO ETHNIC REVIVAL. PROBLEMS OF AMERICANIZATION OF AMERICAiN IN THE UNITED STATES INDIANS (S um ma r y) This arbi,cle is q,ealing with the changes in the ,Indian (policy of the USA, at :the tbaoc:kgT'OUiIld ,of ,e1ohnli'C ipOI~iJcyatgainst aU other 'n<JiIl-An,g1o •..S\axQIl1groups of imrn'i,graroion ooigilll. These probI.erms were analysed :iIll khe OOIl1tes'tof ·three main �Między asymilacją a etnicznym odrodzeniem 55 Amoocan ,theories of 'asromi'l'a'tiiJon: Afnglo-lOO!llfulnmfuty, a me1tlilIllg!pOt and culbuTal pluralrism. They determined ethnic !policy of the USA in certain historical periods, the integral part of whkh was also the Indian rprui'cy. Next Indian defence reaction against Americanization influences wa's discussed. The main emphasis was !put of descri:bing the essential forms of Indlian organlizationsa1ctiivli:ty, 't'rea'ting valfiety a:nd chalrlgea1biJlity (lf vTienta~ioltllS 1f€lPres1eltl1tJOO by the-m {[Irom ,J)1"OOJss'iJmli,ha'bive to anitiaISJ3Ii1mi1hat1mne) as the iillldlica100lI"s. ;of pubJilic f'ee1lings and views 'PelI"VadillllgIndian 'CIQlffiiffi'Uil1'itiels. The la,st part vf the alrtiele walS devotedto the analysis of a pQS1itiOl!lof Almerican lndualllS in the Ameri1can s<J>eiety, whikh is, '00 the one \hand, the !resultant of long'la:stlilng a'S's~l!l1ila,ttion IpI'leslSlU're aJnd, on 1Jhe olthelI"hand,a effoot of defence of theilr 'OWlllsooia1land ou.lbulTa,]indiV1idiutaMy. A pT10cess od' ,graduail tJranisd'onmati,OI!l of Indliams into ·one o.f many ethnk 'Segments ofplurali:sHc American society and their incorporativn into its malin strea1m as ethnics (lf native origin was shown here. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3b04440cb96df67af99d07e07e18c1a4.pdf 6ba82047082ee6fe0866af1bbc3cb7d2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2016 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Subject The topic of the resource mit - aspekt psychologiczny etnopsychologia mit - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1871 Title A name given to the resource Między gnozą a niedouczeniem / LUD 2001 t.85 Description An account of the resource LUD 2001 t.85, s.305-312 Creator An entity primarily responsible for making the resource Buliński, Tarzycjusz ; Kairski, Mariusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 85, 2001 MIĘDZY GNOZĄ A NIEDOUCZENIEM. O "PSYCHOLOGII MITU" ANDRZEJA PANKALLP Obcy (Biali, Nieindianie) nic nie wiedzą. (...) Nie widzą tego, co w głębi (w środku). Nie widzą, bo nie umieją patrzeć. Elias Lucitante2 l przyłożyłem do tego serce moje, abym poznał mądrość. szaleństwo i głupotę: Alem doznał, iż to też jest utrapienie ducha. Eklezjasta 1.17 Od czasów tzw. zwrotu lingwistycznego w humanistyce "kłusownictwo intelektualne" poczęło zataczać coraz szersze kręgi, aż wreszcie doczekało się pełnego uznania i nikogo nie dziwi dziś fakt pisania prac poruszających się na pograniczu różnych dyscyplin. Jednym z takich obszarów pogranicza jest dziedzina leżąca pomiędzy antropologią kulturową a psychologią, która należy chyba do najtrudniejszych obszarów badawczych w naukach społecznych i, jak pokazuje historia myśli etnologicznej, jest nader podatna na uproszczenia. A ponieważ sytuuje się ona w granicach naszych zainteresowań teorią kultury pierwotnej, z tym większą uwagą powitaliśmy ukazanie się książki Andrzeja PankalIi, która odważnie, by nie rzec buńczucznie, wkracza na ów "zaminowany" teren i podejmuje zagadnienie pograniczne właśnie: temat mitu. Niestety, nie obyło się bez ofiar. W niniejszym tekście chcielibyśmy pokrótce przedstawić naszą opinię o rzeczonej pozycji i uzasadnić, dlaczego próba ta zakończyła się niepowodzeniem. Praca stawia sobie za cel połączenie psychologicznych i kulturowych ujęć nader szeroko rozumianego mitu w ramach subdyscypliny nazywanej w książI Tekst dotyczy książki Andrzeja Pankałłi pl. Psychologia mitu. Kultury tradycyjne a współczesność, Warszawa Eneteia, 2000, ss. 171. Autor jest psychologiem zajmującym się historią myśli psychologicznej, dorobkiem Jungowskim (współredaktor "Albo Albo") oraz etnopsychologią. Swoje pasje etnologiczne realizował w trakcie podróży do Indian meksykańskich (Lacandon) oraz ekwadorskich (Kofan. Siona). 2 Szaman Kofanów z osady Santa Rosa de Sucumbios, depo Putumayo, Kolumbia, pażdziernik 1981. �306 ce etnopsychologią. Autor zatem stara się: 1) najpierw zrekonstruować obecność kategorii mitu w rozlegle pojmowanej psychologii; 2) następnie zarysować perspektywę psychologiczno-kulturową jego ujęcia; 3) by w końcu spenetrować możliwości zastosowania tejże perspektywy do badań mitu w konkretnej społeczności (Indianie Kofan). Program słuszny i ambitny i jemu też Pankalla deklaruje podporządkowanie struktury pierwszej części książki (Psychologia mitu). Natomiast składająca się z kilku esejów partia druga (Ku/tury tradycyjne a współczesność) ma najprawdopodobniej stanowić uzupełnienie problematyki poruszanej w jądrze pracy. Myśl przewodnia książki zamyka się w tezie mówiącej, iż mit jest zjawiskiem wielopłaszczyznowym i badający go psycholog winien "skupić się na jednym, psychologicznym wymiarze mitu, jednak ze świadomością istnienia pozostałych wymiarów oraz interakcji między nimi" (s. 30). Podstawę teoretyczną tego poglądu autor znajduje w Popperowskim podziale rzeczywistości na trzy światy (obiekty fizyczne, stany psychiczne, byty abstrakcyjne) oraz w perspektywie antyredukcjonizmu ontologicznego, występującego przeciwko stosowaniu w badaniach nad kulturą indywidualizmu metodologicznego, psychologizmu i naturalizmu. Deklaruje więc omijanie pułapek, które zazwyczaj stawały się smutnym udziałem psychologii nowożytnej, biorącej się za wyjaśnianie zjawisk kulturowych. Tyle tytułem wstępu. Realizacja jednak nie tyle odbiega od założeń, co raczej się z nimi rozmija. Nasze poważne wątpliwości Psychologia mitu wzbudza na kilku płaszczyznach: 1) wiedzy będącej udziałem Andrzeja PankalIi, którą dzieli się z czytelnikiem, 2) sposobu jej pozyskiwania, 3) strony etycznej całego przedsięwzięcia, 4) poziomu samego wykonania. l. Zacznijmy od kwestii merytorycznych. Na wstępie warto chyba sobie zadać pytanie, dlaczego autor wybrał głównie kulturę Indian Kofan jako "materię", na której prezentuje swe etnopsychologiczne tezy. Jedynym bezpośrednim wskazaniem jest stwierdzenie: "powodem, dla którego tak szczegółowo przedstawiliśmy charakterystykę tej grupy (to jest Kofanów) oraz rytuał yage, jest niemożność odseparowania zjawiska mitu od osoby szamana, świętej dla Kofanów rośliny yage i samego rytuału" (s. 84). Pięknie - tylko, że to w sumie dość banalne i oczywiste kryterium spełnia w Ameryce Południowej co najmniej 300 innych indiańskich ludów, jeśli tylko Banisteriopsis caapi, czyliyage zastąpimy czterema innymi halucogennymi roślinami czy grzybami, tak powszechnymi na tym kontynencie (Lophophora williamsii, Datura mete/oides, Salvia divinorum i wiele innych). Może więc wybór Kofanów podyktowany był względami czysto praktycznymi: po prostu Pankalla dysponował własnym, obszernym materiałem empirycznym dobrze ilustrującym problemy psychologii mitu? Kierunek takiego rozumowania sugeruje informacja o badaniach autora (s. 79). Problem jednak w tym, że zgromadzone przez Pankallę w czasie wyprawy dane z zakresu etnopsychologii Kofanów nijak przekładają się na opisy �307 i interpretacje przedstawione w książce, albowiem zdecydowana większość materiału odnoszącego się do mitologii i rytuałów yage w kulturze Kofan, to po prostu mniej lub bardziej zgrabnie dobrane wyimki z pracy M. Califano i J. A. Gonzalo (1995), zresztą wcale nie najważniejszej w bibliografii dotyczącej tego ludu. Niezrozumiałe dla nas pozostaje także to, dlaczego w przypisie dotyczącym mitologii Kofanów przywołana jest praca Alby Moya (1997), będąca zbiorem niewielkich, popularnonaukowych esejów o poszczególnych ludach indiańskich Ekwadoru, gdzie mitologii Kofanów poświęcono ledwie półtorej strony ogólnikowego tekstu. Tak więc pytanie "dlaczego Kofanowie?" pozostaje bez odpowiedzi. Mamy też zastrzeżenia innego rodzaju: prezentowane przez A. Pankallę poglądy J. M. Fericglii (1997), których używa jako teoretycznego zaplecza dla kofańskiego materiału empirycznego, odnoszą się do zupełnie innego ludu zamieszkującego Amazonię ekwadorską: Indian Shuar (zob. też Fericgla 1994), ludu o całkowicie odmiennej kulturze! Trzeba wiele odwagi, by owe odmienne rzeczywistości tak bezrefleksyjnie połączyć. Całkowite zdziwienie wzbudza jednak sposób potraktowania przez autora dzieła S. S. Robinsona (1979, 1996), które odnosi się bezpośrednio do zagadnień mitów i rytuałów Kofanów i jest wynikiem wielomiesięcznych, intensywnych, zweryfikowanych po latach badań terenowych. Dzieło, które wymagałoby rzetelnej analizy i krytyki, w omawianej książce występuje w postaci mocno szczątkowej, przy czym w jednym przypadku przytaczany fragment nie istnieje na wskazanej stronie (cytat ze strony 120, Robinson 1979) w drugim jest mocno konfabulowany (s. 153, tamże). W etnologicznej literaturze przedmiotu obecnej w Psychologii mitu widać przerażająco rozległe luki. O żałośnie ubogiej bibliografii dotyczącej Kofanów już pisaliśmy, przyjrzyjmy się teraz merytorycznej oprawie problemów teoretycznych. Wedle autora w kompleksie zagadnień dotyczących mitów, rytuałów, snów oraz używania halucynogenów przez Indian Ameryki Południowej istnieją tylko, serwowane w sosie prawdy obiektywnej, opracowania i pomysły Fericglii. Dalej nie ma już nic. Trzydziestoletni dorobek antropologii nagle gdzieś zniknął, rozpłynął się we mgle. Brak jakichkolwiek odniesień do klasycznych już prac (G. Baer, P. Furst, M. Hamer), czy choćby cienia prezentacji i refleksji nad współczesnymi zmaganiami z problematyką (W. Kracke, E. Langdon, G. Reichel-Dolmatoft); nie ma nic, po prostu czarna dziura. Z kolei tak ogromną dziedzinę jak psychologia międzykulturowa Andrzej Pankalla zdaje się znać wyłącznie z podręcznika Triandisa i Lamberta (1980), który zresztą wypadałoby porównać z innymi pracami tego typu (Y. Barnouw, 1. Berry, R. Munroe). Jednak przy ferowaniu wyroków w zakresie uniwersaliów ludzkiego myślenia, sposobów odczuwania i zachowania wypadałoby przynajmniej zarysować własną perspektywę teoretyczną w tym względzie i odnieść ją do aktualnego stanu badań. Tymczasem nie uświadczymy w pracy ani nawiązań do szeroko rozumianej opcji Piagetowskiej (P. Dasen, D. Price-Wil- �308 liams), ani do badaczy testujących koncepcję Wygotskiego (M. Cole, J. Lave). Oczywiście, każdy ma prawo do wyboru opcji teoretycznej - pod warunkiem jego przekonującego uzasadnienia - i stąd też jakoś wytłumaczyć można jeszcze nieobecność powyższych prac. Jak jednak wyjaśnić brak pozycji omawiających międzykulturowe badania przeprowadzane w paradygmacie przywoływanego w książce "wczesnego" Jeromego Brunera, który aż się prosi o porównanie z reprezentowaną przez autora Popperowską wizją działania ludzkiego umysłu? Nie będziemy już tutaj rozpatrywać niewytłumaczalnych braków w zakresie antropologicznych dyskusji nad badaniem myślenia w społecznościach nie-nowożytnych, których recepcję Pankalla zakończył chyba wraz z pobieżną lekturą Levi-Straussa. Gdzie opcja antropologii symbolicznej (Y. Turner, C. Geertz)? Gdzie intelektualiści współcześni (1. Goody, R. Horton, D. Sperber) lub kognitywiści nowocześnie pojmowani (P. Boyer)? A są to zarzuty odnoszące się tylko do jednej z trzech powyższych dziedzin, tj. myślenia - obszaru emocji i zachowania w ogóle nie rozpatrujemy. Warto odnotować także, iż Psychologia mitu wprowadza nowe zwyczaje do polskiego piśmiennictwa naukowego, traktując pismo TAWACIN (dawniej organ Polskiego Towarzystwa Przyjaciół Indian) jako źródło bibliograficzne. Jeden z autorów niniejszego tekstu jest członkiem zespołu redakcyjnego TAWACINU i jest mu miło, że także naukowcy sięgają po ,jego" pismo. Niemniej jednak jest to kwartalnik dla młodzieży stawiający sobie za cel prezentację niestereotypowej wiedzy o tubylczych ludach obu Ameryk i traktowanie go jako głównego źródła do badań postaw aksjologicznych, hm, z całym szacunkiem - to chyba jednak lekka przesada. Ciekawe też, dlaczego w przypadku rozdziału Wstęp do psychologii Lacandonów znajduje się tylko jeden (słownie jeden) przypis odnoszący się do ... ni mniej, ni więcej Levy Bruhla! Wprawdzie na okładce książki widnieje informacja, że A. Pankalla współorganizował "wyprawę" do Meksyku (Indianie Lacandoni), lecz w świetle powyższych trudności w zidentyfikowaniu autorskiego "materiału kofańskiego", pozostawmy sprawę "materiału lacandońskiego" w świętym spokoju. 2. Patrząc na omawianą pracę od strony sposobu pozyskiwania wiedzy, nie możemy się oprzeć wrażeniu, że sytuuje się ona bardziej po stronie szeroko rozumianej gnozy niźli nauki, a zatem opowiada się za takim modelem poznania rzeczywistości, w którym dotarcie do "prawdy" odbywa się na drodze bezpośredniego, autentycznego doświadczenia istoty zjawiska. Ta droga łącząca interpretacyjnie rozum z wiarą tym się choćby różni od naukowej, że nie podlega intersubiektywnej sprawdzalności, jest na wskroś jednostkowa. Myśl przewodnia tego wątku delikatnie przewijająca się zwłaszcza przez eseje części drugiej sugeruje czytelnikowi, iż "twarda naukowość" w rodzaju psychologii poznawczej nie oddaje całej prawdy o człowieku, że "nauki miękkie" takie jak etnologia oferują nam wprawdzie o wiele bardziej ulotne metody dotarcia do sedna, ale dzięki temu pozwalają na powiedzenie, jak się rzeczy mają napraw- �309 dę. Nie znajdujemy innego rozsądnego wytłumaczenia ferowanych przez autora sądów tyczących się konkretnych społeczności etnicznych lub też zjawisk kulturowych. Skąd na przykład Andrzej Pankalla czerpie wnioski o uniwersalnych postawach społecznych wobec ludzi upośledzonych (s. 110)? Na jakiej podstawie uznaje, że mistyfikacja zwana kulturą Tasadajów przekazuje jednak prawdę o pierwotnych koncepcjach duszy (s. 141)? Pytania można mnożyć. Dogmatyzm, gnoza czy niedouczenie? Wizja rzeczywistości przepajająca Psychologię mitu oparta na specyficznym mariażu ontologii Popperowskiej i myśli Jungowskiej funkcjonuje w pracy jako pewnik, a nie hipoteza i nikt nie ma zamiaru jej sprawdzać. Bo czyż można w ramach dyskursu nauk społecznych poważnie traktować takie stwierdzenia odnoszące się do kulturoznawczego wątku twórczości Freuda jak: "zarzuty natury metodologicznej i merytorycznej niekonieczne muszą świadczyć na jego niekorzyść. Metodologiczne niedociągnięcia teorii Freuda mogą być pretekstem do odebrania jego antropologicznej twórczości w nowy sposób, tj. jako próbę stworzenia gatunku literackiego o nazwie «baśń naukowa», (która) jest inspirująca poznawczo" (s. 106)? Azaliż naprawdę Hermes Trismegistos? Wszystkie dyscypliny naukowe, a w tym etnologia i psychologia, wymagają jednak rzetelnych badań empirycznych lub też zwykłej konfrontacji z aktualnym stanem wiedzy uobecnionym w literaturze. W tym świetle wnioski proponowane przez autora rytmicznie zataczają się od banalności do niezgody ze współczesną antropologią kulturową. 3. Kwestią łączącą się z gnostyckim rozumieniem wiedzy jest wymiar moralny całego przedsięwzięcia. Warto o tym wspomnieć, bo dotykamy tu ważnej naszym zdaniem sfery etyki zawodowej. Chodzi nam tu o dwie sprawy: rozmijanie się z prawdą oraz manipulowanie czytelnikiem. Oto cytat ze strony 79: "Porządek kulturowy Indian Kofan z Amazonii Ekwadorskiej badany był w ramach kierowanej przez autora książki etnopsychologicznej wyprawy naukowej «KOFAN 98». Program naukowy wyprawy został napisany pod kierunkiem prof. Aleksandra Posem-Zielińskiego i dr. Mariusza Kairskiego z Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu. (...) Projekt badawczy pracy pt.: «Psycho-kulturowy wymiar mitu. Badania terenowe wśród Indian Kofan» został zaakceptowany przez Komitet Badań Naukowych w ramach grantu nr lHOIFOI416". Spieszymy donieść, że żadna z wymienionych tu osób nie kierowała pracami nad projektem badawczym zatytułowanym "Psycho-kulturowy wymiar mitu". I co dalej? - zapyta zniecierpliwiony czytelnik. Dalej jest tak, jak w znanym dowcipie: nie na placu Czerwonym tylko Maneżowym, nie szynkę, tylko rowery, nie dają, tylko kradną. Andrzej Pankalla nie był kierownikiem etnopsychologicznej wyprawy naukowej "KOFAN 98", lecz "tylko" członkiem wyprawy antropologicznej "KOFAN 98" , której celem był opis i analiza aktualnej sytuacji etno-kulturowej ludu Kofan. Kierownikiem wyprawy była mgr Alicja Pasek, �310 doktorantka w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM w Poznaniu, i to jej projekt, zatytułowany "Aktualna sytuacja etno-kulturowa Kofanów ekwadorskich", był przygotowywany pod kierunkiem prof. Aleksandra Posem-Zielińskiego i dra Mariusza Kairskiego (IEiAK UAM). Ewentualny podprojekt o charakterze etnopsychologicznym (który oczywiście mógł być realizowany podczas antropologicznej wyprawy "KOFAN 98") nigdy nie zmaterializował się na terenie Instytutu Etnologii w postaci zapełnionych kartek papieru. W związku z tym siłą rzeczy nie mógł być "napisany pod kierunkiem", konsultowany, oceniony pozytywnie czy negatywnie. Po prostu nie zaistniał. To pierwsza sprawa, która ociera się o kwestie etyczne. Druga dotyczy zgoła nienaukowej postawy, jaką prezentuje Pankalla w swoim dziele. Chodzi nam tutaj o takie manipulowanie czytelnikiem, aby miał on wrażenie, że autor dotknął głębiej indiańskiej rzeczywistości, głębiej niż pierwszy lepszy turysta, jakich zresztą pełno w kofańskich wioskach. Są to oczywiście drobiazgi, ale dość znamienne - wiele bowiem mówią o autorze jako badaczu. Jako przykład weźmy fotografie dołączone do pracy. A. Pankalla pisze, że "integralną częścią rozdziału są zdjęcia i mapki" (s. 79) dokumentujące życie rytualne Kofanów. Taka zapowiedź każe nam oczekiwać przyzwoitej fotografii etnograficznej. Cóż jednak znajdujemy? Otóż dostajemy 14 zdjęć, wśród których pięć to obrazy indiańskich chałup (w tym dwa z nich to ten sam budynek, tyle że sfotografowany z dwóch stron), sześć to etapy zbierania oraz przygotowywanie halucynogennego wywaru z rośliny yage (zrywanie pnączy, kociołek z gotującym się wywarem). I gdzie tu obraz rytuału? Zostały jeszcze trzy zdjęcia. Na jednym autor spoczywa samotnie w hamaku, a podpis głosi, że znajdujemy się we wnętrzu chaty rytualnej, gdzie A. Pankalla odpoczywa przed rytuałem yage (sugerując, że weźmie udział w rytuale). Dwa dalsze tak samo w żaden sposób nie oddają kofańskich rzeczonych obrzędów: autor stoi na nich obok wyprostowanych na baczność, odświętnie ubranych Indian Kofan. I co dalej?raz jeszcze zapyta czytelnik. I to wszystko - raz jeszcze odpowiadamy. Sugerowanie czytelnikowi, że będąc Tam, doświadczyło się czegoś Prawdziwego, czego nie da się przekazać w języku nauki i można jedynie przedstawić otoczenie, w którym owo spotkanie nastąpiło, o taką właśnie postawę nam chodzi. Podobne techniki znajdujemy w literaturze bynajmniej nie naukowej, lecz podróżniczej i publicystycznej. Przykładów tego typu postępowania można znaleźć w książce znacznie więcej, ale nie o obrazowanie skrupulatności nam tutaj chodzi. I jeszcze dwa "drobiazgi" w etycznej materii. Na jakiej podstawie autor zestawia swoje prace wespół z Levi-Straussem czy Cassirerem w podstawowej literaturze przedmiotu tyczącej myślenia mitycznego (s. 123)? I wreszcie, czy praktykowanie autokanibalizmu (umieszczanie w bibliografii swojej książki własnych pozycji, będących w istocie rozdziałami tej właśnie książki) jest doprawdy właściwym postępowaniem? Z dwojga złego wolimy jednak zjadanie wrogów. �311 4. Na koniec popatrzymy na Psychologię mitu od strony wykonawczej, przyjrzyjmy sięjej metodologii oraz formalnej kompozycji tekstu. Nasze wątpliwości wzbudzają tu trzy kwestie. Po pierwsze, niepomiernie zadziwia nas brak definicji podstawowych dla pracy kategorii poznawczych, tj. "mitu" i "kultury tradycyjnej/kultury pierwotnej". O ile w przypadku tej pierwszej Pankalla przytacza tylko szereg cudzych rozstrzygnięć, za żadnym się wprost nie opowiadając, to w kwestii drugiego pojęcia brakuje choćby napomknięcia o tym, czym taka kultura miałaby się charakteryzować, chociaż proponowane zestawienie na stronach 110-113 daje dość wstrząsające wyobrażenie (ludy Afryki, mieszkańcy Wysp Fidżi, społeczności starożytnej Sparty, Peru i Polinezji, Żydzi, Grecy, Rzymianie, społeczeństwa okresu Średniowiecza i Reformacji, bliżej nieokreślone chrześcijaństwo, Indianie Ameryki Północnej, Chińczycy, Arabowie, lud rosyjski, Olmekowie - kolejność autora). Co oznaczają w kontekście kultur pierwotnych pojęcia takie jak: "porządek kulturowy", "bóg", "duch", "skodyfikowany system mityczny", "system religijny", "mit eksplikatywny", "mit deskryptywny"? Czyżby unikanie zdefiniowania podstawowych kategorii badawczych to świadoma strategia? Jeśli tak, to znajdujemy tutaj potwierdzenie naszej "gnostyckiej hipotezy", tj. rezygnację z precyzyjnego dookreślenia narzędzi poznawczych. Wolimy się nie zastanawiać, jaka jest odpowiedź przy drugim wariancie tego pytania. Krótko mówiąc, coś nieokreślonego (tj. mit) funkcjonuje w czymś nieokreślonym (tj. kulturach tradycyjnych). Taka praktyka jest dokładnym zaprzeczeniem reguł naukowego postępowania. Po drugie, część referująca humanistyczne poglądy na temat mitu przypomina raczej wypisy z literatury niźli rozwiązywanie problemów badawczych. Strona za stroną napotykamy kolejne ujęcia kategorii mitu, które przedstawiane są bez zaplecza macierzystych teorii, w ramach których zostały skonstruowane. Czytelnik nie obznajomiony z rzeczonymi koncepcjami narażony jest na ryzyko całkowitego niezrozumienia tekstu. Dodatkowo, fakt całkowitej nieobecności poglądów pokazujących słabe i mocne strony przytaczanych ujęć mitu buduje wrażenie, iż każdy z prezentowanych myślicieli w jakimś stopniu miał rację, co znowuż jest najzupełniej zgodne z ukrytym epistemologicznym nastawieniem pracy (jeśli oczywiście nasza "gnostycka hipoteza" ma sens). Po trzecie, układ formalny pracy wywołuje (przynajmniej u nas) młodzieńczą chęć dorównania Sherlockowi Holmesowi. Czy coś łączy dwie główne części książki prócz szeroko rozumianej tematyki "psychologia a kultura"? Wydaje się, że nie, lecz ciągle nie mamy pewności. Dlaczego tytuł i podtytuł książki rozmijają się ze sobą i określają dwie, nie przystające do siebie partie? Z jakiej przyczyny w polskojęzycznej pracy widnieje esej w języku angielskim (Lucien Levy Bruhl - Theory of Primitive Personality), a inny tematycznie jest jakby z innej książki (Intuicyjny wgląd a percepcja dziecięca)? I tak dalej, i tak dalej. �312 Podsumujmy całość. Jakie są główne grzechy tej książki? Po pierwsze, przedstawiona w niej perspektywa etnologiczna prawie w całości sytuuje się w obszarze wiedzy potocznej i niewiele ma wspólnego z rzeczywistymi dokonaniami antropologów. Po drugie, autor reprezentuje w niej, nieważne, świadomie czy nie, wiedzę gnostyczną przybraną w szaty obiektywizującej wiedzy naukowej. Po trzecie, sposób realizacji jest nie tyle przeciętny, co mierny. Po czwarte wreszcie, postawa etyczna Andrzeja Pankalli jako naukowca pozostawia wiele do życzenia. Naszym zdaniem w przypadku Psychologii mitu mariaż psychologii z antropologią kulturową zakończył się dotkliwą porażką. Rzecz jasna nie oznacza to, że nie potrafimy dostrzec obiecujących poznawczo perspektyw, jakie rysują się przed próbami łączenia tych dwóch dyscyplin w badaniach społeczności pierwotnych. Wprost przeciwnie, sądzimy, że jest to najlepsza droga na tym polu. Nie zgadzamy się jednak na wypaczanie stanu aktualnej wiedzy antropologicznej czynione pod płaszczykiem etnopsychologii. Niestety, praca Andrzeja Pankalli nie będzie przydatna ani dla psychologów, ani dla antropologów, a to chyba najsmutniejszy los, jaki książkę spotkać może. Jakakolwiek dalsza krytyka byłaby dowartościowaniem pracy tego wysiłku niewartej. Tarzycjusz Bu/iński, Mariusz Kairski BIBLIOGRAFIA Califano M., J. A. Gonzalo. Los A °i dei rio Aguarico. Mito y cosmovisión, Quito: Edicio1995 nes Abya Yala. Fericgla J. M. 1994 Jibaros. Los Cazadores de Sueńos, Diario de un antropólogo entre los Shuar. Experimentos con la Ayahuasca, Quito: Ediciones Abya Yala. Al tras luz de la ayahuasca. Antropologia cognitiva. consciencias alternati1997 vas y oniromancia, Quito: Ediciones Abya Yala. MoyaA. 1997 Ethnos. Atlas etnogrtifico del Ecuador. Quito: Proyecto EB!. Robinson S. S. 1979 Toward an Understanding of Kofan Shamanism, Ithaca: Latin American Studies Program, Dissertation Series, no. 74. 1996 Hacia una nueva comprensión del shamanismo Cofan, Quito: Ediciones Abya Yala. Triandis, H. c., Lambert W. W. 1980 Handbook of Cross-Cultural Psychology, Boston: Allyn and Bacon. / � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9218a22bb5e4b022d9d061b3b40bd902.pdf 81fc161b06a242fdd82f61386020203a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1664 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1539 Title A name given to the resource Między grupą etniczną a narodem / ETNOGRAFIA POLSKA 2000 t.44 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2000 t.44, s.39-62 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kabzińska, Iwona Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L I V : 2000, z. 1-2 P L ISSN 0071-1861 IWONA KABZIŃSKA Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa MIĘDZY GRUPĄ ETNICZNĄ A NARODEM 1. M O Z A I K A ETNICZNO-NARODOWOŚCIOWA. SPÓR O L I C Z B Y Przez długie powojenne lata państwa Europy Środkowo-Wschodniej należące do tzw. bloku wschodniego ukazywane były oficjalnie jako homogeniczne pod względem narodowościowym. Stojący na czele „bloku" Związek Radziecki przedstawiano jako kraj dążący w sposób bezkonfliktowy do budowy narodu, w którym kwestie etniczne zostałyby podporządkowane ideom klasowym, rewolu­ cyjnym (Brubaker 1998 ; Iwanow 1991; Matiunin 1993). Dane ukazujące prawdzi­ wy obraz sytuacji opatrzono klauzulą „ściśle tajne" i objęto zapisem cenzury. Punktem zwrotnym stała się gorbaczowowska „pieriestrojka". Rozpad Związku Radzieckiego wyznaczył cezurę w najnowszych dziejach świata. Dawne republiki radzieckie przekształciły się w odrębne państwa. Większość z nich można określić mianem „zorientowanych narodowo" (Brubaker 1998, s. 80-84 ; por. Babiński 1997, s. 10). Okazało się też, że zarówno bezkonfliktowe współżycie różnych narodowości, jak etniczna homogeniczność państw położonych na obszarze Europy Środkowo-Wschodniej to jedne z wielu współczesnych mitów. W najnowszych dziejach Polski za punkt zwrotny przyjmuje się 4 czerwca 1989 roku . W nowej sytuacji politycznej „Polska stała się krajem ewoluującym 1 2 3 1 Dziękuję prof. dr. hab. Zbigniewowi Jasiewiczowi za zwrócenie uwagi na tę pozycję. Brubaker wyjaśnia,iż wybrał termin 'państwa zorientowane narodowo', zamiast 'państwa narodowe', by wskazać, iż mowa jest o „dynamicznym stanowisku politycznym" lub „kategorii pozostających w relacjach, choć konkurujących ze sobą stanowisk", nie zaś o „statycznym warunku" (Brubaker 1998, s. 80). Podczas seminarium zorganizowanego 29 marca 2000 r. przez Instytut Krajów Rozwijających się UW, na którym prezentowałam tekst tego artykułu, S. Łodziński zwrócił uwagę na umowność daty 4 czerwca 1989 r. Jego zdaniem, ma ona znaczenie tylko dla ludności polskiej. Dla mniejszości niemieckiej zamieszkałej w Polsce przełomowym momentem było odprawienie pierwszego po wojnie nabożeństwa w jęz. niemieckim na górze św. Anny. Dla ludności ukraińskiej czy białoruskiej zasadnicze znaczenie ma natomiast uzyskanie niepodległości przez Ukrainę i Białoruś. Badania potwierdzają prawdziwość tej tezy w odniesieniu do niektórych członków grupy ukraińskiej (Babiński 1997, s. 112-116). Należy natomiast podkreślić, że Ukraina nie jest powszechnie postrze­ gana przez ludność ukraińską zamieszkałą w Polsce jako ojczyzna. Według Antoniny Kłoskowskiej (1996, s. 190-193) dla młodych intelektualistów ukraińskich ojczyzna ta ma wymiar regionalny. Są nią Bieszczady, wsie Białostocczyzny, Podlasie, Chełmszczyzna. Podobnie dla Białorusinów 2 3 �40 IWONA KABZIŃSKA w kierunku pluralistycznego społeczeństwa obywatelskiego, w którym każdy m.in. ma pełne prawo do kształtowania własnej tożsamości i zachowań narodowo-etnicznych" (Sadowski 1991, s. 6). Obecność przedstawicieli różnych mniejszości etnicznych i narodowych na terenie naszego kraju przestała być tematem-tabu. Jesienią 1989 r. powstała sejmowa Komisja do spraw Mniejszości Narodowych i Etnicznych. Sprawy mniejszości, którymi przez lata zajmowało się Ministerstwo Spraw Wewnętrznych znalazły się w gestii Ministerstwa Kultury i Sztuki. Zdaniem Ewy Michny (1995, s. 7), rezygnacja z nadzoru MSW nad grupami mniejszościo­ wymi była pierwszym krokiem w kierunku ich upodmiotowienia. Dziś wiadomo wprawdzie, że na obszarze dawnych państw tzw. bloku wschodniego zamieszkują reprezentanci różnych narodów czy grup etnicznych wciąż jednak trudno określić rzeczywistą wielkość poszczególnych zbiorowości. Oficjalne dane różnią się przy tym - czasem w znaczący sposób - od obliczeń dokonanych przez przedstawicieli mniejszości lub przez tzw. ośrodki niezależne. Tabela I . Mniejszości narodowe w Polsce (rok 1992) (w tys.) Według oceny \ЛТ11 P I С 7 Л Qf*1 l v i i i i cj a ¿u ыл mniejszości oficjalnej niezależnej Białorusini Ukraińcy Łemkowie Rosjanie Słowacy Czesi Niemcy Żydzi Litwini Cyganie (Romowie) Ormianie Tatarzy Grecy i Macedończycy 300 160-300 80 13 ? ? 700 10-15 30 25 15 4 ? 250-350 250-300 13-15 ? 10-15 5-10 350-500 8-10 15-25 25 ? 3 5 20O-230 200-220 50-60 10-13 20 2-3 300-350 15 20 25 8 3 5 Ogółem 1337-1482 934-1258 858-972 5 6 4 Źródło: Rzepliński 1993, s. 44 mieszkających w dawnym woj. białostockim podstawowe znaczenie identyfikacyjne ma region określany jako Białostocczyzna (Sadowski 1995, s. 174-177). Autor podkreśla, iż poprzez przy­ wiązania do Białostocczyzny, która „pozostaje najszerszym obszarem oswojonej ojczyzny", na­ stępuje przywiązanie do Polski jako ojczyzny ideologicznej (tamże, s. 177). Rzepliński wymienia tu Helsińską Fundację Praw Człowieka informując zarazem, że sporzą­ dzone przez nią szacunki oparte są głównie na raportach przygotowanych dla tej instytucji przez poszczególne mniejszości (Rzepliński 1993, s. 44; autor powołuje się na badania Hołuszki, s. 2). W takiej sytuacji nasuwa się pytanie o przyczyny rozbieżności między danymi ośrodków niezależ­ nych a danymi, jakimi operują poszczególne mniejszości. Ukraińcy przebywający na emigracji, przede wszystkim w Kanadzie, szacują wielkość tej grupy na 500 tys. (Łodziński, s. 4; za: Rzepliński 1993, s. 44). Niektórzy przedstawiciele władz niemieckich oceniają wielkość tej grupy na 1 min (Łodziń­ ski, s. 4; za: Rzepliński 1993, s. 44). 4 5 6 �41 MIĘDZY GRUPĄ ETNICZNĄ A N A R O D E M O różnicach tych informuje na przykład tabela zamieszczona w artykule Andrzeja Rzeplińskiego (1993, s. 44). Autor powołuje się na niepublikowane materiały M . Hołuszki i S. Łodzińskiego. Uwagę zwracają m.in. duże rozbież­ ności danych dotyczących Łemków, Czechów oraz Niemców. Na tym tle interesująca wydaje się zgodność liczb ukazujących wielkość grupy Romów. Prawdziwa mozaika narodowościowa występuje w dawnych republikach radzieckich. Na Litwie np. mieszkają przedstawiciele 109 narodowości (Kobeckajte 1993, s. 209). Na Białorusi ich liczba również przekracza 100. W jednym tylko obwodzie homelskim reprezentowane są 104 grupy narodowościowe i etniczne, przy czym - jak podaje Anatol Złotnikau (1992, s. 228-229) - nie­ które z nich liczą mniej niż 10 osób, zdarzają się nawet reprezentacje jedno­ osobowe. Najwięcej przedstawicieli mają na Białorusi Rosjanie (1342,1 tys.), następnie: Polacy (417,7 tys.), Ukraińcy (291 tys.) i Żydzi (111,9 tys.). Inne grupy liczą łącznie 84,5 tys. (Eberhardt 1992/93, s. 550). Są wśród nich m.in. Cyganie i Tatarzy Krymscy. Ogółem w 1989 r. liczba ludności Republiki wynosiła 10151, 8 tys., w tym 7 904,6 tys. (77,9%) Białorusinów. Warto, jak sądzę, zwrócić uwagę na wyniki spisu ludności przeprowadzo­ nego w Republice Białoruś w 1999 r. Wykazał on m.in. wzrost liczby osób deklarujących się jako Białorusini. W porównaniu z rokiem 1989, procent ten wzrósł z 77,9 do 81,2 przy jednoczesnym spadku liczby Rosjan, Ukraińców, Żydów i Polaków. W przypadku Rosjan spadek ten jest szczególnie widoczny (z 13,2% w 1989 r. do 11% w 1999). Procent ludności polskiej zmniejszył się z 4 , 1 % w 1989 r. do 3,9% w roku 1999 (Goliński 2000) . Na Ukrainie mniejszości stanowią 28% ludności (Czech 1993, s. 97). Trudno jednak (podobnie jak w innych krajach) o precyzyjne określenie wielkości poszczególnych grup. Zauważalne są także różnice danych, jakimi operują badacze. Z informacji podanych przez Michała Kirsenko (1993, s. 187) wynika пр., że obok 37400 tys. Ukraińców i 11400 tys. Rosjan na Ukrainie mieszkają Żydzi (486 tys.), Rumuni (460 tys.), Białorusini (440 tys.), Bułgarzy (234 tys.), Polacy (219 tys.), Węgrzy (163 tys.), Tatarzy (135 tys.), Grecy (99 tys.), Ormianie (54 tys.), Cyganie (48 tys.), Niemcy (44 tys.), Azerowie (37 tys.) i Gagauzi (32 tys.). Mirosław Czech (1993, s. 97) pisze natomiast ogólnie o ok. 11 min. Rosjan, ponad 400 tys. Żydów, ok. 400 tys. Białorusinów i ok. 250 tys. Polaków . Wymienia też Węgrów, Bułgarów, Rumunów, Greków, Tatarów Krymskich i Cyganów, nie podając jednak wielkości tych grup. M . Czech zwraca uwagę na proces rusyfikacji, w którego efekcie ponad 4 min Ukraińców nie uważa obecnie ukraińskiego za język ojczysty (Czech 1993, s. 97). Niewielka jest liczba 7 8 7 Wyniki ostatniego spisu ludności są kwestionowane m.in. przez działaczy Związku Polaków na Białorusi. Ich zdaniem, są one znacznie zaniżone. Liczba ludności polskiej sięga 10-12% mieszkańców Republiki, tj. 1-1,2 min (Goliński 2000). Podobnie kwestionowane były wyniki spisu przeprowadzonego w 1989 г., który wykazał obecność 417,7 tys. Polaków w BSRR. Według działaczy ZPB, liczba ta wynosiła 1-1,5 min. Skrajne szacunki mówiły nawet o 2,5 min Polaków na Białorusi (szerzej patrz: Kabzińska 1999, s. 28-31). Por. cytowane tu dane przytoczne przez M . Kirsenko dotyczące liczebności tej zbiorowości. 8 �42 IWONA KABZIŃSKA ukraińskich intelektualistów, a wiele osób, zwłaszcza pochodzących z małżeństw mieszanych, przyznaje się do narodowości rosyjskiej, liczy bowiem na przywileje, większe możliwości i perspektywy (Kirsenko 1993, s. 187). Na podstawie następujących faktów można - zdaniem tego autora - przyjąć, że liczba Rosjan na Ukrainie jest w rzeczywistości mniejsza niż wykazują oficjalne dane. 2. OD G R U P Y E T N I C Z N E J D O N A R O D U : ŁEMKOWIE, GÓRNOŚLĄZACY, P O L E S Z U C Y Oprócz nieoczekiwanego ujawnienia faktu obecności różnych grup mniej­ szościowych (mniejszości narodowych i etnicznych) w państwach Europy Środkowo-Wschodniej, będących szczególnym przedmiotem moje uwagi, u schyłku X X w. na tych terenach wystąpiło szereg innych zjawisk. Andrzej Sadowski (1991, s. 5) zalicza do nich przede wszystkim: „wzrost znaczenia idei narodowych, nawet wśród małych zbiorowości etnicznych, wzrost roli religii jako znaczącego czynnika określającego odrębności narodowo-etniczne oraz swoiste spotęgowanie problematyki religijno-narodowościowej na pograni­ czach". W tej części tekstu chciałabym skoncentrować się na pierwszym ze zjawisk wspomnianych przez A. Sadowskiego. Przykładem zbiorowości, w której w ostatnich latach bardzo wyraźnie doszły do głosu idee narodowe są Łemkowie (Rusini) . Zjawisko to wystąpiło we wszystkich państwach, w których zamieszkuje społeczność łemkowska: w Polsce, na Ukrainie, na Słowacji, w Czechach i na Węgrzech (Magosci 1992; por. Mihalasky 1998, s. 208-209, 220). W lutym 1990 r. w Użhorodzie po­ wstała pierwsza po I I wojnie światowej organizacja rusińska - Towarzystwo Rusinów Karpackich (z oddziałami na terenie całego Zakarpacia). Domaga się ono m.in. uznania Rusinów za odrębną narodowość i przywrócenia Rusi Zakarpackiej statusu autonomii (Magosci 1992, s. 103). Należy jednak pod­ kreślić, iż za uznaniem Łemków za „grupę etniczną zmierzającą do bycia narodem lub za odrębny naród" (Żurko 1997, s. 55) opowiada się tylko część tej zbiorowości. W Polsce jest ona reprezentowana przez Stowarzyszenie Łem­ ków, zarejestrowane 25 kwietnia 1989 г., z siedzibą w Legnicy (Michna 1995, s. 7; Żurko 1997, s. 55). Należą do niego głównie przedstawiciele młodej inte­ ligencji. Poszukują oni „alternatywnego samookreślenia narodowego", uważa9 9 Tradycyjnie Rusinami albo w miejscowej gwarze Ruśniakami nazywali się wschodniosłowiańscy mieszkańcy regionu Karpat. Jak podaje Marek Dziewierski (1997, s. 325-326) nazwa Łemkowie wywodzona jest od słowa 'łem' (tylko) charakterystycznego dla dialektu łemkowskiego/rusińskiego. Słowo to nie występuje w etnolektach grup sąsiednich. Nazwa ta została nadana Łemkom w połowie X I X w. Z czasem termin Łemkowie wszedł do nauki, literatury, został upowszechniony przez dziennikarzy, przyjął się też wśród samych Łemków/Rusinów. Paul Magosci (1992, s. 97, 101) informuje natomiast, iż na Ukrainie, w 1925 г., wszyscy Rusini karpaccy, niezależnie od identyfikacji, zostali uznani za Ukraińców. Po 1945 r. na Ukrainie i w Polsce oficjalnie zabroniono używania nazwy Rusini. Podobnie postąpiono w Czechosłowacji na początku 1950 r. �MIĘDZY GRUPĄ ETNICZNĄ A NARODEM 43 jąc się za „część narodu karpatoruskiego, czwartego obok Białorusinów, Rosjan i Ukraińców narodu wschodniosłowiańskiego" (Michna 1995, s. 52). Zwolennicy istnienia narodu łemkowskiego powołują się na fakt występowania odrębnego, literackiego języka łemkowskiego, funkcjonowanie łemkowskiego czasopiśmienni­ ctwa, jak też na bogactwo oryginalnej twórczości folklorystycznej (Żurko 1997, s. 53-54, 57-59). Odwołują się też do wspólnoty losów. Dramatyczną cezurą w dziejach Łemków jest wysiedlenie znacznej (ok. 30-35 tys.) grupy ludności łemkowskiej z ich „małej ojczyzny", tj. z miejscowości leżących na terenie Beskidu Niskiego i Sądeckiego, zwanych przez etnografów Łemkowszczyzną, w ramach tzw. akcji „Wisła" (28 kwietnia - lipiec 1947 r.) na Ziemie Zachodnie i Północne. Jednocześnie ok. 80 tys. Łemko-Rusinów przesiedlono na Ukrainę . Po 1956 r. cześć Łemków (ok. 10 tys.) powróciła z Ziem Zachodnich i Północ­ nych na rodzime tereny, większość z nich pozostała jednak w miejscu przesiedle­ nia (dane te podaję za: Mihalasky 1998, s. 210; por. Dziewierski 1997, s. 326-327; Michna 1995, s. 47-49). Narodowościowe dążenia Łemków przyjmowane są krytycznie, zwłaszcza przez osoby, które wywodzą się ze środowiska łemkowskiego, lecz uważają się za Ukraińców. Część z nich przyznaje się do wspólnych, rusińskich korzeni, traktując własną grupę pochodzenia jako odłam narodu ukraińskiego. W taki sam sposób Łemkowie są postrzegani przez ukraińskich etnografów i historyków (Dziewierski 1997, s. 325). „Opcję ukraińską" reprezentuje Zjednoczenie Łem­ ków, zarejestrowane 30 marca 1990 г., z siedzibą w Gorlicach. Jest ono wspierane przez Związek Ukraińców w Polsce (Michna 1995, s. 7; Żurko 1997, s. 60). Czynnikiem konsolidującym środowisko łemkowskie i ukraińskie w Polsce, „stwarzającym warunki do działalności narodowej", jest pamięć o krzywdach moralnych i materialnych doznanych w wyniku przesiedleń (Michna 1995, s. 51). Badacze zwracają uwagę na zróżnicowanie typów/opcji tożsamości występu­ jących wśród Łemków. Według Jerzego Żurko (1997, s. 54-55), można tu mówić o opcji propolskiej, ukraińskiej oraz łemkowskiej (i tylko łemkowskiej). Ponadto, istnieje liczna grupa Łemków charakteryzująca się „chwiejną postawą wobec tożsamości narodowej", „koniunkturaliści [natomiast] ukrywają swoją tożsamość, a deklarują się jako Polacy i tylko Polacy" (Żurko 1997, s. 55). Podobne typy autoidentyfikacji wyróżnia Ewa Michna (1995), powołując się na wyniki własnych badań przeprowadzonych na Łemkowszczyźnie. Jeden z nich określa ona mianem „Łemko-Ukraińców". Osoby reprezentujące ten typ uznają Łemków za część szerszej wspólnoty rusińskiej, nazywanej obecnie ukraińską i za regionalną grupę narodu ukraińskiego. Drugi typ autoidentyfikacji to „Łemko-Polacy". W grupie tej występuje więź typu państwowego, wynikająca z prze­ świadczenia, że „ludzi zamieszkujących jedno państwo łączy wspólnota intere­ sów". Trzecim typem są „Łemko-Rusini". „Ten typ identyfikacji wiąże się z przekonaniem, że Łemkowie są grupą odrębną od ukraińskiej pod względem 10 1 0 Według P. Magosci (1992, s. 101), w latach 1945-1946 na przesiedlenie na Ukrainę zdecy­ dowało się „dobrowolnie" ok. 200 tys. Łemków. �44 IWONA KABZIŃSKA 11 kultury i etnogenezy , że stanowią odrębny naród razem z Łemkami z terenów dzisiejszej Słowacji, Rusi Zakarpackiej i Wojwodiny" (por. Magosci 1992). Czwarty typ autoidentyfikacji został określony przez badaczkę mianem „Łemko". Reprezentujące go osoby „cechuje silne przywiązanie do wsi, jej mieszkańców, funkcjonującej tam kultury, rdzeniem której jest religia. «Lemkowie» często używają zamiennie dla określenia własnej tożsamości dawnej nazwy etnicznej Rusin". Nie towarzyszy jej jednak „złożona treść znaczeniowa", jak w przypadku „Łemko-Rusinów". Użycie określenia 'Rusin' jest w tym przypadku „typową świadomością nazwy" (Michna 1995, s. 79-83). Ewa Michna, podobnie jak inni badacze, zwraca uwagę na występujące wśród Łemków zróżnicowanie religijne. Podkreśla też, że w świadomości po­ tocznej obecne są podziały na proukraińskich grekokatolików i prawosław­ nych Łemko-Rusinów (Michna 1995, s. 62). Nie znajdują one - jak zwykle w przypadku stereotypów - potwierdzenia w rzeczywistości. Część Łemków należących do Kościoła Grekokatolickiego nie identyfikuje się bowiem z Ukraińcami (Dziewierski 1997, s. 331). Wśród 52 Łemków, którzy wzięli udział w badaniach przeprowadzonych przez Susyn Y . Mihalasky (1998, s. 211) połowa była wyznania prawosławnego, 38% należało do Kościoła Grekokatolickiego. Pojedyncze osoby deklarowały wyznanie rzymskokatolic­ kie (2%). W badanej grupie znaleźli się też zielonoświątkowcy (4%), ateiści (4%) i osoby deklarujące się ogólnie jako chrześcijanie (2%). Naszkicowane tu podziały łemkowskiej zbiorowości nie są zjawiskiem no­ wym. Prawie dwa wieki temu pojawiły się wśród ówczesnych Rusinów hasła rusofilskie i deklaracje zjednoczenia ludności rusińskiej pod berłem cara Rosji. W drugiej połowie X I X w. bardzo wyraźnie zaznaczyła się „opcja proukraińska", popierana - podobnie jak dziś - przez Kościół Grekokatolicki (Michna 1995, s. 33-59; Pactwa 1997, s. 330). Zdaniem Zbigniewa Kurczą (1997, s. 11-12), dzisiejsi Łemkowie podjęli wprawdzie działania świadczące o ich kulturowej odrębności, ich język nie jest też wyłącznie językiem „domowym", lecz funkcjonuje jako język literacki, istnieje ponadto „bogaty zespół [łemkowskich] wartości folklorystycznych", nasuwa się jednak pytanie, „czy wszystko to wystarcza do przedstawienia dowodu, że Łemkowie są narodem, choć dosyć szczególnym, bo nie posiadającym własnego państwa?" . Kurcz stwierdza też, że nikt dziś nie potrafi jednoznacznie i w spo­ sób przekonywujący rozstrzygnąć, kim są Łemkowie (tamże, s. 11). 12 1 1 Łemkowie uważający się za odrębny naród wschodniosłowiański wywodzą swą genezę od Białych Chorwatów, którzy w V I I w. zamieszkiwali górne dorzecze Wisły (Dziewierski 1997, s. 325). Szerzej na temat etnogenezy Łemków pisali m.in.: Kazimierz Dobrowolski (1938) i Roman Reinfuss (1990), patrz też Czajkowski (1999). Łemkowie nie mają wprawdzie własnego państwa, należy jednak przypomnieć, że w okresie międzywojennym podejmowane były próby uzyskania autonomii terytorialnej. W listopadzie 1918 r. na wschodnich terenach Łemkowszczyzny powstała Republika Komańczańska (przetrwała ona do stycznia 1919 г.). W grudniu 1918 r. powołano Rusińską Narodową Republikę Łemków (istniała ona przez 16 miesięcy). Podjęto także próbę utworzenia Republiki gładyszowskiej, której celem było przyłączenie Łemków do Wielkiej Rusi (Michna 1995; Magosci 1992, s. 98; Pactwa 1997). 1 2 �45 MIĘDZY GRUPĄ ETNICZNĄ A N A R O D E M Dla samych Łemków, jak wynika z badań S.Y. Mihalasky (1998, s. 212, 216), podstawowym kryterium identyfikacji jest pochodzenie, a także emoc­ jonalny stosunek do łemkowskiego dziedzictwa. Można czuć się Łemkiem nie znając języka łemkowskiego , nie mieszkając na historycznym terytorium Łemków, ani też nie wyznając „tradycyjnej religii Ł e m k ó w " i nie zawierając małżeństwa z członkiem własnej grupy . S.Y. Mihalasky doszła do wniosku, iż za Łemka może być uznana osoba, która w znacznym stopniu uległa asymilacji. Jednocześnie większość respondentów badaczki (67%) stwierdziła, że istnieją różnice między Łemkami i Ukraińcami, nie ma natomiast zasad­ niczych różnic między Łemkami i Rusinami. Poszczególne grupy były naj­ częściej postrzegane przez pryzmat stereotypów etnicznych. Ukraińcom np. przypisywano takie cechy jak: pracowitość, upór i skłonność do wywyższa­ nia się. Łemkowie są również pracowici, jednocześnie jednak cechuje ich spokój i łagodność. Szczególnie interesująca wydała mi się wypowiedź, której autor uznał Ukraińców za potężny naród, mający swoje miejsce w historii, Łemkowie natomiast określeni zostali jako grupa lekceważona, zapomniana i zbędna (Mihalasky 1998, s. 218-219). Przykładem grupy, w której w ostatnich latach doszły do głosu idee naro­ dowe są Górnoślązacy. Należy jednak podkreślić, że - podobnie jak w przy­ padku Łemków - „opcję narodową" deklaruje tylko część ludności rodzimej Górnego Śląska. Od początku problem uznania narodowości śląskiej podnoszony był przez dwie organizacje: Ruch Autonomii Śląska i Związek Górnośląski. Zdaniem Mariana G. Gerlicha (1996, s. 193), idea narodu śląskiego (istniejącego lub kształtującego się) nie jest zjawiskiem marginalnym. M a ona poparcie m.in. w „starych, homogenicznych osadach przyzakładowych". Zwolennicy narodu śląskiego odwołują się przede wszystkim do wspólnoty losów, odrębności kulturalnej, silnych więzi z regionem. Związek Górnośląski opowiada się za ideą Wielkiego Śląska, względnie regionu autonomicznego obejmującego hi­ storyczne tereny Górnego Śląska. Granice tego obszaru, wyznaczane przez działaczy Związku nie znajdują jednak uzasadnienia historycznego, ani kul­ turowego. Ruch Autonomii Śląska domaga się restytucji śląskiej autonomii, odwołując się do Ustawy Konstytucyjnej z 15 lipca 1920 г., zwłaszcza arty­ kułów 4 i 5, określających ustawodawcze i finansowe kompetencje Sejmu Śląskiego (Szczepański 1993, s. 209; por. Gerlich 1997, s. 9; na temat RAŚ patrz: Dziadul 2000; Geremek 2000; Kwaśniewski 1997). 24 czerwca 1997 r. Sąd Wojewódzki w Katowicach zarejestrował stowarzy­ szenie pod nazwą Związek Ludności Narodowości Śląskiej (grupą inicjatywną 13 14 15 1 3 W innym miejscu autorka wskazuje, iż język łemkowski i literatura w tym języku są bardzo ważnymi kryteriami łemkowskiej identyfikacji (Mihalasky 1998, s. 214-215). Jeden z respondentów stwierdził, że religią Łemków jest chrześcijaństwo obrządku wschod­ niego (Mihalasky 1998, s. 213). W taki sposób odpowiedziało 53% spośród 52 badanych osób. 35% udzieliło odpowiedzi przeczącej, 12% wybrało odpowiedź „trudno powiedzieć". 1 4 1 5 �46 IWONA KABZIŃSKA był Ruch Autonomii Śłąska). W uzasadnieniu podano, że wybór narodowości zależy od woli zainteresowanych osób. Liderzy Związku powoływali się na przykład Czech, gdzie podczas przeprowadzonego w 1991 r. spisu ludności uwzględniono kategorię „naród śląski" (Szczepański 1999, s. 172) . Decyzja Sądu Wojewódzkiego została zakwestionowana przez ówczesnego wojewodę katowickiego, który złożył odwołanie do Sądu Apelacyjnego. Procedurę reje­ stracyjną wstrzymano. 18 marca 1998 r. Sąd Najwyższy nie wyraził zgody na rejestrację Związku Ludności Narodowości Śląskiej. Sędziowie stwierdzili, iż naród śląski nie istnieje. W uzasadnieniu podano, że identyfikacja narodowa jest wprawdzie kwestią subiektywnej decyzji, należy jednak wybierać spo­ śród narodów już istniejących (Szczepański 1999, s. 171; por. Geremek 2000; Kwaśniewski 1997). Kwestia rejestracji ZLNŚ wywołała żywą dyskusję z udziałem naukowców. Jej przedmiotem było przede wszystkim istnienie bądź nieistnienie narodu śląskiego (Gerlich 1997; Kijonka 1997; Kwaśniewski 1997; na temat istnienia narodu śląskiego patrz też: Szmeja 1997, s. 108-109). Dzia­ łacze Związku Ludności Narodowości Śląskiej nie zrezygnowali ze swoich dążeń, zapowiadając odwołanie się do organizacji międzynarodowych, przede wszystkim do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (Geremek 2000; por. Kijonka 1997, s. 4). Zdaniem działaczy RAŚ, ważne jest to, iż Trybunał Europejski „nie odrzucił [ich] pozwu, ale zażądał od polskiego rządu wyjaś­ nienia powodów odmowy rejestracji" (Dziadul 2000, s. 30) . Podobnie jak w przypadku Łemków, wśród ludności rodzimej Górnego Śląska można wyróżnić różne typy identyfikacji. Z badań przeprowadzonych przez M . G . Gerlicha w drugiej połowie lat osiemdziesiątych i na początku lat dziewięćdziesiątych w wybranych miastach oraz w osadach i osiedlach przyza­ kładowych wynika, iż jedna trzecia osób (31% badanych) uważała się za Polaków o śląskim rodowodzie, 28% badanych identyfikowało się jako Górno­ ślązacy, 14% zadeklarowało się jako Ślązacy-Polacy lub „polskie Ślązoki", 11% - jako Ślązacy-Niemcy, 7% - jako Niemcy, wskazując jednocześnie na zauważalne w tej grupie efekty procesu polonizacji, 9% badanych okazało indyferentyzm w sprawach narodowych (Gerlich 1994a, s. 130-132). Badania przeprowadzone przez Eugeniusza Kłoska w ponad 20 miejscowoś­ ciach w okolicach Krapkowic wykazały, iż znaczna część badanych (32,1%) zadeklarowała się jako Ślązacy i tylko Ślązacy, 14,2% osób zadeklarowało się jako Ślązacy-Polacy, 13,3% - jako Ślązacy-Niemcy, 11,9% określiło siebie jako Polacy-Ślązacy, również 11,9% zadeklarowało tożsamość niemiecką. W tym przypadku, jak pisze Kłosek (1999, s. 247), istotne znaczenie miała niemiecka identyfikacja rodziców i dziadków ukształtowana przede wszystkim przez fakt 16 17 18 1 6 Jak podaje M.S. Szczepański (1999, s. 172), z możliwości deklarowania śląskiej opcji naro­ dowej skorzystało 44556 osób, tj. 0,5% obywateli. Dla porównania, polską opcję narodową zadeklarowały 59383 osoby, tj. 0,6% mieszkańców, a opcję niemiecką -48969 (0, 55%). Jak zauważył S. Łodziński, zasadnicze znaczenie ma w tym przypadku odpowiedź na pytanie, czy władza może odmówić rejestracji stowarzyszenia (informacja ustna). Autor przeprowadził 100 wywiadów i 218 ankiet (Kłosek 1999, s. 250, przyp. 14). 1 7 1 8 �MIĘDZY GRUPĄ ETNICZNĄ A NARODEM 47 Tabela II. Typy opcji tożsamościowych występujących na Górnym Śląsku (w procentach) Źródło i obszar objęty badaniami L.p. Typ opcji 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. Polacy Polacy o śląskim rodowódIzie „Polskie Ślązoki" G órn oślązacy/Ślązacy Polacy - Ślązacy Ślązacy - Polacy Ślązacy - Niemcy Niemcy - Ślązacy Niemcy Brak odpowiedzi Kłosek 1999 Gerlich 1994a (woj. katowickie) okolice Krapkowic 31,0 14,0 28,0 11,0 7,0 9,0 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 7,3 65,5 32.1 11,9 14.2 13.3 9,2 11,9 27,5 0,5 0,5 6,0 Kłosek 1995 L.py Typ opcji K P B S 1998 woj. katowickie okolice Lublińca wsie należące w okresie międzywojennym okolice Rybnika wsie należące w okresie międzywojennym do Niemiec do Polski do Niemiec do Polski 3,5 22,5 4,9 10,8 35,6 8,0 11,5 19,5 8,0 13,8 32,4 19,7 18,3 4,2 1,4 1,4 28,0 20,7 23,2 12,9 6,1 4,9 27,4 21,6 34,3 3,9 1,9 0 zamieszkania na terenach, które do czasu I I wojny światowej należały do Niemiec. 9,2% osób badanych przez E. Kłoska określiło się jako Niemcy-Ślązacy. Naj­ mniej liczną kategorię stanowili Polacy (7,3%) . Autor podkreśla, że uzyskane wyniki badań były podobne do tych, jakie stwierdzono wcześniej w innych rejonach Górnego Śląska (Kłosek 1999, s. 251). Tymczasem z badań prze­ prowadzonych w latach 1991-1993 przez tegoż autora wraz z grupą studentów w okolicach Lublińca i Rybnika wynika, że w niektórych przypadkach wystę­ powały znaczne różnice (Kłosek 1995, s. 132, 134; por. Tabela I I ) . Od przytoczonych tu danych, pochodzących z badań etnologicznych M . G . Gerlicha i E. Kłoska, znacznie różnią się wyniki badań przeprowadzo­ nych przez Katowicką Pracownię Badań Społecznych w 1998 r. na terenie dawnego województwa katowickiego. Wynika z nich, że 65,5% badanych -pytanych o identyfikację narodową - stwierdziło, iż czuje się Polakami, 27,5% odpowiedziało, iż uważa się za Ślązaków, 6% określiło się jako Niemcy, 19 20 Procentowe wyniki nie sumują się do 100. Zrealizowano 662 ankiety, w tym 298 w okolicach Lublińca i 364 w okolicach Rybnika. �48 IWONA KABZIŃSKA 0,5% podało identyfikację: Ślązak-Polak, 0,5% identyfikowało się jako Ślązak-Niemiec (Dziadul 2000, s. 30) . Według E. Kłoska (1993; 1999), największe znaczenie dla ukształtowania śląskiej identyfikacji regionalnej miało wychowanie w rodzinie, poczucie więzi z miejscem urodzenia i świadomość odmienności kulturowej, której najważ­ niejszym wyznacznikiem jest śląska gwara. Bardzo ważne są również: silne więzi emocjonalne z regionem, awans śląskości, podkreślanie odrębności kul­ turalnej ludności rodzimej Górnego Śląska i wyraźny na Górnym Śląsku antagonizm wobec „obcych" - przybyszy spoza Śląska, zwanych tu „krzaka­ m i " , „ptokami" albo „gorolami", w przeciwieństwie do śląskich „hanysów". Tożsamość mieszkańców Górnego Śląska budowana jest też na poczuciu „śląskiej krzywdy" (Gerlich 1994b; Kłosek 1999) . Z badań przeprowadzonych przez M . G . Gerlicha i E. Kłoska wynika, że na Górnym Śląsku wyraźnie wyróżnia się typ tożsamości regionalnej i regionalno-narodowej: „Polacy o śląskim rodowodzie", Górnoślązacy, „polskie Ślązoki", Ślązacy-Polacy, Polacy-Ślązacy, Ślązacy-Niemcy (por. Rzymełka 1995; Wanatowicz 1995; Bazielich, red., 1995) . Badania przeprowadzone przez KPBS w Katowicach wykazały natomiast, iż dominująca jest „opcja narodowa" (65,5% badanych). Wyprzedza ona znacznie „opcję regionalną" (27,5% odpowiedzi). Badania M . G . Gerlicha (1994a, s. 131) pozwalają ponadto mówić o indyferentyzmie pewnej części ludności Górnego Śląska (9% badanych mieszkańców dawnego woj. katowickiego) w sprawach narodowych. Autor przypomniał, że na indyferentyzm narodowy mieszkańców Górnego Śląska zwracali już uwagę XIX-wieczni badacze (np. ks. Emil Szramek), nie jest to więc zjawisko obce na tych terenach (tamże). Według M.S. Szczepańskiego (1999, s. 172), grupa osób bez identyfikacji narodowej nie przekracza 15% rodzimej zbiorowości Górnego Śląska. Nie podejmuję się oceny, czy jest to liczba znacząca, czy też stosunkowo niewielka. Bardzo ważny jest natomiast - moim zdaniem - fakt równoległego występowania w tej samej społeczności idei narodowych, jak też narodowego indyferentyzmu. Zjawisko to odnotowujemy w końcu X X stulecia, w czasach zapowiadanego zmierzchu państwa narodowego i narodu oraz próby budowania Europy regionów. Starania działaczy Ruchu Autonomii Śląska i Związku Górnośląskiego sygnalizują możliwość zmian w sferze tożsamości rodzimych mieszkańców Górnego Śląska. Zdaniem M.S. Szczepańskiego (1999, s. 172), „potencjalną klientelę ZLNŚ stanowić może grupa tych mieszkańców Górnego Śląska, którzy pytani o identyfikację narodową eksponują raczej przynależność do ojczyzny 21 22 23 2 1 Jan Dziadul, z którego artykułu zaczerpnęłam cytowane tu dane, nie podaje, na jakiej próbie ludności przeprowadzono badania. Porównaj przytoczone wcześniej informacje o jednoczącej roli poczucia krzywdy w przy­ padku ludności łemkowskiej i ukraińskiej. Podobne zjawisko nasilenia się identyfikacji regionalnej, a zarazem wyraźnego odcinania się od polskiej identyfikacji narodowej, można zaobserwować na Śląsku Opolskim (patrz: Kłoskowska 1996, s. 234-277; Śmiełowska 1999; Szmeja 1997). 2 2 2 3 �49 MIĘDZY GRUPĄ ETNICZNĄ A N A R O D E M prywatnej niż ideologicznej («Jo nie jest ani Polok, ani Niemiec. Jo jest Slonzok»; «Jestem przede wszystkim Slazakiem»; «Jestem wyłącznie Slazakiem»). «Przycumowanie do Polski - pisał Kazimierz Kutz - tak ważne w innych stronach kraju, na Górnym Śląsku było zawsze martwe jak lekcja łaciny»". Jak już wspomniałam, badania etnologiczne wykazały, iż osoby reprezen­ tujące typ tożsamości regionalnej stanowią na Górnym Śląsku grupę dominu­ jącą. Czas pokaże, czy istotnie dokona się zmiana tej „opcji" w identyfikację narodową (co z zapowiadanym zmierzchem narodu?). Czy będziemy świad­ kami powstania narodu śląskiego i czy zostanie on uznany przez społeczeń­ stwo polskie oraz społeczność europejską, a także przez badaczy, którzy do­ tychczas kwestionowali jego istnienie? Chciałabym wspomnieć o jeszcze jednej grupie, w której w ostatnich latach ujawniły się dążenia narodowe. Grupą tą są Poleszucy. Podobnie jak Łem­ kowie i Górnoślązacy, Poleszucy reprezentują ludność pogranicza, od wie­ ków poddaną oddziaływaniu silniejszych sąsiadów i narażoną na asymilację. W przypadku Łemków można mówić o wpływach rosyjskich, ukraińskich i polskich. Podobnie - w przypadku Poleszuków (trzeba tu jednak jeszcze dodać Białorusinów). Na Górnym Śląsku natomiast krzyżowały się wpływy polskie, niemieckie, czeskie, morawskie, austriackie. Należy podkreślić, iż tak samo jak w przypadku wspomnianych wcześniej grup, „opcja narodowa" reprezentowana jest przez część ludności Polesia, przede wszystkim mieszkań­ ców zachodnich obszarów tego regionu. Wielkość grupy popierającej dążenia do uznania Poleszuków za odrębny naród trudno ustalić. W 1988 r. powstała organizacja „Polissie", wspierana początkowo przez Białoruski Front Narodowy. Przywódcy „Polissia" domagali się uznania Po­ leszuków za odrębny naród, wysuwali hasła autonomii. Kwestionowano sło­ wiańskie pochodzenie Poleszuków wywodząc ich etnogenezę od Jaćwingów; nazwa Polesie miała być zastąpiona Jatwiezią. Niektórzy działacze opowiadali się natomiast za połączeniem Polesia z Ukrainą (Kokluchin 1995, s. 121; Kozłów 1993, s. 94). Kwestia odrębności narodowej Poleszuków (podobnie jak omawiany wcześniej problem istnienia narodowości śląskiej) wzbudziła żywą dyskusję z udziałem naukowców. Znamienny był przy tym związek stanowisk z narodowością dyskutantów. Badacze białoruscy, reprezentujący Białoruską Akademię Nauk, Ministerstwo Kultury, Ministerstwo Oświaty, Narodowe Centrum Naukowo-Oświatowe im. F. Skaryny - nawiązując m.in. do badań W. Ignatowskiego i R. Szyrmy - w zdecydowanej większości uznali, że różnice kulturowe i językowe nie pozwalają traktować rdzennej ludności Polesia jako odrębnego narodu. Jest ona częścią narodu białoruskiego i „nie odróżnia się świadomie od Białorusinów" (Kokluchin 1995, s. 120) . Uczeni ukraińscy dowodzili natomiast, że zachodni Poleszucy przynależą do narodu ukraińskiego, są jego częścią, m.in. z uwagi na podobieństwo językowe. Powoływano się tu na 24 2 4 Wydaje mi się, że należałoby mówić raczej o braku różnic w świadomości (lub: pod względem świadomości) Poleszuków i Białorusinów. �50 IWONA KABZIŃSKA badania M . Downar-Zapolskiego, D . Szendryka, J.F. Karskiego. Naukowcy rosyjscy również nie przyznali Poleszukom prawa do nazywania się narodem. Odmówiono go również Łemkom, Hucułom, Pińczukom, zaliczając zarazem do grupy narodów Iżorców, Liwów i Setu. Kryteria tych podziałów nie zostały sprecyzowane (Matiunin 1993, s. 28). Wśród zwolenników istnienia narodu poleszuckiego wyróżnił się mieszkający na Białorusi badacz Gieorgij Antoniuk. Wypowiadając się na łamach poleskiego pisma „Zbudinnie", nazwał on badaczy związanych ze wspomnianymi instytucjami białoruskimi mianem „reprezentan­ tów wielkobiałoruskich sił nacjonalistycznych". Porównał ich także do zwolen­ ników koncepcji tzw. zapadnorusimu , którzy negowali prawo Białorusinów do narodowej odrębności wbrew oczywistym faktom, takim jak istnienie specyfiki językowej, obyczajowej i kulturowej (Kokluchin 1995, s. 120). Działalność organizacji „Polissie" trwała kilka lat. Nie znajdując trwałego poparcia czołowych partii Białorusi, jej liderzy zdecydowali się połączyć działal­ ność polityczną, pozbawioną jednak haseł narodowo-autonomicznych, z busi­ nessem (Kozłów 1993, s. 94). Czy wraz z tą zmianą problem istnienia narodo­ wości poleskiej przestał być przedmiotem dyskusji? Podstawową kwestią wydaje się przy tym nie tylko odrębność językowa czy - szerzej - kulturowa Poleszuków, lecz określenie występujących wśród nich typów tożsamości, a także rodzajów więzi. Czy występują tu więzi o charakterze narodowym? Czy dominującą opcją jest - podobnie jak np. w przypadku Górnoślązaków - opcja regionalna, czy tożsamość państwowa, obywatelska, a może - lokalna? Na podstawie odpowiedzi udzielonej w 1993 r. jednemu z białoruskich etnografów, na pytanie o tożsamość narodową Poleszuków, przez repre­ zentanta tej zbiorowości, należącego do starszego pokolenia, można przede wszystkim wnioskować o zmienności identyfikacji ludności w zależności od narodowej identyfikacji rządzących Polesiem, a także o jej odgórnym określa­ niu i kształtowaniu przez władze. Zapytany o przynależność narodową Pole­ szuków mężczyzna powiedział: „Tego też, synku, nie wiadomo. Przy carze mówiły, że ruskie, to były ruskimi; przyszły Polaki, to mówili, że my Polaki, to niech tam. Niemcy zapisały do Ukraińców, to były Ukraińcy. Teraz żyjemy w Białorusi, oni wiedzą lepiej.., aby życia nie zmieniały" (Kokluchin 1995, s. 346-347) . Pytanie „czy lud Polesia jest narodem białoruskim, ukraińskim czy też stanowi może tertium quid albo jakieś mixtum compositum ruthenese", i jakie kryteria o tym decydują stawiał Józef Obrębski (1936, s. 1). Wychodząc z za25 26 2 5 W tłumaczeniu błędnie określono tę ideę jako „zachodni rusyfizm". Nasuwa się skojarzenie z wynikami badań S. Ossowskiego, przeprowadzonych tuż po zakończeniu I I wojny światowej w tzw. Rejencji Opolskiej. Autor cytuje m.in. wypowiedź 70-letniej kobiety, mieszkającej w osadzie położonej o kilka kilometrów od Giełczyna, świadczącą o indyferentyzmie narodowym rozmówczyni. Powiedziała ona: „Niech my są Poloki, niech my są Niemce, niech my są Ruski, niech my są Pruski, zeby my tylko mogli pracować, zeby był spokój, zeby było co jeść, zeby był cukier dla dzieci" (Ossowski 1967, s. 274). Ossowski podkreśla jednak, iż wypowiedzi tej nie należy uważać za typową dla ludności badanych przez niego terenów. 2 6 �MIĘDZY GRUPĄ ETNICZNĄ A NARODEM 51 łożenia, że o identyfikacji narodowej decydują „nie te czy inne cechy językowe lub etnograficzne, lecz te przejawy życia narodowego, które wśród nich ist­ nieją i ich świadomość narodowa" Obrębski ustalił m.in., iż „ludzie Polesia - w swej przeważającej masie - nie są ani Ukraińcami, ani Białorusinami. Przestają [też] być Poleszukami. Stają się ludem bez ojczyzny" (Obrębski 1932, s. 2, 21). Mieszkańcy Polesia stanowią, zdaniem Obrębskiego, odrębną grupę etniczną, nie jest to jednak grupa jednolita. „Ludność rozróżnia tu [bowiem] najrozmaitsze grupy lokalne, które wyodrębnia na zasadzie drobnych różnic lokalnych w mowie, stroju, charakterze okolic i zwyczaju. [...] Zróżnicowania tu idą wprost od wsi do wsi i nieraz jedna wieś akcentuje bardzo wyraźnie odrębność sąsiedniej [...] Te wszystkie drobne odłamy nie są łączone w jakieś większe grupy [...] Są to typowe drobne odłamy ludowe, nieznacznie się róż­ nicujące między sobą, lecz nie poczuwające się do jakiejś wewnętrznej łącz­ ności między sobą w większej skali" (Obrębski 1936, s. 10-15). Z badań Obrębskiego wynikało również, że część ludności pogranicznych rejonów Polesia w ogóle nie identyfikowała się z Poleszukami. Także w głębi kraju zauważalna była masowa ucieczka od własnej kultury, niechęć do własnego kraju, języka. Wyjątek stanowił powiat kostopolski i sarneński (Obrębski 1936, s. 17-19). Nasuwa się pytanie, jaka część dzisiejszej ludności Polesia ma świadomość historyczno-etnograficznej odrębności regionu? Jaka część się z nim identyfi­ kuje (identyfikacja regionalna)? Jaki charakter mają więzi między jego miesz­ kańcami? Czy mimo niesprzyjających warunków politycznych w okresie powo­ jennym ukształtowała się tu więź regionalna i regionalna opcja tożsamościowa, czy też - być może - podobnie jak to miało miejsce w latach międzywojnia - większość mieszkańców Polesia uważa się za „tutejszych" lub może tylko deklaruje tego typu opcję nie wyjawiając swoich najgłębszych przekonań? 3. SPÓR O TERMINOLOGIĘ Wspomniane zjawisko ujawniania się idei narodowych w zbiorowościach określanych mianem grup etnicznych, w zbiorowościach, w których dominu­ jącym typem tożsamości jest tożsamość regionalna lub lokalna, może być niezwykle interesującym obszarem badań m.in. dla etnologów. Część z nich, wspólnie z socjologami i historykami, obserwuje też uważnie zachodzące współcześnie procesy z udziałem grup mniejszościowych, dokonujące się m.in. na terenie Europy Środkowo-Wschodniej. W etnologii, podobnie jak w innych naukach społecznych, zauważalna jest jednak zasadnicza rozbieżność stano­ wisk wobec ujmowania badanych zjawisk w określone kategorie i terminologii stosowanej do ich opisu. Myślę tu przede wszystkim o odmiennych koncep­ cjach posługiwania się kategorią 'grupa etniczna' i 'naród'. Część badaczy (m.in. G. Pełczyński, S. Szynkiewicz, A . Sadowski) operuje szeroko rozumianym terminem 'grupa etniczna', który obejmuje zarówno zbio­ rowości plemienne, grupy etnograficzne, grupy etniczne w wąskim rozumieniu �52 IWONA KABZIŃSKA (nie będące narodami, wyróżniane przez badaczy na podstawie obiektywnych cech kulturowych), jak i grupy o statusie narodu. W tym ujęciu można postawić znak równości między grupą etniczną i narodem. Ewa Nowicka (1989, s. 47) pisze, iż operowanie szeroko rozumianym pojęciem grupy etnicznej jest przydat­ ne w badaniach porównawczych. Pozwala bowiem na porównywanie w ramach jednej kategorii typologicznej różnych zbiorowości, np. Tatarów mieszkających w Polsce, Polaków na Zaolziu, Indian w USA, Łemków na terenie Polski i in. Moim zdaniem, należałoby dodać, że efektem stosowania szeroko rozumianego terminu 'grupa etniczna' powinna być rezygnacja z takich pojęć jak: 'tożsamość narodowa' (i zastąpienie jej 'tożsamością etniczną'), 'mniejszość narodowa' (powinno się ją zastąpić 'mniejszością etniczną'). W literaturze przedmiotu zauważalny jest jednak brak tego typu konsekwencji. Część badaczy (m.in. Z. Jasiewicz i G. Babiński) pozostaje przy rozróż­ nieniu grupy etnicznej - w węższym rozumieniu - i narodu. Obserwujemy zarazem odejście od posługiwania się terminem 'grupa etnograficzna'. Nie wypracowano też dotąd jednej, powszechnie przyjętej i obowiązującej definicji tych pojęć. Najczęściej grupa etniczna wyróżniana jest na podstawie nazwy, uczestnictwa w kulturze postrzeganej jako odmienna od innych, zamieszkiwa­ nia na określonym terytorium (etnicznym), wiary we wspólnotę pochodzenia i świadomości własnej odrębności (Szczepański 1997; Michna 1995, s. 15). Według Fredricka Bartha (1969), odrębność etniczna jest wyznaczana przez granice o charakterze symbolicznym, kulturowym. Proces konstruowania gra­ nic jest jednocześnie procesem kształtowania grupowej tożsamości, a więc formowania się relacji „my" - „oni", „swoi" - „obcy". Granice te są pojmo­ wane jako wyraz istniejącego obiektywnie zróżnicowania, podczas gdy naj­ częściej mamy do czynienia z różnicami określonymi subiektywnie przez członków danej grupy. W definicji narodu za wyróżnik przyjmuje się więzi krwi (wiara w pochodze­ nie od wspólnego przodka) oraz kształtujące się na ich podłożu więzi kulturowe i psychiczne. Wyróżnikiem narodu jest też często wspólny język, kultura, wartości duchowe, symboliczne, a także posiadanie wspólnego terytorium (państwa) i instytucji służących realizacji określonych celów (policja, sądownict­ wo). Niektórzy badacze podkreślają, iż kryterium językowe nie może być uważane za podstawowy wyróżnik narodu. Z jednej strony istnieją bowiem narody nie posiadające własnego, odrębnego języka (np. Szwajcarzy) , z drugiej zaś - istotny jest nie tyle fakt obecności odrębnego języka, ile jego funkcjonowa­ nie w życiu codziennym. Można tu powołać się na przykład Białorusinów, którzy wprawdzie posiadają własny język literacki, lecz w praktyce większość z nich posługuje się na co dzień językiem rosyjskim lub - w środowiskach wiejskich - gwarą. W referendum przeprowadzonym 14 maja 1995 r. tylko 12,7% osób identyfikujących się jako Białorusini wypowiedziało się przeciwko nadaniu statusu języka państwowego, oficjalnego, językowi rosyjskiemu (Jocelyn 1998, 27 2 7 Na ten temat pisze np. Adler 1993. �MIĘDZY GRUPĄ ETNICZNĄ A NARODEM 53 28 s. 74) . Według Jocelyna, powyższe fakty wskazują, iż nie można mówić 0 istnieniu narodu białoruskiego. Brak też etniczno-kulturowych kryteriów białoruskiej identyfikacji. Podstawowym wyznacznikiem tożsamości Białorusinów jest fakt zamieszkania na obszarze określonego państwa i poczucie więzi typu administracyjno-terytorialnego. Ich identyfikacja ma charakter polityczny, a dzi­ siejsza Białoruś jest spadkobierczynią BSRR, ściśle powiązanej ze Związkiem Radzieckim (Jocelyn 1998, s. 76, 81). Tego typu stwierdzenie jest z pewnością zbyt ogólne, polemika z nim wykracza jednak poza ramy tego artykułu. Grzegorz Babiński (1997, s. 14) przytacza „nienaukową, zdaje się bezimienną 1 raczej żartobliwą" definicję, według której „naród jest grupą ludzi połączonych wspólnym błędnym przekonaniem co do swoich przodków i wspólną niechęcią do swych sąsiadów". Zdaniem autora, z którym - jak sądzę - można się zgodzić, definicja ta jest „w pewnych aspektach dosyć trafna". Wskazuje bowiem na poczucie odrębności, charakterystyczne dla świadomości narodowej, i na tak często spotykaną obcość wobec innych narodów. Obcość nie musi oznaczać wrogości, cechuje ją natomiast poczucie inności, dystansu i niechęci (tamże). W literaturze funkcjonuje pojęcie państwa-narodu oraz narodu kulturo­ wego (szerzej patrz Adler 1993; Babiński 1997, s. 7-28; Kłoskowska 1996, s. 24-88; Penrose 1995; Żechowski 1997 i in.). Antonina Kłoskowska (1996, s. 24) podkreśla, że naród - w przeciwieństwie do państwa - „jest zbiorem społecznym o charakterze kulturowej wspólnoty". Ten sposób widzenia na­ rodu jest też najczęściej przyjmowany przez przedstawicieli nauk społecznych. Niektórzy badacze postulują, by zrezygnować z operowania terminem 'naród' w pracach naukowych. Należy do nich np. Walerij Tiszkow (1996), a także Sławoj Szynkiewicz (1996). Ten ostatni twierdzi m.in., iż słusznym wydaje się rezygnacja z terminów 'narodowość', 'naroď i 'mniejszość naro­ dowa' w znaczeniu etnicznym. W ich miejsce należy pozostawić 'grupę etniczną' i 'mniejszość etniczną' z zachowaniem utrwalonego już 'narodu', ale „tylko w dyskursie potocznym" (1996, s. 326-327). „Porzucimy w ten sposób - pisze Szynkiewicz - hierarchizację społeczeństwa nie licującą z ogól­ nym dążeniem do równania praw ludzkich" (tamże). Myślę, że pozostawienie 'narodu' jedynie „w dyskursie potocznym" nie zwolni nas od wyjaśnienia, jak należy rozumieć ten termin i od wskazania kryteriów wyróżniających grupę określaną tym mianem. Sławoj Szynkiewicz neguje także zasadność sztucznego -jego zdaniem - wyodrębniania mniejszości etnicznych i narodowych. Przeko­ nanie to uzasadnione zostało w następujący sposób: Jeśli przez mniejszość narodową rozumiemy „mniejszość w składzie narodu państwowego" to auto­ matycznie powinna ona objąć także mniejszość etniczną. Jeżeli zaś przez mniejszość narodową „rozumiemy również etniczną, tyle że «innego (wyższego) szczebla», to wracamy do dziewiętnastowiecznych koncepcji podziału na ludy 2 8 Autor przypomniał wyniki spisu z 1926 г., kiedy to 39,3% mieszkańców miast określiło się jako Białorusini, a tylko 20% spośród nich wskazało na białoruski jako język rodzimy. W 1989 r. natomiast 80, 22% osób identyfikujących się jako Białorusini podało jako rodzimy język białoruski. �54 IWONA KABZIŃSKA prymitywne, rozwinięte i cywilizowane, wyróżniamy stopnie zaawansowania grup ludzkich" (Szynkiewicz 1996, s. 326). Zdaniem niektórych badaczy, zasadniczym wyróżnikiem mniejszości naro­ dowej nie jest kryterium liczebności, lecz fakt posiadania „gdzieś w świecie" własnego państwa narodowego. Ważne jest tu więc kryterium historyczno-polityczne (por. Żechowski 1997, s. 40). Przyjmuje się też, że mniejszości narodowe mają swoich teoretyków i przywódców politycznych, tworzących lobby, domagających się praw przyznawanych tego typu grupom przez orga­ nizacje międzynarodowe. Mniejszości narodowe mogą się też odwoływać do swego państwa narodowego z prośbą o pomoc. Mniejszości etniczne nie otrzy­ mują tego rodzaju pomocy (Żechowski 1997, s. 35). Cytowany tu autor podkreśla, że wymienione przez niego cechy mniejszości mogą się wydawać trywialne, oddają jednak prawdziwy stan rzeczy (tamże). Nie będę tu zagłębiać się w rozważania nad istotą grupy etnicznej i narodu, ani też zajmować się definicją mniejszości narodowych i etnicznych. Pomijam tu także rozważania nad istotą etniczności i definicję tego zjawiska (na ten temat patrz: Babiński 1997; Banks 1996; Jenkins 1998; Jones 1998; Posern-Zieliński 1982 i in.). Zasadne wydaje się natomiast pytanie: W jaki sposób - rezygnując z terminu 'naród' - moglibyśmy opisać i wyjaśnić zjawisko ujawnienia się idei narodowych w małych zbiorowościach etnicznych, zilustrowane tu przykładem Łemków, Górnoślązaków i Poleszuków? Albo: W jaki sposób wytłumaczyli­ byśmy istotę konfliktu między identyfikacją kulturowo-etniczną i poczuciem przynależności do określonego narodu-gospodarza, często przeżywanego przez członków grup mniejszościowych (znakomicie na ten temat pisze Dirck H.J. Van Bekkum, 1999, odwołując się do przykładu przedstawiciela mniej­ szości tureckiej zamieszkałej na terenie Holandii). Czy odrzucenie terminu 'naroď i tylekroć ogłaszana przez różnych badaczy śmierć idei narodu nie są jednak przedwczesne? (por. Gellner 1987; Penrose 1995; Tofflerowie 2000). Wprawdzie w Europie intensywnie forsowana jest idea Europy regionów, jednocześnie jednak następuje integracja na poziomie istniejących państw na­ rodowych (Czarnecki 2000, s. 18). Tendencje te ścierają się ze sobą i czas pokaże, która z nich zwycięży. Jesteśmy np. świadkami silnych dążeń regionalizacyjnych (ich przykładem są działania Ruchu Autonomii Śląska). Od czerwca 1977 r. na rzecz regionów działa Europejska Karta Samorządu Regionalnego, zgodnie z którą „państwa narodowe w Unii powinny nadać regionom tak szerokie kompetencje, że faktycznie stworzą z nich odrębne jednostki admini­ stracyjne. Według tej Karty, regiony mają mieć własny budżet, własne władze ustawodawcze i wykonawcze oraz mają mieć prawo do prowadzenia własnej, regionalnej polityki zagranicznej" (Czarnecki 2000, s. 18) . Jednocześnie jesteśmy 29 2 9 Z inicjatywy Niemiec powołano do życia Komitet Regionów, w skład którego weszły 222 regiony. Komitet ten ma za zadanie doprowadzenie do pełnej decentralizacji w państwach należących do Unii Europejskiej oraz do stworzenia, w ramach Unii, siatki autonomicznych regionów (Czarnecki 2000, s. 18). �55 MIĘDZY GRUPĄ ETNICZNĄ A N A R O D E M świadkami odradzania się idei narodu wśród członków niektórych grup etnicz­ nych, co - niezależnie od przyczyn tego typu zjawiska - wskazuje wyraźnie, iż nie stała się ona jeszcze przeżytkiem. Zbigniew Kurcz (1997, s. 7) podkreśla, że wiele już razy ogłaszano utratę znaczenia narodu na rzecz zbiorowości o charakterze ponadnarodowym, kla­ sowym czy międzynarodowym (patrz np. de Rougemont 1995? ). Próbo­ wano też zmarginalizować problem mniejszości narodowych. Jednakże, wbrew takiemu stanowisku problemy te są wyraźnie obecne, zarówno w Europie Środkowo-Wschodniej, jak i Zachodniej. Według G. Babińskiego (1997, s. 24) „świat końca wieku X X jest wyraźnie światem kultur narodowych i etnicz­ nych. Nie przeczy temu zjawisko postępującej integracji ponadpaństwowej, zwłaszcza ekonomicznej i politycznej. Wzrost znaczenia etniczności i dążenie do zachowania etnicznych kultur [...] jest naturalną reakcją na uniformizację kultury i dominację struktur ponadpaństwowych. Wiele wskazuje na to, że zjednoczona Europa będzie bardziej Europą ojczyzn niż «stanami zjedno­ czonymi Europy». Nie jest to klęska integracjonistów. Naturalnym środowi­ skiem człowieka jest świat kultury, zwłaszcza kultury narodowej. [...] Kultury etniczne istnieją i będą istniały na różnych poziomach [...]". Na żywotność idei narodowych wskazują m.in. omówione tu przeze mnie przykłady zbiorowości etnicznych, w których ujawniły się „dążenia do bycia narodem". Są one faktem, niezależnie od tego, jakimi przesłankami kierują się liderzy poszczególnych grup, domagający się zmiany ich statusu, jak też nieza­ leżnie od tego, w jaki sposób, przy pomocy jakiego instrumentarium, chcieliby te zjawiska opisać badacze. Faktem jest też istnienie państw narodowych w dzisiejszej Europie. Obserwacja wspomnianych tu zjawisk, ich opis, a także uczestnictwo w procesach dokonujących się przecież na naszych oczach i dotykających nas wszystkich wymaga od badacza zajmującego się problematyką etniczną (naro­ dową) odpowiedzi na pytanie o język opisu i wyjaśnienia badanych zagadnień, o stosowaną terminologię. Jak już wspomniałam, badacze posługują się dziś różnymi pojęciami: 'na­ ród', 'grupa etniczna', 'tożsamość narodowa', 'tożsamość etniczna' itp. Rozbie­ żności można obserwować nawet wśród osób zajmujących się tą samą grupą. Posłużę się przykładem Łemków. W ich przypadku mówi się np. o tożsa­ mości etnicznej (Dziewierski 1997) lub etniczno-narodowej (Pactwa 1997). Ewa Michna (1995) w tytule swojej pracy stawia pytanie: Łemkowie - grupa etnicz­ na czy naród?, Jerzy Żurko (1997) sytuuje Łemków między grupą etniczną a narodem. Cytowany w pierwszej części tego tekstu A . Rzepliński (1993) zali­ czył Łemków do jednej z wielu mniejszości narodowych mieszkających na terenie Polski, tym samym jednoznacznie opowiadając się za uznaniem dążeń 30 3 0 Na karcie tytułowej książki jako rok wydania podano 1946. Praca Rougemonťa ukazała się jednak w 1970 r. Prawdopodobnie datą wydania polskiego jest rok 1995. Widnieje on bowiem obok znaku Copyright dla polskiej wersji tekstu, którego tłumaczką jest Anna Olędzka-Frybesowa. �56 IWONA KABZIŃSKA tej części środowiska łemkowskiego, które pragnie być postrzegane jako repre­ zentacja narodu Łemków. M o i m zdaniem, w badaniach etnologicznych (i socjologicznych) mieszczą­ cych się w nurcie badań nad etnicznością nie należy rezygnować z terminu 'naród' na rzecz szeroko rozumianej 'grupy etnicznej'. Takie stanowisko reprezentuje też np. wspomniany już Zbigniew Jasiewicz (1992). W pracy poświęconej Polakom w Kazachstanie opowiedział się on za zachowaniem terminu 'naroď i 'grupa etniczna' oraz za oddzieleniem 'etniczności' od 'naro­ dowości'. Podkreślił również, iż nie każda grupa etniczna jest narodem i nie każdy naród jest grupą etniczną (Jasiewicz 1992, s. 13) . Nawiązując m.in. do Ernesta Gellnera, wspomniany badacz stwierdził, iż etniczność jest kategorią kulturową, podczas gdy 'narodowość' to przede wszystkim kategoria poli­ tyczna (tamże). Autor podkreślił jednocześnie, że w tradycji polskiej myśli społecznej pojęcie 'narodu' jest raczej łączone ze wspólnotą kulturową, a nie polityczną, choć istnieją narody tworzone na zasadzie uczestnictwa w państwie i etnonarody (tamże) . W swojej książce (Kabzińska 1999), pisząc o wyznacznikach tożsamości Polaków mieszkających na terenach obecnej Białorusi, należących do jednej z wielu mniejszości narodowych w tym kraju, posłużyłam się terminami: 'na­ ród', 'mniejszość narodowa', 'narodowość', 'tożsamość narodowa' i 'tożsa­ mość etniczna', 'identyfikacja etniczna' i 'identyfikacja narodowa', opowiada­ jąc się za ich utrzymaniem w naukach społecznych. Jednocześnie, stosując podwójny zapis typu: tożsamość etniczna (narodowa) spróbowałam rozwiązać dwoistość terminologiczną występującą dziś m. in. w badaniach nad etnicznoś­ cią. Współwystępowanie terminów 'tożsamość etniczna' i 'narodowa' odpo­ wiada jednocześnie rzeczywistej sytuacji badanej przeze mnie zbiorowości. Część należących do niej osób reprezentuje bowiem typ tożsamości narodowej, charakteryzuje się świadomym uczestnictwem w narodowym dziedzictwie, 31 32 3 1 We wcześniejszych pracach, dotyczących Tatarów polskich, Z. Jasiewicz posługiwał się terminem 'grupa etnograficzna' oraz 'grupa etniczna'. 'Grupa etnograficzna' to „zespół ludzi zasiedlających określone terytorium, wyróżniający się pewnymi cechami kulturowymi, posiadający świadomość odrębności tych cech i budujący na niej poczucie odrębności grupowej" (Jasiewicz 1980, s. 148; autor powołuje się na R. Reinfussa). W 'grupie etnicznej', którym to terminem autor obejmuje plemię, narodowości naród, „dostrzegamy [natomiast] takie cechy jak względnie trwałe zespolenie odrębności kulturowych, spośród których najczęściej największe znaczenie ma język i ideologia, zawierająca wizję dziejów i nierzadko również celów politycznych grupy, z przekonaniem jej członków o wspólnocie i odrębności od innych grup ukształtowanych na podobnych zasadach. Grupa etniczna w zakresie zespołu cech wyżej podanych nie utożsamia się, w odróżnieniu od grupy etnograficznej, z żadną inną grupą" (tamże). Autor dodaje, iż „grupa etnograficzna winna być traktowana jako jednostka mieszcząca się w ramach grupy etnicznej i jedynie w szczególnej sytuacji zajmująca miejsce jednostki granicznej między grupami etnicznymi" (tamże). Jak wiemy, oddzielenie kultury od polityki jest często niemożliwe. Dotyczy to także badań nad etnicznością. Obszary te przenikają się, oddziaływując na siebie w różnym stopniu. Nawet jeśli staramy się unikać zagadnień „czysto politycznych", pojawiają się one w tle naszych roz­ ważań, nie sposób też zrozumieć wielu zjawisk badanych przez etnologa bez odwołania się do historycznych uwarunkowań. 3 2 �MIĘDZY GRUPĄ ETNICZNĄ A NARODEM 57 w niektórych przypadkach natomiast można mówić o tożsamości etnicznej, tj. o identyfikacji z grupą „swoich", z lokalnym terytorium, uczestnictwie w cząstce kultury polskiej, utożsamianej najczęściej z religią rzymskokatolicką i funkcjonowaniem tzw. „polskiego kościoła" . M o i m zdaniem, badanie zjawiska, jakim są narodziny idei narodu w gru­ pach etnicznych - czego przykładem są omawiani tu Łemkowie, Górnoślązacy i Poleszucy - wymaga połączenia co najmniej dwóch perspektyw. Jedną z nich jest perspektywa badacza, niezależnie od tego, czy jest on członkiem badanej zbiorowości, czy pochodzi spoza niej, drugą - perspektywa członków tejże zbiorowości (należy ją jednak odróżnić od perspektywy badacza będącego jej członkiem). Konieczność uwzględniania różnych perspektyw badawczych nie jest dziś niczym nowym dla etnologa. Od dawna bowiem stosowane jest tu podejście zwane etic, umożliwiające ogląd badanego zjawiska z zewnątrz oraz podejście typu emic, stwarzające (do pewnego stopnia) możliwość spojrze­ nia na badane zjawiska z perspektywy członków danej grupy. Tego typu działanie pozwala jednocześnie m.in. na uzwględnienie tzw. subiektywnych i obiektywnych wyznaczników identyfikacji czy tożsamości etnicznej i narodo­ wej. Wydaje się, że w przypadku zjawiska, jakim jest ujawnienie się idei narodowych w małych zbiorowościach etnicznych uwzględnienie tego typu wyznaczników, podobnie jak zastosowanie perspektywy badawczej określanej mianem emic i etic, jest wręcz konieczne. W przeciwnym przypadku nie mogli­ byśmy bowiem w pełni zrozumieć i wyjaśnić zachodzących na naszych oczach procesów i pozostawalibyśmy bezradni wobec prób ich opisu. Zasygnalizowana tu rozbieżność stanowisk dotyczących stosowanej termino­ logii ('grupa etniczna' czy 'naród'?), jak też przyjętej perspektywy badawczej wskazuje, że między grupą etniczną a narodem znajduje się dziś nie tylko wiele zbiorowości (ich przykładem są omawiani tutaj Łemkowie, Górnoślązacy i Poleszucy), lecz, że znaleźli się tam również sami badacze. Ich zadaniem jest jednak ciągłe poszukiwanie pojęć umożliwiających taki opis badanych zjawisk, który oddawałby ich istotę i był najbliższy rzeczywistości ujmowanej z różnych perspektyw badawczych. 33 LITERATURA A d l e r E . 1993, Nacjonalizm i mniejszości narodowe w Europie, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Historyczne, z. 107, s. 65-81. B a b i ń s k i G . 1997, Pogranicze polsko-ukraińskie. Etniczność. Zróżnicowanie religijne. Tożsa­ mość, Kraków, Zakład Wydawniczy „Nomos". B a n k s M . 1996, Ethnicity: Anthropological Constructions, London, Routledge. 3 3 Por. uwagi Ossowskiego (1967, s. 251-300) na temat „wielkich Poloków" oraz polskości w sensie etnicznym i ideologicznym, a także uwagi na temat „zbiorowości swojaków". Autor pisze m.in. o ludziach miejscowych, których polskość nie jest ideologiczna i którzy - odczuwając odrębność względem Niemców i mając świadomość etniczną - nie włączają się w polską zbioro­ wość narodową (tamże, s. 274). �58 Barth IWONA KABZIŃSKA F . 1969, Introduction, [w:] Ethnic Groups and Boundaries. The Social Organisation of Cultural Difference, F . Barth (ed.), Boston: Little Brown. B a z i e l i c h B. (red.) 1995, Śląsk - etniczno-kulturowa wspólnota i różnorodność, Wrocław, Sudety. Bek k u m van. D . H . J . 1999, To Belong and to Be Different: Balancing National and Ethnic Loyalties in Male Adolescents, [w:] Dominant Culture as a Foreign Culture: Dominant Groups in the Eyes of Minorities, J. Mucha (red.), East European Monographs, nr D X I I , Columbia University Press, New York, s. 149-174. B r u b a k e r R. 1998, Nacjonalizm inaczej. Struktura narodowa i kwestie narodowe w nowej Europie, Warszawa-Kraków, Wydawnictwo Naukowe PWN. C z a j k o w s k i J. 1999, Studia nad Łemków szczyzną, Sanok, Muzeum Budownictwa Ludowego. C z a r n e c k i R. 2000, Europa ojczyzn? [w:] Europa ojczyzn. Materiały z seminarium „Rola i znaczenie ojczyzn w zjednoczonej Europie", P. Bromski (red.), Warszawa, NAVO, s. 15-19. C z e c h M . 1993, Kilka uwag o kwestii narodowościowej na Ukrainie, [w:] Ochrona praw mniej­ szości narodowych i religijnych, Z. Hołda (red.), Lublin, Instytut Europy Środkowowschod­ niej, s. 97-99. D o b r o w o l s k i K . 1938, Elementy rumuńsko-bałkańskie w kulturze ludowej Karpat polskich, Warszawa. D z i a d u l J . 2000, Jaskółka kala gniazdo, Polityka, 29.04.2000, s. 29-30. D z i e w i e r s k i M . 1997, Lemks as an Ethnic Group, [w:] Ethnic Minorities and Ethnic Majority. Sociological Studies of Ethnic Relations in Poland, M.S. Szczepański (red.), Katowice, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, s. 324-332. E b e r h a r d t P. 1992/93, Przemiany narodowościowe na Białorusi w X X w., Przegląd Wschodni, t. 2, z. 3 (7), s. 527-556. G e l l n e r E . 1991, Narody i nacjonalizm, Warszawa, Państwowy Instytut Wydawniczy. G e r e m e k R. 2000, Oto kroczy nowa Europa, Życie, 4-5.03.2000. G e r l i c h M . G . 1994a, O poczuciu przynależności narodowej i stosunku do „obcych". Uwagi na marginesie badań nad świadomością narodową współczesnych Górnoślązaków, Polska Sztuka Ludowa. Konteksty, R. X L V I I I , nr 1-2, s. 130-135. - 1994b, „Śląska krzywda" - przejaw zbiorowego poczucia poniżenia wśród górnośląskiej ludności rodzimej (okres międzywojnia), Etnografia Polska, t. 38, z. 1-2, s. 5-24. - 1996, „Jestem Górnoślązakiem". Co to znaczy?, [w:] Konflikty etniczne. Źródła - Typy - Sposoby rozstrzygania, I . Kabzińska-Stawarz, S. Szynkiewicz (red.), Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa, Biblioteka Etnografii Polskiej, t. 51, s. 191-196. - 1997, W poszukiwaniu narodu śląskiego, Śląsk, nr 8, s. 6-9. G o l i ń s k i C. 2000, Białoruski jednak triumfuje, Gazeta Wyborcza, 13.01.2000. I w a n o w M . 1991, Pierwszy naród ukarany. Polacy w Związku Radzieckim 1921-1939, Warszawa-Wrocław, PWN. H o ł u s z k o M . 1992, Mniejszości narodowe i etniczne w Polsce, referat przedstawiony na kon­ ferencji „Mniejszości narodowe i religijne w postkomunistycznej Europie Środkowo-Wschodniej", Lublin, 20-22 października 1992 r. J a s i e w i c z Z. 1980, Tatarzy polscy. Grupa etniczna czy etnograficzna? Lud, t. 64, s. 145-157. - 1992, Polacy z Ukrainy w Kazachstanie. Etniczność i historia, Lud, t. 75, s. 11-54. J e n k i n s R. 1998, Rethinking Ethnicity. Arguments and Explorations, London: Sage Publications. J о ce 1 y n E . 1998, Nationalism, Identity and the Belarusian State, [w:] National Identities and Ethnic Minorities in Eastern Europe, R. Taras (ed.), New York: MacMillan Press Ltd., s. 73-83. J o n e s S. 1998, The Archaeology of Ethnicity: Constructing Identities in the Past and Present, London: Routledge. K a b z i ń s k a I . 1999, Wśród „kościelnych Polaków". Wyznaczniki tożsamości etnicznej (narodo­ wej) Polaków na Białorusi, Warszawa, Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Biblioteka Etnografii Polskiej, t. 54. K i j o n k a T. 1997, Ślązak - czyli kto?..., Śląsk, nr 8, s. 3-4. �MIĘDZY GRUPĄ ETNICZNĄ A NARODEM 59 K i r s e n k o M . 1993, Polityka Ukrainy wobec mniejszości narodowych, [w:] Polityka narodo­ wościowa państw Europy Środkowowschodniej J.Z. Pietraś, A. Czarnocki (red.), Lublin, Instytut Europy Środkowowschodniej, s. 187-191. K ł o s e k E . 1993, „Swoi" i „obcy" na Górnym Śląsku od 1945 roku. Środowisko miejskie, Wrocław. - 1995, Meandry współczesnej identyfikacji etnicznej na Górnym Śląsku, [w:] Śląsk - etniczno-kulturowa wspólnota i różnorodność, B. Bazielich (red.), Wrocław, Sudety, s. 123-137. - 1999, Tożsamość etniczna śląskiej ludności rodzimej jako element świadomości potocz­ nej i przedmiot naukowej refleksji, [w:] Studia Etnologiczne i Antropologiczne, t. 2: Kultury regionalne i pogranicza kulturowe a świadomość etniczna, I . Bukowska-Floreńska (red.), Katowice, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, s. 245-255. K ł o s k o w s k a A. 1996, Kultury narodowe u korzeni, Warszawa, Wydawnictwo Naukowe PWN. К o b e ck aj t e H . 1993, Polityka Litwy wobec mniejszości narodowych, [w:] Polityka narodowoś­ ciowa państw Europy Środkowowschodniej, J.Z. Pietraś, A. Czarnocki (red.), Lublin, In­ stytut Europy Środkowowschodniej, s. 209-216. K o k l u c h i n W. 1995, Poleszucy, [w:] Wschodnie pogranicze w perspektywie socjologicznej, A. Sadowski (red.), Białystok, Wydawnictwo Ekonomia i Środowisko, s. 117-132. K o z ł ó w L . 1993, Kwestia Polesia. Przeszłość, teraźniejszość, przyszłość, [w:] Ochrona praw mniejszości narodowych i religijnych, Z. Hołda (red.), Lublin, Instytut Europy Środkowo­ wschodniej, s. 91-95. K w a ś n i e w s k i K . 1997, Czy istnieje narodowość śląska? Sprawy Narodowościowe, t. 6, z. 1 (10), s. 129-151. K u r c z Z. 1997, Wstęp, [w:] Mniejszości narodowe w Polsce, Z. Kurcz (red.), Wrocław, Wydaw­ nictwo Naukowe Uniwersytetu Wrocławskiego, s. 7-16. Ł o d z i ń s k i S. 1992, Struktura narodowościowa Polski i polityka wobec mniejszości w latach 1989-1992, Biuro Studiów i Ekspertyz Kancelarii Sejmu, raport nr 22. M a g o s c i P. 1992, Karpato-Rusini: obecny status i perspektywy, Sprawy Międzynarodowe, nr 7-12, s. 95-110. M a t i u n i n S. 1993, Narody - konflikty - represje, [w:] Polityka narodowościowa państw Europy Środkowowschodniej, Z. Pietraś, A. Czarnocki (red.), Lublin, Instytut Europy Środkowo­ wschodniej, s. 26-30. M i c h n a E . 1995, Łemkowie. Grupa etniczna czy naród?, Kraków, Zakład Wydawniczy „Nomos". M i h a l a s k y S.Y. 1998, Etno-national Orientation Among Lemkos in Poland, [w:] National Identities and Ethnic Minorities in Eastern Europe, R. Taras (ed.), New York, MacMillan Press Ltd., s. 208-224. N о w i c k a E . , 1989, Etniczność a sytuacja mniejszościowa, Przegląd Polonijny, R. 15, z. 1, s. 43-57. O b r ę b s k i J. 1936, Problem etniczny Polesia, Sprawy Narodowościowe, nr 1-2, s. 1-21. O s s o w s k i S. 1967, Więź regionalna i więź narodowa na Śląsku Opolskim, [w:] Dzieła, t. 3, Warszawa, s. 251-300. P a c t w a B. 1997, Religion and Ethnic-National Identity of Lemks, [w:] Ethnic Minorities and Ethnic Majority. Sociological Studies of Ethnic Relations in Poland, M.S. Szczepański (red.), Katowice, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, s. 333-349. P e n r o s e J. 1995, Globalization, Fragmentation and a Dysfunctional Concept of Nation: the Death Knell of „Nation States" and the Salvation of Cultural Diversity?, [w:] The Ethnic Identities of European Minorities. Theory and Case Studies, B. Synak (red.), Gdańsk, Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, s. 11-25. P o s e r n - Z i e l i ń s k i A. 1982, Tradycja a etniczność. Przemiany kultury Polonii amerykańskiej, Wrocław, Ossolineum. R e i n f u s s R. 1990, Śladami Łemków, Warszawa. R o u g e m o n t D. de 1995 (?), List otwarty do Europejczyków, Warszawa, Oficyna Wydawnicza Volumen. R z e p l i ń s k i A. 1993, Położenie mniejszości narodowych w Polsce, [w:] Ochrona praw mniej­ szości narodowych i religijnych, Z. Hołda (red.), Lublin, Instytut Europy Środkowo­ wschodniej, s. 37-66. } �60 IWONA KABZIŃSKA R z y m e ł k a J. 1995, Kilka refleksji o tożsamości regionalnej zwanej górnośląską, [w:] Wokół śląskiej tożsamości, K . Wódz (red.), Katowice, s. 90-93. S a d o w s k i A. 1991, Narody wielkie i małe. Białorusini w Polsce, Kraków, Instytut Religioznaw­ stwa, Uniwersytet Jagielloński. - 1995, Pogranicze polsko-białoruskie. Tożsamość mieszkańców, Białystok, Trans Humana. S z c z e p a ń s k i M . S . 1993, Regionalizm górnośląski w świadomości społecznej, [w:] Czy Połska będzie państwem regionalnym?, G . Gorzelak, B. Jałowiecki (red.), Warszawa, Europejski Instytut Rozwoju Regionalnego i Lokalnego, s. 205-233. - 1999, Region pogranicza kulturowego w perspektywie socjologicznej. Przypadek Gór­ nego Śląska, [w:] Studia Etnologiczne i Antropologiczne, t. 2: Kultury regionalne i pograni­ cza kulturowe a świadomość etniczna, I . Bukowska-Floreńska (red.), Katowice, Wydawnic­ two Uniwersytetu Śląskiego, s. 161-180. S z m e j a M . 1997, Dlaczego Ślązacy z Opolszczyzny nie chcą być Polakami? [w:] Mniejszości narodowe w Polsce, Z. Kurcz (red.), Wrocław, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławs­ kiego, s. 107-117. S z y n k i e w i c z S. 1996, Silva ethnicum, [w:] Konflikty etniczne. Źródła - Typy - Sposoby rozstrzygania, I. Kabzińska-Stawarz, S. Szynkiewicz (red.), Warszawa, I A E PAN, Biblio­ teka Etnografii Polskiej, t. 51, s. 319-334. Ś m i e ł o w s k a M . 1999, Śląsk Opolski - pogranicze kulturowe a kwestie narodowe, [w:] Studia Etnologiczne i Antropologiczne, t. 2: Kultury regionalne i pogranicza kulturowe a świadomość etniczna, I . Bukowska-Floreńska (red.), Katowice, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, s. 121-146. T o f f i er o wie A. i H . 2000, Kraj okrojony, Polityka, 12. 02. 2000. T i š k o v V . A . 1996, Konceptual'naja evoljucija nacional'noj politiki v Rossii, Issledovanija po prikladnoj i neotložnoj etnologii, nr 100, Moskva, Institut Etnologii i Antropologii R A N . W an at owi с z M . W. 1995, W kwestii tożsamości etniczno-kulturowej Górnoślązaków (refleksje historyka), [w:] Wokół śląskiej tożsamości, K . Wódz (red.), Katowice, s. 84-89. Z ł o t n i k a u A. 1992, MiżnacyjanaTnyja adnosiny na wschodnie-palieskim regionie, [w:] Belarusika. Albaruthenica, kn. 2: Farmiravannie i razviccjo nacyjanal'naj samasvjadomasci biełarusaů. Materyjały miżnarodnaj navukovaj kanferencyi, jakaja adbyłasja u Maladzecznie 19-20 żniunja 1992 g., Minsk, s. 228-233. Ż e c h o w s k i Z. A. 1997, Nation and ethnic groups, [w:] Ethnic minorities and ethnic majority, M.S. Szczepański (red.), Katowice, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, s. 33-45. Ż u r k o J. 1997, Łemkowie - między grupą etniczną a narodem, [w:] Mniejszości narodowe w Polsce, Z. Kurcz (red.), Wrocław, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, s. 51-62. IWONA KABZIŃSKA B E T W E E N E T H N I C G R O U P AND N A T I O N Summary The article consists of three parts. In the first the author describes ethnic differentiation of some of the states in Central and Eastern Europe, namely Poland, Lithuania, Ukraine and Belarussia. She emphasizes differences in data concerning numbers of particular ethnic groups (national minorities) as they come from different sources: either official censuses or surveys of independent research centres or institutions representing respective minorities. For instance, data recorded by the minority centre indicate 80 thousand of the Lemkos in Poland, while official data say about 13-15 thousand, and independent records about 50 to 60 thousand. In the case of the Germans it is respectively 700 to 100 thousand, 350 to 500 thousand, or 300 to 350 thousand. The second part concentrates on the recent phenomenon: a remarkably increasing importance of nationalistic ideas in small ethnic groups which strive to be acknowledged as separate nations. �MIĘDZY GRUPĄ ETNICZNĄ A NARODEM 61 The author shows the instances of the Lemkos (mainly those living in Poland), the Upper Silesians (inhabiting the former Katowice district, southern Poland), and the inhabitants of Polesie (those from the western part of that region in Belarussia). It is worth mentioning that only part of the members of each of those ethnic groups are in favour of being acknowledged as a nation, and there are always formal associations speaking on their behalf. In each of those groups there are various options of group identity, they are by no means monolithic in this respect. From among the Lemkos following categories can be distinguished: the Lemkos-Ukrainians, the Lemkos-Poles, the Lemkos-Rusins and the Lemkos. That means that part of the Lemkos consider themselves to belong to the Ukrainian ethnographic group, part of them have become polonized. The inhabitants of Upper Silesia define themselves either as Pojes or as Poles of Silesian derivation, the Silesians, Polish-Silesians, Silesians-Poles, Silesians-Germans, the Germans-Silesians, the Germans. Part of the inhabitants of the region do reveal any definite national auto-identification. Both ethnographic and sociological researches show that in Upper Silesia regional auto-identification prevails. There have been, however no sufficient researches enabling us to ascertain the prevailing type of national identy in Polesie. We do not know how popular there the idea of the separate Polessian nation is, as it is supported by some members of the organization "Polissie" founded in 1988. The third part of the paper is dedicated to problems of terminology. The author pointed out that some of the social scientists dealing with problems of ethnicity employ the terms 'ethnic' (group, identity, consciousness etc) and quit the terms 'nation' (resp. national identity and consciousness). Other authors are in favour of both the terms - 'nation' and 'ethnic group' and consequently (by the way, many scholarly texts lack in consequence) 'ethnic' and 'national minority', 'identity', 'consciousness', 'self-definition'. The problem the author raises concerns the most adequate terms and concepts for describing the situation when the idea of nation appears among small ethnic societies. What terms to use if we give up those of 'nation' and 'national consciousness (identity)'? How to describe and explain the inner conflict between ethno-cultural identity and sense of belonging to a particular 'host-nation', a kind of conflict frequently occuring among members of minority groups? The author maintains that vanishing of the ideas of nation and national states (which were supposed to be replaced by those of regions) was announced too early. Nevertheless at the moment the social scientists are not unanimous as to when to apply the term 'nation' 'national minority' etc. There is no consensus even among those who study the same group. In the case of the Lemkos for instance some authors say about 'ethnic' (M. Dziewierski) others about ethno-national (B. Pactwa) identity. The Lemkos are either defined "between the ethnic and national group" (E. Michna, J. Zurko) or included into national minorities living in Poland (A. Rzepliński). In effect, not only particular groups are "between ethnic group and nation". Some research workers are there too. The author points out that it is a duty of every scholar to seek concepts which would allow for describing particular situations in the most adequate way, so that they would show their very essence. The idea of nation appearing among small ethnic groups belongs to such situations. In considering socio-cultural processes it would be desirable to take into account two perspec­ tives: those referred to as emic and etic, i.e. from both points of view - that of the subjects of the study and of the research workers themselves. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4d018c389c028eb3fb86da416689a71f.pdf 00a7031c15ea744605745a430625efd1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5264 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource Ukraina - w literaturze polskiej Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4886 Title A name given to the resource Między konfrontacją a pojednaniem / ETNOGRAFIA POLSKA 2008 t.52 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2008 t.52, s.5-18 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jasiewicz, Zbigniew Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R T Y K U „Etnografia Polska", t. LII: 2008, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 ZBIGNIEW JASIEWICZ Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej U A M , Poznań MIĘDZY KONFRONTACJĄ A POJEDNANIEM. KULTURA UKRAIŃSKA I UKRAIŃCY W POLSKIEJ LITERATURZE O TREŚCIACH ETNOLOGICZNYCH I ANTROPOLOGICZNYCH Z X I X I POCZĄTKÓW X X WIEKU Celem artykułu jest przedstawienie sposobu opisu i stosunku do kultury ukra­ ińskiej w piśmiennictwie i okresie wskazanym w tytule . Opisy te i oceny były szczególnego rodzaju kontaktem kulturowym; zostały stworzone przez przedsta­ wicieli kultury polskiej mających styczność z kulturą rusińską/ukraińską a ich przedmiotem była ta że kultura, pozostająca w związkach z kulturą polską. Uza­ sadnieniem dla podjęcia tego tematu jest doniosłość kontaktów polsko-ukraińskich dla losów i kultury obydwu narodów, nie tylko w przeszłości ale i obecnie, a także znaczenie prac dotyczących kultury ukraińskiej dla rozwoju etnologii polskiej. Jed¬ nym z prekursorów polskich badań etnologicznych był przecież Ignacy LubiczCzerwiński (1769-1834), autor artykułów: Swactwa, wesela i urodziny u ludu rus­ kiego na Rusi Czerwonej (1805a) i Urodziny i zabawy u ludu na Rusi Czerwonej (1805b) z „Nowego Pamiętnika Warszawskiego" oraz książki Okolica zadniestrska między Stryjem a Łomnicą... (1811), docenionej przez Iwana Franka (Pietraszek 1995, s. 41), a uznanej, jeszcze w okresie międzywojennym, za pierwszą polską monografię etnograficzną (Fischer b.r., s. 1; tenże 1928, s. 163). Materiałami przede wszystkim z Ukrainy posłużył się Zorian Dołęga-Chodakowski w artykule-manifeście O Słowiańszczyźnie przed chrześcijaństwem (1818). Innym uzasadnieniem powrotu do dawnej literatury i przedstawianej w niej rzeczywistości kulturowej jest, niezwykle złożony i dramatyczny, jej charakter zachęcający do odtwarzania sposobów myślenia i wartościowania ówczesnych badaczy. Wystąpiły nowe potrze¬ by i możliwości interpretacji materiałów zebranych i utrwalonych w przeszłości. Na określenie postawy polskich badaczy i obserwatorów kultury ukraińskiej i Ukraińców użyto terminów „konfrontacja" i „pojednanie". Przyjęcie postawy 1 1 Tekst ten jest poszerzoną wersją referatu wygłoszonego na konferencji „Komunikacja i dialog kultur" zorganizowanej przez Komitet Nauk Etnologicznych PAN i Instytut Archeologii i Etnologii PAN, przy współpracy Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej U A M w Będlewie, 13-15 czerw­ ca 2008 roku. Artykuł przygotowany w ramach grantu Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego nr 1 H01 H 033 29 „Początki polskiej etnologii i antropologii kulturowej". �6 ZBIGNIEW JASIEWICZ zarówno konfrontacji jak i pojednania ma poważny wpływ na sposób postrzegania rzeczywistości i jej przedstawianie. Istotą konfrontacji jest takie zestawianie i prze­ ciwstawienie odrębności kulturowych i taki sposób argumentacji, który zmierza do ukazania własnej kultury i jej przedstawicieli jako bardziej wartościowych i uprawnionych do dominacji; istotą postawy dążącej do pojednania jest zrozu­ mienie, empatia, gotowość do dialogu uznającego podmiotowość drugiego, napra¬ wienia krzywd, współżycia i współdziałania. Wymienione postawy związane są z osobowością reprezentujących je osób, ukształtowaną, m.in. poprzez kontakt z otaczającą je rzeczywistością. Określenia „konfrontacja" i „pojednanie" oraz podobne ze sfery postaw i działań właściwych jednostkom, można przenieść na relacje między kulturami: „konfrontacja kultur", „dialog międzykulturowy", „pojednanie kultur". Można je wówczas stosować tylko w sposób metaforyczny. Kontakt kultur polskiej i ruskiej, najpierw o charakterze granicznym, z jednorod¬ nych i w miarę zamkniętych terytoriów, zmienił się w wewnętrzny wraz z ekspan¬ sją Rzeczpospolitej i przemieszczeniem się ludności polskiej na wschód oraz wędrówką, zresztą o innym charakterze, grup ludności rusińsko-wołoskiej terena¬ mi górskimi na zachód. Włączenie Rusinów do instytucji politycznych, społecz¬ nych i gospodarczych państwa polskiego, tworzonych przez dominujący w nich element polski, spowodowało, że kontakt przekształcił się w wewnętrzny, a grupy w nim uczestniczące uległy hierarchizacji. Przyjęta została struktura stanowa Rzeczpospolitej w ramach której większość Rusinów znalazła się w warstwie pod¬ danych chłopów i stała się przedmiotem eksploatacji. Jedynie na południowo¬ -wschodnich obrzeżach Rzeczpospolitej pozostały, oczywiście poza polonizowa¬ ną ruską szlachtą, grupy wolnych Kozaków, tak ważnych dla historii tego terenu i dla kształtowania się ukraińskiej ideologii narodowej. Wielopłaszczyznowe zdo¬ minowanie ludności rusińskiej nadało kontaktowi charakter konfrontacji. Jej na¬ stępstwem było pojawienie się negatywnych napięć i antagonizmów oraz utrud¬ nione komunikowanie się społeczeństw i kultur. 2 Tak elementy konfrontacji jak i zrozumienia oraz pojednania występowały zwykle, pomijając sytuacje ekstremalne, w przemieszaniu. Nie obejmowały także najczęściej całości kulturowych i społecznych ale często jedynie ich segmenty. 2 Obok nazwy „Ukraińcy" autor posługuje się, za literaturą, kilkoma innymi, które nadawano obecnym Ukraińcom, a mianowicie „Rusini" oraz „Małorosjanie/Małorusini". Pierwsze dwie z nich, przede wszystkim Ukraińcy, w mniejszym zakresie także Rusini, w trakcie procesów narodotwórczych w X I X wieku przekształciły się z etnonimów o charakterze etnoregionalnym w etnonarodowe. Kolejne, Małorosjanie/Małorusini, pochodzące od znanej od średniowiecza nazwy Mała Ruś, Mała Rosja, upowszechnione zostały w X V I I wieku od czasu ugody perejasławskiej Bohdana Chmielnickiego i oznaczały wówczas ziemie zamieszkałe przez Kozaków, przyłączone do Rosji. Utrwaliły się pod koniec X V I I wieku na skutek powstania guberni małoruskiej i poprzez zakazy stosowania w X I X wieku nazw Ukraina i Ukraińcy. Występowały jako nazwy mieszkańców regio¬ nów administracyjnych: guberni kijowskiej, czernichowskiej, połtawskiej i charkowskiej, z pew¬ nym zabarwieniem etnicznym. Po upadku caratu używane były rzadko i to poza terenem Ukrainy. W artykule, w zależności od kontekstu czasu i miejsca, autor stosuje te terminy rozdzielnie lub łącznie. Jednym z celów tego artykułu jest przedstawienie i zinterpretowanie sposobów posługiwa¬ nia się terminami określającymi Ukraińców w literaturze polskiej X I X i początków X X wieku. �MIĘDZY KONFRONTACJĄ A POJEDNANIEM 7 Poza sferą konfrontacji pozostawały na ogół język i obrzędowość, różny też w niej był udział szlachty i chłopstwa, w tym szlachty ukraińskiej i chłopów polskich. Świadomość związków między dwoma kulturami i obserwacja możliwości życia w obydwu z nich lub przechodzenia z jednej do drugiej: polonizacji i rutenizacji, wywołała pewną ambiwalencję w postawach polskich dokumentalistów i badaczy kultury Rusinów/Ukraińców w X I X wieku. Zdają sobie sprawę z odrębności tej kultury od kultury polskiej, nie tworzą jednakże na jej podstawie, świadomi wza¬ jemnych zapożyczeń, modeli dwóch przeciwstawnych kultur Wschodu i Zachodu, pozostawiając tego rodzaju rolę kulturze rosyjskiej (por. Kutrzeba 1916). Autorów analizowanych tekstów próbuję traktować jako informatorów w ba¬ daniach terenowych. Zdaję sobie sprawę, podobnie jak postępuje się w badaniach terenowych, z posiadania przez nich różnych doświadczeń i przekonań oraz celów. Nie zawsze można określić, znowu jak w badaniach terenowych, w jakim zakresie i stopniu te cele i poglądy podzielane są przez innych. Istotną różnicą między posługiwaniem się literaturą, do tego pochodzącą z dość odległej prze¬ szłości, a materiałami z własnych prac terenowych jest to, że badacz pozbawiony jest możliwości obserwacji i porównania wypowiedzi ze swoim odbiorem rzeczy¬ wistości, a także to, że ograniczony jest w zadawaniu dodatkowych pytań. Wymieniłem już Lubicz-Czerwińskiego, gromadzącego informacje i je inter¬ pretującego z pozycji z jednej strony obserwatora wewnętrznego, mieszkańca wsi i regionu, które opisuje, a z drugiej zewnętrznego, Polaka, człowieka wykształco¬ nego, adwokata a zarazem właściciela wsi z pańszczyźnianymi chłopami mówią¬ cymi innym językiem i wyznającymi inną odmianę chrześcijaństwa. Był bada¬ czem szanującym chłopa i doceniającym jego znaczenie jako informatora - „[...] został się jeszcze w prostym człowieku żywy historyk, który naucza, kto to był jego ojciec i dziad? Czego oni doświadczyli? lub jakich to zwyczajów dzieciom swoim trzymać się nakazali" (Lubicz-Czerwiński 1811, s. IV). Zajmował się umysłowością, moralnością a szerzej życiem społecznym ludności wiejskiej, w tym także opisywanymi przez siebie zwyczajami i obrzędami. Adam Fischer stawia mu zarzut pomijania pieśni i podań, chwali natomiast zapisanie „wielu ludowych zabobonów, dzisiaj już nieraz zaginionych lub zniekształconych" (Fischer b.r., s. 1; tenże 1928, s. 163). Był autorem o szerokich horyzontach, choć archaicznej stylistyce. W dziele Rys dziejów kultury i oświecenia narodu polskiego (1816), dostrzeżonym przez Joachima Lelewela (Pietraszek 1995, s. 43), jako pierwszy chyba użył w tytule pracy wydanej w języku polskim i zdefiniował termin „kultu¬ ra". Nie była to jednak „kultura" w znaczeniu przyjętym za Johannem Gittfriedem Herderem jako „kultury" - właściwość ludów, lecz rozumiana za Cyceronem jako „cultura animi" - uprawa, doskonalenie ducha. Lubicz-Czerwiński porównał ponadto sytuację społeczno-gospodarczą i etniczną na Rusi do tej w Ameryce Połu¬ dniowej i Środkowej: „ [ . ] bojaźń utraty Peru i Meksyku ukraińskiego nie do¬ zwoliła kozakom do podobieństwa nawet wolności szlacheckiej zbliżyć się" (1816, cz. I I , s. 39). W ten sposób, znowu jako pierwszy, przedstawił sytuacje na zie¬ miach dawnej Rzeczpospolitej w kategoriach kolonialnych. Wskazuje na greckie źródła kultury Rusinów lecz nie epatuje jej egzotyką choć odkrywa zawarte w niej �8 ZBIGNIEW JASIEWICZ elementy reliktowe pogaństwa - „[...] odzywa się jeszcze, osobliwie za Dniestrem, pewny jakiś respekt do ognia" (1814, s. 54). Negatywnie ocenia Kościół Unicki i poziom „duchowieństwa ruskiego" sprzyjający zabobonom i dostrzega występu¬ jącą wśród ludu „nieubłaganą w nim do obrzędu rzymskiego nienawiść" (1816, cz. I I , s. 59). Potępia „dziedziców ukraińskich", którzy „uprzedzenia swe i dumę z chciwością połączając, w środek wojennego niegdyś ludu kozaków wszelką swą przemoc w nadużyciach śmieli byli przenosić, a za to ten lud nie tylko majątku pańskiego ale i samego kraju stał się ruiną" (1816, cz. I I , s. 88). Rusinów traktuje przede wszystkim jako „lud prosty", warstwę chłopską społeczeństwa stanowego, choć świadom jest również ich odrębności etnicznej podkreślonej choćby przez powiązanie ich pochodzenia ze starożytnymi Roksolanami (1816, cz. I , s. 11). Jako cel napisania Okolicy zadnieprskiej. wskazuje „opis stanu chłopa, czyli rol¬ nika ruskiego [ . ] " i nieco dalej stwierdza, zgodnie z ideologią oświeceniową „ [ . ] poznać dobrze chłopa i razem poznać, w czym on swojej i jakim sposobem potrzebuje poprawy, jedynym celem tego dziełka staje się" (1811, s. II). Odrębność już nie Rusinów i „ludu prostego", jak u Lubicz-Czerwińskiego, lecz Ukraińców i ludu - narodu silnie podkreślił Franciszek Ksawery Giżycki, dobrze zaznajomiony z realiami Ukrainy, w dziełku Rys Ukrainy zachodniej, wy¬ danym w Krzemieńcu w roku 1810. Książka ta stanowi krytyczne i w znacznej mierze uzupełnione tłumaczenie, o czym autor informuje we wstępie, zaznaczając własne wstawki, pracy P. [zapewne „pana" - Z.J.] Augusta Friedricha Ephraima Hammarda Podróż w Polsce . Autor jest świadom małej popularności terminu „Ukraina" - „ [ . ] nie przyjętego od krajopisów a upowszechnionego zwyczajem" (1810, s. 3) i obejmującego, jako Ukraina zachodnia, zdaniem autora, powiaty między Dnieprem a Dniestrem, stanowiące niegdyś województwo bracławskie i południową część kijowskiego. Tworzy on stereotyp Ukraińców wskazując na ich pozytywne cechy: „Odwaga jest cechą narodów, chlubi się z niej Ukrainiec" czy „Mają Ukrainki w udziale piękność rodu znakomitą" (tamże, s. 10, 13). Tłu¬ maczy wady im przypisywane: „Wyrzucane Ukraińcowi od niektórych pisarzy przywary: pijaństwa, próżniactwa, chciwości, nie wywodzą się z ich charakteru narodowego ale wiążą się z ustawą ich pierwiastkową i są poniekąd wspólne towarzystwom niosącym oręż" (tamże, s. 13). Nie powtarza, za tekstem Hammarda, chcąc zmniejszyć antagonizm polsko-ukraiński, informacji o rzezi humańskiej - „zdawało mi się rzeczą niepotrzebną wznawiać upominki bolesne" (tamże, s. 2). Wskazuje związki kultury ukraińskiej ze wschodem: „architektura sławacko - grec¬ ka [„słowiańsko-grecka" - Z.J.] [ . ] użyczyła składów u orientalnej" (tamże, s. 45). „Im bliżej wschodu tym są wyraźniejsze ślady azjatyckiego plonu" (tamże, s. 8). „Strój męski nosi cechę powinowactwa z azjatyckim" (tamże, s. 13). 3 Podróżnikiem, w odróżnieniu od dwóch poprzednio omówionych autorów, a w ten sposób obserwatorem z zewnątrz, był Józef Sękowski, pochodzący z Wileńszczyzny. Późniejszy wybitny współtwórca orientalistyki rosyjskiej, piszący 3 Podstawą książki jest tu praca A.F.E. Hammarda Reise durch Oberschlesien zur Russisch Kayserlichen Armee nach der Ukraine und zum Feldmarschall Rumanzew Zadunajski, t. 1, Gotha 1787. �MIĘDZY KONFRONTACJĄ A POJEDNANIEM 9 pod pseudonimem Barona Brambeusa, który przeszedł na pozycje antypolskie, pozostawił interesujący Dziennik podróży z Wilna przez Odessę do Sztambułu, opu­ blikowany w „Dzienniku Wileńskim" w roku 1819. Opis jest rzeczowy, pozba­ wiony moralizatorstwa. Autora interesuje stan kultury. Porównuje Wołyń i Podole z Litwą i stwierdza, że „znaczna różnica, jaka we względzie cywilizacji między Litwą a Wołyniem zachodzi", przejawiająca się w „widocznej ciemnocie na Wo­ łyniu i Podolu", ma swą przyczynę w zbyt małej liczbie szkół (1819, s. 584). Dostrzega uciemiężenie chłopów i niską pozycję duchowieństwa „ruskiej cerkwi". Przedstawia, dość szczegółowo, budownictwo i rolnictwo mieszkańców Wołynia i Podola. Zwraca uwagę na znaczenie warunków naturalnych, klimatu i gleby, które sprawiają, że chłopi tamtejsi nieco lepiej się mają od litewskich a „żyzność ziemi wyręcza tu szczęśliwie niewiadomość mieszkańców, których narzędzia rolnicze są w ogólności, na całym Wołyniu i Podolu tak nikczemne, że wcale nale¬ żytego uprawiania ziemi wyciągać od nich nie można" (1819, s. 588). Rok wcześniej, w 1818 roku, ukazał się, w czasopiśmie „Ćwiczenia Nauko­ we", artykuł Dołęgi-Chodakowskiego (Adama Czarnockiego) O Słowiańszczyźnie przed chrześcijaństwem, tak ważny dla rozwoju myślenia i pisarstwa romantycz¬ nego oraz wzrostu zainteresowań słowianoznawczych. Ideologiczne przesłanie zawarte w tej pracy przesłania dorobek naukowy tego badacza, wykraczający zresztą poza folklor i obejmujący inne dziedziny współczesnej mu kultury, m.in. zjawiska gospodarcze, a także pradzieje. Do napisania Słowiańszczyzny posłużył się głównie materiałami z Ukrainy. Prowadził tam badania od roku 1814 na Wo­ łyniu, Podolu i w Kijowszczyźnie, a od roku 1818 w Galicji. Jego bogaty zbiór pieśni, długo pozostający w archiwach, opublikowany został w Kijowie dopiero w I I połowie X X wieku (patrz: Dolenga-Hodakovs'kij 1974). Traktowany jest jako pionier etnografii ukraińskiej a wyniki jego prac są wysoko cenione w nauce ukraińskiej (Boltarovic 1976, s. 24 i n.). Zasługą Dołęgi-Chodakowskiego było zgromadzenie na ziemiach ukraińskich materiału folklorystycznego, który stanie się w przyszłości, wraz z językiem, który był jego tworzywem, ważnym elementem ukraińskiej kultury narodowej. Głównym przedmiotem jego zainteresowania były jednak „rzeczy słowiańskie", rękopis części pieśni zapisanych na Ukrainie zatytułował Śpiewy słowiańskie pod strzechą wiejską zebrane (za: Boltarovic 1976, s. 29). Współtworzy, m.in. pod wpływem Johanna Gottfrieda Herdera i Jamesa Macphersona, ideę wspólnoty kulturowej ludów słowiańskich i oskarża szlachtę i duchowieństwo o destrukcję starożytnej kultury słowiańskiej. Idea ta stała się podstawą słowianofilstwa, z jednej strony dowartościowującego lud jako warstwę społeczną i ludy słowiańskie, budującego płaszczyznę porozumienia i broniącego je przed germanizacją i turkizacją, a z dru¬ giej, wykorzystywanego dla zachowania konserwatywnych struktur na wsi i jako narzędzie polityki imperialnej przez Rosję, najpotężniejsze państwo słowiańskie. Dołęga-Chodakowski był nie tylko zbieraczem folkloru, godny jest miana dokumentalisty materiałów terenowych. Zasłużył się dla rozwoju metodyki ba¬ dań, tak etnograficznych jak i archeologicznych. Sporządzał plany swoich nauko¬ wych podróży, zebrane materiały zaopatrywał w dokładne metryki, jako pierwszy �10 ZBIGNIEW JASIEWICZ chyba, prowadząc badania wspólnie ze swoją przyszłą żoną Konstancją Fleming, zwracał uwagę na pożytki płynące z uczestnictwa kobiet w pracach terenowych. Konstancję uznał za swoją najbardziej aktywną pomocnicę w zbieraniu materia¬ łów i stwierdził, że „szybciej daje sobie radę z wiejskimi kobietami w roztrząsa¬ niu podań i pieśni obrzędowych - przed nią ustępuje nieśmiałość wiejska, która tak, według mojego doświadczenia, bywa utrudniająca dla badacza mężczyzny" (za: Malaś-Aksamitova 1967, s. 132). Cenne są materiały ukraińskie, dostarczane przez korespondentów DołęgiChodakowskiego, przechowywane w Oddziale Rękopisów Rosyjskiej Biblioteki Narodowej w Sankt Petersburgu. A oto fragment listu Z. [sic!] Koropaczyńskiego z Kijowa z 28 stycznia 1815 roku: „Co się tyczy śpiewów miejscowych, te którem zebrał bardziej mnie dotykają tonem niżeli treścią [...]. Skład ich niezgrabny. Opie¬ wają się w nich dawne rozboje szczególnych kozaków, ich przypadki i koniec, nieszczęścia w miłości, źle dobrane lub poniewolne małżeństwa, smutne z nich wypadki. W jednej opiewa się niezgrabnym wierszem okrucieństwo i zabicie młodej wieśniaczki nie odpowiadającej chęciom Starosty Kaniowskiego, ku której on miał uczuć chuć miłosną. W innej składnym rymem przemoc Polaków nad Małorosjanami, których pod siebie podbili byli. Chociaż wszystkie te śpiewy są wiejskie, nie od wieśniaków jednak są mi dyktowane. Niewola i wielkie ugniecenie robią ich teraz niemymi, przynajmniej co do pienia. Dawniej przejeżdżając tymi stronami można było dniem i nocą słyszeć huki i śpiewy, dziś chyba jęk uciśnionego albo groźny krzyk uciskającego. Te piękne przedtem w Umańszczyźnie wioski, wystawiają się oku bardzo spustoszałe. Chaty odarte i na pół zawalone bez ogrodzenia, z pieńkami naokoło pozostałymi z pięknych niegdyś sadów. Po wsiach, zajmując postojem kwatery najwięcej u wieśniaków, nasłuchałem się smut¬ nych narzekań na ich dzisiejszy los" . Poza sceptycyzmem wobec artystycznych wartości tekstów pieśni ludowych w liście wyraźne jest zrozumienie ukraińskich chłopów i współczucie wobec ich sytuacji. 4 Obok Dołęgi-Chodakowskiego, który zebrał kilka tysięcy pieśni ukraińskich, gromadził je również, pod wpływem tego pierwszego Krystyn Lach-Szyrma który opublikował w roku 1818 w „Dzienniku Wileńskim" Dumki ze śpiewów ludu wiejs­ kiego Czerwonej Rusi. Kilka lat później we Lwowie, w „Pątniku Narodowym", ukazał się, ważny dla metodologii i metodyki badań folklorystycznych, anonimo¬ wy artykuł przypisywany Ludwikowi Piątkiewiczowi O pieśniach ludu polskiego i ruskiego (1827). Dla naszych rozważań jest to artykuł interesujący nie tylko dlatego, że wyróżnia dwa „szczepy", które „co do języka na dwie główne rozradzają się gałęzie" (1827, s. 100, 97) ale zestawia ze sobą pieśni ludu polskiego i ruskiego „w których się ruch twórczy objawia" (tamże, s. 91). W roku 1833 Pieśni polskie i ruskie ludu galicyjskiego wydaje Wacław z Oleska (Wacław Zaleski). Inspirowany ideami Johanna Gottfrieda Herdera oraz dziełami Zoriana Dołęgi-Chodakowskiego, Adama Mickiewicza i Kazimierza Brodzińskiego „pieśni gminne" uznaje za ważne źródło i podstawę narodowości. Podkreśla jedno4 Rossijskaja nacjonalnaja bibliotieka, Sankt Pietierburg, fond 588, opis 4, jed. chran. 74, listok 2. �MIĘDZY KONFRONTACJĄ A POJEDNANIEM 11 cześnie słowiański charakter „poezji gminnej". Małą Rosję oddziela od Galicji, pieśni ruskie traktuje jako „pieśni ludu naszego", „ludu galicyjskiego". Świadom jest jednak odrębności „narodowych" Rusinów, w tym także językowych. Odno¬ towuje trudności wydawcy pieśni: „jak pisać te pieśni ruskie, brane z ust ludu, który nie ma własnej gramatyki i w którego języku ledwie jeden elementarz, i to nie w zupełnie jednym dialekcie jest drukowany" (Zaleski 1833, s. XII). Ubolewa, że wzorem Vuka Stefanovića Karadżića i jego prac nad gramatyką i słownikiem języka serbskiego nie może „przysłużyć się w ten sposób ludowi ruskiemu" (tamże, s. XLIX). Stwierdza bogactwo, w odróżnieniu od folkloru polskiego, ruskich pieśni obrzędowych i historycznych. Próbuje dociec przyczyn tej sytuacji: „Tu wieśniak nędzniejszy jeszcze i cięższym gnębiony uciskiem, był jednak więcej samemu sobie zostawiony. Drobna szlachta nie była na Rusi tak po wsiach rozsypana jak w Polszcze [ . ] . W posiadłościach wielkich panów wieśniak długim nękany pociągiem, nie był przecież ustawicznie niepokojony w swoich uroczystościach, obrzędach [ . ] . Niemało się zapewne przyczyniła do utrzymania obrzędów i ta okoliczność, że służba Boża i uroczystość w narodowym odbywają się języku" (tamże, s. XL). Przewidując zarzuty, które się zresztą pojawiły i o których wspomina Fischer (b.r., s. 1), tłumaczy, dlaczego razem pomieścił w swym zbiorze pieśni polskie i ruskie. Wyjaśnia: „Pomieszałem je, gdyż i w Galicji lud polski i ruski pomieszany mieszka. Ostro je rozdzielić nie zdawało mi się rzeczą potrzebną" (Zaleski 1833, s. XLII). Dostrzegając trwałość cech narodowych oraz odrębność i wartości kultury Rusinów, Zaleski nie widzi jednak możliwości samodzielnego ich rozwoju. Pragnie włączenia Rusinów do kultury polskiej: „do kogoż się mają Rusini przyłączyć? Lub czyli mamy życzyć, żeby Rusini swoją własną mieli literaturę [...]?" (tamże, s. XLIII). Ten konfrontacyjno-asymilacyjny aspekt poglądów autora krytykowany jest przez folklorystów ukraińskich. Jednocześnie Zaleski jest przedmiotem ich żywego zainteresowania jako badacz zasłużony w gromadzeniu materiałów i po¬ dejmujący ważne dla folklorystyki problemy (Borodin 2005; 2007). Pozycją wyjątkową w sposobie opisu i oceny Ukraińców i kultury ukraińskiej jest dwutomowa praca Antoniego Marcinkowskiego Lud ukraiński, opublikowana pod nazwiskiem Antoniego Nowosielskiego w Wilnie w roku 1857. Napisana zo¬ stała na podstawie materiałów głównie z Kijowszczyzny. Autor konsekwentnie stosuje nazwę Ukraina i Ukraińcy, pomijając stosowaną przez administrację car¬ ską nazwę Małorusini czy Małorosjanie i podkreśla swój związek ze „znanym mi najlepiej ludem ukraińskim, w pośród którego urodziłem się i wzrosłem" (1857a, s. 9). Pisząc o sobie „My sami Ukraińcy [ . ] " (1857b, s. 7) daje wyraz postawie, którą można nazwać „krajowością", tak silną przede wszystkim na Litwie, która polegała na identyfikacji z krajem i jego mieszkańcami. W pełni uznaje podmioto¬ wość i autonomiczność Ukraińców i kultury ukraińskiej określając Ukraińców mianem nie tylko „ludu" - chłopskiej warstwy społecznej ale i „narodu" - grupy etnicznej z własną elitą - „szlachtą ukraińską", centrum w Kijowie i włas¬ nymi wybitnymi pisarzami. Marcinkowski był zresztą tym, który jako pierwszy w polskim piśmiennictwie pozytywnie ocenił twórczość Tarasa Szewczenki (por. �12 ZBIGNIEW JASIEWICZ Boltarovic 1976, s. 65). Wskazując na rolę Zaporoża i Kozaków - „zaporożskiego rycerstwa" dla losów Ukrainy, stwierdza: „Zaporoże było zlewkiem ludności, ale ta różnorodna masa organizowała się za wodzą dwóch idei: ruskiej narodowości i ruskiej prawosławnej wiary" (Nowosielski 1857b, s. 181, 182), tylko w tym miejscu przypominając związki Ukraińców z Rusinami. Praca obejmuje szeroki zakres zagadnień. Obok wierzeń omówionych w tomie pierwszym, zaopatrzonym w podtytuł Misteriozofia słowiańska, w tomie drugim przedstawione zostały lite­ ratura ludowa, obrzędy, medycyna ludowa, ubiory, tańce i gry. Praca miała dać „dokładne wyobrażenie ducha, fantazji, jednym słowem całego moralnego cha¬ rakteru ludu, jaki się wyrobił na naszej ziemi z ogólnej, tradycyjnej nici ludz¬ kości" (1857a, s. IX). Może zatem zostać uznaną za pierwszą, choć ograniczoną swoim zakresem do Kijowszczyzny, etnograficzną monografię Ukraińców. Marcinkowski znał współczesną sobie i dawniejszą literaturę. Powołuje się na badaczy francuskich, niemieckich, rosyjskich, angielskich i oczywiście pol¬ skich. Doceniał i podkreślał rolę etnografii. Na stronach tytułowych obydwu tomów umieścił motto „Etnografia, po spełnieniu swej materialnej misji, wkrótce poczuje potrzebę wzniesienia się do misji moralnej..." z pracy Jaquesa Mattera De l'influence des Moeurs sur les Lois et des Lois sur les Moeurs (wydanej w Paryżu w roku 1832). Marcinkowski uznał jej doniosłą rolę w odtwarzaniu prze¬ szłości - „Nauka etnografii stanęła w X I X wieku jako jedna z najważniejszych pomocniczych umiejętności do dziejów powszechnych człowieka" (Nowosielski 1857a, s. 86). Określił ponadto kierunki jej prac: „etnografia doszła do tego, że ród ludzki podzieliła na wielkie grupy familijne, na szczepy jednego drzewa; pokazała potem nić, jaką się wiążą pomiędzy sobą mowy ludów; wytknęła na mapach świata drogi, którymi wędrowały ludy ze wschodniej ojczyzny swojej. Ludzkość poczuwszy się nareszcie w jedności swojej dochodzi do tego..., że wszystko w niej jest tradycją, że podobieństwa w ustawach, mitach, obrzędach, symbolach nie są, jak mniemano w przeszłym stuleciu, rzeczą tylko czystego przy¬ padku" (Nowosielski 1857a, s. 8-9). Jednocześnie Marcinkowski uznał Biblię za źródło mówiące wprost o historii ludzkości: o pierwotnym stanie człowieka, potopie i upadku ludzkości - „Historię stworzenia i prawa Bożego podaje nam Biblia" (Nowosielski 1857a, s. 4). Wielkie znaczenie przywiązywał do metody porównawczej, stosował ją jednak bez umiaru. Wierzenia i inne elementy kultury ukraińskiej porównywał z kulturami ludów starożytnych: Hebrajczyków, Egipcjan, Chińczyków, Greków, Rzymian, a przede wszystkim Hindusów. Był bowiem zwolennikiem koncepcji wspólnoty indoeuropejskiej i głównie zgodnie z nią interpretował podobieństwa kulturowe: „Spodzie¬ wam się, że nikt nie posądzi lud ukraiński o kompilacje z Wed, Puranów itd." (tamże, s. 7). Marcinkowski doszukiwał się bajek ukraińskich u Herodota i Lukiana, analizował ich podobieństwo z bajkami indyjskimi oraz innych ludów słowiań¬ skich. Wykraczał także poza wspólnotę indoeuropejską i obrzędy ukraińskie ze¬ stawiał z obrzędami z różnych części świata, także ludów współczesnych. Słowa ukraińskie objaśniał przy pomocy słów z innych języków, najczęściej z sanskrytu. Zdawał sobie jednak sprawę ze zwodniczości porównywania: „Wiem, że podo- �MIĘDZY KONFRONTACJĄ A POJEDNANIEM 13 bieństwa słów nie zawsze czegokolwiek dowodzą; że etymologia może czasem doprowadzić do najdziwniejszych wniosków" (tamże, s. 81). Tak szerokie zastosowanie metody porównawczej Marcinkowski przejął z ów­ czesnych trendów w nauce. Oprócz celów poznawczych chciał on w ten sposób osiągnąć inny ważny cel. Było nim wprowadzenie opisywanego ludu do dziejów powszechnych ludzkości, tworzonych przez społeczeństwa i cywilizacje staro­ żytne, sformułowanie komunikatu o bliskości jego kultury z kulturami ludów mu współczesnych, jego nobilitacja i budowanie ideologii wspólnotowej. W drugiej połowie X I X wieku przybywało polskich prac etnologicznych po­ święconych Rusinom i kulturze rusińskiej lub je uwzględniających. Odnotuję jedynie prace Wincentego Pola, w tym Rzut oka na północne stoki Karpat (1851); Izydora Kopernickiego, przede wszystkim O góralach ruskich w Galicji (1889), głównie ukraińskie/rusińskie tomy Oskara Kolberga: Pokucie (1882-1889); Chełm­ skie (1890) i Chełmskie. Suplement (2004); Przemyskie (1891); Wołyń (1907) i Wołyń. Suplement (2002) oraz tomy zasadnicze wydane po I I wojnie światowej: Sanockie-Krośnieńskie (1972-1974); Ruś Karpacka (1970-1971) i Ruś Czerwona (1976-1979) a także Góry i Pogórze (1968), zawierające również materiały doty­ czące kultury Łemków. Wraz z poszerzaniem i pogłębianiem zainteresowań ziemiami ukraińskimi zwrócono uwagę na mające tam miejsce procesy wymiany kulturowej i grupy, które tym procesom podlegały, potwierdzając intensywność kontaktów. Należeli do nich m. in. tzw. Mazurzy, traktowani najczęściej jako chłopi wyznający obrzą¬ dek rzymsko-katolicki i mówiący po „rusku" (por. Dajczak 1906, s. 14). Do podjęcia badań nad Mazurami zachęcał, już w połowie X I X wieku, Antoni Józef Rolle (1857). On też pierwszy postawił pytanie o znaczenie tej nazwy. Czy jest ona śladem osadnictwa mazurskiego, czy wskazuje na etniczność polską, czy też jest sposobem na odróżnienie katolickich od greko-katolickich lub prawosławnych mieszkańców wsi? Czy obejmowała wyłącznie chłopów czy też również ubogą szlachtę? Pavel Cubinskij, kierownik ekspedycji etnograficzno-statystycznej Cesarskiego Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego do Kraju zachodnio-ruskiego (1869-1870), traktował Mazurów odrębnie od Polaków. Stwierdził, na podstawie danych z gubernialnego komitetu statystycznego, zebranych w roku 1865, że było ich w guberni podolskiej 5103 i żyli w 987 zagrodach (Cubinskij 1872, s. 318). Scharakteryzował ich w sposób następujący: „Mazurzy ci, choć i nie utracili języka i religii katolickiej, to w języku ich zauważa się wpływ Małorusów. Odzież noszą oni małoruską i choć nie zapomnieli niektórych swoich pieśni, to śpiewają także i małoruskie. Oryginalną ich cechą jest m. in. to, że dzieci noszą oni nie na rękach a na plecach, w wielkim, grubo tkanym płótnie, nazywa¬ nym rjadnom" (Cubinskij 1872, s. 317). Termin „Mazurzy" obejmował zatem całą wiązkę znaczeń: określał przede wszystkim społeczny - chłopski i rzadko drobnoszlachecki charakter grupy, jej wyznanie rzymsko-katolickie oraz pochodzenie z ziem polskich, nie tylko z Mazowsza. Etnicznej autonomii grupie nadawało nie identyfikowanie jej ze szlachtą - Lachami. Takie znaczenie nazwy, informującej głównie o społecznej pozycji jej nosicieli, potwierdził ostatnio Edward Pietraszek �14 ZBIGNIEW JASIEWICZ (2007, s. 49 i n.). Trwałość etnonimu i mieszanej polsko-ukraińskiej kultury tej grupy potwierdza ich przetrwanie nawet po deportacji części z nich pod koniec lat 1930. z radzieckiej Ukrainy do Kazachstanu (Jasiewicz 1992, s. 18). O przej­ mowaniu kultury rusińskiej przez ludność polską wspomina również Fischer przy­ pominając szlachtę zaściankową z Dolejowa, znaną z pracy Aleksandra Saloniego Zaściankowa szlachta polska w Dolejowie (1914) i pisząc o niej jako niezmier­ nie interesującej, gdyż pozwalającej na obserwowanie w jej życiu „ruskich form obrzędowych" (Fischer, br., s. 1). Nie opracowane zostało zagadnienie jakże licznych, mieszanych małżeństw polsko-ukraińskich, tak ważnych przecież w porozumiewaniu się i wymianie kultu¬ rowej. Zawierane były, mimo izolacji w tym zakresie, głównie stanowej i wyznaniowej . Stosunkowo najdokładniej omówiono polsko-ukraińskie związki językowe. Już w roku 1870 w Krakowie wydany został Słowniczek prowincjonalizmów po­ dolskich, ułożony w Kamieńcu Podolskim, opracowany przez Aleksandra Kremera, wskazujący na wyrazy przyjęte do języka polskiego z języka ukraińskiego, w części przedrukowany w pracy Ćubinskiego (1872, s. 260-270). Coraz większego znaczenia w drugiej połowie X I X wieku nabierały kwestie etniczne, rejestrowane i interpretowane już nie tylko jako cechy obiektywne, takie jak język, wyznanie, folklor czy etnonim ale równie jako subiektywne wyznacz¬ niki tożsamości, takie jak poczucie wspólnoty oraz formułowane wspólne cele i potrzeby. Nadal występowały wówczas trzy główne etnonimy: Rusin, Małorusin i Ukrainiec; ich wzajemne relacje nie były jednak jasno określone. Nie był także jasno określony stosunek tych terminów do nazwy Rosjanie. Jean Julien d'Omalius d'Halloy w przetłumaczonym z francuskiego, najprawdopodobniej przez Pola, podręczniku etnologii O plemionach rodzaju ludzkiego, czyli krótkim rysie etnografii (1852), napisał: „Rosjan zwyczajnie dzielą na Wielko-Rosjan i Mało-Rosjan [...]. Mało-Rosjanie czyli Rusini zasiedlają gubernie: kijowską, charkowską, czernichowską, połtawską, podolską i wołyńską. W Galicji i północ¬ nych Węgrzech spostrzegamy całe wsie Rusinów [ . ] . Kozacy stanowią bardziej kastę wojskową niż naród" (1852, s. 34). W kolejnych publikacjach stopniowo przymiotnik „ukraiński" coraz częściej stosowany jest dla określenia narodu i ję¬ zyka. Ksawery Branicki stwierdził: „Co do języka ruskiego, czyli ukraińskiego, czyli, jak go jeszcze zowią małoruskiego [ . ] Od niepamiętnych czasów był on używany w rozmowie, a w bliższych nas latach Szewczenko i inni nadali mu po części znaczenie piśmiennicze. Nie wątpimy, że język ten, którym mówi z góry 12.000.000 ludności w państwie rosyjskim i austriackim, ma wielką przyszłość przed sobą" (1879, s. 29-30). Przewidywał ukształtowanie się spośród Słowian pięciu wielkich narodowości, w tym Rusinów ze stolicą w Kijowie (tamże, s. 31). Długo jednak utrzymywało się stosowanie dwóch odrębnych etnonimów: Rusini dla ludności w Galicji Wschodniej w ramach Austro-Węgier oraz Małorusini dla 5 5 Interesującym świadectwem poszukiwania małżonka w ramach własnego stanu, a jednocześnie grupy etnicznej i wyznaniowej, jest fotografia z roku 1874 zatytułowana „Furmani-lokaje szlachty galicyjskiej poszukującej na Podolu posażnych panien" (Sztandara 2006, s. 159) �MIĘDZY KONFRONTACJĄ A POJEDNANIEM 15 ludności za Zbruczem, w granicach Rosji (por. Czyński 1909, s. 52, 73). Fischer używał terminu Rusini. Publikując pracę Rusini. Zarys etnografii Rusi (1928) etnonimowi temu nadał walor nadrzędności. W ramach „ruskich grup etnicznych" wydzielił m.in. „Rusinów właściwych" i „Ukraińców", i tych ostatnich zlokalizo¬ wał na terenach „od Słuczy i wschodniej granicy wyżyny podolskiej po Don" (1928, s. 9). W liście do Dymitra K. Zielenina z 1.03.1941 roku, wyjaśniając stoso¬ wanie przez siebie nazwy Rusini, tłumaczył: „Rusini równa się Ukraińcy w oficjal¬ nej terminologii polskiej" (Jasiewicz, Rieszetow 2003, s. 45). Tylko sporadycznie stosował nazwę Małorusini, np. planując opublikowanie, w serii Etnografia sło­ wiańska, tak zatytułowanego tomu. Ponieważ w serii tej miały znaleźć się również tomy poświęcone Białorusinom i Rosjanom wynika z tego, że etnonim Małorusini miał objąć wszystkie grupy objęte później nazwą „Ukraińcy". Termin Rusini nie był jednoznaczny i stosowano go z różnych przyczyn i dla różnych celów. Mógł oznaczać poddanie się istniejącemu zwyczajowi języko¬ wemu i przekonanie o różnorodności i odrębności kulturowej Galicji; nie musiał stanowić próby dyskryminacji. Stosował ten etnonim m. in. Bernard Kalicki, zwo¬ lennik dialogu Polaków z Rusinami i federacji ludów słowiańskich. Sprzeciwiając się podziałowi Rusinów na tych zamieszkujących Galicję i tereny przyłączone do Rosji, pisał: „Na ogromnej przestrzeni [...], na południe, od Morze Czarnego, na północ aż po Wilno, zamieszkuje naród, który się nazywa ruskim" (1871, s. 2). Na lata 1840. przypada rozwój literatury i historii ruskiej oraz oświaty. Zdaniem Kalickiego, tępienie aspiracji narodowych Rusinów stworzyło „odrębne ruskie martyrologium, które w każdym razie bywa jedną z niezaprzeczonych cech odręb¬ ności narodowej" (1871, s. 3). Należało więc porzucić wszelkie dążenia do spo¬ lonizowania Rusinów jako nierealne i nieetyczne „żadne tradycje granic histo¬ rycznych nie uprawniają jeszcze do odmawiania jakiemukolwiek narodowi jego istnienia, jego praw najświętszych" (tamże, s. 13). Przekonywał, że „trudno o coś niewłaściwszego, niesłuszniejszego i zgubnego nad negowanie Rusi, nad twier¬ dzenie, że narodowość ruska jest tylko fikcją, nie mającą żadnej podstawy" (tamże, s. 1). Nazwę Rusini stosował także Jan Herburt-Heybowicz, publikujący pod pseudonimem I . Snitko, w niedocenionej w nauce polskiej pracy Zarys pojęć o narodzie (Snitko 1901). Zbudował w niej, na przykładzie Galicji, model sytuacji etnicznej, w której „w danym kraju lub w prowincji napotykamy dwie narodo¬ wości w kształcie warstw społecznych, mieszczących się jedna nad drugą" (tamże, s. 470). Wskazywał, że sytuacja taka powoduje zbliżenie, niekoniecznie „przenarodowienie" - wynarodowienie, a tworzenie się nowych kategorii narodowych. Wymaga jednakże, co autor postulował, dobrowolnej rezygnacji grupy dominu¬ jącej z nabytych przywilejów i wszelkich form przemocy, konsekwentnego wpro¬ wadzenia zasady dwujęzyczności i pełnego włączenia grupy dotąd podporząd¬ kowanej do życia publicznego oraz nie zważania na oskarżenia popełniania zdra¬ dy narodowej (1901, s. 476). Zachowanie i stosowanie etnonimu Rusini miało oparcie w przywiązaniu do niego części spośród nich, samookreślających się na 6 6 I . Snitko to pseudonim utworzony z inicjału imienia - Izabela i nazwiska matki. �16 ZBIGNIEW JASIEWICZ podstawie tej nazwy, przekonanych o swojej odrębności, posiadających własne aspiracje polityczne i narodowe oraz tworzących własne instytucje w poszcze¬ gólnych krajach przez nich zamieszkałych, a także o zasięgu międzynarodowym. Często jednak tym terminem posługiwano się w celu konfrontacji, dla utrwale¬ nia hegemonii, z nadzieją na utrzymanie statusu Rusinów jako „masy etnicznej", która nie podejmie wysiłku przekształcenia się w naród i może z czasem zostanie wchłonięta przez grupę status narodu już posiadającą. Przeciwstawienia się aspi¬ racjom narodowym Rusinów i repolonizacji zruszczonych chłopów polskich do¬ magał się m.in. W. [sic!] Dajczak (1906). Zdawał sobie sprawę z krzywd wyrzą¬ dzonych Rusinom przez polską szlachtę, która miała chłopów za „żywy inwentarz" i inteligencję - urzędników polskich, którzy „traktowali tych chłopów jak psów" (1906, s. 4, 22). Obwiniał szlachtę o egoizm stanowy, który oddzielał j ą od chłopów, utrudniał polonizację i powodował, że „szlachcic do chłopa nie będzie mówił inaczej jak tylko po rusku, chociażby święcie był przekonany, że ten chłop jest Polakiem" (tamże, s. 11). Jednocześnie stwierdzał, że „pojęcie Ukrainy - ojczyzny nie istniało u ludu nigdy i nie istnieje" a za „ukraińców" uważał zwo¬ lenników stronnictwa „Młodych Rusinów", wspieranego przez część młodzieży polskiej (tamże, s. 21, 20). Także przedstawiciele Narodowej Demokracji na tere¬ nie Galicji konsekwentnie używali na początku X X wieku i później nazwy Rusini, „ruski". Barbara Stoczewska wiąże ten fakt z odmawianiem przez nich Rusinom prawa do bytu narodowego i obawami przed aspiracjami ludności rusińskiej do statusu narodu (2000, s. 240). Terminy „Ukraina", „Ukrainiec" oznaczające pierwotnie określony teren i jego mieszkańców, stały się znakiem kształtującego się narodu i jego nazwą. Wyparły nazwę Małorusi i Małorusinów i po przekroczeniu kordonu rosyjsko-austriackiego ograniczyły stosowanie nazwy Rusi i Rusinów. O terminie „Ukraińcy" jako etnonimie przynależnym wszystkim akceptującym go Rusinom oraz o ich prawach narodowych pisał Leon Wasilewski (1911). Godne uwagi jest ponadto stanowisko Jana Niecisława Baudouin de Courtenay, zawarte w rozprawie Kilka ogólników 0 obiektywnej i subiektywnej odrębności Ukrainy pod względem językowym, plemiennym, narodowym i państwowym (1925), opublikowanej w wydawnictwie Towarzystwa Naukowego im. Tarasa Szewczenki we Lwowie. Znakomity języko¬ znawca stwierdził, w sposób przyjęty również dzisiaj, że podstaw do wyodrębnie¬ nia grup o charakterze etnicznym i narodowym dostarczają cechy obiektywne 1 subiektywne. Do tych pierwszych zaliczył język i inne elementy kultury, do drugich poczucie jedności narodowej, uświadomienie narodowe. Uważał, że „ogół cech obiektywnych wytwarza pojęcie plemienia [dzisiaj powiedzielibyśmy, grupy etnicznej - Z.J.], ogół zaś cech subiektywnych - pojęcie narodu" (1925, s. 2). Po¬ twierdził odrębność języka ukraińskiego i krytycznie odniósł się do wcześniej¬ szych twierdzeń niektórych polskich pisarzy i uczonych, w tym Wincentego Pola i Franciszka Duchińskiego, że język ukraiński to „język chłopsko-ruski" lub „język polski, tylko z końcówkami ruskimi" (Baudouin de Courtenay 1925, s. 2). Odnalazł, wśród ludzi posługujących się tym językiem, uświadomienie narodowe, co pozwoliło mu uznać „osobny naród ukraiński, ze wszelkimi z tego uznania �MIĘDZY KONFRONTACJĄ A POJEDNANIEM 17 wynikającymi konsekwencjami" (tamże, s. 6). Ówczesne zamienne stosowanie przymiotników takich jak „małoruski", „rusiński" czy „ruski" było, zdaniem autora, związane z niedawnym upowszechnieniem się określenia „ukraiński". Baudouin de Courtenay był przekonany, że „nawet najbardziej uświadomiony patriota ukraiń¬ ski nie powinien się obrażać z powodu ich używania, o ile oczywiście, dana nazwa ludu lub narodu nie kojarzy się w umyśle używającego jej z odcieniem lekceważe¬ nia lub pogardy" (tamże, s. 3). W ramach państw powstałych po upadku Austrii, Prus i Rosji, takich jak Polska i Czechosłowacja, dostrzegał praktykę uznawania za głównych gospodarzy kraju przedstawicieli jednej tylko narodowości panują¬ cej. Była to jednak, jego zdaniem, błędna i zgubna polityka; domagał się równo¬ uprawnienia wszystkich mieszkańców kraju (tamże, s. 15). Polskie teksty z X I X i początków X X wieku, stanowiące podstawę tego opraco¬ wania, są oczywiście tylko wyborem, dalekim od pełnej ich reprezentacji. Pozwalają jednak stwierdzić różnorodność postaw: obok postawy wyrażającej zrozumienie, współczucie, empatię, chęć dialogu i pojednania, obecna była postawa konfrontacji. Ta ostatnia przejawiała się w dystansie społecznym i dążeniu do utrzymywaniu pozycji uprzywilejowanej, odróżniającej pana od chłopa; różnicach wyznanio¬ wych: katolik a grekokatolik i prawosławny; odmienności etnicznej: Polak-Rusin; ocenie potencjału kulturalnego-uznawania posiadania lub nieposiadania kultury wyższej; przypisywania sobie statusu narodu i odmawiania takiego że statusu Rusinom/Ukraińcom. Choć należy zgodzić się z twierdzeniem Daniela Beauvois, sformułowanym na podstawie analizy treści pamiętników arystokratów i bogatej szlachty polskiej z kresów wschodnich, że Polacy kresowi mało dbali o zbu¬ dowanie związków z kulturami, w których ich kultura była zanurzona, to nie sposób przyjąć jego arbitralnie sformułowanej tezy dotyczącej tej rzeczywistości - „Sąsiedztwu kultur nie towarzyszy żadne wzajemne przenikanie" (2000, s. 197, 204). Podstaw dla wymiany kulturowej i porozumiewania się stwarzały m.in. takie ideologie i kształtowane w ich ramach postawy jak oświeceniowy fizjokratyzm, dostrzegający w polepszeniu sytuacji chłopa ważny czynnik rozwoju gospodar¬ czego, romantyczna fascynacja ludowością, w tym kozaczyzną, słowianofilstwo, poczucie związków z krajem i jego zróżnicowaną etnicznie ludnością, wreszcie uznanie praw społecznych i narodowych Ukraińców. Polskie piśmiennictwo o tre¬ ściach etnologicznych i antropologicznych dotyczące Ukrainy, tworzone na pod¬ stawie różnych założeń ideologicznych i naukowych, jest interesujące i ważne nie tylko dla badaczy polskich zajmujących się rozwojem kultury i nauki polskiej ale również dla uczonych ukraińskich rekonstruujących proces kształtowania się i rozwoju kultury i narodu ukraińskiego. �18 ZBIGNIEW JASIEWICZ LITERATURA B a u d o u i n de C o u r t e n a y J a n N . 1925, Kilka ogólników o obiektywnej i subiektywnej odrębności „Ukrainy" pod względem językowym, plemiennym, narodowym i państwowym, Sumptibus Societatis Scientiarum Sevcenkianea Ucrainensium, Leopolis. B e a u v o i s D a n i e l 2000, Oni i inni: pamiętnikarze polscy na kresach wschodnich w X X wieku, Przegląd Wschodni, t. 7, z. 1 (25), s. 185-204. B o l t a r o v i c Z o r i a n a E. 1976, Ukraina w doslidzenndh pol's'kih etnografiv XIX st., Naukova Dumka, Kii'v. B o r o d i n K s e n i a 2005, Vnesok Vaclava z Oles'ka u rozvitok slov'ans'kogo narodoznavstva, Problemi Slov'dnoznavstva, vip. 55, s. 116-125. - 2007, Koncepcijni zasadi peredmovi do zbirnika „Pieśni polskie i ruskie ludu galicyjskiego" Vaclava z Oles'ka, VisnikL'vivskogo Universietu, ser Filologicnd, vip. 41, s. 88-94. B r a n i c k i K s a w e r y 1879, Narodowości słowiańskie, Drukarnia Polska A . Reiff, Paryż. C z y ń s k i E d w a r d [Merczyng Henryk] 1909, Etnograficzno-statystyczny zarys liczebności i roz¬ siedlenia ludności polskiej, Drukarnia Piotra Laskauera, Warszawa. C u b i n s k i j P a v e l P. 1872, Polaki ugo-zapadnago kraa, [w:] Trudy etnograficesko-statisticeskoj ekspedicii v zapadno-russkij kraj. Materialy i izsl'dowanid sobr. P.P. Cubinskim, t. V I I , Imperatorskaa Tipografia, Sankt Peterburg, s. 215-330. D a j c z a k W. [sic!] 1906, Lud polski na ziemiach czerwonoruskich, Wydawnictwo Tygodnika „Ojczyzna", Lwów. Dolenga-Hodakovs'kij Z o r i a n 1974, Ukrains'ki narodni pisni v zapisah Zoriana Dolengi-Hodakovs'kogo, Naukova Dumka, Kii'v. D o ł ę g a - C h o d a k o w s k i Z o r i a n 1818, O Słowiańszczyźnie przed chrześcijaństwem, Cwiczenia Naukowe, t. 2, nr 5, s. 3-27. F i s c h e r A d a m b. r., Etnografia województw południowowschodnich, maszynopis w Archi¬ wum Naukowym PTL, sygn. nr 125. - 1928, Rusini. Zarys etnografii Rusi, Książnica Atlas, Lwów. G i ż y c k i F r a n c i s z e k K s a w e r y (X.G.) 1810, Rys Ukrainy Zachodniej, b.w., Krzemieniec. J a s i e w i c z Z b i g n i e w 1992, Polacy z Ukrainy w Kazachstanie. Etniczność a historia, Lud, t. 75, s. 11-54. J a s i e w i c z Z b i g n i e w , A l e k s a n d e r M . R i e s z e t o w 2003, Korespondencja między Adamem Fischerem a Dymitrem Konstantynowiczem Zieleninem. Z materiałów Archiwum Naukowego PTL we Wrocławiu i Archiwum Rosyjskiej Akademii Nauk w Sankt Petersburgu, Etnografia Polska, t. 47, z. 1-2, s. 31-47. K a l i c k i B e r n a r d 1871, Kwestia ruska, Księgarnia Gubrynowicza i Schmitta, Lwów. K o p e r n i c k i I z y d o r 1889, O góralach ruskich w Galicji, Drukarnia Uniwersytetu Jagielloń¬ skiego, Kraków. K o r o p a c z y ń s k i Z. [sic!] 1815, List do Z. Dołęgi-Chodakowskiego z 28 stycznia, Rosyjska Biblioteka Narodowa w Sankt Petersburgu, Oddział Rękopisów, fond 588, opis 4, jed, chran. 74, listok 2. K u t r z e b a S t a n i s ł a w 1916, Przeciwieństwa i źródła polskiej i rosyjskiej kultury, Księgarnia Polska B. Połonieckiego, Lwów. L a c h - S z y r m a K r y s t y n 1818, Dumki ze śpiewów ludu wiejskiego Czerwonej Rusi, Dziennik Wileński, rocz. 6, styczeń-czerwiec, s. 489-496. L u b i c z - C z e r w i ń s k i I g n a c y 1805a, Swactwa, wesela i urodziny u ludu ruskiego na Rusi Czerwonej przez obywatela tamtejszego kraju opisane, Nowy Pamiętnik Warszawski, t. X V I I I , s. 365-372. - 1805b, Urodziny i zabawy u ludu na Rusi Czerwonej, Nowy Pamiętnik Warszawski, t. XIX, s. 242-245. - 1811, Okolica Zadniestrska między Stryjem a Łomnicą..., tudzież jaki jest lud prosty dla religii i pana swego, Drukiem Józefa Schnaydera, Lwów. �19 MIĘDZY KONFRONTACJĄ A POJEDNANIEM - 1814, Uwagi rozumu i ludzkości nad fałszem i ciemnotą, zabobonów, gusłów [ . . . ] , Dru­ karnia Jana Gołębiowskiego, Przemyśl. - 1816, Rys dziejów kultury i oświecenia narodu polskiego, cz. I i I I , Drukarnia Jana Gołębiowskiego, Przemyśl. M a l a s - A k s a m i t o v a L. A. [sic!] 1967, Dolenga-Hodakovskij (Adam Ćarnockij) i ego nasledie, Lud, t. 51, s. 125-163. N o w o s i e l s k i A n t o n i [Marcinkowski Antoni] 1857a, Lud ukraiński, t. I , Nakład i druk T. Glucksberga, Wilno. - 1857b, Lud ukraiński, jego pieśni, bajki, podania, klechdy, zabobony, obrzędy, zwyczaje, przysłowia, zagadki, zamawiania, sekrety lekarskie, ubiory, tańce, gry itd., t. I I , Nakład i druk T. Glucksberga, Wilno. D ' O m a l i u s d ' H a l l o y J e a n J u l i e n 1852, O plemionach rodzaju ludzkiego czyli krótki rys etnografii, Nakładem i drukiem Józefa Zawadzkiego, Wilno. b.a. [Piątkiewicz Ludwik] 1827, O pieśniach ludu polskiego i ruskiego, [w:] Pątnik Narodowy czyli zbiór drukiem dotąd nieogłoszonychpism [...], wydany przez L. Piątkiewicza, t. 1, Nakładem Kuhna i Milikowskiego, Lwów, s. 90-128. P i e t r a s z e k E d w a r d 1995, „Lud prosty w całym sposobie życia swego". O pionierskiej mono­ grafii wsi I . L. Czerwińskiego, Lud, t. 78, s. 41-53. - 2007, Mazury i Lachy na Ukrainie i w południowo-zachodniej Małopolsce, [w:] Dziedzic¬ two kulturowe pograniczy. Drobna szlachta, red. I . Kotowicz Borowy, Wydawnictwo SGGW, Warszawa, s. 49-61. P o l W i n c e n t y 1851, Rzut oka na północne stoki Karpat, Drukarnia „Czasu", Kraków. R o l l e A n t o n i J. 1857, Podole. Wycieczka w naddniestrzańską okolicę, Gazeta Codzienna, Warszawa, nr 14 (artykuł dostępny w zbiorach kolbergowskich Instytutu O. Kolberga w Poznaniu). S ę k o w s k i J ó z e f 1819, Dziennik podróży z Wilna przez Odessę do Sztambułu, Dziennik Wileński, rocz. 7, grudzień, s. 565-591. S n i t k o I . [Jan Herburt Heybowicz] 1901, Zarys pojęć o narodzie, Księgarnia Gubrynowicza i Schmidta, Lwów. S t o c z e w s k a B a r b a r a 2000, Źródła i główne idee nacjonalizmu polskiego, Przegląd Wschod­ ni, t. 7, z. 1 (25), s. 231-256. S z t a n d a r a M a g d a l e n a 2006, Fotografia etnograficzna i „fotograficzność" etnografii IIpołowy XIX i I połowy XX wieku. Studium z historii myśli etnograficznej, Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego, Opole. W a s i l e w s k i L e o n 1911, Ukraina i sprawa ukraińska, Sp. Nakł. „Książka", Kraków. Z a l e s k i W a c ł a w (Wacław z Oleska) 1833, Pieśni polskie i ruskie ludu galicyjskiego, F. Piller, Lwów. ZBIGNIEW JASIEWICZ BETWEEN THE CONFRONTATION A N D RECONCILIATION. UKRAINIANS A N D THEIR CULTURE I N POLISH ETHNOLOGICAL AND ANTHROPOLOGICAL LITERATURE IN 1 9 A N D THE BEGINNING OF 2 0 CENTURY. t h t h Summary This article presents and discusses descriptions and assessments of Ukrainians, known before also as Ruthenians, Malorosiyans (Little Russians) or Malorusiyans (Little Ruthenians), and their culture, included in Polish ethnological and anthropological literature in 19 and the begin­ ning of 20 century. Analyzing the articles and books of that period the author focuses not only on th th �20 ZBIGNIEW JASIEWICZ ethnographic details but also tries to re-sketch what and how their authors were thinking and evaluating Ukrainian people and culture. He presents the whole scope of attitudes towards Ukra­ inians from confrontation to these aimed at understanding, cultural dialog and reconciliation. The author is especially interested in Polish-Ukrainian cultural exchange and Polish researchers' attitudes to the process of Ukrainian national building. He analyzes works and writings of people such as Ignacy Lubicz-Czerwiński, Zorian Dołęga-Chodakowski, Franciszek Ksawery Giżycki, Józef Sękowski, Wacław Zaleski, Antoni Marcinkowski, Bernard Kalicki, Ksawery Branicki, Jan Herburt-Heybowicz, Jan Baudouin de Courtenay and Adam Fischer. This article was written in the course of author's research on Polish works focusing on Ukrainian culture and their contribution to Polish and Ukrainian ethnology and, in general sense, the contribution to the culture of both nations and their mutual relations. J.D. Adres Autora: Prof. dr hab. Zbigniew Jasiewicz Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej U A M ul. Św. Marcin 78, 61-809 Poznań e-mail: jasezb@poczta.onet.pl � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4e12422a4048f1a619dcda67a768ee3f.pdf 180525c2ae787cd7eebbeffee0380fab Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1854 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Subject The topic of the resource ksenofobia akulturacja Stany Zjednoczone - emigracja Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1719 Title A name given to the resource Między ksenofobią i akulturacją / LUD 1983 t.67 Description An account of the resource LUD 1983 t.67, s.160-186 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zieliński, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud. L 67, l !}83 ALEKSANDE)R POSER T-ZIELIŃSKI MIĘDZY KSENOFOBIĄ I AKULTURACJĄ PRZEWODNIE IDE.E AMERYKANLIZACYJNE W STANACH ZJEDNOCZONYCH OKiRESU· LIBERALNEJ IMIGRACJI "Co najmn.te3 od XVIII w. Amerykan.ie skŁonn.i byli do myślenia o sobie jako () nowych lu dziach, i to nie jako a zwykŁych kopciach jakiegokolwiek ludu europejskiego, ale jako o nowym rodzaju wytworzonym przez poŁączenie ,się wielu różnych ras. J a'W'lUl polityka przyjmowania w skŁad narodu każdego przybysza zostala w XIX w. usankcjonowana przekQnaniem, że wszyscy (imigranci) mogq zostać wchŁonięci i że wszyscy wnieść mogq wkład do J.ormujqcego się charakteru narodowego (Amerykanów)" .. O. HandJllin 1959: '146. A:sym11acyjnapolityJka amery1kańska względem przylbyszów, jak i postawaa1nglosaSkich AJmerYlkanóww stosUiIlku do coraz większej liczby imigrantów, miały isto,tne znaezenie w kształtowaniu się kultur etnicznyeh, ich adapta'C!ji do nowej l'Z'e'czyw,iSitośei i możliwości przetrwania w pokoleniach wyrosłych już na amerYlkańSkiej ziemi. W zależmości od tego, czy eUiropejscy wychodźcy styik<li1i. się w Nowym Świecie z wrogą obo:jętnoAcią,a:k:tywną niechęcią, sele'lctywną .3Jprobatą, czy też liberalną tolerancją wzg:lędem własnej trradyc,ji kulturowej, formowały się ich własne postawy w stosunku do dziedzictwa kulturowego, do jego wartości. i przede wszystkim uŻ)'Iteeznościw nowym środowisku. Zatem bez zrozumienia działania mechanizmów rnaeisku na kulturę imigrantów nie sposób byłoby Zirozumiećróżne drogi przek:ształoeń, jaikim poidletgałarze-· czywisfuśćEiPOł€ozno-k:ułtmowaświata imigrantów, w tym rów:ni'eż i Polonii amerykańskiej. Charaikterystyce tych nacisków poświęcOlny jest niniejszy anty!kuł, w kitórym skoncentrowano się na OIkresieprzypadającym na schyłek 2 V'ł. ubiegłego wi'eiku, oraz na dwa pierwsZie dziesięcioleóa nas'zego stulecia. Okres ten, to lata napływu do Stanów Zjednoczonych tzw. nowej fali inliig:racyjnej, której kres przyniosły I woj!na światowa, powstanie nowej polityc2lnej ffialJY Europy oraz restrYlktywne ustaw)r �170 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI .antyimigra-cyjne ograniczające w drastyczny sposób liczbf.' potencjalnycl~ przybyszów. Ciąg.ły napływ im~g,rantów rozpoczął się na sz'erszą skalę o,d ZO-tyd l 30-tych lat XIX w. Do lat 60-tych i 70-tych tego stulecia przybywali głównie do Ameryki PóŁnoenej wychodźcy z północno-zachodniej Euro· py, a więc Brytyjczycy, Irlandczycy, Niemcy, Szlmci, WaJijczycy, których odmi'enność kulturowa od tubylczych "Arngloamery:ka:nów"nie był u z natury rzeczy zbyt duża. Istotną zmianę przyniosły dqpiero lata następne. które określane są czasami w histoll1iografii ameryrkańskiej jako "wielk zalew" (The Great Deluge) (Zelinsky 1963: 23). Pi'erwsza fala imig;ra'cyjnctego okTesu (186D- 1890), zwana nie bez ra,cji teutońską, przyniosła d,:, . wybrzeży Amery1ki - Prusaków, Saksończyków i Skandynawów. Ci germańscy imigranci, choć kulturowo spokrewnieni z Anglosasami, stanowili w nowym środowi's~u żywioł znacznte trudniej adaptujący się de zastanych w:a;runków z racji odmienności języka i przywiązania do odrę,bnych rodzimych tradycji. Wraz z Nłemcami przybyli do Stanów Zjednoczonych pier,wsi repr.ezentanci masowej emigracji zarobkowej z zien~ etnicznie pols~i,ch O!puS'zczającytereny byłego zaboru pruskiego, oral ziemie zamieszkał,e przez polską Ludność auto'chtoniczną (Sląsk apobk, Pomorze, Warmia i M,azury). Od lat 90-ltych "wielki zalew" przyb~erać poezął zdecydowanie na sile, choe jego kompo:zy'oj,aetniczna uległa diametralnej zmianie. Większość imigrantów stanowili teraz Słowia!nie i Włosi, których pochłaniały rozwijające się żywiołowo miejskie ośrodki przemysłowe oraz liczne rejony' górniczo-hutnicze. Apbgeum imigrac~:a ta osiągnęła w pierwszym dziesięcioleciu XX w. dostarczając Stanom Zjednoczonym niemal miliona oby.wateli każdego roku. W sumie w latach 1870- 1920 Iprzybyło do USA ponad 26 mln imigrantów, co w poważnym stopniu zachwiało pozornn jednolitością etniczno-kulturową tego kraju, którego 15% mieszkańcó•.•. (w 1910 T.) stanowiły o:sa:byurodrone w Starym Swiecie (Katz 1971: 388, Osiatyń~ki 1971: 60, Zelinsky 1963: 23). Na te lata przypadła równie:~ zasadnicza errUgT:acja zarobkowa Polaków, którzy o:pusz'Czać poczęl w wielkiej li:cZJbieGailicjęod lat 90..,tych, Królestwo Polskie zaś przede wszystkim po roiku 1900. W Sikali tego zjawiska, którego nasilenie przypadło na okres be~o.środnil() poprzedzający wybuch I wojny światowej, 'świadczyć moż·e wzrost liczby Polaków z ok. 7 tys. w r. 1860 do ok. 2 mln. w przededniu wielkiego konfliktu mocarstw (Kubiak 1970: 23). No:wa słowiańsko-włoska imigracja o zdecydowanie chłopskim oharakterze i pochodząca, z za,cofanych rejonów Eurqpy ,pogłębiła znacznie ,przedziały etiniczne i kulturowe na terenie Stanów Zjednoczonych. Zyjący we własnym świecri-eetnicznych gett przybysze uświadomili wcześniej przybyłym imig,rantom eelty,eko-germańskim ich bliskość kulturową �I'vIięclzy kseł!Ofobiq i akulturacją. l~ I,l, względem Anglosasów, a co za tym idzie, ułatw1li im integrację, które sprzyjał pO:?Jatym spory zasób doświadczeń nagromadwnych już w toku adaptacji do nowych warunków. To zbliżenie Anglosasów i przedsta'wicieli starej imigracji zwiększyło równocześnie bariery oddzielająoe dopiehl co przybyłych wychodźców od reszty amerJkańskiego spoleeneństwa. Zróżnicowanie kulturowe mieszkań,ców Stanów Zjednoczonych w dobie imigrac!ji lihem}nej 1 było z,ate'll zmaczne, choć przybiemło ono postać' opozycji między' rodzimą kulturą amerykańską a obcym światem warto'ści kulturowyoh pooholdzenia imigracyjnego. Ta rodzima ku1tuI1a był« częścią składową trwnu amerykańskiego narodu opartego na ang,losaskich tradycjach, które w dobie kolonialnej i wczesnoniepodległościowej nabrały lokalnego kolorytu stają1c się emanaqją amerykańskości. Kultura to. uksztaUowała się zanim do Nowego Świata przybywać poczęli imigrancl i zn3llazła swe oparcie w tych warstwach ""połeczeństw.a, któr:e z raej: zasiedziałości zajęły najbardziej uprzywilejowane pozycje. Wzmocniłó ją wydatnie dalsza migracja z Anglii w początkach XIX w., dzięki czemu społeczność anglo-amerykańs:lm stał,a się "ekspandującą etniczną większo.ścią" (Higham 1968: 96), skutecznie asymiJlującą imig,rantów z Wysp Brytyjsbch i germańskich krajów kontynentalnej Europy. Arnglo-.amerykańskie tradycje, splatając się z protestanckim etosem społeczeństw", kaprtalistycznego, stworzyły zręby nowej kultury, z którą zetknęli się imigranoi z Europy wschodniej, poludniowej i środkowej. Konfrontacja ta zdawała się zagrażać obu stronom. Przyibyszów zmuszała bowiem do rezygnaeji z wła!snych upodobań, gustów i przyzwyczajeń w imię postępu cywilizacyjnego, tubylców natomiast stawiała w obliczu wzrastającej fali obcych wlPływów zagraża:jąrcych "czystości" tych wzorów i idei. l<::tórenie tak dawno zyskały dopiero sltygmat narodowej cechy i wiązane były z :I'Oma'll'tyczmą wizją narodzin Stanów Zjedntlcwnych (Commager 1962: 284). Konfrontacja ta nbiegła się w czasie z nasilającym się syndromem ,ekonomicznym zwanym push-pull a powstałym ze zbie:żmolści sytuacji. kryzysowej w krajach ojczystych imigrantów z okresem rozwoju gospodarczego Stanów Zjednoczonych, oferującym przy:bysrom możliwość pracy, wyższy standard żyoiowy i perlspekty,wy awansu Sipołecznego (P~lch 1976: 40 - 41). Jednocześnie jednak nasileniu się nowej fiali imigiranrtów towarzyszył widoczny w latach 90-tych wzrost narodowej świado'lloścl Amerykanów i ich nacjonalizmu, związany nie hez ralcji z przełamywaniem izolacjonizmu Stanów Zjednoczonych i narodzinami nowoczesnych ambicji mocarstwowych. 1 O~res 1miglra,oji Hiberal:nej, to wg periodyzaqji Kubiaka (11975: 63) Jalta zawart'e między wiOjnarmi napoleoń~~imi a I wodlną śWiaio,wą i decyzjam:i KOIngre:;u USA z'lat 20-rtydh rogjraniJC'zatjący1mli l;iczbę llorwych irmi,gran1ów. �172 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI Sytuacja ta zaowocowała naS'11eniemsię tendencji natywistycznych, będących wyrazem ksenofOibi'emydh u;prz€ldzeń w stosun'ku do przYlbysrzówz z'a oceanu i apoteozą alnglo-ameryl1ffińskkh wartości. Natywistyczna iJdeolog,ia- jak wylkazały to hadaJnia J. Highama (1973) - składała się z trwch poicistawowych elementów,amiianowicie: z tendencji antykatolidki'ch, ant)'T'aidylk:alrnych oraz p:rzeohodząicej miejscami w rasizm wrogości do wszysltil6ego co oooe ameryikańskiej rasie i kulturze. Spośród tych elementów za najsta!I'S!zyurncać momaza R. A. BiJIitngtonem (1964) nurt protestanckJiego antykatollicyzmu wywodzący się jeszcze z antypapistyczmych tradycji XiVl:I-wliecznej Anglii. W ka,tolickich imigrantach (Irla:nJd:czykach, BawaTiczyikiadh,Włochach i części Słowian) w1dziano "agentów" Rzymu :przynoszących do Nowego Świata ni'e tylko rehgij:ną bigoterię i obce protestanckim tradycjom obrzędy, ale zagrażających ideałom anglosaskiej demokracj,i i tTadycjom swohody religi:j.n(:j(Higham 191',3: 56, 77, Bo;g,ina1974: 86 - 87). J.eszcze więlksze zagrożenie dla ameryllmńSkioej demokra'cji sta,nowic miał r'adyikalwm imitgl"antów, ktfuych ookmiżano, często Zl'esztą nie bez. ["acji, o s>zerzeni'e anarr-chiZirm.i., prqpagowarni'e ideałów socjalisty:cznych. prowadzenie dZ'iaJłalnoiŚdulpolityczniającej rzesze cudzoziemskich robotników (szczególnie Włochów, Finów, Jugosłowian i Niemców) oraz podburzanie do s:t~j:ków 2. Antyradyikalna propa:g.aindanaitY'wistów, nasilająca się wII"azze wzrostem onganizaoji ruchu ro,botniczego i lewkowego, zmierzała do wywołania PSYichozyzagroż'enia określanej jako tzw. big 'red score - (czyli ,,'wielki czerwOlnystrach") oraz przeciwstawienia proJe'tariatowi amea:'ylkańskiemucU!dzoziemskiego żywiołu robotniczego. Chodziło także o to, aby wywołać obawę o pracę, po którą sięgali coraz liczniejsi imig,rancji, skłonni jaikoiby do ZJnacznych ustępstw na rzecz pracodawców. Choć aha te hasła były ze SOIbą sprzeczne, niemniej w dobie okresowych kryzysów stosunkowo łatwo udawało się je wprowad?;ić do potocznej świadomości, mimo że anallizy. ekonomic:lJne wy;k.azywaly bezzasadność twieTdzeń o wzroście bezrobocia na ~kutek postępującej imigracji 3. Dla naszych rozważań najhardZ'iej istotny był ten składnik natywizmu. który zawierał tezę o groźhie zanieczyszczenia amery1kański€j cy,wiolizacjt ubcymi, wrę'cz harbanzyńsikimi elementami kulturowymi. Elementy te Zob. ze3p<Jł a,rityllmłQw pod wSlpó1nym tytułem From farm to factory: Immiadjustment to American industry opubhkowany w ;piśmie "Spectrum" (St. Paul, 1Vli:nJnesoita),va]. 1, no. 2, J!9'7'5:I-fl. 3 Zob>. J.. A. HOUl'wliah, Immigration and labor: The Economi-c aspects of E-u.ropean immigration to the U.S., New York-LondOln 191-2. W pra:cy tej autor deza:wUJu'ie ralpQrity rządOiwY'Ch :komi'Sji o rzekomej ,kOil1JieClznośo.iwpllowadzan!hl ;ceB'tryik!cj'i ~miigira,cyj,nych. 2 firant �Między .ksen()fo~iq i akulturacją. .,., I I) pozbawione były w pr.uekonaniu natywi1stów wS7.Jelkiejwartości, nie mogły . zatem zostać ~poży11kowanew Ameryoe. Ponieważ j.ednak istniały i to w dużej rÓŻJIlOr~dnościodpowiadającej mozaiee im~gl'1anckichgru:p, stanowiły one reat1ne niebeZjpieczeństwo dla "rodzimej" atngloomery!kańskiej kul1Jury. Ta zresztą tra:ki1Jowanabyła Jaiko nieporównywalnie "wyższa", bardziej Zaalwansowarnaw ro:zwoj'u, a więc godniejsza ochrony. Chłopski charakte.r imigraoji, bi,eda i zacoct:'anies,poŁeczneregionów w;nohodżczych, niski pozliom lub brak elementarnego wylkształcenia przybyszów utwierdzały Amerykanów w pogardzie do wszystkiego, co związane z kulturą imigrantów, podtrzymując wiarrę w ich własną dominację cywilizacyjnc\. Obse.rwacja różnic kulturowyoh oraz siły z jaką rodzime tr-adycje urtrzymy wały się w etniczny'c'h gettach dała a~umpt do tezy głoszącej, iż imi.granci ,;nowej fali" nie są podatni n'l asymi!1ację,a zatem nie możrlc° liczyć na ich "ucywilizowanie", pod krt:órymto p0jęciem rozumiano przy·· jęcie American way of life. Konstatacja ta oparta była na błędnej per-o spektywie hi:stOiTycznej,bo,wiem "nowi" imigranci, w prze:ciwieństwi·: do "starych", zbyt krótki :pO'siadalistaż pobytu w USA, a;by wymkowac a ich adapta'cyjnych zdolnościach, a do tego zasilani byli bez pr7.erwy dalszymi wychodźcami, co w poważnej mierze oementowało grupy etniczne i sprzyjało podtrzymywalniu tradycji (Bogina 1973: 66 - 67). Wraz z tezą o groźbie zanieczys:z.czeniaamerykańskiej kultury poja-· wiło się twie:r<dzeniegłoszące niehe21piec.z'eństwozanieczyszczenia środowiska społecznego. U podstaw tyeh o!baw znajdowały się realne problemy .społeczne imigrantów wyn~ka!jąoe z ich nędzy, niskiego statusu, dew:-ganizacji społecznej i trudności adapta'cyj.nych. Te rzeczywiste ;problemy .społeczne, których korzenie tkwiły w o:del1waniuwy.ohodźców od. ojczyzny i rodziny, nie uważano za naturalny e:feiktsytuacji imigracyjnej związ,;;ny z amerykańską rzeczYlwistością, lecz za szkodbwą infekcję przywkczoną ze Starego Swiata. Obciążano więc imigrantów odpowiedzialności;;. za zwiększanie się chorób, paLliperyzaoję miast, wzrost bez~prawia, patologiczną zawiść prowadzą'cą do krwawych porachunków w stylu włoskit-! wendety, głosząc jednocześnie, iż przybysze cechują się ograniczoi!lą inteligencją oraz licznymi ułomnościami natury psychicznej (Swi.2reng3. 1971: 61) 4. Tego rodzaju prQp.agalndautwieI'dzała tylko inny natywistyczny mit, głoszący WY7;SWŚĆ American race nad zagra.żającymi jego c-zysto,ści:kolorowymi, ale także i białymi rasami europejskimi. Imigranci słowiańskieg"" i romań:Skiego pochodzenia stanowić mieli r'ealną groź;bę bio1ogiczneg'" 4 Prowa,dizo<ne w tym 'celu b.adan.ia wyka,z:ały całkowitą bCZJpodsltatwn'ość n· rzutów,s:twierdzały bQwiem, iż 990/0 pr,zebadanych 'imigrantów nie wy;kazywal" naijml1!i,eaSIZ)'lc.hocl1C'.hy'leńw wzwoju psy.c!hiclZ'l1ym. Zob. E. H. Muhlan, Mentality o! the arriving immigrant, 'Wa,s:hi:rugt'OIl1 DC, 1917. �174 ALEKSANDER POSERN-ZIELJŃSKI skażenia Ameryki - ojczyzny rasy p.rawdziwie białej, reprezentujące) !iajcelI1niejszewarto·ści współcz·e;slI1ej cywilizacji (Higham 1973: 13;), 151) .. Ta anJtyimigracyjna koncejpCjarasistowSka spleciona była w dużym stopniu z nurtem tzw. natywizmu teutońskiego głoszącego ra.."Owo-kulturową jedność Amerykanów p.o.chodzenia a'nglosaskiego i ska:ndynawsko-germańsk1cgo. Teza ta rozwinęła się na przełomie stuleci, a więc w latach. gdy lic~ba imigmntów z krajów germańskirch była już znaczna l - co ważniejsze - WlpływOlWa.W myśl zwolenników tej koncepcji amerykańska great race 5 wywodzi się z rasy nordyckiej, uważanej za na.1warto,śdowszą na al'eni·e eUl'Olpej.skiej.Stąd też imig<r.a.nci z krajów Europy Północnej nie mieli stanowić rogrożenia dla amerykańskiej cywilizacji,. t8 bowiem czyhało jedynie ze strony "nowych" imigrantów (Bogina 1974: 78 - 79). Ta teutońrSka koncepcja odzwierciedliła się nawet w religijnych i prozelitycznych ideach Mormonów, którzy w żywiole germańskim widzieli największą kOlncentra'cję ,,!krwi Izm'ela", a więc elE-mentu najhaiI'lclziejwa[jtościowego dla budowy nowego królestwa bożego na amerykański,ej ziemi (Nota:l'iani 1975: 174). Amery:lmński natywizm schyłku XIX stulecia i po,czątków wieku XX utI1w,a,lałi .potęgował etniczne stereotYipy, z których szereg prz.etI-'wało do dnia dzisiejszego. Równocześnie podsycał antyim1gracyjne na~troje na'ojolIla:listyc:zme zmd'erzające do pTZymknięC'iabramy, poprzez któTą wlewał się ni ekontrolowany strumi,eń wychodżców ze Star,ego Świata. Spowodował on również p!Oważne repelikusje kUllturowe. Przede wszy·stkim negując w,ar:tóść ,kulturowych tradycji imigra'cyjnych spotęgował izolację etnri.eznY'chgett. Brak zainteresowań kulturą imigrantów oraz teza o nieroa'tmoiśd do asymilacji pozostawiaŁa przybyszom spory margines swobody, umo'ŻJliwiający częścio'wą rekonstruk,cję porzuconego środowiska społeczno4:ultu:rowego. Jeooocześnie hasła o kulturowej niżswści, zacofaniu cyw1li,z~l.'cyjnym i rasowej niEWełnow.artościowościsprzyjały namdzilI10m kon1jpletksówi stwarzały sytuację niekorzystną dla pozy:tywnej oceny własnyoh tradycji i dziedzidwa kulturowego. W tej atmosferze rozdarC'ia między potr;z;ebą samorealizacji w środowisku kultu.rOlWO błis:lcim malnym sobi'e wartościom, a świadomością niSik'iegostatusu~poł'eeznego i cywilizacyjnego, kształtowały się kultury etniczne imigTiantów i ich rodzin stwarzając tym samym wrażenie siły tendencji antyarsymi'lacyjnych tkwiących w środowiiSlkuwY'chodźców z za oceanu. K[asyczny natywizm - jako ksenofobi,czny stosunek do imigrantów - nie ;z;awioerałw sobie idei amery!kanizacyjnych. Były one mu obce 5 u,ż)"wam tu Qlkr:e6!eOlia z głoiŚ'neo k;s'iąŻJki M. Gr,mta, The Passing of the Great Race, or the racial basis of European History, New York 1918, napisanej przez głównego r<J!3istawskiego teoretyka głoszącego beZ\\"Zlględną supremar::ję nOT,' dyckości. �}lięd2y ksenojobią 175 i akuLwracją, głównie z dwóch powodów. Po pierwsze dlatego, że nic wierzono w zdol;ości asymilacyjne przybyszów, po drugi€, iż obawiano się zanieczyszcze:1ia wlasnej "rasy" ohcą "krwią". Hówni~ż wśród baiI'ldziPjliberalnie :lastrojonych zwoleinIli~ów koncepcji "otwa:r:to.ści" amerykańskiego narodu idea i praktyki am€rykanizacY'j'ne nie odgrywały większej roli ze względu na przekonan.ie, iż procesy asymHa,cyjne przebiega,ją w sposób :1aturalny, samoczynny (Higham 1973: 234). A zatem - uważano, że nie ~stnieje wyraźna potrzeba, aby im po.święoać więcej uwagi. Sytuacja tego rodzaju panowała mniej więoej do pocz. XX w., kiedy to nabrał rumieńców nowy ruch społeczny zwany po prostu amerY'kanizacyjnym (Arnericanization movement) 6. Celem tego ruchu było przerwanie indolencji w zakresie adaptacji :migrantów do nowych warunków żY'cia i skoncentrowanie się na akcji zmierzającej do przyspies'zonej, w pełni kontrolOlwanej i sterowanej zgodnie z interesami Anglo1amery!kanów- asymilacji. Działalność tla, podjęta wyraźnie w OIbroni'e "zagrożonych" walrtości ukształtowanej już. nekoma kultuJ'Y a:me;rykańslciej, miała opar.cie w tzlw. teorii anglo:konformizmu. Otóż głosila ona tezę, iż amerykańska kultura - jest raz. na zawsze ukształtowaną całością, któl'ej źródła tkwią w anglosaskioh tradycja'Ch okresu fOTlnowania się Stanów Zj€ld:noozonych. T,a właśnie kultura - jako produkt Nowego Świata i nowej cywilizacji -- jest zdecydowanie wyżej ro'Z;wilnięta,aniżeli ku~tury innych narodów. Stąd też w interesie Amery!ki, jak i imigrantów, należy jej ideały i w,wry upowszechnić wśród przylbyszów, .aby mogJi oni jak najsz)'lbciej skorzystaćz jej zalet i dobrodz1iejsiw. Na pr.zeszk<>dZiiJe jednak ~emu stoją przyzwyczajenia, nawyki i tr:adyajepr:zY'W:1eczonez,e Starego Świ,ata, które ja:ko "niższe", "ba:r:bar:źyńs'kie"i nieidopasowane do now~go środowiska, powinny zostać jak najszybciej za,rzucOIne.Spełnienie tego warunku miało dać imigrantom bilet wstępu do integracji z am€ry1kańSikimnarodem, Amerykanom zaś - ,povbycie się "imug'TaIcyjnegoprOlblemu" i zagrożenia właS'I1ejzwa.r:tnścikulturowej (Bo,gandus 1949: 126, Gordo'n 1970: 89 - 104). Hasła a>nglokonformizmu głosiły zat,em sejparację imig.rantów od ich kulturowych korzeni oraz wykształcenie poczucia wyżsZJOściwzględem własnych tradycji etnkzmyeh wraz z przyjęciem nowych wzorów. Chodziło bowiem o to, by - jak p1sał joo€n z ~dw()katów tej teorii "w pełni identyfikowali się oni z naszymi zwyczajami, sposobem życia, rodzaj,em myślenia, a więc aby byJi gruntownie z'amerykanizowani" ';. 6 Na temat te,g1O nwhu zob. E, Hatr:imann, New Y.onk ]:9413. The Movement to Americanize the :'mmigrant, 7 R Mayo-Smi:t:h, Emigration and )Jew York 1~04. Cyt. na podst. fragmentów immigration. A Study puhhklQIW<mych przez in social sciences, Hal1Jdl~na (1959: 161). �176 ,ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI 'Ten ~polSÓib ro:zumowani:a u:powsZJechiniałsię w dwóch pierwszych dZles!iędoleoi:ach XX w., ohoć ZiesZiczegÓllnąmocą dał o s(jbie znać w latach il9'16 - 1920, gdy w zwriąZikuz udziałem Stanów Zjednoczonych w I wojnie światowej narodziła się kamrpani1aprzeciWlko tzw. podwójnej loj.alno,ś'ci imigramtów. Pord ha'słami "Ameryka dla Amerylmnów", Many peoples, but one nation i America first, domag,ano się narodowej jedności i dek:lara'cji patriotyzmu, postulowano osłabienie zwią7ikówimigrantów z krajami ich pochodzenia oraz intensyfikację nauki amerykańskiej kultury, aby wszyscy mieszkańcy Stanów Zjednoczonych stali się ,,100°/11-wymi Amery1kanami" (Higham 1973: 198 - 2014). Praiktyeznym wyralZlemteorii angl~konfo:rmizmu był wspomniany już ruch ameryika:nilzacyjny, k!tórego zwo1lennicy rekruto,wali się z liberalnych kręgów tzw. patriotic hereditary societies, tj. ekskluzywnych anglosiaslMohtowa:rzYistw gloryfikuijącyoh narodową przeszłość i upow,;zechniających spirit of true Americanism. Ruch ten kierujący się i:deałam: amerykańskiej demokracji i przeciw;stawiają'cy się a:g,resywnemu naty-wizmowi dążył do realizaciji następujący:oh celów: po 1. upo,wszechnienia ameryk,ańskiJch ideałów i wzorów, po 2. upowszechnienia dobrej znajomości języka angi~1slk!iego,po 3. usunięcia "zbędnego" bagażu imigrantów, i po 4. służenia im pomocą w osiągnięciu wyższego standardu życia oraz olchroni'e pmzed wyzyskiem i nietolleralncją (Higham 1973: 247, Vecoli 1973: 92). Działalność aktyw:istów "ruchu amerykan'izacyjne:go" nawiązywała w dużY1mstopniu do programów i doświaldczeń wypracowanych w ostatnich dwóoh d~adach XIX w. p!1"zeztzw. "Przyjaciół Indianiina" (Friends of the Indian). T,en ni'eoo wcz.eśniejszy trend amerykanizacyjny, popularny wśród protestanckich, liberalnych reformatorów, dążył do znisz.czenia resztek plemiennej struktury Indian oraz likwidacji ich religii i kUiltury. P,rz!eciwstawiJającsię polityce sqparacji rezerwatów usiłowali oni przeksiztałcić Indian w "cywilizowanych" Amerykanów, odrywając ich od roidzi:mych tradycji i poddając usilnej chrystianizaaji. W zamian proponowali obda:rzyć Indian obywalte1stwem amerylkańskim, wyprowadzić ich z rezeI1watowej niedoli i przezedUlkację tUibylczych dzieci zintegro,wać ich ze światem ludzi Biały:dh '(Pi1"ucha1973). Zwolennicy amery!kanizaeji imig,ralntÓiwkierowali Sliępodobnymi idealamico "Przyjaciele Indiani,na". Jedni i drudzy dążyli do całkowitej lLkwidacji zróżnicowania etnicznego, kulturowego i językowego mieszkańców USA usiłuj'lc poprzez deprecjaiaję dziledziotwa kulturowego i tradycji "obcego elementu" doprowadzić do jegoko1l1lpletnej asymHaicji i aiku:lturaeji. Naijwiększy nacisk kładziono Ina edu:k,aicję imigratntów i ich dzieci wyohodząlcz założenia, iż spoleezeństwo !kształtowane jest z jednej stromy ;przez otaczające jeśrodowisrko, z drugiej zaś przez działania socjaliza- �Między ksenofobiq i a kultuTCl<cjq. 177 cyjne. Amerykanizacj,a bowiem, aby by,ł:askutoc~na, obejmować miała nie tyJiko materialną stronę życicai zachowania :przybyszów, lecz OIgarnąć miała również ich umysły (Swierenga lt971: 63, Commog'er 1962: 213). Aby sprostać rt'emu zadaniu, ~ozw:łja'n:oni,e tyłko szk<Jl1Jridtwo 'ele.mentar.ne, lecz również TozbLldowywano sieć medzie1Jnyóh i wieCZJoro,wy!Cih kursQw języka a:ngielsikiego,wiedzy o.bywatelSkiejor:az (kursów doskonalenia zawodowego. Do aikcji ameryik,anizacj;i im:ig'rantów włączył się row.nie'Ź: przemysł, który zatrudniał ogromne i różnojęzyczne rzesze wychodŻoców ze Starego Świa'ta. Sam prooes pToidUJkcj'i i waruniki pracy były same w sobie ważnym czynrriikiem przekształcania imigranta w ameryikańskiego "etni:ka". Aby jednak proces ten :przyspieszyć, w niektórych konoernach starano się w dodatkowy sposób wywr'Z!ećnacisk na praoownika i skłonić go do zaakceptowania American way of Uje. Przykładem tego rodz:a'ju postępowani'a wyikorzystująoego pTz,ewagę pracodawcy nad pracownjjkiem mogą 'być zakłady Fo~da (Ford Motor Com;pamy)w Detroit w łatach I wojny światowe,j. Około 60% wszystkich zatrudnionych stanowili wówczas imigranci, 'przedstawiciele 55 różnych narodowości, w tym Pola'cy twor.zYlligrupę naj1iC'ZIlliejszą.(~. 7,5 tys. pracowników). Wszyscy ci zatrudnieni pOlsiadaJ.iobowią:aek uczęszczania do przyzakładowej szkoły ,amerykan.izacyjnej, w której wykładowcami przekazująicymi amerykańskie ideały z ,p.I1a,wdziwie misyjlOymz~pałem byli anglosascy wolontariusze rekrutujący się z t'ej 'Samej fabry:ki. Jednocześnie realiwwano zasadę wyŻiS'zychwynagrodzeń dla t)'1ch !pramvm.ików, 'którzy w swym życiu domowym wproiWad.7.aliw cZ)'1nnowe zasady i zachowania (Schwartz 1974: 252 - 260). Choć akcja ta odbywała się pod hasł,ami nawiązującymi do "teorii tygla" stapiającego wszystkie g.rupy etniczne w nowy jakoślCi:owo,wartościowy stop 8, to ni'e zmienia to w niczym fruktu, iż posiadała ona wyraŹ/nie oharakter anglokonfoTmis,tyczny 9. Obok szkolnio1lwa i przemysłu ,ameryka:nizacyjne inkjatywy podejmował również Kośoiół katohdki i jego Qpanowana przez I:rlamdczyJków hierarchi,a. Otwarci'e i w ąposób zakamuf.1owany występowała ona przeB Ideę tyg11a podkJJ:eśJić .miała oer,emcmia a'bsolultoryjna amrery\ka,nii.za,cyjny,ah kursów fabrytki FOllda, w elza'slue'kltó,:rej 1m;'c'ernzO\walI1JonaTodZJiny nowego c,złowli'Elka. Ze stojąc'ej na sceniemalldeJlystat.kiuslcinod:ZMii.iJrnilgran:Cliwswych.naIOOd()l~cih s'll'lQja'Clh,z baga'ża.mi w rę;kJu i kieruW'diUi s,ię nCJJsitępnie do w1e1likliegiotygla iW ,kltó-rYJm znikali. Po chwili znów ukazywali się publiczności ubrani w najlepsze stroje amerykań'Sk1ie i poiWi<eW<l!jąc vrzYlInail1ymi chorąg)iewlkami amerytkańJs!kimj (!Se<hwalIi.z 1974: 254). 9 W XX sibu,locli:u kles!a angJl~lwnfClrm~tY'O:zme ,ubiieratl1Jo z roegruły w sza,tę teoT~i ty~la. Było to, wY'da'je ,slię, pO!Woodem błędmJE1~otroalklt<O(WIallllia ,pl"ZJE1zimig;l"aillltówi ",ert;,nIików" teorii i tygł.a jaklo kC)!1cepcji .równo:zJnaZCtZIlJE1jzi.deą caJlkJowlirtlejalbsol'lbicji etn1C1ZllY'~h grup do angJQSaJslkiej więkstz,oŚidi. 12 Lud, t. LXVII �178 ,ALEKSANDER POSERN-ZIELlf<SKI ciwko katolickiemu pluralizmowi, rehgijnemu separatyzmowi etnicznea więc i e'1mi'oznympaTatfriombędącym głóWlnymi stTUlkturami społecznymi SItojącymrina straiŻy !tradycji imig,rallltów. Obrona katolicyzmu }ako całośoi pr,zed atakami protestancki'ch natywistów, ostentacyjne demonstrowani:e swej lojalności i patriotyzmu kłóciło się wyraźnie z aspiracjami wiernych z e1mioz.uychgeltt, dla których religia posiadała nie tylko swój wymi:a1rsakraLny, ale :p[,ZJerde wSizystkim etni:czny, narodQwy (Kubiak 1970 : 55 - _66, Kis'lova 1973: 377 - 378). Ta permanentna sprzeczność między talktycZlnymiint:el'ersami Kościoła jako amerykańskiej instytucji reli:g~jnej a jego i:nt'€lresamijako z~połem różnorodnych etnicznie 'wspólnot religijnych, nie s,pmy:jala jednak skutecznej amery1kaJnirzacji,a wywołując opór ;poItęgowała anrty,k:lery1k,ahzmi osłabi.ała zwafltość katolicyzmu :(dowodem poiWstanie Po1lsik:iegoNaTodowego Kościoła KatoHokiego i tZ'N. nieza!leŻinychparafii) i zmniejszała autorytet etnicz:nych organizacji kOlOtrolowa:ny1ch IPl'ZJez Mer. Ang.1oIkonfo;rmi:sty'Czna teoria iCłSymi1aaji\Waz z "ruehem amerykanizalCyjnym", będącym ,swego rorl.rzaj!ustrBJtegią a:kulrt'uTa<cji, zawiodła w dużym stolPlIliu oez:ekiwania swyc:h 'Zwolenll'i:ków.Dążyla OiM prz-ecież do likwidaoji grlllp 'ertnieZlllyoh,do wyeliminowania różnic kulturowych drogą pressure-cooking assimiZation,~~ordolll 1970: 99). Ten program, który nazwać by dzJiś można było ,,:kulturowym etnQbójstwem" (cultural et/uwcide) upowszechn'i,ł w;prawdzi-e nowe wwryzachowań, iidee, ~posób życia u znacznej hozby imiJgrantów i ich rodzilll, jednakowoż nie wyeliminował on cał:lwWli'Cie z ic:h egzystencji traldycji. Krucjata lI1a rzecz przyspIeszonej amer)llkaniza,cj'i TO:zJbudziłabowiem świadomość wychodźców, którzy zaczęli nie tyl~o dostrzegać swą odrębność, ale i poczęli jej bronić w sposób wr:ganiz;owa:ny. Idee wyżswściamery1kańskie] kultury nie sprzyjały wprawidzierozwojowi kultur etnicznych, to jeldnalkowoż agrarni'ozenie ich manifeSitacji do kręgu getta umożliiWiło :ich przetrwanie i zachowanie choćby częścio:wej ciągłości kultuTIOwejz ,k:rajem swego pMhodzenia. Na ItIe naturalnego procesu dostosowywania się imigrantów do nowego środowiska ścierały Siięl:rerobą nalCiskia:mery1kan:izacyjlI1'e i dąż'enie tradycji. J.eden nurichciał odgrodzić wyahodźców od prneszłości ignorując negatywne społeczne skutki ta!k:i~g{),postępowania, drugi usiłował, często w siPOsÓib utO(p'ijny, za1t;rzymaćcnaJSi odJdziehć imigrantów od Iprzemian będą'cych Z1Wiastunem:prz.YJSzłoŚC'i. AJreną śC!ielr.ania,się ty'ch 'teOldenC'jibyłC' -eunicZlll-e getito, k'tÓI'e - 'jak wyraził to Gbroon (1970 : 106) - stanowiło !Swego rodza1ju "komorę dekompresyjną", w :której asymilacyjiThO-akulturacyjiIle pr::remiJany.zachodziły w tempie umOŻliWląjąCymstopniowe i w miarę łagodne włączanie się poszczególnych grup et'niemych do amerykańskiego narodu. Równocześnie z roilwO'jem teorii i praktJlki amery1kaniza,cyjnej w du- �Między ksenofobią i akulturacją. 179 chu anglokonfo-rmisty;cznym zyskiwała również uznanie odmienna koncepcja amerykanizacji imigrantów, 'Znana pod metafOTyczną rurzwą konCei}cjitygla, melting pot. Wychodząc od demokratycznego hasła E pluribus unum ut1'walonego w pańs'twowym godle, głosiła ona stopniowy zanik wszelkich odręhnośei etl1ic:mlych i kultuirowych w amerykańskim społeczeńSltwiena skutek powolnego krzyżowanita się hitolOlgłczmegoi z wiązanego z tym zjawi:slkiem s1:1łIpianiasię pos.zozególnych tradycji w nową jakościowo odmianęamerykaństkiejcywi:Hzaoji (Gordon 1970: 85). vVedług niektóryoh utopijnych poglądów proidukt tego procesu ni'? 211.iał być podobny ani do wzorów anglosaskiCh, ani też do jaki'chkoJwiek innych. Miał ,być po prostu ideaLną syntezą składowych części stopu odzwierciedlającą "romantyczną wiarę w egalitaryzm społeczny, hraik dystansów, uprzedzeń etnicznych i dyskryminacji ni·e hczącą się z realiami społecznymi" (Kubiak 1975 : 153). Teoria tygla została już sformułowana explicite w 2 pał. XVIII w., czego dowodem mO'ż.e-być znall1:awypowi'edź Hectora J. CrevecO€ur'a zawarta w jego eseju próbującym odipowiedzieć na pyta:nie, kim jes't Amerykanin. Już wówczas stwierdził on, ż.e w Stana'ch Zjednoczonych "osobnicy Z€ wszystkich naTodów -przetapiani są w nową rasę ludzi" 10. Na szellizą jednak skalę i,deę tygla sp0ipula:ryzował J. ZangwiJl - amerykański dramatopisarz żydowsko-angielskiegn poehodzenia, który w swej sztuc.e Melting pot, wys1:awionejpo raz pierwszy w 1908 r., dał wyraz przekonaniu. iż mieszane małżeństwa łamiące bari,ery ras, religii i etnicznych uprzedzeń doprowadzą do powstania nowego srpołeclienstwa. Jak złudne były to przypuszczenia, pO'kazały późniejsze badania socjologiczne wykazujące tendencję do utrzymywania się na wysdkim poziomie wskaźnika małżeństw endogamicznych (Kubiak 1975 : 155). Zbytnie przecenianie czynnika biologic:z:negow koncepcji tygla odwt'a'cało niejednokrotnie uwagę od pro-cesu "staipiania się" wzo.rów kultury, który 'Przebiegał w znacznym 'Stopniu niez'ależnie od wymiany genów. Udział europejsikioh zapoiycz'eń kulturowych w toku formowania się cywilizacji ame.rykaOOkiej mirnimahwwał 'równip.ż F. J. Tu:mer, twórc<1. tzw. koncepcji granicy ,lub kresów (frontier), zhieimej pod pewnymi względami z ideami melting pot. Decydując-e znaczenie dla integracji amer;nkańskiego narodu miały odegrać wg niego lokalne środowisko i specyfika dziejów podboju 'kontynentu, marszu na wsohód, w ślad za przesuwającą się staJe ku Pacyfiikowi granką. Wspólna wa'~ka o byt i budowa od podstaw nowej oi'czyzny - to wg. koncepcji granicy główne lO ".H'ere Crev0C:oC"Ul', 12· it1!cHviiduails Letters from ad' aJ.! naticms an American aTe meIJted i-nita a new 'race New Y'or,k Hł57, S. 39. farmer, of man ... ", �180 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI czynrrt~kiscwlania się ró,żno:rod!nychgrup etnicznych 11. Jeśli użyteczność teorii Tumem do interpretacji XIX-wi!e.cznej Ameryki może być duża, to jej zastosowanie do lai napływu nowej fali imi~g'rac,jiz przełomu stule.ci ijeslt już ibarldw niewiellkie. Wsz'elkie gmnice zostały już dawno przekroczone, a wycho.dźcy ze Star'ego Św1ata, majdlljąc za:tTudrri'eniew wielkich oentTa:eh przemysłowyeh - tam próbowali zreilronstruować namia·· stkę swyoh narodowych ojczyzn, żyjąc w częściowej iz;olacjiod '"głównego" nurtu s;połe,C'zeń:stwa. Ta norwa sy1;uaqja etniczna Stanów Zjednoczonych zmodyfikowała rówlI1ieżteol1'ięty.grla'2Jb:1..iża'jąc ją hardw do konoe,pcji aIl!gloik!onoformiSltycmych, oid których oddalać się dopiero poczęła w lata'ch między;woj'ennyoh. OtÓiŻprzymawano istmienie tygla, ale uwa:żano, że dzi,ałał on skutecznie mniej więoej do Wojny Domowej :zespalając z różnorodnych etTIicznyeh elementów doby lwlo:nialnej i dkre&u.starej imigracji jeden naród i tworzą'c joe.dnącywilizację. Od ItegocZlasu ogień pod tyglem znacznie :przygasł, a temperaiu:r,a procesu staJpia:niasię Qpadła. W rezultaci'~ uważano, iż włączenie nowych ;przybyszów dlO'amery;kańslkiego narodu odbywać się ma pod warunkiem, i,ż kultury etniczne upodobnią się do panujących już - bo wytO/pionych ,w ,poprzednim okresie - WWTÓW angloameryikańiskich, które co najwyże,j będą mogły być wzbogacone o pewne drugorzędne elementy kultur krajów pochodzenia imi!graniów. W ten spos6b t;ngiel, przetClipiający w rów:nym stopniu 'Wszystkie swe składn~ki, przeobraził się teraz w hutni,czy piec, w którym na:jpierw ~aleniu ulec miały odrębności., aby tym łatwiej móc to, co ,w nim pozostanie, wlać do uprzednio przygotowclJIlych fOl'll1. Nieodłąc2JIlączęśdą !koncepcji tzw. "miej,skiego tygla" (urban melting 1?ot) pI"z,e'kJsZJtał.oającego imiigrantów w Amerykanów, ibyła tZJW.teoria daru imigTa!Iltów(theory of immigrant gifts), zwana ,także teorią wkładu (contribution theory). Istotą tej teorii była teza głosząca, iż niesłuszne są tw;ierdzenia anglokonformistów i naity,wistów o ca~kowitej bezużytec:zności i Ibra.kiu wartości ikuilitUiT imigrantów. Uważano bowiem, iż obok 2'JbędnegoiW 'amerylkańJSkichwaTu'Illkaohbalastu tra!dY'cj,i,w każdej z etnicznych kultur znajdują się elementy godne zachowania i ~ co ważniejsze - wlprowarci:z:eniaw obręb cywirliiza'cj.iamerykańskiej. Elemeniy te t~a:ktowano j,a'kio,,n~jl'epsze" składniki poszczególnych grup etnicznych, ni€ precywwano jednaJk ~ryt'eriów selekcji. Na ogół do "wkładu" im:iJgranitówzaliczano talkie elementy, któr,e dla kształtu 'Życia ogólnoamerylkarrskiego, jak i egzystenqjri przybyszów z EurQPy, posiadały niezbyt wielki'e znaloze:nie.W !ten ~osób na liście tych "darów" znalazły 11 IZ;Otór ,aJrtyikułów F. J. 'Thtmnera za:wierający wY'klad 'k'OifllOOpCjlj grani1cy zawady j,est IW pra1cy The Frontier in American h'ŻJStory, New York !'fliZO. Omówienie tycih p:OIg1ląidów w polisilciJej DiiteratlUi11z'edal Oslia:tyńJski ~li97.l: 315- 55) .. �Między 181 ksenofO!biq i ak11!Hur·acjq. się tańoe ludowe, muzyka, ~peGjl(łłynarooowych kUlChrui,literatura oraz rzemieśln:ioz:a wytwórCZOIŚĆa,r;tystyczna - a więc wszystkie te €IJ..?menty. ktÓire przez w:re~e następnych lat były zewnętrzną mani!fest,acją etniczności, ipotprz'ezktóre poszczególne grUiPY ertni:czne pOldikOC',eślały swą pozycję i znaczenie. Choć 'teoria daru imigrantów ro:zwinęla się na'jlpebniej w okresie międzywojennym, to jednakowoż ,j'ej początlki sięgają łat 90-tyoh XIX w. Wówczas to niektórzy dziabc:z;e społeczni, za'angażowani w pracę na rzecz ~awy war.unik'Ówżycia :mi·eszJkańcówetniJcq;nych gett, dostrzegli, iż aby zniwelować truooo'Ś'cia'Ci:arpti1łcJ'lj neimigrantów, nie wysta.rczy tylko uJepezać materialny standard ich eg'zystencji i ipOdnooić poziom edukacji. Odkryli oni destrukcyjne skutki naJ1;ywistycznej i anlglOlkonformilS'ty'cmejIpropagandy, która 'de,piI"ecjonu,jąctra'Ciy<cjęO!drywał'awy'chodźców od ich przeszłości. Ta działalnOIŚĆnre sprzyjała -- ich Zldaniem -należytej int'egracji imigranltów, ,czyniąc w ich psychice poważne spustoszenia. Aby ·częściowo zneutnl!liww:ać te fatahlP skutki, zamierzano na powrót odbudować szacune:k ~ględem toradycji imigirantów i to zarówno w środowisku samych wychodźców, jak i również wśród szerokiej opinii IPu:blicznej (Higham 1973: 121 - 122, 23'6). Program tego rodzaju S'ta,rali się realizować ludzie, których czasami nazywano "Przyjaciółmi imigranta" (Friends of Immigrant). Uważali oni, iż nowa strategia asymila'cy'j:ua powinna być nie ty,J!~ozgodna'z ideałami demokracji, ale służyć winna podniesieniu prestiżu Stanów Zjednoc:l1onych na acr-eniemiędzynarodowej przez akcentowranie związków amerykańskiej kultury ze światem cywilizacji eUiro;pej:skiej (Cmss 1973: 9). W tym celu TOz,budzano i popi.erano szereg inicjatyw kulturalJnyoh w obrębie etnicznyoh wspólnot, oraz umożliwiano im prezentację własnej Sipecyfi:ki na arenie ogÓ'lno-narodow.ej. Tą drogą postacie w ludowych strojach poczęły stawać się o7.1dotbą szeregu świąt państwowych, w cz,asie których demonstrowały one .,w:kład" swych grup etnicznych. I takrip. imigranci w swych "narodowych" kostiumach tańczyli w dniu 4 lipca przed ipostacią symbolizującą Amerykę 12, inni zaś brali udział w cyJklu specjalmych zebrań odbywających się pod hasłami Gifts of the Nntions, w czasie których opowiadali nebranym a swych krajaoh pochodzenia, prezentując również !ich osiągnięcia kulturalne (Higham 1973: 253). Akcja zwolenników teorii "•... :kładu posiadała duże znaczenie dla kultu·· ralnego życia imigrantów. Przede wszystkim pnerwała ona monopol haseł negują<.:ych istnienie jakichkolwiek wartościowych elementów kultury wśród grup etnicznych nowej fali. Po drugie, stamł.a się zapobiec rozporzestlrzenianiu :kompleksu niższości i związanemu z nim niebeiWie1 12 Zob. W. Chauncy of pal7eantry, New Yonk Lan~don. The 1912, s. i - 9,. celebration of the Fourth of July by meam �182 ,ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI CZE:ństwuprzerwania wszelkich więzów wychodźców ze swą własną kulturą. Po trzecie, ukierunkowywał,a ona działalność kulturalną "etników" taik, aby mogła być ona Wy1kor,zys1Ja:na w celach propagando wych. Stąd dużą wagę przywiązywać zaczęto do aspektów widowiSikowych działalnolści kultumlnej imigrantów. Po czwarte, umożliwiała ona imigrantom, na raz1e jeszo:lJew skromnym zakresi,p, prezentację swego dorobku ,przed szerszą (publicznością, co pm;iadało duże znaczenie dla odbudowy prestiżu g.I'1up,pr:lJedew,szys1Jkimw iJch własnych oczach. Teoria daru i jej akulturacyjna praktyką. stymulowała nal'Odzimykultur etnicznych wikompanowują'c tI'1ady'cyjnetreści w amerykańskie r,ealia. Tendencja ta przyhrała stopniowo na ~He w lataich przy:pada,jących na okres wprowadzania restryktywnych praw imilgmcyjnych i stopniowo krok po kroku prowadziła do konoepcji kultwow,ego pluralizmu. akceptującej nie tylko waI1tość poozczególny,oh "darów", ale uzna1jącej za składnik istotny dla ameryikańskiego charaikteru odmienność poszczególnych grup etnicznych. BIBIlIOGR.AFIA Billington R. A . The .1954 Protestant Crusade. 1800 - 1860, A stU!dy of the Origins of ,\meTican Chiilcago. Nat£vism, B(~gi-\,rdusE. S. 1~49 Cu~tura~ P~um~ism i. 3'4. and' A.ccultu rat:on, .,SnC'i'ci1Qgy and Re:ie'~(DC,h", SOCiClll B(~g)ina S. A. 11i973 IS1toriceskoie razvitie amerikanslwj nacii. XIX v. ~w:) Nacjonalnyie pro- cessy v SSA, Mo.slkwa. Q9I74 Immigracija v SSA SSA v amerikanslwj v novoielLremja, istoriografii. Osnovnyie (IW:) 118(6~1- 'ml'8 problemy tstarii gg. Mo:slkwa. O(~mmage:r H. S. 11~62 The American racter Mind. since the An interpretation 1880's, New Ha"."Em- of American Thought and Cha- Lo.ndon. Oroi.ss R. D . How .1973 Historians natio.nal Gordon AssimilaNon Origins, 1.9,6.8 1973 ..Inter- in American life. The Ro~e of Race, Reli.gion a,nd rlUt/onal New Y'OIr1k. O. Immigration 1959 Higham States, M. M. ,19,70 Handlin have ~ooked at Immigrants to the United Revi,ew", t. 7, nil' 2H, Staten Isl.and. Migrati·on as a Factor in Amencan (w:) C. Van Wooidward (ed.). The Comparative London. History, Englewood Cliffs. N.J. .J. Immigration, History, Strangers in the Land. York. Approach to New Yar1k - American Patterns of American Nativism. 1860 - 192.5. New �Między ksenofobią Katz H. 1971 Historia Stanów Gdańsk. KisJova A. A. 1973 Religija v Zjednoczonych formirovanii Polski Narcdowy w latach amerikanskoj ..Prace Kościół W,rocIaw, Ameryki, nad!, v SSA, Mookiwa. KUibiia,kH. 11970 183 i akulturacją. w Ka~olick-i 1897 - 1965. Jego społeczne Komi!sjd Socj,ololgdemej" nr W ,,(li(~ław-WaI1slzarwa-Kra,ków. 197,1 Rodowód narodu amerykańskiego, (w:) Stanach PAN K'I;aków, Nacjona.lnyie processy Zjednoczonych uwarunkowania 118, Warslzawa, - Ameryki i społeczne funkcje, Oddział w Kmlktow1e, Kra,ków N otanian: Ph. F. 18;]7 - 1934, "Utah Historical 1975 [; nfia,! Fru eTnal Or:;,ani.~ations in Utah Qu"terly" t. 41, nr 2, Salt Lake City. O;riatyński W 197'1 W kręgu mitu amerykańskiego, War&zawa,. Pi.lclh A. emigracji z ziem polsk-ich. Próba typologii i syn1976 Ogulne prawidłowości tezy, (w:) Stan i potrzeby oław, \V:llrszawa, KI'aków, Pm:.''ha F. P. (ed.) W73 Americanizing Indian". tile badai~ nad zbiorowościami polonijnymi,Wll1o- G!diaiu;k. American Indians. Writings by the "Friends oj the 1880 - 1900, CambI'i,dg,e, Mas:s.. J. :1~74 Henry Fo,rrd',s Metti!nlg I1Dt, (w:) IIl11im~g1ralDltls <.lind M,~g1rla'!1Itls: a'he DCltr,cAJlt Ethnic Experience. Etihnk Studies Reader, ed. D. W. Halfl1J;nan, "Jounnal of Universi:ty S<tudies", t. 10, nr 2 - 4, Detroit. ::>wierenga R. P. Schwartz 1971 EthnoculturaL Studies, political ••,Journal analysis. of Amenkan A new approach S1Judies" (Cambridge) to American Ethnic t. 5. nr 1. Veco!i R. J. 1.973 Zelinsky 1973 European Americans: From Immigrants to Ethnics, (w:) W. H. Ca,rtwri,ght. R. L. WatslOIl J'r (eds.), The Reinterpret.ation of American H~stor!ł and Cultnre, Walshi~ngtcm D. C. W. The Cultural geography of the United States, E.nglewood Cllffs. �184 ALEKSANDER ALEKSANDER POSERN-ZIELlJi<SKI POSERN-ZIELlJi<SKI BETIW,EEN ){:EmrQPIROiB1IA ANID ACCULTUIRJNTLQN. MAlIN IDEAS OF A{M;ERtICAiNl~TION IN 'Illi!E Ul.NIT!EJD iSTAToES IN 'DHE >PERIOD OF LIBERAL IiMMITG:RA TION (Summary) I The abO've-published and influe:rwe which article aims at had been exerted des<:.ribing basic on the oulture mecha.nislllS of immigrants of pressure in the United States towards theclose of th.e mth cen'tury and 1,11 the period of the fkst twenty yeajrl; ;otf itJhe 120t!h C!€II1;tiu:ry. A glr:ea1twave ,ad' 'im1!11lig;rnitiIQI!1 oiflt,hi:;lSe yeans had been 6'cl(~omrpanied by 'a c()Insiideruble increa.,e od' nat'iona~ cOl!1~ciO'U.SlIless oi Ameri:catru> oj AinIgJ!loiS,axonoI1~~~n, wlhiich :!'eiSlUlllteid'm itlhe 19J!'oJWit;rh lulf naiti:v.iJstiic alnd XClI1OiPhaib;ix: t·endeDIClies.T~hWsnaltiivti.lSm i:rJIc1luidJeid a thCislis 'alf a .thrrea:t olf Ciolll>ta:mwna!ti,all1 olf AIIn€lricalIl ci'vi!WlZa!tion iby 'tr:atshy f-meign power elements. Observla'tiOl!1 of l'QllLturail diff.erences od' imm'iig.a't!i()l!1 tlI'a,(J,i'tiOiIlpI'QilTIlp'tleid to 's~t forilJh an a.r,giUJm'Cil1t of lack §rants' ,va rec€lPtiiVJty "A;meni.can a's'Silntilat'ilon, Na,tiv'~sltiJcs'legam; proclaimed rlace"o:ver groups cOlm~ng £rom Eastemn, ,M'iddle and uf imrni- al'so SJuperior.ity and of Scmther.n Europe. 'I1hi,s Amerli'cun mlbvism od' the tUlrn cxf tlhe 'i'9lth 'cen'[<illy a~gravated ethni'c stereoiy>pe.s, ISIlIiPlPOriteJd anltj.J.iJmim!L'glraltii10in a1.JrnO!SlPoore alIl,d ge;niewlted il)lOllatiliJoInof e\l;rhnJi<: ghettO'S of immigran'Vs. The the'S:1Jsod' thei,r iJmm~groiIl'ts s,ome Jfreedom. \vihich 'in turn sOlc'iailain.d cul,tural e:ruvironment. 'Dhus, aclas,s-icall natilvism, bic attilbudes 'tOlWwrdsirmmig'ran:tJS, Amemic ani za:tion, A strategy od' appliied ,f ClI' aSlsoimiila'tiryn gav,e ·the inaptitude e.nalhled therm to foestore 1Jheir OWill ethniiC, 'compr:ised neither a0cul:wTaltAOIll ,had conceived as a xenopho- an idea nor oc·our.r.ed along a with p.ra-ctilce of a new su:ciul movement, :k;nQ'w:n ais t'he "AmericaiIl'iz:ati:on Movement", a't the hegi1nnitng olf 'the 20tih centu,ry. iTlhat (sltrategy WaLS!bas,ed OI!1:the 'the-my od' Aingi!ocom,fo.nmity, ,.according to w:hicrhidealls and pa'titerru; af 'the all:ready we.U-foJ1lTIed Aanerican be splrea.d among the 1I1€'W!Cd,meiI'is, wIli'le "worse" brought tradition from the at tlhe same time Old World should certain au ltureshCJIU:ld ob ..• t.acles such as be removed, Consequently, slloga,ns lof A:rJIgliolaOI11iJlolrmluty !pil101clal~med slepa.aitlilOlI1lof· ilmm~g.ralnits fnJim thei,r cu:Ittu:ra.I roOits. AJmerii.canizati.QIn mQv€lrnent of Life, propa:gated oultura.l Hving, equipment cates, fo,r dispate ethiruids. A neSiS of However, tended to sprea,d A:merk:an ide-dIs and a t<hor'Qlugh JmO'W['edge od' En;glibs<h,elillwinatiCln i.mmi(gra'!'1ftlsand A:ngloconfofll11list-ic parttial crusade od' ,immigrants" Jar who accultulration aoc€llemted a'imed <1;1.aohieving a higher t~leQlry alf as'sim:iJlation patiem;;- superJlu(;,u; {)f standard dis-appctinted its :it JaiJed to enradica:te na'tiv-e 'tradition Amerilc:a:ni'za1Jion awak('ncd :nOlt OiIlQy fi'nadiy T€'Cog:ni'Zledtheir l'ultu.ral own pairti~cu,la,reilhnic Amedca.n approval. tirad~tl~orns IshrOll.llld rejSllIilt :in a of the con,ciCJIU-;- i'ndividuaJ;'ty, staTted to defend it ih an QlI'ganlized way. AiniQt1herr:iidea, ~nqw1fi as a "'rnellti'Dlg ipalt" <K1q(J1rd~ngto whli<ch et slow pa of advo- ąual1'iltaltJive!y new but imeltiil1tg fOI'm ~A' c·iviJization a syn t hes.us od' V':J..rious ethnic elements soan fOJund :Specific vari.a:n:t oftihi'S tJ'heoTY rerso<l,ve·d:iln a concCjption of a ".giLt" or ".c-antributiOlIl" of immi·grant:s" s'ta:ting 'that ea'C!h iimmigrational pa.r:tiClUlla,rly v.a11ualbUe alnd Wio,r,tlhtdbe meintieiined traditiOln comprise,; elemeintSi, Wlhlilah sholuild be inltroidu- ood ill1lt,oAmeriiJcal!1 c~viJJ.i'zaItIi,orn t.o enriic<h it, ThiJs theoiry alll!d asltraltegy hliJzaltion, cl1os'ely eanneciteld wi!t,h 1'1:',go baiclkaJs fa,r ais the 9& cxf the of Aimerri'ca191th oenw'ry, �Między hCJ!wever. :uhey became 185 ,kJsenojoibiq i a,kuUuracjq. wllooS\preilJd al5 late ais in the pedold btet,ween tJhe tlWO W,c~rl1d WaDs. PlractiCidl] adti,v!ilty 'olf the a:dJhelret1ltlsof ',tihiethelo'ry oJ IClooltnibut'ion wals od' a g1redit signi.ficance for ,every day ,life {)If t'he ,immiignaintls. F'i,ntly, itstqpped the mcmopoly of slQgaln'" nega'ting ,the existence' ad' any vaLu'aib]e cult'ura] elements among ethnic g!I101UPS orf iirmm~gra1Jiolll OIfh,gj~n,SeICIGlnidly;, lilt ,trii'ed to pfleVell1lt a IgJmjwlbhod' iiJ:lct',er~()InHy CiOlmlP'lexd'ollll,olwedby a danlgeT oil' brieaikl~!1IgIOd'd'w,ilt'h ailll :tli,es of tlhe 'ilmmiglfall1itls Or,.\"ll cultUlre. T'h~ndly, 'iltdii,recitJEld cu:]J1mra,]alcitli"l,iity of th:eethinilcls" "'10iit CiOIU,ldIbe UiS'eld>for iP1iOlpag,alndapUlrl~OISles,ThiUls a 'grea1t l~mpo'r't,anlC'eIWials31tJtacihed tlo ,palg1eainjtai~Pelclj;lsod' cultural ac:tivi'ty of imm~grants. FOlurthly, it ena:blied ,immigrain1ts to acquaint audience with their ac!hiev,ement,s and thalt T€lSI1.o,rai1;ion olf the ethri,c grolulPlS"[pTieslti!g.e, fad was of a great a wide signif:ka:nce for ~he themy (}f gilf,t alDid~'t's a,ccul:!iUirat,ion ,practice stilmulaited 1!he bi,r1Jh ofe1Jhini'c cultures 'i!nltfi(~duCli~l1ig ,j;radiirti~o!'1.!all e1emenrt,is into ,Amer,i;can l'idie. Thiis t1elnd:er.1IclY lhaid been eo;;pec'ia:L1ySI1.Irengthcned 'lID llhe yearswhen j,n't.rodueed and Igmidual]Jy b'Toulght a:boiUlt the res1Jric'iiiv,e irmm1graltJioll'a] lalW's were C!c}Doceptiol1 of cu] tu rai] plUira1lilsim, accepting not only values of palrt,lcmla'f, seIec'ted "gi!fts", but irecOlg1niizingdiLfferences of specific ethnic groups. being an integral part of the society of the United States, ais a y;~tail elllemont of AJlTIlenuc'ain e,]vljliiz,a~tOlll. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b162bb6acd1bd816339126c761a8f243.pdf f481efb822e70573b0606943a575f305 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5640 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2012 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5243 Title A name given to the resource Między oralnością a cyrograficznością/ Barbarzyńca 2012 nr 1(18) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2012 nr 1 (18), s.78-90 Creator An entity primarily responsible for making the resource Głowacki, Adam Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Adam Głowacki Ur. w 1985 roku.Absolwent kulturoznawstwa (specjalność teoria i historia kultury) oraz pedagogiki resocjalizacyjnej z profilaktyką społeczną na Uniwersytecie Śląskim w Katowicach. Ukończył również studia na Międzyuczelnianych Indywidualnych Studiach Humanistycznych w Akademii „Artes Liberales". Aktualnie pracuje jako pedagog szkolny. Związany jest z Zakładem Teorii i Historii Kultury na Wydziale Filologicznym UŚ, gdzie pod opieką prof.zw.dr hab. Ewy Kosowskiej przygotowuje rozprawę doktorską. Interesuje się psychologią, historią, filozofią i antropologią medycyny, a także kulturowymi implikacjami przymusowych zsyłek ludności polskiej na Syberię. Analiza antropologiczna baśni 0 krasnoludkach i o sierotce Marysi �Antropologia literaturymetoda badawcza Szeroko rozumiany paradygmat interdyscypli­ narności, jaki stał się udziałem współcześnie rozu­ mianej myśli humanistycznej, zakłada, najogól­ niej rzecz u j m u j ą c , p e w n ą k o r e s p o n d e n c y j n o ś ć p o m i ę d z y o k r e ś l o n y m i dziedzinami naukowego poznania, często takimi, które wcześniej m i a ł y niewiele w s p ó l n y c h płaszczyzn porozumienia. Wieloaspektowe interpretacje zjawisk kulturo­ wych przeprowadzane w perspektywie interdy­ scyplinarnej otwierają zupełnie nowe możliwości podejmowania określonych problemów, wy ma.-* gają jednak od badacza również podwójnej kom­ petencji. Przekroczenie ra.m metod ^yyp ra-cowanych w macierzystej dziedzinie, otwarcie sic na. zupełnie nowe doświadczenia poznawcze, w y m a g a j ą przyjęcia w wielu spornych miejscach komoro misu predefiniowania sprawdzonych i dotychczas funkcjonalnych terminów i poieć Bvć może wiele z nowych metod ooartych na interdyscyolinarności nie przetrwa próby czasu, ale na razie poszukują - własnej tożsamości albo doskonalą się w konkret­ nych zastosowaniach. Jedną z nich jest antropologia literatury, oparta na dorobku klasycznie rozumianego literaturoznaw­ stwa i antropologii kultury. Jak każda nowa metoda, korzystająca z dorobku tradycyjnych metodologii, musi szukać swojej własnej tożsamości, wypracować własne terminy i pojęcia. Nie sposób nie zgodzić się z konstatacją Anny Gomóły: „antropologia jest jedną z nauk. Jednakże j u ż sama nazwa może sprawiać kłopot" . Mamy do czynienia ze swoistego rodzaju dysonansem poznawczym w y n i k a j ą c y m z wielo­ znaczności terminologicznej nazw poszczególnych dyscyplin Pojawia się bowiem problem z precy­ zyjnym określeniem przedmiotu badań poszcze­ g ó l n y c h dyscyplin. Przy czym warto d o d a ć , że antropologia nie jest w tym osamotniona. Podobne problemy z ustaleniem własnej tożsamości może mieć również socjologia czy psychologia (psyche — dusza) które oodmiotem iPrzedmiotem swoiego zainteresowania uczyniły Człowieka, rozumianego indywidualistycznie lub zbiorowo Wszędzie tam gdzie człowiek zaczyna formułować prawdy o sobie' 1 L a r i a sraie sie z noznawrze.o nnnkm widzenia ro n ,mn i d , „ J i L . ' i P najmniej dwuznaczna, zauważyła t w a Kosowska: W pojęciu antropologii upatrywać można swoiste­ go błędu logicznego. Oto człowiek - jakkolwiek rozumiany - podejmuje trud wyjścia poza samego siebie i formułowania prawd o sobie. Stąd badania antropologiczne - jeżeli mają mieć charakter obiektywistyczny - przypominają w pewnym stopniu wolaA . Gomóła, Od antropologii do antropologii literatury, [w:] E . Kosowska, A. Gomóła, E . Jaworski (red.), Antropologia kultury - antropologia literatury. Na tropach koligacji, Wyd. U Ś , Katowice 2007, s. 142. 1 Pomijam w tym momencie kwestię dotyczącą zasadności stwierdzenia, że antropologię można uznać za samodzielną dyscyplinę naukową. Dyskusja, jaka wokół tego tematu toczy się od kilku lat w naukach humanistycznych, jest niezwykle ciekawa, nie stanowi jednak zasadniczego przedmiotu moich rozważań. Zob. K. Brozi, Antropologia wartości. Ujęcie metodologiczne, Wyd. U M C S , Lublin 1989. �Adam Głowacki 80 nie Archimedesa o punkt podparcia, pozwalający na podniesienie ziemi. (...) Każda interpretacja wymaga niemożliwego: dystansu wobec siebie, wobec własnych możliwości poznawczych, wobec nieuchronnych uwi­ kłań aksjologicznych . 2 „Wydaje się, że w Polsce pod pojęciem »antropologia literatury« można wyróżnić trzy podstawowe obszary badań" . Na potrzeby moich rozważań naj­ bliższa jest mi opcja skądinąd o najdłuższej tradycji - zaproponowana i sukcesywnie rozwijana przez Ewę Kosowską koncepcja kulturowej antropologii literatury, która zakłada, że „tekst literacki zawsze celowo lub przypadkowo [podkreślenie - A G ] ilustruje jakieś ważne kulturowo zjawisko, a przede wszystkim rekonstruuje kontekst, w jakim to zja­ wisko funkcjonuje. Stąd każdy wybór materiału może być w pewnym sensie usprawiedliwiony ale nie każdy będzie w równym stopniu reprezenta­ tywny" . Tak rozumiana antropologia literatury traktuje dzieło literackie jako materiał do badań o charakterze antroDoloeicznym Przy jednoczesnym założeniu że sama lokuie sie na styku dwu z Dozoru odmiennych narracji- autor! którvk o n s't r u n i e świar nrzedsrawionv dzieła'literackie™ z dosrennych sobie elementów i badacza - zorientowanecro metodologicznie re k o n s t r n n i a c e c r o model kultury w oparciu o pewną powtarzalność 6 7 Wobec tak zarysowanych wątpliwości, antropo­ logia literatury jako metoda badawcza staje wobec problemu nie tylko zdefiniowania, czym jest sama antropologia jako dziedzina naukowego poznania, ale też innej kwestii, a mianowicie - czym jest literatura? Czym wreszcie jest owo zestawienie - „antropologia literatury" ? Są to pytania skądinąd niezwykle ważkie i inspirujące, podobnie jak spór wokół semantycz­ nego, a momentami wokół ontologicznego wymiaru antropologii literatury , które jednak na potrzeby tego tekstu, a także samej procedury badawczej przezeń proponowanej, należy zawiesić. Niemniej jej praktyczne zastosowanie wydaje się mieć niezwykle istotny walor poznawczy w szeroko rozumianym dys­ kursie antropologicznym, ponieważ pozwala „czło­ wiekowi - w procesie odpowiednio zorientowanej analizy tekstów kultury, w tym przede wszystkim analizy warstwy referencjalnej dzieł literackich zrozumieć kontekst własnego dziedzictwa i dzia­ łanie mechanizmu jego przekształceń; zrozumieć referencie dzieła poprzez konfrontacje z innymi źró¬ dłami a w rezultacie zbliżyć sie do ideału »poznania siebie!"'. 3 4 2 E . Kosowska, Antropologia literatury. Teksty konteksty interpretacje, Wyd. U Ś , Katowice 2003, s. 9. „Samazbitka słowna a n t r o p o l o g i a literatury jest dzisiaj pojęciem, któremu należy nadać sens kontekstualny. Nie powstało ono bowiem na oznaczenie realności, którą 3 w określonym momencie nazwano antropologią literatury, ale raczej jako efekt pewnej luki, którą wypełnia pojęcie sugerujące potrzebę badań interdyscyplinarnych; badań, które miałyby być prowadzone na styku antropologii i literaturoznawstwa". E . Kosowska, O niektórych przesłankach uprawiania antropologii literatury, [w:] W. Bolecki, R. Nycz (red.), Narracja i tożsamość, t. 1, Wyd. I B L PAN, Warszawa 2004, s. 104. 4 N a ten temat zob. A. Gomóła, Od antropologii. ..,op. cit., s. 142-157. 5 E . Kosowska, Kulturowa antropologia literatury. 8 Wprowadzenie, [w:] E . Kosowska, A . Gomóła, E . Jaworski (red.), Antropologia kultury - antropologia literatury. Na tropach koligacji, Wyd. U Ś , Katowice 2007, s. 21. 6 A. Gomóła, Od antropologii..., op. cit., s. 154. Efektem prowadzonych przez Ewę Kosowską od lat osiemdziesiątych badań są liczne publikacje, dotyczące zarówno teoretycznych aspektów funkcjonowania antropologii literatury, jako metody badawczej, jak i jej praktycznego zastosowania. Zob. E . Kosowska, „Literatura popularna"- igraszki semiologiczne, [w:] E . Czaplajewicz, E . Kasperski (red.), Poszukiwania teoretycznoliterackie, P W N , Wrocław 1989; E . Kosowska, Postać literacka jako tekst kultury. Rekonstrukcja antropologicznego modelu szlachcianki na podstawie Potopu Henryka Sienkiewicza, Śląsk, Katowice 1985; E . Kosowska, Negocjacje i kompromisy. Antropologia polskości Henryka Sienkiewicza, Wyd. Śląsk, Katowice 2002; E . Kosowska, Antropologia literatury. Teksty, konteksty, interpretacje, Wyd. U Ś , Katowice 2003; E . Kosowska, E . Jaworski (red), Antropologia kultury - antropologia literatury, Wyd U Ś Katowice 2005- E Kosowska A Gomóła E Jaworski (red) Antropologia kultury — antropologia literatury Na tropach koligacji, Wyd U Ś , Katowice 2007. 7 8 E . Kosowska, Antropologia literatury. Teksty..., op. cit, s. 39. B A RB A R ZV H C A 1(18) PD1P �Między oralnością a cyrograficznością wypowiedzi informatorów, składających się na pewien fakt kulturowy - Jak pisze Kosowska: 9 Gdzieś tutaj, między tymi dwiema konwencjami, etapami myślenia rwórczego, otwiera się przejście, perspektywa swego rodzaju transgresji semantycznej, która z jednej strony może być podstawą antropologizacji dzieła literackiego, a z drugiej fundamentem interpretacji antropologiczno-kulturowej. Jeśli więc te dwa sposoby uprawiania narracji w jakichś miej­ scach się spotykają, przecinają, nakładają, to mamy do czynienia z antropologią literatury — w pewnym jej rozumieniu . 10 81 tak zarysowanej problematyki - której nie sposób w pełni rozwinąć w ramach tego tekstu - warto przejść do praktycznego wykorzystania założeń proponowanych przez a n t r o p o l o g i ę literatury, ponieważ tylko wówczas można odkryć jej pełen walor poznawczy. Między oralnością a cyrograficznością „Dziewiętnastowieczni chłopi należeli do kręgu typowych kultur »oralnych«, formowanych przez słowo mówione, bez udziału pisma" , stwierdza Nikodem Bończa-Tomaszewski, opierając się na badaniach Konrada Prószyńskiego, który wyliczył, że „około 1870 roku analfabetyzm obejmował 90% społeczeństwa polskiego, a do 1907 roku zmalał do 70%" . W ł a d y s ł a w Grabski optymistycznie sza­ cował, że w 1897 roku 59% ludności w Królestwie Polskim nie umiała czytać, a w 1913 roku minimum 5 0 % . Jakkolwiek przychylnym okiem patrzy­ l i b y ś m y na dane zebrane przez W ł a d y s ł a w a Grabskiego, nie zmienia to faktu, że w X I X w. na wsiach analfabetyzm był zjawiskiem powszechnym O wiele bardziej krytyczny w tej kwestii jest Ludwik Stomma który pisze że jeszcze około 1880 analfabeci stanowią około 94% ludności wie. kie Królestwa Polskiego i oonad 95% w Galicii" Rozliczne inicjatyw^ podejmowane naprzest żeni 14 Przy czym warto zaznaczyć, że tak rozumiana antropologia literatury traktuje tekst literacki, jako materiał do „rekonstrukcji kulturowego kon­ tekstu", ale także „winna wykorzystywać, potwier­ dzane w innego typu źródłach, dane kontekstualne pozwalające na odsłanianie nie tylko podobieństw, ale i różnic kulturowych" . G ł ó w n y m zarzutem wobec antropologii literatury jest fikcyjność mate­ riału badawczego, który wykorzystuje w roli źródła zastanego, czyli literatury. Argument, „że ta i m i ­ tacja świata [rzeczywistego - A G I posklejana jest z prawdziwych detali niekiedy tak drobnych że umykających opisom'profesjonalnych antropolo­ gów" zdaje sie w oczach krytyki nie mieć zna­ czenia.'A trzeba wiedzieć że właśnie owe niuanse wsoółtworza nieoowtarzainy c"zesto kontekst kultu rowv w ktorvm fikcvine działania fikcvinvch boha rerów zvskuia sens i w i a r w o d n o ś ć " " T a k k o l w i e k niektóre z założeń antropologii literatury m o g ą budzić onór czv snrzeciw zvsknie sobie ona coraz wiecei z w o l e n n L w sran'owLc niezwvkle ciekawa 11 12 i płodną poznawczo m e t o d ę badawczą. Wobec 9 10 E . Kosowska, O niektórych..., op. cit., s. 109. Ibid., s. 109. 15 16 17 18 1 4 t. 89, 2005, s. 75. 1 5 1 6 E . Kosowska, Negocjacje..., op. cit., s. 19. 13 Ibid.,s. 19. 1 (18) PD1P W. Grabski, O nauczaniu powszechnem i zakładaniu L . Stomma, Antropologia kultury wsi polskiej XIX w., Tower Press, Gdańsk 2000, s. 53. Jak wspomina Ludwik Stomma, jedną z takich inicjatyw podjęto w Galicji, gdzie już w 1872 r. wniesiono pod obrady Sejmu Krajowego projekt ustawy O zakładaniu BARBARZYŃCA szkól ludowych, Gebethner i Wolff, Warszawa 1913, s. 6. 1 8 1 2 K. Prószyński, Czytelność a nieczytelność narodu. O nauczaniu kilkorakiemi sposobami Promyka, Wydawnictwo Księgarni Krajowej i Gazety Świątecznej, Warszawa 1907, s. 6. 1 7 E . Kosowska, Antropologia literatury. Teksty..., op. cit, s. 38. 1 1 N . Bończa-Tomaszewski, Kultura niepiśmienna i jej wrogowie. Problem oralności wsipolskiej w XIX w., „Lud", �Adam Głowacki 82 X I X w., mające na celu szerzenie edukacji wśród chłopów, potwierdzają, że analfabetyzm polskiej wsi był podówczas jedną z „palących" kwestii. Znamienny jest fakt, że „lud wiejski niechętny jest dla oświaty" i „nieprzychylnie usposobiony do szkoły" . Bończa-Tomaszewski, odwołując się do ludowej aksjologii, konstatuje, że „nikłe postępy alfabetyzacji wsi nie wynikały ani z opresji zaborców, ani z opieszałości inteligencji, ani z ubóstwa, tylko z faktu, że chłopi nie chcieli się uczyć pisać i nie cenili pisma" . Przy czym w y m ó w k i w postaci: „Ja nie mam tyle sposobu, abym mógł posyłać swe dzieci do szkoły"; „Posyłałbym swe dzieci do szkoły, ale cóż, kiedy one są m i potrzebne do pomocy w gospodarstwie"; „Po co ma.m swe dzieci posyłać do szkoły kiedy niejeden kilka zim się uczy a jednak nic nie umie więc szkoda czasu i atłasu"' Jeśli ws zvs cv będą uczeni któż będzie trzodę pasł i na chleb pracował" - pozornie tylko uzasadniają niechęć ludności wiejskiej wobec nauki. na znaczenie procesu zetknięcia się „pierwotnej kul­ tury oralnej" , w rozumieniu, jakim nadał jej Walter Ong, z pismem i wynikające z tego konsekwencje dla ludowej oralności, jest cenną wskazówką inter­ pretacyjną, której u k o n t e k s t u a l n i e n i e 23 19 20 21 Istotnym tropem interpretacyjnym, zainicjo­ wanym, ale nie rozwiniętym w pełni przez BończęTomaszewskiego, jest myśl, że „przejście z fazy spo­ łeczeństwa oralnego do cyrograficznego jest jednym z najdonioślejszych zjawisk społecznej historii Polski między 1850 a 1950 rokiem" . Ryzykowne może się w y d a w a ć umieszczanie zjawisk o charakterze kul­ turowym - z natury swej mających charakter długo­ trwały, fragmentaryczny, nigdy c a ł o ś c i o w y - w ścisłe chronologiczne, i nadawanie i m wymiaru totalnego, przełomowego. Jednak zwrócenie uwagi 22 i utrzymywaniu publicznych szkól ludowych, która - w spaczonym zresztą kształcie - uchwalona została w 1884 r. Z . Strzetelska-Grynbergowa, Staromiejskie. Ziemia i ludność, Muzeum im. Dzieduszyckich, Lwów 1899, s. 568; cyt. za L . Stomma, op. cit, s. 53. 1 9 2 0 N . Bończa-Tomaszewski, op. cit, s. 77-78. Wymówki od posyłania dzieci na naukę, [w:] S. Mazurek, Komu nauka potrzebna (opisał dli ludu), druk. Fr. Czerwińskiego, Warszawa 1884, s. 27-46; cyt. za: N . Bończa-Tomaszewski, op. cit., s. 76. 2 1 2 2 N . Bończa-Tomaszewski, op. cit, s. 77. „Jak wspomniano, oralność kultury nie zmienionej znajomością pisma lub druku nazywam »oralnością pierwotną«. Jest ona »pierwotna« (primary) w stosunku do »oralności wtórnej« dzisiejszej kultury wysokiej technologii, w której nową oralność podtrzymują telefon, radio, telewizja oraz inne środki elektroniczne, których istnienie i funkcjonowanie wsparte jest pismem i drukiem. Dzisiaj właściwie nie istnieją pierwotne kultury oralne, ponieważ każda kultura wie o piśmie i jakoś jego skutków doświadcza. A jednak liczne kultury i podkultury, nawet związane z wysoką technologią, zachowują niemało zróżnicowanych nastawień właściwych oralności pierwotnej". W J . Ong, Oralność i piśmienność. Słowo poddane technologii, tłum. J Japola, Wyd K U L , Lublin 1992, s 32 2 3 �Między oralnością a cyrograficznością odnajdujemy w dziele Marii Konopnickiej. O tym jednak później. X I X wiek jest okresem, w k t ó r y m rozpoczyna się proces przeobrażania polskiej wsi, bardzo mocno wspartej na filarze oralnego paradyg­ matu myślenia, który zdaniem Onga „przekształca świadomość". Jest to moment, kiedy „pierwotna myśl oralna" styka się nie tylko z pismem, ale także z odmiennym paradygmatem myślenia - paradyg­ matem cyrograficznym. Pismo dla dziewiętnasto­ wiecznego chłopa jawi się jako coś obcego, nieznanarusza dotychczasowe struktury myślenia i przełamuje powszechnie utrwalone w ś w i a d o ­ mości schematy. W opowiastce dla dzieci O krasno­ ludkach i o sierotce Marysi zilustrowany został p roces zetknięcia się dwóch odmiennych p a r a d y g m a t ó w myślenia - oralnego i cyrograficznego.' O t w a r t ą kwestiąpozostajeto,czy opisanie przez Konopnicką 83 niezwykle istotnego faktu kulturowego miało cha­ rakter intencjonalny, czy nie. Warto jednakże pod­ kreślić, że umieściła wspomniany powyżej proces w perspektywie XIX-wiecznej ludowej aksjologii, korzystając przy t y m z przekazów folklorystycz­ nych , które w kulturze ludowej k u m u l u j ą i transponują społecznie akceptowane wartości . 24 25 2 4 A . Łobos, Słowo i muzyka w Śpiewniku dla dzieci - wpajanie postaw i przekazywanie najmłodszym u schyłku dziedzictwa narodowego XIX stulecia, „Chowanna" tom jubileuszowy 2009, s. 25. 2 5 Por. „(...) prawo w kulturach oralnych jest również przechowywane w formułowych powiedzeniach i przysłowiach, które nie są jedynie prawniczymi ozdobami, lecz same prawo stanowią. W kulturze oralnej często wymaga się od sędziego wyartykułowania szeregu stosownych przysłów, które pozwolą mu podjąć decyzję równoważną do konkretnego przypadku, jaki formalnie właśnie rozpatruje". FOT. P. S Z U B A �Adam Głowacki 84 Skoro w kulturze ludowej niezwykle ważną rolę odgrywało słowo mówione, to argument o ograni­ czeniach antropologii literatury ze względu na fikcyjność materiału badawczego wybrzmiewa szcze­ gólnie mocno. M i m o to należy pamiętać, że przyjęta przez niego wersja historii od samego początku nie budzi zaufania czytelnika. Ten, jak zwykle, siedział nad ogromną księgą, w której opisywał wszystko, co się od najdawniejszych czasów zdarzyło w państwie Krasnoludków, skąd się wzięli i jakich mieli królów, jakie prowadzili wojny i jak się im w nich wiodło. Co widział, co słyszał, to spi­ sywał wiernie, a czego nie widział i nie słyszał, to zmyślił tak pięknie, iż przy czytaniu tej księgi serca wszystkim rosły [podkreślenie - A.G.]. On to pierw­ szy dowiódł, iż Krasnoludki, ledwie na piędź duże, są właściwie olbrzymami, które się tylko tak kurczą, żeby im mniej sukna wychodziło rici spencery i płaszcze, bo teraz wszystko drogie . Wyabstrahowanie ze świata przedstawionego danych do rekonstrukcji kulturowego kontekstu jest, oczy­ wiście, zadaniem trudnym, ale nie niemożliwym. Wymaga jednoznacznie wykroczenia w tej materii poza tradycje literaturoznawcze i włączenia w proces interpretacyjny niektórych przynajmniej elementów procedury antropologicznej . 26 28 Koszałek-Opałekijego zmagania z cyrograficznością Nie budzi ż a d n y c h w ą t p l i w o ś c i , że postać Koszałka-Opałka, „nadwornego kronikarza króla Błystka", jest fikcyjna-już choćby z tego powodu, że mamy do czynienia z krasnoludkiem. Jest to postać stereotypowa, a momentami wręcz groteskowa. Cieszy się wśród krasnoludków szacunkiem jako uczony i to jemu zostaje powierzona misja odna­ lezienia zagubionej Wiosny. Jak pisze Konopnicka: Krasnoludki tak dumni byli z kronikarza swego, że gdzie tylko kto jakie zielsko znalazł, zaraz mu wieniec plótł i na głowę wkładał, tak iż mu te wieńce resztę rzadkich włosów wytarły i łysy był jakkolano [pod­ kreślenie - A.G.] . 27 Jako uczonemu, kronikarzowi, zostaje m u powierzone zadanie z a p i s a n i a ! przechowy­ wania dziejów rodu K r a s n o l u d k ó w . Przy czym Fakt z pozoru oczywisty - swobodne konstru­ owanie historii przez „nadwornego kronikarza", w szerszej perspektywie analitycznej obrazuje nie­ zwykle istotny proces, o k t ó r y m Kosowska napisała: Pozostając wierny materiałom źródłowym historyk nie zawsze może być wierny przeszłości, gdyż obraz tej ostatniej rekonstruuje opierając się na selektywnie zachowanych przedmiotach, nierzadko stronniczych relacjach i współczesnym sobie systemie wartości. Na tym tle literatura stawiająca na równi postulat prawdy historycznej i artystycznej znalazła się w sytuacji jakby czystszej moralnie . 29 Jak wspomina Walter Ong, przejście od oralności do cyrograficzności, a w konsekwencji typograficzności, wiązało się ze zmianą statusu pamięci i z możliwością przeniesienia odpowiedzialności za przechowywanie i przekazywanie informacji na jej ekstensję, czyli pismo. W kulturach oralnych W J . Ong, op. cit, s. 60. 2 6 E . Kosowska, Antropologia literatury. Teksty..., op. cit, s. 38. 2 7 M . Konopnicka, O krasnoludkach i o sierotce Marysi, Wyd. Dolnośląskie, Wrocław 1993, s. 11-12. 28 Ibid., s. 11. 2 9 E . Kosowska, Postać literacka..., op. cit, s. 34. B A RB A R ZV H C A 1(18) PD1P �Między oralnością a cyrograficznością 85 „doświadczenie jest intelektualizowane mnemonicznie" , ponieważ Drugi raz na jarmarku: 30 Ach, bracie! - jęknie Koszalek-Opałek. - W cóż się obróci cała moja sława, gdy księgi nie mam! - A cóż się z nią stało? - Zaginęła! - A pióro? - Złamane! - A kała­ marz? - Rozbity! - Hm! - rzecze smutnie Podziomek. - Prawda jest, iż cała twoja uczoność przepadła, gdy nie masz ani księgi, ani pióra, ani kałamarza! [podkreślenie-A.G.] Myślenie o czymkolwiek bez pomocy formuł, bez określeń tradycyjnych i mnemonicznych, jeśli nawet jest możliwe, byłoby (...) stratą czasu, bowiem taka myśl raz wypracowana, nie mogłaby być efektywnie odzyskana, tak jak jest to możliwe przy pomocy pisma. Nie byłaby to wiedza trwała, a tylko przelotna myśl, chociaż skomplikowana . 34 31 Wobec tego kultura oralna wypracowała szereg technik mnemonicznych, które pozwalały jej sku­ tecznie nabywać, przechowywać i odtwarzać infor­ macje. Umiejętność względnie wiernego przekazy­ wania faktów była sprawnością wysoko cenioną i gwarantującą prestiż społeczny w kulturach typu oralnego, a taką bez wątpienia była XIX-wieczna kul­ tura chłopska sportretowana w omawianej przez nas lekturze.. Być może dlatego właśnie sierotka Marysia, choć niezwykle mocno naznaczona statusem sieroty i wynikającymi z niego konsekwencjami, „(...) pio­ senek umiała tyle, że cały dzień coraz to inszą śpiewała, a nigdy ich nie brakowało (...) że kto W pobliżu szedł, to stawał i słuchał, a. często i łzy miał w oczach" . O ile wiec głęboko zanurzona w oralnym paradygmacie myślenia bohaterka zyskuie akceotacie i zostai L a grodzona o tyle nieustannie zmagaiacy sie z cyrogra ficznościa Koszałek Ooałek co ru z Donosi kieskę lego n2 magnum aż rrzvkrornie ulega zniszczeniu Pierwszy raz, gdy kronikarz wylewa na nie atrament:' Trzeci, kiedy księga zostaje spalona w norze lisa Sadełko: Na próżno jednak grzebał patykiem w piasku do po­ łudnia prawie; z piór znalazł tylko czarne niedopałki, z księgi - poskręcane w rurki i przepalone karty, z któ­ rych nic już odczytać się nie dało, a kałamarz przepadł bez żadnego śladu . 35 Ponadto przyjęty przez niego system wartości nie znajduje akceptacji wśród towarzyszących mu Krasnoludków. - Iż żadne królestwo bez mądrości byc nie może, a mą­ drości bez spisywania ksiąg nie ma, przeto wnoszę, aby nas ten dobty kmieć tam powiózł, gdzie najwięcej gęsi, iżbym sobie nowe pióto mógł wyszukać i nową sławę uzy­ skać. Ale Podziomek, któty się w siano tak był zapadł, że ledwo mu nos było widać, potwal się na to i tzecze: - Na nic tobota taka! Co mi po mądrości i po sławie, kiedy będę głodny? Pełny żołądek to grunt! Reszta - torby kłaków niewarta! [podkreślenia - A.G.] - Tu zwrócił się do króla i rzeczei — Jeśli chcesz, miłościwy królu, spo¬ kój w państwie mieć, o to najpierw dbaj, żeby głodnych w nim nie było! Więc moja rada taka: jak nas ten chłop ma wieźć, niech nas wiezie tam, gdzie w kominie kasza wre, a skwatki skwierczą! Inaczej nie ma zgody. - Tak, tak! - krzyknęli insi - Nie ma zgody nie ma! 32 Polały się czarne strugi wprost na świeżo zapisane karty; Koszałek-Opalek skamieniał prawie. Na nic proroctwajego!Nanicobliczenia!...Calaksięgazalana rzeką atramentu. Tak mądrze, tak pięknie obrachował wszystko - i wszystko na nic . 33 36 3 0 W J . Ong, Oralność..., 31 Ibid., s. 60. 34 Ibid, s. 67. 3 2 M . Konopnicka, op. cit., s. 106-108. 35 Ibid, s. 259. 33 Ibid., s. 44. 36 Ibid, s. 94. 1 (18) PD1P op. cit., s. 61. BARBARZYŃCA �Adam Głowacki 86 Skrajnie egoistyczna propozycja Podziomka zyskuje większe uznanie. Stąd też szacunek, jakim wśród reszty krasnoludzkiej społeczności cieszy się Koszałek-Opałek, wydaje się powierzchowny. WXIX-wiecznym systemie kultury polskiej wsi pismo, będące czymś obcym, nie­ przewidywalnym, naruszającym ustalony paradygmat myślenia, nie mogło stanowić istotnego elementu ludowej aksjologii. Warto jednocześnie zaznaczyć, że polska kultura ludowa w X I X w. jest kulturą typu magicznego, o której Piotr Kowalski pisał: paradygmatowi myślenia i ludowemu normatywizmowi i zostają wynagrodzeni. W utworze poja­ wiają się sygnały świadczące o tym, że polska wieś była w dalszym ciągu bardzo mocno zakorzeniona w oralnym sposobie myślenia, pomimo podejmo­ wanych akcji edukacyjnych. „Zasadnicza oralność języka jest trwała, niezmienna" - pisze Walter Ong. Nie zaskakuje więc opisana przez Konopnicką reakcja: 38 Słuchał tej pieśni chłop Skrobek i poczuł w sobie nagle moc taką, jakiej nigdy przedtem nie miał. I taką gorącość duszną, i czucie rzewne do tego kawałka ziemi poczuł, jakiej nigdy nie miał . Najważniejszą cechą wyobrażenia świata w kultutze magicznej jest btak wydzielenia odtębnych sfer dzia­ łalności człowieka (komunikacyjnej, praktycznej, świa­ topoglądowej). Myślenie magiczne w takich kikutach Słowo w kulturach typu oralnego odgrywa nie­ rozstrzyga o sensie wszelkich działań człowieka, dostar¬ zwykle istotną rolę - język nie jest w nich odpowied­ czając ptzesłanek do wyjaśnienia jednolitego potządku nikiem myśli, ale swoistym sposobem działania. Jak Kosmosu, natuty i społeczeństwa. Oznacza to, że we pisze Walter Ong: wszystkich działają te same ptawa otaz że sfety te są ze sobą połączone. Wyjaśnia to powód, dla któtego dzia­ Nie dziwi również przekonanie bliskie na ogół ludom łania produkcyjne wymagają jednoczesnych ptaktyk pierwotnym, że słowa mają wielką moc. (...) W tym magicznych i symbolicznych, bez nich te pietwsze nie sensie każdy dźwięk, a szczególnie wypowiedź oralna, być w ogóle zainicjowane. Stąd np. konktetne pochodząca z wnętrza żywego organizmu, jest „dy­ tolnicze i towatzyszące im gesty magiczne są namiczna". Fakt, że ludy oralne uważają zazwyczaj, zintegtowaną całością; opowiadanie mitu wyjaśnia­ a prawdopodobnie powszechnie, że słowo ma moc jącego mityczny początek pewnych działań nie służy magiczną, wiąże się wyraźnie, choćby nieświadomie, pottzebom komunikacyjnym (czy edukacyjnym) lecz ze skojarzeniem słowa z mówieniem, z brzmieniem, stanowi fragment działań ptaktycznych" z używaniem siły . 39 37 40 Z powyższej definicji wyłania się specyficzny obraz kultury ludowej jako sytemu, w k t ó r y m d o m i n u j ą c y m porządkiem myślenia jest magia. Jej wszechobecność powoduje, że każde działanie nace­ chowane jest „magicznością". Do podobnych konstatacji dochodzi Wojciech J. Burszta. Opierając się na badaniach Bronisława Malinowskiego stwierdza, że słowo mówione ma magiczny wymiar w opisywanej przez nas kulturze. Konopnicka w postaciach chłopa Skrobka czy sierotki Marysi wskazuje na te elementy, które w wiej­ skim przekonaniu stanowiły istotną wartość - uczciwą pracę, wierność dotychczasowym strukturom, sza­ cunek dla społecznie akceptowalnego ładu i porządku. Wspomniani bohaterowie pozostają wierni oralnemu Każdy magiczny akt rytualny składa się ze współwystępujących i działających na siebie wzajemnie a k t ó w m o w y (w fotmie wypowiedzi i zaklęć) otaz d z i a ł a ń (manipulowanie ptzedmiotami). Wszelkie czyny magiczne polegają na jednego typu zabiegach: „każdy 3 7 P. Kowalski, Kultura magiczna. Omen, przesąd, znaczenia, P W N , Warszawa 2007, s. 295. 3 8 W J . Ong, op. cit, s. 28. 3 9 M . Konopnicka, op. cit, s. 171. 4 0 W J . Ong, op. cit, s. 56-57. B A RB A R ZV H C A 1(18) PD1P �Między oralnością a cyrograficznością rytuał ma bowiem na celu »wyprodukowanie« lub »wytwotzenie« jakiejś siły oraz przeniesienie jej pośrednio i bezpośrednio na jakiś przedmiot, któty zgodnie z wiatą tubylców- pozostaje pod wpływem tej siły". (...) Cechą charaktetystyczną zatówno mówienia, jak i działania (oddziaływania) magicznego, jest ich zasadniczo niekomunikacyjny chataktet . 41 Burszta podkreśla istotny charakter słowa mówio­ nego, którego zadaniem jest wytworzenie magicznej siły i przeniesienie jej na przedmiot. Na temat magicznej roli słowa w polskiej kulturze ludowej pisał również Jan Stanisław Bystroń. W rozdziale poświęconym ludowym formom magii stwierdza: Bardzo ważną rolę odgrywają w magii słowa. Słowo jest dla nas znów tylko konwencją, służącą porozumiewaniu się ludzi; dla umysłowości pierwotnej jest ono czymś batdzo istotnie zespolonym z osobą czy ptzedmiotem, któte oznacza, tak że słowo użyte w odpowiednich wa­ runkach może oddziałać na osobę czy rzecz, z któtąjest związane. Stąd też unika się wymawiania pewnych nazw (np. niebezpieczeństwa, choroby, złych duchów) z oba¬ wy, aby nazwa ta nie sprowadziła oznaczonego przez nie a niepożądanego następstwa; stąd też na odwtót używa się takich określeń, uznanychjako istotna nazwa, abymożna było włączyć je w formuły zaklęć, i näzw 3.WS zy daną rzecz jej właściwym mianem, mieć ją w magicznym posiadaniu i móc na nią oddziałać. Tutaj także leży geneza formuł magicznych zaklęć i zamawiań' wiara w magiczną moc słowa utrzymuje te fotmuły w stanie niezmiennym cza­ sem nawet mało zrozumiałym gdyż wszelkie świadome odchylenia od tradycyjnego tekstu może spowodować jej bezskuteczność 42 Anna Engelking ową magiczność wypowiadanych słów określa mianem stwarzających rytuałów słownych lub zaklinam Mamy z nimi do czynienia wtedy, kiedy 4 1 W J . Burszta, Mowa magiczna jako przejaw synkretyzmu kultury, „Język a Kultura" 4 1991, s. 103. 4 2 J.S. Bystroń, Etnografia Polski, Czytelnik, Warszawa 1947, s. 132. PD1P BARBARZYŃCA �Adam Głowacki 88 nadawca kreujących słów chce poprzez ich wypowie­ dzenie stworzyć „coś" z niczego. A więc dosłownie: „mówiąc to, powoduje, że tak się staje". Najbardziej podstawowym rytuałem stwarzającym jest po prostu nazywanie - nadawanie rzeczom nazw, istotom imion (dla świadomości mitycznej to, co nie nazwane, nie istnieje). Stwarzające słowa w Biblii i w mitach kosmogonicznych innych kultur to właśnie, w moim przeko­ naniu, takie zaklinania. Moc kreacyjna tkwi tutaj bądź w samych słowach, bądź pochodzi od ich nadawcy - demiurga; jest to najbardziej archaiczne (czy też magiczne") rozumienie mówienia - srwarzania" 43 „111.1g11_z.1n_ ) luiuimuii. „niuniuiia jiwaiiaiiia Wobec powyższego nie dziwi więc fakt, że to pieśń motywuje Skrobka do pracy, która w kon­ sekwencji zostaje wynagrodzona. Postać KoszałkaOpałka obrazuje możliwości i ograniczenia zmiany kulturowego paradygmatu myślenia, będące udziałem XIX-wiecznej polskiej wsi. Zmiany na tyle istotnej, że znalazła swój oddźwięk w literaturze, adresowanej do młodego czytelnika. Zastanawiająca jest tu motywacja samej autorki, która ukształtowana w cyrograficznym paradygmacie myślenia, w postaci Koszałka-Opałka dyskredytuje i ośmiesza znaczenie słowa pisanego, zdecydowanie opowiadając się za ideą oralnego prze¬ kazywania historii. Tym bardziej zastanawia ów fakt, edv przyjmiemy założenie że powieść dla dzieci ma mieć walor edukacyjny. Tym też tłumaczyć można współczesny brak zrozumienia i niechęć młodych czytelników do teiże lektury Dzieło n i l d y nie iest całkowicie oryginalne w zakresie i treści/i formy. Akcentowane rttrer c 7 v t e l n i k a novum m u s i odwo ł v w J s i e Ho ™ L ™ i n L n e ™ Jatum- gdy w żarze z ttzaskiem pękać poczną, co jest c a ł k i e m niebieskiemu gtzmotowi podobne, wtedy chłopcy, od pieluch j u ż śmiercią gatdzący, a i m d ł e dziewczątka nawet, w y g t z e b u j ą one pękające z okrutnym h u k i e m kartacze i d y m i ą c e jeszcze wptost do g ę b y kładą. C z e ­ go naocznym bywszy ś w i a d k i e m , a w y d z i w o w a ć się takiemu tycetskiemu animuszowi nie m o g ą c zgoła, k u wiecznej p a m i ą t c e potomnych tzecz tę zapisuję. D a n W polu na. ugorze, o ptzedwieczomej p o r z e . 45 Ewa Kosowska podkreśla: „ Z m i a n y w kul­ turze następują w bardzo zróżnicowanym tempie. Praktycznie rzadko znikają całe formacje - częściej wymianie podlega infrastruktura materialna, rzadziej zachowania czy postawy, najrzadziej - fundamentalne wartości" . Na trwałość takich elementów zwraca uwagę również Walter Ong: „Oralne myśli i wyra­ żenia formułowe zapadają głęboko w świadomość i nieświadomość, dlatego nie znikają w momencie, gdy ktoś przyzwyczajony do nich chwyta za pióro" . Z tego też powodu Koszałek-Opałek 46 47 Wielkiej swojej „Historii K r a s n o l u d k ó w " pewno nigdy j u ż nie napisze. C o m u , co i ś w i a t u po księdze takiej, k t ó r ą o g i e ń spalić, a wiatr r o z w i a ć m o ż e ? O n sobie znalazł lepszą, ż y w ą księgę. O n siada przy łóżeczkach dzieci, gdy u s n ą ć nie m o g ą , w y m berle; 0 skarbach ukrytych, d r u ż y n i e wiernych t o w a r z y s z ó w 1 o M a r y s i sierotce. O n mnie i raz, podczas bezsennej nocy zimowej, » p 144 P n n i ż s r u rvrar nawer nieierlnerrm d n i r z a ł e r r m opowiedział tę całą historię, którą tu spisałam [podkreślenia - A . G . ] . 4 8 ln-k L u d w tej krainie tak jest wojenny i mężny, iż drobne dzieci pieką w g o r ą c y m popiele kartaczowe kule, k t ó t e A. Engelking, Rytuały słowne w kulturze ludowej. Próba klasyfikacji, „Język a Kultura" 4 1991, s. 77. Wprowadzenie do tematu, [w:] E . Kosowska, E . Jaworski (red.), Antropologia kultury - antropologia literatury, Wyd. U Ś , Katowice 2005, s. 32. 4 5 M . Konopnicka, op. cit, s. 22. 4 6 E . Kosowska, Negocjacje..., op. cit, s. 42. 4 7 W.J. Ong, op. cit, s. 49. 4 8 M . Konopnicka, op. cit, s. 276. 4 3 4 4 K r y s z t a ł o w e j Grocie, o wielkiej wiosennej wyprawie n a Skrobkowym wozie, ^chwianie r ! T T TT r czytelnikowi może nastręczyć trudności: on im rozpowiada o o mieczach, o tarczach, o rycerzach; on im mówi t T h n r L o r c i i o r L „ i e n o r L m i e n i e m i od™, L k HJ U, p L r zee z, o aduLi or r cóoww" oLpouKresieme kreślenie 1 c einei emm tI e CK Zr i prawi im o królu Błyst- ku, jego złotej koronie, k r ó l e w s k i e j szacie i brylanto­ E . Kosowska, Antropologia kultury - antropologia literatury. BARBARZYŃCA 1(18) PD1P �Między oralnością a cyrograficznością Zakończenie P o w y ż s z a analiza pokazuje, że wypraco­ wane w obrębie antropologii literatury narzędzia badawcze pozwalają odkryć zależności kulturowe, które w ramach klasycznie rozumianego literaturo­ znawstwa nie zostałyby dostrzeżone. Interpretacja opowiastki dla dzieci w myśl założeń antropologii literatury pozwoliła wskazać w a ż n y fakt kulturowy implicite zawarty w bajce dla dzieci. Wykorzystanie teorii antropologicznych do analizy przekazów lite­ rackich, z definicji traktowanych jako fikcjonalne, w ś w i a d o m i e zorientowanej interpretacji i przy uwzględnieniu krytyki źródła pozwala traktować dzieło literackie, jako ważne źródło wiedzy antropo­ logicznej Antropologia literatury dostarcza bowiem materiału badawczego wcześniej niewykorzystywa ne^o w rei roli lest n i m intencjonalnie wyselekcio nowana przez badacza literatura która na równych 89 prawach, jak inne źródła, może egzemplifikować pewne wzory kulturowe, ich pojemność czy inwariantność. Jak słusznie podnosi Kosowska „świat przedstawiony zawsze jest efektem wyboru i konfi­ guracji, dlatego też literatura dostarcza niemal nie­ skończonej liczby przykładów na kolejne realizacje tego samego wzorca, odsłaniając tym samym jego pojemność w danej czasoprzestrzeni oraz ilustrując proces zmiany w czasie" . A biorąc pod uwagę fakt, że spośród około 6000 języków wyodrębnio­ nych w bazie U N E S C O , jakie są dzisiaj w użyciu, tylko niewielka ich liczba posiada literaturę warto skorzystać niewątpliwego przywileju jaki stał się naszym udziałem. 49 50 4 9 5 0 E . Kosowska, Antropologia kultury..., op. cit., s. 37. http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/index. php?hl=en&page=atlasmap, 02.01.2012. Between Orality and Literacy. A n Anthropological Analysis of the Fairytale O krasnoludkach i o sierotce Mary si The article consists o f two parts. I n the first one, the author attempts to explain the term "anthropology o f literature" and to show methodological and terminological problems which are connected with this method o f interpreting cultural reality. The term "anthropology o f literature" has been used in cultural and philological reflections more often recently. That term becomes gradually broader and more obscure. I n the second part o f the article, the author interprets the children's story O krasnoludkach i o sierotce Marysi {Little Orphan Mary and the Gnomes) in accordance with the principles o f anthropology of literature, thereby demonstrating its capabilities and limitations as a scientific method. 1 (18) PD1P BARBARZYIICA �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7774438e9a0d4698a5e78e50f8aad36c.pdf fc72ebf353ab324405705089690c78a9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2298 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2132 Title A name given to the resource Między Rejem a śmietnikiem (Ikonosfera warzywnych ogródków) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.4, s.47-56 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sulima, Roch Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Roch Sulima MIĘDZY R A J E M A Ś M I E T N I K I E M IKONOSFERA WARZYWNYCH OGRÓDKÓW Miejskie warzywne ogrody, czyli tzw. „działki", stanowią wyrazistą subkulturę, która nie może dziś umknąć uwadze wówczas jej „promieniowanie", choć rozszczepione na różne ogniska znaczeń (kwietniki, grządki, altanka, ozdoby, drzewa, antropologa, podejmującego zagadnienia „codzienności", „ o - przedmioty użytkowe itp.) będzie wypełniało cały „kubik" wycię­ czywistości"; chciałoby się powiedzieć: — uprawiającego „ a n ­ ty z trójwymiarowej działkowej przestrzeni. „Zielony d o m " pod tropologię banału". Skierowanie uwagi na organizację dział­ dachem nieba będzie przeniknięty „promieniowaniem". Wszyst­ k o w y c h przestrzeni mogłoby być wstępem do opisu świata ko tam może być odbierane jako „otwarty" tekst zachowań w a r z y w n y c h ogrodów, a zarazem próbą uwolnienia się od i doświadczeń człowieka, przede wszystkim doświadczeń jedno­ p o w s z e c h n y c h dziś przekonań o „miejskich w c z a s a c h " , o kul­ stki, gdyż nawet odświętny, rodzinny pobyt na działce, nie turze „czasu w o l n e g o " , micie „rajskiej szczęśliwości", a nawet mówiąc już o samej pracy, redukuje się zazwyczaj do doświad­ traktrowaniu P r a c o w n i c z y c h Ogródków Działkowych jako s w o i ­ czenia jednostkowego, indywidualnego. J e s t to jeden z paradok­ stej figury ideologicznej. Punktem wyjścia niech będą zatem uwagi o przestrzennym komponencie „działkowych ekspresji". Nie nawiązuję tu do jakiejś konkretnej ekspresyjnej koncepcji sztuki, gdyż słowo „ekspresja" pojawia się jakby w cydzysłowie. W tej kwestii odwołam się do Georga Simmla, który pisał: „Każdą jednostkę w pewnym sensie otacza mniejsza lub większa sfera promieniują­ cego z niej znaczenia, w której zanurza się każdy, kto z nią obcuje". Ekspresją jest tu całość emitowanej przez jednostkę informacji, czytelnej jako treść ludzkiego doświadczenia: jako tekst egzystencjalny, czyli jedna z „ekspresji życia" (Dilthey). Jeśli w centrum działkowego mikroświata umieścimy „osobę". sów działkowego świata. Całościowa czy s y s t e m o w a hipoteza działkowej rzeczywistości pozwoli — jak sądzę — inaczej spoj­ rzeć na i k o n o s f e r ę warzywnych ogrodów; pozwoli widzieć ją integralnie, a nie jako skupienie zjawisk izolowanych, oazę kiczu, przejaw amatorskiej twórczości plastycznej, czy charakterystyczną działkową architekturę. Świat działkowy, także dla postronnego obserwatora, przecho­ dnia-spacerowicza, zaleca się intensywnością i różnorodnością doznań, jakich skąpią mu dzisiaj n o w e ( „ b l o k o w e " ) przestrzenie miejskie. Właśnie płaszczyzna doznania, a więc poznawalność i przetłumaczalność c u d z e g o d o ś w i a d c z e n i a , innymi sło­ w y możliwość odtworzenia ludzkiej skali zjawisk, byłaby najambitniejszą dyrektywą badawczą. 47 ��propagandy wizualnej, a później również reklamy. Były to kawałki sklejki, blachy, na których widnieją do dziś plastyczne znaki Kilka wstępnych uwag o ikonosferze w a r z y w n y c h ogrodów, pamiętnych akcji politycznych, „dekad", „ d n i " i festiwali. Często u w a g , które stały się przedmiotem niniejszego szkicu, sporządzi­ wykorzystywano drewno z różnych tuż powojennych prowizo­ łem z autopsji, z dystansu przechodnia-spacerowicza. Próby rek. S a m budulec był swoistym „zapisem" (tekstem) budowania ogólnego modelu działkowego świata przenikały się wym. kulturo­ zazwyczaj z „weryfikującymi" spacerami na działki, a konkretnie: Powstawały budowle składające się jakby z serii kilku „przybu­ działki znajdujące się na pograniczu Saskiej Kępy i G r o c h o w a , d ó w e k " , wzajem do siebie d o p a s o w y w a n y c h oraz przybudówek obramowane ul. Waszyngtona, ul. Kinową, Al. Stanów Zjed­ zespolonych często z altankami. „ D o b u d ó w k i " uznał Tadeusz noczonych i ul. Międzynarodową. Zlokalizowane są tam P r a c o w ­ Chrzanowski za trwałą cechę polskiej sztuki architektonicznej. nicze Ogródki Działkowe noszące m.in. nazwy: „Kolejarz", „Ene­ Oznaczały one „specyficznie polską rozłożystość, która nigdy nie rgetyk", „Górnik", „Nauczyciel". Są tam działki pracowników pięła się nadmiernie w górę, za to bez skrupółów rozszerzała" . „Cory", „ W e d l a " i in. w a r s z a w s k i c h zakładów pracy. W sposób Przybudówki oraz pseudoaltanki to konstrukcje jakby „przybu­ zorganizowany działki te zaczęto zasiedlać, czy jak mówią ich d o w a n e " do i d e i domu. Nie oznaczały one podniosłego aktu użytkownicy — „ b u d o w a ć " , w „budowania", ale raczej akt rezygnacji, w postaci jedynie „przy­ latach 1 9 5 2 — 1 9 5 3 . W roz­ z m o w a c h z gospodarzami działek można usłyszeć, iż z tych działek b u d o w a n i a " tego, co winno być w rzeczywistości „ z b u d o w a n e " , korzysta już drugie i trzecie pokolenie, natomiast siedemdziesiąt wykreowane. Idea „przybudówki" ma nie tylko historycznokul- procent pionierów zagospodarowujących ten teren już nie żyje. turową motywację, ale ma też zapewne motywację socjalną. Warto jeszcze dodać, iż w centrum działek zbudowano, stylizo­ Szopa, komórka, piwnica, skład, to np. dla mieszkańca w s i czy w a n y na „biały dworek", budynek administracyjny, a zarazem małego miasteczka możliwość własnej inicjatywy architektonicz­ dom świetlicowy. nej, bez konieczności odwoływania się do z a w o d o w y c h umiejęt­ Najbardziej uchwytne są przemiany stylu architektury dział­ ności majstrów, czy przedstawicieli firm b u d o w l a n y c h . Polskie kowej, stanowiące czytelne znaki działkowej „historii". A l t a n - miasta, miasteczka i wsie były (są nadal!) oblepione wszelkiego k a i „p r z у b u d ó w к a " (il. 2 , 1 1 , 1 2 ) stanowią d w a podstawowe rodzaju przybudówkami, na co, jako na istotny rys współczes­ moduły architektury działkowej. Styl altankowy, altankowy raczej nego polskiego pejzażu wskazywał także Marcin Czerwiński. 3 tylko z nazwy, dominował w latach pięćdziesiątych (częściowo Styl d а с z o w y, czy raczej pseudodaczowy, dominuje w lataćh sześćdziesiątych) i był s t o s u n k o w o nieźle dopasowany do para­ siedemdziesiątych. Ma on dwie mutacje: „ z a m k o w ą " (zamecz- metrów przestrzennych i funkcji ogrodu warzywnego. Konstruo­ k o w ą ) (il. 1) oraz w i l l o w ą (il. 1 0 ) , która utrzymuje się do dziś, w a n o najprostrze budowle w funkcji składziku na narzędzia lub a jej charakterystyczne oznaki to m.in. elewacje z materiałów wprost „szałasu" chroniącego przed deszczem. Materiał na te ceramicznych (tzw. „stłuczek") oraz takie elementy otoczenia budowle pochodził nierzadko z „resztek" zdezaktualizowanej domku, jak mini basen kąpielowy, wolnostojący stolik z s z a c h o - 49 �wnicą, symetrycznie usytuowane alejki, bielone krawężniki, ze­ strzeń pragmatyczna, mityczna i socjalna. Ośrodkiem tych o d ­ wnętrzne betonowe podesty itp. niesień jest ostatecznie ciało ludzkie. Promieniującą ekspresję Styl s t a n d a r d o w y c h d o m k ó w działkowych, wytwarza­ podmiotu aktywizuje i scala „ i n n o ś ć " działkowej czasoprzest­ nych fabrycznie, upowszechnił się w latach osiemdziesiątych, rzeni, jej „separacja" wraz z zanikaniem „przybudówek" oraz altanek. Domki fabrycz­ „odświętność", „ozdobność", a więc swoista nadwartość s e ­ ne, licowane impregnowanym drewnem, zaczynają stanowić na mantyczna. działce wartość prymarną. Przestrzeń Historia „małego domku ewolucję na działce" pozwala koncepcji samej działki. W latach prześledzić (izolacja) od domu mieszkalnego, jej s ł u c h o w a ma wartość względnie obojętną, ale funkcjonalną w kategoriach więzi społecznej, ustanawiającą pięćdziesiątych i podtrzymującą działkowe „sąsiedztwo" (wymiana pytań, grze­ i sześćdziesiątych wartością prymarną była — jak się wydaje czności, etykieta i pragmatyka ogrodnicza). W przestrzeni słu­ — sama działka, czyli użytkowanie kawałka gruntu c h o w e j dochodzą „do głosu", przekazy ustne, a więc „opowieści (grządki i drzewa o w o c o w e ) . Mogłaby o tym świadczyć, jeszcze do dziś w a r z y w n y c h ogrodów". J e s t to również, intensyfikująca się czytelna, „cywilizacja" starych drzew o w o c o w y c h , ich centralny w ostatnich dziesięcioleciach — przestrzeń m u z y c z n a (radia układ na działce, wyznaczający dla altanki czy przybudówki tranzystorowe, magnetofony). Istotną wydaje się powtarzalność, często bardzo skromne miejsce, jakby deprecjonujące sam d o ­ a nawet nakładanie się, sekwencji muzycznych (niedzielne kon­ mek. Pojawiające się w drugiej połowie lat osiemdziesiątych certy życzeń), nakładanie się audycji (wiadomości, transmisje standardowe domki do montażu, zmieniają wyraźnie strukturę sportowe, „Jeziorany" itp.). Dodajmy do tego, modne (standar­ działki i waloryzację jej przestrzeni. Wśród w a r z y w n y c h zago­ d o w e ) nagrania kasetowe. Przestrzeń muzyczna charakteryzuje nów, a niekiedy zamiast nich, pojwiają się trawniki, krzewy się tym, że „nasza" muzyka jest zarazem „ i c h " muzyką. Konflikt ozdobne, rozszerza się i różnicuje przestrzeń typu rekreacyjnego; stylów czy oczekiwań muzycznych nie był do tej pory istotny. pojawiają się (również standardowe!) lampy ogrodowe, pergole, P r z e s t r z e ń z a p a c h o w a . „ K o m p o z y c j e z a p a c h o w e " (bzy, trejaże, ale także coraz wyraźniejsze kompozycje kolorystyczne maciejka, jaśminy itp.) usytuowane są zazwyczaj w zakątkach w płaszczyźnie poziomej, podlegające ściśle zasadom geomet- działki a więc „kompozycje" te są mniej istotne dla struk- ryzacji przestrzeni ogrodowej. Zanikanie, czy tylko „cofanie się" turowania (ustanawiania) przestrzeni wizualnej. przestrzeni warzywnej, wzmaga strukturalizację działkowej prze­ strzeni, w z b o g a c a intensywność znaków ekspresji, dostarcza Przestrzeń ruchowo-czynnościowa wyznaczona jest m. in. jako obszar rozpoznawalny krokami, „złożona" przez świadectw konsumpcyjnego bardziej niż użytkowego sposobu powtarzalne typy ruchów i czynności. J e s t to przestrzeń funkc­ korzystania z działki. jonalna, a przy tym chyba najbardziej własna. P r z e s t r z e ń w i z u a l n a jest konstrukcją podmiotu, ale jest III zarazem przestrzenią w największym zakresie „cudzą", tzn. pod­ daną penetracji ze strony osób postronnych (przechodniów, Przestrzeń architektoniczna w ścisłym sensie, którą modeluje spacerowiczów, dalszych sąsiadów), ale zarazem najbardziej dla się poprzez plany, rysunki, wykresy, jest czymś raczej wtórnym, nich czytelną, uniwersalną, integrującą społecznie. Promieniują­ czymś co się ma dopiero z doświadczenia wyłonić, co może być ca ekspresja jest odmianą samorealizacji podmiotu, lecz właśnie stanem finalnym, a nie przyczyną. „Finalność" objawiają dopiero w ramach przestrzeni wizualnej, ekspresja ta jest zaadresowana, przechowywane w rodzinnych archiwach, fotografie „z działek", czyli intencjonalna. W przestrzeni wzrokowej n a d a w c a spotyka czy po prostu sam akt fotografowania się na ich tle. Przestrzeń się z adresatem. To nie tylko podstawowy wymiar (komponent), działkowa nie jest więc konceptem, nie ma charakteru abstrakcyj- ale również no-teoretycznego, ale jest przestrzenią d o ś w i a d c z o n ą w m a ­ adresata wydaje się niezwykle istotna bez względu na to, czy jest łej skali. J e s t to przede wszystkim przestrzeń on niedzielnym spacerowiczem, czy też przechodniem, który zna zmysłowa, kod ikonosfery w a r z y w n y c h ogrodów. Pozycja a przedmioty w tym świecie mają strukturę jakby „egocentrycz­ np. K a n d i n s k y e g o (Punkt i linia a płaszczyzna), czytał Strzemiń­ ną". skiego (Teoria „urbanistyczne" Każdy typ środowiska ma swoją dominantę przestrzenną. widzenia), pamięta w c z e s n e wiersze J u l i a n a Przybosia. W środowisku naturalnym, czy quasi naturalnym (ogródki dział­ kowe) aktywizuje się przede wszystkim przestrzeń słuchowa IV i z a p a c h o w a . Jakkolwiek „organizacja ludzkiej przestrzeni zależy prawie wyłącznie od wzroku", a „inne zmysły rozszerzają i w z b o ­ 4 gacają przestrzeń wizualną" , to jednak w działkowym mikro- Postrzeganie działki z zewnątrz, a więc pewien dystans i t o w a ­ rzyszący mu namysł, czyni z niej instrument „teraźniejszości". świecie szczególnego znaczenia nabiera przestrzeń: s ł u c h o ­ Natomiast dla działkowicza staje się ona miejscem posiadającym wa, „przeszłość zmysłową" i łączy się z doświadczeniem zakorzenie­ zapachowa, dotykowa, ruchowo-czynnoś- c i o w a . Są to podstawowe komponenty doświadczenia, nad nia. Obserwator potrafi „czytać" działkę w ramach przestrzeni którym nadbudowuje się, lub poprzez które uobecnia się prze- wizualnej, natomiast mało czytelne są dla niego inne rodzaje 8 19 50 �doświadczenia, przebiegające w ramach pozostałych przestrzeni. Świat działki czytać można najpewniej ze struktury materialnych nośników znaczeń „przedmiotów" czy „świadectw" czynności agrarnych, a więc ze zobiektywizowanych tekstów zachowań. utożsamiana z chaosem czy profanum. Tu „porządek" sąsiaduje z analogicznym „porządkiem", a to rozmnożone „zorganizowa­ nie" staje się szansą ekspresji działkowej, narzuca jej formy, jest formą. Nie można jednak zapomnieć o konieczności rekonstruowania Inne reguły rządzą ekspresją zaadresowaną do przechodnia- (odtwarzania), choćby tylko hipotetycznego, swoistych s c e n a ­ spacerowicza, ogólnie: widza. Aspekt „sztuczności", miniatury­ riuszy działkowego „szczęścia", ale i działkowych „zgryzot", czyli zacji, zabawy „ w uprawy", „ w mieszkanie" (dom, pole, zagony) małych dramatów ludzi z ogródkowych wspólnot. Nie bądźmy nabiera tu istotnego znaczenia. Wyłączywszy działki narożne, naiwni! Działka nie jest enklawą bezkonfliktu, oazą spokoju, otwarte z d w u kierunków, struktura przestrzenna większości miejscem zapomnienia, czy azylem, w którym rodzimy się na ogródków usytuowana jest na rzucie centralnym (rzucie perspek­ nowo. J e s t działka żmudną tywicznym), którego oś w y z n a c z a najczęściej relacja: bramka niekiedy kreacją takiego azylu, instytucją samoobroną. Nie można więc wykluczyć działania wejściowa — drzwi domku (jego fronton). Rozwiązanie jest na ukrytego, ale dostatecznie mocno paraliżującego jednostkę przy­ tyle przemożne, iż neutralizuje nawet strukturotwórczą orientację musu: — muszę na działce porzucić d o m o w e kłopoty, muszę „na słońce". wypocząć, muszę „zapomnieć się" w pracy na świeżym powiet­ Wizualną przestrzeń działki, traktując rzecz w największym rzu. C z a s e m zaczyna doskwierać sama świadomość, że to właśnie uproszczeniu, wyznaczają d w a . zwrócone ku sobie, rzuty central­ działka stała się miejscem „zrzucania" trosk i kłopotów. ne, a modelem graficznym tej sytuacji mógłby być wydłużony Na przekór temu, c o m ó w i m y o działce jako azylu, można określić ją romb, odwzorowujący d w a spotykające się spojrzenia: właś­ jako miejsce, gdzie doświadcza się kłopotów z egzystencją, gdyż ciciela działki na progu domku i widza-przechodnia w bramce jest ona sferą „poza domem", „poza pracą", jest więc miejscem, wejściowej do ogródka. T e d w a spojrzenia organizują i hierar- gdzie ulegają zmiękczeniu „twarde", ale p e w n e wymiary bytu. chizują przestrzeń wizualną działki, stanowią ramę przejawiania Doświadcza się tu zarówno sakralności zakorzenienia, jak i nie­ się ekspresji plastycznej, motywują układy znaków ikonosfery. pokoju „wygnania", przejściowości. Przekonanie o rozstrzygającej roli d w u spotykających się spoj­ Promieniująca ekspresja zaadresowana jest wielorako: a) do rzeń potwierdza fakt, iż widzenie (postrzeganie), którym p o ­ przechodnia-spacerowicza; b) do sąsiada-działkowicza; c ) do sługuje się przechodzień-spacerowicz-widz, jest w gruncie rze­ samego siebie (autoekspresja). Wszystkich adresatów czy widzeniem ruchomym, z przemieszczającą się osią rzutu może łączyć jedna wspólna właściwość, mogą oni przyjąć rolę nosiciela centralnego. U p o w s z e c h n i o n e konwencje organizacji i hierar­ jakiegoś uniwersalnego sensu ludzkiego działania, potwierdzają­ chizacji przestrzeni zdają się jednak widzenie to unieruchamiać, cego archetypiczną treść budowania (kreowania), odnawiania przywiązywać do osi centralnej: próg — bramka. życia: orka — siew — plon, ziarno — nasienie, itp. Ekspresję Przestrzeń wizualna zostaje podzielona na przestrzeń centralną działkową różnicują w sposób, jak sądzę uchwytny i czytelny, (wyróżnioną), intymną (fronton domku, ganek, weranda), zde­ dwie gradowaną (nieczystą) oraz obojętną (neutralną). pierwsze kategorie adresata. Kim innym jest bowiem przechodzień-spacerowicz, po prostu widz, a kim innym sąsiad, Przestrzeń centralna ma kształt przypominający romb, którego czy też członek działkowej wspólnoty. Sąsiedztwo bezpośrednie dłuższą przekątną jest oś: próg — bramka. W tej przestrzeni angażuje przede wszystkim struktury rodzinne. Sąsiadami, nawet mieszczą się wszelkie znaki prestiżu: szpalery krzewów, kwietniki, na działce, są przeważnie rodziny i wciąż żywa wydaje się cała „ozdoby", symetrycznie posadzone świerki, podnoszące per­ tradycja sąsiadowania oraz spektywiczne walory osi centralnej. Tu usytuowane są ozdoby związana z nim rywalizacja w prestiżu, współpraca, ale także wolnostojące (krasnale, m u c h o m o r y - i l . 1 2 ) , mini basen, fontan­ czy graniczenia ze sobą rodzin przysłowiowe spory o miedzę. Struktura sąsiedzko-rodzinna na, stół itp. W wymiarze pionowym płaszczyzną centralną jest nadaje rzeczywistości ogródków działkowych znamiona realno­ frontowa ściana domku. Domki z gankami włączają w przestrzeń ści. centralną także wystrój ganku (jaskrawe formy symetrii) oraz O w e zminiaturyzowane, wymodelowane i w jakiś sposób fronton domku, ale tu już pojawia się inny typ przestrzeni, ramach sąsiedztwa ustanawiający enklawę prywatności. Na drugim biegunie tej osi włączone w struktury realnego, potocznego życia; zostają więc znajdują się bramki z całym systemem wystrojów. Bramki, podo­ „sztuczne" światy działkowe, zostają w uspołecznione. Wszalkie ekspresje działkowe wiążą się z namias­ bnie jak werandy, są osobnym zagadnieniem. tką posiadania, bycia właścicielem, ordynowania, bycia poses- często ideogramy działki. Powrócę do wspomnianej enklawy Przypominają jonatem, co przejawia się nie tylko w całych seriach d o w c i p ó w prywatności. Przestrzeń centralna (publiczna) wydziela z siebie, o działkowiczach, ale również stylizacjach architektonicznych na jakby na zasadzie kontrastu, biegun, który iest ośrodkiem znacze­ zamki, fortece,blankowane mury, palisady, triumfalne niowym przestrzeni intymnej. W skali typowej dla P r a c o w n i c z y c h Ogródków bramy. Działkowych sąsiednia działka nie jest na tyle sferą „obcości", aby miała być 20 ШЛ \A Przestrzeń intymną wyodrębnia zazwyczaj — usytuowany wzdłuż frontu — szpaler krzewów lub drzew iglastych, które na �działkach pełnią bardzo określone funkcje, zaznaczające się świata (domu, okolicy, sąsiadów) na nowo, w akcie swoistej gry szczególnie możliwości i konieczności. w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych. Wcześniej, układy krzewów i drzew iglastych służyły prawie Działka jest nie tylko przestrzenią „odtwarzaną" (rozmnożoną wyłącznie do podkreślania osi centralnej działki. Ponadto realizo­ w setkach i tysiącach egzemplarzy), ale także nade wszystko wały pewien stereotyp krajobrazowy, pewien schemat prze­ — przestrzenią „odtworzenia", w której są naśladowane, paraf­ strzeni typu odświętnego, przestrzeni niepospolitej (m.in. re­ razowane, lub wprost „ c y t o w a n e " różne przestrzenie kulturowe. kreacyjnej), znanej chyba nie tyle z przysłowiowych landszaftów, Będzie to m.in.: przestrzeń wiejskiego ogródka ale raczej dwudziestowiecznych pocztówek, eksponujących pej­ malw, słoneczników, formowanie grządek); przestrzeń ogrodo­ zaże podhalańskie, alpejskie, a niegdyś także huculskie. Czytel­ w a i parkowa (komponowana przez gazony, szpalery krzewów nym uschematyzowaniem tej przestrzeni jest uproszczona s y l ­ ozdobnych, drobną architekturę, rzeźby, fontanny); przestrzeń weta domu i sylweta świerka. Przestrzeń (kompozycja górska i leśna (drzewa iglaste, murki kamienne, sztuczne wznie­ zdegradowana (nieczysta) to przestrzeń sienia oraz inne stereotypy krajobrazowe rodem z w i d o k ó w e k ) ; przybudówek, podręcznych składów, kompost, w c , a więc w s z y ­ pezestrzeń stko to, co nie jest do pokazania, c o stanowi sferę bezładu (kompozycje kwiatowe, ozdoby ceramiczne i techniczne); prze­ architektonicznego (niezborność kształtów, nieużyteczne k o n ­ strzeń malarstwa naiwnego i jarmarcznego. Rzeczywistość dział­ strukcje itp.). Usytuowany w tej przestrzeni kompost zamienia kowa charakteryzuje się s w e g o rodzaju przestrzenią „składaną" „nieczyste" w naturalnie „czyste". J e s t to sfera gnicia, sfera na zasadzie przemiany materii. Przestrzeń zdegradowana znajduje się zwykle „zdobiona" typu werandowego i balkonowego bricolage'u* Wyliczyłem tu zaledwie niektóre typy przestrzeni cytowanej czy za domkiem, bądź przylega do jego ślepych ścian, jest sferą parafrazowanej w świecie działkowym, przestrzeni uschematyzo- zaciemnioną. wanej kulturowo, od której nie ma większych odstępstw. Znam P r z e s t r z e ń o b o j ę t n a . D w a spotykające się rzuty centralne tylko jedno działkowe odstępstwo, którego autorem był znany wyłączają z pola widzenia przede wszystkim narożniki, jako pisarz warszawski średniego pokolenia. Na przyznanej mu działce miejsca peryferyjne. Narożniki, szczególnie przy uliczce, mają zasiał żyto, a kiedy ono wyrosło, wystrzygał w nim nożyczkami wartość obojętną, są jakby sferą naturalnie zamazaną, pozbawio­ wielkie zielone „kubistyczne" kompozycje, z których najbardziej ną wszelkiej charakterystyczności. Nie ma tu zazwyczaj „charak­ udaną była sylwetka nowojorskiego Manhattanu. Po tym epizo­ terystycznych" krzewów, kwiatów, „ozdób", ale drobne drzewa dzie działkę mu zabrano. o w o c o w e , w a r z y w a , rzadziej bzy (symbol przestrzeni zapacho­ VI wej). Jeśli jednak przyszłoby znaleźć najbliższe i zarazem najprost­ V sze, w sensie kulturowym i funkcjonalnym, paralele „przestrzeni działkowej", to warto wskazać starą warszawską tradycję majó­ Rozmnożone w setki i tysiące, regularne czworokąty działek wek na Bielanach, kiedy to — w końcu ubiegłego wieku — ż y w i o ł (nie do pomyślenia są tu struktury koliste, typowe dla budowli plebejski zaczął nadawać ton bielańskim zabawom. M a j ó w k a nie sakralnych i publicznych, czytelne na planach miast-utopii) są tylko stwarzała okazję przeniesienia się do „innej" (odświętno- jakby powtórzeniem struktury „ d o m u " , a może lepiej powiedzieć - rekreacyjnej) przestrzeni, ale także wyznaczała kulturowe prafo- — struktur „przydomowych" (ogródka, ogrodu, najrzadziej par­ rmy dzisiejszych działek pracowniczych. Praformą taką mogłyby ku). Ogródek działkowy można uznać za strukturę „przydomo­ być np. tzw. „dołki", czyli obozowiska uboższych rzemieślników. w ą " przeniesioną w inne miejsce, które już wtórnie w y z n a c z a Istotą takiego „dołka" — obozowiska była atrakcyjna lokalizacja położenie i strukturę działkowego „ d o m k u " , zawiera w sobie w plenerze, a przede wszystkim rozpalone ognisko, na którym potencjalnie strukturainość altanki czy przybudówki. Ogródek warzono strawę. W latach międzywojennych były to „zielone materializuje wyobrażenie przestrzeni, czyni z niej przedmiot stoliki" i „zielona sala" dla środowisk plebejskich i robotniczych. „kubistyczny". Szczególnej waloryzacji podlega front domku, „Od maja, kiedy to ruszała żegluga na Wiśle, ferajna wybierała się 7 wnętrze — jak już wspomniałem — jest zazwyczaj ubogie. Tak na 'zieloną salę' na Bielany i do Młocin. (...) 'Zielonych stolików', niską waloryzację wnętrza (charakterystyczną dla lat pięćdziesią­ czyli косу z wódką, były tysiące" — czytamy w tych i sześćdziesiątych) można uzasadniać w ten sposób, że robotnika z warszawskiego Powiśla. i d e ę d o m u reprezentuje to, c o jest „poza" domkiem, a raczej to, c o „przed" domkiem. pamiętniku 8 Można więc zaproponować, funkcjonalnie i kulturowo s k o n ­ kretyzowany ciąg swoistych p r a f o r m dzisiejszych Pracowni­ Świadectwa „rozrzutności" na zewnątrz kontrastują wyraźnie czych Ogródków Działkowych: „zielony stolik" (koc z wik­ ze zgrzebnością, czy wręcz surową funkcjonalnością wnętrza tuałami) — domek — działka („zielona s a l a " ) . Praformy te stają domku, które nie miało do tej pory charakteru przestrzeni intym­ się bardziej czytelne, kiedy odtworzymy — najbliższe im — para­ nej, ale było nawet przestrzenią wstydliwą, gdyż nie było tam lele kulturowe. Wskażą d w a paralelne szeregi: p i e r w s z y (uni­ wstępu dla gości. Odwrotne zasady, przepych wnętrza i suro­ wersalny) : stół — dom — miasto; d r u g i (charakterystyczny dziś wość na zewnątrz, wyznaczały styl polskich d w o r k ó w szlachec­ dla plebejskich tradycji): „zielony stolik" (koc) — d o m e k — d z i a ł ­ kich. Tadeusz Chrzanowski stwierdził: „szlachecka wspaniałość ka pracownicza. Warto paralelizmy te przedstawić w postaci zwracała się do wnętrza, dokąd gościnnie gościa zapraszał dom bardziej rozwiniętej: 1) stół (potrawy rytualne) — d o m (ognisko) nieozdobny na zewnątrz", a rzadka ozdobność i wielorakość •-- miasto (sąsiedzi, ład architektoniczny, hierarchie wartości, zewnętrzna była raczej sprawą przypadku, dominowała nato­ system społeczny); 2) „zielony stolik" (koce z wódką, potrawy miast funkcjonalność." Domek jest więc elementem w funkcji rytualnej) — domek („dołek" z ogniskiem) — działka szerszego, mówiąc metaforycznie, domu czegoś zbudowanego ze (gry kulturowe, zabawa w architekturę, zabawa w „sąsiedztwo"). „ścian" powietrza i światła. J e s t to zatem dom otwarty, o d ­ Relacja: stół -» koc, dom -» domek, miasto -» działka oznacza słonięty, dom dla innych oczu. W tym domu „napowietrznym" nie tyle powrót do Natury, ale także swoistą degradację porządku gubi się tak fundamentalna zasada, jak stałe napięcie między kulturowego, otwarcie go na „chaos" środowiska naturalnego, „zewnętrznością" i „wewnętrznością", intymnym i publicznym. a nawet degradację standardów i norm architektonicznych. Mała J e s t to więc dom otwarty, w którym dopiero rodzą się niewielkie skala, miniaturyzacja, odejście od normatywności, czy też swoista enklawy prywatności. Działka jest ideą domu i zarazem jego degradacja „miejskości", ma tu walor oczyszczający (surowość), modelem naocznym. Takie modele służą do symulacji rzeczywis­ sakralizujący, ale i konsumpcyjny. tości, a w swej postaci i funkcji niewiele różnią się od zabawek Relacja: koc — stół, domek — dom, działka — miasto oznacza w ręku dziecka, narzucają rzeczywistości konwencję gry, zabawy potrzeby normatywne, systemowe, a zarazem daje świadectwa w dom, stwarzają na wpół z a b a w o w ą szansę „zbudowania" pobudzania samowiedzy kulturowej. Powrót do „dużej skali" 52 �(„normalnej") do twardych w y m i a r ó w bytu, jego form zor­ tetyczne. A jednak czasami jest w nich esencja wszelkiego piękna ganizowanych, łączy się jakby z nabywaniem stanu „przetworze­ i zdolne są nieść pocieszenie. Kontemplacja i trzymanie w ręku nia", oddalenia się do źródeł. dzbanka albo ciepłego, twardego pomidora może W jakiś sposób Pierwszy z wymienionych wyżej paralelnych szeregów (stół — dom — miasto) jednocześnie wskazuje na porządek Kultury. przekonać nas — mimo depresyjnego nastroju — o zdrowiu natury."* Drugi, („zielony stolik" — domek — działka, czyli „zielona sala") Wszechobowiązująca zasada „małej skali" wzmaga miniatury­ oznaczający rzeczywistość działkową, jest wyraźnie a m b i w a ­ zację przestrzeni, rozpisuje ją na elementy nieskończenie podziel- lentny, „przejściowy", „graniczny", „dwurzeczywisty"; jest ne, gdyż podzielność ta wynika z ludzkiej skali, zależy od Kulturą i Naturą zarazem. Szereg drugi oznacza rzeczywistość, człowieka, którego wyraża i stanowi środek jego ekspresji. która nie jest wyłącznie ani „ t u " , ani „tam". M ó w i ą c w wielkim Działkowa rzeczywistość pozwala w y d o b y ć na światło dzienne uproszczeniu wyraża on formy „ p o w r o t u " do Natury, ale również marzenia, sny, stłumienia, treści, które moglibyśmy formy „wyłaniania" się z Natury: w y z n a c z a więc sferę „progo­ najprościej jako „infantylizmy", pozwala wydobyć przypomnie­ w ą " , dostępną przede wszystkim d o ś w i a d c z e n i u określić zmys­ nia „innych" miejsc i czasów. Konieczność stałego kształtowania ł o w e m u człowieka, choć my najczęściej łączymy ją z koncep­ działkowego otoczenia dopuszcza możliwość kumulacji eks­ tami i teoriami filozoficznymi, ze starymi wątkami myślenia presji, na co nie pozwala zazwyczaj „twarda" rzeczywistość blokowej egzystencji. Niebagatelne znaczenie ma również fakt, 0 powrocie do Natury. Ambiwalentny charakter działkowego świata sankcjonuje pa- że użytkownikami działek są przeważnie rodziny robotnicze, któ­ raobrzędowy, czy pararytualny sens czynności, przedmiotów, re w ten sposób, i w tym miejscu, kanalizują potencjał swojej zachowań związanych z tym miejscem. Działka jest więc czaso­ ekspresji, dalekiej od wyspecjalizowania. przestrzenią liminalną, nie utwierdza, ale raczej rozmywa granice Celem tej ekspresji jest zbudowanie („skonstruowanie") natu­ między Naturą i Kulturą, czasem pracy i czasem wolnym, p o w s z e ­ ralnego otoczenia, co niekiedy przeradza się w proste w p i s y w a n i e dnim i świątecznym, między czynnościami sprawczymi i auto­ struktur miejskich w środowisko naturalne. Dopiero budowanie, telicznymi, światem na serio i światem zabawy. kształtowanie, ale także „ozdabianie" w y z w a l a pełne poczucie natury i przestrzeni; jest sposobem analizy przestrzeni naturalnej, odkrywania jej ludzkiego sensu. „ N i e wiadomo czy istoty ludzkie VII mogłyby pojąć te właściwości natury bez uprzedniego doświad­ Istotą działkowego świata jest założona i pielęgnowana „i n n o ś ć " , znacząca „wyłączenie", „przeniesienie", fazę przejścio­ czenia z odczuciem form i skali rzeczy tworzonych przez człowie­ k a " — pisze Y i - F u T u a n . 10 wej „separacji". Trafniejsze jest z a p e w n e podkreślenie aspektu niedokonaności a więc „wyłączania", „przeniesienia" itp. Proce­ VIII sy te są po prostu dwukierunkowe. Działka pracownicza stanowi dzisiaj tylko namiastkę „drugiego adresu" będącego w p e w n y c h Świat Pracowniczych Ogródków Działkowych można opisy­ grupach i środowiskach oznaką prestiżu społecznego. Inność wać z różnych punktów widzenia, a więc jako zjawisko pobudza­ działkowego świata podyktowana jest odmiennością doświad­ ne i programowane czenia, jego „dwuwartościowością", rozległością ambiwalencji. półgłos starej idei powrotu do natury, wzmacnianej dziś przez Każda próba przełamania tej „dwuwartościowości" np. sama społeczne ruchy ekologiczne; jako przejaw alternatywnych sty­ niegdyś przez politykę społeczną; jako produkcja (uprawa w a r z y w i o w o c ó w ) , bądź sama rekreacja lów życia, w których liczy się m.in. idea „zrób to s a m " , ale też 1 zabawa, podważa i niweczy sens działki. Nadmierna „naturaliza- wzorce podsuwane przez kulturę populistyczną i masową („nie­ c j a " , jak również nadmierna „urbanizacja" („sztuczność") w y ­ dzielna wiejskość", „sztuka nieprofesjonalna" organizowana wołuje komentarze, narusza kanon. przez instytucje). Niebagatelne byłoby też, zwłaszcza w ostatnich Działka „składa się" z paradoksów i sama jest paradoksem. latach, spojrzenie na działkę, jak na sposób uzupełniania budże­ Paradoksalną cechą rzeczywistości działkowej jest s t a b i I i z u - t ó w d o m o w y c h . Nie można jednak przeoczyć j a c y Charakter „napięcia", „dwubiegunowości", „przejściowo- jawnej, ale udzielającej m o c n y c h sankcji znaczeniom działkowe­ idei najmniej ści", stabilizujący psychologicznie i kulturowo. Mimo „ p r o g o w e ­ go świata, czyli idei „progowości", posiadającej głębokie kul­ g o " charakteru działka nie jest ani przestrzenią „niczyją", ani turowo i egzystencjalnie uwikłania. czasem „niczyim". J e s t miejscem cyklicznych czynności o d ­ Wspomniane wyżej idee, w większym czy mniejszym stopniu, twarzających życie (siewy — zbiory), poświadczających o d - decydują o znaczeniach miejskich w a r z y w n y c h ogrodów, mate- wieczność zmian. W planie społecznym jest obszarem p o d ­ rializują się w czynnościach i w y t w o r a c h , które stają się dla trzymywania tradycyjnie agrarnych celów i czynności prac i w a r ­ obserwatora znakami do odczytania. Działkę określa bardziej idea tości związanych z etosem małych wspólnot agrarnych, etosem „ d o m u " niż idea Natury, oczywiście w jej romantycznym, czy chłopskim i ziemiańskim. modernistycznym pojmowaniu. J e s t więc działka budowaniem Działki nie są w swej istocie „miejscem zastanym", choćby były „małej skal i" prz> pomocy środków i materiałów w y p r a c o w a n y c h już nawet w pełni urządzone. Działka jest zawsze do „ z b u d o w a ­ w ramach „skali dużej". J a n Strzelecki w e wstępie do znanej corocznie. Działkowy świat jest książki Erwina F. Schumachera Mate jest piękne stwierdził: „(...) nieustannie zwrócony w przyszłość, a nie w przeszłość. Przy­ jednym z donioślejszych problemów współczesnej cywilizacji nia", do „skonstruowania" szłość ma tu w i e l i znaków, związanych najczęściej z czynnoś­ przemysłowej jest nie tyle zniesienie wielkich struktur, ile o d ­ ciami agrarnymi, które nie mogą ustać. Wszystko tu trzeba robić tworzenie w ich obrębie małych. Wielkie byłyby instrumentami na nowo, wszystkiego doświadczać ponownie, ale bez auto­ niezbędnego ładu, małe narzędziami niezbędnej wolności. W s z y ­ matyzmu i jego jednoznaczności. Na planie działki można by stkie działałyby na obszarze kultury. zapewne wyznaczyć dosyć dokładnie diagramy czy grafiki ru­ fundamentu, węgielnego kamienia, na którym wypisane byłyby Miałaby ona charakter c h ó w i czynności, a więc nakładające się na siebie „mapy" podstawowe kanony wartości, zgodne z naturą człowieka i steru­ działań. Intensywne doświadczenie obecności punktów stałych, jące działaniami różnorodnych struktur przyszłej, post przemy s - jak również elementów funkcjonalnie zmiennych, ale mających łowej c y w i l i z a c j i " . Człowiek, budując z „dużego" „małe", z n ó w 11 strukturę potwierdza się jako kreator, buduje dla siebie również z tego, c o działki, „napromieniowuje" przestrzeń osobowością, czyli jej wymknęło się spod jego kontroli, co działało przeciwko niemu. wyrazistą fakturę zmysłową, tworzy z n a c z ą c ą wieloraką ekspresją. Dotyczy to wszystkich „przedmiotów" na Działkową działce, należących zarówno do porządku Kultury, jak i Natury. industrialnej. Industrie „buduje" Naturę! Naturę można zbudować już tylko z cywilizacji Sugestywnie pisał o tym Y i - F u Tuan: „Kury, jajka i pomidory to Pracownicze Ogródki Działkowe są ostatecznie światem czło­ codzienne przedmioty w wiejskim gospodarstwie. Są tu, żeby je wieka zdegradowanego, w tym sensie, w jakim można mówić spożywać albo dostarczać na rynek; to nie są przedmioty e s ­ o zepchnięciu człowieka nie tylko na peryferie cywilizacji indust- 53 �Halnej, ale również na peryferie świata Natury. Nie może on dziś „nieprzystawalnych tworzyw", b) estetyka „dziecięcego poko­ określić swojej tożsamości wyłącznie w środowisku naturalnym j u " , c ) estetyka „piękna użytecznego". („wiejskość"), czy w środowisku wyłącznie zurbanizowanym („miejskość"). „ W S Z Y S T K O S I Ę P R Z Y D A " . Działka jest światem „prze­ 44 niesionym", gdzie „struktury zmagają się ze zdarzeniami" , Rzeczywistość działkowego świata, jak już wielokrotnie p o d ­ a rzeczy oraz idee ulegają miniaturyzacji i symbolizacji. Dział- kreślałem, konstytuowana jest przez najróżniejsze ambiwalencje, kowicz doświadcza zatem istnienia rzeczy „nie umiejscowio­ jest „ d w u w a r t o ś c i o w a " i „progowa". Czynności działkowe i bieg n y c h " , ale zarazem swoistego nadmiaru rzeczy, które mogą się spraw uwikłane są jakby w dwie logiki: logikę „rośnięcia" (orka przydać przy zagospodarowaniu działki, czyli zakorzenianiu się — ziarno — siew — plon — żniwo — o w o c ) oraz logikę na n o w y m miejscu (il. 1 8 ) . Działka przeradza się w zbiornicę „ b u d o w a n i a " . Ale samo „rośniecie" ma wyraźne ślady estetyki rzeczy koniecznych, „ b u d o w a n i a " , natomiast „ b u d o w a n i e " korzysta z praw i estetyki w domu; rzeczy nie odtrąconych, lecz „przyjaznych" i o s w o j o ­ ale funkcjonalnie jakby zdublowanych wielkiej nych. Są to m.in. meble, narzędzia, naczynia, d o m o w e sprzęty, „sztuki ogrodów", potwierdzają najlepiej — jak to określił J a n ozdoby, figurki, zabawki, rzadziej dewocjonalia. „ N o w e " ( „ i n ­ Stanisław Bystroń — t z w . „figle o g r o d o w e " " , znane w przeszło­ ne") zdaje się wchłonąć wszystko. ści, ale dziś szczególnie wyraziście rzucające się w oczy, m.in. „składowanie" (architektura „przybudówki", szopy). Na działkę, krzewy formowane w postacie zwierząt i ptaków. wraz z rzeczami, przenosi się pamięć ich poprzednich kontekstów „rośnięcia". Ambiwalencje te, charakterystyczne dla Za sprawą tylekroć podkreślanych ambiwalencji można potrak­ tować działkę jako odległy pogłos przestrzeni „ p r o g o w e j " znanej r r w a ł ą zasadą działki jest oraz ich rodzinno-domowe „historie". Rzeczy nieustannie „opo­ wiadają", a szczególnie w nowym miejscu. z obrzędów i „rytuałów przejścia"." Kiedy myślimy o rytuałach, to Ciśnienie rzeczy „nie u m i e j s c o w i o n y c h " objawia ich potencję mamy zazwyczaj na myśli naturalne sposoby rozwiązywania oraz potencję domku jako miejsca. Rzeczy domagają się o d ­ istotnych dla wspólnoty sprzeczności i konfliktów egzystencjal­ tworzenia, zbudowania dla nich środowiska. Następują więc nych. Tak, jak można, w perspektywie historii społeczeństw swoiste przenosiny domu, iluzoryczna próba powtórzenia go i tradycji ludzkiej kultury, mówić o rytuałach „przekraczania", czy w innym miejscu, a więc — „wycofanie". Idea rzeczy koniecz­ „zdobywania" (procesy ukierunkowane na podwyższanie statu­ nych lecz zdublowanych pod względem funkcjonalnym zdaje się sów, zmiany paradygmatów, przekształcanie systemów), tak niekiedy górować nad samą ideą działki. Pewne jej przestrzenie są — być może — przychodzi nam dziś mówić o rytuałach „wycofa­ kształtowane i formowane ze względu na „ciążącą" obecność nia", rytuałach obronnych, ukierunkowanych m.in. na odtworze­ rzeczy. nie się w „małej skali"; rytuałach „rezygnacji", towarzyszącej każdemu autentycznemu doświadczeniu ludzkiemu. Wszak c h o ­ dzi tu o rytuał, o pewien dogłębny typ doświadczenia egzysten­ cjalnego a nie o teorie czy ideologie zmian społecznych. Ważna jest tu przede wszystkim osobowość wtopiona egzystencjalnie w świat, a nie tylko osobowość rozumująca. „RZECZY SZUKAJĄ MIEJSCA". Użytkownik działki intensywnie o d c z u w a istnienie miejsca „nie zapełnionego", które trzeba zapełnić, czyli przyłączyć do świata, do sfery ładu. W pus­ tym ( n o w y m ) miejscu rzeczy chciałyby ułożyć się w uprzednie konfiguracje, w realne całości. Ale tu rzeczy już nie „tworzą" miejsca, lecz miejsce staje się pojemnikiem, czy ramą dla z a ­ W rytuałach „wycofania" człowiek przejściowo lub s e z o n o w o , stanych rzeczy (il. 18, 1 9 ) . Działka taka jako miejsce służy do osiąga symboliczno-zmysłową iluzję pełni. Kontakt z przyrodą nie neutralizowania ich kulturowej energii, czyli poprzedniej funkc­ narusza cywilizacyjnej tożsamości, a cywilizacyjna tożsamość nie jonalności i standardowości. Działka, czyli miejsce, unieruchamia wyklucza „roztopienia się" w naturze. Na działce iluzoryczna jest poprzednią specjalizację rzeczy, czyni je rzeczami „na wolności". zarówno Natura, jak i Kultura, choć należy podkreślić reliktową Stąd działka przypomina swoistą „układankę", model „do skła­ wprawdzie, ale wciąż istotną moc rytuałów agrarnych, w jakimś dania". Buduje się działkę nie tylko z prefabrykatów, ale również sensie wciąż niezniszczalnych. Rytuał jest s w e g o rodzaju m e c h a ­ w środowisku prefabrykowanym (system Pracowniczych Ogród­ nizmem adaptacyjnym, sposobem radzenia sobie z „ n o w ą " k ó w Działkowych). Prefabrykowanej kulturze odpowiada prefa­ sytuacją. „Progowość" oznacza zawsze przyczółki „ n o w e g o " , brykowana psychika. O „zapełnienie" dopominają się wręcz potencje zmiany, bez względu na to czy są to rytuały „ z d o b y w a ­ ściany d o m k ó w oraz przestrzenie intymne. Tworzą się swoiste nia", czy rytuały „wycofania", gdyż „wycofanie" też jest „prze­ kolekcje rzeczy (znaków) na zasadzie podobieństwa, symetrii, kraczaniem" i spotykaniem się z „ n o w y m " , choć często w ułudnej przystawalności kształtów lub tożsamości funkcji. O d b y w a się masce „starego". intensywny proces dysfunkcjonalizacji i metaforyzacji. Być może, Traktując rzecz najogólniej można powiedzieć, że działka jest to właśnie idea miejsca „nie zapełnionego" w y z w a l a inicjatywę przestrzenią „wycofania" się z drogi, a raczej — drogą, którą plastyczną na działce, ekspresję, którą określamy jako dekorowa­ podyktowały człowiekowi idee cywilizacji przemysłowej. Nie nie czy „zdobienie" działki. Np. motywy zoomorficzne, florys- broni przed alienacją, gdyż sama jest świadectwem alienacji. tyczne, czy bajkowe najlepiej realizują ideę miejsca „do zapeł­ Natura w rzeczywistości działkowej ma postać prefabrykowaną, nienia". Same nie mogłyby wykreować ( „ z b u d o w a ć " ) takiego można ją zbudować metodami na wpół przemysłowymi. Można miejsca. w ten sposób osiągnąć pewien stan ułudy, któremu tak łatwo się „ Z R Ó B T O S A M " . Działka to świadectwo kunsztów własnych poddajemy. Działka stabilizuje jednak emocje i potrzeby egzys­ jej użytkownika, działań ożywiających dziś, choć w odmiennym tencjalne człowieka zepchniętego, czy też „strąconego" na kontekście filozoficznym, stary wątek „prac ręcznych", czy nawet peryferie wielkich struktur. Rytualizacja ubezpiecza więc i stymu­ s w o i s t y k u l t p r a c r ę c z n y c h (il. 1 2 , 1 5 ) . Całokształt ekspresji luje wycofanie się człowieka „na peryferie", do enklaw, które działkowej jest przedłużeniem tego wątku, który trwa w kulturze — nawet w sensie ściśle proksemicznym — utworzyły się na europejskiej m.in. za sprawą sporu między rzecznikami „sztuk skutek nieprzystawalności dużych struktur (m.in. kwestia pod- kontemplacyjnych" a rzecznikami „sztuk mechanicznych", by miejskości, przedmieścia). Warto zauważyć, że miejskie w y s y p i s ­ posłużyć się formułami F. B a c o n a . Zanim idea „zrób to s a m " ka śmieci często sąsiadują z Pracowniczymi Ogródkami Dział­ zyskała znów, na szeroką skalę, motywację ekonomiczną, znane kowymi, a duże podmiejskie nieużytki rodzą małe przestrzenie były opinii publicznej różne aberacje artystów i mężów stanu, użytkowe, czyli ogrody warzywne. 18 imających się orki, kośby czy stolarstwa, a więc prac ręcznych, O w o „wycofanie się" można sprowadzić do kilku zasad, waloryzowanych dziś pozytywnie w środowiskach inteligenc­ którym towarzyszą określone teksty zachowań, posiadające swój kich i robotniczych, ale deprecjonowanych wciąż w polskich plan wyrażenia i plan treści. Będą to m.in. teksty zachowań, środowiskach neomieszczańskich. Pamiętam spotkanie na Uni­ którymi rządzi: a) zasada, iż „rzeczy szukają miejsca", b) zasada, iż wersytecie Warszawskim z jedną ze znanych aktorek, która swoje „wszystko się przyda", c ) zasada „zrób to s a m " . W planie walory starała się pomnożyć opowieścią o tym, jak to sama estetycznym są skorelowane z tymi zasadami m.in.: a) estetyka zamontowała klamkę w drzwiach. Opowieść nieco zbladła, kiedy 54 �uniwersytecki docent przelicytował aktorkę opowieścią o „wsta­ procesy wspólne wszystkim ż y w y m istotom. Wskazuje na to w i e n i u " całych drzwi, wraz z futryną. wielkie podobieństwo r y s u n k ó w Warto w tym miejscu przytoczyć sąd Alvina Tofflera: „ N i e ­ którzy ludzie (przynajmniej wśród warstw średnich) z pogardą n a m u r a c h , dokonywa­ nych w e wszystkich miejscach i czasach. Rysunki te są z a w s z e 21 bardzo p i ę k n e " . odnosili się do wszelkiej pracy własnych rąk, teraz natomiast staje W działkowym świecie, w sposób naturalny, prawie wszystko się ona p o w o d e m do dumy. Ludzie chlubią się pracą własnych może kojarzyć się ze wszystkim. Stąd też własna, naturalna — j a k rąk". Za sprawą idei „zrób to s a m " powracają stare, ożywcze chciał Chwistek — inicjatywa plastyczna, zderza się z w s z e c h ­ w epoce pracy automatycznej, wątki kulturowe, ale kształtuje się obecnym s z a b l o n e m p l a s t y c z n y m , szablonem, którym od 1 działkowa koncepcja „użytecznego piękna'" '. ESTETYKA kilkunastu lat zarzucane są sklepy z zabawkami (il. 2, 4, 1 8 ) , ,, N I E P R Z Y S T A W A L N Y C H TWO­ butiki, sklepy papiernicze (Myszka Miki, Pies Pluto, Kaczor R Z Y W " . Chodzi tu przede wszystkim o tworzywa, a nie o formy, Donald, Mikołaj, myśliwy, krasnal). Szablon jest wzorem do których autonomia wydaje się ograniczona, gdyż w y z n a c z o n a odtworzenia samemu, a ponadto szablony mają to do siebie, że jest właśnie przez rodzaj tworzywa, które i tak już najpierw było efekty ich oddziaływania są wzajem przekładalne, ekwiwalentne, jakąś rzeczą, przedmiotem użytkowym lub z a b a w o w y m , elemen­ „podstawialne". G ł ó w n y m dostarczycielem tych szablonów jest tem jakiejś konstrukcji ( i l . 8 ) . Posiada więc jakieś ślady uprzedniej wideosfera środków m a s o w e g o przekazu, a nade wszystko ekran formy, która nie może już odzyskać telewizora. pierwotnej tożsamości i autonomii. J e s t to w gruncie rzeczy ekspresja tworzyw, które są „pod ręką" (bricolage), rodząca zjawiska z w a n e kiczem, który najpewniej będzie określić jako Przedmioty i motywy plastyczne ze sfery „dziecięcego pokoju" najczęściej mogą być dalekim pogłosem dziecięcego totemizmu czy animiz- „dysproporcja mu, ale ich psychospołeczne funkcje są bardziej j a w n e i czytelne. 1 między środkami a c e l a m i " ' , czy „skłócenie między strukturą ie Przedmioty działkowej ikonosfery ustanawiają dodatkowe pasma a t w o r z y w e m " . Sprawy działkowego kiczu, dosyć tutaj o c z y w i ­ wspólnoty poprzez „ozdobę". Przedmioty te pełnią więc funkcję stej, nie podejmuję. identyfikującą, ale także odróżniającą, dają szansę bycia „kimś" To, c o może wydać się stylizacją, udziwnieniem, parafrazą, (znaki niepowtarzalności własnych c e c h , przymiotów, decyzji, kiczem, b y w a — jako wartość estetyczna — funkcją materiału, działań) i bycia „z kimś" (stabilizująca psychologicznie pewność który znalazł się „pod ręką"; b y w a funkcją „miejsca nie zapeł­ małych wspólnot, podobieństwo do „innych". Taki jest, w wiel­ nionego", jak również skutkiem działania zasady „wszystko się kim uproszczeniu, fenomen „ozdoby" opisany przez Simmla. przyda", posiadającej głębsze psychologiczne uzasadnienie, niż „Ozdoba" (zdobienie) jest znakiem podwójnego związku, tylko skrzętność czy gospodarską oszczędność. Działka jest posiada więc nieograniczone wprost możliwości metaforyzacji w połowie drogi między „izbą pamiątek" a śmietnikiem. S w e g o codziennej rzeczywistości. Pozwala ł ą c z y ć , czyli zestawiać czasu Toffler obwieścił erę społeczeństwa wyrzucającego rzeczy i porównywać, nawet najbardziej odległe aspekty rzeczywistości; na śmietnik. 19 Ale śmietnik objawia, przynajmniej jeszcze dziś, podważa zarazem jednoznaczność zastanych kwalifikacji, takso­ potencję „oczyszczenia", „przetworzenia". „Nieczyste" zamienia nomii i hierarchizacji, wzmaga ambiwalencję obrazu świata, się w „życiodajne". potwierdza jego „przejściowość", „epizodyczność" i „progo­ Działka, jako „ d o m " nie jest agregatem do mieszkania, jak blok wość". Działka to jakby odkrywanie znaczeń i rodzaj „gry" miejski, ale „urządzeniem" egzystencjalnym w pełni. J e s t zara­ w znaczenia, czyli odmiana zabawy semantycznej. Należy n a ­ zem tekstem wielotworzywowym i wielokrotnie zakodowanym. zwać przedmioty w n o w y c h kontekstach oraz nazwać stare J e d n y m z tych działkowych kodów jest E S T E T Y K A „ D Z I E C I Ę C E ­ konteksty z rzeczami „nie stąd". Przypomina to trochę odwieczny G O P O K O J U " . Ze względu na pomieszanie działkowych „logik" rytuał z a d a w a n i a z a g a d e k , odgadnięcie których, czy tylko praca staje się tu zabawą; zabawa — czynieniem użytecznego; samo zadanie, nie ma już wyraźnych sankcji egzystencjalnych, ale powtarzalne i typowe odbierane jest jako „jedyne", istniejące wciąż jeszcze istotne sankcje magiczne. Działka jest więc pełna wyłącznie „tu i teraz". „ O z d o b a " staje się czymś użytecznie znaczeń „przemieszczających się", znaczeń „otwartych", aż do funkcjonalnym, stare narzędzie staje się „ozdobą". Działka przy­ jawnej ambiwalencji („dwurzeczywistość"), która stanowi o kul­ pomina w tym momencie zasadę „dziecięcego pokoju" (il. 7 , 1 2 ) , turowym fenomenie działki, ale nie ma większego w p ł y w u na jej objawia intensywnie swoją „progowość" oraz — ideę „wycofa­ wartość utylitarną. Działka nie bywa jednak ekspresją „ w y w y ż ­ nia", co łączy się ze społecznie doniosłymi mitologiami dziecińst­ szenia", jak to przeważnie dzieje się z „ozdobą", ale raczej w a jako kulturowego powrotu, jako fazy odwiecznego cyklu ekspresją „dorównania". Nie jest przedmiotem licytacji próżnoś­ życia. Estetyka „dziecięcego pokoju", czyli potrzeba ładu fantas­ cią, ale raczej świadectwem działań własnych rąk, materializuje tycznego, ma swój aspekt horyzontalny i wertykalny, innymi ideę, „zrób to s a m " , powiela estetykę „użytecznego piękna". słowy „dziecięcy pokój" ma „ścianę" i „podłogę". Przede w s z y s ­ ESTETYKA,,UŻYTECZNEGO P I Ę K N A " . Realizuje się tkim „ścianę" wypełniają rozwiązania typowe, ikoniczne s c h e ­ ona za sprawą „niepodobnego" w „ p o d o b n y m " , „niepowtarzal­ maty z dziecięcych obrazków, aktywizuje się dziecięca ikono- nego" w „powtarzalnym", „nadwartościowego" w stera. Dominuje tu, wzorotwórcza dla działkowych rozwiązań nym". J a k już wspomniałem, dążenie do „koniecz­ niepowtarzalności plastycznych, sylwetka domu, znana z dziecięcych obrazków, narusza podstawowe funkcje działki, aż do zanegowania istoty jej a więc domu z kominem (il. 8 ) , kwiatami w oknach, okolonego funkcji. Piękno „użytkowe" nie może być wyłącznie indywidual­ płotem, szpalerem kwiatów, z ideogramem promieniście rozbłys­ ne, musi posiadać s w o j e , powszechnie czytelne, piętno stylis­ kującego słońca. Dom z kominem, płot, okno, drzwi, kwiaty, tyczne; musi być po prostu „uwięzione" w jakimś stylu. Ekspresja 20 słońce — to składniki archetypiczne wiejskiego siedliska , czyli działkowa polega na uwalnianiu się z tego „uwięzienia", ale pramodelu wszelkiego domu. Warto by prześledzić plastyczne nigdy nie jest to wolność pełna. Ta zagwarantowana jest dla dzieł wyobrażenia w kolejnych edycjach Elementarza dla pierwszo­ sztuki, którym działka, nawet najbardziej „ozdobiona" (ale właś­ klasistów. Ściana domku, a także przestrzeń jako ściana, jest ramą nie — „ozdobiona"!) nigdy być nie może, gdyż zatraciłaby się jej i zarazem płaszczyzną, sytuującą i funkcjonalizującą działkowe istota. „Wszystko to, co jest częścią życia człowieka — w przeci­ malowidła, m.in. postaci z bajek, ale też, n i e n a c e c h o w a n e jako wieństwie do dzieła sztuki, które w ogóle nie jest częścią cudzego „cytaty" z kultury masowej, kwiaty, ptaki, zwierzęta. Działkowe życia, ale samo w sobie stanowi samowystarczalny świat — musi 22 malowidła i plastyczną ekspresję dziecka łączy pewna elementar- raczej oznaczać jednostkę coraz szerszymi koncentrycznymi sfe­ ność i typowość, na którą wielokrotnie zwracano uwagę. Leon rami." 23 Chwistek w dialogu z Władysławem Strzemińskim stwierdzał Trudno byłoby dziś wskazać — poza miejskimi warzywnymi m.in.; „Kiedy małe dziecko zabiera się do kształtowania rzeczywi­ ogrodami — sferę tak wyraziście „ o z n a c z a j ą c ą jednostkę"; stości po swojemu, to wtedy to nie ma nic wspólnego z in­ sferę, gdzie coraz intensywniej pielęgnuje się nasze życiodajne dywidualizmem. Wprost przeciwnie, im bardziej się jest n a ­ złudzenia i nasze marzenia, że istnieje jeszcze gdzieś świat p r a w d ę sobą, tym bardziej występują na wierzch biologiczne „niegotowy". 55 �PRZYPISY 1 G . Simmel, Socjologia. Wstęp S . Nowak, W a r s z a w a 1 9 7 5 , s . 425 2 T. Chrzanowski, Wędrówki po Sarmacji europejskiej. Eseje o sztuce i kulturze staropolskiej. W y d a w n i c t w o „Znak", Kraków 1 9 8 8 , s . 14 M. Czerwiński, Okiem przechodnia. Warszawa 1 9 7 7 , s . 104—105 Y i - F u T u a n , Przestrzeń i miejsce. Wstęp K. W o j c i e c h o w s k i , Warszawa 1 9 8 7 , s. 2 8 T. Chrzanowski, op. cit., s. 1 0 7 — 1 0 9 1 4 8 • C . Levi-Strauss, Myśl nieoswojona. Warszawa 1 9 6 9 , s. 30—39 W. L. Karwacki, Zabawy na Bielanach, Warszawa 1978, s.85 • S . Dobiasz, Chłopcy z ferajny Godlaka, Warszawa 1 9 8 1 , s . 12 • Y i - F u T u a n , op. c i t , s . 182 Y i - F u Tuan, op. c i t , s . 1 4 4 — 1 4 5 Por. J . Strzelecki, (w:) E. F. Schumacher, Male jest piękne. Warszawa 1 9 8 1 , s . 1 6 — 1 7 J . S . Bystroń, Tematy, które mi odradzano. Pisma etno7 1 0 1 1 1 2 graficzne rozproszone. Wybrał i opracował L. Stomma, Warszawa 1980, s . 2 2 4 Odwołuję się tu do koncepcji V. Turnera i E. Leacha U. E c o , Pejzaż semiotyczny. Przedmowa M. Czerwiński, Warszawa 1 9 7 2 , s . 2 9 9 P. Rossi, Filozofowie i maszyny. W a r s z a w a 1979 A. Toffler, Trzecia fala. Przedmowa W. Osiatyński, Warszawa 1 9 8 6 , s. 3 1 8 A. Moles, Kicz, czyli sztuka szczęścia. Studium o psychologii kiczu. Wstęp A. Osęka, Warszawa 1 9 7 8 , s . 2 0 3 1 3 1 4 1 8 1 8 1 7 1 8 M! Czerwiński, op. c i t , s. 100 A . Toffler, Szok przyszłości. Przedmowa J . Danecki, War­ szawa 1974, s . 7 1 — 7 2 M. Czerwiński, Życie po miejsku. Warszawa 1 9 7 5 , s. 91 Por. W. Strzemiński, Pisma, Ossolineum 1 9 7 5 , s. 2 2 6 — 2 2 7 Odnosi się również do takiego „cacka" jakim jest domek na działce Bronisława Surowiaka, przedstawiony w niniejszym n u ­ merze „ P S L " . G . Simmel, op. c i t , s. 4 2 7 — 4 2 8 1 8 2 0 2 1 2 2 2 3 Ilustracje pochodzą z pracy magisterskiej p. E w y Wojtkowiak, Ogródki działkowe jako współczesnych przejaw stylów życia, napisanej w Katedrze Kultury Polskiej U W pod kierownictwem doc. dra R o c h a Sulimy. Fotografie wyk. Autorka. Przedstawione obiekty: M o k o t ó w , P.O.D. „Siekierki", ul. A u g u s t o w s k a - il. 12, 19, 21 Wola, P.O.D. „ A g a w a " , ul. Narcyzowa - il. 4 Ochota, P.O.D. „ O w o c " , ul. Żwirki i Wigury - il. 7, 8 Praga Poł. P.O.D. im Washingtona, ul. Kinowa - il. 1 3 Ochota, działki przy lotnisku krajowym - il. 2 0 Praga Poł. P.O.D. „Kolejarz", ul. Kinowa - il. 2 Wola, P.O.D. „Kasprzak", ul. Kocjana - il. 4, 9, 15 Białołęka Dworska, P.O.D. „Las" - il. 1, 10, 17 Wola, ul. Dywizjonu 3 0 3 - il. 18 Głubczyce k. Opola - il. 3, 14, 22 56 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1442cd451a07024f507f08693db4a394.pdf fecc7f6f2ed51e57aa1465ebe0f658ba Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5184 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Sudan - muzułmanie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4809 Title A name given to the resource Między rzeką a pustynią / LUD 2007 t.91 Description An account of the resource LUD 2007 t.91, s.169-180 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kurcz, Maciej Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 91, 2007 MACIEJ KURCZ Instytut Etnologii i Folklorystyki Uniwersytet Śląski Cieszyn MIĘDZY R Z E K Ą A PUSTYNIĄ. KATEGORIA GRANICZNOŚCI W KULTURZE LUDOWEJ PÓŁNOCNOSUDAŃSKICH M U Z U Ł M A N Ó W Każdy muzułmanin doskonale rozumie, iż świat, w którym żyje, nie jest jedno­ rodny. Zaczynem owej niejednorodności jest sam islam, który kategoryzuje rze­ czywistość na dwie wyraźnie odseparowane strefy: świętą oraz świecką. Podział ten, choć nieraz nie dość precyzyjny w praktyce, determinuje życie wyznawcy islamu. Pierwsza sfera — nazywana ogólnie haram — to świat absolutnie dobry i czysty. To obszar uczuciowo najbliższy człowiekowi. Należy do niego tak prze­ strzeń prywatna (dom, wioska), jak i religijna (meczet, sanktuarium świętego), naznaczone cechą sakralności. Wokół tego świata człowiek winien skupić swoje życie. Głównym zaś zadaniem muzułmanina powinna być jego ochrona. Zagro­ żeniem jest natomiast świat nienależący do sacrum, publiczny, ogólnie dostęp­ ny — amm. Jest on na ogół neutralny, nierzadko jednak staje się niebezpieczny i nieczysty. Może stać się przyczyną skalania, na gruncie ludowym zaś, źródłem nadprzyrodzonego nieszczęścia. Ze względu na wagę tego podziału, uświęcone¬ go przez religię i obyczaj, szczególnego znaczenia nabierają miejsca graniczne, stykowe — łączące i oddzielające zarazem obydwa światy. Artykuł niniejszy został napisany w oparciu o spostrzeżenia autora czynio­ ne w trakcie etnograficznych wyjazdów badawczych do Sudanu, w latach 2003, 2004 oraz 2007. Zasadnicza część informacji wykorzystanych w opracowaniu pochodzi z okolic Starej Dongoli, położonej mniej więcej w połowie dystansu między trzecią a czwartą kataraktą nilową. Badania terenowe finansowane były z grantu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego. Rzeka Granica ma zazwyczaj wymiar przestrzenny. Wtedy wytycza linię podziału między tym, co znane i bliskie, a tym, co obce i dalekie. W ten sposób buduje ramy ludzkiego mikrokosmosu. Od wieków północnosudańska geografia osadni¬ ctwa zdeterminowana była przez warunki ekologiczne. Te sprawiły, iż wszelka �Maciej Kurcz 170 Fot. 1. Typowy krajobraz doliny Nilu (fot. M. Kurcz, 2002) egzystencja na tym obszarze była związana z Nilem — rzeką, której Sudańczycy, tak jak ich północni sąsiedzi, zawdzięczali wszystko. Nie inaczej jest i dziś, mimo nowoczesnych inwestycji i rozwiązań technicznych. Tylko w sąsiedztwie rzeki człowiek znajduje optymalne warunki do życia oraz możliwość uprawy ro­ ślin. Tylko tu czuje się komfortowo i bezpiecznie. W dalszym ciągu mieszkańcy doliny Nilu muszą tłoczyć się w jego pobliżu. Często, patrząc ze szczytu jakiegoś wzniesienia, można ulec złudzeniu, że ciąg wiosek po obu brzegach rzeki nie ma końca, a jedna łączy się z drugą. Schemat zawsze jest ten sam: pośrodku Nil, a na obu jego brzegach pas intensywnej zieleni, który nagle przechodzi w wiejską zabudowę, by w końcu zniknąć bez śladu w pejzażu pustyni (fot.1). Rzeka oraz pustynia stanowią odwieczne, naturalne granice ekumeny społe¬ czeństw żyjących nad Nilem, oddzielając i otwierając je równocześnie na świat. Najsilniejszą granicą w wyobraźni mieszkańców tego zakątka Afryki jest Nil. To on, przede wszystkim, oddziela wieś (hilla) od otaczającego j ą świata — nazywanego ogólnie khala, równocześnie silnie kształtując lokalną tradycję i obyczaj. Pustynia to obszar ostateczny — bezkresny i bezludny — nieodparcie nasuwający skojarzenie ze śmiercią (być może dlatego właśnie na rubieży wio¬ sek i pustyni mieszkańcy wsi nad Nilem grzebią swoich zmarłych). Tradycyjnie, �Między rzeką a pustynią 171 od pustyni wieś oddziela dolina jakiegoś okresowego cieku wodnego (uadi czy khor) lub wiejski cmentarz. Rzeka to natomiast strefa oddzielająca dwa realnie istniejące światy, które trwają ze sobą w nieustannym kontakcie. Rzeczywistość na przeciwległym brzegu, choć obca i tajemnicza, jest równocześnie potrzebna, czy wręcz konieczna dla funkcjonowania świata określanego jako „swój". Utożsamianie Nilu z granicą jest wciąż silnie odczuwalne, pomimo wzrostu mobilności miejscowych społeczeństw czy przeobrażeń kulturowych na tym obszarze. Przede wszystkim „podróżowanie" nadal zakłada pokonywanie rzeki. I to nie tylko ze względu na geografię osadnictwa, ale głównie poprzez ludzką wyobraźnię. Wyprawa na przeciwległy brzeg to wciąż wydarzenie nadzwyczaj¬ ne. Towarzyszy mu zawsze ogromne podekscytowanie, ale też i metafizyczna obawa. Na wszelki wypadek, człowiek przeprawiający się na drugą stronę rze¬ ki odmawia surę Fatiha — otwierającą Koran. Udającego się na przeprawę od¬ prowadzają bliscy w rozśpiewanym orszaku. Ten sam rytuał będzie go witał po powrocie. Pewne jest, iż przed rozpoczęciem i po zakończeniu podróży będzie złożone w ofierze zwierzę. Najbardziej sugestywny obraz rzeki jako granicy pielęgnują kobiety. Żadna szanująca się kobieta nie będzie zbyt często wyprawiać się na jej drugą stronę. I nie chodzi tu tylko o obowiązujący j ą system norm, ale o metafizyczny lęk zwią¬ zany z przekraczaniem granicy. Wtedy bowiem, według lokalnych przekonań, grozi człowiekowi nadprzyrodzone niebezpieczeństwo. Dlatego też sudańska kobieta nigdy nie uda się na przeciwległą stronę rzeki w czasie ciąży i połogu. W badanych przeze mnie społecznościach jest to rytualny zakaz bezwzględnie przestrzegany. Wiąże się z przekonaniem, iż człowiek przekraczający granicę na¬ bywa skazę „nieczystości". Dlatego też na przykład każdy, kto chce odwiedzić ciężarną kobietę, a wcześniej przekraczał Nil, winien najpierw udać się do kogoś innego, lub poleca mu się przeskoczyć przez gałązkę palmową, położoną na pro¬ gu domu ciężarnej. Kobiety jako strażniczki domowego ogniska są niejako odpowiedzialne za zapewnienie rodzinie duchowej ochrony. Jej częścią są regularne wizyty nad rze¬ ką i prośby składane na ręce istot rzecznych, o których piszę dalej. Nil jako przestrzeń magiczna Nil jest obszarem niebezpiecznym, tajemniczym i magicznym. Jego źródło jest dalekie i nieznane. Pewne miejsca na rzece mają opinię niebezpiecznych dla transportu rzecznego czy ludzi zażywających w niej kąpieli. W końcu nawet życiodajna powódź może przerodzić się w kataklizm. Te i inne fizyczne niebez¬ pieczeństwa generują kolejne, tyle że związane ze światem nadprzyrodzonym. W miejscowym folklorze środowisko rzeczne to świat licznych istot ducho­ wych. Nad rzeką spotkać można złą wiedźmę o imieniu Hambotija. Może stać �Maciej Kurcz 172 się jej ofiarą nieszczęśnik, który zaśnie nad brzegiem rzeki. Ma ona lubować się w ludzkiej krwi, którą wciąga przez nos. Podobnie makabryczne usposobienie ma Sefera — żona krokodyla. Może przemienić się w kamień i tak czekać na swoją ofiarę. Do kategorii złych istot rzecznych należy zaliczyć ducha Sahar. Przybiera on postać ludzką bądź zwierzęcą (najczęściej krokodyla). Można go jednak zde¬ maskować, pytając, czy pije mleko, którym ten stwór brzydzi się szczególnie. Do złych duchów rzecznych zalicza się także Baati . To zły duch człowieka, który po śmierci, zamiast trafić do raju, powrócił na ziemię. W okolicach Starej Dongoli szczególnie żywe są opowieści o ludziach z Naua — wioski zamieszkałej przez „żywe trupy". Wieś ta położona jest parę kilometrów w dół rzeki, na północnym krańcu Basenu Letti. Informatorzy opisywali te istoty jako ludzkie, z wyjątkiem wyglądu oczu i uszu oraz ogona. Mówią one zniekształconym głosem, a ubrane są w całun, w jaki przyodziewa się zmarłego do grobu. Wiodą nędzny żywot między głębinami Nilu a ziemią. Mają być kanibalami i wielkimi czarnoksi꿬 nikami. Wiara w tego rodzaju istoty występuje w całym Sudanie północnym (Trimingham, 1965, s. 173). Podobną tradycję zanotowali w Dolnej Nubii Grauer i Kenne­ dy (1978, s. 115-123). Ciekawe zwłaszcza jest to, iż wspominają oni o jakimś sta­ rym (nienubijskim?) szczepie, który przemieniony został jakoby w te stwory. Być może jest to więc uniwersalny dla całej Nubii archetyp obcego — zohydzonego i demonicznego. W badanych przeze mnie wsiach wierzenia związane z tymi istotami zawsze występowały w kontekście jednej, konkretnej wioski — leżącej kilka kilometrów w dół rzeki — wspomnianej Naua. W nurtach Nilu mieszkają jednak przede wszystkim anioły, malaikat el bahr. Są to istoty na wskroś antropomorficzne, jeśli chodzi o wygląd, płeć i wiek. Nie są ani złe, ani dobre. To po prostu tacy sami ludzie jak my, tyle tylko, że miesz¬ kający w rzece. Ich świat pod lustrem wody odzwierciedla świat ludzki. Anioły rzeczne są tematem niezliczonych legend i pieśni. Pamięta się o nich w czasie przełomowych momentów w życiu człowieka (narodziny, obrzezanie, małżeń¬ stwo czy śmierć). Mają być szczególnie odpowiedzialne za los człowieka w cza¬ sie tych nader ważnych wydarzeń. Odwiedza się wówczas rzekę i wrzuca w jej nurt jedzenie. Rzeka to także obszar święty. W jej mocy znajduje się przecież los ludzi tu osiadłych. Nie ma się więc co dziwić, iż według ludowych wierzeń zamieszkują ją istoty niemalże boskie. Te, odpowiednio traktowane, mogą zesłać na człowieka dobrodziejstwa i opiekę. Jednakowoż zaniedbywane, mogą stać się przyczyną nieszczęścia. N i l od zarania symbolizował boską naturę — złowrogą i dobrotliwą równocześnie. Tak samo jego mieszkańcy mogą wpływać na życie człowieka pozytywnie: zapewniać urodzaj czy pomyślny poród. Niemniej, mogą także stać 1 1 MacMichael (1967, s. 103) jest zdania, iż istoty te mogą mieć związek ze środowiskiem niewolni­ ków Fur. Słowo nabati w ich języku to obraźliwe określenie człowieka, który po śmierci, zamiast trafić do raju, powrócił na ziemię, by prowadzić nędzny człowieczy żywot. �Między rzeką a pustynią 173 się źródłem tragedii — właśnie z istotami rzecznymi identyfikuje się wszelkie¬ go rodzaju nieszczęścia na rzece i w jej pobliżu. Ich działaniem tłumaczy się też zmiany linii brzegowej, np. zatopienie lub powstanie wyspy. Ich sprawką mają być albinosi, duchy bowiem także mają białą cerę. Wreszcie, rzeczne stwo¬ rzenia mogą stać się przyczyną problemów w przełomowych momentach życia człowieka. Mówi się, iż karzą wtedy człowieka za nieprzestrzeganie rytualnych zakazów. Rzeka to miejsce wykonywania obrzędów i praktyk magicznych. W jej wo¬ dach ulegają neutralizacji przedmioty niepożądane, na przykład podejrzane 0 związek z czarną magią czy złowrogą muszaharą . Kobiety w czasie ciąży szczególnie obawiają się innych kobiet, obwieszonych dużą ilością złotej biżu¬ terii. Wierzy się, iż może ona stać się źródłem tragedii: nagłej choroby a nawet poronienia. Gdy jednak zły urok pada na kobietę, jednym z pierwszych ratun¬ kowych zabiegów jest zanurzenie niewiasty w wodach Nilu. Cudotwórczy efekt może mieć także zanurzenie owej feralnej biżuterii w rzece. W jej nurcie usuwa się też „nieczystości" związane z rytami przejścia, na przykład topi się po poro¬ dzie łożysko ciężarnej. Niesie je nad Nil babka dziecka, powtarzając na przemian „idź" i „wróć" Podobnie dzieje się z rzeczami związanymi z czterdziestodnio¬ wym okresem kwarantanny kobiety i dziecka. Wszystkie, w uroczystym orszaku, zanoszone są nad rzekę. Tym samym rytualne niebezpieczeństwo zostaje oddalo¬ ne poza granicę. W czasie tego obrzędu ma zawsze miejsce także ablucja kobiety 1 jej dziecka. Praktyka ta ma charakter oczyszczający — zmywana jest wtedy rytualna nieczystość. Podobne praktyki odprawiane są na zakończenie obrzędów towarzyszących obrzezaniu, małżeństwu czy pogrzebowi (fot. 2). Rzeka i jej życiodajny muł posiadają właściwości uzdrowicielskie i „intensyfikacyjne". Tak jak wpływają na wegetację roślin, tak też mogą przyczynić się do zwiększenia zdolności prokreacyjnych człowieka. Ablucja w wodzie rzecznej, to tak naprawdę najczęstszy sposób pobudzania kobiecej płodności. Woda rzeczna może także ułatwić poród. Gdy ten przeciąga się, ciężarna przygotowuje obrzę¬ dowe pieczywo asida , zanosi je nad rzekę i wrzuca do wody. Tym samym prosi duchy zamieszkujące N i l o szybkie i szczęśliwe rozwiązanie. Nad rzeką odprawiane są rytuały i praktyki magiczne związane z prywatną intencją człowieka. Najczęściej składana jest tam ofiara ze zwierzęcia, którego część jest następnie wrzucana do rzeki, dla jej „mieszkańców". Ma to na celu zaskarbienie sobie ich pomocy lub ochrony (al-Guindi, 1978, s. 108,109). 2 3 2 Termin ten ma związek z arabskim miesiącem sahr, w którym pojawia się nowy księżyc (Kennedy, 1978, s. 126). W folklorze sudańskim odnosi się on do pewnych nieszczęśliwych zdarzeń dziejących się w czasie przełomowych momentów w życiu człowieka: narodzin, obrzezania, ślubu i śmierci. Są one konsekwencją nieprzestrzegania rytualnych zakazów. Zasadniczo zakazy te dotyczą kontaktowania się z określonymi przedmiotami i substancjami (złoto, krew, żelazo) oraz wykonywania pewnych czynno­ ści (przeprawa na drugi brzeg Nilu czy kontakt z osobą rytualnie nieczystą). Rodzaj „babki zbożowej" wyrabianej z sorgo. 3 �174 Maciej Kurcz Fot. 3. Typowy cmentarz widziany z lotu ptaka. Sudan północny (fot. J. Poremba, 2003) �Między rzeką a pustynią 175 Granica a obcy Ze środowiskiem Nilu związana jest grupa ludności o obniżonym statusie, w znakomitej większości posiadająca cechy „nietutejszości". We wsiach nad Ni¬ lem dużą rolę odgrywa rybołówstwo. Ryby stanowią ważne i cenne uzupełnienie pożywienia, zwłaszcza w sezonie letnim, gdy jest o nie najłatwiej. Przez pozostałą część roku wieśniacy lepiej sytuowani zajmują się rybołówstwem sporadycznie. Inaczej najubożsi mieszkańcy wsi, w szczególności grupy o obniżonym statusie, jak byli niewolnicy, zwani Sudanijja lub abid. Dla nich profesja ta jest formą zarob¬ kowania, a ryby są głównym składnikiem codziennej diety. Przedstawiciele grup marginalnych zmonopolizowali także przewoźnictwo rzeczne. Dysponując blasza¬ nymi łodziami, najczęściej napędzanymi silnikami spalinowymi, przewożą ludzi i towary z jednego brzegu na drugi. W transporcie rzecznym największą jednak rolę w okolicy odgrywają Koptowie — chrześcijanie egipscy, należący — mimo wysokiej pozycji materialnej — także do kategorii grup o obniżonym statusie spo¬ łecznym. W ich rękach znajdował się jedyny kursujący w regionie prom. Patrząc na pas osadniczy od strony pustyni, także spotykamy nietutejszych — napływową ludność do niedawna koczowniczą. Tworzą oni bardzo luźną, pro¬ wizoryczną oraz liczebnie małą zabudowę na rubieżach osad rolników, wyraźnie od nich odseparowaną kilkusetmetrowym pasem pustyni lub doliną okresowego cieku wodnego. Osadnictwo byłych nomadów stanowi, obok rzeki, kolejną strefę graniczną, oddzielającą wieś od złowrogiej pustyni. Dawniej rolę tę spełniała doli¬ na jakiejś okresowej rzeki, uadi czy khor, lub wiejski cmentarz, lokowany, zgodnie z muzułmańskim obyczajem, poza przestrzenią ludzkiego osadnictwa (fot. 3). Kontakt ze światem zewnętrznym to zajęcie na tyle niekomfortowe, że po¬ wierzane jest ludności o obniżonym statusie, często naznaczonej piętnem nietutejszości. Ludzie ci żyją w przenośni i dosłownie na marginesie miejscowego społeczeństwa. Z racji swojego pochodzenia, są niejako przypisani do obszaru granicy, ciągłych kontaktów z innoziemcami. Innymi słowy, są mediatorami mię¬ dzy obydwoma światami. Mury zagrody Dom, obok meczetu czy mauzoleum świętego, to jedno z najświętszych miejsc dla sudańskiego muzułmanina (fot. 4). Jest najprawdziwszym sanktua¬ rium — tyle że świeckim i prywatnym. W jego wnętrzu celebrowane są rytuały życia rodzinnego, skrywane szczelnie przed światem zewnętrznym. Dom to prze¬ de wszystkim świat kobiet oraz dzieci. Wysoki mur zapewnia im maksimum in¬ tymności. Nawet jeśli znajdować się w nim będą wyrwy czy dziury, i tak nikt nie odważy się obserwować przez nie, co dzieje się we wnętrzu domostwa. Byłoby to �176 Maciej Kurcz Fot. 5. Mur okalający dom - widok nocą. Sudan północny (fot. J. Poremba, 2003) �Między rzeką a pustynią 177 wbrew dobrym obyczajom. Mur ten bowiem jest nie tylko murem w dosłownym tego słowa znaczeniu, ale także osłania to, co według miejscowego obyczaju jest święte i zakazane (fot. 5). Sudański muzułmanin nie interesuje się tym, co dzieje się na zewnątrz, nawet tuż pod murami jego domu. Z perspektywy zagrody mur to granica ostateczna. Znajduje to odbicie choćby w stosunku do najbliższego otoczenia. I tak na przy¬ kład wyrzuca się śmieci po prostu za ogrodzenie, na ulicę. Sudańczykowi nie przeszkadzają sterty śmieci czy rynsztok płynący tuż obok zagrody. Ten świat jest już dla niego zupełnie obcy i obojętny . Podobnie jak w wielu kulturach, tak i tutaj szczególną troską otaczane jest wejście do domu. To niezwykle ważny punkt graniczny, przez który może wkraść się do wnętrza zagrody zło. Dlatego nad głównym wejściem (niekiedy dodatko¬ wo też nad wejściem do żeńskiej części domu) umieszcza się szereg apotropeicznych przedmiotów, jak rogi bydlęce, amulety zwane hidżiab czy martwe zwie¬ rzęta. Wszystkie zabezpieczają dom i jego mieszkańców przed nadprzyrodzonym niebezpieczeństwem. Szczególną funkcję oczyszczającą ma zielona gałązka pal¬ mowa. Do domu przynosi się ją, gdy ma pojawić się ktoś, kto podróżował na drugi brzeg Nilu bądź brał udział w jakimś rytuale związanym z rzeką. Osoba ta zobowiązana jest rzucić gałązkę przez próg lub położyć j ą na nim. Dopiero wtedy pozwala się przybyszowi przekroczyć próg domu. 4 Przełomowe momenty w życiu jednostki Życie wieśniaka północnosudańskiego nie jest jednorodne, lecz naznaczo¬ ne przełomami między różnymi etapami. Momentami wyznaczającymi koniec jednego, a początek drugiego etapu są narodziny, obrzezanie, małżeństwo oraz śmierć. Odczuwa się w ich trakcie jakby przekraczanie granicy. Faza przejściowa jest okresem marginalizacji, w czasie której człowiek zawieszony jest między obydwoma światami — etapami . To czas nader niebezpieczny. W tym przełomo¬ wym dla człowieka momencie czyhają nań duchy (głównie związane ze środowi¬ skiem rzecznym), gotowe przeszkodzić w przejściu, w szczególności gdy złamie się obowiązujące wtedy rytualne zakazy. Z drugiej strony, to sam człowiek sta¬ nowi zagrożenie. Będąc zawieszony między obydwoma światami — okresowo naznaczony jest „nieczystością". Dlatego też, w tym czasie, musi się izolować i poddać rytualnej kwarantannie, trwającej czterdzieści dni . W jej trakcie kobie¬ ta po porodzie nie powinna opuszczać zagrody, a także myć się (między świtem a zmierzchem), czesać czy nawet zmieniać odzieży (fot. 6). Przy jej łóżku leżeć 5 6 4 Więcej na ten temat piszę w: Kurcz, 2003. Na temat obrzędów przejścia zob. van Gennep, 2006. Czterdziestodniowa kwarantanna to bardzo stary zwyczaj, znany wielu kulturom, w szczególności — basenu Morza Śródziemnego oraz Bliskiego Wschodu. 5 6 �Maciej Kurcz 178 Fot. 6. Młoda matka w czasie rytualnej kwarantanny. Banganarti (fot. M. Kurcz, 2003) ma Koran i palić się kadzidło. Pod łóżkiem zaś powinien znajdować się jakiś ostry przedmiot czy gałązka palmowa. Wszystko po to, aby chronić kobietę przed nad¬ przyrodzonym niebezpieczeństwem. Okres ten kończy ryt oczyszczająco-dziękczynny, ablucja w nurtach rzeki, połączona z obdarowywaniem pokarmami istot rzecznych. W trakcie tego rytuału do rzeki wyrzucane są przedmioty „nieczyste", związane z wypełniającym się właśnie okresem przejścia. Wizyta ta ma także wy¬ razić wdzięczność wobec aniołów z Nilu. Są one, jak pisałem, uważane za swego rodzaju patronów każdej przełomowej chwili w życiu człowieka (Kurcz, 2005). Granica a ludzkie ciało Sudańczycy z lękiem podchodzą do pewnych części ciała: ust, oczu, uszu, genitaliów, odbytu. Wszystkie otwory ciała są miejscami styczności z nie za¬ wsze życzliwym człowiekowi światem zewnętrznym . Szczególnie przesądni obawiać się będą choćby ziewnięcia. Wtedy bowiem może w człowieka wstąpić jakiś zły duch. Podobnie rzecz ma się w toalecie. Uważa się zresztą, iż miejsca te w szczególny sposób upodobały sobie wrogie człowiekowi moce. Te i inne ludowe wyobrażenia inspirowane są muzułmańskimi praktykami modlitewnymi. 7 7 Więcej na temat stosunku do pewnych części ciała — zob. Douglas, 2007. �Między rzeką a pustynią 179 W islamie, osoba odprawiająca modlitwę musi znajdować się w stanie rytualnej czystości. Przed modlitwą w pierwszej kolejności myje się twarz, płucze usta, nozdrza i uszy, a następnie przystępuje do obmycia stóp i dłoni. Wszystkie te czynności wykonywane są trzykrotnie. Po stosunku seksualnym czy wizycie w toalecie winno się poddać bardziej kompleksowej ablucji. Ma ona zapewnić człowiekowi stan rytualnej czystości, zagrożony przez pewne części ludzkiego ciała, mające styczność ze światem zewnętrznym. Z tego samego powodu nie¬ boszczykowi przed pogrzebem zatyka się owe miejsca bawełną, aby po ostatniej ablucji człowiek ten dotrwał w stanie czystości do dnia Sądu Ostatecznego. Epilog Graniczność postrzegana jest przez Sudańczyków w wielu różnych wymia¬ rach przestrzeni oraz czasu. W rezultacie rozróżnić możemy co najmniej kilka jej rodzajów. Zawsze jednak granica to punkt krytyczny. Jest ona ważna, nierzadko konieczna z punktu widzenia człowieczej egzystencji, ale zawsze skrajnie nie¬ bezpieczna. Integralnie przecież związany jest z nią świat istot duchowych, nie zawsze nastawionych do człowieka życzliwie. Co więcej, człowiek przekraczają¬ cy granicę nabywa skazy nieczystości. Skutkuje ona okresowym ograniczeniem jego praw — wyłączeniem z życia społecznego. Pewnego rodzaju matrycą kon¬ cepcji granicy w ludowej kulturze Sudańczyków jest N i l i związane z nim zwy¬ czaje i wierzenia. Jego natura doskonale buduje poczucie istnienia innego świata, nieprzemijającego i transcendentnego. Równocześnie pozwala pełnić rolę grani¬ cy — fizycznie i symbolicznie wyznaczającej ramy mikrokosmosu. Opisane wyżej zjawiska, choć dotyczą Sudanu północnego, w dużej mierze znane są także w innych krajach muzułmańskich. Nie można się temu dziwić. Silnemu odczuwaniu niejednorodności rzeczywistości sprzyja przecież sam is¬ lam. Nakazuje choćby swojemu wyznawcy waloryzować otaczający świat, czy wystrzegać się pewnych kategorii pokarmów lub czynności. Słowa kluczowe: Sudan, islam, Nil, granica BIBLIOGRAFIA Douglas M . 2007 Czystość i zmaza. Analiza pojęć nieczystości i tabu, przeł. M . Bucholc, PIW, Warszawa. van Gennep A. 2006 OObrzędy przejścia. Systematyczne studium, przeł. S. Szymański, PIW, Warszawa (wyd. 1, 1909). �Maciej Kurcz 180 Grauer A., Kennedy J.G. 1978 Evil River Beings, w: Nubian Ceremonial Life. Studies in Islamic Syncre­ tism and Cultural Change, ed. J.G. Kennedy, The University of California Press and The American University in Cairo Press, Cairo, s.114-124. al-Guindi F. 1978 The Angels in the Nile: A Theme in Nubian Ritual, w: Nubian Ceremonial Life. Studies in Islamic Syncretism and Cultural Change, ed. J.G. Kennedy, The University of California Press and The American University in Cairo Press, Cairo, s. 104-113. Kennedy J. G. 1978 Mushahara: a Nubia Concept of Supernatural Danger and the Theory of Taboo, w: Nubian Ceremonial Life. Studies in Islamic Syncretism and Cul­ tural Change, ed. J.G. Kennedy, The University of California Press and The American University in Cairo Press, Cairo, s. 125-149. Kurcz M . 2003 Wiejska zagroda północnego Sudanu, „Lud" t.87, s. 267-289. 2005 Żywot zgodny z obyczajem i wiarą. Cykl życia północnosudańskiego wieśniaka — dzieciństwo i wiek młodzieńczy, „Lud" t.89, s.157-189. MacMichael H.A. 1967 A History of the Arabs in Sudan, Frank Cass&Co. Ltd., London (wyd. 1, 1922). Trimingham J. S. 1965 Islam in the Sudan, Oxford University Press, London. Maciej Kurcz BETWEEN RIVER A N D DESERT. THE CATEGORY OF BORDER I N THE CULTURE OF N O R T H SUDANESE MUSLIMS (Summary) Islam categorises reality into two clearly separated spheres; lay and sacred. This di­ vision determines nearly every sphere of the Muslim's life. Because of the importance of this division, sanctified by religion and custom, borderline places, which both link and separate both worlds, become particularly important. The author discusses the problem of border as one of the most basic issues of the cul­ ture. He analyses it in the context of the rural environment of Northern Sudan, which he learnt during his two study trips. In Northern Sudan it is the Nile that serves as the physical and symbolic border area. It is most strongly associated with the experience of border and sacrum. Because of this, it is a model of the conceptualisation of all kinds of places or events, which give the im­ pression of border crossing. The phenomena described in the article, although strongly connected with the North Sudanese context, are basically common to the other areas of the Middle East. Simply, because they are integrally linked to Islam. Key words: Sudan, Islam, Nile, border � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/af31f74d6ecc0373eb323a6bc56a2339.pdf 0d32d685b03f8119fe14767688eaab2e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1610 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1490 Title A name given to the resource Między Scyllą pogaństwa a Charybdą chrześcijaństwa: Indiańscy arystokraci z Tetzcoco (Nowa Hiszpania) w 1539 roku. Studium mikroetnohistoryczne / ETNOGRAFIA POLSKA 1998 t.42 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1998 t.42, s.107-140 Creator An entity primarily responsible for making the resource Tomicki, Ryszard Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L I I : 1998, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 RYSZARD TOMICKI Instytut Archeologii i Etnologii P A N M I Ę D Z Y SCYLLĄ POGAŃSTWA A CHARYBDĄ CHRZEŚCIJAŃSTWA: I N D I A Ń S C Y A R Y S T O K R A C I Z TETZCOCO (NOWA HISZPANIA) W 1539 R O K U . S T U D I U M MIKROETNOHISTORYCZNE* W latach 1536-1540 przez środkowy Meksyk, od 1521 r. będący jądrem Nowej Hiszpanii, przetoczyła się fala inkwizycyjnych dochodzeń i procesów przeciw Indianom oskarżanym o różnego rodzaju odstępstwa od chrześcijań­ stwa . Akta tych spraw, zachowane w meksykańskim Archivo General de la Nación (i po części opublikowane na początku naszego stulecia ), zawierają nadzwyczaj bogaty materiał źródłowy, z którego korzystało wielu badaczy. Naturalną poniekąd koleją rzeczy wydobywano z niego przede wszystkim przykłady ilustrujące typowe przypadki odrzucania nowej religii lub nie respekto­ wania jej poszczególnych norm . Zdecydowanie mniejsze - by nie powiedzieć: minimalne - zainteresowanie okazywano społecznemu otoczeniu podsądnych. Prawda, że akta inkwizycyjne rzadko pozwalają wyjść poza to, co zechcieli 1 2 3 * A r t y k u ł ten jest wyimkiem z większego opracowania. Dlatego pomijam w nim szereg w a ż n y c h skądinąd zagadnień, m.in. o m ó w i e n i e specyficznych źródeł, jakimi są w ogólności akta inkwizycyjne, a zwłaszcza akta powstałe w XVI-wiecznej Ameryce, będące pod pewnymi względa­ mi tematem samym w sobie. 1 W Meksyku trybunał inkwizycyjny p o w o ł a n o oficjalnie w 1569 r. Wcześniej funkcje in­ kwizytorskie pełnili lokalni zwierzchnicy franciszkanów i innych z a k o n ó w żebraczych w ramach u p r a w n i e ń uzyskanych n a mocy bulli z lat 1521 i 1522; od 1528 r. pełnił je pierwszy w tym kraju biskup, Juan de Zumárraga, formalnie mianowany apostolskim inkwizytorem 27 czerwca 1535 r. (Greenleaf 1961, s. 3-25); o problemach i kontrowersjach związanych z objęciem Indian jurysdyk­ cją inkwizycyjną patrz: Greenleaf 1965. 2 Proceso 1910 (istnieje reprint: Guadalajara, Jal. 1968 oraz wznowienie: M é x i c o Procesos 1912; patrz też opublikowane później: Proceso 1941; Carreño 1950, 3 1980); passim. Zwykle zresztą czyniono to w opracowaniach d o t y c z ą c y c h dziejów chrystianizacji Meksyku (np. Ricard 1933; Cuevas 1946; L a m b 1956; Alberro 1972; Uchmany 1980) i działalności in­ kwizycji (np. Jimenez Rueda 1946, s. 1-12; Greenleaf 1961, s. 42-75; Mariel de Ibáñez 1979, s. 39-54). Stosunkowo nieliczne są prace p o ś w i ę c o n e głównie lub wyłącznie reakcjom Indian n a chrystianizację (np. León-Portilla 1974, 1976, 1984; K l o r de A l v a 1982), a zupełnie sporadyczne takie, w których pewne partie materiałów procesowych poddano dokładniejszej analizie (Nuttal 1911; K l o r de A l v a 1981; Gruziński 1989, s. 31-62). �108 RYSZARD TOMICKI powiedzieć o sobie i o innych ludzie składający zeznania. Wynikające stąd ograniczenia są szczególnie dotkliwe wtedy, gdy mówiąc o otoczeniu podsądnych mamy na myśli tę jego część, która jawi się jako mało zróżnicowana grupa „dobrych chrześcijan" (buenos cristianos), sytuująca się w opozycji do in­ kryminowanych postaw i czynów. W odniesieniu do osób, przeciw którym nikt nie zeznawał i które były - przynajmniej teoretycznie - poza podejrzeniami, mało kiedy da się powiedzieć coś konkretnego. Ich rzeczywiste poglądy, postawy i zachowania pozostają na ogół niedostępne badaniom. Zdarzały się jednak sytuacje, kiedy ludzie w zasadzie nie związani ze sprawą stawali się przedmiotem żywego zainteresowania ekip śledczych i zmuszeni byli składać zeznania nie mając czasu na przemyślenie ich treści, wskutek czego wyjawiali więcej, niżby chcieli i zamierzali. Niżej poddany zostanie analizie jeden z takich przypadków, najbardziej chyba interesujący, jeśli chodzi o rozpoznanie stosunku indiańskiej elity polityczno-intelektualnej tych czasów do chrześcijaństwa i dawnej rodzimej religii. Przypadek ów miał bezpośredni związek z najgłośniejszym procesem inkwizycyjnym w całych wczesnokolonialnych dziejach Meksyku. W ostatniej dekadzie czerwca 1539 г., na skutek donosu złożonego na ręce „kapitana konkwisty duchowej" , biskupa Meksyku i apostolskiego inkwizy­ tora Juana de Zumárraga, wszczęto śledztwo w sprawie don Cariosa Ometochtli, oskarżonego przez donosiciela, również Indianina, o apostazję, antychrześcijańską propagandę, nawoływanie do restytucji pogaństwa i życie w konkubinacie. Don Carlos miał wówczas około 35 lat. Pochodził z Tetzcoco. Był jednym z licznych synów Nezahualpilliego (zm. 1515?), ostatniego wielkiego władcy tego miasta, które wraz z Tenochtitlanem i Tlacopanem współtworzyło imperium azteckie. Jako dorastający chłopak przebywał w oto­ czeniu zdobywcy Meksyku, Hernána Cortesa. Ochrzczony w 1524 г., przeszedł najprawdopodobniej przez franciszkańska szkółkę dla indiańskiej młodzieży. W roku 1539, po śmierci swego przyrodniego brata don Pedra Tetlahuehuetzquititzina, dotychczasowego tlatoaniego Tetzcoco, pretendował do objęcia wakującej funkcji, napotykając na opór miejscowej elity, w tym własnych krewnych. Rozpoczęte na dobre w pierwszych dniach lipca dochodzenie, a następnie proces trwały blisko pięć miesięcy. Wszystkie postawione don Carlosowi zarzuty zostały potwierdzone, on zaś nie potrafił zdyskredytować świadków oskarżenia ani znaleźć wiarygodnych świadków obrony. W ogłoszo­ nej 20 listopada sentencji, skonsultowanej z wicekrólem Nowej Hiszpanii, członkami Królewskiej Audiencji oraz zwierzchnikami dominikanów i fran­ ciszkanów z miasta Meksyku, Zumárraga uznał go za „propagującego swe poglądy heretyka" (hereje do\g\matizador), odmawiającego - na domiar złego - przyznania się do winy. W praktyce oznaczało to wyrok śmierci. Publiczne auto de fe odbyło się dziesięć dni później, w niedzielę 30 listopada, na głów­ nym placu stolicy Nowej Hiszpanii. 4 4 Określenie użyte w liście grupy franciszkanów do K a r o l a V z 17 listopada 1532 г., M o t o l i n í a 1986, s. 92. �M I Ę D Z Y SCYLLĄ P O G A Ń S T W A A C H A R Y B D Ą CHRZEŚCIJAŃSTWA 109 M a p a 1. Rejon Tetzcoco i G ó r y Tlaloca (Tlalocantepetl) - obszar wydarzeń b ę d ą c y c h przedmiotem dochodzenia inkwizycyjnego. Oznaczono wyłącznie miejscowości, o których mowa jest w artykule. W prawym g ó r n y m rogu pokazano lokalizację G ó r y Tlaloca na terenie Meksyku Sprawa, która będzie nas interesowała, pojawiła się na marginesie śledztwa przeciw don Carlosowi, w pierwszej jego fazie, w wyniku dość nieoczekiwane­ go zbiegu okoliczności. I. PROLOG Po otrzymaniu donosu i potwierdzeniu zawartym w nim zarzutów w Chiconauhtli, skąd pochodził delator, Juan de Zumárraga osobiście przybył do Tetzcoco, aby asystować przy aresztowaniu podejrzanego i kierować docho­ dzeniem. 4 lipca don Carlos został uwięziony. Tego samego dnia zajęto jego dobra. Podczas przeszukania należących do niego domów wpierw znaleziono kodeks kalendarzowy czyli - jak podano w protokóle - „rachubę świąt demona, które Indianie zwykli obchodzić zgodnie ze swą wiarą" (en su ley), później odkryto dwa pomieszczenia pełne reliktów pogaństwa. W pierwszym „były dwie nisze przypominające kaplice, niskie, sięgające mniej więcej do piersi, a obok nich kamienna kolumna przylegająca do ściany i w rzeczonej kolumnie znajdowały się jakieś twarze i kamienne figury bożków; w dru­ gim pomieszczeniu był domek podobny do dawnej świątyni, a obok niego, na ścianach, kilka kamiennych figur bożków, oraz parę [idoli zrobionych] �по RYSZARD TOMICKI 5 z obciętych włosów" (Proceso 1910, s. 8) . W sumie po rozbiciu ścian i kolum­ ny wydobyto dziewiętnaście rzeźb, które towarzyszący Hiszpanom tetzcokańscy dostojnicy potrafili zidentyfikować, trzydzieści przedstawień, o których Indianie nic nie umieli powiedzieć, oraz dwa modele świątyń. Wśród ziden­ tyfikowanych figur były wizerunki czołowych bóstw epoki przedhiszpańskiej - Quetzalcoatla, Xipe, Chicomecoatl, Tlaloca. Zdumiewające, dokonane w centrum miasta odkrycie zaowocowało na­ tychmiastowym przesłuchaniem wuja don Cariosa, Pedra Izcuitecatla, który był jedynym stałym bywalcem domu, opiekując się nim na polecenie siostrzeń­ ca. Chociaż świadek nie potrafił wyjaśnić kto, kiedy i po co zgromadził figury, gdyż zajmował się domem zaledwie od dwóch lat, przyznał jednak, iż w tym czasie don Carlos wielokrotnie przychodził oglądać bożki; zaprzeczył nato­ miast, by kiedykolwiek składał im ofiary. Z dużymi oporami, w dwóch ratach, wymienił następnie dwanaście osób, które także oglądały figury. W końcu wyjawił, że „zanim przybyli chrześcijanie ów dom był domem modlitw i zbie­ rano się w nim, aby obchodzić święta i prosić swoich bogów o to, czego chciano, lecz po przybyciu chrześcijan nigdy więcej tego nie robiono" (Proceso 1910, s. 9-11). Dwie z wymienionych przez Pedra Izcuitecatla osób przesłuchano jeszcze tego samego dnia, jedną - nazajutrz. Żadna z nich nie była specjalnie rozmow­ na. Jedyne, co Zumárraga uzyskał, to pewność, że figury znajdowały się w domu od kilkunastu lat. Sugerowano mu, że zgromadził je w czasach, gdy niszczono bożki, dawno nieżyjący wuj don Cariosa, mając na względzie wy­ łącznie surowiec, bo kamienia - jako budulca - brakowało. Jeden ze świad­ ków, przyznawszy, iż wie o figurach od lat siedemnastu (od 1522 г.), tłumaczył swe dotychczasowe milczenie przekonaniem, że były to rzeczy zniszczone i bez znaczenia. Zapytany, ile razy czcił owe idole i składał im ofiary, zmienił nieco ton. Oświadczył, że jeśli przychodził popatrzeć na figury, to jedynie po to, by w duchu powiedzieć sobie: „należałoby je zniszczyć", choć nie wtrącał się, nie chcąc rozgniewać opiekuna domu (Proceso 1910, s. 11-14, 27-28). Już 4 lipca stało się oczywiste, że przechowywanie wizerunków dawnych bogów było w Tetzcoco „tajemnicą Poliszynela". Biskup Zumárraga musiał dostrzec w ujawnionych faktach wierzchołek góry lodowej, albowiem naza­ jutrz, w sobotę 5 lipca, wezwał do siebie grupę sprawujących w mieście wła­ dzę dostojników i przedstawił im alternatywę: albo dowiodą swej wierności chrześcijaństwu wyjawiając wszystko, co wiedzą, o przypadkach posiadania idoli i otaczania ich kultem zarówno w Tetzcoco, jak i poza nim, albo - gdyby nie chcieli tego uczynić, a zostanie im dowiedzione, że sami są winni lub osłaniają innych - spotka ich surowa kara. Słowa biskupa, iż „teraz zoba­ czy, jacy są z nich chrześcijanie", nie pozostawiały cienia wątpliwości co do powagi sytuacji. 5 M o w a najprawdopodobniej o kosmykach w ł o s ó w obcinanych po urodzeniu i po śmierci, przechowywanych przez rodzinę jako świętości, por. Motolinia 1970, s. 131-132. �M I Ę D Z Y SCYLLĄ P O G A Ń S T W A A C H A R Y B D Ą C H R Z E Ś C I J A Ń S T W A I I . DRAMATIS PERSONAE 111 I I C H ZEZNANIA INDYWIDUALNE W ten sposób do złożenia wyjaśnień zmuszonych zostało pięć osób: don Lorenzo de Luna - gubernator prowincji Tetzcoco , don Francisco, Lorenzo Huiznaualtlailotla, don Hernando de Chavez i don Antonio. Dwaj ostatni byli burmistrzami (alcaldes), co pozwala domniemywać, iż dwaj wymienieni wcześ­ niej byli rajcami (regidores), a łącznie stanowili czołowych przedstawicieli władz municypalnych Tetzcoco . Cała piątka reprezentowała zatem najwyż­ sze władze miasta i podległej mu prowincji. Do kompletu brakowało tylko tlatoaniego, lecz tetzcokański „stolec królewski" pozostawał nie obsadzony od śmierci don Pedra Tetlahuehuetzquititzina w początkach maja 1539 r. Stosunkowo mało wiadomo o poszczególnych dostojnikach. Najprawdo­ podobniej wszyscy, przed których imionami pojawia się hiszpański tytuł don, należeli do arystokracji, byli - mówiąc po nahuatlańsku - pipiltin, to znaczy wywodzili swój rodowód od jednego z poprzednich władców Tetzcoco. Doty­ czy to czterech z nich. Spośród arystokratów postacią, o której mamy nieco więcej informacji, jest don Lorenzo de Luna. Daleko spokrewniony z nim kronikarz Fernando de Alva Ixtlilxóchitl (15787-1650) uważał go za syna Nezahualpilliego, co by oznaczało, że był przyrodnim bratem don Cariosa Ometochtli . Jednak na większe zaufanie zasługuje jeden ze świadków w procesie, według którego don Carlos nazywał gubernatora mi sobrino (Proceso 1910, s. 42); don Lorenzo de Luna byłby więc jego bratankiem lub siostrzeńcem . Mógł natomiast, jak utrzymywał wspomniany kronikarz, przyjąć chrzest w 1524 r. razem z większoś­ cią członków rodu panującego w Tetzcoco. Zapewne miał za sobą naukę w przyklasztornej szkółce, ponieważ potrafił podpisać się na protokóle zeznania (podobnie jak don Hernando de Chávez). Data jego powołania na urząd gubernatora nie jest znana, lecz na pewno nie pełnił tej funkcji przed 16 kwiet­ nia 1537 г., a był gubernatorem już 23 stycznia 1538 r. , co wskazuje, że 6 7 8 9 10 6 U r z ą d administracji kolonialnej, wśród Indian wprowadzony jako konkurencyjny, a z cza­ sem zastępczy w stosunku do tradycyjnej i d o ż y w o t n i e j funkcji tlatoaniego. Gubernator - miano­ wany przez wicekróla lub wybierany i zatwierdzany przez niego - stał n a czele prowincji (jednostki podziału terytorialnego niższej niż audiencje, na które dzieliło się wicekrólestwo), p i l n o w a ł w niej p o r z ą d k u , n a d z o r o w a ł płacenie p o d a t k ó w i egzekwowanie świadczeń n a rzecz p a ń s t w a , b y ł sędzią i, w razie potrzeby, d o w ó d c ą pospolitego ruszenia. Wraz z radą miejską (cabildo) stolicy prowin­ cji, zarządzał całą prowincją. Por. Gibson 1960, s. 178-179; Gibson 1964, s. 166 i nast. 7 a) Wprowadzona przez H i s z p a n ó w zarząd municypium (ayuntamiento) struktura wybieralnych w ł a d z lokalnych obejmowała: składający się z d w ó c h burmistrzów lub jednego burmistrza g ł ó w n e g o i kilku zwykłych, mających do pomocy rajców (regidores) oraz licznych wyspecjalizowa­ nych u r z ę d n i k ó w (pisarza, alguacila czyli stróża porządku publicznego i in.); b) radę miejską (cabildo) składającą się z o g ó ł u u r z ę d n i k ó w pod przewodnictwem burmistrza lub - w stolicy prowincji - gubernatora. 8 9 1 0 A l v a Ixtlilxóchitl 1975-1977,1, s. 492; tak też Greenleaf 1961, s. 74 przyp. 10. Analogicznie Cline 1966, s. 85 (tablica genealogiczna), który uznaje go za siostrzeńca. Z akt innego procesu wiadomo, że 16 kwietnia 1537 r. gubernatorem Tetzcoco był niejaki don Francisco, Procesos 1912, s. 42. O drugiej dacie patrz dalej, w związku z pismem wicekróla Nowej Hiszpanii do don Lorenza de Luny. �112 RYSZARD TOMICKI sprawował urząd przez dwie kolejne kadencje - w latach 1538-1539. W roku 1540 na jego miejsce mianowany został don Antonio Pimentel Tlahuitoltzin (patrz niżej). Nic pewnego nie potrafię powiedzieć o pozostałych osobach. Na zasadzie bardzo hipotetycznego przypuszczenia można utożsamiać don Antonia, burmistrza, z synem Nezahualpilliego noszącym imię Tlahuitoltzin, znanym także jako don Antonio Pimentel, który wkrótce po straceniu don Cariosa Ometochtli został jednocześnie tlatoanim i gubernatorem Tetzcoco . Postawa, jaką „nasz" don Antonio zaprezentował podczas przesłuchań, czyni­ łaby taki awans wielce prawdopodobnym . Z kolei don Francisca, przypuszczalnego rajcę, można kojarzyć z innym synem Nezahualpilliego, znanym jako don Francisco Mochiuhquechoietzomatzin (Alva Ixtlilxóchitl 1975-1977,1, s. 492). Być może to on piastował urząd gubernatora Tetzcoco w 1537 r . W dostępnych mi źródłach nie zdołałem znaleźć bliższych informacji o don Hernandzie de Chavez, drugim obok don Antonia burmistrzu. Nie wykluczo­ ne, że był także członkiem rodu rządzącego w Tetzcoco od dziesiątków lat . Lorenzo Huiznaualtlailotla, pełniący prawdopodobnie urząd rajcy, to jedy­ na osoba, wobec której nie użyto tytułu don . Pochodził więc z niższej warstwy społecznej, aczkolwiek noszony przezeń w charakterze nazwiska tytuł huitznahuatlailotlac świadczy, że był wysokiej, a nawet bardzo wysokiej rangi dostojnikiem w lokalnej hierarchii (według standardów przedhiszpańskich) . Pewne jest wszakże, iż wezwani nagle przed oblicze inkwizytora dostojnicy reprezentowali najściślejszą elitę polityczną Tetzcoco, a w większości - najwyż­ sze kręgi miejscowej arystokraqi. Wszyscy, o czym świadczą ich imiona, byli ochrzczeni. Przynajmniej niektórzy mieli za sobą naukę w przyklasztornej szkółce. Pod względem wymienionych cech nie różnili się od don Cariosa Ometochtli. Punktem wyjścia przesłuchań, jakim poddano ich za pośrednictwem tłuma­ cza, była naturalnie sprawa figur znalezionych w domu don Cariosa i wprost sformułowane przez biskupa Zumarragę podejrzenie, że „wszyscy oni wiedzieli 11 12 13 14 15 16 1 1 Pomar 1964, s. 214; Gibson 1964, s. 171 (przypuszczenia tego autora, że don Antonio Pimentel Tlahuitoltzin był gubernatorem także wcześniej - oparte na Titles 1946, s. 120 i 122, gdzie m o w a o roku 1537 - nie są uzasadnione, gdyż p o w o ł a n e źródło, znane w p ó ź n y c h kopiach, jest dokumentem s f a ł s z o w a n y m i zawiera ewidentne błędy). 1 2 Patrz bliżej: V I . Wnioski. 1 3 Por. przyp. 10. 1 4 Osoba o tym imieniu i nazwisku s y g n o w a ł a 27 lipca 1545 r. list w sprawie zatwierdzenia wyboru nowego tlatoaniego Tetzcoco (Horcasitas 1978, s. 152). 1 5 Nie u ż y t o go w p r o t o k ó l e zeznania indywidualnego, co jest w s k a z ó w k ą najważniejszą. W jednym z późniejszych p r o t o k o ł ó w , gdzie wymienia się wszystkich d o s t o j n i k ó w , Huiznaualtlailotla figuruje wprawdzie jako „ d o n Lorenzo" (Proceso 1910, Lorenzo s. 22), lecz tu tytuł dodano mu najwyraźniej „ z rozpędu". 1 6 T y t u ł taki przysługiwał jednemu z czterech najbliższych d o r a d c ó w tlatoaniego, pełniących j e d n o c z e ś n i e rolę sędziów (z kategorii tecuhtlatoque), por. L ó p e z Austin 1961, s. 95. �MIĘDZY SCYLLĄ POGAŃSTWA A C H A R Y B D Ą CHRZEŚCIJAŃSTWA 113 o nich i widzieli je" (Proceso 1910, s. 15). Każde zeznanie dotyczyło zatem tej kwestii, lecz w pewnej tylko mierze, zawsze bowiem okazywało się szybko, iż dla przesłuchiwanych o wiele bardziej istotne jest ujawnienie innej sprawy, o której dotąd Hiszpanie nie wiedzieli. Ponieważ jej specyfika wymaga analizy zeznań oraz towarzyszących im zdarzeń zgodnie z porządkiem chronologicz­ nym, najpierw omówię - jako sprawę odrębną - wyjaśnienia na temat figur . Czterech z pięciu dostojników zdecydowanie zaprzeczyło, by wiedzieli o ich przechowywaniu. Don Lorenzo de Luna wyraził przy tym pogląd, że najpewniej „jakiś Indianin zebrał tam owe idole i ukrył je" w czasach, gdy wyobrażenia dawnych bóstw były niszczone. Z kolei don Hernando de Chávez, który podobno nigdy nie był w domu don Cariosa, zapewnił, że gdyby wiedział o figurach, na pewno by o nich doniósł, gdyż stale daje baczenie na przejawy bałwochwalstwa, aby je ujawnić i ukarać. Tylko don Antonio przyznał się do widywania figur, niemniej - jak oświadczył - nie wiedział, co one przedstawiały. Nie sposób stwierdzić, czy złożone wyjaśnienia odpowiadały prawdzie. O kłamstwo można podejrzewać jedynie don Antonia, albowiem argument niewiedzy (pojawiający się także w zeznaniach innych osób, o których tutaj nie będzie mowy) brzmi mało przekonująco zważywszy, iż zaraz po odkryciu figur spora ich część została zidentyfikowana jako wizerunki konkretnych bóstw przez don Lorenza de Lunę, don Francisca i innych dostojników, co skrupulatnie odnotowano w protokole. Nawet jeśli don Antonio nie posiadał stosownej wiedzy, wydaje się wielce wątpliwe, by nie miał też świadomości, co reprezentowały sobą - generalnie rzecz biorąc - owe figury. Tak czy inaczej wyjaśnienia były zdawkowe i z pewnością nie zadowoliłyby Zumárragi, gdyby przesłuchiwani zamierzali na tym poprzestać. Nieoczekiwa­ nie jednak - jak wspomniano - każdy z nich poświęcił przynajmniej kilka zdań wydarzeniom mającym miejsce w Tetzcoco i okolicy w minionych miesiącach. Nie próbowano bynajmniej odciągnąć uwagi Hiszpanów od kwestii figur. Wprost przeciwnie, dostojnicy - znalazłszy się w kłopotliwym położeniu - uznali za konieczne ujawnić jeszcze jedną mało dla siebie wygodną sprawę, zanim biskup usłyszy o niej od kogo innego. Ich zeznania, dotyczące tych samych i niezbyt odległych w czasie zdarzeń, różnią się między sobą dość znacznie. Jest to bezsporny dowód (nie jedyny zresztą), że nie zdążono uzgodnić wspólnej wersji. Fakt ten ma swoje oczy­ wiste zalety, pozwala bowiem na rekonstrukcję z jednej strony indywidualnych postaw, z drugiej zaś rzeczywistego, choć jedynie przybliżonego przebiegu wypadków. Aby nie tracić z oczu specyfiki poszczególnych zeznań, będę analizował je kolejno. Dla jasności wywodu przyjmuję, idąc za wersją ze­ znającego jako pierwszy gubernatora Tetzcoco, iż w grę wchodziły dwa odręb­ ne zespoły zdarzeń: 1) akty bałwochwalstwa związane z przydrożnymi krzyża­ mi oraz 2) akty bałwochwalstwa związane z Górą Tlaloca. 17 1 7 O m a w i a j ą c poniżej zeznania pięciu d o s t o j n i k ó w nie podaję odsyłaczy do źródła; wszystkie znajdują się w: Proceso 1910, s. 16-22. �RYSZARD TOMICKI 114 II.1. A K T Y BAŁWOCHWALSTWA ZWIĄZANE Z PRZYDROŻNYMI KRZYŻAMI Gubernator don Lorenzo de Luna zaprezentował następująca wersję pierw­ szego zespołu zdarzeń: Oto przed około 70-80 dniami ( ± 1 6 - 2 6 kwietnia ) dotarła do niego wiadomość, że w Tetzcoco „przywoływano demona" i kierowa­ no do niego modły. Pomimo natychmiastowego zwołania miejscowych dostojni­ ków nie zdołał się dowiedzieć, kto był winny nagannych czynów. Zarządził przeto dochodzenie, nakazując jednocześnie kopać pod krzyżami, których wiele stało przy drogach, i pod niektórymi udało się znaleźć „kilka noży i krzemieni, i innych pozostałości ofiar". Wydobyto je stamtąd. W chwili składania zeznania świadek miał je nadal w swym posiadaniu. Pewne efekty przyniosło także wdrożone dochodzenie. Okazało się, że w rytuałach brało udział wielu ludzi, wskutek czego gubernator nie odważył się nikogo uwięzić. W trakcie przesłuchania oznajmił wszelako, iż „jeśli jest to potrzebne", teraz może osoby te wymienić (czy złożył donos, nie wiadomo; w aktach brak odnośnych informacji). Składanie ofiar pod przydrożnymi (i nie tylko) krzyżami było w omawia­ nym okresie jedną z typowych form kontynuowania dawnych kultów. Rzecz nie polegała wyłącznie na tym, że krzyże wznoszono często w miejscach, gdzie Indianie czcili wcześniej własnych bogów. Pewne znaczenie miał też fakt, iż ustawienie krzyża stanowiło dla misjonarzy akt oczyszczenia danego miejsca, wykluczający możliwość przebywania tam diabła (co rozumiano w bardzo fizyczny sposób ). Dla nie podzielających tego przekonania Indian krzyże niejako automatycznie zapewniały względne bezpieczeństwo wszystkiemu, co zdołano u ich stóp zakopać (zarówno wizerunkom bóstw, jak też przeznaczo­ nym dla nich ofiarom) . Z zeznania gubernatora jasno wynika, że w Tetzcoco składano ofiary umieszczając je właśnie pod krzyżami; to też ukierunkowało późniejszą akcję poszukiwawczą. W przeciwieństwie do gubernatora pozostali dostojnicy nie zamierzali nikogo denuncjować. Żaden z nich nie powiedział o składaniu ofiar. Starali się zaprezen­ tować akcję poszukiwawczą jako naturalny przejaw chrześcijańskiej gorliwości lokalnych władz (a więc swojej własnej). Don Francisco - nie wyjaśniając powodów podjęcia akcji - zauważył, iż jego zdaniem znalezione obiekty pochodziły sprzed około 15 lat (±1524), z czasów, gdy krzyże stawiano , czego 18 19 20 21 1 8 Podane tu i dalej daty są m o j ą rekonstrukcją (według o b o w i ą z u j ą c e g o w ó w c z a s kalendarza juliańskiego). Zeznający zawsze operowali w z g l ę d n ą r a c h u b ą czasu. 1 9 Por. np. relację Cervantesa de Salazar (1971,1, s. 132): „Pndianie] uważali za b o g ó w i CZCiii j a k o takich [...] niektóre drzewa [...] składając krzyż między przed nimi ofiary; [...]Bóg zechdś, takimi drzewami, te zaraz usychaly, jak to sie zdaryvh od [miasta] Meksyk". J ? штг УЮ że sdv stwiimn w Cw„ г W Шя / Fe, półtorej . 212, 213. fegua �M I Ę D Z Y SCYLLĄ P O G A Ń S T W A A C H A R Y B D Ą C H R Z E Ś C I J A Ń S T W A 115 miał dowodzić zły stan zachowania części z nich. Don Hernando de Chávez oznajmił, że poszukiwania podjęto w wyniku pewnej rozmowy, w której uczestniczyli gubernator, burmistrzowie i rajcy. Przypomniano sobie wówczas, iż niektóre krzyże zostały wzniesione w miejscach, gdzie dawniej były pogańskie ołtarze, w związku z czym mogło się pod nimi jeszcze „coś" znajdować. Przypuszczenie okazało się trafne. Świadek wymienił wśród znalezionych przed­ miotów już nie tylko - jak jego poprzednicy - noże i krzemienie, lecz także jakieś kamienne figury (algunas figuras de piedra), skrzyneczki i szereg innych ofiarniczych utensyliów. Identycznie jak don Hernando de Chávez przedstawili przyczy­ nę akcji poszukiwawczej Lorenzo Huiznauatlailotla i don Antonio; ten drugi wskazał przy okazji jako prawdziwego jej pomysłodawcę don Hernanda de Chávez, a wśród znalezisk wymienił wprost figury bożków (figuras de ídolos). Istniała jeszcze jedna różnica między gubernatorem a resztą dostojników. Nikt nie potwierdził podanego przez don Lorenza de Luna terminu akcji poszukiwawczej. Wszyscy datowali ją zgodnie (choć każdy z osobna) na okres Wielkiego Postu, który w 1539 r. wypadał w dniach od 19 lutego do 5 kwiet­ nia. Ujawnione zdarzenia miały więc miejsce co najmniej parę tygodni wcześ­ niej, niż twierdził gubernator, co oznaczało, iż od mniej więcej trzech miesięcy znał on tożsamość osób składających ofiary i nie doniósł o tym, a ponadto przetrzymywał w niewiadomym celu wydobyte spod krzyży obiekty, w tym wizerunki dawnych bóstw. Do sprawy chronologii wydarzeń przyjdzie jeszcze wrócić. Teraz zauważyć wypada, iż nieco zaskakującą w kontekście innych zeznań gotowość don Lorenza de Luny do oddania bałwochwalców w ręce inkwizycji wytłumaczyć można (przynajmniej częściowo) rangą piastowanego przezeń urzędu i związa­ ną z tym większą odpowiedzialnością za sytuację w Tetzcoco. Z hiszpańskiego punktu widzenia na nim jako funkcjonariuszu administracji kolonialnej ciążył obowiązek egzekwowania praw stanowionych przez władze zwierzchnie, a za­ kres zobowiązań przyjętych wraz z nominacją obejmował również sferę życia religijnego. Dobrze ilustruje to rozporządzenie, jakie 23 stycznia 1538 r. skie­ rował pod jego adresem wicekról Nowej Hiszpanii, Antonio de Mendoza. Wicekról sygnalizował na wstępie swe zaniepokojenie sytuacją w prowincji Tetzcoco, gdzie wielu tubylców stale pozostawało poza kontrolą, żyło w kon­ kubinacie, składało potajemnie ofiary i dopuszczało się innych aktów bałwo­ chwalstwa. Stwierdzając brak należytej dbałości o zmianę tego stanu rzeczy w minionych latach, pisał następnie: [...] nakazuję, żebyście przymuszali i ponaglali Indian tej prowincji, aby w niedziele i o b o w i ą z k o w e święta szli do najbliższych kościołów i klasztorów wysłuchać mszy i przyjąć n a u k ę chrześcijańską [...]; [...] nakazuję wam d o w i a d y w a ć się i wiedzieć o ofiarach i bałwochwalstwie, jakie byłyby czynione przez t u b y l c ó w tej prowincji, a jeżeli stwierdzicie i odkryjecie, że są tacy, którzy to czynią, razem z w i a d o m o ś c i a m i , jakie o tym będziecie mieli, przyślecie do mnie owych przestępców, uwięzionych i pod d o b r ą strażą [...]; i będziecie n a p o m i n a ć i ostrzegać, by nikt nie czynił rzeczonych ofiar i b a ł w o c h w a l s t w a , ani nie uczestniczył w pijatykach, ani nie żył w konkubinacie, pod groźbą, iż zostanie ukarany; a jeśli byście takich znaleźli i gdyby żyli w konkubinacie, ich także pojmiecie i przyślecie do mnie wraz z c<łpowiednimi w i a d o m o ś c i a m i (Mandamientos 1939, s. 235-236). �116 RYSZARD TOMICKI Pismo nie miało charakteru reprymendy. Autor parokrotnie dał w nim wyraz zaufaniu do adresata jako „dobrego chrześcijanina" , a to zdaje się wskazywać, iż zwracał się do nowo mianowanego gubernatora. Aczkolwiek o działalności don Lorenza de Luna w tej roli mało wiadomo, nie ma podstaw, by go posądzać o całkowite ignorowanie zobowiązań wobec Hiszpanów. Zapewne w jakiejś mierze czynił, co do niego należało. Z donosu na don Cariosa Ometochtli wiemy, że poczynania te były w środowisku indiańskim zauważane, gdyż zdaniem delatora ówże don Carlos, ostro kryty­ kujący Indian współdziałających z Hiszpanami, wymienił kiedyś z imienia i nazwiska gubernatora powiadając: „nie rozumiem tego, co mówi mój sobrino [bratanek łub siostrzeniec], Lorenzo de Luna; nie przyjmuję do wiadomości tego, co m ó w i " (Proceso 1910, s. 42; potwierdzenie w zeznaniu innego świad­ ka, s. 45-46). Jeżeli jednak przytoczone słowa adekwatnie opisywały formy jego aktywności, a więc jeśli ograniczał się on do perswazji, to z punktu widzenia Hiszpanów nie wywiązywał się należycie ze swych powinności. Po­ średnio obciążały go również zarzuty postawione don Carlosowi, bo nie mógł nie wiedzieć o konkubinacie oskarżonego, unikaniu przezeń uczestnictwa w mszach i jego awersji do propagujących chrześcijaństwo Indian. Dodatkowe odkrycie w domu don Cariosa figur bogów, o których wiedzieli prominentni członkowie rady miejskiej Tetzcoco (burmistrz don Antonio), w pełni uzasad­ niało niedwuznaczną sugestię biskupa Zumárragi, że miejscowe władze na czele z gubernatorem nie tylko tolerowały, ale i osłaniały winnych odstępstw od prawdziwej wiary. 22 Decydując się na ujawnianie nowego przypadku zakazanych praktyk, dotąd trzymanego w tajemnicy, don Lorenzo de Luna jeszcze bardziej obciążył swoje konto. Liczył więc prawdopodobnie, że wydając ludzi składających ofiary udobrucha nieco Zumarragę. Rozbieżności między jego zeznaniem a zeznaniami innych dostojników pozwalają ponadto przypuszczać, że chciał za wszelką cenę zminimalizować znaczenie znalezionych pod krzyżami obiektów (przemilczał wizerunki bóstw) oraz być może skrócić okres zwłoki w złożeniu doniesienia i przekazaniu znalezisk, przesuwając w tym celu o parę tygodni prawdziwą datę akcji poszukiwawczej. To ostatnie przypuszczenie potwierdza fakt, iż później - o czym będzie jeszcze mowa - eksponował tezę, jakoby zamierzał doprowadzić poszukiwania do końca i wtedy oddać biskupowi wszystko, co udało się znaleźć w okolicach Tetzcoco. Analogiczne wytłumaczenie ewidentnej winy zaniechania zaprezentował przesłuchiwany w dalszej kolejności (ale tego samego dnia, 5 lipca) Lorenzo de Águila, dostojnik rezydujący w miejscowości Chiauhtla, który prowadził tam na polecenie don Lorenza de Luny poszukiwania w okresie Wielkiego Postu (19 lutego - 5 kwietnia), a następnie - jak oświadczył - miał strzec wydobytych spod krzyży obiektów „dopóki nie znajdzie się wszystkiego" 2 2 Pismo m o g ł o mieć związek z faktami ujawnionymi w latach 1536-1537, podczas p r o c e s ó w p o c h o d z ą c e g o z Tetzcoco Martina Ocelotla (Procesos 1912, s. 17-51), jego brata Andresa Mixcoatla, m i e s z k a ń c a Chiauhtli, oraz sługi ich obu, Cristóbala Papalotla (Procesos 1912, s. 53-78). �MIĘDZY SCYLLĄ POGAŃSTWA A CHARYBDĄ CHRZEŚCIJAŃSTWA 117 (Proceso 1910, s. 28). Z uwagi na czas, jaki upłynął od zakończenia akcji, trudno dać wiarę tym zapewnieniom. Najprawdopodobniej dostojnicy w ogóle nie zamierzali ujawnić całej sprawy Hiszpanom. Postawa taka nie byłaby niczym niezwykłym. 7 lipca Zumárraga wysłuchał doniesienia niejakiego Gerónima de Pomar o wydarzeniach w Huexotla, miejsco­ wości leżącej na południe od Tetzcoco i podległej temu miastu. Świadek był Hiszpanem i zgłosił się sam, korzystając z obecności biskupa w Tetzcoco. Pragnął go poinformować, iż bywając od około trzech i pół miesiąca (tj. od końca lutego) dość często w Huexotla zauważył niezamieszkany dom ozdobiony matami i plecionkami, przez Indian zwany tecuancale , w którym nocami widywało się płonący ogień. Przekonany, że dzieje się w nim coś złego, zażądał od tamtejszego tlatoaniego, aby noszący „diabelskie imię" budynek zburzono, i zagroził doniesie­ niem o wszystkim biskupowi. Jedyną reakcją Indian było wzniesienie ogrodzenia utrudniającego dostęp do domu (zatem tlatoani, niejaki don Pedro, nie próbował nawet niczego wyjaśniać wścibskiemu Hiszpanowi). Jednak przed mniej więcej 40 dniami, kiedy Zumárraga składał wizytę w Tetzcoco, najwyżsi dostojnicy z Huexotli - tlatoani don Pedro, bliżej nie zidentyfikowany don Juan oraz miejscowi burmistrzowie i rajcy - przekazali świadkowi wiadomość, że „uważają go za ojca i brata, a ponieważ w minionych dniach polecił im to, co dotyczyło domu, to jeśli [...] wiadomo mu, gdzie znajduje się diabeł czyli jakieś bożki albo chalchuyes *, niech je wydostanie z pomocą swoich Indian i zatrzyma sobie; a gdyby sam nie chciał tego robić, niech im powie, oni zaś to wydostaną; i żeby nie starał się powiedzieć niczego Panu Biskupowi". 13 2 Z relacji tej wynika, że władze Huexotli co najmniej tolerowały jakieś niedozwolone rytuały i , rzecz znamienna, miały poczucie względnego bez­ pieczeństwa. Sposób, w jaki zareagowano na interwencję Hiszpana, był z pew­ nością efektem przymykania oczu przez część hiszpańskich kolonistów na niektóre formy indiańskich kultów, te w szczególności, które nie przybierały ostentacyjnego charakteru. Istnienie takiej postawy sygnalizował na przełomie lat trzydziestych i czterdziestych X V I w. franciszkanin i kronikarz Toribio de Benavente zwany Motolinią (1970, s. 47-^-8, 333), pisząc z oburzeniem o Hisz­ panach przeciwstawających się radykalnym metodom walki z bałwochwal­ stwem już to z obawy przed rebelią Indian, mogącą zagrozić głównie ich interesom ekonomicznym, już to z chęci wzbogacenia się, co było możliwe, gdy zwalczaniem pogaństwa nie zajmowali się misjonarze, lecz sami encomen­ deros, którzy przy okazji zawłaszczali wyroby ze szlachetnych metali i cennych kamieni. Złożona ostatecznie Gerónimowi de Pomar propozycja dowodzi, że Indianie usiłowali wykorzystywać różnice między misjonarzami a kolonistami, 2 3 Sensu tej złożonej z d w ó c h r z e c z o w n i k ó w nazwy nie potrafię odczytać: tequani to „dzikie/ groźne dla Judzi zwierzę", w dalszych znaczeniach „złoczyńca, okrutnik", „pożeracz ludzi (kani­ bal)", ale w pewnych kontekstach także „kara (boska)"; calli to „ d o m " . 2 4 Zniekształcony i podany z hiszpańską k o ń c ó w k ą 1. mn. wyraz chalchihuitl - szmaragd lub inny cenny k a m i e ń o zielonkawym zabarwieniu, g ł ó w n i e jadeit. �118 RYSZARD TOMICKI nie stroniąc od prób przekupstwa. Tylko tak rozumieć można namowy do samodzielnego zajęcia się szukaniem idoli czy „chalchuyes" i ofertę udzielenia w tym pomocy pod warunkiem zachowania tajemnicy przed Zumárraga . Dla interesującej nas sprawy doniesienie Gerónima de Pomar ma dużo większe znaczenie, niżby to wynikało z opisu wydarzeń w Huexotli. Ujawnia ono bowiem fakt, o którym na pewno pamiętali wszyscy zainteresowani, tak przesłuchujący, jak przesłuchiwani, choć nigdzie indziej w protokołach nie ma o nim mowy. Chodzi o pobyt biskupa Zumárragi w Tetzcoco przy końcu maja 1539 r. Ściśle rzecz biorąc, Hiszpan datował wizytę na około 40 dni wstecz, tj. na +28 maja (licząc od 7 lipca, kiedy złożył doniesienie; być może miała ona związek z obchodzonym 25-26 maja Zesłaniem Ducha Św.). W owym czasie poszukiwania pod krzyżami były już dawno zakończone, a gubernator Tetzcoco miał w swym posiadaniu liczne pogańskie obiekty. Skoro przyznał się do tego dopiero 5 lipca, to podczas wizyty biskupa przy końcu maja nie wyjawił niczego. W tej sytuacji rzekomy zamiar doprowadzenia poszukiwań do końca tracił wiarygodność. Niemniej jednak ciąg dalszy jego zeznania wskazuje, iż wiedział, co robi, przyznając się do zachowania nagannego wprawdzie, lecz nie dającego podstaw do poważniejszych podejrzeń. Miał na sumieniu jeszcze gorszy „występek" i nade wszystko zależało mu na zatajeniu, że i tego dopuścił się przed majową wizytą chrześcijańskiego hierarchy. Tym razem szło o recydywę kultu boga deszczu Tlaloca na odległej kilkanaście kilometrów od miasta górze nazywanej imieniem bóstwa. Mimo że gubernator operował trochę innym niż Gerónimo de Pomar przybliżeniem chronologicz­ nym, w świetle dalszych zeznań jego intencja jest całkowicie przejrzysta. 25 П.2. A K T Y BAŁWOCHWALSTWA ZWIĄZANE Z GÓRĄ T L A L O C A Kontynuując zeznanie don Lorenzo de Luna oświadczył, że przed około 40 dniami, tj. +26 maja, doniesiono mu o zaobserwowaniu dymu ponad Górą Tlaloca . Posłał tam alguacila, Pedra Zapotlacatla, który znalazł jakiegoś bożka (un ídolo), kadzidło (copal), ofiarny papier ze śladami krwi, pióra i inne 26 2 5 Tropienie „ s k a r b ó w " znajdujących się w grobach i dawnych miejscach kultu było w tych latach zajęciem d o ś ć powszechnym i po części zalegalizowanym, por. instrukcję dla wicekróla Nowej Hiszpanii z 25 kwietnia 1535 r. oraz inne dokumenty zestawione w: Icaza 1928, s. 11 (nr 17), 44 (nr 118), 50 (nr 143) i in.; M o t o l i n í a (1970, s. 47^18, 333) zaświadcza nasilenie się p o s z u k i w a ń w latach 1539-1540 pod przykrywką likwidowania pozostałości p o g a ń s t w a . 2 6 W zeznaniach nazywa się ją na ogół Tlalocatepetl < Tlalocantepetl „ G ó r a Miejsca Tlaloca", czasem Tlalocan (la sierra que se dice Tlaloca[ń\; por. też Duran 1967, I , s. 82) albo nawet Tlaloc (la sierra que se dice Tlaloc; por. też Pomar 1964, s. 165); określenie Tlalocan „Miejsce Tlaloca" to także nazwa pozaziemskiej siedziby tego b ó s t w a , przestawianej j a k o rajska kraina w ó d , wiecznie zielonych roślin i obfitości pożywienia. Posługuję się dzisiejszą n a z w ą G ó r a Tlaloca jako najwygod­ niejszą w u ż y c i u . W y n i o s ł o ś ć ta, sięgająca 4150 m n.p.m., znajduje się w p ó ł n o c n e j części pasma Sierra Nevada, oddzielającego D o l i n ę Meksyku (na zachodzie) i D o l i n ę Puebla (na wschodzie). W czasach przedhiszpańskich istniało tam sanktuarium Tlaloca, jedno z najważniejszych lub wręcz najważniejsze dla m i e s z k a ń c ó w Doliny Meksyku (Martínez Marin 1972, s. 163-164). �M I Ę D Z Y SCYLLĄ P O G A Ń S T W A A C H A R Y B D Ą C H R Z E Ś C I J A Ń S T W A 119 przedmioty. W tym samym czasie przybywający z Huexotzinco wędrowcy powiadomili go, że widzieli nie tylko dym i „oznaki składania ofiar", lecz także schodzącą z góry gromadę Huexotzinków, przypuszczalnych ofiarników. Wobec tego postanowił rozmieścić na górze strażników w celu ustalenia tożsamości sprawców. Straże wystawiały poszczególne barrios , każde na okres tygodnia. Najpierw posłano ludzi z Coatlichanu. Po nich na górę udali się mieszkańcy Chiauhtli, lecz ci, przybywszy na miejsce, znaleźli nowy pęk okrwawionych papierów, posążki bożków, kadzidło i szereg innych pozostałości po świeżo złożonej ofierze. Sprawcy pozostali nieznani, ponieważ Coatlichan zdjęło swoje straże w sobotę, a Chiauhtla wystawiła nowe dopiero w poniedziałek. Ofiary złożono natomiast w niedzielę (gdyby nie położenie, w jakim znajdował się don Lorenzo de Luna, można by sądzić, że zakpił sobie z Zumárragi, kładąc fiasko chwalebnych zamiarów na karb rygorystycznego przestrzegania nakazu święcenia niedziel jako dni wolnych od pracy). Do powyższego gubernator dodał tylko tyle, iż wszystko, co znaleziono na Górze Tlaloca, jest u niego pod kluczem. 21 Zeznający jako drugi w kolejności don Francisco datował spostrzeżenie dymu nad górą na około 30 dni wstecz, tj. ± 5 czerwca, a więc jeszcze później niż don Lorenzo de Luna. Wśród obiektów, jakie znaleźli wysłani tam ludzi, wymienił papiery ze śladami świeżej krwi, muszle, kamień chalchihuitl, kawałki tkanin (mantillejas), żywicę ulli, pióra i inne ofiarne drobiazgi. W ogóle nie wspomniał o jakimkolwiek bożku. Wyznał za to, iż według tego, co słyszał, Huexotzinkowie oczyszczali drogi prowadzące na górę, do „domów demona", jak zwykli czynić w dawnych czasach, co było „złym znakiem". Huexotzinkom przypisał też złożenie ofiar, których ślady odnaleziono, nie wskazując podstaw takiego sądu. Następny przesłuchiwany, Lorenzo Huiznauatlailotla, podał nieco inną niż jego poprzednicy kolejność i chronologię zdarzeń. Oznajmił mianowicie, że wkrótce po akcji poszukiwań pod krzyżami w okresie Wielkiego Postu (19 lutego - 5 kwietnia) burmistrz don Hernando de Chavez udał się z kilko­ ma ludźmi na Górę Tlaloca, skąd przynieśli wygrzebane spod ziemi rzeczy mające związek w ofiarami (i w tym przypadku o żadnym bożku nie było mowy). Znacznie później, bo przed około 30 dniami ( ± 5 czerwca) świadek dowiedział się, że na górze zostały złożone ofiary, ale na ten temat nic więcej nie miał do dodania i nie wiedział, kto mógł być sprawcą tego czynu. Jeżeli ktokolwiek z ekipy śledczej analizował na bieżąco zeznania, w tym momencie powinien się zorientować, że don Lorenzo de Luna i don Francisco zataili jedną wyprawę na Górę Tlaloca, zorganizowaną - zgodnie z zeznaniem Lorenza Huiznaualtlailotla - około Wielkanocy (w 1539 r. wypadającej 2 1 D o s ł o w n i e „dzielnice". T u mowa o miejscowościach podległych tlatoaniemu Tetzcoco (patrz mapka) i z tego powodu traktowanych j a k o „części" miasta. Wymienione dalej Coatlichan i Chiauhtla, a ponadto Huexotla i Tetzoyocan ( > T e z o y u c a ) były mizerną p o z o s t a ł o ś c i ą dawnego w ł a d z t w a t e t z c o k a ń s k i e g o , w większości rozparcelowanego po konkwiście p o m i ę d z y hiszpańskich encomenderos; patrz: Gerhard 1972, s. 311-312. �120 RYSZARD TOMICKI 6 kwietnia), a z kolei don Francisco i Lorenzo Huiznaualtlailotla starali się ukryć fakt znalezienia jakiegoś bożka. Jawne kłamstwa i przemilczenia wszyst­ kich przesłuchanych dotąd osób ujawniły jednak dopiero zeznania dwóch pozostałych świadków. Don Hernando de Chávez przedstawił podobną chronologię zdarzeń, jak jego bezpośredni poprzednik, dodając wszakże kilka ważnych szczegółów. Według niego, po zakończeniu poszukiwań pod krzyżami postanowiono konty­ nuować akcję przenosząc ją na pobliskie góry. Na Górze Tlaloca alguacil Pedro Zapotlacatl znalazł kamiennego bożka, posąg Tlaloca, który rozbił i pozostawił na miejscu. Wkrótce potem świadek udał się tam osobiście i pod jego nadzorem rozbity posąg przetransportowano do Tetzcoco. Podczas tej samej wyprawy na skraju góry odkryto jeszcze jedną kamienną figurę nie zidentyfikowanego w zeznaniu bóstwa. Ją również rozbito i przyniesiono do miasta. Po pewnym czasie odbyła się następna wyprawa; wtedy znaleziono ofiarne papiery oraz inne drobne obiekty, ale ponieważ don Hernando de Chávez nie brał w niej udziału i nie widział przyniesionych przedmiotów, nie potrafił nic o nich powiedzieć. Nie wiedział również, kto złożył ofiary. Słyszał natomiast od tetzcokańskich kupców, że w Meksyku (Tenochtitlanie), Chalco, Huexotzinco i Tlaxcali jego uważano za sprawcę zniszczenia posągu Tlaloca i miano mu to za złe. Na Górę Tlaloca wyprawiano się więc trzykrotnie. Już podczas pierwszej wyprawy, będącej kontynuacją poszukiwań pod krzyżami, odnaleziono posąg Tlaloca. Wyprawa ta, której przewodził alguacil Pedro Zapotlacatl, musiała się odbyć jeszcze w okresie Wielkiego Postu (19 lu­ tego - 5 kwietnia) albo zaraz po Wielkanocy (6 kwietnia), w każdym razie przed końcem kwietnia, gdyż traktowano ją jako bezpośrednią kontynuację wcześniejszych działań. Don Lorenzo de Luna kłamał zatem twierdząc, że Pedro Zapotlacatl znalazł bożka, do tego - nie zidentyfikowanego, dopiero po dostrzeżeniu dymu nad Górą Tlaloca w ostatnich dniach maja (co bez wątpienia oznaczać miało: po ówczesnej wizycie Zumárragi w Tetzcoco). Druga wyprawa, pod wodzą don Hernanda de Chávez (wspomniana także przez Lorenza Huiznaualtlailotla), miała miejsce niedługo po pierwszej. Wtedy przyniesiono rozbity posąg Tlaloca do Tetzcoco. Trzecia wyprawa, w której don Hernando de Chávez nie brał udziału, była najwyraźniej tą, którą don Lorenzo de Luna chciał przedstawić jako jedyną. Zorganizowano ją po dostrzeżeniu dymu nad Górą Tlaloca - albo w końcu maja, jak utrzymywał gubernator, albo około 5 czerwca, jak twierdzili don Francisco i Lorenzo Huiznaualtlailotla. Wówczas posągu Tlaloca od dawna na górze nie było. Ostatni z zeznających dostojników, don Antonio, niewiele wniósł do kwe­ stii chronologii wypraw, ujawnił za to nowe szczegóły pozwalające ujrzeć wydarzenia w szerszym kontekście. Przede wszystkim potwierdził fakt znale­ zienia kamiennego posągu Tlaloca bezpośrednio po akcji poszukiwań pod krzyżami. Posąg był zagrzebany w ziemi, a po odnalezieniu został rozbity. Świadek wyjaśnił zarazem, że Tlaloc był bogiem wód i „kiedy nie padało, �121 M I Ę D Z Y SCYLLĄ P O G A Ń S T W A A C H A R Y B D Ą C H R Z E Ś C I J A Ń S T W A a potrzebowano wody, udawano się na ową górę, aby rzeczonemu Tlalokowi złożyć ofiary, tak z Meksyku, jak z Tezcoco, Chalco, Huexotzinco, Choluli, Tlaxcali i całej okolicy". Odkąd w kraju są chrześcijanie, zwyczaju - jego zdaniem - nie kontynuowano. Dopiero w „minionych dniach", gdy brako­ wało deszczu, kupcy handlujący w Huexotzinco i Tlaxcali wrócili stamtąd z wiadomością, że mieszkańcy tych miast „wygrzebywali [posąg] spod ziemi i mówili, że to przez Tetzcokanów nie padało, bo rozbili boga Tlaloca, boga wód, i za ich przyczyną wszyscy umierają z głodu". Zreferowany fragment przyniósł nader istotne uzupełnienie wersji zdarzeń podanej przez don Hernanda de Chávez. Mówiąc o odszukaniu i rozbiciu posągu don Antonio odnosił się do pierwszej wyprawy. Wówczas pozosta­ wiono figurę na górze. I to właśnie wtedy tetzcokańscy kupcy zaczęli roz­ głaszać, iż winą za panującą w całym regionie katastrofalną suszę obarcza się Tetzcokanów. Wzmianka o suszy, trwającej zapewne od dłuższego czasu, skoro pociągnęła za sobą głód i (być może) śmiertelne ofiary, sama w sobie odsłania ważną okoliczność towarzyszącą omawianym wydarzeniom . Po­ zwala też zrozumieć lepiej, co pragnął zakomunikować ekipie śledczej don Hernando de Chavez wyznając, że jego osobiście czyniono odpowiedzialnym za zniszczenie posągu boga wód, nie tylko zresztą w Huexotzinco i Tlaxcali, lecz również w Meksyku (Tenochtitlanie) i Chalco, słowem - wszędzie. 28 Nie mniej interesujące informacje zawierał ciąg dalszy zeznania don Antonia. Stwierdził on, że doniesienia kupców zaniepokoiły tetzcokańskich dostojników tak dalece, iż postanowili wysłać potajemnie ludzi do Huexotzinco i Tlaxcali, aby na miejscu sprawdzić, co konkretnie mówiło się o całej sprawie. Misja zakończyła się zaskakującym rezultatem, gdyż wysłannicy ustalili, że „nic się nie mówiło". Widzieli natomiast oczyszczone przez Huexotzinków drogi wiodące na Górę Tlaloca, co dawniej zwykło się robić, gdy zamierzano złożyć ofiary. Jeżeli świadek mówił prawdę, a w tym przypadku nie ma powodu sądzić inaczej, jego relacja prowadzi do wniosku, że zniszczenie posągu Tlaloca w trakcie pierwszej wyprawy spotkało się z dezaprobatą nie w odległym Huexotzinco i jeszcze dalszej Tlaxcali, lecz w samym Tetzcoco, kupcy zaś, którzy wyrażali ją publicznie, powoływali się na sąsiadów wyłącznie w celach taktycznych. Z wiadomości dostarczonych przez szpiegów wynikało przecież, że Huexotzinkowie dopiero szykowali się do odwiedzin miejsca kultu Tlaloca. Jeśli tak rzeczywiście było, to z dużym prawdopodobieństwem można też przyjąć, że druga wyprawa pod wodzą don Hernanda de Chavez ruszyła na górę z zadaniem usunięcia corpus delicti zanim dotrą do niego sąsiedzi. O tej wyprawie don Antonio nic nie powiedział. Przeszedł od razu do wypadków, jakie nastąpiły po zaobserwowaniu dymu nad Górą Tlaloca. Posłani tam ludzie znaleźli wiele papierów ze śladami krwi, kadzidło, przepiórkę (ptaka dość powszechnie składanego w ofierze w czasach przedhiszpańskich) 2 8 O suszy i głodzie j a k o okolicznościach z w i ą z a n y c h z rewitalizacją p o g a ń s k i m praktyk w s p o m n i a ł też autor donosu na don Cariosa Ometochtli, Proceso 1910, s. 1. �122 RYSZARD TOMICKI i inne pozostałości rytuału ofiarnego. Co się dało zabrać, przyniesiono do Tetzcoco i oddano gubernatorowi. Na podstawie pewnych szczegółów stwier­ dzono, że ofiarę złożyli Huexotzinkowie, albowiem - jak wyjaśnił świadek - „każda społeczność (pueblo) miała swój sposób składania ofiar". Następnie wystawiono na górze straże, lecz nikogo nie zdołano ująć, chociaż jeszcze dwu- lub trzykrotnie natrafiono na pozostałości nowych ofiar. Tyle uznał za stosowne wyjawić ostatni z piątki dostojników. Po wy­ słuchaniu go ekipa śledcza dysponowała niezłym rozeznaniem co do prawdo­ mówności poszczególnych świadków. Ponieważ jednak nikogo z nich nie zatrzymano, siłą rzeczy i oni zyskali możliwość uświadomienia sobie groźby, jaką stworzyły poważne różnice w opisie minionych zdarzeń. Że tak się stało, dowodzi błyskawicznie podjęta decyzja, w wyniku której doszło do jeszcze jednego, tym razem zbiorowego zeznania. III. Z E Z N A N I E Z B I O R O W E Zaraz po przesłuchaniu don Antonia przed biskupem Zumárraga stawiło się ponownie czterech zeznających wcześniej dostojników, aby wspólnie udzielić dodatkowych wyjaśnień. Brakowało jedynie don Antonia. Powód jego nieobec­ ności nie został podany, lecz porównanie zeznań indywidualnych z tym, które zapragnęli złożyć czterej dostojnicy, nie pozostawia zbyt wielkiego pola do domysłów - zapewne nie chciał on uczestniczyć w ryzykanckim szalbierstwie. Don Lorenzo de Luna i jego towarzysze podjęli próbę zatuszowania rozbież­ ności zarówno między własnymi zeznaniami, jak też między nimi a zeznaniem don Antonia (Proceso 1910, s. 22-24). Miała ona wszelako dość niezwykły charakter. Dostojnicy zaczęli od stwierdzenia, że - „jak mówili poprzednio" - niedawno, gdy dotkliwie odczuwano skutki panującej suszy, dotarła do nich wiadomość o składaniu na Górze Tlaloca ofiar bogu wód zwanemu Tlalokiem (wcześniej tylko don Hernando de Chávez i don Antonio wymienili imię bóstwa, nikt zaś oprócz don Antonia nie mówił o suszy i jej związku z wydarzeniami). Wiadomość o tyle ich nie zaskoczyła, iż wiedzieli, że na górze stał w przeszłości posąg tego boga, cieszącego się sławą jednego z najstarszych na ziemi, do którego „cały kraj" przychodził z prośbami o deszcz i stosownymi ofiarami. Słyszeli ponadto, że w okresie wojen między Huexotzinco i Tlaxcala z jednej strony, a Meksykiem (Tenochtitlanem) i Tetzcoco z drugiej, pewnego razu Huexotzinko­ wie rozbili posąg, aby zrobić na złość Meksykanom (mieszkańcom Tenochtitlanu). Władca Meksykanów, Ahuitzotl, polecił go potem naprawić i Tlaloca czczono dalej, gdyż był „starożytny" i stał na górze od niepamiętnych czasów . 29 2 9 O k o ł o 1582 r. Tetzcokanie byli przekonani, iż Tlaloc stał na górze zanim ich praprzodkowie przybyli w ten rejon i założyli swoje osiedla (Pomar 1964, s. 165). Archeologiczne rozpoznania wskazują, że miejsce kultu na G ó r z e Tlaloca m o g ł o funkcjonować od okresu formatysvnego, tj. od pierwszych w i e k ó w n.e. (Townsend 1991, s. 29; Iwaniszewski 1994, s. 165). �M I Ę D Z Y SCYLLĄ P O G A Ń S T W A A C H A R Y B D Ą C H R Z E Ś C I J A Ń S T W A 123 Kiedy zatem doniesiono im o składaniu ofiar, domyślili się od razu, że posąg najpewniej jest tam nadal. I rzeczywiście, wysłani przez nich ludzie odnaleźli po długich poszukiwaniach zagrzebaną w ziemi, popękaną figurę z wyraźnymi śladami naprawy - jej części okręcone były żelaznym, złotym i miedzianym drutem. Wszystko to przetransportowano do Tetzcoco. Na dowód dostojnicy zaprezentowali Zumárradze duży kłąb żelaznego drutu, siedem sztabek złota i trzy sztabki miedzi, uzyskane - jak wyjaśnili - po przetopieniu złotego i miedzianego drutu, a ponadto kamień chalchihuitl z glifem kalendarzowym zawierającym liczbę 6, który miał zdobić oblicze bóstwa. Opowieść o rozbiciu posągu i jego późniejszej reperacji (przed rokiem 1502 ) już na pierwszy rzut oka była mocno podejrzana. Niewiarygodnie brzmiało twierdzenie jakoby posąg zniszczono na złość Meksykanom, skoro rzekomi niszczyciele, Huexotzinkowie, również otaczali Tlaloca kultem, co przyznawano we wcześniejszych zeznaniach i powtórzono nieco później w zeznaniu zbioro­ w y m . W ogóle w przedhiszpańskim Meksyku raczej nie niszczono umyślnie wizerunków bóstw podczas wojen, nawet jeśli były to postacie bogów-opiekunów wroga; najchętniej zabierano je i umieszczano w świątyniach własnego miasta. To jedna uwaga, jaka się tu nasuwa. Druga dotyczy użycia do naprawy posągu m . in. żelaznego drutu - tak być nie mogło, bo żelaza w przedhiszpańs­ kim Meksyku nie znano . Czy Hiszpanie zwrócili uwagę na obie kwestie, nie sposób powiedzieć, lecz dalszy tok dochodzenia wymownie świadczy, że z tych czy innych powodów w prawdziwość opowieści powątpiewano. Po okazaniu znalezisk dostojnicy wrócili do opisu wydarzeń. Usunąwszy posąg Tlaloca, w miejscu, gdzie się znajdował, wystawiono straże, chcąc stwierdzić, czy ofiary będą kontynuowane, a jeśli tak, to przez kogo. Czujność 30 31 32 3 0 Ahuitzotl, wspomniany jako zleceniodawca naprawy, b y ł tlatoanim Tenochtitlanu w latach 1486-1502. 3 1 Ponadlokalne znaczenie sanktuarium n a G ó r z e Tlaloca potwierdza D u r a n (1967, I , s. 83), w e d ł u g k t ó r e g o raz w roku, w „ m i e s i ą c u " Huey Tozoztli, przybywali tam w ł a d c y i arystokracja z m i a s l - p a ń s t w p o ł o ż o n y c h z a r ó w n o po zachodniej stronie Sierra Nevada (Tenochtitlan, Tetzcoco, Tlacopan, Xochimilco, a więc z imperium azteckiego), jak i po stronie wschodniej (Tlaxcala, Huexotzinco). K r o n i k a r z informuje dalej, że po złożeniu ofiar przez w ł a d c ó w imperium n a górze zostawali wojownicy mający zapobiec kradzieży klejnotów i jedzenia przez w r o g ó w , H u e x o t z m k ó w i T l a x c a l a n ó w . Straż trzymano d o p ó t y , d o p ó k i łatwo psująca się część ofiary nie uległa zniszczeniu; wtedy resztę zakopywano i wojownicy opuszczali sanktuarium. Złupienie cudzych ofiar, to mimo wszystko co innego niż zniszczenie wizerunku boga. Wszelako w i a r y g o d n o ś ć przekazu nie jest pewna, g d y ż Duran p o d a ł następnie, że straże, wystawiane przez okoliczne miejscowości, zmieniały się „ c o sześć dni" (s. 85). T e n zaś szczegół nazbyt przypomina wydarzenia ujawnione w 1539 r. by nie zapytać, czy cały przekaz nie jest tylko i wyłącznie ich pogłosem? Bezsporny w p ł y w w y d a r z e ń z 1539 r. na treść „pamięci historycznej" odnotowany będzie w przyp. 41. 3 2 Nie wyrabiano t e ż drutu, nawet ze złota czy miedzi. Naiwny anachronizm, z jakim mamy tu do czynienia, przypomina mi pewnego m ł o d z i e ń c a ze wsi A c a t l á n w stanie Guerrero (Meksyk), który w maju 1987 r. - w rozmowie z egzotycznymi, przybyłymi z „ojczyzny p a p i e ż a " obser­ watorami lokalnego święta, o d b y w a j ą c e g o się przed okazałym k o ś c i o ł e m - w y c h w a l a ł w i e l k o ś ć swych indiańskich p r z o d k ó w , potrafiących z b u d o w a ć tak wspaniałą świątynię w czasach poprze­ dzających k o n k w i s t ę . �124 RYSZARD TOMICKI nie przyniosła oczekiwanego skutku, ponieważ kolejne ofiary złożone zostały w innym miejscu, na zboczu od strony Huexotzinco. Dwa lub trzy razy znaleziono tam papiery ze śladami krwi, kadzidło, kawałki tkanin (mantillas), naszyjniki i inne przedmioty. W tym samym miejscu, od strony Huexotzinco - co z naciskiem podkreślono, odkryto też kałużę świeżej krwi: „wyglądało na to, że złożono w ofierze jakiegoś chłopca (muchacho), niedawno, sądząc po krwi i po śladach" . Tak papiery, jak sposób ofiarowania wskazywały, iż było to dzieło Huexotzinków; pomyłka nie wchodziła w grę, gdyż każda „prowin­ cja" miała sobie tylko właściwe znaki i metody składania ofiar. W tej części zeznania łatwo dostrzec element, którym poprzednio pojawił się tylko w zeznaniu don Antonia. Chodzi o fakt dwu- lub trzykrotnego złożenia ofiar pomimo wystawienia na górze straży. Jest to szczegół przyciągający uwagę i z tego powodu, iż wraz z odstąpieniem dostojników od wersji podanej wcześniej przez don Lorenza de Lunę, przebieg zdarzeń stał się prawdziwą zagadką. Gubernator utrzymywał pierwotnie, jakoby pozostałości ofiar znaleziono tylko raz, w miejscu, skąd zabrano posąg Tlaloca, i że ofiary złożono w niedzielę, kiedy strażników akurat nie było. Wyjaśnienie, choć zaskakujące, brzmiało logicznie. Utraciło ono swój walor w chwili, gdy don Lorenzo de Luna zdecydował się przyznać - idąc za wersją don Antonia, która tym samym musiała być bliższa prawdy - iż ofiary złożono jeszcze dwa lub trzy razy. Teraz, aby wytłumaczyć nie ujęcie sprawców, przesunął miejsce składania ofiar poza obszar kontrolowany przez straże . Ale gdyby ofiary znajdowano faktycznie gdzieś na zboczach góry, to w swym indywidualnym zeznaniu gubernator nie musiałby uciekać się do kłamstwa. Jeżeli wtedy nie podał tego najprostszego wyjaśnienia, rodzi się pytanie: czy przypadkiem nie było tak, że ofiary składano - nie bacząc na obecność strażników - dokładnie w miejscu, gdzie zwykł stać lub gdzie do niedawna był ukryty posąg Tlaloca , czego wszakże nikt, łącznie z don Antoniem, nie chciał wyjawić (w istocie don Antonio nie sprecyzował, gdzie „znajdowano" pozostałości ofiar). Podejrzenie jest tym bardziej zasadne, że don Antonio, mimo swej gadatliwości, o pewnych rzeczach mówić nie zamierzał. Na wstępie przemilczał prawdziwe przyczyny akcji poszukiwań pod krzyżami. Później zataił odkrycie śladów krwawej ofiary z chłopca; fakt ten wyszedł na jaw dopiero podczas zeznania zbiorowego i to zapewne tylko dlatego, iż dostojnicy obawiali się, że Zumárraga wie już o nim od don Antonia. 33 34 35 3 3 O składaniu dzieci w ofierze Tlalokowi i generalnie b ó s t w o m akwatycznym patrz: Moto- linia 1970, s. 34, 218-219; D u r á n 1967, I , s. 83; Pomar 1964, s. 165; Broda 1971, s. 272-276, passim; Broda 1991b, s. 94. 3 4 Przesłuchany po zbiorowym zeznaniu d o s t o j n i k ó w Lorenzo de Á g u i l a z Chiauhtli, który na polecenie don Lorenza de L u n y wysłał stamtąd strażników na G ó r ę Tlaloca, też utrzymywał, że p o z o s t a ł o ś c i ofiar znaleźli oni „ o d strony Huexotzinco", Proceso 1910, s. 28. 3 5 W czasach przedhiszpańskich p o s ą g stał w sanktuarium otoczonym wysokim murem, por. D u r a n 1967,1, s. 82, a także wyniki penetracji archeologicznych: Townsend 1991; Iwaniszewski 1994 (tutaj wcześniejsza literatura). Jednakże w 1539 r. p o s ą g był ukryty, zagrzebany w ziemi i zarzucony kamieniami (patrz: I V . Dodatkowi świadkowie), zapewne gdzieś w pobliżu dawnego sanktuarium. �M I Ę D Z Y SCYLLĄ P O G A Ń S T W A A C H A R Y B D Ą C H R Z E Ś C I J A Ń S T W A 125 Postawione wyżej pytanie nieuchronnie pociąga za sobą następne: czy ofiary składali rzeczywiście Huexotzinkowie, jak starano się wmówić ekipie śledczej, czy może czynili to również albo wręcz wyłącznie mieszkańcy miasta i/lub prowincji Tetzcoco? Za hipotezą taką przemawiałoby dostrzeżone w ze­ znaniu don Antonia echo konfliktu, jaki po zniszczeniu posągu Tlaloca po­ wstał wśród samych Tetzcokanów, z których część potępiała akt świętokradz­ twa używając Huexotzinków i Tlaxcalanów jako parawanu. Ważnych poszlak dostarczają tu także indywidualne zeznania Lorenza Huiznaualtlailotla i don Hernanda de Chávez, obaj bowiem zapewniali początkowo, że nie wiedzą, kto składał ofiary, zaś ewentualność, że chcieli w ten sposób osłonić dalekich sąsiadów, wydaje się bardzo mało prawdopodobna. Na szczęście dla dostojników żadnych kłopotliwych pytań im nie zadano. Kończąc swe wyjaśnienia, przekazali biskupowi Zumárradze rozbity na ka­ wałki posąg, żelazny drut, sztabki złota i miedzi oraz kamień chalchihuitl z glifem kalendarzowym. Przy okazji podkreślili, że „szukali i znaleźli owego bożka, a ponieważ już to rozpoczęli, zdecydowani są szukać pozostałych, jakie by się jeszcze znajdowały w całych górach i które zdołają odnaleźć, jeżeli biskup da im na to zgodę i pozwolenie". Nie omieszkali dodać, że „jeśli nie powiadomili Jego Wielebności wcześniej, to dlatego, że szukali innych [boż­ ków] i zamierzali dać mu wszystkie razem". Ostatnie utrwalone w protokole słowa miały wzmocnić zasadniczą dla całego zeznania tezę, iż wydarzenia związane z Górą Tlaloca rozegrały się stosunkowo niedawno. Unikano jak ognia bardziej precyzyjnych odniesień chronologicznych. Odnalezienie posągu Tlaloca miało nastąpić po prostu „w minionych dniach", po dostrzeżeniu oznak odbywającego się rytuału ofiar­ nego. Powrócono więc do pierwotnej wersji don Lorenza de Luny, modyfiku­ jąc ją jedynie w części dotyczącej przyczyn nie zidentyfikowania ofiarników oraz ilości złożonych ofiar i ich charakteru. Nawet don Hernando de Chávez, który przyczynił się najbardziej do wykazania fałszywości tej wersji, teraz przekonywał Zumarragę, że podczas jego majowego pobytu w Tetzcoco wła­ dze miasta i prowincji nie dysponowały jeszcze obiektami z Góry Tlaloca. IV. D O D A T K O W I ŚWIADKOWIE Kłamstwo szyte było grubymi nićmi. Tym też tłumaczyć można szybkość działania ekipy śledczej, która jeszcze tego samego dnia, w sobotę 5 lipca, wezwała trzech dodatkowych świadków. Byli to uczestnicy wyprawy uwieńczonej odnalezieniem posągu boga deszczu - alguacil Pedro Zapotlacatl (wspominany w niektórych zeznaniach indywidualnych), Juan Tlacuzcalcatl oraz niejaki Andrés. Przesłuchano ich w podanej kolejności (Proceso 1910, s. 25-27). Cała trójka oświadczyła, że Tlaloca znaleziono przed 60-80 dniami ( ± 1 6 kwietnia - 6 maja) w wyniku poszukiwań przedsięwziętych na polecenie 36 3 6 K a ż d y z zeznających użył jednak innego określenia, odpowiednio - mniej więcej 60-70 dni temu, 60 lub 80 dni temu, o k o ł o 60 dni temu. �126 RYSZARD TOMICKI don Lorenza de Luny. Według Pedra Zapotlacatla figury szukano kopiąc w różnych miejscach, zanim na nią natrafiono. Kamienny posąg oblepiony był nasionami różnych roślin, już zgniłymi, co - zdaniem świadka - świadczyło 0 umieszczeniu ich „dawno temu" . Posąg rozbito i niektóre jego fragmenty zniesiono do Tetzcoco. Resztę przyniosła później inna grupa. Wersja ta po­ krywała się z zeznaniem don Hernanda de Chavez, choć według niego za pierwszym razem zniszczono jedynie posąg, zostawiając go na górze. Zapewne Pedro Zapotlacatl poprawił nieco przebieg zdarzeń, gdyż następny świadek, Juan Tlacuzcalcatl, potwierdzając rozbicie odnalezionej po dłuższych poszuki­ waniach figury, pękniętej przez środek i oblepionej rozmaitymi nasionami, nic nie powiedział o przetransportowaniu kawałków rzeźby do Tetzcoco. A nie był nastawiony na oszczędne używanie słów, skoro sam dodał, że Tlaloca dawniej zwano Tlalocantecuhtli . Najważniejszym elementem zeznań obu tych świadków było wszakże zde­ cydowane zaprzeczenie, gdy przesłuchujący zapytali ich, czy przy posągu znaleziono jakieś złoto, srebro (sic!) lub tepuzque (miedź) i w jakiej ilości. Tym samym zakwestionowane zostało twierdzenie jakoby posąg był naprawiany 1 powiązany drutami. Istniała jeszcze co prawda możliwość, iż to nowi świad­ kowie z jakichś powodów mijali się z prawdą, lecz tę ewentualność wykluczyło zeznanie Andresa. Według niego posąg bóstwa odnaleziono na wysoko porośniętej łące, wciśnięty między kamienie i przykryty nimi. Był przez środek pęknięty. Kiedy figurę rozbito, świadek i kilka innych osób „wzięli głowę" i „na niej" znaleźli siedem kawałków złota oraz trzy kawałki tepuzque, każdy o długości mniej więcej jednego xeme . Poza tym głowa obwiązana była żelaznym drutem. Wszystkie znaleziska przyniesiono do Tetzcoco i przekazano gubernatorowi. Na pytanie, czy na posągu były też szlachetne kamienie lub co innego, padła odpowiedź przecząca. Zeznanie to dostarczyło koronnego dowodu, że tetzcokańscy dostojnicy dopuścili się mistyfikacji, a następnie usiłowali odpowiednio przygotować kolejnych świadków. Bez wątpienia działali w dużym pośpiechu, gdyż Andresa powiadomili o samej istocie mistyfikacji, nie podając mu szczegółów zapew­ niających jej pozory wiarygodności. Czy Pedra Zapotlacatla i Juana Tlacuzcalcatla nie zdążono poinstruować, czy też nie chcieli oni kłamać, nie wiado­ mo. W każdym razie sprzeczności w zeznaniach świadków dodatkowych, a zwłaszcza rozbieżność między wersją Andresa a zbiorowym zeznaniem do­ stojników, czyniły całą sprawę aż nadto przejrzystą. Na posągu Tlaloca nie 37 38 39 3 7 Ze s p o r z ą d z o n e g o na podstawie ustnych p r z e k a z ó w opisu Pomara (1964, s. 165) wynika, że w czasach, gdy sanktuarium Tlaloca funkcjonowało normalnie, obok p o s ą g u znajdowało się specjalne naczynie, w k t ó r y m corocznie umieszczano - w gęstej mazi z gumowatej żywicy olli - nasiona wszystkich roślin, jakie u ż y w a n o w celach s p o ż y w c z y c h lub innych. W okresie później­ szym obywano się, jak widać, bez owego naczynia. 3 8 „ P a n Tlalocanu", patrz przyp. 27. 3 9 XemeIjemeIgeme - hiszp. miara długości; odległość dzieląca k o ń c e kciuka i palca wskazują­ cego przy ich maksymalnym oddaleniu od siebie. �MIĘDZY SCYLLĄ POGAŃSTWA A CHARYBDĄ CHRZEŚCIJAŃSTWA 127 40 znaleziono ani żadnych drutów, ani szlachetnego kamienia ; historia o roz­ biciu figury przez Huexotzinków i jej późniejszej naprawie została więc spre­ parowana dla uwiarygodnienia „znaleziska" . Jaki cel mógł przyświecać mistyfikacji? Wedle wszelkiego prawdopodobień­ stwa najcenniejsza część rzekomego znaleziska stanowić miała swoisty okup uwalniający dostojników od konsekwencji matactw lub przynajmniej dowo­ dzący ich dobrej woli (zgodnie z protokółem, gdy Zumárraga kazał ich poin­ formować, że zatrzymuje złoto w formie depozytu, dostojnicy dobrowolnie zrzekli się go na rzecz Świętego Oficjum, Proceso 1910, s. 24). Ilość przekazanego Hiszpanom kruszcu nie była mała. Odrębny protokół przejęcia darowizny precyzuje, że 7 sztabek zawierało 207 pesos 16-karatowego złota, co odpowiada 983,25 gramom. To prawie kilogram. Po odliczeniu królewskiej kwinty oraz dziesięciny pozostało 161 pesos i 3 tomines albo - w przeliczeniu na tzw. złoto kopalniane (oro de minas) -114 pesos i 6 tomines. Aby uzmysłowić wartość tego „datku" wystarczy podać, że w maju 1537 г., podczas licytacji dóbr pewnego skazanego za bałwochwalstwo Indianina, za 122 pesos w złocie kopalnianym (przy cenie wywoławczej 30pesos) sprzedano: a) zabudowania mieszkalne i ziemię o powierzchni ponad 5 ha wraz z wieloma drzewami i plantacją agaw, b) ziemię o powierzchni ponad 2 ha ze wszystkim, co się na niej znajdowało, c) ziemię o nieznanej powierzchni ze wszystkim, co na niej było {Procesos 1912, s. 46). W czerwcu tego samego roku za 28 pesos sprzedano dom w dzielnicy Santa Ana w mieście Meksyku, a za 2 pesos można było kupić 15 kompletów wierzchniego okrycia wraz z przepaskami biodrowymi (Procesos 1912, s. 47-48, 51). 41 V. FINAŁ W sobotę 5 lipca don Lorenzo de Luna i inni dostojnicy zgłosili się raz jeszcze do Zumárragi, żeby oddać mu obiekty wydobyte podczas poszukiwań pod krzyżami, jak również resztę tego, co przyniesiono z Góry Tlaloca. Zapewne byli już świetne zorientowani, czego zdołali dowiedzieć się Hiszpanie. Nic dziw­ nego, że nie szczędzili wysiłków dla poprawienia swego wizerunku. W protokóle 4 0 W świetle przedstawionej rekonstrukcji zdarzeń bezzasadne jest branie za d o b r ą m o n e t ę związku glifu kalendarzowego zawierającego liczbę 6 z p o s ą g i e m Tlaloca i f o r m u ł o w a n i e na tej podstawie hipotez o d n o ś n i e do archeoastronomicznych a s p e k t ó w sanktuarium na G ó r z e Tlaloca, patrz: Iwaniszewski 1994, s. 168. 4 1 Nie m o ż n a jednak w y k l u c z y ć , że konstruując swą „legendę" dostojnicy nawiązywali do jakichś rzeczywistych prac renowacyjnych. Pomar (1964, s. 166) opowiada o podjętej za panowa­ nia Nezahualpilliego (1472-1515?) próbie zastąpienia starego p o s ą g u Tlaloca nowym, rychło zniszczonym przez uderzenie pioruna. Por. też hipotezy a r c h e o l o g ó w o rozbudowie sanktuarium przy k o ń c u X V stulecia (Iwaniszewski 1994, s. 165-166). Warto tu d o d a ć , że o k o ł o 1582 r. w Tetzcoco istniało przekonanie, iż odnaleziony za c z a s ó w Zumárragi p o s ą g miał jedno z ramion przytwierdzone do korpusu trzema grubymi g w o ź d z i a m i ze złota i jednym g w o ź d z i e m miedzia­ nym, które, po zniszczeniu p o s ą g u na rozkaz biskupa, zostały zabrane (Pomar 1964, s. 166; Torquemada 1969, I I , s. 45-46). Oto znamienny przyczynek do kwestii wiarygodności tzw. ustnej tradycji historycznej. �128 RYSZARD TOMICKI przeczytać można, iż złożyli solennie zapewnienie, że oddają wszystkie TLOCTJ znalezione pod krzyżami oraz podczas trzech lub czterech (sic!) wypraw na Górę Tlaloca i nic więcej nie mają, lecz jeśli o czymś się dowiedzą lub coś odkryją, bo zamierzają szukać gdzie tylko się da, bezzwłocznie powiadomią biskupa i przeka­ żą mu to, co znajdą. Ale to nie wszystko. Z kolejnego dokumentu wiadomo bowiem, że biskupa nakłoniono, aby osobiście udał się na górę Tetzcotzinco, gdzie było „wiele postaci bożków wykutych w skałach". Brak informacji, kiedy doszło do rozmowy na ten temat - jeszcze w sobotę, czy może w niedzielę; stwierdzono jedynie, że wyprawa odbyła się w poniedziałek 7 lipca „na prośbę rzeczonego gubernatora i dostojników". W Tetzcotzinco, pod bacznym okiem inkwizytora, gromada Indian dokonała dzieła zniszczenia, posiłkując się ogniem w celu skruszenia kamiennych postaci, ponieważ „Jego Wielebność rozkazał im zniszczyć je wszystkie tak, by ślad po nich nie został" (Proceso 1910, s. 29). K r o k ten podyktowała dostojnikom już nie tyle chyba obawa o własną reputację i pozycję, ile wprost o wolność. Tetzcotzinco, niewielka, położona opodal Tetzcoco góra, na której mieli swą rekreacyjną siedzibę tetzcokańscy władcy, stanowiła jedną z najpiękniejszych realizacji azteckiej sztuki ogrodowo-parkowej. Na zalesionych zboczach, poprzecinanych murowanymi lub wykutymi w skale pieszymi ciągami oraz siecią kanałów i zbiorników wod­ nych, rozmieszczone były zespoły rzeźb i płaskorzeźb. Jak zaświadcza kroni­ karz Fernando de Alva Ixtlilxóchitl, któremu zawdzięczamy najdokładniejszy opis posiadłości, blisko wierzchołka, przy pierwszym zbiorniku wodnym, wznosiła się lita skała z wykutymi w formie okręgu glifami kalendarzowy­ mi, obrazującymi kolejne lata życia założyciela siedziby, Nezahualcoyotla (zm. 1472). Na zewnątrz okręgu wyobrażono jego najważniejsze dokonania. Wewnątrz znajdował się zespół symboli zwany przez kronikarza „herbem" władcy - był tam m.in. dom w płomieniach (glif oznaczający podbój), jakiś inny dom o wyszukanej architekturze, pomiędzy domami - ozdobiona dro­ gocennymi kamieniami noga jelenia, z której wystrzeliwały okazałe pióro­ pusze, dalej łania mająca na ciele wizerunek ramienia trzymającego łuk i strzały, następnie postać wojownika, po bokach dwa jaguary, z pysków których wydobywała się woda i ogień (glif oznaczający wojnę). Na obrzeżach tego zespołu widniało dwanaście głów „władców i panów". Według Alvy Ixtlilxóchitla to właśnie te wizerunki kazał zniszczyć biskup Zumárraga „są­ dząc, iż są to jakieś bożki" (1975-1977, I I , s. 115)* . 2 Późnemu kronikarskiemu przekazowi niekoniecznie trzeba wierzyć. Badania archeologiczne wykazały, że na wzgórzu znajdowały się również wyobrażenia bóstw i miejsca ich kultu (Townsend 1995, s. 137-144). Jeżeli więc dominowała nawet symbolika historyczno-komemoratywna, ze względu na jej nieczytelność 4 2 O przywiązaniu t e t z c o k a ń s k i e g o rodu panującego do Tetzcotzinco świadczy sporządzone w pierwszej p o ł o w i e X V I I I w. drzewo genealogiczne, gdzie dano wyraz żalowi z powodu po­ stępującej stale dewastacji posiadłości, Kutscher 1961. Fragmenty zniszczonych w 1539 r. p ł a s k o ­ rzeźb z a c h o w a ł y się po dziś dzień, por. Parsons 1971, tablica 46a. �MIĘDZY SCYLLĄ POGAŃSTWA A C H A R Y B D Ą CHRZEŚCIJAŃSTWA 129 dla Hiszpanów Tetzcotzinco doskonale nadawało się do „rzucenia na pożarcie" biskupowi. Don Lorenzo de Luna nie poprzestał zresztą na tej jednej manifestaq'i prawo wierności. Choć Zumárraga wrócił tego samego dnia do Tetzcoco, gubernator ruszył dalej w góry z wielką liczbą ludzi szukać kolejnych idoli. Nazajutrz, we wtorek 8 lipca, dostarczył Hiszpanom kilka wykopanych gdzieś kamiennych i glinianych figur bożków, naszyjniki z cennych kamieni, dwie tarcze i szereg drobnych przedmiotów ofiarnych (Proceso 1910, s. 31). Na tym definitywnie kończą się informaq'e dotyczące sprawy, która zamknię­ ta została równie nieoczekiwanie, jak się pojawiła. Biskup Zumárraga przerwał nowe, ledwo rozpoczęte śledztwo; podobnie postąpił zresztą w przypadku figur odkrytych w domu don Cariosa Ometochtli, rezygnując z dociekania, kto i w jakim celu odwiedzał pomieszczenia, w których je przechowywano. Począwszy od 8 lipca uwaga ekipy śledczej skoncentrowała się na poglądach i czynach głównego podejrzanego, niedawnego pretendenta do rangi tlatoaniego Tetzcoco. VI. WNIOSKI Dzięki stosunkowo obszernym materiałom zgromadzonym w trakcie docho­ dzenia, analiza drobnego epizodu pozwala sformułować kilka hipotez w dwóch przynajmniej kwestiach. Pierwsza to świadomość religijna indiańskiej elity w kon­ kretnym momencie historycznym. Kwestia druga to ewentualny związek opisa­ nych wydarzeń z werdyktem, jaki zapadł w procesie don Cariosa Ometochtli. 1. O świadomości religijnej gubernatora don Lorenza de Luna i innych członków tetzcokańskiej rady miejskiej wnioskować można w pierwszej kolej­ ności na podstawie tego, co wiemy o ich działaniach w obliczu nasilenia się pogańskich praktyk wśród podległej im ludności. Jak wynika z zeznań, prak­ tyki te związane były z panującą od dawna suszą i spowodowanym przez nią głodem. Dodatkową, nie ujawnioną podczas dochodzenia okoliczność stano­ wił fakt, iż okres, dla którego zaświadczone jest nasilenie modłów i ofiar, miał w rejonie Tetzcoco kluczowe znaczenie dla rolnictwa. Zazębiały się wówczas ważne fazy dwóch podstawowych cyklów rolniczych. Uprawy na terenach sztucznie nawadnianych, wysiewane w styczniu/lutym i zbierane w czerwcu/ lipcu, ostatni etap wzrostu osiągały przy końcu pory suchej, tj. w kwietniu/ maju. Z kolei na terenach nieirygowanych siewu dokonywano tuż przed nastaniem pory deszczowej, zwykle między końcem kwietnia a początkiem czerwca, warunkiem zaś prawidłowego przebiegu wegetacji było nadejście regularnych opadów w maju i czerwcu . Ich brak zawsze groził nieurodzajem. W czasach przedhiszpańskich w wypadającym w kwietniu „miesiącu" Huey Tozoztli następowała kulminacja obrzędów poświęconych bóstwom wód i płod­ ności, w szczególności Tlalokowi, do którego sanktuarium na górze noszącej jego imię pielgrzymowali wtedy władcy i najwyżsi dostojnicy okolicznych 43 Broda 1983, s. 150 i nast.; Iwaniszewski 1994, s. 159-160. �130 RYSZARD TOMICKI 44 miast . Mając to na względzie, można sądzić, że pierwsza wysłana z Tetzcoco wyprawa na Górę Tlaloca, datowana przez jej uczestników (świadków dodatko­ wych) na okres między 16 kwietnia a 6 maja, miała ścisły związek z tradycyjnym kalendarzem i dorocznym świętem obchodzonym w górskim sanktuarium. Cel wyprawy - odszukanie i zniszczenie posągu boga - traktować należy jako podstawowy wskaźnik świadomości religijnej zarówno tych, którzy polecenie wydali, jak i jego wykonawców. Takiego czynu dopuścić się mogli tylko ludzie, którzy utracili wiarę w boskość lub w ogóle w istnienie Tlaloca i nie podzielali przekonania, że zniszczenie jego wizerunku grozi sankcjami o charakterze nadnaturalnym czy to samym niszczycielom, czy też całej okolicznej ludności. Postawa ta dotyczyła z pewnością ogółu bóstw z przedhiszpańskiego panteonu, o czym świadczą inne przypadki bezczeszczenia ich wyobrażeń. Nie oznacza to, że tetzcokańscy dostojnicy powodowali się wiarą chrześ­ cijańską. Ich zachowanie w okresie poprzedzającym śledztwo, jak również postawa zaprezentowana podczas przesłuchań skłaniają raczej ku tezie, że byli ludźmi zdystansowanymi także wobec chrześcijaństwa. Ważnym sygnałem jest tu pojawienie się w niektórych zeznaniach terminu „chrześcijanie" (cristianos) jako synonimu nazwy Hiszpanie (Proceso 1910, s. 11, 21). Wprawdzie był to uzus językowy występujący powszechnie, nawet w latach znacznie później­ szych , lecz posługiwanie się nim - choćby mimowolne - przez członków tetzcokańskiej elity ma wymowę specjalną z uwagi na rolę, jaką Tetzcoco odgrywało we franciszkańskim projekcie ewangelizacyjnym (patrz niżej). Jesz­ cze bardziej wymowna jest wszakże niechęć dostojników do ujawnienia Hisz­ panom już nie tylko osób praktykujących dawne kulty, ale i samych obiektów kultu, które „dobrzy chrześcijanie" powinni byli uważać za siedlisko demo­ nów i bezzwłocznie przekazać hiszpańskim „specjalistom" w celu ich właś­ ciwego zniszczenia . Dla władz Tetzcoco posągi i figurki bóstw, zabierane z miejsc kultu i składowane gdzieś pod kluczem, nie były najwyraźniej ani 45 46 4 4 Por. przyp. 32. D u r a n (1967, I , s. 83) d a t o w a ł to święto na 29 kwietnia; w e d ł u g ustaleń Pomara (1964, s. 168) m i a ł o ono w y p a d a ć zwykle w maju. Współcześni badacze sytuują „miesiąc" Huey Totoztli w okresie od 13 kwietnia do 2 maja (wg kalendarza gregoriańskiego, Broda 1983, s. 149; jest to korelacja hipotetyczna, jak wszystkie inne, które spotyka się w literaturze meksykanistycznej). Podobne, odbywane na wierzchołkach gór rytuały, określane obecnie mianem „ z a n o s z e n i a p r ó ś b o deszcz" {peticiones de lluvia) i bynajmniej nie ograniczone w okresie przedhiszpańskim do G ó r y Tlaloca, przetrwały do naszych c z a s ó w w wielu rejonach Meksyku (obser­ wacje własne w 1987 r. we wsi Petlacala, stan Guerrero, Meksyk; por. m.in.: Sepúlveda 1972, 1977; B r o d a 1991a; Iwaniszewski 1986, 1992). 4 5 M u ñ o z Camargo (1979, s. 249; 1984, s. 268), p o c h o d z ą c y z Tlaxcali metys zaświadcza, że jeszcze n a p o c z ą t k u lat osiemdziesiątych X V I w. Indianie d o ś ć powszechnie nazywali H i s z p a n ó w cristianos mimo perswazji z a k o n n i k ó w , aby używali nazw Hiszpanie lub Kastylijczycy, g d y ż sami są także chrześcijanami. Potwierdza to Mendieta (1945, I I I , s. 163-167), franciszkanin, który o zaszczepienie i podtrzymywanie dychotomii c h r z e ś c i j a m ^ n d i a n i e oskarżał H i s z p a n ó w , w tym r ó w n i e ż część kleru. 4 6 D o procedury tej misjonarze przykładali wielką w a g ę . N p . p o g a ń s k i e obiekty oddane w Tetzcoco biskupowi Zumárradze zostały wyekspediowane do miasta Meksyku, aby tam „zrobić z nimi, co należy". �M I Ę D Z Y SCYLLĄ P O G A Ń S T W A A C H A R Y B D Ą C H R Z E Ś C I J A Ń S T W A 131 zasobnikiem świętej mocy istot, które sobą reprezentowały, ani kryjówką diabła wymagającą magicznej destrukcji. Wszystkie znane nam poczynania gubernatora, burmistrzów i rajców Tetzco­ co prowadzą do wniosku, że usiłowali oni lawirować między Scyllą pogaństwa a Charybdą chrześcijaństwa. Nic nie wskazuje, by skłonni byli - w przeciwieńst­ wie do władz Huexotli, o których mówił Gerónimo de Pomar - aprobować dawne praktyki religijne. Ale też nie przejawiali specjalnej ochoty do ich tropie­ nia, a tym bardziej ujawniania. Na akty bałwochwalstwa, czy po prostu zachowa­ nia naganne, reagowali wybiórczo i doraźnie, gdy uznawali to za niezbędne i/lub możliwe, kierując się najprawdopodobniej z jednej strony - stopniem zagrożenia ingerencją Hiszpanów, z drugiej - przewidywaną reakcję własnej społeczności. Tolerowanie zgromadzonych w domu don Cariosa Ometochtli figur bogów nie było jedynym przykładem powściągliwości w likwidowaniu pogaństwa. Podobnie postępowano w odniesieniu do miejsc i obiektów kultu, takich jak przydrożne krzyże z zakopanymi u ich stóp bożkami czy ukryte w górach, w pobliżu dawnych sanktuariów posągi, pozostawiane przez lata w spokoju. Aktywność, jaką dostojnicy wykazali akurat w 1539 г., spowodowana była zapewne udziałem w składaniu ofiar pod krzyżami wyjątkowo dużej liczby ludzi i spodziewaną w bliskiej przyszłości ponowną intensyfikacją rytuałów ofiarnych, tym razem na Górze Tlaloca. Wyjawione przez don Antonia zaniepokojenie możliwością, iż sąsiedzi obarczyli ich winą za klęskę suszy i głodu, pozwala jednak domniemy­ wać, że przy silniejszym nacisku „opinii publicznej" być może zaniechaliby niszczenia pogańskich świętości. Nie wykluczone zresztą, że ostatecznie ugięli się pod presją. Kilkakrotne złożenie ofiar na górze pomimo obecności straży, choć pozostaje epizodem zagadkowym, każe dopuścić jako prawdopodobne i takie wyjaśnienie, iż w tym przypadku zrezygnowano z bezpośredniej ingerencji. Mimo ograniczeń, jakie narzuca materiał źródłowy, jego analiza dostarcza mocnych przesłanek do skorygowania dotychczasowych sądów na temat podzia­ łów religijnych istniejących około roku 1539 w Tetzcoco. Mam na myśli w szcze­ gólności opinię Serge'a Gruzińskiego (1989, s. 34), który - komentując m.in. materiały zebrane w sprawie don Cariosa Ometochtli - stwierdził, że pozwalają one uchwycić dwie wyraźnie zarysowane grupy: nowych chrześcijan oraz „trady­ cjonalistów" (hołdujących nadal pogaństwu), a ponadto znacznie słabiej widocz­ ną grupę stanowiącą „niezdecydowane pogranicze między tymi dwoma oboza­ m i " , a złożoną z ludzi pragnących być w dobrych stosunkach ze wszystkimi bogami i wszystkimi duchownymi, tyleż pogańskimi, co chrześcijańskimi, kierują­ cych się bardziej oportunizmem aniżeli cynizmem i zapewniających swoisty balans pomiędzy chrześcijańską dewocją a przywiązaniem do tradycji. Piątka dostojników, o których była mowa, zdecydowanie wyłamuje się z tego schematu. Uznać ich należy za przedstawicieli takiego odłamu indiańskiej społeczności, który w sferze zachowań publicznych charakteryzował się konformizmem wobec religii dominującej (deklaratywny chrystianizm, uczestnictwo w obrzędach koś­ cielnych itp.), natomiast w sferze rzeczywistych postaw - indyferentyzmem tak w stosunku do dawnej rodzimej religii, jak i chrześcijaństwa. �132 RYSZARD TOMICKI Wystąpienie tego typu reakcji na chrystianizację teoretycznie można było przewidzieć, co też uczyniono , niemniej jednak omawiany przypadek dostar­ cza egzemplifikacji mimo wszystko dość nieoczekiwanej. Dotyczy bowiem ludzi wywodzących się ze środowiska, które właściwie już od stycznia 1521 г., gdy Tetzcoco stało się de facto aliantem konkwistadorów, pozostawało pod silnym wpływem Hiszpanów, a w kilka lat później wybrane zostało jako najodpo­ wiedniejsze do pełnienia roli demonstratora i rozsadnika pożądanych postaw i zachowań w sferze życia religijnego. Przywołajmy tylko podstawowe fakty. Nie kto inny, jak tetzcokańska arystokracja wydała pierwszego tlatoaniego będącego chrześcijaninem - don Hernanda Cortesa Tecocoltzina (zm. 1521), który przyjął nową wiarę jeszcze przed upadkiem imperium azteckiego (Alva Ixtlilxóchitl 1975-1977, I , s. 390-391, 457). W sierpniu 1523 r. trzej pierwsi franciszkanie, jacy dotarli do Nowej Hiszpanii w celach misyjnych, wybrali na swą siedzibę Tetzcoco i tam, w dawnym pałacu Nezahualcoyotla, najsłynniejszy z nich, Pedro de Gante, utworzył pierwszą szkółkę dla arystokratycznej młodzieży (Mendieta 1945, I I , s. 57-58, I V , s. 53; Torre Villar 1973, s. 73). W czerwcu 1524 г., wkrótce po przybyciu regularnej misji franciszkańskiej, niemal cały tetzcokański ród panujący przyjął chrzest (Alva Ixtlilxóchitl 1975-1977, I , s. 492). 1 stycznia 1525 r. w Tetzcoco franciszkanie rozpoczęli akcję bezwzględnego niszczenia miejsc i obiektów pogańskiego kultu, rozszerzo­ ną następnie na inne miasta i rejony Nowej Hiszpanii (Motolinia 1970, s. 209). W 1526 r. w mieście tym zapoczątkowano systematyczną, codzienną katechezę i masowe chrzty (Motolinia 1970, s. 251), jak również sprawowanie sakramentu pokuty (Motolinia 1970, s. 53, 258). W tym samym roku misjonarze wybrali Tetzcoco, aby 14 października udzielić z niebywałą pompą pokazowego ślubu in facie ecclesiae bratankowi ówczesnego tlatoaniego i siedmiu innym młodzień­ com „wychowanym w domu Bożym" (Motolinia 1970, s. 65-66, 262; Mendieta 1945, I I , s. 147) . Tam też w 1528 r. zorganizowano pierwszą indiańską procesję (Motolinia 1970, s. 252). Było wreszcie Tetzcoco jednym z czterech miast - obok Meksyku (Tenochtitlanu), Tlaxcali i Huexotzinco - w których od połowy 1524 r. działały nieprzerwanie klasztory franciszkanów. Wszystko to zdawałoby się świadczyć, że gdzie jak gdzie, ale wśród członków tetzcokańskiej elity, będących przez kilkanaście lat prawdziwymi „królikami doświadczalnymi franciszkańskiej ewangelizacji" (Gruziński 1989, s. 34), stopień przyswojenia i ugruntowania nowej religii powinien być zadowalający. Wydarzenia z 1539 r. zaprzeczyły takiemu mniemaniu pokazując, że w procesie przechodzenia od pogaństwa do chrześcijaństwa znacząca część indiańskiej arystokracji - zna47 48 4 1 Por. t y p o l o g i ę z a p r o p o n o w a n ą przez K l o r de A l v a (1982, s. 351-352), który nie potrafił w s z a k ż e u d o k u m e n t o w a ć skrywanego indyferentyzmu religijnego (s. 360). 4 8 Przywołani franciszkańscy kronikarze nazywają głównego bohatera ceremonii, don Hernanda Pimentela, bratem ó w c z e s n e g o tlatoaniego. Jest to ewidentny błąd, gdyż młodzieniec ten b y ł synem nieżyjącego j u ż wtedy Coanacochtzina, brata don Hernanda Cortesa Ixtlixocbitla, który w 1526 r. s p r a w o w a ł funkcję tlatoaniego Tetzcoco (obaj byli synami Nezahualpilliego; Kutscher 1961, s. 245; Horcasitas 1978, s. 152). �133 M I Ę D Z Y SCYLLĄ POGAŃSTWA A C H A R Y B D Ą CHRZEŚCIJAŃSTWA cząca politycznie, bo dzierżąca władzę w resztkach swych dawnych dominiów - wytworzyła własną neutralną przestrzeń pomiędzy religijnymi biegunami i próbowała utrzymać wobec nich podobny dystans. 2. Powodu, dla którego biskup Zumárraga przerwał dochodzenie w spra­ wie bawochwalczych praktyk w Tetzcoco i okolicy, rezygnując zarazem z po­ ciągnięcia do odpowiedzialności dostojników winnych licznych wykroczeń i kłamstw, szukać należy - jak się zdaje - w przyjętej wówczas strategii zwalczania pogaństwa. W istocie rzeczy sytuacja zastana w Tetzcoco nie przedstawiała się najgorzej. Wprawdzie postawa lokalnych władz daleko od­ biegała od oczekiwań, lecz nie sposób było zarzucić im aprobaty dla bałwo­ chwalstwa ani tym bardziej aktywnego w nim uczestnictwa. Dalsze śledztwo wykazało też, że jawna apostazja don Cariosa Ometochli pozostała zjawiskiem odosobnionym - reszta tetzcokańskiej arystokracji ani nie była skora pójść w jego ślady, ani nie kwapiła się wybrać go tlatoanim, ani nie zamierzała stawać w jego obronie. Sytuacja taka, choć mało satysfakcjonująca z punktu widzenia kilkunastoletnich, skupionych na elicie indiańskiej wysiłków misyj­ nych, w konkretnym historycznym kontekście mogła być oceniona jako umiar­ kowanie zadowalająca. Od 1536 r. rosła bowiem stale liczba ujawnionych przypadków przechowywania wizerunków dawnych bogów lub ich relikwii, oddawania im czci i kontynuowanie innych pogańskich zwyczajów. Raz po raz okazywało się przy tym, że krąg winnych obejmuje również arystokrację. W połowie 1539 r. zjawisko uzyskało dodatkowy wymiar. 20 czerwca, tuż przed wpłynięciem donosu na don Cariosa Ometochtli, biskup Zumárraga otrzymał jeszcze jedno doniesienie, początkowo brzmiące wręcz niewiarygodnie. Dotyczyło ono ukrywania figur bóstw znajdujących się niegdyś w stolicy imperium azteckiego, Tenochtitlanie, i wywiezionych stamtąd przed zdobyciem miasta przez hiszpańskich konkwistadorów w sierpniu 1521 r . Gdy zaczynało się dochodzenie w Tetzcoco, biskupa i jego współpracowników bulwersowało nade wszystko pytanie: jak to było możliwe, że „najważniejsze bożki całego kraju" pozostawały w ukryciu przez kilkanaście lat i nikt ich nie ujawnił? Zanim proces don Cariosa dobiegł końca, w wyniku prowadzonych równolegle w innych miastach przesłuchań stało się jasne, że pytanie to należałoby skiero­ wać do najznakomitszych przedstawicieli indiańskiej elity środkowego Meksyku 49 - ludzi uchodzących od dawna za przykładnych chrześcijan, na pozór pogodzo­ nych z warunkami pax hispana, często funkcjonujących jako „ p a n o w i e " lub wysocy dostojnicy głównych miast i prowincji, współpracujących na co dzień z administracja kolonialną, a niekiedy mających nawet za sobą podróże do Hiszpanii na dwór królewski. Biskup Zumárraga, który już 24 listopada 1536 r. w liście do Rady Indii wyrażał przekonanie, że jedynym remedium na potajemne praktykowanie 50 4 9 Procesos 5 0 S ł o w e m señores 1912, s. 115 i nast.; zobacz też: Nuttal 1911. „ p a n o w i e " (albo caciques „ k a c y k o w i e " , które z czasem w y p a r ł o to pierw­ sze) Hiszpanie określali indiańskich w ł a d c ó w - tlatoque (1. mn. od tlatoani). �134 RYSZARD TOMICKI bałwochwalstwa wśród Indian byłoby powywieszanie większości biorących w tym udział „kacyków" (Liss 1975, s. 82), w 1539 r. zdecydował się sięgnąć po exemplum tremendum jako najodpowiedniejszy oręż w walce o dusze tubyl­ czej arystokracji . Don Carlos nadawał się do tej roli doskonale, tak ze względu na pochodzenie i pozycję społeczną, jak też - być może - z uwagi na jego konfliktowe stosunki z najbliższym otoczeniem (zmniejszające ryzyko gwałtownej reakcji na drakońską karę). Wbrew opinii niektórych „obiektyw­ nych badaczy", gotowych uznać proces don Cariosa za praworządny, a wyrok za usprawiedliwiony licznymi dowodami jego winy jako „szerzyciela herezji" (Greenleaf 1961, s. 75), nie ma najmniejszej wątpliwości, że jak w każdym procesie pokazowym, tak i tu kwalifikacja przestępstwa, a zwłaszcza wysokość kary były rezultatem przedwstępnych kalkulacji. Dowodzi tego pismo skiero­ wane do Zumárragi 22 listopada 1540 r. w imieniu członków Rady Indii, zaniepokojonych jego wcześniejszym listem do biskupa Badajoz (Hiszpania), w którym nie krył, iż w sprawach toczących się przeciw „kacykom" obwi­ nianym o nawrót do bałwochwalstwa i wywieranie szkodliwego wpływu na pozostałych Indian zamierza kilku z nich skazać na stos i konfiskatę majątku, aby „wzbudzić strach i dać innym nauczkę" (Carreóo 1941, s. 13-14) . Śmierć don Cariosa stanowić miała adresowany do całej indiańskiej elity komunikat, że pobłażliwość misjonarzy osiągnęła kres. 51 52 Pozostaje kwestią do dalszych badań, w jakim stopniu adresaci przesłania odczytali je właściwie i jakie praktyczne skutki pociągnęło ono za sobą w bliż­ szej i dalszej perspektywie. Jest to zagadnienie o tyle intrygujące, iż strategia Zumárragi wkrótce po wcieleniu z życie została zastopowana przez Koronę, a jej autor utracił w 1543 r. uprawnienia apostolskiego inkwizytora. Czy stosunkowo szybkie odejście od ekstremalnych metod zwalczania pogaństwa znalazło jakiekolwiek odzwierciedlenie w postawach Indian? Wiadomo na pewno, że w samym Tetzcoco bezpośrednim skutkiem wyda­ rzeń roku 1539 było wzmożone pozbywanie się obiektów tak czy inaczej związanych z pogaństwem albo po prostu kojarzących się z nim. Świadczą o tym trudności, jakie w 1582 r. napotkał Juan Bautista de Pomar, metys, siostrzeniec don Cariosa, zabrawszy się do spisywania relacji o Tetzcoco. Pragnąc rzetelnie wykonać pracę, poszukiwał starych piktograficznych ksiąg, będących jego zdaniem najbardziej wiarygodnym źródłem wiedzy historycznej, lecz dotrzeć do nich nie zdołał, bo jak stwierdził: „Te, które zostały w posia­ daniu niektórych dostojników [po zniszczeniach okresu konkwisty], spalili oni 5 1 „ P e d a g o g i a strachu" - by u ż y ć określenia ukutego dla metod działania inkwizycji w E u r o ­ pie (Biały 1989, s. 79) - nie była obca misjonarzom pracującym w Nowej Hiszpanii i n a przyleg­ łych obszarach, por. Clendinnen 1982; K l o r de A l v a 1982, s. 357. Karanie bałwochwalstwa śmiercią zdarzało się jednak bardzo rzadko; wcześniej w ś r o d k o w y m Meksyku kara taka spotkała kilku wysokich d o s t o j n i k ó w z Tlaxcali w 1527 r. (Gibson 1967, s. 34-37). 5 2 Z a u ż y c i e m radykalnych metod zwalczania p o g a ń s t w a i zastosowaniem strategii „pouczają­ cych p r z y k ł a d ó w " opowiadali się w tym czasie także inni, c h o ć zapewne nie wszyscy misjonarze, por. pismo Zumárragi z lutego 1537 r. w: Cuevas 1914, s. 493. �MIĘDZY SCYLLĄ POGAŃSTWA A C H A R Y B D Ą CHRZEŚCIJAŃSTWA 135 ze strachu przed don Juanem de Zumárraga [...], żeby nie przypisał im rzeczy związanych z bałwochwalstwem, albowiem w owym czasie o uprawianie bał­ wochwalstwa, po tym jak został ochrzczony, oskarżony był don Carlos Ometochtzin..." (Pomar 1964, s. 153). Można jednak przypuszczać, że poświad­ czone przez dociekliwego amatora historii zjawisko było zaledwie powierzch­ niowym przejawem o wiele trudniejszej do zaobserwowania reorientacji „poli­ tyki wyznaniowej", jaką podjęła w tym czasie tetzcokańska arystokracja. Oprócz inkwizycyjnego dochodzenia, silny bodziec ku temu stanowiły wydane 10 czerwca 1539 r. surowe rozporządzenia wicekróla Nowej Hiszpanii, po wielokroć ogłaszane i objaśniane zainteresowanym, które zakazywały m. in. obejmowania urzędów i uzyskiwania oficjalnych godności przez Indian „nie chcących być chrześcijanami" (Carreño 1950, s. 52; Dyckerhoff 1985, s. 11). W tej sytuacji, biorąc nadto pod uwagę potencjalną groźbą wznowienia w dowolnym momencie zawieszonego śledztwa w sprawie aktów bałwo­ chwalstwa w Tetzcoco i na Górze Tlaloca, uprawiana dotąd z niejakim powodzeniem polityka zrównoważonego dystansu wobec pogaństwa i chrześ­ cijaństwa zdecydowanie traciła rację bytu. Jej kontynuowanie przynieść mogło rządzącym miastem potomkom Nezahualpilliego jedynie utratę władzy i ma­ jątku, nie mówiąc o ewentualnych innych karach. Że w Tetzcoco starano się sprostać nowemu wyzwaniu, zdają się świadczyć przetasowania w radzie miejskiej, do jakich doszło na przełomie 1539 i 1540r. oraz w latach następ­ nych. Aczkolwiek nie dysponujemy w tym względzie dokładnymi informa­ cjami, istniejące dokumenty umożliwiają poczynienie kilku interesujących obserwacji odnośnie do dalszych losów osób, które wyszły obronną ręką z konfrontacji z Zumárraga. Otóż, patrząc na te cząstkowe, ale być może wystarczająco reprezentatywne dane, zauważa się przede wszystkim, że po roku 1539 nikną całkowicie z pola widzenia don Francisco i Lorenzo Huiznaualtlailotla, obaj zdecydowanie naj­ bardziej oporni podczas przesłuchań, początkowo w ogóle nie mający zamiaru ujawnić Hiszpanom kulisów akcji poszukiwań pod krzyżami oraz faktu odnale­ zienia posągu Tlaloca, a następnie uczestniczący w kompromitującej mistyfika­ cji. Nie wykluczone, iż z powodu swej postawy w śledztwie musieli usunąć się na dalszy plan. Inaczej rzecz się miała z don Lorenzo de Luną. Ten stracił wprawdzie urząd gubernatora wraz z upływem kadencji, lecz pozostał postacią liczącą się w lokalnej hierarchii władzy, gdyż jakiś czas potem, w roku 1545, to on najprawdopodobniej piastował urząd burmistrza Tetzcoco i uczestniczył w elekcji kolejnego tlatoaniego (Horcasitas 1978, s. 152) . W gronie decyden­ tów pojawił się wówczas także don Hernando de Chávez, człowiek niesłychanie „giętki", jedyny z piątki dostojników, który w śledztwie ujawnił od razu faktyczny przebieg wypadków związanych z Górą Tlaloca, starając się zarazem 53 5 3 Brak całkowitej p e w n o ś c i co do tego wynika z faktu, iż w dokumentach figuruje on j a k o „ d o n Lorenzo". Jednak p r a w d o p o d o b i e ń s t w o , że chodzi o j e d n ą i tę s a m ą o s o b ę jest duże, p o n i e w a ż z owych lat nie jest znany żaden inny dostojnik o tym imieniu. �136 RYSZARD TOMICKI wywrzeć jak najlepsze wrażenie na Zumárradze, co nie przeszkodziło mu przyłączyć się ostatecznie do zbiorowego zeznania i zaprzeczyć swej pierwotnej wersji zdarzeń. Wreszcie don Antonio... Jeżeli słuszne jest postulowane na wstępie utożsamienie go z don Antoniem Pimentelem Tlahuitoltzinem, to nie kto inny, jak on właśnie mianowany został w 1540 r. nowym gubernatorem i obrany kolejnym tlatoanim Tetzcoco. W awansie tym dopatrywać się można z jednej strony efektu koncyliacyjnego nastawienia Hiszpanów, z drugiej zaś wyraźnej oznaki reorientacji dokonywanej przez tetzcokańską elitę. Don Antonio wypadł podczas przesłuchań stosunkowo najlepiej. Nie o wszystkim mówił, ale dostarczył Zumárradze poszlak, które - gdyby ten zechciał pójść ich śladem - doprowadziłyby prawdopodobnie do ujawnienia rzeczywistej roli ludności miasta i prowincji Tetzcoco w rytuałach ofiarnych na Górze Tlaloca, jak również prawdziwego wymiaru kunktatorstwa miejscowych władz wobec bałwochwalców. A co może najważniejsze, tylko don Antonio uchylił się od uczestnictwa w mistyfikacji. Jego postawa w śledztwie pozwalała go zakwali­ fikować - bardziej niż kogo innego - do kategorii Indian „chcących być chrześcijanami". Cokolwiek zaś mogli mu wyrzucać później pozostali dostoj­ nicy, szczęśliwy finał tej części dochodzenia, w którą uwikłani byli osobiście, czynił don Antonia dobrym kandydatem do najwyższych stanowisk także z ich punktu widzenia. W najbliższej przyszłości jedynie człowiek akceptowany przez Hiszpanów, a nie będący ani skrytym poganinem, ani nadgorliwym neofitą, był w stanie chronić Tetzcoco od niebezpieczeństw związanych z ist­ nieniem ciągle żywego pogańskiego podglebia, prowokującego ze wszech miar niepożądane ingerencje inkwizytorskie, a jednocześnie bronić żywotnych in­ teresów własnej grupy społecznej, w tym zwłaszcza jej stanu posiadania, mocno nadwerężonego w minionych latach i uszczuplanego dodatkowo przez konfiskaty majątku ludzi skazanych w procesach inkwizycyjnych. Jeśli don Antonio - powtórzmy raz jeszcze - był faktycznie don Antoniem Pimentelem Tlahuitoltzinem, to taką właśnie politykę starał się prowadzić. Skądinąd wiadomo bowiem, że nowy tlatoani i gubernator Tetzcoco zaraz po objęciu tych funkcji wdał się w spór sądowy z hiszpańskimi władzami o część dóbr zarekwirowanych jako własność don Cariosa Ometochtli, dążąc do wykazania, że należały one do majątku rodowego i tylko czasowo były w pry­ watnym użytkowaniu (Cline 1966; Cline 1968). Nadzwyczaj wymownym świa­ dectwem troski i dbałości don Antonia Pimentela Tlahuitoltzina o utrzymanie resztek dawnego władztwa w rękach prawowitych spadkobierców jest też jego testament z 20 lipca 1545 r. (Horcasitas 1978, s. 149-152). Z dokumentu, będącego typowym testamentem politycznym, wynika niedwuznacznie, że waż­ nym elementem realizowanego w latach 1540-1545 programu było - jakże by inaczej - manifestowane na różne sposoby przywiązanie do chrześcijaństwa. Złożony ciężką chorobą tlatoani z naciskiem podkreślał konieczności kontynuo­ wania zakrojonej na dużą skalę akcji wznoszenia w prowincji Tetzcoco solid­ nych (a nie byle jakich, jak bywało niegdyś) kościołów i skoncentrowanych wokół nich nowych osiedli. Przedsięwzięcie to, nawiasem mówiąc bardzo �MIĘDZY SCYLLĄ POGAŃSTWA A C H A R Y B D Ą CHRZEŚCIJAŃSTWA 137 kosztowne, było niewątpliwie odpowiedzią na postulaty misjonarzy i miało na celu mocniejsze związanie rzesz ludności indiańskiej z Kościołem. Jeśli zważyć przy tym, że testator wskazał jako swego następcę don Hernanda Velázqueza (kiedy indziej występującego pod nazwiskiem Pimentel), tego samego, który w 1526 r. był głównym bohaterem pokazowego ślubu kościelnego zorganizo­ wanego przez franciszkanów dla wychowanych i wykształconych w „domu Bożym" młodych arystokratów, to sądzić należy, iż po roku 1539 tetzcokańska elita gotowa była nie tylko uściślić swe związki z chrześcijaństwem ze względów taktycznych, ale i przekazać władzę w ręce młodszego pokolenia, silniej zapew­ ne identyfikującego się intelektualnie i emocjonalnie z nową religią. LITERATURA A l b e r r o S. 1972 Políticas de la Iglesia frente a las manifestaciones idolátricas durante la Colonia, [w:] Religión en Mesoamérica. XII Mesa Redonda, eds. J . Litvak K i n g , N . Castillo Tejero, M é x i c o , s. 485-494. A l v a I x t l i l x ó c h i t l F . de 1975-1977 Biały L. Obras históricas, ed. E . O'Gorman, 2 vols., M é x i c o . 1989 Dzieje inkwizycji hiszpańskiej, Warszawa. B r o d a [de C a s a s ] J . 1971 Las fiestas aztecas de los dioses de la lluvia, „Revista E s p a ñ o l a de A n t r o p o l o g í a 1983 Americana", t. 6, s. 245-329. Ciclos agrícolas en el culto: un problema de la correlación del calendario mexicano, 1991a [w:] Calendars in Mesoamérica and Peru. Native American Computations of Time, eds. A . F . Aveni, G . Brotherston, B A R International Series 174, Oxford, s. 145-165. Cosmovisión y observación de la naturaleza: el ejemplo del culto de los cerros, [w:] 1991b Arqueoastronomía y etnohistoria en Mesoamérica, eds. J . Broda, S. Iwaniszewski, L . M a u p o m é , M é x i c o , s. 461-500. The Sacred Landscape of Aztec Calendar Festivals: Myth, Nature, and Society, [w:] To Change Place: Aztec Ceremonial Landscapes, ed. D . Carrasco, Niwot, Col., s. 74-120. Carreño A.M. 1941 Don fray Juan de Zumárraga, primer obispo y arcobispo de México. Documentos inéditos, publicados con una introducción y notas por..., M é x i c o . Don fray Juan de Zumárraga. Teólogo y editor, humanista e inquisidor inéditos), México. C e r v a n t e s de S a l a z a r F . 1950 (Documentos 1971 Crónica de la Nueva España, edición de M . M a g a l l ó n , estudio preliminar e índices por A . Millares Cario, 2 vols., Madrid ( B A E , 1.154-155). C l e n d i n n e n I. 1982 Disciplining the Indians: Franciscan Ideology and Missionary Century Yucatán, „Past and Present", nr 94, s. 27-48. Violence in Sixteenth- Cline H.F. 1966 1968 The Oztoticpac Lands Map of Texcoco, 1540, „Quarterly Journal of the Library of Congress" (Washington), t. 23 (2), s. 76-115. The Oztoticpac Lands Map of Texcoco, 1540: Further Notes, [w:] Actas y memorias del XXXVII Congreso Internacional de Americanistas, Buenos Aires, t. I I I , s. 119-137. Cuevas M. 1914 Documentos inéditos del siglo XVI para la historia de México, 1946 Historia de la Iglesia en México, M é x i c o , 1.1. México. �138 RYSZARD TOMICKI D u r á n D. 1967 Historia de las Indias de Nueva España e Islas de la Tierra Firme, edición de Á . M a . Garibay K . , 2 vols., M é x i c o . Dyckerhoff U. 1985 Umerziehung in Neu-Spanien, „ M e x i c o n " , vol. V I I (1), s. 10-13. G e r h a r d P. 1972 A Guide to the Historical Geography of New Spain, Cambridge. G i b s o n Ch. 1960 The Aztec Aristocracy in Colonial Mexico, History", t. 2 (1959-1960), s. 169-196. „ C o m p a r a t i v e Studies in Society and 1964 The Aztecs under Spanish Rule. A History of the Indians of the Valley of 1519-1810, Stanford, C a l . Mexico, 1967 Tlaxcala in the Sixteenth Century, Stanford, C a l . (2 wyd.) Greenleaf R.R. 1961 1965 Zumárraga and the Mexican Inquisition, 1536-1543, Washington. The Inquisition and the Indians of New Spain: A Study in Jurisdictional „ T h e Americas", t. 22 (2), s. 138-166. 1969 The Mexican Inquisition of the Sixteenth Century, Albuquerque. G r u z i ń s k i S. 1989 Confusion, Man-Gods in the Mexican Highlands. Indian Power and Colonial Society, trans, from the French by E . Corrigan, Stanford, C a l . 1520-1800, Historia 1963 Historia de la nación mexicana. Reproducción a todo color del Códice de 1576 (Códice Aubin), edición, introducción, notas, índices, versión paleográfica y traduc­ ción directa del náhuatl por el doctor C h . E . Dibble, Madrid. Horcasitas F. 1978 Los descendientes de Nezahualpilli: documentos del cacicazgo de Tetzcoco (1545-1855), „ E s t u d i o s de Historia Novohispana", t. 6, s. 145-185. I c a z a F . A . de 1928 Selección de documentos referentes a México, de extractos sacada de los volúmenes de la de Belmente existentes en el Archivo de Indias por don Colección , jefe de la Comisión Mexicana de Investigaciones y Estudios Históricos y confrontados con las signaturas originales. Años 1922 y 23, „Revista Mexicana de Estudios Históricos", t . 2 (1-4), s. 7-112. I w a n i s z e w s k i S. 1986 1986 1992 La arqueología de alta montaña en México y su estado actual, „Estudios de Cultura N á h u a t l " , t. 18, s. 249-273. De Nahualac al Cerro Ehécatl: una tradición prehispánica más en Petlacala, [w:] Arqueología y etnohistoria del Estado de Guerrero, ed. R . Cervantes Delgado, M é x i c o , s. 497-518. Los cerros que envían las lluvias y delimitación del territorio: la sobrevivencia de una cosmovisión prehispánica en Petlacala, Guerrero, México, [w:] América Latina local y regional, Varsovia: C E S L A , t. 3, s. 183-187. 1994 Archaeology and Archaeoastronomy of Mount Tlaloc, Mexico: „Latin American Antiquity", t. 5 (2), s. 158-176. J i m é n e z R u e d a J. 1946 Herejías y supersticiones en la Nueva España K l o r de A l v a J . J . A Reconsideration, (Los heterodoxos en México), México. 1981 Martín Oceloti: Clandestine Cult Leader, [w:] Struggle and Survival in Colonial America, eds. D a v i d G . Sweet, G a r y B . Nash, Berkeley - L o s Angeles - London, s. 128-141. 1982 Spiritual Conflict and Accommodation in New Spain: Toward a Typology of Aztec Responses to Christianity, [w:] The Inca and Aztec States, 1400-1800: Anthropology and History, eds. G . A . Collier, R . I . Rosaldo, J . D . Wirth, New Y o r k , s. 345-366. �139 MIĘDZY SCYLLĄ POGAŃSTWA A C H A R Y B D Ą CHRZEŚCIJAŃSTWA Kutscher G. 1961 Ein Stammbaum des koniglichen Geschlechtes von Tetzcoco. Postkolumbische Bilddokumente aus Mexiko im Berliner Museum für Vdlkerkunde: I, „Baessler-Archiv", N . F . , t. 9, s. 233-263. Lamb U. 1956 Religious Conflicts in the Conquest of Mexico, „Journal of the History of Ideas", t. 17, s. 526-539. León-Portilla M. 1974 Testimonios nahuas sobre la conquista espiritual, „Estudios de Cultura N á h u a t l " , t. 11, s. 11-36. La conquista espiritual: puntos de vista de los frailes y de los indios, [w:] tenże, 1976 Culturas en peligro, M é x i c o , s. 63-91. Los franciscanos vistos por el hombre náhuatl. Testimonios indígenas „ E s t u d i o s de Cultura N á h u a t l " , 1.17, s. 261-339. 1984 Liss P.K. 1975 Mariel XVI, Mexico under Spain, 1521-1556. Society and the Origins of Nationality, Chicago and London. L ó p e z A u s t i n A. 1961 La constitución Mandamientos 1939 del siglo real de México-Tenochtitlan, México. Mandamientos del Virrey D. Antonio de Mendoza: 1 Die. 1537 a 12 Sep. 1538, 7 Mar. 1550 a 25 Mar. 1550 (introducción de E . O'Gorman), „Boletín del Archivo General de la N a c i ó n " , t. 10 (2), s. 213-311. de I b á f i e z Y . 1979 Martínez 1972 El Tribunal de la Inquisición en México (siglo XVI), M é x i c o (2 wyd.). M a r í n C. Santuarios y peregrinaciones en el México prehispánico, [w:] Religión en Mesoaméri­ ca. XII Mesa Redonda, eds. J . Litvak K i n g , N . Castillo Tejero, Sociedad Mexicana de A n t r o p o l o g í a , M é x i c o , s. 161-178. M e n d i e t a G . de 1945 Historia eclesiástica indiana, ed. J . de D o m a y q u í a , 4 tomy, M é x i c o . M o t o l i n í a T . [de B e n a v e n t e ] 1970 Memoriales e Historia de los indios de la Nueva España, ed. F . de Lejarza, Madrid. 1986 Epistolario (1526-1555), ed. L . G ó m e z C a ñ e d o , M é x i c o . M u ñ o z Camargo D. 1979 1984 Historia de Tlaxcala (Crónica del siglo XVI), anotada por A . Chavero, M é x i c o . Descripción de la ciudad y provincia de Tlaxcala, [w:] Relaciones geográficas del siglo XVI: Tlaxcala, ed. R . A c u ñ a , 1.1, M é x i c o . N u t t a l l Z. 1911 L'éveque Zumárraga et les idoles principales du Grand Temple de Mexico, de la Société des Américanistes de París", n.s., t. 8 (1-2), s. 153-171. „Journal Parsons J.R. 1971 Prehistoric Settlement Patterns in the Texcoco Region, Mexico, A n n Arbor. P o m a r J . B . de 1964 Proceso 1910 1941 Procesos 1912 Relación de Texcoco, 1582, [w:] A . M a . Garibay К., Poesía los señores de la Nueva España, M é x i c o , s. 152-219. náhuatl. I. Romances de Proceso inquisitorial del cacique de Tezcoco, ed. L . González Obregón, M é x i c o (Publica­ ciones de la Comisión Reorganizadora del Archivo General y Público de la N a c i ó n , 1.1). Proceso inquisitorial contra una india curandera, 1538, „Boletín del Archivo General de la N a c i ó n " , t. 12 (2), s. 209-214. Procesos de indios idólatras y hechiceros, ed. L . González Obregón, M é x i c o (Publicacio­ nes de la Comisión Reorganizadora del Archivo General y Público de la N a c i ó n , t. 3). �140 RYSZARD TOMICKI R i c a r d R. 1933 La 'conquete spirituelle' du Mexique. Essai sur 1'apostolat et les méthodes mission- naires des Ordres Mendiants en Nouvelle - Espagne de 1523-24 a 1572, Paris. Sepúlveda 1972 у H..M.T. Ritos y ceremonias paganas en el ciclo agrícola: Mesoamérica. la petición de lluvias, [w:] Religión en XII Mesa Redonda, eds. J . Litvak K i n g , N . Castillo Tejero, Sociedad Mexicana de A n t r o p o l o g í a , M é x i c o , s. 537-541. 1977 Ceremonias de petición de lluvias, „ R e v i s t a Mexicana de Estudios A n t r o p o l ó g i c o s " , t. 23 (3), s. 345-363. Titles 1946 The Titles of Tetzcotzinco (Santa Maria Nativitas), translated and annotated by B . McAfee and R . H . Barlow, „Tlalocan", t. 2 (2), s. 110-127. T o r q u e m a d a J . de 1969 Monarquía indiana, introducción por M . León-Portilla, 3 vols., M é x i c o . T o r r e V i l l a r E . de l a 1973 Fray Pedro de Gante. Maestro y civilizador de América, México. T o w n s e n d R. F. 1991 The Mt. Tlaloc Project, [w:] To Change Place: Aztec Ceremonial Landscapes, ed. D . Carrasco, Niwot, C o l . , s. 26-30. 1995 77ie Aztecs, London (2 wyd.). U c h m a n y E . A. 1980 Cambios religiosos en la conquista de México, „ R e v i s t a Mexicana de Estudios A n t r o p o l ó g i c o s " , t. 26 (1), s. 1-57. RYSZARD TOMICKI B E T W E E N S C Y L L A O F PAGANISM AND CHARIBDIS O F CHRISTIANITY. T H E I N D I A N A R I S T O C R A C Y O F T E T Z C O C O (NEW SPAIN) I N 1539. A M I C R O E T H N O H I S T O R I C A L STUDY Summary T h e article belongs to a broader study and is focused on the analysis of documents of the trial of Inquisition against don Carlos Ometochtli, an Indian aristocrat of Tetzcoco, New Spain (today Mexico), sentenced to death in 1539 for "widespreading of heresy". During the inquiry, the investigating group headed by bishop Juan de Zumárraga forced five local notables representing local authorities and enjoying the reputation of "good Christians", to give evidence and to reveal "the acts of paganism". T h e analysis of their declarations and all the circumstances shows that a considerable group of Indian aristocracy had conformed to Christianity only apparently. They declared their faith in public while their actual attitudes were indifferent both to Christianity and to their native religion. They strived to control the native society, -their subjects- attached rather to pagan cults, and at the same time for the colonial administration and clergy, they wanted to save appearances to be active in fighting against paganism within the area of their rule. T h e investigation and the trial resulted in the immediate reorientation of the "religious policy" of the local elite who not only tried to manifest more strongly their commitment to Christianity but also replaced in 1545 the former tlatoani (ruler) by a younger one, educated by the Franciscans, a man with a stronger intellectual and emotional identification with the new faith. T h e case studied by the author of the article throws a new light on the process of Christianization of the Aztecs in Mexico and especially the conversion of the native aristocracy. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/59021f057f23e34dae1f056742314f85.pdf 5b641fc0c0c11e38e430085d94a8029f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6237 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5816 Title A name given to the resource Między światami - Michał Kokot / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005, t.59 z.4, s.128-129 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czachowski, Hubert Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text HUBERT CZACHOWSKI B ardzo rzadko zdarzają się artyści, którzy prze­ chodzą taką drogę jak Michał Kokot. Już ilość profesji, które uprawiał, wzbudza zaciekawienie. Był Kokot (urodzony w 1944) fotografem-artystą w awangardowej grupie, filmowcem, ale i prasowym reporterem-dokumentalistą, malarzem i poetą, na­ uczycielem plastyki w szkole, działaczem ruchu regio­ nalnego, historykiem a ostatnio muzykiem - klarneci­ stą i saksofonistą w ludowej kapeli. Wszystko działo się w jego życiu jakby na opak. Zaczęła się ta droga w latach 60. na studiach historycznych na UMK w Toruniu. Wtedy Toruń stał się jednym z najważ­ niejszych miast, gdzie powoli dokonywały się zmiany w polskiej sztuce. Nie bez wpływu na to był charakter miasta, jego atmosfera, a przede wszystkim fakt obec­ ności na uniwersytecie wydziału sztuk pięknych z całą plejadą doskonałych artystów jeszcze z czasów przed­ wojennych z Wilna i z Lwowa. Kokot na początku lat 60. mimo że nie studiuje sztuk pięknych, znajduje się w centrum powstających w środowisku studenckich artystycznych grup, ze słynną grupą Zero-61 na czele. Zakłada swoją grupę Formy i działa w studenckim Klubie Filmowym „Pętla”. W 2. połowie lat 60. dołą­ cza do „zerowców”, której filarami były postaci na trwałe zapisane w historii polskiej fotografii: Czesław Kuchta, Jerzy Wardak, Józef Robakowski, Andrzej Różycki, Antoni Mikołajczyk, Wojciech Bruszewski. Grupa Zero - co wyraźniej jeszcze widać z perspekty­ wy czasu - była fenomenem artystycznym lat 60., wy­ przedzając swoją epokę, odnawiając język nie tylko fo­ tografii, ale ówczesnej sztuki w szerszym znaczeniu. Do dzisiaj wiele z propozycji członków grupy (bo trzeba zaznaczyć, że każdy z artystów operował własnym języ­ kiem) odznacza się świeżością pomysłu i nowatorskim spojrzeniem. Do tego trzeba dodać także równoległe eksperymenty filmowe w Pętli, gdzie zaczynali tacy późniejsi wybitni twórcy filmu artystycznego, jak Le­ wandowski, Sławikowski, Kuziemski oraz Robakow­ ski, Mikołajczyk i Różycki (ci ostatni w latach 70. związani ze słynnym Warsztatem Formy Filmowej). Wszystko to musiało określać spojrzenie Kokota na sztukę. Jako członek Pętli zdobywa nagrodę na Ogól­ nopolskim Festiwalu Filmów Amatorskich, bo w tym czasie wszelkie tego rodzaju działania „studenckie”, także te fotograficzne, były odgórnie kwalifikowane w taki sposób. W 1969 roku zostaje Kokot fotoreporterem toruń­ skich „Nowości”, zajmując miejsce zwolnione przez Andrzeja Różyckiego. Po kilku latach przechodzi do „Gazety Pomorskiej” , by dość szybko - pomimo sukce­ sów - zrezygnować z kariery dziennikarskiej. Ciągle rozwija swoje działania artystyczne i w 1975 roku zo­ staje przyjęty do Związku Polskich Artystów Fotogra­ fików. Oprócz fotografii zaczyna malować, a bardzo często łączy obie techniki, dorzucając do swoich kom­ pozycji jeszcze fragmenty przedmiotów. W katalogu Między światami - Michał Kokot okręgowej wystawy fotografików w 1989 roku jeden z najwybitniejszych polskich krytyków fotografii Jerzy Busza pisał: „Michał Kokot to artysta o niebywałej osobowości, wrażliwości, kulturze. Jest fotografem i malarzem, obydwoma tymi technikami posługuje się imaginacyjnie, tworząc metaforyczne obrazy o suge­ stywnej, lecz czytelnej symbolice, odnoszącej się do człowieczego losu. Jest artystą na wskroś polskim, w każdym bądź razie, swoje collage buduje z elementa­ mi symbolizującymi rodzime mitologie, wiejskie czy narodowe, odwołując się do uniwersum czasu, do hi­ storii, zawsze odczuwanej jednostkowo, jako potężna siła determinująca ludzkie poczynania. Michał Kokot - wizjoner, po prostu jest poetą bólu życia". Pod koniec lat 70. Kokot zaczyna coraz więcej cza­ su spędzać w nadwiślańskiej wiosce Osiek, a z czasem osiedla się tam praktycznie na stałe. Właśnie życie w Osieku nad Wisłą staje się dla Kokota dalszym miej­ scem artystycznej działalności, od 1979 prowadzi Osiecką Izbę Regionalną, Stowarzyszenie Kultury Lu­ dowej i Wiejską Galerię Sztuki „Okiennica”. W la­ tach 80. artysta brał także udział w wystawach sztuki niezależnej w kościołach i prywatnych galeriach, m.in. w Galerii Spotkań u ojców jezuitów w wystawie zaty­ tułowanej Obecność, uczestniczył także w wystawie poświęconej ks. Jerzemu Popiełuszce. Jest bardzo aktywnym animatorem lokalnej kultu­ ry, inicjatorem wielu działań artystycznych, nie tylko własnych, ale wciąga do nich wielu samorodnych twórców ludowych, tworzących w Osieku i okolicy. Z jego inicjatywy wydawane są tomiki poetyckie, w tym jego własny, opublikowany w 1987 roku tomik Osiecka studnia. W jego tekstach jeszcze bardziej wi­ dać zafascynowanie naturą, krajobrazem, życiem pro­ stych ludzi. Wyraźne wydają się nawiązania do prosto­ ty i poetyki tekstów poetów ludowych. Nie dziwi to, bo także w plastyce, a nawet i fotografii pojawiają się odwołania do symboliki ludowej, czy też do tematów kojarzących się z ludową kulturą. Widać te fascynacje także w jego domu w Osieku, będącym jedyną w swo­ im rodzaju galerią, gdzie w piwnicy znajduje się osob­ na sala wystawowa, przed domem ekspozycja narzędzi 123 �Hubert Czachowski • MIĘDZY ŚWIATAMI - MICHAŁ KOKOT rolniczych, ale nawet proste sprzęty domowe zyskują nowe znaczenia poprzez ich nowe nazwanie. Można zaobserwować u Kokota z czasem nasilające się ten­ dencje do upraszczania języka sztuki, zanik metafor aż do granicy oczywistości. Od 1987 roku pracuje jako nauczyciel plastyki w Szkole Podstawowej w Osieku i ta praca staje się je­ go nowym, wielkim wyzwaniem. Ciągle jest aktywny jako działacz lokalnego środowiska, będąc członkiem Zarządu Stowarzyszenia Gmin Ziemi Dobrzyńskiej. W latach 90. zaczyna występować w ludowej kapeli, namawia starych muzyków do wspólnego grania, sam gra na klarnecie (oraz na saksofonie) i śpiewa, często własne teksty, do starej ludowej muzyki. Zarówno działalność Michała Kokota, jak i jego twórczość jest wieloaspektowa. Jego droga artystyczna prowadzi jak gdyby na odwrót - od awangardy do sztuki ludowej, naiwnej, prostej. Jest to jeden z nielicznych artystów łączących tak konsekwentnie i zdecydowanie te dwa światy. Nie jest to tylko zwykła inspiracja ludowymi wątkami, ale podobny sposób odczuwania i przeżywa­ nia świata. 124 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/01ad3c3fbada157c151b6250a799457f.pdf 655b54ef08710e93b5e9f7bf3d707065 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1971 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Subject The topic of the resource Wielkopolska folklor ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1830 Title A name given to the resource Między Wartą a Notecią / LUD 1989-90 t.73 Description An account of the resource LUD 1989-90 t.73, s.181-192 Creator An entity primarily responsible for making the resource Łysiak, Wojciech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 73, 1989 WOJCIECH ŁYSIAK Instytut Historii DAM Poznań MIĘDZY WARTĄ A NOTECIĄ - EFElVIERYCZNOŚĆ FOLKLORU Każda rzeczywistość z racji swojego istnienia przynosi wydarzenia, które w mniejszym czy większym stopniu docierają do świadomości jednostki, stosownie do jej możliwości percepcyjnych. To właśnie na gruncie owych wydarzeń i z potrzeby chwili rodzą się treści folklorystyczne. Tak było w przeszłości, tak jest i dzisiaj. Z racji szybszego obiegu informacji tradycyjna kultura o charakterze ludowym zatraciła swój pierwotny kształt odżywając wybranymi formami w postaci folkloryzmu. Folklor, jak żaden inny integralny składnik tej kultury ulega przemianom w tempie tak zawrotnym, że niekiedy trudno w porę zreflektować się, że jakieś zjawisko zatraciło już swą obowiązującą moc. Mówiąc o efemeryczności folkloru mam tu na myśli oczywiście jego warstwę repertuarową l, bowiem sam folklor w całej swej masie jest organizmem niezwykle żywym, reagującym na wszystko to, co w otoczeniu człowieka ważne i niepokojące. Ową ulotność w przekroju gatunkowym spróbuję zilustrować materiałem, z jakim w ostatnich latach zetknąłem się w osadach rozsianych w Puszczy Noteckiej. Już w XIX wieku na oczach zbieraczy i miłośników "rzeczy ludowych" ubożały całe pokłady folkloru. Wysuwano stąd wniosek, że folklor jako zjawisko kulturowe ulega procesowi degradacji, co w końcu doprowadzić musi do jego naturalnej śmierci. Wniosek ten był jednak błędny, bowiem ówcześni badacze-kolekcjonerzy wyznający ortodoksyjną orientację odgrzebywania starożytności ludowych nie dostrzegali przemienności folkloru. Mimo to jednak uważali, iż celem polskiego ludoznawstwa "jest poznanie narodu polskiego we wszystkich jego warstwach społecznych, we wszystkich prowincjach, powiatach, miasteczkach, wsiach i przysiółkach" 2. Teza o niechybnym zgonie folkloru tak się Na zjawisko takie zwróciła uwagę Dorota Simonides, O procesie zmian w folksłownym, (w:) Tradycja i przemiana. Studia nad dziejami i współczesnq kulturą ludową, Poznań 1978, s. 267-274; taż, Zmiany w gatunkach współczesnych I lorze opowiadań ludowych, z ogólnopolskiej I (w:) naukowej Literatura sesji "Wisła" t. 1. 1887, s. 4. ludowa, folklorystycznej literatura 16-18.II.1973, chłopska. Lublin Materiały 1977, s. 81-89. �182 z czasem upowszechniła, że do dnia dzisiejszego pokutuje w opiniach nie tylko badaczy 3. Wobec wszelakich teorii, koncepcji i sugestii badawczych skupionych wokół folkloru dzielących go generalnie na naturalny i sztuczny, nie sposób pogodzić się z pomijaniem jego współczesnych przejawó·w. A przecież już w roku 1924 Mark Azadowskij określił folklor jako komentarz bieżącego życia 4, a wkrótce po nim Jurij Sokołow uznał go za żywy głos teraźniejszości 5. Dlatego też, a czego będę się starał tu dowieść, kategorycznie odrzucam generalne przeświadczenie, iż w dobie obecnej cywilizacji zdominowanej przez tzw. kulturę masową, nie ma miejsca na folklor, czyli spontaniczne uczestnictwo w kulturze. Bieżące spostrzeżenia natomiast pozwalają identyfikować się z tezą Dionizjusza Czubali, że "kultura masowa, tak jak religia i szkoła, dostarcza materiału dla przet\varzania go w spontanicznym i naturalnym obiegu. Tylko tym a nie żadnym innym (... ) sposobem przenika kultura masowa do folkloru. Owo przenikanie ani nie hamuje rozwoju folkloru, ani nie grozi jego istnieniu, ani nie obniża jego wartości" 6. Codziennie, spontanicznie rodzą się nowe zjawiska folklorystyczne, nowe repertuary, nowe fakty kulturowe, które właśnie z racji swej "nowości" i "inności" przez wielu badaczy nie są zauważane lub po prostu ignorowane. Obok nich, tj. treści i wartości zupełnie nowych, powstają też "nowe" aczkolwiek oparte na strukturze gatunków i przekonań, które wypadły już z żywego obiegu. Od nich rozpocznf;. Zdać by się mogło, że we współczesnym świecie, świecie zmaterializowanej i ztechnokratyzowanej rzeczywistości, nie może być mIeJsca na przekonania o charakterze wierzeniowym. Nic bardziej mylnego. Oto bowiem uważna obserwacja życia codziennego potwierdza istnienie olbrzymiej ilości różnorakich tematycznie \vierzeń. Komuż nie znana jest wiara w pechową trzynastkę, ferelny piątek. Powszechna jest wiara w siły magiczne przejawiająca się lękiem przed czarnym kotem lub zającem przebiegającym drogę. Częstokroć można się spotkać z fantastyczną ufnością w magię kamieni szlachetnych, mo\vę kwiató-,v, kolorów itp. Niekiedy wierzenia stanowią wyraz doznań paranormalnych i ma8 Sugestię taką przedstawił niedawno Dionizjusz Czubala, Opowieści z życia. Z badań nad folklorem współczesnym, Katowice 1985, gdzie obala powszech'1C przekonanie o martwocie folkloru ilustrując swe przemyślenia bogatym materiałem współczesnego żywego folkloru. ·1 M. Azadowskij, Besedy sobiratelja. O sobiranii i zapisyvanii pamjatnikow 1Lstnogo tworczestwa, Irkutsk 1924, s. 35. 5 J. Sokołow, Czto takoe folklor, Moskwa 1935. 6 D. Czubala, op. cit., s. 15-16. �183 nifestują się w podaniach wierzeniowych. Przytoczę tu kilka przykładów takich przekazów zawsze utrzymanych w konwencji relacji z przeżycia. Oto jeden z mieszkańców Błot w samym centrum Puszczy Noteckiej opowiadał: "W tym pokoju, w którym teraz śpię, w środku nocy, ogarnia człowieka taki pół sen, pół jawa, taki niepokój, nie potrafię tego dokładnie nazwać. Kiedyś zobaczyłem szarozieloną twarz kobiety, starej kobiety, która usiłowała przeniknąć przez okno do pokoju. Zielona, dlatego że wydawało się, że jest oświetlona zielonym światłem. W kOl1cU ta twarz przeniknęła i odniosłem wrażenie, że chce mi wyrządzić krzywdę, że jestem w niebezpieczeństwie i wtedy się odwróciłem do ściany, żeby nie patrzeć na to. Po jakimś czasie się uspokoiłem, potem twarz zniknęła, już jej nie było. Kilka miesięcy później, może nawet z pół roku później, w tym samym pokoju spali również moi znajomi: Piotr, Maciej i Ania. Nagle w nocy obudził nas krzyk Ani i strach, "laska" histeryzowała. Okazało się, że też zauważyła zieloną twarz pochyloną nad Piotrem, który spał na górnym łóżku. Mimo, że studiowała medycynę i niejedno widziała, bardzo się wystraszyła". Odnotować należy, iż we wszystkich przytoczonych tu przekazach podań wierzeniowych (wszystkie zapisane latem 1987) nie ma miejsca na wyszydzanie tego co się opowiada. Tu się po prostu wie, że otok świata realnego, postrzeganego zmysłami, jest jeszcze jeden świat, ten drugi, subiektywnie realny. To właśnie on w przekonaniu wielu ludzi decyduje o ich losie, to on wbrew ludzkiej woli kreuje życie człowieka. Swiadczy a tym mi(~dzy innymi konstrukcja tych przekazów. Wszystkie opowiadane były jako osobiste doświadczenie, bądź doświadczenie kogoś bliskiego. Nigdy zaś nie jest to utwór literacki zorientowany na artystyczne przetworzenie obrazu świata, jak ma to miejsce np. w bajce. - "W zeszłym roku moją ciocię w Pęckawie zabił piorun. Jak ją pochowano, to następnego dnia wszystkie wieńce na jej grobie były spalone. Mówiono, że ten prcld co w niej był spalił wszystko". W przekazie tym, który powstał na gruncie konkretnego wydarzenia mamy do czynienia z wyrazem magicznego, mitycznego myślenia odrzucającego jakąkolwiek realistyczną, rozumową próbę wyjaśnienia zaistniałego faktu. Dzieje się tak zresztą w znakomitej większości wypadków: - "Dawniej, jak żyła jeszcze pani Leciejewska, to ona opowiadała, że jak szła wieczorem z Chorzępowa do Zatomia, to jej przez drogę przebiegł czarny koń ziejący ogniem. To zdarzyło się wielu innym ludziom". - "Jak umarła moja babcia, to do mojej siostry często przychodziła. Siadała na jej łóżku, gładziła jej włosy. Siostra się jej nie bała". - "W Gogolicach rozebrano kiedyś cztery drewniane domy i zostały po nich tylko klepiska i kilka fundamentów. Teraz jeszcze widać tam nocą �184 pojawiające się światła, które tam tańczą, a czasem słychać koński tętent". - "Dawniej byłam telefonistką w Wieleniu. Naczelnik poczty często mówił, że tu straszy. Ja nie wierzyłam. Raz jednak zostałam na całą noc na poczcie. Słyszałam chodzenie, przesuwanie mebli, otwieranie i zamykanie drzwiczek od pieca. Rano wszystko było w porządku". Tego rodzaju podań i memoratów wierzeniowych przytoczyć można by znacznie więcej. Wszystkie one tkwią w sferze tradycyjnego myślenia o zjawiskach "z nie tego świata". Jednakże na stare wartości wierzeniowe o charakterze półdemonicznym, demonicznym lub niedemonicznym nakładają się nowe, a struktura pozostaje niezmieniona. Przykładem takich tematów jest opowiadanie o "jadzie trupim", które we wsiach Puszczy Notecldej pojawiło się prawdopodobnie w styczniu 1987, by szczyt rozwoju i popularności osiągnąć latem tegoż roku. Przekazy te oparte są na stosunkowo prostym schemacie, który w jednej z sfabularyzowanych wersji przedstawia się następująco: - "Jedna pani miała wziąć ślub. Ona rano ubierała suknię ślubną i gdy zapinano jej zamek na plecach, została skaleczona. Zaraz po tym umarła. Okazało się, że pan młody nie miał pieniędzy na kupienie nowej sukni ślubnej i dlatego poszedł nocą na cmentarz i zdjął suknię ślubną ze zmarłej dziewczyny. Suknia była zakażona jadem trupim i dlatego tak się stało". Nie na tym jednak koniec. "Jad trupi" zaznaczył swoją obecność nie tylko w folklorze, ale wpłynął również na psychikę ludzi stymulując zbiorową histerię. Otóż w lipcu 1987 roku w wielu wsiach położonych we wschodnich partiach Puszczy Noteckiej pojawiła się pogłoska, że jezioro w Lubaszu zostało skażone "jadem trupim", który spłynął doń z pobliskiego cmentarza. Lokalna społeczność kategorycznie zabraniała komukolwiek się tam kąpać uznając, że "jakby się kto w tym jeziorze wykąpał to by umarł". Opowiadano mi także, że tutejsi rolnicy przestali w jeziorze poić bydło. Niezależnie od zaistniałej w Lubaszu sytuacji spotkałem się tez z przekonaniem, że "nie wolno zmarłego całować w usta, bo on jest już zakażony jadem trupim i można od tego umrzeć". Nowym tematem wierzeniowym, który w przekonaniach tutejszej społeczności pojawił się w ostatnich latach jest tzw. "trójkąt śmierci". Jednocześnie zaistniał w repertuarach współczesnych narratorów tworząc mozaikę niezliczonych realizacji. Jedna z moich stałych informatorek powiedziała: "Przed śmiercią każdemu człowiekowi pod nosem do brody tworzy się trójkąt śmierci, taki siny plac. Tak siG stało mojemu wujkowi na trzy dni przed śmiercią. Wtedy już wszyscy wiedzieliśmy, że umrze". �185 Zrozumiałym jest, że w procesie zmian obok znanych już ze źródeł zastanych tematów wierzeniowych, pojawiają się opowiadania, w których narratorzy dokonują daleko idących przewartościowań genologicznych, ukazując tradycyjną formę opowiadania w nowym kontekście semantycznym. Ilustracją takich przeobrażeń niech będzie dość powszechna opowieść a wydarzeniu, jakie prawdopodobnie miało miejsce w Białej: - "Jedna taka, to panie miała iść przez cmentarz, nocą, a pan wie, że to straszy tam a północy. Chciała iść, ale się boi, no bo kto by się nie bał. Akurat, widzi pan, to szedł tam jakiś mężczyzna i ona go zapytała czy on też pójdzie tą drogą. Panie, oni to tu tędy szli. On mówi, że tam idzie i ona zapytała czy może pójść z nim, bo się tak bardzo boi. On mówi, że może i poszli. Panie, poszli razem, a strach tak wielki, bo północ. Jak już tak szli i szli, to ona się go pyta: »A wy się tak nic tero nie boicie?« »Łe, jak żyłem, to też się bałem!«. Przykład ten dowodzi w jakim stopniu dawne konstrukcje z powodzeniem przy odpowiednim spointowaniu mogą stanowić materiał \vyjściowy dla nowego opowiadania, służącego zupełnie inym celom. Nadmienić wypada, że dzisiaj już nie opowiada się tego przekazu. Zupełnie nową wartością zaistniałą w repertuarach, przede wszystkim dzieci i młodzieży, są makabryczne opowiadania osnute wokół AIDS. Latem 1987 roku z podsłuchu zanotowałem: - "Jedna dziewczynka miała ojca marynarza. On wszędzie pływał, a ta dziewczynka była chora na białaczkę. Ten ojciec przyjechał do Polski, ale coś mu nie poszło i musiał sprzedać swoją krew, a potem to już zawsze handlował swoją krwią. Potem się dopiero okazało, że jest chory na AIDS. Kiedyś jak już z tą dziewczynką było bardzo źle, to przetaczali jej krew ojca i tak ojciec zabił własne dziecko". Przekazy te w części zorientowane na wywołanie sensacji, w części oparte o schemat podania wierzeniowego, wyrażają zaskakującą, zdać by się mogło, dążność do opanowania przez folklor najintymniejszych stron życia codziennego. Okazuje się zatem, że dla folkloru nie ma tematów tabu, cenzurował się zawsze sam. Wobec wszystkiego tego a czym wyżej, można uznać, iż tradycyjna proza ludowa, ta jaką znamy z klasycznych dzieł folklorystyki polskiej, jest już niemalże przeszłością. Lukę powstałą w ten sposób wypełniały zawsze nowe treści wpisane niejako w stelaż form zamarłych. Wielką rolę w ich kreowaniu pełnią środki masowego przekazu. Między innymi dlatego z górą dwadzieścia lat temu zaczęto mówić o "folklorze człowieka zindustrializowanego" 7. 7 1967. M. Me Luhan, The mechanical bride: FolklOT of industrial man, Londyn �186 Obok tych treści, które niejako tkwią w stereotypach myślowych badaczy, pojawiają się stale nowe przekazy o charakterze humorystycznym. Humor ludowy to niezwykle obszerny rozdział folkloru, najżywieJ reagujący na codzienność. W kuluarowych opiniach folklorystów panuje zgodne przekonanie, że współcześnie anegdota, kawał czy facecja prawie zupełnie zdystansowały pozostałe gatunki folkloru. Niestety do ~zisiaj nie rozstrzygnięto kvvestii genologicznych humoru ludowego, co oczywiście w przypadku tego omówienia nie jest kwestią najistotniejszą. Właśnie w anegdocie znajdował wyraz mi~dzy innymi każdy widoczny przejaw urzędniczej głupoty, indolencji czy niekompetencji. Niekiedy jeszcze przywołuje się dowcipy o kuratorze asystującym przy pienvszej powojennej maturze międzychodzkiego Gimnazjum - "Wówczas padło pytanie z ust owego pana: »gdzie w hymnie Polski jest mowa o przemyśle włókienniczym?". Wszyscy kolejni maturzyści oblewali egzamin. W końcu jeden z egzaminowanych zapytał o co chodzi i otrzymał następującą odpowiedź: »Przędziem Wisłę, przędzie m Wartę, będziem Polakami,,". Charakterystyczną cechą anegdoty jest fakt ogniskowania się .jej wokół konkretnej osoby. Taką (folklorystyczną) popularnością cieszyli się zawsze funkcjonariusze administracji państwowej wszystkich szczebli, etatowi pracownicy organizacji politycznych. Jeszcze dzisiaj przywołuje się kuriozalne przykłady inteligencji takich postaci. Anonimowy informator powiada: - "W roku 1946 w Międzychodzie ówczesny sekretarz PPR otrzymał z województwa pismo z prośbą o charakterystykę miejscowej fauny i flory. Na pismo odpowiedział: »Flora to jeszcze jedna żyje w Lowyniu, a fauny to w powiecie nie ma żadnej,,". Pomysły humorystyczne podsuwa samo życie. Nie trzeba odwoływać się do zbyt odległej przyszłości, by przedstawić z jednej strony żywotność folkloru, z drugiej zaś jego efemeryczność. Wystarczy wszak wydarzenie, które swoim rozmachem, skalą problemu lub po prostu konstrukcją budzi zdumienie, niepokój, refleksję, a już "dzieje się" lawina kawałów, dowcipów reagujących na owe fakty. Mam tu na myśli np. wybory, referendum, etapy reformy gospodarczej itp. Wystarczy wezwać społeczeństwo do zbiórki śpiworów i kocy dla bezdomnych Nowego Jorku, a już następnego dnia, nawet tu, między Wartą a Notecią, pojawią się dowcipy wymierzone w ów absurd, bowiem folklor to także papierek lakmusowy nastrojów i opinii społecznych. A zatem "wydarzenie" i to wydarzenie niepośledniej miary jest najefektowniej kreującym folklor słowny czynnikiem zewnętrznym. Przed III Pielgrzymką papieża do Polski pojawiły się takie oto np. jego przejawy. Z nazwy papierosów "Popularne" odczytano: "Papież odwiedzi �187 Polskę, uzdrowi lud, a ruskich nawiedzi eids" 8. Rzecz w tym wypadku oparta jest na tym samym schemacie, co ten, kiedy z nazwy papierosów "Sport" odczytano: "Stalin prosi o resztę tłuszczu". Wydarzeniem takim jest także popularny film telewizyjny. Tu spontaniczna twórczość ludowa zadziwia pomysłowością. Kiedy kilka laŁ temu Telewizja Polska emitowała film pt. "Nie\volnica 1saura", w filmowym ojcu tohaterki serialu tutejsza społeczność doszukała się cech "chojańskich". Przypadek to szczególny, kiedy na treści tkwiące w pamięci ludu nakładają się inne, z jednej strony wywołujące nowe wartości, z drugiej samorodnie reanimujące dawne. Żywot takich opowiadań nie był nigdy dłuższy niż sam serial. Tak było w przypadku filmów: "Shogun", "Jak zdobywano dziki zachód" czy też popularnej kreskówki o "Smurfach". Nie ma takiego obszaru rzeczywistości, który nie byłby terenem penetracji folkloru. Po wyborach "Miss Polonia" w roku 1988 rocotnik leśny opowiedział o rzekomej rozmowie finalistek turnieju: "To, że masz dwie piersi, to widzimy, ale pokaż zęby, może też masz dwa!". Podobne przykłady można by wymieniać bez końca. Między Wartą a Notecią anegdota jest gatunkiem znanym i popularnym od bardzo dawna. Już Oskar Kolberg przytaczał w swoim dziele kilka o mieszkańcach Chojna 9. Anegdoty o "poprzecznych Chojnach" są czymś szczególnym w folklorze omawianego terenu. Nie wykazują żadnych cech regresu, a wręcz przeciwnie ,ciągle uzupełniane są nowymi tematami. Szczególne miejsce na omawianym terenie zajmuje folklor robotników leśnych, im tylko właściwy, przez nich tylko zrozumiały. Jeden z przedstawicieli tej grupy zawodowej opowiadał: - "Ja roz ide przez las, piłe mom, a tu pacze, leci caa watacha dzików. To jo za drzewo żeby mnie nie zauważyły. Odpalam te piłe i pierwszemu co koło mnie przeleciał obcinom głowe. Inne uciekły". Taki tekst mógł siG <:rodzić tylko w środowisku robotników leśnych i tylko tu mógł z powodzeniem funkcjonować. Podobnie jest z opowiadaniami o "zielonych" myśliwych, którzy po raz pierwszy przyjeżdżają na polowania. O jednym takim opowiadano, że gdy kiedyś przyjechał do lasu, całą nos przechodził nie strzeliwszy żadnej sztuki. Rano zdenerwowany powiedział, że po tym lesie biegają tylko same psy, bo słyszał jedynie szczekanie. Tutaj, podobnie jak w przypadku innych tekstów, jego istnienie możliwe jest tylko w właściwym sobie środowisku, bowiem 8 Wszystkie pielgrzymki Papieża do Polski odbiły się tak w folklorze, że, jak się wydaje, zasługują na osobne omówienie. 9 DWOK, t. 9, s. 55. szerokim echem �188 nigdzie indziej nie zostanie zrozumiany, a wśród robotników leśnych zawsze wyzwala salwy śmiechu. Folklor robotników leśnych Puszczy Noteckiej to ważny rozdział kultury duchowej mieszkańców Zachodniej Wielkopolski, zasługujący na osobne studia i szerokie omówienie. Ongiś kilka miesięcy spędziłem wśród tej grupy zawodowej, poznając fascynujące przejawy kultury "ludzi lasu". Zaistniałem wówczas w zupełnie naturalnych warunkach sytuacji folklorotwórczej. Mogła nią być np. przerwa śniadaniowa, czy też ucieczka w ostęp, by tam w ciszy "obciągnąć butelkę dykty". W sytuacjach takich rodziły się opowiadania przeróżnego autoramentu. Mówiono o duchach leśnych, miejscach tabu, czasach okupacji, o "życiu" Radusza i szeregu innych spraw, których przelotność jest równa czasowi, jaki je warunkuje. W wielu osadach rozsianych po Puszczy Noteckiej folklorystyczna realizacja najczęściej jednak skupia się wokół "ogniska domowego". Małe możliwości komunikowania się między domostwami sprawiają, iż w wielu sytuacjach rodzina jest jedynym nosicielem repertuaru folklorystycznego. Zwraca uwagę, że repertuar kreowany też jest przez porę roku. Inne treści dominują podczas długich zimowych wieczorów, inne wiosną. Co innego opowiada się w sezonie polowań, co innego podczas najazdu grzybiarzy. Komizm słowny i sytuacyjny wyrażony w opowiadaniach o sobotnio-niedzielnych zbieraczach grzybów równać można jedynie z humorem górników śląskich. Wszystko to bowiem nacechowane jest swoistą terminologią, właściwą gwarą oraz przekonaniem, że "kto w lesie drogi prostuje, ten w lesie nocuje". Gatunkiem folkloru, który na gruncie zaistniałej rzeczywistości jest szczególnie mocno reprezentowany, a cechuje się największą ulotnością jest plotka. Ta w przeciwieństwie do absolutnie fałszywej pogłoski może, lecz nie musi być oparta na faktach. Charakteryzuje się jednak niezwykle stabilną strukturą. Posiłkowana nowymi realiami odżywa i bez przeszkód krąży jakiś czas w ustnym obiegu, by po kilku, kilkunastu dniach umrzeć śmiercią zapomnienia. Szczególne tylko sytuacje pozwalają żyć plotce nieco dłużej. W lipcu 1987 roku w jednej z wsi w Puszczy Noteckiej położonej między Sierakowem a Międzychodem zmarła kobieta. Ponieważ była to postać szczególnie barwna, a okoliczności jej śmierci tajemnicze, już następnego dnia w okolicy mówiono, że umarła ponieważ: a. "stary zaciukał ją toporkiem", b. "stary rzucił w nią zupą w puszce, półtora kilograma, a potem walił ją po głowie tłuczkiem do mięsa", c. "zapaliła się wewnętrznie, bo wypiła duszkiem butelkę denaturatu". d. "połknęła odbezpieczony granat". �189 Mimo, iż w sytuacjach nawet tak makabrycznych ustna twórczość nie pozbawiona jest humoru, który niejako winien stymulować czy też reanimować żywot takich plotek, to już w październiku 1987 roku niewiele o tym wydarzeniu mówiono, zaś w styczniu 1988 roku fakt folklorystyczny przestał istnieć. Plotki tego rodzaju w obiegu ustnym funkcjonować mogą dłuższy czas oczywiście tylko w przypadku niewielkiej konkurencji innych plotek. Ich żywot jest znacznie krótszy w okresie niepokojów społecznych, kiedy pełnią funkcję pierwszego, nie zawsze prawdziwego źródła informacji wywołującego sensację. W kulturze ludowej plotka i pogłoska pełnią funkcję informacyjną, zaś jako "faktoidy" mogą stymulować emocje i zaburzenia społeczne 10. Plotki orientowane na wywołanie niepokoju społecznego są w naszej rzeczywistości zjawiskiem powszechnym. Z dzieciństwa przypominam sobie rozpowszechniane niepokojące wieści o mającej wybuchnąć wojnie światowej, o nadchodzących klQskach głodu, o niechybnym końcu świata. Informacje takie, co dziwne, aczkolwiek charakterystyczne, łatwiej znajdowały posłuch w środowiskach małomiasteczkowych niż wiejskich. O przemijaniu treści w folklorze niech świadczy jeszcze jeden fakt folklorystyczny, jaki tuż przed koMem okupacji hitlerowskiej pojawił się w niektórych wsiach Puszczy Noteckiej w pobliżu Sierakowa. Wówczas leśnictwem Jeziorno administrował Sylwester Kośmider, człowiek niezwykły, bo jak wszyscy ludzie zżyci z lasem rozumiał go na wskroś i pięknie o nim opowiadał. W tym czasie w południowej części lasu pojawił się dziwny jeleń. Dawno już nie był przodownikiem stada, a w olbrzymie poroże tuż przy samej nasadzie wplątany miał łańcuch. Wyglądał jakby mu ze łba wyrastał, zwyczajny łańcuch, taki od krów. Kiedy biegał dzwonił nim, a ludzie opowiadali cuda, że diabeł w nim siedzi, zaczarowany król lasu, jak się komuś pokaże to już po nim. To drwale początkowo roznieśli wieść, że czart po lesie biega i straszy. Ludzie nie wierzyli. Dopiero gdy kiedyś podszedł do wsi, zobaczyli go, posłyszeli dzwonienie, zaraz zaczęto mówić, że to polski jeleń, zerwał niemieckie kajdany, znaczy koniec okupacji bliski. Dowiedział się o tym sierakowski Kreisamtleiter, stary jeleniarz, który postanowił ustrzelić sztukę zadając kres patriotycznym gadkom. Podobno kilka dni i nocy leśniczy Kośmider prowadził Niemca po tych rozległych lasach nie wystawiwszy zwierzęcia na cel. Przypłacił to ciężkim pobiciem, ale wieść o "polskim jeleniu", zwiastunie polskości i leśniczym Kośmidrze jeszcze kilka lat funkcjonowała we wspomnieniach. Później zniknęła. Dziś już nikt jej nie pamięta. 10 R. L. Rosnow, O pogtosce, "Literatura Ludowa" R. 20: 1976, nr 2, s. 33-43. �190 Z pamięci mieszkańców tutejszych wsi zniknęły wieści o wielu niezwykłych wydarzeniach ubranych w ramy folkloru słownego. Któż dziś bowiem pamięta o przemarszu przez lasy Puszczy Noteckiej wojsk szwedzkich i pozostawionej przez nie w pobliżu Chojna olbrzymiej kasie wojennej. Któż pamięta o wojskach francuskich, które zatrzymały się tu w czasie odwrotu z Rosji, a stąd przecież "Francuskie Góry" koło Sierakowa. Któż mógłby opowiedzieć dzisiaj jeszcze o tajemniczym pustelniku z Mnisiej Góry, o duchach pokutujących na Rzecińskich Górach, o dzikim polowaniu pod Sierakowem lub Obrzyckiem, o osadzeniu pierwszych kolonistów w Raduszu, o zapadłych wsiach i kościołach, o "jeziorze dzwonów" i szeregu innych. Mało kto potrafi jeszcze opowiedzieć o komicznej sytuacji w Rosku podczas powstania wielkopolskiego, która spowodowała opuszczenie wsi przez Niemców. Te "historie" pozostały jedynie w zapisach. Obok folkloru słownego bezpowrotnie zniknęły całe obszary folkloru rodzinnego, obrzędowego. Jeszcze w 1939 roku w malowniczo położonym Gulczu odbywały się interesujące zwyczaje żniwne, jakich nie spotykano w innych regionach Wielkopolski. Dzisiaj nie pamięta się już o przybranych kolorowymi wstążkami żeńcach. Przemianom uległo domowe świętowanie Bożego Narodzenia, inaczej wygląda sylwestrowa zabawa. W okresie wielkopostnym nie noszą już Rosku "Smierciska" i nikt nie zaśpiewa: Smiercisko ze wsi, nowe lato Kto nie pójdzie za Smierciskiem Tego rzepa zajdzie. do wsi W Wielkanoc nie chodzą już z "Niedźwiedziem", a w Zapusty nikt nie oczekuje "straszków". Nigdzie w Wielkopolsce wesele nie wyglądało tak jak w Chojnie. Szczególnie jego zakończenie. "Wymiatanie" gości weselnych po kilkudniowych uroczystościach było charakterystyczne tylko dla tej miejscowości. Pijani parobcy wyciągali z ukrycia długie cienkie żerdzie, do których końców przywiązane były małe snopki słomy. Maczając je w błocie, wypędzali odjeżdżających z zagrody wołając: "Wy zgłodniałe psy, przyjechaliście namu tutaj wszystko wyżreć i wszystką wódkę wypić, teraz w domu cały miesiąc nie będziecie potrzebowali jeść i jeszcze dłużej byście żarli, ale my wam damy na zapęd!" 11. Nie spotkałem się z informacją w żadnej innej wsi w Puszczy Noteckiej o podobnym zwyczaju. Dzisiaj nawet w Chojnie o nim zapomniano. 11 L. Skrzypczak, Zycie w dawnym Instytutu Etnologii UAM, nr 81, s. 25. Ch oj nie, 1981, maszynopis w Archiwum �191 W tym krótkim tekście chciałem pokazać, że życie folkloru wpisanego w życie każdej ludzkiej zbiorowości, jest przejściowe, ulotne, pozostawiające jedynie po sobie schemat, rusztowanie, wypełniane w sprzyjających okolicznościach przez nowe wartości. Wojciech Łysiak BETWEEN THE WARTA RIVER AND THE NOTEĆ RIVER THE EVANASCENCE OF FOLKLORE (summary) Folklore, as an integral component of the folk type culture, easily submits to the process of constant exchange of content and qualities fitted into the framework characteristic of it. The observation of the everyday manifestations of folklore proves that this process is a spontaneous one and the life span of particular forms may be only a few days or weeks. It seems that subject to that mutability are all kinds of texts from gossip and rumour through belief tales and nursery rhymes to political folklore texts. New folklore phenomena are being born every day, all rich with form and content. There arise new reportoirs, new cultural facts which because of their "novelty" and "difference", because they deviate from the conventional understanding of folklore remain commonly unnoticed by those professionaly dealing with it. The notification of the ephemeral character of folklore contradicts the common belief that folklore is absent from the contemporary reality. The article has been ilustrated with materials collected during last few years in the region between the two rivers Warta and Noteć. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d176d38db9afdd2153ae3f97e08d06ac.pdf 549974ee579e5aefa1001fd38d7e36c4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1002 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:921 Title A name given to the resource Międzynarodowe Sympozjum Mongolistyczne w Warszawie - program / ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.1, s.11-12 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I V z. 1 ISSN 00П-Ш1 MIĘDZYNARODOWE SYMPOZJUM MONGOLISTYCZNE W WARSZAWIE — PROGRAM W dniach 24-25 października 1978 r. odbyło się Sympozjum poświę­ cone Tradycji we współczesnej kulturze Mongolskiej Republiki Ludo­ wej. Zorganizowały je Katedra Etnografii Uniwersytetu Warszawskie­ go oraz Zakład Etnografii Instytutu Historii K u l t u r y Materialnej PAN, posiedzenia zaś odbywały się w lokalach obu instytucji. Sympozjum po­ łączone zostało z uroczystością jubileuszu 75-lecia Profesora dr. Witolda Dynowskiego, organizatora polskich badań etnograficznych w Mongolii. Udział w sympozjum wzięli uczeni z Mongolii, Austrii, Finlandii, Francji, Japonii, NRD, RFN, Węgier, USA, ZSRR i Polski. Obecny był także amabasador M R L w Polsce. Było to najbardziej reprezentatywne spotkanie naukowe mongolistów kiedykolwiek zorganizowane poza gra­ nicami MRL, a jednocześnie pierwsza w historii mongolistyki konferen­ cja poświęcona przede wszystkim problematyce etnograficznej . Ponie­ waż nie wszyscy mongoliści mają możliwość prowadzenia badań nad współczesnością, część wygłoszonych referatów wychodziła poza ramy zakreślone t y t u ł e m sympozjum. Poniżej przytaczamy listę referatów w kolejności ich wygłoszania. Witold Dynowski, Słowo wstępne. Zofia Sokolewicz, Funkcje kultury tradycyjnej we współczesnym spo­ łeczeństwie mongolskim. Walther Heissig, Rekonstrukcja mongolskiej kultury materialnej na pod­ stawie źródeł literackich. Stanisław Kałużyński, System imion własnych w „Tajnej historii Mon­ gołów". Pentti Aalto, Odbicie najazdu mongolskiego na obszarze przybałtyckim. Anatolij Chazanow, Powstanie państwa Czyngis-chana, refleksje antro­ pologiczne (wystąpienie poza programem). Sławoj Szynkiewicz, Wesele — obrzęd uświęcenia małżeństwa przez przeszłość kulturową. Jerzy Wasilewski, Podstawowe kategorie języka symbolicznego w tra­ dycyjnej kulturze Torgutów Ałtaju. 1 1 Sprawozdanie t. 23: 1979 z. 2. z sympozjum zamieszczone zostało w „Etnografii Polskiej", �12 MIĘDZYNARODOWE SYMPOZJUM MONGOLISTYCZNE Jacek Olędzki, Lech Mróz, Wizerunek dobrego pasterza. Iwona Kabzińska-Stawarz, Mongolska gra cagaan mod jako świadectwo kultu przyrody i kultu ognia. Robertę Hamayon, Władza mężczyzn realizuje się przez język kobiecy. Czoj Łuwsandżaw, O niektórych tradycyjnych zwyczajach związanycii z mlekiem w Mongolii. Erika Taube, Współczesny obraz życia Tuwińców północno-zachodniej MRL. Kurumi Sugita, O badaniach nad kobietą mongolską. Michael Underdown, Koncepcja braterstwa broni w historii Mongolii. Gelegijn Cerenchand, Powszechne i swoiste cechy procesów etnicznych w Mongolii. Na koniec odbyły się obrady „okrągłego stołu" poświęcone badaniom mongolistycznym. Materiały zawarte w obecnym zeszycie „Etnografii Polskiej" składa­ ją się z części referatów wygłoszonych na Sympozjum (niekiedy w roz­ szerzonej lub zmienionej przez autorów formie) oraz z referatów nade­ słanych przez osoby, które nie zdołały przyjechać na Sympozjum. Pu­ blikujemy je w językach oryginalnych. Część referatów nie mogła być opublikowana z przyczyn technicznych (nieprzygotowanie na czas wer­ sji przeznaczonej do druku). Pragniemy je opublikować w t. X X V z. ] „Etnografii Polskiej". Od Redakcji � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/41f32decde9e6285365ef251fd97c3cd.pdf ded5827205e2c872cc75741c4c955377 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5718 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kosmologia ludowa słońce - wiedza ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5315 Title A name given to the resource Miejsca wschodu i zachodu słońca/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6:Wiedza i wierzenia ludowe s.23 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 6. Miejsca w s c h o d u i z a c h o d u słońca Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Jak starsi ludzie mówili — czy słońce wschodzi i zachodzi w tym samym miejscu w lecie i w zimie? Jak nazywali te najdalsze punkty? Objaśnienia znaków: 1 — słońce wschodzi i zachodzi w tym samym miejscu w lecie i w zimie; 2 — słońce wschodzi i zachodzi w różnych miejscach w lecie i w zimie; 3—brak tradycji; 4—brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fbb0b0a34954f859301c4b77a6ae47cc.pdf 7dd9c9af1cd8ba7ceee8dabbe164b350 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3209 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3006 Title A name given to the resource Miejsca z obrazami / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.111-112 Creator An entity primarily responsible for making the resource Porębski, Mieczysław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mieczysław Porębski MIEJSCA Z OBRAZAMI N i e bardzo w y p a d a z a c z y n a ć od c y t o w a n i a samego siobio, alo p u n k t ciężkości spoczywa raczej jednak na analizie p o s z c z o g ó l n y c h t a k się złożyło, ż e p r o b l o m , k t ó r y c h c i a ł b y m t u t a j p o r u s z y ć — c y k l ó w , w ą t k ó w i m o t y w ó w , trości alegorycznych czy symbolicz­ 1 t y l k o p o r u s z y ć — n a r z u c a ł m i się od dawna (rzoc b y m o ż n a , żo nych s z t u k i niesakralnej, niż na j e j programach i ich l o k a l i z a c j i . od zawsze), n i g d y j o d n a k nie z a s t a n a w i a ł e m się n a d n i m bliżoj A poza t y m , czy rzeczywiście chodzi t u o s z t u k ę „ n i o s a k r a l n ą " ? i z osobna. A oto o n : p i s z ą c w Malowanych dziejach o f o r m o w a n i u się tego, co nazwalom t a m „ i k o n o g r a f i ą s o p l i c o w s k ą " („Rejtan ż a ł o s n y po w o l n o ś c i stracie", „ K o ś c i u s z k o w czamarco k r a k o w - Ostro przeciwstawienie o b s z a r ó w „ s a c r u m " i „ p r o f a n u m " m o ż e b y ć w t y m w y p a d k u m y l ą c e . Samo słowo „ p r o f a n u m " w y w o d z i się od o k r e ś l e n i a miojsca pro fano (łac.) — przed ś w i ą t y n i ą , młodzian a więc poza o b r ę b e m sacrum, ale i w jego b e z p o ś r e d n i e j bliskości, p i ę k n y i p o s ę p n y " ) z w r ó c i ł e m u w a g ę , że w ton s p o s ó b f o r m o w a ł p o d jogo p i e c z ą , w sferze jego z a s i ę g u i p r o m i e n i o w a n i a . T r a ­ skioj z oczyma p o d n i e s i o n y m i w niobo", „ J a s i ń s k i , się pewien c y k l rycin i w i z e r u n k ó w , k t ó r e t r a f i a ł y „ d o m i e s z c z a ń ­ fiając do w n ę t r z d o m o w y c h , w a r s z t a t ó w pracy u m y s ł o w o j czy skich s a l o n i k ó w , wreszcie fizycznej, w p r o w a d z a j ą c t a m swoje w ą t k i — dworków drobno- i średnioszlaehockich, izb r z e m i e ś l n i c z y c h , k w a t e r s t i i d o n o k i c h " . Żo t a k b y ł o i żo na Soplicowio się nio s k o ń c z y ł o , o t y m ś w i a d c z ą z a r ó w n o w s p ó ł c z e s n o j a k sacrum późniejsze o k u m o n y u ś w i ę c a r ó w n i o j a k ono w y ł ą c z o n o z otoczenia miejsca wspomnienia i wzmianki ( c h o ć b y u Mycielskiego), alegoryczno-moralno, kosmologiczne, religijne, patriotyczno, baśniowo, p ł y n ą c e zo ś w i ę t e g o „ c e n t r u m " osady, miasta, kraju, ś w i a d c z y t e ż sama rycina p r z y s i ę g a j ą c e g o K o ś c i u s z k i n a d okien­ „ p r y w a t n e " , do k t ó r y c h nio k a ż d y m a d o s t ę p , bo ich b r o n i ą ogro­ kiem dowo f u r t k i , święto p r o g i , domowo ś c i a n y , z a s ł o n i ę t o f i r a n k ą okna, grottgorowskioj c h a t y l e ś n i k a ; a dodam, „ d z i e c i n n y m " , a potem uczniowskim pokoju że i w tenże moim sam Koś­ ciuszko w d u ż e j , kolorowej, oprawnej w r a m y r o p r o d u k c j i po­ z a m y k a j ą c e się na noc okiennico. Czy to znaczy, żo dla s z t u k i niosakralnoj, laickiej, sztuki czesne z a j m o w a ł miejsce. W chacie l e ś n i k a jest nie t y l k o K o ś ­ w d o s ł o w n y m togo znaczeniu pro fano nio b y ł o b y w ogóle miejsca ? ciuszko, jest Sztuce miejsc „ w y ł ą c z o n y c h " , nie dla wszystkich i M a t k a Boska z Dzieciątkiem. Rząd świętych dostępnych, o b r a z ó w p o d p o w a ł ą wiojskioj chaty rzocz to oczywista, w chacie „ p r y w a t n y c h " , uświęconych obecnością obrazów i wizerunków, mojego stryja w W i a t o w i c a c l i , w d a w n y m powiecie; b o o h o ń s k i m , k t ó r e p a t r o n u j ą ich gospodarzom, przooiwstawia się sztuka miejsc t o j u ż t y l k o o l e o d r u k i , nio p a m i ę t a m nawot j a k i o , bo bardzo publicznych — ś r ó d m i e j s k i c h r y n k ó w , ulic, p l a c ó w i targowisk, przez m u c h y popstrzono. Gdzioś z k ą t a w y c i ą g n ą ł e m bardzo p i ę k - przyzb nogo „foralną". Frasobliicego, i Świętego Jana którego reprodukowałem w Interregnum i przymurzy, Składają sztuka, się na którą proponowałbym nazwać n i ą z a r ó w n o n ę c ą c o oczy stragany z p o ł ą p ł a s z c z a w z a c i ś n i ę t e j d ł o n i , pewno odla­ i k r a m y p r z e k u p n i ó w , j a k wywieszki g o s p ó d i w y s z y n k ó w , szyldy n i a ! się spod p r z y d r o ż n e j k a l w a r y j k i . Nie jestem etnografem i po r z e m i e ś l n i k ó w i sklepikarzy, barwno stroje p r z e c h o d n i ó w , k a r n a ­ prostu nio w i e m , na ile badana i zbadana b y ł a geneza i ewolucja w a ł o w o m a s k i , splondory takicli wydrwigroszy i żebraków. Od wieku dziewiętnastego poczynając domowych wiejskich ikonografii, w szczególności zaś dostojników, malowniczo łacłimany dziejo w y p i o r a n i a „ s z t u k i l u d o w o j " przoz r ó w n i o m o i m s k r o m n y m n a ł o ż y ł a się na to wszystko, p r z y n a j m n i e j zdaniom godny szacunku i uwagi badacza oleodruk, nio o t o m i miasta j e d n a k w tej c h w i l i chodzi. Chodzi m i natomiast o t o , żo w t r a ­ wiolkomiejskich d y c y j n y c h wyosobnionych do j a k i e g o ś t a m stopnia k u l t u r a c h — neony, pstro gazotowo k i o s k i , nalożąco do toj samej strofy b u l ­ szlacheckiej i po szlacheckiej, m i e s z c z a ń s k i e j , c h ł o p s k i o j — za­ i wiolkio ś w i a t o w e g d y idzie o metropolio, c a ł a wizualna idic i p l a c ó w : wystawowo w i t r y n y , warowo t e a t r y , lokale r o z r y w k o w o , k i n a , k a w i a r n i e . duże oprawa reklamy, Zważmy c h o w a n y b y ł i przestrzegany ścisły związek obrazu z miejscem, jednak, żo r ó w n i o ż i owa sztuka, czy, j a k b y m o g ł o się z d a w a ć , k t ó r o obraz ton u ś w i ę c a ł , udostojnial, d e k o r o w a ł (z ł a c . decorum ant f-sztuka to, co się godzi). Mogły to b y ć obrazy ś w i ę t e , patriotyczno, r o ­ to na obszarze p r o - f a n i i m , dzinne k o n t e r f e k t y a p o t o m stare fotografie, ale m o g ł a toż b y ć sacrum „ o o n t r a l n o " wkracza t a m p r z y c z ó ł k a m i swyeli ś w i ą t y ń , p e ł n a o k a z a ł o ś c i m a r t w a n a t u r a w m i e s z c z a ń s k i e j j a d a l n i nad portalami bufetom, figlarne elfy, k w i a t y , j a k i ś p e j z a ż y k w saloniku, re­ j ę z y k codzionny miesza się z j ę z y k i o m o d ś w i ę t n y m , produkcjo „ m i s t r z a " a i oryginalne dzieło — najczęściej d r z e w o r y t m ó w c ó w z d i a l e k t y k ą ulicznych filozofów, w ę d r o w n y c h p r o r o k ó w „ f o r a ł n a " jost n o s i c i e l k ą sacrum, t y l e że dzieje się kościołów, gdzio miesza się z s o b ą świątecznymi procosjami i wszystko: pochodami, retoryka — mnioj l u b więcej znanego a r t y s t y czy w ł a ś n i e „ s z t u k a l u d o w a " i kaznodziei, dostojny p o m n i k na skworze z obscenicznym r y ­ w mieszkaniu bardzo nowoczesnym. sunkiem na s ą s i e d n i m murze, jeśli nio na s a m y m t e g o ż p o m n i k a O mieszkaniach kolekcjo­ n e r ó w t u nie m ó w i ę , bo jest to sprawa z u p e ł n i e inna i spoejalna. cokole. Cochą Rzecz w t y m , że obraz nadaje miejscu, w k t ó r y m się znajduje, j a k b y p o w i e d z i a ł B a c h t i n — zbratanie tego, co o d ś w i ę t n e i togo bowiem sztuki „ f o r a l n e j " jest polifoniczne — g o d n o ś ć miejscu t o m u p r z y n a l e ż n ą , u ś w i ę c a je s w o j ą o b e c n o ś c i ą co codzienno, tego co c h r o n i ą s o b ą o t a c z a j ą c e p ł a c p u b l i c z n y i o b e c n o ś c i a m i , k t ó r o symbolicznie, s t y k a j ą c się z n i m i w j a k i ś w n ę t r z a i tego, co przychodzi z z o w n ą t r z , ze „ ś w i a t a " , co prze­ j e m u w ł a ś c i w y s p o s ó b (bo cóż znaczy słowo „ s y m b o l i c z n i e " ?), dostaje się w o b r ę b z a m k n i ę t e j społeczności za p o ś r e d n i c t w o m p r z y w o ł u j e Wprowadzenie obrazu, w i z e r u n k u do w n ę t r z a miosz- w ę d r o w n y c h k u p c ó w , k u g l a r z y i p i e l g r z y m ó w , p r o r o k ó w i kazno­ kabiogo, alo nie t y l k o — m o ż e t o b y ć sala szkolna, aula uniwer­ d z i e j ó w , a z czasom t a k ż e d r u k u , prasy i f i l m u . sytecka, pracownia uczonego, rzemieślnika, artysty — włącza to w n ę t r z e w o b r ę b szczególnej symbolicznej topografii, j a k a jest w ł a ś c i w a o t a c z a j ą c e j nas z e w s z ą d ikonosforze, w k t ó r e j zasięgu toczy się życio ludzkich jodnostok i z b i o r o w o ś c i . Metodyczne przebadanie tej topografii i jej „ p r y w a t n y c h " ikonograficznych p r o g r a m ó w — od w n ę t r z p a ł a c o w y c h p o c z y n a j ą c a na izbach wiejskich k o ń c z ą c — m o g ł o b y s t a ć się w d z i ę c z n y m , wspólnym zadaniem z a r ó w n o e t n o g r a f ó w j a k h i s t o r y k ó w s z t u k i . B a d a n i a takie b y ł y oczywiście prowadzone od dawna p o d łiasłem „ i c o n o graphio profano", ikonologii, czy ostatnio motywologii, ich I s t o t ą tego feralnego p r z e p ł y w u informacji z a r ó w n o s ł o w n e j j a k wizualnej jest, czy raczej b y ł o zawsze t o , żo m o ż n a się b y ł o w j e j obieg w ł ą c z y ć , alo toż m o ż n a b y ł o się od niej i z o l o w a ć . Jeżeli w k r a c z a ł a ona do bronionego w ł a s n y m sacrum w n ę t r c a , t o za osobnym przyzwoleniem — przoz p r z y j ę c i e gościa, w y s ł u c h a n i e p o s ł a , odobranio l i s t u , nabyoio k s i ą ż k i , r y c i n y , broszury, zaabo­ nowanie gazety. Raczej b y ł o . Scharakteryzowana t u bowiom n a j o g ó l n i e j z r ó ż - nicowana i zmienna topografia miejsc z obrazami, k t ó r ą formo­ w a ł y t y s i ą c l e c i a , a k t ó r a ostatnie swojo oblicze z y s k a ł a w c i ą g n 111 �w i e k u d z i e w i ę t n a s t e g o i w p o c z ą t k a c h dwudziestego, na naszych oczach, jeśli nie u l e g ł a , to ulega n i e u b ł a g a n e j niwelacji i unifor­ mizacji. P r z y c z y n y tego b y ł y r ó ż n e i g r o m a d z i ł y się nie o d dzisiaj. t e w k a ż d y m razie E u r o p y . Z t e l e w i z j ą sprawa b y ł a j u ż c a ł k i e m inna. N i e z a u w a ż y ł e m w ł a ś c i w i e , k i e d y się p o j a w i ł a , zwróciła m o j ą u w a g ę dopiero g d y na dobro r o z p a n o s z y ł a się po domach i w s z ę d z i e . N i o p r z e c z ę , ż e m i a ł a ona swojo godne u w a g i o s i ą g n i ę ­ Z w i a s t u n a m i p r z e w r o t u w o t a c z a j ą c e j nas ikonosferzo s t a ł y s i ę , cia — o d r ę b n y s t y l , czy raczej gatunek o c z y m j u ż w s p o m n i a ł e m , n a j p i e r w j a k a ś jodna czy druga r y c i n a , z nastawieniom na t w a r z a k t o r a , na n i e o s i ą g a l n e ze sceny z b l i ­ telewizyjnego t e a t r u k a r t a do g r y , d r u k olejny, broszura, wroszcio gazeta, magazyn ż e n i e , sztuka m ó w i ą c e g o detalu, m o t o n i m i i , k i l k a t a k i c h m o - i l u s t r o w a n y , t a n i o l o o d r u k : informacja ł a t w o , d u ż o ł a t w i e j n i ż m o n t ó w , k t ó r o się z a p a m i ę t u j e : z m i ę t a k a r t k a p a p i e r u w d ł o n i przedtom p o k o n u j ą c a dystansy, przeni­ skrachowanego dostojnika, j a k i ś p o w i ę k s z o n y do m o n s t r u a l n y c h k a j ą c a m u r y d o m ó w i granice p a ń s t w , wszechobecna i ,,za pano­ r o z m i a r ó w d ł u g o p i s , twarze, twarze. A l e to i wszystko. Bo poza w a n i a p a n t o i z m u d r u k u " wszechmocna. t y m wszystkie tolewizje s ą takie samo: g ł a d k a nuda p r e z e n t e r ó w , odłogłości i s k r a c a j ą c a Nio tylko to zresztą p r z y c z y n i ł o się do zaburzenia t r a d y c y j n o j przestrzonnej h i e r a r c h i i zadowolenie z siebio, o ż y w i e n i e , bo p r z e c i e ż wszyscy w n ę t r z i ich o t w a r t y c h otoczok, z b l i ż e n i a i przemioszania tego, dozowanych w n a l e ż n y c h p r o p o r c j a c ł i i n t e r l o k u t o r ó w , codzienna, patrzą, co dalekie i co bliskio, co swojskie, lokalne i co obco, nieznane, ś w i a t o w a doza h o r r o r u , r e k l a m y , propagandy, s p o r t u , f o l k l o r u co chroniono d o m o w y m i s ą s i e d z k i m sacrum i co k u s z ą c o s w ą i seksu, lada j a k i e r e p o r t a ż e , lada j a k i o , pozbawiono m a g i i k i n o ­ w i e l o z n a c z n ą e g z o t y k ą . W p o d o b n y m bowiom k i e r u n k u oddzia­ wego e k r a n u f i l m y , n a ł a d o w a n a decybelami dyskoteka i przed ływał przebiegający zbieżnie rozwój dalokosiężnych szybkich ś r o d k ó w l o k o m o c j i : k o l e i ż o l a z n y c h w w i e k u X I X , m c h u samo­ chodowego i k o m u n i k a c j i lotniczoj w w i o k u X X . E f o k t o m t y m w s z y s t k i m nio m a r a t u n k u . Czy nio m a ? wolnieniu O ubezwłasno­ domowego w i d z a przez tolowizję pisano i pisze się stal ciągło. Pustoszonie u l i c , g d y idzie j a k i ś w a ż n y mocz czy egzotyczny się s z c z e g ó l n y n o m a d y z m czy p ó ł n o m a d y z m w s p ó ł c z o s n o g o ż y o i a , serial, t e ż w a r t o b y b y ł o j a k o swoisty fenomon s p o ł e c z n y badania. podzielonogo m i ę d z y miejsce p r a c y , miojseo do spania, ż l o b o k , J a k w ogóle cowieezorno, cotygodniowe i cosozonowe pustoszonio przedszkole, s z k o ł ę , d o m s t u d e n c k i , rekroacyjny b i w a k , p o d r ó ż o ulic w w y n i k u zgodnego w s p ó ł d z i a ł a n i a telewizji i samochodu. s ł u ż b o w o i zawodowo, m a ł ą i w i e l k ą t u r y s t y k ę . W t y c h w s z y s t k i c h N i o c h c ę s i ę p o w t a r z a ć , nie b ę d ę w i ę c t u c i ą g n ą ł tego w ą t k u zamieszkiwanych zawszo j a k o ś p r z e j ś c i o w o miejscach rola obrazu dalej. M o ż e m y się p o c i e s z a ć , ż e t o , co pozostanio i co p r z e t r w a , sprowadzona zostola n i e m a l do zera. P r y w a t n a ikonografia w s p ó ł ­ to czosnogo czlowioka to t r o c h ę k o l o r o w y c h p o c z t ó w e k , k s i ą ż k i , s ł u c h a samodzielnie m u z y k i , fotografii, zdolność niozależnego wyboru. Joszczo przocioż c z y t a się chodzi na w y s t a w y , do p u d f l k a d i a p o z y t y w ó w , t a ś m y z nagraniom, m o ż e widookasota. m u z e ó w , tło t e a t r u i do k i n a . U n i f o r m i z n j ą c a Nasz wysoce c y w i l i z o w a n y n o m a d y z m nio jost a n i k o n i c z n y , t a k naprzeciw obrazom tolowizja to wychodzonio też. b ę d z i e m u s i a ł a u s t ą p i ć , j u ż j a k n o m a d y z m d a w n y c h l u d ó w koczowniczych, k t ó r e zreduko­ u s t ę p u j e wobec wideokasety r e p r y w a t y z u j ą c e j obraz w d o m o w y m , w a ł y obraz do o r n a m e n t y k i z w i e r z ę c e j , plecionki, sąsiedzkim, abstrakcyjnej arabeski. N i o jest a n i k o n i c z n y , alo jost r ó w n i o j a k t a m t e n chy­ kablowej klubowym wnętrzu, o ileż p o s z e r z a j ą c e j wobec perspektyw możliwości wyboru telewizji sprzężonej b o t l i w y , r o z m i g o t a n y , z n o s z ą c y , p r z y p o z o r n y m s w y m bogactwie, z b i b l i o t e k ą , f o n o t e k ą , f i l m o t e k ą , w i d o o t o k ą , serwisem a k t u a l ­ wszolkio t r w a ł o n o ś c i i c z y m t a m joszczo. Możliwości, więcoj — k o n i e c z n o ś ć — zlokalizowano o d r ę b n o ś c i i p o d z i a ł y . Co s w ó j szczytowy w y r a z z n a l a z ł o we wszechpouotracji a u d i o w i z u a l n y c h „ p r y w a t n e g o " p r o g r a m o w a n i a sobie o d b i o r u zgodnie z w ł a s n y m i ś r o d k ó w masowego przekazu — radia i w n o t p o t o m t e l e w i z j i . preferencjami, a p r z y i c h b r a k u z m o d ą czy u t a r t y m obyczajom w y d a j ą się t u nieograniczone. P o c z ą t k i radia — pierwszy, j u ż nic „ k r y s z t a ł k o w y " ale „ l a m ­ Czy jednak wszystko to razom b ę d z i e w stanic z a s t ą p i ć owo p o w y " o d b i o r n i k z m a j s t r o w a n y w ł a s n o r ę c z n i e przez mogo Ojca fundamentalno spotkanie t w a r z ą w t w a r z z obrazom, o c z e k i w a n y m — p a m i ę t a m dobrze. Mieścił się on joszcze w atmosferze d o m u , — s a k r a l n y m czy n i e o c z e k i w a n y m — f o r a l n y m , b y ł j a k o t w a r t e okno, przoz k t ó r o d o b i e g a j ą o d g ł o s y u l i c y i reszty m a g a j ą c e p o k o n a n i a dystansu, k t ó r y nas — fizycznie i duchowo u k r y t e g o w m r o k a c h nocy ś w i a t a . T a k t e ż j a k okno m o ż n a b y ł o — o d miejsc u d e k o r o w a n y c h o b r a z a m i oddziola, przekroczenia — taki w j e d n ą albo w d r u g ą s t r o n ę — p r o g u aparat zamknąć, odgrodzić się o d g w a r u dochodzącogo spotkanio dzieląeogo wy­ czyjeś ś w i ą ­ z z e w n ą t r z , m o ż n a go b y ł o , to j u ż p o t e m , s ł u c h a ć n i t s ł u c h a j ą c , t y n n e , rezydoncjonalno, domowe wroszcio, w y b r a n o sacrum od m o ż n a n i m b y ł o swobodnio s t e r o w a ć zgodnie z c o t y g o d n i o w y m otwartego dla w s z y s t k i c h f o r u m , na k t ó r y m z d a r z y ć się m o ż e p r o g r a m e m , o b e j m u j ą c y m wszystkie rozgłośnio, jośli nio ś w i a t a , wszystko — oto jest p y t a n i o . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/60e20b8b6edcf5106c068b9717a8ee43.pdf 34b33c0e2524356f42f0684d51ea287b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5971 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne dziecko- przesądy ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5563 Title A name given to the resource Miejsce i czas porwania lub zamiany dziecka/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s. Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Diakowska, Edyta Kłodnicki, Zygmunt ( kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 2. Miejsce i c z a s porwania lub zamiany dziecka Opracowała Edyta Diakowska Kierownictwo naukowe Zygmunt Kłodnicki Objaśnienie znaków: Wierzono dawniej, iż demony dzieci porywają lub zamieniają: 1—z chałupy, 2—spod chałupy, z podwórza, 3—z kołyski, 4 Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. i 80. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. i 80. XX wieku. 3. Punkty oznaczone kolorem szarym odnoszą się do informacji z kwestionariusza PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzen urodzinowe. 4. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i w nia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: XIII. Wątek opowiadań o porywaniu dziecka i podrzucaniu "odmieńca" 68-69. Zbadać czy we wsi znane jest opo pewnych okolicznościach pojawia się demon, jakaś siła nieczysta, strach, który porywa matce dziecko, a podrzu czaj potworkowate? W jakich miejscach się to przeważnie zdarza (w polu, na łące, na pastwisku, na granicy pól, dróg, w domu. w innym miejscu, jakim?) W jakim okresie dzieciństwa zdarza się to np. tylko przed chrztem, matki? Do jakiego czasu w latach późniejszych? Od jakiego wieku dziecka nie zdarza się już? oraz na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 10, Demony, półdemony i istoty nad dzone w opowiadaniach i wierzeniach ludowych, oprac. Józef Gajek: XIV. Demony porywające, zamieniające dzieci 5-6. Skąd demon porywa dziecko? Z chałupy, spod chałupy, z granicznej miedzy, w polu, w zbożu, do któreg z kolebki. Przybliżony wiek porwanego dziecka, czy porwania dotyczyły niemowląt, które nie chodzą, czy dzieci starszych � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0ca947d7bd3909d20230a3a15f4e03ee.pdf 1a455d97525430399145bebabd6b1506 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5972 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne dziecko- przesądy ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5564 Title A name given to the resource Miejsce porwania lub zamiany dziecka w przestrzeni oswojonej/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s. Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Diakowska, Edyta Kłodnicki, Zygmunt ( kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 3. Miejsce porwania lub zamiany dziecka z przestrzeni oswojonej Opracowała Edyta Diakowska Kierownictwo naukowe Zygmunt Kłodnickj Objaśnienie znaków: Wierzono dawniej, iż demony dzieci porywają lub zamieniają: 1—z chałupy, 2—spod chałupy, z podwórza, 3—z kołyski, 4 Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. i 80. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. i 80. XX wieku. 3. Punkty oznaczone kolorem szarym odnoszą się do informacji z kwestionariusza PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia 4. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i w nia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: XIII. Wątek opowiadań o porywaniu dziecka i podrzucaniu "odmieńca" 68. Zbadać czy we wsi znane jest opowiadanie, że w pewnych okolicznościach pojawia się demon, jakaś siła ni który porywa matce dziecko, a podrzuca swoje, zazwyczaj potworkowate? W jakich miejscach się to przeważnie na łące, na pastwisku, na granicy pól, na skrzyżowaniu dróg, w domu, w innym miejscu, jakim?) oraz na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 10, Demony, półdemony i istoty XVI. Demony porywające, zamieniające dzieci 5. Skąd demon porywa dziecko? Z chałupy, spod chałupy, z granicznej miedzy, w polu, w zbożu, do którego d kolebki. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d1dfa79c2ea2cd80f95987ec18ff4a12.pdf bda8195c68eb9b4ccd880fcc5aec21f0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3399 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3186 Title A name given to the resource Mieszkanie cygańskie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4, s.139-144 Creator An entity primarily responsible for making the resource Hryń, Renata Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Renata Hryń MIESZKANIA CYGAŃSKIE „ D z i ś prawdziwych C y g a n ó w już nie m a . . . " — żal i nostalgia b r z m i ą w s ł o w a c h piosenki. T y l k o czy na pewno wiemy, za ozęściową odpowiedź na pytanie „kim jestem?". Jednostka określa siebie w znacznym stopniu poprzez g r u p ę , do której k t ó r y m i „ p r a w d z i w y m i " Cyganami tak t ę s k n i m y ? C z y za tymi, n a l e ż y i z tej definicji czerpie skalę w a r t o ś c i , c e l ó w i z a s a d . k t ó r z y powszechnie u w a ż a n i s ą za złodziei i n i e r o b ó w , a m o ż e za Cóż zatem znaczy „ b y ć prawdziwym Cyganem" ? „ R o m 2 tymi, k t ó r z y j a w i ą się gadziom (nie-Cyganom) jako wolni, niczym (Cyganie — przypis R H ) wypracowali p r z e m y ś l n e formy zacho­ n i e s k r ę p o w a n i ludzie ? A m o ż e ani jedni, ani drudzy nie s ą wania swojej t o ż s a m o ś c i i ciągłości kulturowej. Obnosili w ł a s n e „prawdziwi" ? ubóstwo Obiektywnie istniejąca rzeczywistość ma m a ł o znaczący (najczęściej pozorowane), wywoływali wokół siebie m a g i c z n ą aurę, przypisywali zdarzenia d z i a ł a n i o m sił nadprzyro­ i d r u g o r z ę d n y w p ł y w na s p o s ó b jej postrzegania. Poznajemy ją dzonych poprzez wyimaginowane obrazy, albowiem w i ę k s z o ś ć rzeczy czy sposobem i odgradzali n i e w i d o c z n ą zasłoną od nieprzejednanego zjawisk „W i często wrogiego o t a c z a j ą c e g o ich ś w i a t a g a d z i ó w , tak j a k ci zewnętrznego ostatni wznosili mury, by o d d z i e l i ć się od n i e ż y c z l i w y c h ż y w i o ł ó w wielkim, wyobrażamy piekielnym, sobie przed doświadczeniem rozwrzeszczanym chaosie ich. i zajmowali się w r ó ż b i a r s t w e m . U w a l n i a l i się tym ś w i a t a wybieramy to, co nasza kultura p r z e z n a c z y ł a dla nas przyrody. „ W e w n ą t r z " , w osobności, w z a m k n i ę t y m ś r o d o w i s k u , i j e s t e ś m y skłonni do dostrzegania tego, co w y b r a l i ś m y w formie r z e c z y w i s t o ś ć b y ł a p r z e c i w i e ń s t w e m p o z o r ó w , jakie stwarzali dla ustereotypizowanej dla nas przez n a s z ą k u l t u r ę . " 1 Stereotypy ludzi „ z z e w n ą t r z " . S t a ć ich b y ł o tutaj na n i e s k r ę p o w a n e oka­ bezpie­ zywanie sobie g ł ę b o k i c h uczuć p r z y w i ą z a n i a , d e l i k a t n o ś c i , ufności c z e ń s t w a ; strefę nie w y m a g a j ą c ą poznawania „ o b c y c h " . Badania, i troski, a t a k ż e wzajemnego szacunku." I n n y m i s ł o w y „ b y ć prowadzone Cyganem" implikuje r ó w n o c z e s n e bycie Cyganem i nie-Cyganem; s t a n o w i ą s w o i s t ą strefę b u f o r o w ą s t w a r z a j ą c ą poczucie przez s o c j o l o g ó w a m e r y k a ń s k i c h w y k a z a ł y , iż ci, dla k t ó r y c h uczestnictwo w s z c z e g ó l n e j grupie (np. związku 3 wymaga ciągłego balansowania m i ę d z y „ s w o i m i " a „obcymi" 4 zawodowym, grupie etnicznej lub zawodowej) m a duże znaczenie, i pozostawania w permanentnym stanie d w u z n a c z n o ś c i . Znaczy d ą ż ą bardziej aniżeli inni —• s k ą d i n ą d im podobni — do przyjęcia to, iż s t y k a j ą c się ze ś w i a t e m g a d z i ó w , R o m p o s t ę p u j e (wg kry­ postaw i opinii tej grupy. Informacje, k t ó r y c h grupa dostarcza teriów w ł a s n e j grupy) j a k nie-Cygan — d z i a ł a wtedy zgodnie jednostce ze wzorcem zachowania o b o w i ą z u j ą c y m s t a n o w i ą źródło jej „ s p o ł e c z n e j identyfikacji", dają „na zewnątrz". „ N a 139 �II. ] — 3 . M i e s z k a ń c y c y g a ń s k i e g o L a r a k u na Podlasiu, grupa Chaladytka R o m a , 1977 i 78; i l . 4. Mieszkanie C y g a n ó w z g r u p y Polska Roma, podgrupa Galicyjska, 1980 г.; i l . 5. R o d z i n a c y g a ń s k a w s w o i m mieszkaniu, C h a l a d y t k a R o m a , Podlasie, 1977 г . ; i l . 6. Młodo m a ł ż e ń s t w o w s w o i m m i e s z k a n i u , C h a l a d y t k a R o m a , Podlasie, 1977 r. 140 �z e w n ą t r z " jawi się w р с т а у т stereotypio, który świadomie realizuje w y o b r a ż e n i a n i e - C y g a n ó w . W tradycyjnej kulturze ludowej p r z e s t i z e ń jest k a t e g o r i ą w y z n a c z a n ą przez o p o z y c j ę oswojone — nieoswojone. 8 „Zabiegi W r ó ż n y c h krajach o b o w i ą z y w a ł y różne programy „ u c y w i ­ magiczne t o w a r z y s z ą c e budowie domu, oprócz w y o d r ę b n i a n i a go lizowania" C y g a n ó w . Jedno było w s p ó l n e : dobry Cygan to o s i a d ł y z przestrzeni przez fakt magicznego tworzenia granicy, s t a n o w i ł y Cygan, a jeszcze lepiej: dobry Cygan to nie-Cygan. W takim uję­ t a k ż e element „ p o z n a w a n i a " przestrzeni i jej „ o s w a j a n i e " . Czło­ ciu oficjalnym „ p r o b l e m u c y g a ń s k i e g o " wolność była r ó w n o z n a c z ­ wiek przy ich pomroy „ u p o r z ą d k o w a ł " obszar, w k t ó r y m m i a ł na z integracją lub t e ż na o d w r ó t : integracja b y ł a warunkiem ż y ć , stał się jego w ł a ś c i c i e l e m . " 7 wolności. Tylko niestety, nawet w ó w c z a s , gdy Cyganie decydowali Nomadyzm C y g a n ó w u ł a t w i ł i m rozszerzenie granic „ z n a n e ­ się napizebywanie w wydzielonych dla siebie tzw. „citó de transit" go" ś w i a t a a kategoria przestrzennej „ s w o j s k o ś c i " przeniesiona t e ż byli p r z e ś l a d o w a n i . E t y k i e t k a „ C y g a n " staje się n i e w i d o c z n ą z o s t a ł a w wymiar s p o ł e c z n y . D l a R o m ó w barierą z a m y k a j ą c ą oswojonego terenu wyznacza osadnictwo własnej grupy (obecnie społeczność R o m ó w w kręgu muzealnych granicę własnego, 8 osobliwości a d ą ż e n i e do ich asymilacji poprzez w y ł ą c z a n i e z ich w warunkach osiedlenia m o ż o to b y ć osiedle c y g a ń s k i e ) . T a k i w ł a s n y c h grup nie powoduje ich automatycznego w ł ą c z e n i a do stosimek do przestrzeni został zaobserwowany w jednej z grup — reszty s p o ł e c z e ń s t w a —• stają się l u d ź m i o u C h a ł a d y t k a R o m a , ale s ą d z ę , iż m o ż n a to rozszerzyć i na inne narodowości." „niezdecydowanej 5 grupy polskich C y g a n ó w . Cyganie r e p r e z e n t u j ą o d m i e n n ą k o n c e p c j ę e k o n o m i c z n ą — ekonomię przeżycia, dzib a ilość posiadanych p r z e d m i o t ó w determinowana b y ł a ich do z m i e n i a j ą c y c h się w a r u n k ó w otoczenia. W takim k o n t e k ś c i e p r z y d a t n o ś c i ą i p o t r z e b ą przetrwania, grupy. „ D o b r o w o l n e i skraj­ wystąpienie no u b ó s t w o z o s t a ł o im z naddatkiem skompensowane zewnętrznych nich zbyt szybko społecznej ekologii pozazdroszczenia poczuciem, więzów' p o k r e w i e ń s t w a , z a ż y ł o ś c i ą , jost raczej wynikiem działania mechanizmu obrony j a k a ich wzajemnie ł ą c z y ł a , a t a k ż e ś w i a d o m o ś c i ą , że s t a n o w i ą sklasyfikowanych Romów, wymaga od Koczowniczy tryb ż y c i a nie w y m a g a ł budowania s t a ł y c h sie­ przystosowania pewnych która jako symptom objawów, zmiany kulturowej aniżeli przejawem asymilacji. część w i ę k s z e j całości. Nie troszoząc się o przeszłość ani o przysz­ Tekst ten stanowi próbę potraktowania domu c y g a ń s k i e g o jako elementu przyswojonej konwencji otoczenia, k t ó r a nie po­ woduje grupy. zmian w „wewnętrznych" zasadach godnym funkcjonowania łość, zadowalali się ż y c i e m w s t a ł e j , o d n a w i a j ą c e j się heroioznej doczesności." 9 W początkach swoich europejskich w ę d r ó w e k ( X I V w.) Cyganie w charakterze m i e s z k a ń wykorzystywali szałasy budowa" 141 �I I . 7. W n ę t r z e wozu, Cyganie z grupy Polska R o m a , 1979 r. ne z gałęzi i liści. Od wieku X V stopniowo z a c z y n a j ą się rozpo­ s ł o w e m wszystko to, co s p o t k a ć m o ż n a r ó w n i e ż i w innych d w s z e c h n i a ć namioty, k t ó r y c h forma została p r z e j ę t a prawdo­ mach. Dokonanie p o d z i a ł u na te przedmioty, które p e ł n i ą funkcje podobnie od l u d ó w europejskich. 10 U n i w e r s a l n o ś ć formy namio­ u ż y t k o w ą i na te, które s ą dekoracją sprawia d u ż ą t r u d n o ś ć . t ó w z p e w n o ś c i ą w znacznym stopniu p r z y c z y n i ł a się do ich po­ Nawet te rzeczy, które niejako z z a ł o ż e n i a powinny o z d a b i a ć pularności w ś r ó d C y g a n ó w — p o z w a l a ł a n a swobodne dostosowa­ wnętrze nie się do o t a c z a j ą c e g o ś r o d o w i s k a geograficznego i kulturowego. okresie „ r e p r e z e n t a c j i " k o ń c z ą swój ż y w o t g d z i e ś w k ą c i e . I c h Na o b e c n o ś ć w mieszkaniu nie jest istotna dla jego funkcji jako przełomie X V I I I i X I X w. c z ł o n k o w i e n i e k t ó r y c h grup c y g a ń s k i c h zaczęli k u p o w a ć wozy od ludności o s i a d ł e j . W t y m np. wszelkiego autoramentu bibeloty, po krótkim przestrzeni mającej z a b e z p i e c z y ć przeżycie. okresie u ż y w a l i je tylko jako środki transportu, mieszkali bowiem Istota problemu nie tkwi moim zdaniem w rodzaju sprzę­ nadal w namiotach rozbijanych na postojach. Dopiero p r z e ł o m t ó w ale w sposobie ich u ż y t k o w a n i a ; np. s t o ł u i krzeseł. W k a ż d y m X I X i X X w. z a p o c z ą t k o w a ł wykorzystywanie w o z ó w w charak­ 1 1 „ s z a n u j ą c y m s i ę " domu s ą one t a m gdzie s p o ż y w a się posiłki, terze m i e s z k a ń , g ł ó w n i e przez bogatsze grupy np. L o v a r a czy pisze, czyta czy c h o c i a ż b y rozmawia. W rodzinie K e ł d e r a s z a . „ W oknach zawieszano firanki, na ścianach fotogra­ posiłek przy stole s p o ż y w a j ą tylko m ę ż c z y ź n i ; kobiety wraz fie c z ł o n k ó w rodziny, barwne ilustracje z czasopism i obrazki z d z i e ć m i j e d z ą p ó ź n i e j , siedząo na p o d ł o d z e . W y j ą t e k od tej cygańskiej ś w i ę t e — c h o ć te rzadziej. (>...) T y l n a część wozu s ł u ż y ł a do spania, reguły stanowi w s p ó l n y p o s i ł e k m ę ż c z y z n i starych kobiet. I c h tam też z n a j d o w a ł a się o d z i e ż , pościel itp. — niekiedy wstawiano d o ś w i a d c z e n i e ż y c i o w e , z n a j o m o ś ć Romani tam szafę. W części przedniej t o c z y ł o się życie w c i ą g u dnia, p o s t ę p o w a n i a — przypis aut.) czyni ich p o z y c j ę r ó w n ą pozycji tutaj jadano w czasie niepogody, gotowano n a piecyku, którego m ę ż c z y z n ; funkcjonują, jako jeden z a u t o r y t e t ó w grupy. komin w y c h o d z i ł przez o t w ó r mieszkań cygańskich w dachu." 12 Do systematyki S p r z ę t e m , k t ó r y właściwie nie s p e ł n i a swojej roli u ż y t k o w e j poza namiotami, wozami i budynkami jost ł ó ż k o . Stanowi ono tło dla s ł y n n e j pościeli c y g a ń s k i e j . Cyga­ m o ż n a d o d a ć jeszcze np. jaskinie zamieszkiwane przez h i s z p a ń ­ skich Gitanos w Granadzie i K o r d o w i e . Osiedlaniu się Cyganów dało 13 przerwy w w ę d r ó w k a c h . zamieszkiwanie jesienno-zimowej s p r z ę t y : s t ó ł , krzesła, ł ó ż k a , rzadziej szafy. s ą radia, telewizory, adaptery, magnetofony, pralki, p o ś c i e l , firanki, dywany, makaty, obrazy, fotografie 142 15 w okresie w ę d r ó w e k nie korzystali z ł ó ż e k a pościel obecnie, kiedy to łóżka służą do spania g o ś c i o m a gospodarze śpią na p o d ł o d z e . Wspomniana już pościel to przede wszystkim ogromne poduszki u ł o ż o n e jedna na drugiej lub ustawione rzę­ 1 4 W y p o s a ż e n i e w s p ó ł o z e s n e g o mieszkania c y g a ń s k i e g o w Polsce Uzupełnieniem nie p o l s c y rozkładali na ziemi lub na p o d ł o d z e wozu. T a k jest również początek przez nich s t a ł y c h siedzib tylko w okresie s t a n o w i ą typowe (zwyczajowy kodeks — dem, które s ą s w o i s t ą w i z y t ó w k ą gospodyni, częścią jej posagu. Szafy nie s ą n i e z b ę d n y m s p r z ę t e m . R ó w n i e dobrze m o ż e je z a s t ą p i ć wbity w drzwi g w ó ź d ź . Podobnie rzecz się m a z kreden­ sem, którego rolę bardzo c z ę s t o spełnia stół. W t y m momencie �П . 8. Cyganie z grupy L o w a r i , Polska, 1979 r. n a l e ż a ł o b y podkreślić dbałość o c z y s t o ś ć podczas s p o r z ą d z a n i a p o s i ł k ó w . Myoie i p ł u k a n i e p r o d u k t ó w ż y w n o ś c i o w y c h odbywa się w przeznaczonych tylko do tego celu miskach. R ó w n i e ż ściśle przestrzegane jest oddzielne pranie u b r a ń m ę ż c z y z n i kobiet. Takie p o s t ę p o w a n i e podyktowane jest n i e b e z p i e c z e ń s t w e m tabuicznego skalania, w y n i k a j ą c e g o z n i e c z y s t o ś c i fizjologicznego dołu kobiety. 16 Telewizor m o ż n a z o b a c z y ć w prawie k a ż d y m mieszkaniu c y g a ń s k i m i to bez w z g l ę d u na z a m o ż n o ś ć jego l o k a t o r ó w . Obserwując reakcje C y g a n ó w n a to, co dzieje się na szklanym ekranie, m o ż n a go p o t r a k t o w a ć jako n a m i a s t k ę taborowego ogniska. Jest to oczywiście uproszczenie, alo telewizor n i e w ą t ­ pliwie skupia n a sobie u w a g ę wszystkich przedstawicieli rodziny a ż y w i o ł o w e reagowanie n a to, co w i d z ą , ś w i a d c z y o ogromnym z a a n g a ż o w a n i u , niemalże uczestniczeniu w wydarzeniach dzie­ j ą c y c h się n a ekranie telewizora. , , W oknach zawieszano fiianki, na ś c i a n a c h fotografie człon­ k ó w rodziny, barwne ilustracje z czasopism i obrazki ś w i ę t e , c h o ć te r z a d z i e j . " T e cytowano j u ż raz s ł o w a o d n o s z ą się do c z a s ó w , kiedy Romowie w ę d r o w a l i wozami. Obecnie ś c i a n y m i e s z k a ń z d o b i ą również dywany, kilimy, m a k a t k i . Nie pełnią one funkcji tylko dekoracyjnej, po pewnym czasie stają się obiektem transakcji handlowej dokonywanej również z gadziami. H a n d e l dywanami jest np. w n i e k t ó r y c h grupach o y g a ń s k i c h j e d n ą z form zarobkowania u p r a w i a n ą przez m ę ż c z y z n . S ą oni odpowiedzialni za zabezpieczenie b y t u rodziny, podczas gdy kobiety troszozą się o jej o o d z i e n n ą e g z y s t e n c j ę . Ś r o d k ó w na to dostarcza i m np. wróżenie. 17 U k ł a d y kolorystyczne p o w s t a ł e z zestawienia r ó ż n y c h sprzę­ t ó w i p r z e d m i o t ó w są w domach c y g a ń s k i c h niekiedy s z o k u j ą c e , ale nie rażące. Powtarza się pewna gama k o l o r ó w : czerwony, zielony, niebieski i granatowy We wszelkich tych k o l o r ó w odcie­ niach. Z d e c y d o w a n ą p r z e w a g ę m a j ą jednak barwy pastelowe. W mieszkaniach R o m ó w brak jest p r z e d m i o t ó w i s p r z ę t ó w , które ś w i a d c z y ł y b y o regionalnej p r z y n a l e ż n o ś c i d o m o w n i k ó w . Pewien uniwersalny wzorzec w n ę t r z a mieszkalnego, k t ó r y z o s t a ł p r z y j ę t y przez C y g a n ó w daje im szansę zrealizowania go w k a ż d y m dowolnym miejscu. P r z y n a l e ż n o ś ć regionalna nie jest ich zna­ czącą c e c h ą i d e n t y f i k u j ą c ą , g d y ż t o ż s a m o ś ć k u l t u r o w ą C y g a n ó w określa p r z y n a l e ż n o ś ć do natsia, vitaa, teera, taboru lub kumpanii. ls Zwyczaj dekorowania ścian w o z ó w fotografiami, ilustracjami lub ś w i ę t y m i obrazami jest kontynuowany r ó w n i e ż obecnie w m i e s z k a n i a c h . Zdarza się п р . , iż ś l u b n e fotografie s ą dodatko­ wo ozdabiane girlandami sztucznych k w i a t ó w . Fotografie s ą traktowane przez C y g a n ó w tak, j a k b y z a w i e r a ł y część ich oso­ b o w o ś c i , np. w górskiej osadzie w R u m u n i i d o ś ć g w a ł t o w n i e o d m ó w i l i oni pozowania do zdjęcia. P o w ó d : fotografia pozwoli f o t o g r a f u j ą c e m u p o s t ą p i ć z uwiecznionym na niej Cyganem w e d ł u g w ł a s n e j woli. P a m i ę t a m również zdjęcie z c y g a ń s k i e g o pogrzebu, k t ó r e zostało zniszczone poprzez w y c i ę c i e t w a r z y jednego ze s t o j ą c y c h m ę ż c z y z n . B y ć m o ż e , Cygan ten z o s t a ł magerdo (skalany) i wszelki kontakt z n i m , nawet tylko na zdję­ ciu, b y ł niedopuszczalny. 19 Dewocjonalia w domach cygo,ńskich r e p r e z e n t u j ą ś w i ę t e obrazy. Nie s ą one jednak tak powszechne j a k fotografie rodzinne. и з �Trudno jednak tylko n a tej podstawie s ą d y na Mieszkanie c y g a ń s k i e jest p r z e s t r z e n i ą s p o ł e c z n ą , w której temat religijno.śei C y g a n ó w . Obecność tych o b r a z ó w m o ż n a in­ poszczególni o z ł o n k o w i e grupy spełniają wyznaczone im funkcje, t e r p r e t o w a ć jako mechaniczno i powierzchowne przyjęcie mocno które w y n i k a j ą nie ze stereotypu, zakorzenionego obowiązujących wśród osiadłej wypowiadać ludności zwyczaju albo dodatkowy element identyfikacyjny f u n k c j o n u j ą c y jako w cygańskiej lecz z norm kulturowych społeczności. Codzienne życie „wewnątrz" t o c z ą c e się w z a m k n i ę t e j przestrzeni d o n u mieszkalnego musi grupy. Jest to jednak ciągle kwestia n i e r o z s t r z y g n i ę t a , trudno b y ć jednym z e l e m e n t ó w s ł u ż ą c y c h identyfikacji kulturowej, w i ę c p r z y j m o w a ć którąś z t y c h interpretacji za pewnik. etnicznej. Pozory stwarzane na z e w n ą t r z są jedynie s y m u l a c j ą zmiany a nie jej obiektywnym zaistnieniem. Zmuszanie C y g a n ó w „Wnętrza chociaż wozu czasami bywały najczęściej wykonywano jakieś jednobarwne, malunki na jasne, ścianach, a z w ł a s z c z a na suficie, np. gwiazdy na tle ciemnego b ł ę k i t u , mające Tego dawać typu wnętrza śpiącemu malowidła złudzenie rozgwieżdżonego również obecnie mieszkalne. Czasem s ą to 20 (w ujęciu Z . H . Morgana 22 „ n a j w y ż s z e stadium rozwoju l u d z k o ś c i " ) , jest d ą ż e n i e m uczynienia z ich ż y c i a zwierciadlanego odbicia życia do gadziów. Proste pytanie: dlaczego chce się zrobić z C y g a n ó w na siłę spo­ cygańskie łeczeństwo „industrialne", geometryczne stopniowo w ozdabiają ornamenty nieba." do przejścia w okres „ c y w i l i z a c j i " , ramach jeśli doskonale społeczeństwa zmieszczą się oni „postindustrialnego" ? 2 3 czasem stylizowane w y w o ł a różne odpowiedzi, uzasadnione w y ż s z y m i racjami. W y b ó r motywy roślinne. T e ostatnie w y s t ą p i ł y w jednym z m i e s z k a ń t y c h racji z a l e ż y chyba jednak przede wszystkim od zrozumienia, w postaci trzech stylizowanych granatowych róż namalowanych że inni m a j ą prawo b y ć „ i n n y m i " a Cyganie m a j ą prawo powie­ w o k ó ł lampy. d z i e ć : „ Ż y j e m y jako R o m , b ę d z i e m y t a k ż e umierać jako R o m " . utworzone z p o w t a r z a j ą c y c h się w z o r ó w , 2 1 2 4 P R Z Y P I S Y 1 W . L i p p m a n , Public Opinion, N . Y . 1961, s. 81: , , I n the great blooming, buzzing confusion of the outer World we pick out what our culture has already defined for us, and we tend to perceive that which we have picket out in the form stereotyped for us by our culture. R . E . Lane, D . Sears, Public Opinion, New Jersey 1964 J . Yoors, Przeprawa, K r a k ó w 1978, s. 13 W takim k o n t e k ś c i e analizuje s y t u a c j ę C y g a n ó w I . M . K a ­ m i ń s k i w swojej rozprawie doktorskiej The state of ambiguity. Studies of Gypsy refugees. (Anthropological Research), Gothen­ burg 1980 J . P . Liogeois, Le discours de I'ordre. Pouvoirs publics et minorites culturelles, ,, E s p r i t " , No 41, 1980 O czynnikach magiczno-religijnych w osadnictwie pisał m.in. J . S . Uyhtroń B . Kunicka, Organizacja przestrzeni domowej wodług tradycyjnych w y o b r a ź "ń ludowych, „ E t n o g r a f i a Polska", T . X X i l i , ' 1979, z." 1, s. 200 CVg śnie dzielą się na różne grupy, któro c z ę s t o s ą antagonistyezno wobec siebie a ich wzajemne kontakty ograniczano są do minimum .1. Yoors, Przeprawa. K r a k ó w 1978. s. 13 L . Mróz, Cygańskie mieszkania. Próba typologii, „ E t n o ­ grafia Polska", t. X I V , 1970. z. 1 L . Mróz, Cygańskie wozy, ..Polska Sztuka L u d o w a " . R . X X I I I , 1979, nr 3—4 2 3 4 5 6 7 8 9 1 2 t a m ż e , s. 91 L . Mróz, C y g a ń s k i e mieszkania..., op. cit. O zamieszkiwaniu C y g a n ó w w domach w ł a ś c i w i e niczym nie r ó ż n i ą c y o h się od d o m ó w osiadłej ludności wspomina np. O.P. Barannikov, Ukraiński Cigani, K i e v i 1931 „ C y g a n i e polscy" jest to termin m y l ą c y , p o n i e w a ż na terenie Polski ż y j ą różne grupy R o m ó w , z k t ó r y c h n a j w i ę k s z e to L o v a r a , K e ł d e r a s z a i Polska R o m a O systemie tabuicznyoh s k a l a ń pisze m.in. J . F i c o w s k i , Cyganie na polskich drogach, K r a k ó w 1966; M . Gronfors, Blood feuding among Finnish Gypsies, H e l s i n k i 1977 p . przypis 12 S ą to grupy do k t ó r y c h Cyganie p r z y n a l e ż ą na podstawie z w i ą z k ó w krwi w s p ó ł p r a c y ekonomicznej lub tak j a k w przy­ padku kumpanii również zamieszkiwania tej samej okolicy. I . M . K a m i ń s k i wspomina w swojej pracy o zwyczaju umieszczania przez C y g a n ó w z a m i e s z k u j ą c y c h Stenlund w Szwecji fotografii rodzinnych w samochodach L . Mróz. C y g a ń s k i e wozy, op. cit., s. 91 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 Cigani 2 2 1 0 1 1 Zdjęcia tego t y p u m i l o w i d e ł prezentuje E . Horvathova, na Slovensku. Bratislava 1964 L . H . Morgan, Społeczeństwo pierwotne. Warszawa 1887 2 3 O. Monc;in, Vers un droit des minorites. , , E s p r i t " . No 41, 1980 2 4 J . Yoors, Przeprawa, F o t . 1.. M J Ó Z , i l . D, 6 , 1 3 I I . 9. Gryfy z c y g a ń s k i e g o wozu jako ozdoba w e j ś c i a do domu, W a r k a , 1980 r. 144 Kraków 1978 L'exemple Tsigane, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ec4d2640b69f7b9a1b747117ab89fd48.pdf ab613fc94c8cee4eaa1abf64f46f69b9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2708 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2519 Title A name given to the resource Mikro-makro market / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4, s.140-143 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dudziak, Maciej, J. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mikro-makro market przyjemność i groza ponowoczesnego rynku Maciej J . Dudziak Obcym jest każdy z nas, gdy wychodzi na ulicę M. Schluter i D. Lee, The R Factor 1. Schulz, Geertz a antropologia codzienności. Zamiast wstępu Bruno Schulz tak pisał o drohobyckim rynku: W sobotnie popołudnia wychodziłem z matką na spacer. Z pół­ mroku sieni wstępowało się od razu w słoneczną kąpiel dnia. Przechodnie, brodząc w złocie, mieli oczy zmrużone od żaru, jakby zalepione miodem, a podciągnięta do góry warga odsłania­ ła im dziąsła i zęby. I wszyscy brodząc w tym dniu złocistym mieli ów grymas skwaru (...) Rynek był pusty i żótty od żaru, wymieciony z kurzu gorącymi wiatrami, jak biblijna pustynia. 1 Schulz nie przypadkiem sytuuje swój dom właśnie w ryn­ ku. Rynek jest bowiem istotnym - jeśli nie najważniejszym miejscem, na którym wspiera się fundament podtrzymujący całe miasto. W rynku lub w jego okolicach mają miejsce naj­ ważniejsze wydarzenia Schulzowskiej prozy, owe mityczne bajania i historyje , wyznaczające sens każdego, nawet - wy­ dawałoby się - najbardziej banalnego zdarzenia w historii drohobyckiej agory. Oto bowiem: 2 Kupka obdartusów, ocalała w kącie rynku przed płomienną mio­ tłą upału, oblegała kawałek muru, doświadczając go wciąż na no­ wo rzutami guzików i monet, jak gdyby z horoskopu tych meta­ lowych krążków można było odczytać prawdziwą tajemnicę mu­ ru, porysowanego hieroglifami rys i pęknięć. Zresztą rynek był pusty. Oczekiwało się, że przed tę sień sklepioną beczkami w i niarza podjedzie w cieniu chwiejących się akacyj osiołek Sama­ rytanina, prowadzony za uzdę, a dwóch pachołków zwlecze tro­ skliwie chorego męża z rozpalonego siodła, ażeby go po chłod­ nych schodach wnieść ostrożnie na pachnące szabasem piętro. Schulz wychodząc od zdarzeń banalnych, prostych, co­ dziennych, przechodzi do rekonstrukcji mitycznych ciągów zdarzeń. W opisach przedmiotów, miejsc i ludzi: ... czuje się bliski odczuciom Antyku, sądzi, że swą kreację, swe fantazjowanie i snucie wywiódł z pogańskiego pojmowania ży­ cia, jak to już dla starożytnych genealogia własnego rodu pogrą­ żała się w micie po odejściu drugiej czy trzeciej generacji, a wzrok obrócony wstecz dostrzega! historię rodziny znajdującą swe rozwiązanie w mitologii. 5 Tak interpretowane codzienne zdarzenia, tkwiące swymi korzeniami w micie, lub korzystając z antropologicznego le­ ksykonu - w kulturze, można przerzucić intelektualny po­ most pomiędzy postulatami antropologii interpretatywnej i tym, co Clifford Geertz nazwał opisem zagęszczonym (thick description) , a bajaniem i historyjami Schulza. Różnice ba­ zują jedynie, jak mniemam, na stopniowalności rejestrowa­ nych wydarzeń, co znaczy, iż Geertz rozpoczyna od postulatywnej rejestracji wydarzenia, faktu kulturowego (np. walk kogutów na wyspie Bali), a kończy na skomplikowanej inter­ pretacji owych zarejestrowanych uprzednio zdarzeń. Schulz natomiast, wykorzystując - pomimo wszystko - przywileje należne literaturze, „odrzuca" ową stopniowalność akcji, koncentrując się wyłącznie na interpretacji, która u niego sui generis jest konstruowaniem mitu. 6 2. Dwa typy ponowoczesnego rynku 3 Studiując zachowania prawdopodobnie grupy włóczę­ gów - zdawałoby się banalnie pospolite - Schulz dochodzi do interpretacji, w której z prostego faktu społecznego, ja­ kim są owi „obdartusi", czyni kontynuację przypowieści bi­ blijnej. Zwykłe wydarzenie z drohobyckiego rynku nabiera w tym świetle mocy mitu dziejącego się stale i ciągle. Bo­ wiem: Zapominamy o tym - pisze Schulz w jednym ze swych esejów operując potocznym słowem, że są to fragmenty dawnych i wiecznych historyj, że budujemy, jak barbarzyńcy, nasze domy z ułamków rzeźb i posągów bogów. Najtrzeźwiejsze nasze poję­ cia i określenia są dalekimi pochodnymi mitów i dawnych histo­ ryj. Nie ma ani okruszyny wśród naszych idei, która by nie po­ chodziła z mitologii - nie była przeobrażoną, okaleczoną, przei­ stoczoną mitologią. 4 140 2.1. Typ pierwszy: mikromarkef Witnica jest 7-tysięcznym miasteczkiem położonym kil­ kanaście kilometrów od granicy z Niemcami. Ludność miasta i okolic rekrutuje się w znacznej liczbie z przesiedleńców z terenów Kresów Wschodnich I I Rzeczypospolitej. Brak tu ludności autochtonicznej zarówno pochodzenia polskiego, jak i niemieckiego. Głównym rynkiem w liczącej blisko 20 tysięcy mie­ szkańców gminie są place położone w centrum miasta oraz łączące je ulice. Znaleźć tu można różnorakie sklepy w wiel­ kiej ilości, okolicznościowe i stałe targi, na których kupić można przemycane zza wschodniej i zachodniej granicy pa­ pierosy i alkohol, spędy bydła, koni i trzody, targowiska pło­ dów rolniczych, bary i pijalnie piwa, w których zawsze spo­ tkać można przemytników, pijaczków i drobnych złodziei, 8 �których osobną kategorią jest tzw. jurna, czyli grupy „awan­ turniczych" młodzieńców wyruszających za zachodnią grani­ cę w poszukiwaniu „łupów" pochodzących z kradzieży. Wśród starych kamienic odszukać można zakłady szewskie, fryzjerskie czy trumienne, kawiarnie i cukiernie, w których obok „zwyczajowych" usług zrealizować można również za­ mówienie na samochód czy „spożywkę" zza rzeki. W dni od­ pustów, kiermaszy czy wyprzedaży kupić można poniemiec­ ką książkę, plastikową relikwię lub najnowszej marki szwaj­ carski kalkulator. Z rzadka zaglądają tu stróże prawa; jest to samoregulujący się mechanizm. Przestrzenie rynku są niejednorodne; wypełnione ludźmi różnego pochodzenia, mającymi różne cele, poglądy, etc. Wpaść tu można na kobietę zwracającą się do każdego męż­ czyzny „Panie Burmistrz!", czy na podeszłego wiekiem zbie­ racza żelastwa i butelek. W kątach rynku, przy ławach skle­ powych nie brak drobnych pijaków i obiboków. W przyle­ głych rynkowi szynkach i kawiarniach podsłuchać można przemytników, jumaków czy miejscowych Cyganów. W sa­ mym rynku - mieszanina strojów, twarzy, języków i zapa­ chów: obok polskiego „urzędowego", usłyszeć można specy­ ficzne „zabużańskie zaciąganie", co ciekawe, nawet wśród najmłodszego pokolenia, dalej - język handlujących ukraiń­ skich bazarowiczów, przezywany tutaj „hahłackim", język niemieckich i duńskich turystów. Rynek jest miejscem, gdzie formuła Obcy jest jedynie for­ malną klasyfikacją bliskości, nie natomiast wartościującą ka­ tegorią stawiającą owych obcych w rzędzie „gorszych", z uwagi na jedną prostą przyczynę - ekonomię, czyli zysk ze sprzedawanych towarów. Wychodzi się „do miasta", bo taka formuła jest przyjęta, nawet jeśli mieszka się w samym rynku, to wychodzenie do „miejsca", wyraźnie określonego miejsca spotkania, gdzie można nie tyle być, co żyć, odnowić znajomości, zawrzeć so­ jusz czy transakcję. Kupowanie ma nie tylko znaczenie wprost, zaopatrzeniowe, ma też równoważne znaczenie sym­ boliczne: „kupuje się" informacje, „kupuje się" relacje, „ku­ puje się" związki, sympatię, bądź antypatię, zjednuje sobie sklepikarzy, a sklepikarze zjednują sobie klienta. Podczas ku­ powania odbywa się swoista gra językowa powołująca do ży­ cia sferę wokół samego kupowania. Towar nabiera wartości poprzez mówienie o nim, poprzez targowanie się, niemależ „rytualne" narzekania. Mimika niezadowolenia, gesty sklepi­ karza - wszystko to nie ma jedynie efemrycznego charakteru, lecz podlega konwencji, bez użycia której niemożliwe było­ by kupno. Na przykład: 9 - Sklepikarz: Rybeńko kochana, co to dla ciebie dzisiaj? - Kupująca: Aaa, Panie Piotrusiu, co ja tam mogę tego kupic'.'.Za co, za te grosze, co nam dają? - Sklepikarz: Może kupić, może kupić, u mnie prawie darmo, kochana. Co tam będzie? Dobra... - Kupująca: Daj mi kawę, pieprz, mąkę, tak z pół kila... Czło­ wiek nie ma za co, nie ma za co... - Sklepikarz: Się już robi, moja złota - mąka mała, śnieżnobia­ ła, a jak dam kilo, się coś stanie? Nie stanie się! Dobra, jedziemy dalej! Rynek - jest zapewne jedną z tych nie uświadamianych społecznie transzei komunikacyjnych, które zapewniają spo­ łeczności terytorialnej względną koherencję. Kontakt tu na­ stępuje „twarzą w twarz", wszak nie sposób dostrzegać i być dostrzeganym, przecinając place i ulice ze spuszczoną gło­ wą. Z rzadka można dostrzec tutaj Benjaminowskiego fla- 10 neura, przemierzającego samotnie miejskie przestrzenie. W kulturowo skonstruowaną optykę widzenia, by rzec za Emmanuelem Levinasem, „tego Drugiego", zdaje się immanentnie wpisana zasada konieczności dostrzegania, ko­ nieczności nawiązania kontaktu z owym Drugim; nie sposób przejść przez rynek wstrzymując oddech. Próba izolowania się, spuszczania wzroku zarezerwowana jest wyłącznie dla obcych, nie znających zasad ani wymogów tubylczego kode­ ksu. Chcąc żyć we wspólnocie - a nie sposób w niej nie żyć, będąc związanym relacjami i zależnościami - trzeba żyć w rynku. Rynek lub też mikromarket mogą być metaforą współczesnego - idąc w pewnym sensie tropem podrzuco­ nym przez Michela Maffesoli - rodzącego się czy też reinkarnującego się Howoplemienia," które oparte o strukturę poniekąd zachowaną, a poniekąd zdekonstruowaną biegiem ciągów historycznych, wspólnot tradycyjnych w historycz­ nym sensie tego słowa, odnajduje, kierowane wewnętrznymi mechanizmami samoregulującymi, płaszczyznę porozumie­ nia, na której być może (być może również na wielu innych) odbudowuje lub też na nowo zbuduje swoją nową tożsa­ mość, opartą na regułach panujących właśnie na rynku - mikromarkecie. W świecie zdekonstruowanych wspólnot o bogato rozwi­ niętej obrzędowości objawiającej się wprost kultura typu lo­ kalnego potrzebuje budulca, by móc funkcjonować „normal­ nie". Takim - być może - tworzywem jest właśnie rynek, łą­ czący w sobie po części funkcje platońskiej agory i nowocze­ snego marketu. Jeszcze jedna ważna uwaga: rynek mieści się w środku miasta, w jego żywo bijącym centrum. Jednak, jak będę chciał pokazać w drugiej części, nie za­ wsze rzeczywistość jest tak optymistyczna. 12 13 u 2.2. Typ drugi: makromarket Gorzów Wielkopolski jest dużym miastem z rozbudowaną siecią marketów, sklepów i restauracji. Od ponad dwóch lat funkcjonuje tutaj hipermarket „Hit", jeden z pięciu tego typu centrów handlowych znajdujących się na terenie Polski i na­ leżących do niemieckiego koncernu handlowego. Market stoi na obrzeżach miasta, jakby samym swoim położeniem zdawał się informować o swojej eksterytorialności. Ponieważ nie przynależy do nikogo lub raczej należ­ ny jest każdemu - znaczy to, iż jest niczyj, a skoro nikt nie jest tu gospodarzem, nikt nie jest postrzegany jako „swój" lub jako „obcy". Wszyscy jednako znajdują się w przestrze­ ni niczyjej, przynależnej wyłącznie stosunkom handlowym, wyłącznej hiperkonsumpcji. Rozmyciu podlega najpierwot­ niejsza funkcja społeczna kreująca postrzeganie świata, bu­ dująca tożsamość - antynomia: „my" i „oni", „swój" i „ob­ cy". Nikt nie przybywa tutaj dla samej przyjemności bycia, spotkania. Ekskluzywność tego miejsca jest o tyle specyficzna, iż wejść tu może każdy, kto godzi się na pewne warunki dykto­ wane w tym miejscu. Są to specyficzne warunki, w których pochodzenie, przekonania, kolor skóry są nieważne i nieistot­ ne. Na taki brak rozróżnienia godzić m u s i się każdy wkra­ czający w świat hipermarketu. Nawet najłatwiej czytelna z reguły w „ludzkiej masie", by rzec za Benjaminem, seman­ tyka ubioru, pozostaje nie penetrowana przez receptory, kult jednostki sprowadzony do wymiarów absurdalnej gry, w któ15 141 �rej wolność wyboru jednostki dyktowana jest subtelnym znie­ woleniem grupy. Zresztą na jakąkolwiek inność i tak nikt uwagi nie zwraca. Ludzie trwają w uporze dopięcia celu z reguły - nieznanego jeszcze w momencie rozpoczęcia „że­ glugi po oceanie marketu". W niemym zacięciu, z rzadka je­ dynie wymieniając zdawkowe słowa, jeśli podróż trwa w gru­ pie, odbywa się ponura nawigacja wśród zwałów towaru. Zresztą jakakolwiek rozmowa i tak nie ma sensu; struktural­ nym elementem miejsca jest hałas. Dźwięk bez źródła, ponie­ waż nikt go nie dostrzega. Niedostrzeganie Drugich, jak po­ wiada Levinas, jest wpisane w kodeks jednolitego miejsca, na który godzi się każdy wraz z opłatą zezwalającą na wkrocze­ nie w inny wymiar. Nie sposób znaleźć tutaj osoby przybyłej, w innym niż kupowanie celu. Brak tutaj jakiejkolwiek enklawy, łamiące­ go jednolitość przestrzeni miejsca; wszystko podporządko­ wane jest jednej i jedynej funkcji - kupnu. Sprytnie usytuo­ wane produkty, przy misternym wykorzystaniu zdobyczy socjotechniki, tętniąca, rytmiczna muzyka, komunikaty pły­ nące z umieszczonych w całym budynku głośników infor­ mujących o bieżących wydarzeniach, promocjach poszcze­ gólnych produktów i ich usytuowaniu, dokładnie ustawione systemy kontroli w postaci licznych kamer telewizyjnych oraz wszędobylska ochrona łatwo dająca wyodrębnić się z tłumu - uzbrojona i czujna. Wszystko jednolite, dyskret­ ne, subtelne. Człowiek demokratyczny nie godzi się na odbieranie wolności wprost, lecz chętnie i bez zastrzeżeń przeznacza swoją wolność innym, nieznajomym, bardziej niż on odpowiedzialnym za niego, a choćby i maszynom, je­ śli tylko spełniają rolę ekspertów. Czyż wielką byłoby róż­ nicą w owym hipermarkecie, gdyby zamiast kasjerki obsłu­ gującej podliczający rachunki komputer - w imię sprawno­ ści działania - znajdowała się wyłącznie maszyna, obdarzo­ na przez nas zaufaniem? Czyż zatem nie łatwiej zaufać ma­ szynie? 16 Zaraz po wejściu przeraża ogrom przestrzeni: wiele tysię­ cy metrów kwadratowych w sposób totalny i całkowity ofe­ ruje zaspokojenie potrzeb każdego z odwiedzających: obok sklepów mieszczą się tu restauracje zaprojektowane w taki sposób, by szybko je opuścić, zwalniając miejsce kolejnemu klientowi lekko znużonemu koszmarem zakupów, jednakże na tyle jeszcze zdrowemu, by samodzielnie po krótkiej chwi­ li popasania mógł opuścić zajmowane miejsce; liczy się ilość i jakość, liczy się usługa. Wszystko sprowadzone do kupowania, brak rozmów, je­ dyne relacje, jakie można dostrzec, to relacja klient - towar. W świecie tym, wydawałoby się pozbawionym jakiegokol­ wiek posmaku irracjonalności, towar z d a j e się nabierać walorów kultowych. Przedmiotem pożądania stają się nie ty­ le jego utylitarne cechy, ile on sam. Na myśl przychodzą jak­ że aktualne słowa Mircea Eliadego: Uważam za rzecz bardzo ważną odnalezienie mitologii oraz teo­ logii przyczajonej nawet w najbardziej nijakim życiu człowieka współczesnego; od niego tylko zależy, aby wrócił ku źródłom i na nowo odkrył głębsze znaczenie wszystkich tych wypłowia­ łych obrazów i zdegradowanych mitów. I nie mówcie nam, że ta spuścizna nic już nic obchodzi współczesnego człowieka, żc na­ leży ona do „zabobonów przeszłości", szczęśliwie zlikwidowa­ nych przez wiek X I X , że obrazy, nostalgie i tęsknoty to dobre dla poetów, dzieci i prostaczków, ale - na Boga! - ludziom serio po­ zwólcie myśleć i „robić historię": tego rodzaju rozdział między „poważnym życiem" a „rojeniami" nic odpowiada rzeczywisto­ 142 ści. Człowiek współczesny może sobie lekceważyć mitologie i teologie, co nie zmieni faktu, że nadal będzie karmił się upadły­ mi mitami i zdegradowanymi obrazami." Więc...? Nie każdy może wejść na teren marketu - dopuszczeni są tylko ci, którzy są „zuniformizowani" w celu - kupnie. Brak tu wszelkich „obcych" (pijaczków, obnośnych handlarzy, że­ braków), czyli wszystkich łamiących konwencję miejsca. Przestrzeń marketu jest zuniformizowana i jednorodna; przekłada się w jednorodną wspólnotę jednoczącą się i zor­ ganizowaną podług przestrzeni zajmowanej. Obcym jest każdy (tak jak każdy jest „swoim"), nawet z rzadka spoty­ kani znajomi zdają się wymieniać poza spojrzeniami jedy­ nie - w najwyższej konieczności - przelotne i nic nie mówiące pozdrowienia, po czym z pośpiechem oddalają się, wtapiając pomiędzy zwały towarów, jak powiada Alicja Kuczyńska: Miejsce dialogu werbalnego zajmuje milczenie, błysk, moment, wspólnota rozumienia, wymiana realności na fikcję, ale nie na odwrót: nie napięcie, ani emocje." 1 Spojrzenia powoli przyzwyczają się do niedostrzegania, już nie obcych, ponieważ ich brak, lecz Drugich. Przechodnie stają się po chwili jedynie tłem, czasem przeszkodą, którą na­ leży wyminąć lub w najgorszym wypadku zmienić transzeję drogi; stają się jeszcze jednym towarem, który można - jeśli ochota - dowoli, aczkolwiek ostrożnie, oglądać. Wszystkich ogarnia namiętność kupowania, słodka roz­ kosz nabywania, bachanalia odbywane w szeleście setek stóp. Brak tutaj jakkolwiek zakreślonego centrum. Można chodzić po swoich śladach, które jednak po chwili zostają zmyte przez kolejnych nieznajomych. Przebywanie w marke­ cie nacechowane jest - nawet pomimo częstych odwiedzin efemerycznością. Miejsce to nie toleruje odznaczania i wy­ różniania - żaden klient przybywający do marketu nigdy nie zostanie rozpoznany, bowiem anonimowość wkalkulowana jest w cenę towaru. Nie trzeba tutaj wstrzymywać oddechu z przerażającą człowieka ponowoczesnego myślą, iż zostanie się rozpoznanym. Istota tego miejsca zawiera się w jego b r a k u , bowiem w rzeczywistości ponowoczesnej nie ma miejsca na wyprepa­ rowane z nakładających się na siebie kontekstów znaczenia, gdyż takie, wyznaczane arbitralnie, nie istnieją w sposób trwały czy uchwytny, lecz jedynie chwilowy i jednostkowy, a etnograf, czy ktokolwiek chcący „kreślić człowieka", ko­ rzystając z retoryki Clifforda Geertza, zawsze ze swoim opi­ sem „przychodzi po fakcie"... 3. Parę wniosków W Ulicy Krokodyli Bruno Schulz pisał: Był to dystrykt przemysłowo-handlowy z podkreślonym jaskra­ wo charakterem trzeźwej użytkowości. Duch czasu, mechanizm ekonomiki, nie oszczędził i naszego miasta i zapuścił korzenie na skrawku jego peryferii, gdzie rozwinął się w pasożytniczą dziel­ nicę. Kiedy w starym mieście panował wciąż jeszcze nocny, pokątny handel, pełen solennej ceremonialności, w tej nowej dzielnicy rozwinęły się od razu nowoczesne, trzeźwe formy komercjali­ zmu. Pseudoamerykanizm, zaszczepiony na starym, zmurszałym gruncie miasta, wystrzelił tu bujną, lecz pustą i bezbarwną wege­ tacją tandetnej, lichej pretensjonalności. 14 �Jak w Schulzowskim Drohobyczu sprzed lat 80, tak i w dzisiejszej rzeczywistości końca wieku, końca tysiąclecia niemalże programowo ogłasza się koniec pewnej rzeczywi­ stości minionej. Wiąże się to zazwyczaj z potęgującą industralizacją i komercjalizacją, z urynkowieniem etc. Innymi słowy: objawia się zmierzch pewnych „starych porządków", ustępujących progresowi ludzkiego pochodu przez czas. Przy okazji, wokół dwóch bastionów, czyli Postępu i Wstecznictwa (socjologia powiada, iż jest to liberalizm i konserwa­ tyzm), organizują się grupy gotowe bronić - odpowiednio starych/nowych porządków. Z reguły, jedni i drudzy głoszą, iż nowy „stan rzeczy" jest biegunowo odległy od starego, choć pożywka dla uprawianego przezeń ogrodu, by sparafra­ zować Zygmunta Baumana, jest wciąż taka sama, o takiej sa­ mej zawartości „próchna kulturowego" w glebie, a zmienne pozostają jedynie warunki pogodowe. Niemniej, pozostaje tęsknota za czystym stanem, za jed­ noznacznością, którą jedni nazywają nostalgią, a inni tęskno­ tą za rajem; są przecież jacyś „my" i jacyś „oni"... Opisane dwa typy ponowoczesnego rynku są reprezenta­ tywne jedynie i wyłącznie dla siebie, swego własnego konte­ kstu. Są to dwa przeciwległe bieguny, pomiędzy którymi ist­ nieje morze różnorodności wzorców, przekonań, preferencji często, z pewnych punktów widzenia diametralnie przeciw­ stawnych. Rzeczywistość jest bowiem, by przywołać Stani­ sława Lema, o wiele bardziej skomplikowana. Nie można jej zatem wyrazić za pomocą opisu rzeczywistości według Weberowskich „stanów czystych". Ani więc witnickie rynki, ideowo spokrewnione z Platonowską agorą, czy choćby z „tradycyjnym" rynkiem mienią­ cym się różnorodnością wzorców, będących nostalgicznym odniesieniem dla wielu badaczy-entuzjastów, nie reprezentu­ ją Całości, ani też ów hipermarket Hit, o którym rzec by moż­ 211 21 na ustami Conradowskiego Marlowa z Jądra ciemności „Ohyda, ohyda!" nie reprezentuje wszystkich typów i relacji, w jakie uwikłany jest człowiek ponowoczesny. Nie tekstualnymi jedynie bohaterami są przecież ludzie uwikłani w biegunowo odległe (zdawałoby się) systemy. Ale przecież i w owej małej, nostalgicznie nakreślonej wspólno­ cie stoją nieopodal dwa markety na równi odwiedzane przez tych samych ludzi, a w „dużym" mieście ludzie również „chodzą" do małych sklepików. Można by ująć sprawę, uży­ wając metafory organizmu, z którego została wypreperowana jedna tkanka; sama nie potrafi egzystować, gdyż jest tyl­ ko fragmentem jakiejś większej całości, natomiast będąc owym fragmentem, w specyficzny sposób uosabia kondycję Całości organizmu. Tak i tutaj: markety są jedynie wyprepa­ rowanym fragmentem większej Całości, który - jeśli przy­ wrócić go życiu, swej pierwotnej konstrukcji, z której dla ce­ lów analitycznych został pobrany - rozmywa swoje (rzecz jasna!) nadawane znaczenie, po czym wtapia się na powrót w organizm. Rzeczywistość nas okalająca bowiem podąża w wiele, często przeciwstawnych na pierwszy rzut oka, kierunków, które zderzając się ze sobą, powodują kolizje, bowiem w świecie przygodności, ironii i chwilowej solidarności koli­ zje należą do tych „przywilejów", czy przywilejów, które są nieuniknione. Świat dzisiejszy to świat mikro- i makro-marketów, z których każdy może pretendować zarówno do miana pełnego przyjemności, jak i grozy, jak i obu tych rzeczy od­ czuwanych naraz lub osobno, przez moment, chwilę. Brak dziś światów czystych, światów wyizolowanych - są nato­ miast światy „w większości", światy „w przewadze" i , jak konstatuje w wielu swych propozycjach Zygmunt Bauman, to czego nam najbardziej potrzeba, jako istotom przygodnym to - stalowe nerwy. PRZYPISY 1 B. Schulz, Sierpień, (w:) Sklepy cynamonowe. Warszawa 1997, s. 20 Zob. B. Schulz, Mityzacja rzeczywistości, (w:) Opowiadania. Wy­ bór esejów i listów, Kraków, Wydawnictwo Literackie 1973, s. 364-366 B. Schulz, Sierpień, (w:) Sklepy cynamonowe. Warszawa 1997, s. 20 B. Schulz, Mityzacja rzeczywistości, (w:) Opowiadania. Wybór ese­ jów i listów. Kraków, Wydawnictwo Literackie 1973, s. 366 B. Schulz, Expose o książce Brunona Schulza „Sklepy cynamono­ we", przet. J. Ficowski, (w:) B. Schulz. Księga listów. Zebrał, opracował, wstępem, przypisami i aneksem opatrzył J. Ficowski, Kraków 1975, s. 177-178 Por. C. Geertz, The Interpretation of Cultures. New York 1973 Omawiany „mikromarket" znajduje się w miejscowości Witnica, położonej 23 km na zachód od Gorzowa Wlkp. - przyp. aut. Używając terminu „rynek" mam na myśli kompleks ekonomiczno-usługowy mieszczący się w centrum miasta, którego podstawowym charakteryzatorem jest geograficzne usytuowanie - przyp. M.J.D. W mieście znajduje się dzierżawiony przez Duńczyków ośrodek wypoczynkowy - przyp. M.J.D. '" Zob. W. Benjamin, O kilku motywach u Baudelaire'a, tłum. B. Surowska, „Przegląd Humanistyczny" 1970, nr 5. s. 69-84; nr 6, s. 105-117, cyt. za R. Różanowski, Szok i przeżycie albo „odrażające przeżycie epoki industralizacji", (w:) Pisanie miasta. Czytanie miasta, (red.) A. Zeidler-Janiszewska, Poznań 1997, s. 118 2 3 A 5 6 7 8 9 " Zob. M . Maffesoli, „Affectual" ..Threshold", t. 4, s. 42 Post-Modernism and Megapolis, 12 Są wszak tutaj miejsca do gry w szachy - szachownice miejskie, parki, kawiarnie, w których można wypocząć do woli, bez potrzeby spo­ glądania na zegarek - przyp. M.J.D. Zob. M. Eliade, „Nasz świat" znajduje się zawsze w środku, (w:) Sacrum, mit, historia, PIW Warszawa 1974, s. 66-70 Omawiany „makromarket" znajduje się w odległym od Witnicy o 23 kilometry Gorzowie Wlkp. - przyp. M.J.D. A. Kuczyńska, Agora nasza powszednia, w: Pisanie miasta. Czy­ tanie miasta, red. A. Zeidler-Janiszewska, Poznań 1997, s. 162 Zob. Z. Bauman, Wieloznaczność sprywatyzowana, (w:) Wielo­ znaczność nowoczesna. Nowoczesna wieloznaczność, PWN, Warszawa 1995, s. 251-260 M . Eliade, Wiecznotrwalość obrazów, (w.) Sacrum, mit, historia, PIW Warszawa 1974, s. 26 A. Kuczyńska, ibidem, s. 167 B. Schulz, Ulica Krokodyli, (w:) Sklepy cynamonowe, Warszawa 1997, s. 77 Ów „zmierzch starych porządków" jest charakterystyczny dla każ­ dej epoki w dziejach człowieka. Przykładem z kręgu humanistyki jest te­ oria „kryzysu paradygmatu" Thomasa Kuhna, która rozciągnięta na po­ wiedzenie Umberto Eco, iż „każda epoka ma swój postmodernizm", mo­ głaby dość adekwatnie tłumaczyć „nowe i stare porządki" - przyp. M.J.D. 13 14 15 16 17 18 19 2 0 21 W tej sprawie zob. W.J. Burszta, Nostalgia i mit, albo o mechani­ zmie powrotu, (w:) Czytanie kultury. Pięć szkiców. Łódź 1996, s. 80-107. M . Eliade, Mefisto i Androgyn. czyli tajemnica pełni, (w:) Sacrum, mit. historia, PIW, Warszawa 1974, s. 199-253 143 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dcd927d755f031e071a0db873d2dcd53.pdf a2a735c9d3babc541a412b7cab0d500a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6419 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource Kazachstan - polityka etniczna Kazachstan - obrzędy i zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5992 Title A name given to the resource Mikropolityka etniczności/ ETNOGRAFIA POLSKA 2009 t.53 Description An account of the resource Etnografia Polska 2009 t. 53 s.5-17 Creator An entity primarily responsible for making the resource Penkala-Gawęcka, Danuta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł Y „Etnografia Polska”, t. LIII: 2009, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 DANUTA PENKALA-GAWĘCKA Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM, Poznań MIKROPOLITYKA ETNICZNOŚCI. OBCHODY WIOSENNEGO ŚWIĘTA NAURYZ W POSTSOWIECKIM KAZACHSTANIE Przyglądając się wykazom świąt obchodzonych oficjalnie w postsowieckich republikach Azji Środkowej, można dostrzec - mimo pewnych różnic - zastanawia­ jące prawidłowości. W wykazach tych, obok niektórych uroczystości zachowa­ nych z czasów Związku Radzieckiego (jak Dzień Kobiet czy Dzień Zwycięstwa) występują nowe, związane z uzyskaniem niepodległości (święto niepodległości, konstytucji itp.). Obok nich pojawiły się, na przykład w Uzbekistanie i Tadży­ kistanie, święta muzułmańskie: święto ofiary (Qurban-Hait - uzb., Kurban-Bairam - turkm.) i święto wyznaczające koniec Ramadanu (Hait - uzb., Ramadan-Bairam - turkm.). Ponadto, we wszystkich środkowoazjatyckich państwach ustanowiono jako oficjalne święto państwowe dzień przypadający na ekwinokcjum wiosenne. Święto to zwane jest w Kazachstanie Nauryz, w Kirgistanie Nooryz, w Uzbekistanie Nawruz, w Turkmenistanie Nouruz, a w Tadżykistanie Nauruz. Ma ono bardzo dawne korzenie, ale w okresie sowieckim zostało w dużej mierze zapomniane. Tylko w niektórych częściach tego obszaru przetrwało do czasów uzyskania nie­ podległości przez środkowoazjatyckie republiki. Rodzi się pytanie, dlaczego właś­ nie temu świętu nadano tak dużą rangę w nowopowstałych państwach1. Próba odpowiedzi na to pytanie prowadzi do zagadnienia ideologii nacjonalis­ tycznych, ich znaczenia dla legitymizacji rozwijających się organizmów państwo­ wych oraz meandrów polityki etnicznej prowadzonej przez rządy tych państw. Interesujące byłoby porównanie, jakie elementy, i dlaczego, zaakcentowano w dys­ kursie politycznym, społecznym oraz w programach obchodów tego święta w po­ szczególnych krajach12. Można by również prześledzić jego „karierę”, skupiając się 1 W Kazachstanie Nauryz występuje na liście oficjalnych świąt w następującym ich zestawie: święto narodowe: 16 grudnia - Dzień Niepodległości (obchodzony 16 i 17 grudnia); święta pań­ stwowe: 1-2 stycznia - Nowy Rok, 8 marca - Międzynarodowy Dzień Kobiet; 22 marca - Nauryz, 1 maja - Święto Jedności Narodu Kazachstanu, 9 maja - Dzień Zwycięstwa, 30 sierpnia - Dzień Konstytucji, 25 października - Dzień Republiki. 2 Studia na ten temat prowadzi amerykańska badaczka, Lama Adams, którą interesuje problem, w jaki sposób tożsamość narodowa znajduje wyraz w obchodach święta Nauryz/Nawruz oraz Święta Niepodległości w Kazachstanie i Uzbekistanie. �6 DANUTA PENKALA-GAWĘCKA na zjawiskach retradycjonalizacji, przekształceń tego święta, pojawiania się elemen­ tów „nowych tradycji”. Nie jest to jednak głównym celem mojego artykułu. Spróbu­ ję natomiast ukazać, jak święto Nauryz w postsowieckim Kazachstanie wyraża, w mikroskali, tendencje występujące w polityce etnicznej/narodowej tego państwa3. POCHODZENIE ŚWIĘTA NAURYZ I JEGO LOSY Nauryz (nawnz), czyli „nowy dzień”, wywodzi się od dawnego, staroirańskiego święta Nowego Roku (Nouruz), liczonego według kalendarza solamego. Miało ono silne związki z zoroastryzmem. Przypadało na wiosenne zrównanie dnia z nocą, znamionując przezwyciężenie zimy i odżywanie przyrody, a jego celebrowanie miało zapewnić płodność i obfite zbiory. Pierwotnie charakterystyczne dla ludów rolniczych, przejęte zostało później przez turkojęzycznych koczowników Azji Środkowej. Jego pochodzenie od ludów irańskich jest dobrze udokumentowane, co podkreśla na przykład kazachska etnografka, Rauśan Mustafina, pisząc: „Obyczaj świętowania Nowego Roku wywodzi się ze staroirańskich tradycji (...), które roz­ przestrzeniły się szeroko u ludów Azji Przedniej i Centralnej” (2003, s. 106). Zda­ niem Alego Attara (1998, s. 244), to imigranci iranojęzyczni rozszerzyli irański Nouruz i tadżycki Nauruz poza tereny jego pochodzenia. Święto to nie było związane z islamem i nie odprawiano w owym dniu żadnych muzułmańskich obrzędów4, niemniej odnotowano pewne późniejsze wpływy religii muzułmańskiej na jego obchody. Wskazując na te oddziaływania, G. Razdykova pisze, że u Kazachów czytano czasem w Nauryz fragmenty Koranu dla uczczenia pamięci proroka Kydyra (wędrownego, „ukrytego” świętego) albo świętego zwa­ nego Dikan-baba (Dziad-rolnik), a także zmarłych przodków (2007, s. 293). Ten ostatni zwyczaj świadczy wyraźnie o przekształceniu święta mającego korzenie irańskie, pod wpływem lokalnych tradycji koczowników5. W Nauryz Kazachowie zwracali się do duchów przodków (arwaq), odwiedzali mogiły zmarłych i składali im ofiary (Mustafina 2003, s. 110). Elizabeth Bacon (1980, s. 45) podaje, że dawniej Nauryz świętowali jedynie Kazachowie z terenów południowych, gdzie wpływy 3 Artykuł powstał na podstawie literatury przedmiotu oraz moich własnych obserwacji obcho­ dów święta Nauryz w Ałmaty, prowadzonych podczas pobytu w Kazachstanie w latach 1995-2000. Terminy kazachskie podaję w transkrypcji turkologicznej, prócz nazwy Nauryz, którą zapisuję w polskiej wersji językowej, podobnie jak nazwy miejscowości (oraz nazwisko prezydenta Kazachsta­ nu). Nazwy i nazwiska rosyjskie piszę zgodnie z zasadami transliteracji alfabetu rosyjskiego. 4 Na przykład Gleb Snesarev podaje, że „wszędzie w Azji Środkowej nauruz był świętem wio­ sny, nowego roku, początku prac rolnych”, a przedmuzułmańska natura tego święta potwierdzona jest przez źródła pisane (1969, s. 205). Było ono nawet zwalczane przez islam sunnicki, natomiast szyizm zaakceptował Nouruz jako święto muzułmańskie (Attar 1998, s. 238). 5 Upamiętnianie przodków, połączone z przekonaniem, że ich duchy nieustannie wpływają na losy swych potomków, przetrwało okres sowiecki i nadal odgrywa bardzo ważną rolę w życiu du­ chowym Kazachów i innych narodów środkowoazjatyckich. Mimo że wywodzi się z czasów przedmuzułmańskich, współcześnie traktowane jest jako ważna część „muzułmańskości” (kaz. musilmansilią) mieszkańców Azji Środkowej (zob. Priyratsky 2001, s. 114-153). �MIKROPOLITYKA ETNICZNOŚCI 7 ludów irańskich były znacznie silniejsze niż na północnych stepach. Natomiast zdaniem wielu etnografów kazachskich, święto to było wspólne dla wszystkich Kazachów, zarówno tych zajmujących się rolnictwem, jak i koczowników - paste­ rzy. Taki pogląd wyraża na przykład Dż.H. Karmyśeva (1986, s. 50). Według opisów etnografów, Kazachowie w Nauryz w symboliczny sposób przezwyciężali trudy zimy, radując się z pomyślnego utrzymania stad - podstawy swego bytowania. Spożycie specjalnego posiłku nawriz kóźe, obrzędowej zupy przygotowywanej z siedmiu rodzajów produktów67, miało zapewnić obfitość róż­ norodnego pożywienia przez cały rok. Trzy dni obchodów wypełniały różne gry, zawody i zabawy; wszyscy mieszkańcy aułu1 odwiedzali się nawzajem, składali życzenia szczęścia i pomyślności (Kalyśev 1995, s. 198). Można jednak zauważyć, że w pracach części kazachskich etnologów piszą­ cych o rodzimych tradycjach, znaczenie tego święta nie było szczególnie akcento­ wane. Autorka dobrze udokumentowanych etnograficznie prac, Nurila Sahanova, wspomina jedynie o nawrizdama, obrzędowym poczęstunku urządzanym przed opuszczeniem zimowych pastwisk. Każda rodzina zapraszała w gości sąsiadów i ugaszczała ich jadłem pozostałym z zimowych zapasów (1998, s. 117). Podobny poczęstunek miał też miejsce przy okazji powrotu z letnich pastwisk - uroczys­ tości te miały ścisły związek z sezonowym cyklem życia koczowników. Również A.B. Kalyśev, opisując przebieg Nauryzu na podstawie źródeł z końca XIX wieku, nie poświęca mu szczególnie dużo uwagi, podkreśla natomiast, że „ze świętowa­ niem wiosny związane jest inne święto, cieszące się szczególną popularnością wśród koczowników” - dzień wyjścia z pastwisk zimowych na letnie wczesną wiosną oraz podobnie obchodzony powrót, późną jesienią, na zimowe siedliska (1995, s. 199). Zdaniem Karmyśevej, tradycja Nauryzu była żywa na ziemiach kazachskich przed II wojną światową i zaczęła zamierać dopiero w okresie powojennym; w nie­ których rejonach ówczesnej Kazachskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej trwała jeszcze w latach 1960. (1986, s. 50-51). O.B. Naumova utrzymuje nato­ miast, że w północnych, wieloetnicznych rejonach Nauryz nie był już obchodzony od kilku dziesięcioleci poprzedzających powstanie niepodległego Kazachstanu. Nawet na rdzennie kazachskich terenach południowych, w latach 1980. młode pokolenie rzadko uczestniczyło w święcie i jedynie starsi Kazachowie chodzili od domu do domu, by popróbować nawriz kóźe (Naumova 1992, s. 29). Także Mustafina twierdzi, że w latach 1980. z dawnego, rozbudowanego święta pozostał tylko zwyczaj przygotowywania i spożywania tego specjalnego, gotowanego tylko raz w roku posiłku (2003, s. 107). 6 Ważnym składnikiem tej zupy są ziarna pszenicy. W tradycji kazachskiej, do produktów zbożo­ wych dołączono również mięso i tłuszcz. Skład kazachskiej nawriz kozę mógł być różny. Podaje się na przykład, że owe siedem rodzajów pożywienia to mięso (albo kilka rodzajów mięsa), tłuszcz, cebula, pszenica, suszony ser gurt i mleko oraz sól. Mustafina podkreśla, że zawsze musiało to być siedem rodzajów produktów żywnościowych, ponieważ z liczbą siedem ludy turkijskie wiązały szczęście i do­ statek (2003, s. 107). Podobne symboliczne znaczenie miała liczba siedem w tradycji ludów irańskich. 7 Auł - rosyjska forma kazachskiego słowa auil, oznaczającego osadę, wioskę (dawniej - cza­ sową osadę grupy wspólnie koczującej). �8 DANUTA PENKALA-GAWĘCKA Fot. 1. Jurty przed gmachem dawnego parlamentu-N a w y :, Ałmaty 2008 (fot. Zuzanna Grzywacz). „REWITALIZACJA” NAURYZU Otwarta kampania na rzecz odrodzenia „święta wiosny” rozpoczęła się w republi­ kach środkowoazjatyckich pod koniec okresu sowieckiego, wraz ze wzrostem nastro­ jów nacjonalistycznych. Próby wprowadzenia obchodów Nauryzu nie napotykały oporu władz centralnych. Hilda Eitzen zauważa, że w latach 1970-1980. w ZSRR dekretowano szereg nowych, świeckich uroczystości, a „święto wiosny” doskonale mieściło się w tym projekcie. Miało korzenie nie w islamie, lecz w przeszłości przedmuzułmaóskiej, a ponadto jego obchody mogły być połączone z kampanią siewną (Eitzen 1999, s. 75—76)8. Zaczęto je także prezentować jako „święto młodości”9. W 1988 i 1989 roku Kazahstanskaja pravda oznajmiała, że świętowanie Nau­ ryzu miało miejsce w kilku miastach na południu republiki, a mianowicie w Ałma 8 Hilda Eitzen (1999, s. 82-83) opisuje scenariusze „nowych obrzędów”, opracowane w la­ tach 1970. Na przykład w obchodach w Semipałatyńsku próbowano połączyć Naw yz z rosyjską „maslenicą” (zapustami), a nawet dodano postaci związane ze świętowaniem Nowego Roku - Dziadka Mroza i Śnieżynkę (Snegumćka). 9 Na przykład w Tadżyckiej SRR w przygotowaniach obchodów brała aktywny udział organiza­ cja komsomolska, a w program święta włączono wybór „najpiękniejszej i najbardziej wartościowej dziewczyny jako symbolu wiosny” (Attar 1998, s. 235). �MIKROPOLITYKA ETNICZNOŚCI 9 Fot. 2. Kazachowie w strojach narodowych - Nawyz, Ałmaty 1999 (fot. Tomasz Kutkowski). Acie, Czymkencie101i Tałdy-Kurganie, i wszędzie towarzyszyła mu symbolika naro­ dowa. Na placach stawiano jurty, przygotowywano narodowe potrawy, organizowa­ no także zawody w tradycyjnych zapasach i demonstrowano kazachskie obyczaje, na przykład „odsłonięcie twarzy panny młodej” (betasar), będące częścią obrzędu weselnego11. Tak więc, była to manifestacja „kazachskości”, elementów kulturo­ wych wiązanych z tożsamością Kazachów. Z drugiej strony jednak, już wtedy do udziału w obchodach zapraszano przedstawicieli narodowości nie-kazachskich. „W obchodach Nauryzu w Ałma Acie w 1989 roku uczestniczyły dziewczęta w strojach narodowych, reprezentujące, między innymi, narodowość kazachską, rosyjską, niemiecką, dungańską, koreańską, ujgurską” (Eitzen 1999, s. 84). Obchodzony w ten sposób Nauryz niewiele miał wspólnego z tradycyjnym świętem. Jak pisze Naumova, dowodzi tego także fakt, że jego obchody oderwano od tradycyjnego dnia ekwinokcjum wiosennego i w latach 1988-1989 świętowano Nawy z w kwietniu, przy czym uroczystości trwały przez cały miesiąc. Autorka ta podaje, że w 1991 roku ów błąd naprawiono - 21 marca, dzień Nawyzu, został ogłoszony świętem narodowym i dniem wolnym od pracy (Naumova 1992, s. 30). Zgodnie z moimi obserwacjami prowadzonymi w Ałmaty w latach 1995-2000, dniem wolnym od pracy i głównym terminem świętowania był zawsze 22 marca, 10 Ówczesna nazwa dzisiejszego Szymkentu. 11 „W Ałma Acie przeprowadzono konkursy walk tradycyjnych, a w Czymkencie zademonstro­ wano obrzęd weselny betaszar i ludową zabawę altybakan [na tradycyjnych huśtawkach]” (Kazalistanskajapravda, 24.03.1989). �10 DANUTA PENKALA-GAWĘCKA choć pierwsze uroczystości zaczynały się już w przeddzień. Również obecnie Nau­ ryz - Święto Wiosny, figuruje w spisie świąt państwowych pod datą 22 marca. To zamieszanie z dokładnym odniesieniem czasowym święta niewątpliwie świadczy, iż tradycja Nauryzu w okresie sowieckim nie była już silna i jego odradzanie, czy nawet - jak ujęła to jedna z badaczek (Tabyśalieva 1993, s. 47) - „reanimacja”, na początku lat 1990. nastręczało wiele trudności12. W tym czasie wydrukowano szereg popularnych broszur charakteryzujących to święto, a w lokalnych gazetach publikowano reprinty artykułów o Nauryzie z początku XX wieku (Privratsky 2001, s. 112). W roku 1996, co odnotowała prasa kazachstańska, zwrócono się o pomoc w zorganizowaniu Nauryzu do „specjalis­ tów” - pracowników przedstawicielstwa kulturalnego przy ambasadzie Iranu. Także później, każdego roku, propagowano obchody święta na łamach gazet, zaprasza­ jąc etnografów i kulturoznawców, by przypominali, na czym polegało tradycyjne świętowanie. Autorzy powoływali się na wzmianki o Nauryzie w pismach kazach­ skich uczonych i pisarzy, opisywali zwyczaje, których głównym motywem miało być rozwijanie „najlepszych ludzkich przymiotów - otwartości, serdeczności, uczyn­ ności, miłosierdzia” (Kenżeahmetuly 2000). Zastanawiając się nad procesami odradzania czy ożywiania święta Nauryz, trze­ ba uznać, że nie mamy tu do czynienia z „tradycją wynalezioną” w rozumieniu Erica Hobsbawma. Nie jest to bowiem tradycja „sztuczna”, „wymyślona” (jak pisał Hobsbawm: „siły i elastyczności autentycznych tradycji nie można mylić z «wymyślaniem tradycji))”, (2008, s. 16)). Można by ją raczej nazwać, za Alainem Babadzanem, „tradycją adaptowaną” (2000, s. 151). Nauryz nie jest nowym, sztucznie wytworzonym świętem. Zachowuje wyraźną ciągłość, mimo przekształ­ ceń, mimo nadania mu charakteru święta państwowego. Na jego żywotność wpły­ wa zapewne to, że może być wykorzystywany dla celów politycznych, dostoso­ wywany do współczesnych, często doraźnych potrzeb. Można w tym wypadku mówić o swoistej rewitalizacji tradycji13. GŁÓWNE NURTY W DYSKURSIE POLITYCZNYM W REPUBLICE KAZACHSTANU Nauryz odegrał istotną rolę w budowaniu tożsamości narodowej w okresie na­ rodzin niepodległej Republiki Kazachstanu. Rozwinęły się wówczas dwa główne nurty w polityce etniczno-narodowej nowego państwa, które wpłynęły również na dalsze przekształcenia „święta wiosny”. 12 M.S. Demidov (2002, s. 58-59) omawia podobne kłopoty z wyznaczeniem daty Nouruzu w Turkmeni stanie, gdzie zastanawiano się nad reaktywowaniem lokalnego, wcześniejszego terminu jego obchodów (który przypadał na koniec lutego), ale ostatecznie wybrano datę tego święta przyjętą w Iranie i Afganistanie, czyli 21 marca. Eitzen (1999, s. 97) pisze, że w Kazachstanie na początku lat 1990. obchody Nauryzu trwały nawet tydzień i dłużej, dopiero w 1993 roku prezydent Nazarbajew zarządził ich ograniczenie z powodu trudności ekonomicznych. 13 A zatem - „przywracaniu sił witalnych”, ale także znajdowaniu nowych zastosowań, od­ miennych, lepiej odpowiadających aktualnym potrzebom, funkcji, czemu towarzyszy dołączanie nowych elementów. �MIKROPOLITYKA ETNICZNOŚCI 11 Pierwszy to nurt nacjonalistyczny, dążący do wzmocnienia poczucia tożsamości i odrębności kulturowej Kazachów, którzy uzyskali status narodu tytularnego. Po­ trzeba legitymizacji „ich państwa” w sytuacji, gdy przez długi jeszcze czas stano­ wili oni poniżej 50% ludności tego wieloetnicznego kraju14, wymagała podkreślania dawności tradycji, bogactwa i wartości kazachskiej kultury. W dyskurs nacjona­ listyczny włączyli się naukowcy - historycy, filozofowie, etnolodzy. Prowadzone przez nich badania, opatrzone etykietą studiów „etnokulturowych”, koncentrowa­ ły się wyłącznie na Kazachach, z pominięciem regionów wieloetnicznych. Celem takich projektów było „stworzenie modelu «prawdziwej» kazachskości, który naj­ lepiej odpowiadałby wyobrażeniom o tradycjach przedsowieckich” (Schatz 2004, s. 83). W wielu pracach badacze kazachscy rozpisywali się o odległych począt­ kach państwowości Kazachów, o ich religii, nazwanej „tengrianizmem” (bądź tengrizmem) od imienia głównego bóstwa nieba - Tengri, przy czym wierzenia te zaczęto traktować jako wyraz religii monoteistycznej15. Rozpatrywano szczegółowo wartości duchowe i „filozofię koczowników”, budując mit uduchowionych, blis­ kich naturze, a zarazem głęboko myślących „ludzi stepu”, których bezpośrednimi spadkobiercami mieli być współcześni Kazachowie. Trzeba nadmienić, że niektórzy naukowcy krytykowali tę podporządkowaną ideologii mitotwórczą działalność swoich kolegów. Oponując przeciw niej, uznawali jednak przejawy nasilenia nacjonalizmu za rzecz naturalną u narodu, którego członkowie byli przez tak długi czas traktowani na swoich własnych ziemiach jako obywatele drugiej kategorii, a ponadto zachowali w pamięci zbiorowej wspomnienia genocydu popełnionego przez Rosjan na ich przodkach w latach 1930. W takim tonie o procesie tworzenia „narodowej samoświadomości” Kazachów pisał Berik Abdygaliev, argumentując, że ich nacjonalizm jest przejawem „instynktu samoobrony” i jako taki jest wręcz nieodzowny dla odrodzenia kultury narodowej (2007, s. 309-310). W skrajnej postaci dyskursu nacjonalistycznego spotyka się takie głosy, jak wypowiedź Sułtana Sartaeva, członka parlamentu, z 1995 roku: „Kazachstan jest państwem narodu kazachskiego, ponieważ tylko jeden naród, naród kazachski, żyje tutaj (...) wszystkie inne [grupy] to tylko przedstawiciele narodów, które mają gdzie indziej swoje etniczne państwa” (za: Dilleen 2005, s. 196). W pewnym sensie jest to rozwinięcie zaznaczonego w Konstytucji Republiki Kazachstanu rozdziału między Kazachami i innymi grupami etnicznymi (w konstytucji Kazachstan został 14 Wedle spisu ludności z 1989 roku, Kazachowie stanowili 40,1% mieszkańców, a Rosjanie - 37,4%. Dopiero spis powszechny z 1999 roku wykazał, że Kazachowie przekroczyli wreszcie „magiczną” granicę 50% (po raz pierwszy od 1926 roku stali się absolutną większością). Ich udział wyniósł wówczas 53,4%, a Rosjan - 30%, przy czym liczebność tych ostatnich spadła o ponad 1,5 min (Kraikie itogi... 1999, s. 11). Do zmiany proporcji doprowadziły m.in. nasilone w pierwszej połowie lat 1990. procesy emigracji przedstawicieli nie-kazachskich narodowości oraz repatriacja dużej części Kazachów z Mongolii i z Uzbekistanu. Oblicza się, że liczba oralmandar, czyli kazach­ skich repatriantów, wyniosła około 500 tys. w ciągu pierwszych 13 lat niepodległości Kazachstanu (Dilleen 2005, s. 205). 15 Jak pisze etnograf Halel Argynbaev, twierdzenia takie nie są uprawnione. Na podstawie do­ stępnego materiału można jedynie przypuszczać, że u dawnych Turków istniała religia politeistyczna z naczelnym bóstwem niebiańskim (1995, s. 311). �12 DANUTA PENKALA-GAWĘCKA nazwany pradawną ziemią przodków Kazachów, zamieszkałą przez „Kazachów i inne narodowości”). Nurt nacjonalistyczny legitymizuje praktykę „kazachizacji” politycznych, spo­ łecznych i ekonomicznych struktur państwa, często postrzeganej jako należna kompensacja za wieloletnią rusyfikację w czasach sowieckich. Widoczne jest „ciągłe zmniejszanie reprezentacji mniejszości w ciałach wybieralnych i w życiu publicznym” (Dave 2007, s. 136). Ten kierunek polityki prowadzi m.in. do prze­ kazywania większości ważnych stanowisk w administracji państwowej w ręce Kazachów, nawet w tych obwodach kraju, w których stanowią oni mniejszość16. Drugi, przeciwstawny nurt w polityce państwa podkreśla nie to, co dzieli, różni­ cuje, lecz to co łączy, tworzy płaszczyznę dla wspólnych, konstruktywnych działań w ramach konsolidującego się państwa. Efektem wzmożonego nacjonalizmu był bowiem wzrost obaw przedstawicieli innych, nie-rdzennych narodowości, lękają­ cych się o swoje dalsze losy. Wraz z bardzo trudną sytuacją gospodarczą po roz­ padzie Związku Radzieckiego, nastroje te doprowadziły do migracji, intensywnych zwłaszcza w pierwszej połowie lat 199017. Początkowo, przede wszystkim jeśli cho­ dzi o emigrację Rosjan, te tendencje nie były zapewne traktowane jako szczególnie niepokojące, zważywszy na dążenie do osiągnięcia znaczniejszej przewagi liczebnej i procentowej ludności kazachskiej. Później jednak zaczęto je postrzegać jako nie­ korzystne zarówno dla sytuacji demograficznej, jak i gospodarczej państwa. Idee stworzenia „państwa obywatelskiego”, złożonego z różnych grup etnicz­ nych posiadających równe prawa, znalazły wyraz w Konstytucji Republiki Ka­ zachstanu z 1993 roku, według której każdy obywatel tego kraju, Kazach, Rosja­ nin, Koreańczyk czy Polak, jest „Kazachstańczykiem”. Dla dyskursu „jedności ponadetnicznej” charakterystyczna jest emocjonalna wypowiedź Olżasa Sulejmenova, znanego i cieszącego się wielkim szacunkiem poety i działacza społeczne­ go, w jego posłaniu do członków parlamentu: „Dla znacznej części naszej ludno­ ści (...) Republika Kazachstanu to na razie tylko miejsce zamieszkania. Przetrwamy, jeśli każdy obywatel - Kazach, Rosjanin, Tatar, Ukrainiec, Ujgur, Koreańczyk - przedstawiciele wszystkich stu narodowości będą w pełni przeko­ nani: «Kazachstan - to moja Ojczyzna! Jestem troskliwym gospodarzem swojej ziemi, wszystkich jej bogactw! Jestem Kazachstańczykiem»” (za: Malaeva 2000, s. 233). W podobnym duchu pisze Ardak Malaeva: „Żeby przetrwać, Kazachstan powinien ogłosić zasadę państwa ponadetnicznego, którego najwyższą wartością, 16 W 1994 roku w rękach Kazachów było np. 6 z 8 głównych stanowisk w administracji obwodu karagandyjskiego, gdzie Kazachowie stanowili mniej niż 1/5 mieszkańców. Z kolei w obwodzie pawłodarskim, gdzie Kazachów było poniżej 1/3 ogółu ludności, zajmowali oni 6 z 9 najważniej­ szych stanowisk administracyjnych (Dilleen 2005, s. 198). 17 W latach 1990-1999 z Kazachstanu emigrowało 2 min 873 tys. ludzi (Żumasultanov 2005, s. 73). Jak podaje Connor Dilleen, masowy exodus Rosjan i przedstawicieli innych narodowości osiągnął szczyt w roku 1994, w którym kraj opuściło około 410 tys. ludności. Niemniej, badania pokazały, że główną przyczyną migracji była sytuacja ekonomiczna oraz dążenie do połączenia się z rodzinami, a pogarszające się relacje międzyetniczne wskazało jako powód wyjazdu 11% respon­ dentów (2005, s. 192-193). �MIKROPOLITYKA ETNICZNOŚCI 13 tak jak mówi się w Konstytucji Kazachstanu, jest człowiek, jego prawa i wolność” (2000, s. 257). 01ivier Roy (2000, s. 174) zaznacza, że żadne inne postsowieckie państwo środkowoazjatyckie nie wprowadziło takiego wyróżnienia obywatela pań­ stwa, niezależnie od jego etnicznej przynależności. Niemniej, wielu polityków, działaczy społecznych, naukowców i publicystów w Kazachstanie sprzeciwia się tej idei, traktując jako nierealny pomysł stworzenia „narodu kazachstańskiego”, który nie może powstać w kraju zamieszkanym przez ponad 130 „narodów i naro­ dowości” (Kśibekov 2007, s. 129-131)18. Prezydent Nursułtan Nazarbajew w swych enuncjacjach i „przesłaniach do na­ rodu” często podkreślał, że Kazachstan jest i będzie krajem wielu narodowości, których przedstawiciele mogą być pewni równych możliwości i perspektyw jako równoprawni obywatele Kazachstanu. Są to jednak oficjalne deklaracje, natomiast w świadomości potocznej, w dyskursie naukowym i publicystycznym oraz w prak­ tyce administracyjnej wyraźnie przeważa etniczna koncepcja tożsamości. Jak zauważa Roy (2000, s. 177), w krajach środkowoazjatyckich, akcentują­ cych znaczenie etniczności, narastają sprzeczności pomiędzy ramami prawnymi wyznaczanymi przez konstytucję oraz praktyką społeczną i polityczną. Dobrym przykładem takich sprzeczności jest problem językowy. Wprawdzie znajomość języka kazachskiego nie jest warunkiem uzyskania obywatelstwa, ale od niej uza­ leżniona jest np. możliwość otrzymania pracy w administracji państwowej. Trafne są spostrzeżenia Bhavny Dave o niewykorzystaniu w Kazachstanie możliwości zbudowania demokratycznego państwa na bazie różnorodności etnicznej. Zwraca ona również uwagę, że w istocie „koncepcja «narodu Kazachstanu)), (...) zapi­ sana w konstytucji, jest wzorowana na jej ideologicznym prekursorze, «narodzie sowieckim))” (2007, s. 135). WIZJE ŚWIĘTA NAURYZ W KONTEKŚCIE POLITYKI ETNICZNO-NARODOWEJ KAZACHSTANU W kazachskim dyskursie nacjonalistycznym jest miejsce także dla Nauryzu, opisywanego jako święto świadczące o rozwiniętej wiedzy astronomicznej daw­ nych Kazachów19, a jednocześnie skupiające w sobie takie wartości i przymioty koczowników, jak dobroć i życzliwość, umiejętność przebaczania, szczodrość, goś­ cinność, szacunek dla ludzi starszych, poczucie wspólnoty. Akcentuje się również bogactwo narodowych zwyczajów, które towarzyszyły temu świętu, poczynając od przygotowywania rytualnych potraw, poprzez różne tradycyjne gry i zabawy, do wyszukanych słownych pojedynków ludowych poetów oraz twórców i wyko­ nawców opowieści epickich (aqin, źiraw i in.). Niektórzy badacze prowadzący 18 Oliyier Roy także stwierdza: „nie wydaje się, by «kazachstańska» tożsamość mogła wykształ­ cić się wśród Rosjan” (2000, s. 177). 19 Dowodzić miał tego fakt, że potrafili zaobserwować moment zrównania dnia z nocą. W litera­ turze znajdujemy też informacje, że Kazachowie wiązali początek wiosny, czyli Nowy Rok, z pierw­ szym gromem (Galiev 1995, s. 156-157). �14 DANUTA PENKALA-GAWĘCKA studia „etnokulturowe” posunęli się tak daleko, iż początki święta Nauryz odnieśli do dawnych tradycji koczowników, od których jakoby miały przejąć je ludy rolni­ cze, irańskie. I tak, na przykład, Akseleu Sejdimbek (2001, s. 264) pisał, że tradycja świętowania zrównania dnia z nocą zrodziła się w życiu koczowników, a następ­ nie od nich, za pośrednictwem Zoraty (Zoroastra), została przejęta przez Persów i święto to zostało nazwane Nauryz, czyli „Nowy Dzień”. Jeżeli w dyskursie nacjonalistycznym Nauryz jest tak jednoznacznie kojarzony z „kazachskością”, jakie jego cechy mogły i mogą nadal być wykorzystane i roz­ winięte w oficjalnie głoszonej ideologii „zgody międzyetnicznej” oraz jedności różnych grup w ramach społeczeństwa obywatelskiego? Wymienię kilka istotnych aspektów Nauryzu, które mogą być pomocne w jego popularyzowaniu jako święta „transetnicznego”: 1. nie jest on związany z religią, a zatem, inaczej niż na przy­ kład święta muzułmańskie, może pełnić rolę integrującą20; 2. symbolizuje radość z nadejścia wiosny, odradzania się przyrody, światło i dobro; 3. podkreśla wspól­ notę, gościnność, pomoc, solidarność i zgodę; 4. zawiera silnie wyeksponowane elementy ludyczne - zabawy, gry, zawody i konkursy. OBCHODY ŚWIĘTA NAURYZ W MIEŚCIE Ponadnarodowe cechy Nauryzu zostały wykorzystane w jego oficjalnym świę­ towaniu w miastach Kazachstanu. W tych uroczystościach akcentuje się jego rolę jednoczącą, łączącą różne narodowości, które pragną wspólnie radować się z nadejś­ cia wiosny, symbolicznego przezwyciężenia tego, co złe (także w stosunkach międzyetnicznych) i otwierać się na dobro, współpracę, solidarność. Prezydent Nursułtan Nazarbajew, inaugurując doroczne obchody w Ałmaty czy w obecnej stolicy, Astanie, niejednokrotnie wymieniał wprost te idee jako podstawowy sens święta. Miejski Nauryz ma charakter eklektyczny. Niewątpliwie, eksponuje się szczegól­ nie elementy kazachskości, którą wyraża m.in. gościnność, szczodrość, nieodłączne od tego święta poczęstunki potrawami kazachskimi (przede wszystkim obrzędową zupą nawriz kóźe, a także kumysem oraz sfermentowanym mlekiem wielbłądzicy - Subat) urządzane w jurtach stawianych w centralnych punktach miasta. Część tych przedsięwzięć jest sponsorowana przez instytucje państwowe, ale w jurtach wydają poczęstunek także przedstawiciele miejscowego biznesu oraz różnych organizacji, które chcą zareklamować swoją działalność. Widoczna jest ważna rola Kazachów w starszym wieku, obojga płci, ubranych w stroje narodowe, którzy witają i goszczą przybyłych oraz udzielają tradycyjnego błogosławieństwa (bata). Organizuje się pokazy walk, wyścigi konne, kazachskie gry i zabawy, sokolnicy demonstrują umiejętności swoich wyszkolonych ptaków. Występują również ka­ zachskie zespoły folklorystyczne. W Ałmaty można skorzystać z okazji przejażdżki na świątecznie przystrojonym koniu lub wielbłądzie w zamkniętych dla ruchu 20 Igor Lipovsky zwraca uwagę, że obecnie władze wszystkich nowych państw środkowoazjatyckich podkreślają przedmuzułmańskie pochodzenie tego święta (2003, s. 317). �MIKROPOLITYKA ETNICZNOŚCI 15 samochodowego fragmentach ulic miasta, na przykład w pobliżu dawnego gma­ chu parlamentu. Urządzane są konkursy na najpiękniejszą jurtę albo największy bawirsaą21. Mogą się tutaj wykazać inwencją aktywni organizatorzy i uczestnicy Nauryzu, przy czym w działaniach tych często znajduje wyraz solidarność sąsiedztw czy poszczególnych dzielnic miasta. Przygotowując Nauryz dba się jednak także o prezentację tradycji nie-kazachskich. W pochodach świątecznych uczestniczą przedstawiciele różnych ośrodków kulturalnych, ubrani w stroje narodowe, a w występach estradowych urządzanych w wielu punktach miasta, tradycyjne pieśni i tańce prezentują zespoły folklo­ rystyczne - rosyjskie, ukraińskie, białoruskie, czeczeńskie, ujgurskie czy koreań­ skie. Niektóre rozrywki i pokazy mają już z założenia charakter ponadnarodowy. Eitzen (1999, s. 84-91) opisuje na przykład odgrywane na placach Ałmaty spek­ takle w rodzaju varietes albo wodewilu, w których biorą udział grupy wielonarodo­ we. Repertuar obejmuje piosenki, skecze i scenki komediowe w różnych językach i odwołujące się do różnych tradycji. W tym czasie szczególnie kwitnie handel uliczny, przy czym sprzedaje się za­ równo pamiątki i wyroby rzemiosła nawiązujące do wzorów kazachskich, jak i rosyjskich. Ponadto można spotkać stoiska z akcesoriami muzułmańskimi, takimi jak różańce, amulety z modlitwami z Koranu, czapeczki wkładane przez mężczyzn podczas modłów czy literatura religijna. Na ulicach handluje się też różnorodnym jedzeniem i napitkami, nie tylko tymi tradycyjnymi, jak kumys. Konsumuje się je często w parkach, na trawnikach, gdzie ludzie skupiają się w świętujące wspólnie, mniejsze lub większe grupki22. Do tego dochodzą takie atrakcje, przeznaczone dla wszystkich pragnących roz­ rywki, jak pokazy fajerwerków oraz wszechobecna muzyka popularna w wykona­ niu najróżniejszych zespołów miejscowych i zapraszanych na tę okazję z innych krajów, na przykład z Rosji czy z Turcji. W nocy place miasta zmieniają się w wielkie młodzieżowe dyskoteki. Dodać trzeba, że Nauryz jest również obchodzony w szkołach i na uczelniach, gdzie organizuje się konkursy, występy i poczęstunki. Podobne imprezy świąteczne odbywają się w niektórych zakładach pracy oraz różnych urzędach i instytucjach państwowych. Zdaniem Eitzen (1999, s. 97) jest to przejaw swoistej „prywatyza­ cji” miejskiego Nauryzu, zawężania go do pewnych środowisk, co sprzeczne jest z zasadniczą ideą wspólnoty i solidarności23. Wydaje się jednak, że owe „dodatko­ we” obchody mogą służyć wzmacnianiu solidarności takich węższych środowisk, nie kolidując z powszechnym świętowaniem. 21 Tradycyjna bułeczka/ciastko, smażone w głębokim oleju. 22 Studentka turkologii w Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, która obserwowała przebieg „święta wiosny” w Ałmaty w 2008 roku, napisała do mnie: „Ilość śmieci po obchodach Nauryzu znacznie przewyższyła ilość dobrych wrażeń” ! 23 Hilda Eitzen cytuje wypowiedź pewnego kazachskiego naukowca, który wyrażał zniecierpli­ wienie podejściem do święta Rosjan, wykorzystujących gościnność Kazachów: „My, Kazachowie, mamy tradycję gościnności, szczególnie podczas Nawriz, otwieramy nasze domy i serca, ofiarujemy jedzenie i picie. (...) Rosjanie przychodzą i wypychają kieszenie i torby jedzeniem ...” (1999, s. 97). �16 DANUTA PENKALA-GAWĘCKA Obchody tego święta cieszą się ogromną popularnością wśród ludności, do cze­ go z pewnością przyczyniają się podtrzymywane chętnie tradycje świąt czasów sowieckich, takich jak bardzo celebrowany Dzień Kobiet czy Dzień Zwycięstwa, który jest wielkim świętem weteranów II wojny światowej (a właściwie - Wielkiej Wojny Ojczyźnianej). Związane z tymi świętami tzw. narodnoe gulanie („zabawa ludowa”) jest nadal ulubioną rozrywką mieszkańców Kazachstanu, która dosko­ nale realizuje się także w świętowaniu Nauryzu. Obserwując obchody Nauryzu w Ałmaty w drugiej połowie lat 1990., dostrze­ głam, że miejskie „święto wiosny” stawało się coraz bardziej wielokulturowe i eklek­ tyczne, łączące rozmaite tradycje, apelujące do ludzi o różnej afiliacji etnicznej i w różnym wieku. Wydaje się, że jeśli szczególnie akcentowany jest areligijny cha­ rakter Nauryzu, może on doskonale pełnić rolę święta ponadnarodowego, integrują­ cego. Nie jest świętem postsowieckim i zarazem odwołuje się do lokalnych tradycji. Tradycje te mogą być przyjęte jako własne przez członków różnych grup etnicz­ nych. Przedstawiciele grup nie-rdzennych mogą czerpać z kojarzonych z tym świę­ tem idei współdziałania, równości, jedności, radości z odradzania się przyrody. ŚWIĘTOWANIE NAURYZU N A WSI W POŁUDNIOWYM KAZACHSTANIE Nie miałam, niestety, okazji obserwować przebiegu święta Nauryz w środowi­ sku wiejskim. Jego obchody w okolicy Szymkentu i Kyzył Ordy, w południowym Kazachstanie, opisała Hilda Eitzen (1999, s. 91-96)24. Nieliczne wzmianki na ten temat, również odnoszące się do terenów południowego Kazachstanu (okolice miasta Turkiestan) można znaleźć w przywoływanym już opracowaniu Bruce’a Privratsky’ego (2001). Relacje te świadczą o odmiennym charakterze świętowania Nauryzu w rejonach, w których dominuje ludność kazachska. Eitzen stwierdziła, że nabrał on tam charakteru najważniejszego święta narodowego, które wyraźnie podkreśla tradycje kazachskie, a jednocześnie muzułmańskie. Jest okazją do zapre­ zentowania bogactwa obyczajów Kazachów i ożywienia ich dumy narodowej. Cele­ bracje inauguruje mułła modlitwami z Koranu i muzułmańskim błogosławieństwem. W świadomości mieszkańców tej części Kazachstanu Nauryz jest traktowany jak ayt, muzułmańskie święto, podobnie jak Ramadan czy Qurban Ayt. Privratsky także zwraca uwagę, że Kazachowie nazywają często Nauryz „muzułmańskim Nowym Rokiem”, „ponieważ wszystko, co godne szacunku, co odziedziczyliśmy po przod­ kach i co dzielimy z innymi ludami muzułmańskimi, jest ipso facto muzułmań­ skie” (2001, s. 88). Taka transformacja święta niezwiązanego z religiąmuzułmań­ ską wydaje się wynikać właśnie z jego przypisania do „prastarych tradycji kazachskich” oraz skojarzenia „kazachskości” (qazaqiliq) z „muzułmańskością” (musiłmanSiłią), szczególnie silnego w południowej części Kazachstanu. * * * 24 Wydaje się jednak, że nie prowadziła tam bezpośredniej obserwacji obchodów Nauryzu; oparła się na wypowiedziach informatorów, relacjach prasowych oraz telewizyjnych z 1993 roku. �MIKROPOLITYKA ETNICZNOŚCI 17 W miejskim Nauryzie dominuje ideologia harmonii, wspólnoty, solidarności między etnicznej. W nauryzowej mikroskali - celebracji święta w środowisku wiejs­ kim południowego Kazachstanu - znalazł wyraz inny, nacjonalistyczny nurt polityki etnicznej państwa. Wiejskie rejony południowego Kazachstanu cechuje większy niż w innych częściach kraju tradycjonalizm i silniejsza rola islamu. Nauryz stał się wyrazem tych właśnie wartości. Cechy wspólnotowe święta, akcentujące jedność, solidarność, zgodę, nie zostały tam wykorzystane do budowania ponadetnicznej płaszczyzny porozumienia, lecz do podkreślenia wewnętrznej spójności i odręb­ ności kulturowej, w tym religijnej, Kazachów. To samo święto, w tym samym cza­ sie, ale w innym kontekście zyskało odmienne znaczenie niż w środowisku miejs­ kim. Stało się mianowicie impulsem do różnicowania etnicznego i kulturowego, wyodrębniania i przeciwstawiania sobie różnych tradycji. Słusznie zauważa Eitzen, że Nauryz, podobnie jak niektóre inne święta narodowe, jest wykorzystywany w polityce państwa, dla której charakterystyczna jest podstawowa sprzeczność między koniecznością uwzględnienia rzeczywistości multietnicznego państwa a pro­ mocją kazachskości (1999, s. 73). Z pewnością „święto wiosny” szczególnie dobrze nadaje się do tych celów, bo jest wyjątkowo elastyczne. Z jednej strony może być akcentowane jego niemuzułmańskie pochodzenie i niesione przezeń uniwersalne wartości, z drugiej strony natomiast może być ono przedstawiane jako część tra­ dycyjnej spuścizny narodu kazachskiego, a nawet jeden z wyróżników „kazach­ skości”, zyskując zarazem sankcję religijną. LITERATURA A b d y g a l i e v B e r i k 2007, Kazahskaja missia. Sbornik statej, Dajk-Press, Almaty. A r g y n b a e v H a l e l 1995, Zaklufienie, [w:] Kazahi. Istoriko-etnografićeskoe issledovanie, red. G.E. Tajżanova, Kazachstan, Almaty, s. 308-312. A t t a r A l i 1998, Nawruz in Tajikistan: ritual or politics? [w:] Post-Soviet Central Asia, red. T. Atabaki, J. 0 ’Kane, Tauris Academic Studies, London-New York, s. 231-247. B a b a d z a n A l a i n 2000, Anthropology, nationalism and „the invention o f tradition”, AnthropologicalForum, vol. 10, no. 2, s. 131-155. B a c o n E l i z a b e t h E. 1980, Central Asians under Russian rule. A study in culture change, Cornell University Press, Ithaca-London. D a v e B h a v n a 2007, Kazakhstan. Ethnicity, language and power, Routledge, Milton ParkNew York. D e m i d o v M. S. 2002, Postsovetskij Turkmenistan, Izdatel’stvo Natalis, Moskva. D i l l e e n C o n n o r 2005, The international dimensions o f nationalism in Central Asia: can the relationship between international security, State sovereignty and emerging ethnonationalism be reconciled in post-Soviet Central Asia? http://imsworks.unsw.edu.au/vital/access/services/ Download/unsworks:918/SOURCE02?view=true. E i t z e n H i l d a C. 1999, Nawrlz in Kazakhstan: scenarios for managing diversity, [w:] Contemporary Kazaks: Cultural and socialperspectives, red. I. Svanberg, Curzon Press, Richmond, s. 73-101. G a l i e v A n u a r 1995, Reaktualizacia kosmosa v obradah turkov, [w:] Kul’tura koćevnikov na rubeze vekov (XIX-XX, X X -X X I w.): problemy genezisa i transformacii, red. N.Z. Sahanova, Associacia Rafah, Almaty, s. 152-159. �18 DANUTA PENKALA-GAWĘCKA H o b s b a w m E r i e 2008, Wprowadzenie. Wynajdywanie tradycji, [w:] Tradycja wynaleziona, red. E. Eiobsbawm, T. Ranger, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków, s. 9-23. K a 1y s e v A. B. 1995, Narodnye prazdniki i igry, [w:] Kazahi. Istoriko-etnografićeskoe issledovanie, red. G.E. Tajżanova, Kazachstan, Almaty, s. 196-206. K a r m y s e v a Dż. El. 1986, ZemledeFfieskaa obradnost’ u kazahov, [w:] Drevnie obrady, verovania i kuTty narodov Srednej Azii. Istoriko-etnograficeskie ocerki, red. V.N. Basiloy, Nauka, Moskva, s. 47-70. K e n ż e a h m e t u l y S e i t 2000, Tradicii Nauryza, Kazahstanskaja prawda, 22.03. K r a t k i e i t o g i ... 1999, Kratkie itogiperepisi naselenia 1999goda vRespublikeKazahstan. Statistićeskij sbornik, red. A.A. Smailov, Agentstvo Respubliki Kazahstan po statistike, Almaty. K s i b e k o y D o s m u h a m e d 2007, Nacional ’naa idea (ot etniceskih cuvstv do ideologii), DajkPress, Almaty. L i p o v s k y I g o r 2003, The awakening of Central Asian Islam, [w:] Islam. Critical concepts in sociology, vol. I, Islam as religion and law, red. B.S. Turner, Routledge, London-New York, s. 313-332. M a 1a e v a A r d a k 2000, Nadetniceskaa identicnost ’ iii kazahi i russkie v Kazahstane, b.w., Almaty. M u s t a f i n a R a u s a n M . 2003, Nauryz: irańskie istoriko-kuTtumye zaimstvovania vkazahskih obradovyh prazdnikah, [w:] Central ’naa Azia: dialog civilizacij v XXI veke. Materiały Mezdunarodnoj konferencii, Dajk-Press, Almaty, s. 106-111. N a u m o v a O. B. 1992, Nekotorye aspekty formirovania sovremennoj bytovoj kuEtury kazahov v mnogonacionaEnyh rajonach Kazahstana, [w:] Sovremennoe razvitie etniceskih grupp Sred­ nej Azii i Kazahstana, fi. 1, red. A.N. Zilina, S.V. Cesko, Rossijskaa Akademija Nauk, Institut etnologii i antropologii im. N.N. Mikluho-Maklaa, Moskva, s. 5-50. P r i y r a t s k y B r u c e G. 2001, Muslim Turkistan: Kazak religion and collective memory, Curzon Press, Richmond. R a z d y k o v a G. M. 2007, Religioznyj sinkretizm kazahov, [w:] Religioznye verovania i obrady kazahov, red. E.M. Aryn i in., Altyn kitap, Astana, s. 261-303. R o y 0 1i v i e r 2000, The new Central Asia: the creation o f nations, I.B. Tauris Publishers, Lon­ don-New York. S a h a n o y a N u r i 1a 1998, Mir tradicionnoj kultury kazahov (etnografićeskie ocerki), Qazaqstan, Almaty. S c h a t z E d w a r d 2004, Modern elan politics: the power o f „ blood” in Kazakhstan and beyond, University of Washington Press, Seattle-London. S e j d i m b e k A k s e l e u 2001, Mir kazahov. Etnokul 'turologićeskoe pereosmysienie, Rauan, Almaty. S n e s a r e y G l e b P. 1969, Relikty domusuTmanskih verovanij i obradov u uzbekov Horezma, Nauka, Moskva. T a b y s a l i e y a A n a r a 1993, Vera v Turkestane (Ocerk istorii religii Srednej Azii i Kazahstana), AZ-MAK, Biskek. Z u m a s u l t a n o y T. Z. 2005, Naród Kazahstana: sovremennoe sostodnie narodonaselenia v Res­ publike Kazahstan, Klassika, Almaty. DANUTA PENKALA-GAWĘCKA THE MICROPOLITICS OF ETHNICITY. CELEBRATIONS OF SPRING FESTIVAL NAWRIZ IN POST-SOVIET KAZAKHSTAN Key words: ethnicity, ethnic politics, Kazakhstan, spring festiyal, Nawriz The ethnic politics of the State govemment in post-Soviet Kazakhstan is marked by two main trends. One puts stress on special role and priyileges of the titular ethnic group - the Kazakhs, while the other emphasizes the idea of agreement and cooperation between different ethnic groups in this �MIKROPOLITYKA ETNICZNOŚCI 19 multi-ethnic society. In this article I present the old spring festiyal of Iranian, Zoroastrian origin, Nawriz (Nawriz), which has become one of the central post-Soviet official celebrations in Kazakhstan, as well as in the other Central Asian countries, and is popular among the wide public as a holiday of joy, goodness, blessings and entertainment. This occasion is particularly interesting as an event which reflects both contradictory trends in the State ethnic politics. Nawriz celebrations in big cities, like Almaty, are a forum for promoting consensus between different ethnic groups, and the festiyal is presented as a secular event and a yehicle of uniyersal yalues that appeal to all people irrespectiye of nation, religion, gender or age. However, the other features of Nawriz are stressed during its celebrations in the rural setting of Southern Kazakhstan. In those Kazakh-dominated regions Nawriz has attained the status of the most important national Kazakh holiday and, moreover, it has come to be strongly identified with an Islamie heritage. The same festiyal in different social and ethnic contexts manifests different and even contradictory meanings and functions, and can be used for different purposes connected with ethnic interests and State politics. D.P-G. Adres Autorki: Dr hab. Danuta Penkala-Gawęcka Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM ul. św. Marcin 78, 61-809 Poznań e-mail: danagaw@amu.edu.pl �Krzyż pozostawiony w opuszczonym domu w Kadzidle. Fot. T. Madej, 2007. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/759af467f836959871e9258c30be47f1.pdf f9d743cb1c8941a52762649784a1ef43 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5589 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5197 Title A name given to the resource Milczące spotkania dwóch teatrów/ Barbarzyńca 2008 nr 3 (13) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne,2008 nr 3(13), s.20-30 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czapiga, Małgorzata Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Małgorzata u n w 19 8 3 n > absolwentka polonistyki UJ, doktorantka w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej UJ, interesuje się literaturą współczesną, antropologią C Z a p i g a | i t e a t r e m (szczególnie a w a n g a r d o w y m ) . Milczące spotkanie dwóch teatrów „Możesz mnie spokojnie poczęstować śniegiem: ilekroć szedłem przez lato ramię w ramię z morwą krzyczał jej najmłodszy liść" (P. Celan) wiadomość istnienia zaczyna się od po­ czucia osamotnienia i doświadczenia jego tragiczności. Życie wypełnione witalnością, tak często przedstawiane jest w poezji i dra­ macie za pomocą figury - obrazu wiosny, drogi przez wieczną zieloność, wybuchającą feerią skontrastowanych, ostrych barw, przepełnioną pulsującym, rozedrganym rytmem. W pewnym momencie nadchodzi jednak czas na coś innego, dochodzi się do momentu, kiedy ze spokojem można się zgodzić na „poczęstowanie śniegiem" - na katastrofę, odizolowanie, śmierć, gdzie sta­ gnacja, chłód i bezbarwność współgrają ze sobą. Ś 1 A . M . di Nola, Tryumf śmierci. Śmierć w potocznym rozumieniu wywołuje raczej poczucie chaosu, w którym rozpad do­ minuje nad porządkiem i ładem. Alfonso M . di Nola, pisząc o żałobnikach, którzy w obliczu śmierci bliskiej osoby zyskują przeświadczenie, że świat jest bez sensu, smutny i pusty, wspomina również o percepcji śmierci w ogóle: „Nie jest akceptowana ani traktowana jako zjawisko naturalne. W pewnym sensie śmierć zostaje wyłączona poza ramy naturalnego po­ rządku rzeczy, rozumianego jako ruch, działa­ nie, reprodukcja, ciągłość" . 1 Antropologia ialoby, Universitas, Kraków, 2006, s. 186-187. BARBARZYŃCA 3 ("13) P D D ( �21 Milczące spotkanie dwóch teatrów Zgoda na śmierć, izolację przywraca normal­ teatru. Wychodził z przekonania, że współcze­ ny porządek rzeczy i organizuje chaos, który sny mu teatr jest tworem skostniałym i przesta­ może wywołać myśl o unicestwieniu. Doskona­ rzałym. W jednym ze szkiców pisał wprost: łość i harmonia świata pozostają zachowane (od­ „Zupełna ignorancja i całkowita niewiedza zyskane?). Przestają mieć wtedy znaczenie dy­ sztuki teatralnej u nas w Warszawie sprawia, że wagacje dotyczące sprawcy śmierci - demiurga pisanie o tej sztuce kojarzy mi się ściśle z tłuma­ lub nienazwanej wrogiej siły, gdyż pogodzenie czeniem, określaniem i pouczaniem. (...) Gdy owo bierze je w nawias i czyni nieznaczącymi. teatry, jak u nas, nie ukazują żadnych ekspe­ Obrazy literackie przywołują częściej niezgo­ rymentów i nie doświadczają na scenie żadnej dę na śmierć, bunt przeciwko niej i cierpienie idei, żadnej koncepcji - tam wielkie słowa, za­ związane z odejściem ze świata materialnego. W wierające w sobie ideę lub koncepcję teatralną, refleksji na ten temat zupełnie wyjątkowi wydają są wysiłkiem abstrakcyjnym ani czynem, ani się tu dwaj twórcy, odlegli od siebie w sensie cza­ przykładem nie popartym - bajką o kolorach, sowym, ale i — na pierwszy rzut oka — artystycz­ którą się opowiada ślepcom spragnionym nym: Bolesław Leśmian i Leszek Mądzik, wyra­ żeń..." . żający swoją twórczością zrozumienie i zgodę na „poczęstowanie śniegiem". Eksperymentatorskie fascynacje L e ś m i a ­ na nie znalazły zrozumienia ani u ówczesnej widowni, ani u krytyków. Na to nałożyły się Teatralne spotkania w milczeniu niesnaski w zespole - konflikt z Wroczyńskim Bolesław Leśmian, poeta, podejmował rów­ w sprawie repertuaru - oraz kłopoty finansowe, nież próby dramaturgiczne i teatralne. Pozosta­ które musiały druzgocąco wpływać na poetę. wił po sobie kilka prób dramatycznych, z których Jesienią 1911 roku Leśmian, w liście zamiesz­ niewiele zachowało się do naszych czasów . czonym w Nowej Gazecie, ogłosił koniec swojej Szczególnie ciekawym przypadkiem wydają się współpracy z Teatrem Artystycznym. Niemniej dwie realizacje tej samej sztuki - Pierrot i Kojednak kilka prób dramatycznych i wypowiedzi lombina i Skrzypek, opętany. Poeta nazywa je „ba­ teoretycznych, jakie się zachowały, pozwalają śniami mimicznymi" i faktycznie utwory te nie stwierdzić, że Leśmian również i na tym polu przewidują użycia słowa jako materii tworzenia. działalności artystycznej był pisarzem oryginałCały dramat ma mieć postać pantomimy opartej i nowatorskim. 113. ruchu, grze światła, symbolice kolorów i re¬ Na szczególną u w a g ę zasługuje deklara­ kwizytów. Sam Leśmian, zajmując się przecież cja poety, który neguje potrzebę użycia słowa. teatrem (w 1911 roku wraz z Kazimierzem Wro­ Początek Skrzypka opętanego przynosi nam in­ czyńskim i Januszem Orlińskim wynaieli scenę formację o czasie i miejscu akcji, mianowicie: Teatru Małego w Warszawie i założyli teatr zwa„Rzecz się dzieje w owych intermediach istnie­ 3 2 Teatrem Artystycznym) bardzo dobrze znał zarówno ówczesne sceny polskie i światowe nieobce mu tez były tekst/teoretyczne dotyczące 2 Rochelle H . Stone we wstępie do Skrzypka opętanego pisze o istnieniu co najmniej sześciu prób dramatycznych Leśmiana, ale nawet tylko te, o których nam wiadomo, pozwalają umieścić Leśmiana wśród wielkich twórców 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA nia, gdy słów nie bywa, a wszyscy się nawzajem rozumieją". Podkreślony zostaje fakt, że w życiu bywają pewne momenty, wydarzenia, które nie i myślicieli teatru. Zob. B. Leśmian, Skrzypek opętany, PIW, Warszawa, 1985. 3 B. Leśmian, Szkice literackie, oprać. J. Trznadel, PIW, Warszawa, 1959, s. 180-181. �22 Małgorzata Czapiga w y m a g a j ą werbalizacji (a może nawet - nie poddają się takim próbom). Odejście od słów w dramatach zbliża Leśmiana do tworzącego kilkadziesiąt lat później Leszka Mądzika. Mądzik teatrem zaczął się zajmować jeszcze podczas studiów na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim pod koniec lat 60. Początkowo two­ rzył projekty scenograficzne do przedstawień Teatru Akademickiego K U L . Szybko zaczął działać samodzielnie. W roku 1970 założył Sce­ nę Plastyczną K U L . W pierwszym wystawionyni przez zespół spektaklu Ecce Homo pada wprawdzie jedno zdanie (dramatyczne pytanie: „Dlaczego wywiodłeś mnie z łona?"), ale każda kolejna próba jest j u ż odchodzeniem od wer­ balizacji na rzecz ekspresji bezsłownej. W tym miejscu zbiegają się koncepcje Leśmiana i Mą­ dzika których powinowactwo artystyczne sieea znacznie głębiej. Sam Mądzik mówi: „Przez trzydzieści lat sobie i widzom sugeruję i wmawiam, że bez słów można się porozumieć i że można uprawiać teatr, który w milczeniu ma szansę spotkania z drugim człowiekiem w tym, co istotniejsze. Uwierzyłem po wielu latach pracy, że naprawdę to, co najważniejsze, co żyje w naszych emo­ cjach, co intensywnie przeżywamy, nie zawsze potrzebuje nazwania, a nawet boję się, że cza­ sami słowem możemy coś zniszczyć, sprofano­ wać, chyba że wypowiadamy się przez poezję. Przyznam się, że do żadnej z szesnastu premier nie napisałem kartki papieru, nie ma ani słowa, a te spektakle istnieją, sa, grane i niani nadzieję, że do widza docierają" . ważniejszego - to przez teatr ma się odbywać komunikacja międzyludzka i wynikające z tej interakcji porozumienie. Teatr przestaje być tyl­ ko przyjemnością, wrażeniem estetycznym, a zy­ skuje wymiar etyczny. Odzyskać ma perspektywę katarktyczną, choć dopasowaną do współczesnej wrażliwości i potrzeb. Ma temu służyć przede wszystkim forma wizualna dramatu, której za­ daniem jest oddziaływanie na widza - nie należy przecież zapominać o tym, co zakodowane jest nawet w nazwie teatru Mądzika, o plastyczno­ ści. Rezygnacja ze słów może mieć zatem swoją motywację w odwołaniu się do pierwotnych, eks­ tremalnych doświadczeń widza, może również oznaczać wiarę w wyższość i celowość metod wizualnych. Podobnie jest u Leśmiana, który w swoich wypowiedziach teoretycznych i późniejszych działaniach teatralnych proponuje tzw teatr sty­ lizowany. W jego projekcie akcenty postawione są na gest, ruch i taniec. Dzisiaj Leśmianowska stylizacja zostałaby przyporządkowana - zgod­ nie z typologią praktyk teatralnych - do „technik pozacodziennych". Termin ten wprowadził Eu­ genio Barba , analizując zróżnicowane procesy kinestetyczne. Codzienne techniki ciała stosobyły szczególnie w europejskim teatrze realistycznym, w odróżnieniu od nich natomiast istnieje: 5 „(...) pozacodzienna estetyka ciała powstająca w wyniku świadomego kształtowania i wyucze­ nia, jest językiem ciała używanym na scenie, by odcinać się wyraźnie od technik codzienno­ ści. Do tej (...) kategorii należałaby większość form tanecznych, pantomima, akrobatyka i ta­ kie wysoko skonwencjonalizowane gatunki, jak 4 Twórca Sceny Plastycznej, odżegnując się od werbalizacji, mówi w istocie coś znacznie 4 Z wywiadu, którego Leszek Mądzik udzielił dla Ruchu Muzycznego, cytuję za: Leszek Mądzik, czyli pamięć wielokrotnie wyobrażona, czasu „Panorama Polska", vol. 14, nr 7 (153), lipiec 2006, [w:] http://www.panoramapolska.ca/ 5 Eugenio Barba - antropolog teatru, łączy praktykę teatralną z naukową refleksją nad teatrem. Założy! Międzynarodową Szkolę Antropologii Teatru ( I S T A International School of Theatre Anthropology). index.cfm PNoTot = 153&Article = Madzik_7.html BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �Milczące spotkanie dwóch teatrów komedia deWarte czy prawie wszystkie formy teatru azjatyckiego" . 6 Stylizacja, zgodnie z założeniami Leśmiana, odrzuca złudzenie czy iluzjonizm, a uwydat­ nia te elementy dzieła, które skierują widza na tory myślenia metafizycznego. Realizuje się ona przede wszystkim w szczegółach, które są dla widza czytelne, znane, a ich podstawową rolą nie jest złudzenie rzeczywistości, ale przeniknię­ cie rzeczy, które będą wzruszały, a w ten sposób przybliżały do tajemnicy istnienia. Widz, przy­ chodząc do teatru staje się elementem „wielkiego ołtarza świątyni zwanego teatrem" . Zarówno u Leśmiana, jak i Mądzika, akcent zostaje przeniesiony z aktora na widza. Aktor jest zaledwie elementem usytuowanym na równi z detalami scenografii, grą świateł czy tłem mu­ zycznym. Odarty ze swej autonomii, zostaje je­ dynie ciałem, którego ruch dostarczać ma aluzji semantycznych i wywoływać wrażenia zbliża­ jące widza do tajemnicy istnienia. Aktorzy stają się marionetkami, manekinami, a sam Mądzik mówi o nich, że: 23 nie, pozbawiając równocześnie indywidualności aktorskiej, o którą przecież tutaj nie chodzi. Rzeczywistość śmierci Zarówno Leśmian, jak i Mądzik posługują się w swojej twórczości (pierwszy - poetyckiej i dramatycznej, drugi - teatralnej, fotograficz­ nej) obrazami - metaforami. Wynika to z od­ rzucenia słowa jako jedynej materii tworzącej. Mądzik przyznaje: „Moj e sceniczne pej zaże, ten spowolniony ruch w moich przedstawieniach, to wyłanianie się z kształtów ciemności - to jest dla mnie taka modlitwa. Ona obdarza mnie spokojem, który pozwala mówić o najtrudniejszych sprawach i myśleć o nich... Nie piszę scenariuszy do spek­ takli, nie robię żadnych notatek. Myślę obraza¬ mi, noszę je w sobie"^. 7 „nie są tu po to, aby współtworzyć, są jeszcze jednym składnikiem wizualnej penetracji cza­ su i wyobrażenia, bez autonomii dramatur­ gicznej" . 8 Mądzik stosuje wiele zabiegów prowadzą­ cych do urzeczowienia postaci - niezwykle suge­ stywne staje się umieszczenie ich pomiędzy pa­ pierowymi korpusami ludzkimi rozstawionymi np. we Włóknach czy monstrualnych postaciach kobiecych z Zielnika. Innym razem twórca każe nałożyć aktorom jednakowe stroje i czepki imi­ tujące ogolone głowy {Wrota, Kir) lub w później­ szych przedstawieniach faktycznie ogolić głowy na łyso, upodabniając ich do siebie prawie zupeł6 Ch. Balme, Wprowadzenie do nauki o teatrze, P W N , Warszawa, 2002, s. 169-170. 7 B. Leśmian, Szkice literackie, op.cit., s. 141. Pole semantyczne owych obrazów jest bardzo zbliżone u obu twórców i mimo różnych reali­ zacji można je określić mianem rzeczywistości śmierci. Śmierć od zawsze pociągała człowieka i urzeczenie to było wielokrotnie silniejsze niż strach. Z jednej strony stanowiła przecież kres wędrówki każdego istnienia, była zwieńczeniem życiowej serii powtarzających się rytów przej­ ścia, ale z drugiej stawała się przejściem ostatecz¬ nym.. Jako problem temat śmierci podejmowany był przez wszystkie typy refleksji kultur. Dzisiejsza kultura popada w paradoksalne pułapki w myśleniu o sprawach ostatecznych. Za sprawą komunikacji medialnej obrazy śmierci stały się wszechobecne, jednakowoż stają się one towarem, przedmiotem konsumpcji, jak każdy inny przedmiot możliwy do sprzedaży. Marek Hendrykowski pisze: 8 Leszek Mądzik, czyli pamięć wyobrażona, 9 czasu wielokrotnie „Panorama Polska", op.cit. Leszek Mądzik sam o sobie, cytuję za: http://www. teatry.art.pl/miasta/lubelskie/lublin/kul/samo.htm 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA �24 Małgorzata Czapiga �Milczące spotkanie dwóch teatrów 25 „Przywykliśmy niemal, że jest wystawiona na sprzedaż, przeznaczona do oglądania i że utra­ ciła swój wymiar i głębszy sens. To jedna strona zjawiska - śmierć jako widowisko i ekscytujący spektakl. Jest jeszcze druga - przemilczenie. Śmierc, me ma" . 10 Bardziej przekonują nas filmy fabularne przedstawiające okrutne obrazy wojennej po­ żogi n i ż faktyczny dokument - relacja z ob­ szarów objętych wojną. Dokonująca się estetyzacja śmierci oddala jej prawdziwość, realność i tabuizuje zjawisko. Raczej marginalne wydają się perwersyjne widowiska filmowe zwane snuff movie: „(...) dokumentalna rejestracja autentycznego umierania i śmierci ludzi, którzy sprzedali re­ alizatorom filmu prawo do sfilmowania końca swojego życia. Zabijanie na oczach widza stało się pierwszą z zaspokajanych potrzeb - kwin­ tesencją koszmarnego spektaklu. Temat śmierci utracił w ten sposób dawną powagę i godność, nabierając zdegenerowanego znaczenia" . 11 W dzisiejszej kulturze masowej - szczególnie filmach i grach komputerowych - śmierć jako doświadczenie metafizyczne właściwie nie jest obecna. Jej miejsce zajmuje zabijanie. Niemoż­ liwość zbliżenia się do autentyczności doświad­ czenia w obrazach, kiedy zastrzelona postać z gry wstaje i napis game over w sekundzie traci swe znaczenie, bo pojawia się opcja play again, a żołnierz amerykański czy wietnamski to prze¬ cież tylko aktor-ikona, staje się takim właśnie odwróceniem porządku. Śmierć przez procesy estetyzacji przestaje być prawdziwa. 10 M . Hendrykowski, Kilką refleksji na temat w sztuce, [w:] Strategie śmierciŚwiadectwa literackie i kulturoznawcze, pod red. W Burszty, Wydawnictwo Académica SWPS, Warszawa 2004, s. 70. 11 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA śmierci formy umierania. Ibid., s. 72-73. �Małgorzata Czapiga 26 Wobec pozbawionych refleksji obrazów za­ bijania, wypierających wizerunki śmierci au­ tentycznej, zadziwiająca wydaje się bezustanna popularność Leśmiana jako poety, którego Na­ pój cienisty i Dziejba leśna przesycone są obra­ zami żyjących - zmarłych, obcowania istot ze świata i zaświata, przepełnionych poczuciem losu i ostateczności, ale niepozbawionych życia i nadziei oraz jego dramatów, a także cieszący się niesłabnącym powodzeniem teatr Leszka Mądzika. Skrzypek, opętany - dramat mimiczny Bo­ lesława Leśmiana - to historia Alaryela ogar­ niętego niemocą twórczą, który żyje u boku żony nierozumiejącej zupełnie jego potrzeb artystycznych. Zaskakujące to, bo sama jest malarką, zatem refleksje i trudy twórcze nie powinny być jej obce. Alaryel ma poczucie, że tkwi w nim nieznana, pierwotna melodia, którą musi wygrać, jednakże nie znajduje środków, które pozwoliłyby mu tę pieśń wydobyć. J u ż sam spis postaci jasno określa pochodzenie bo­ haterów: Alaryel wywodzi się z „bajki dawno zapomnianej", a jego żona Chryza z „krainy ościennej bajce". Nieprzyległość tych dwóch światów przełoży się później na dziedziny, któ­ rymi beda sie zajmowali- Chryza to świat wizuahzacji malarstwa ale opartego na mimesis nie wnoszącego w te twórczość żadnych pokładów indywidualizmu Alaryel natomiast iest artysta nrawdziwym z' baik, dawno zanomnianei" nierwotne, nieśrworzonei nozostaiacei w nie' pokoiacym' ruchu Baika sugerowałaby k r a i n ę z w i ą z a n a z T e ś m i a n o w s k a Baśnią stanowić\vnonim która m o ż e zvria nrawHziweao 2 , zvria tŁ™LV n r v h l i ™ ™ nprzez Ho lajemnicy przypinającego r 7 r acaiy ł v r 7czas 9 istnienia, warna ościenna Pajce natomiast jest zaledwie namiastKą owego istnienia, Krainą, jaK Każda inna nierozmącą się znacząco od wszyst¬ kich pozostałych ościennych krain. 7 12 B. Leśmian, S\rzype\opętany, 13 Ibid., s. 184. PIW, Warszawa 1985, s. 180. Świat niemocy twórczej skrzypka zmienia się wraz z pojawieniem się dziwnej, pięknej postaci Rusałki, pochodzącej z Odwiecznego Boru, która: „ma na sobie szatę powłóczystą, koloru indygo, na której mienią się i złocą rzęsiście nuty tajemnicze, niby zawiłe arabeski, tające pieśń nieznaną..." . 12 To właśnie ona daje Alaryelowi szansę na odnalezienie w sobie pieśni, której podświado­ me istnienie nie dawało mu żyć prawdziwie, nie pozwalało na spontaniczną twórczość. Od tego momentu tęsknota za złotym zapisem nutowym stanie się głównym celem wszelkich dążeń ar­ tysty. Wraz z narastającą miłością Alaryela do Rusałki uosabiającej twórczość coraz silniejsza staje się zazdrość Chryzy, w której „zataja się namysł nagły i zdradziecki" . Zazdrosna żona zabija ostatecznie Rusałkę, nie myśląc, że po­ zbawia skrzypka szansy na. realizację swojego artystycznego zadania życia. Chryza, nie odczu­ wał ac podobnych metafizycznych potrzeb nie myśli w tych kategoriach - oślepiona zazdro­ ścią pragnie jedynie pozbyć się rywalki. Zabita Rusałka zostaie złożona w szklana trumnie ale w Odwiecznym Borze, kierującym się wła¬ snymi prawami możliwe było i d zmartwych wstanie Wtedv'to Alarvelowi nonownie dane iest uirzeć nuty do pieśni która nosił w sobie zaczvna arać szaleńcza' onetańcza melodie' N i e n W r z e L 7łoteaoWe'za atrvhntn Rnsałki i n H w i e r y n L Rnrn C r n ™ n l h e n i ™ ń 1 odwiecznego coru. mrożące niepezpieczenstwo nie jest mego wcale w a ż n e . UKąszony, pada martwy^na grop mogiły, Której ponow­ nie scnodziKusa^a. iNa arenie wydarzeń po­ zostaje juz tylKo Uhryza, płacząca nad ciałem zmarłego męża, Który „w głębi swych marzeń spotKawszy się ze śmiercią, piesn swą dospiewai do końca . 13 7 14 B. Leśmian, Skrzype\..., s. 231. BARBARZYŃCA 13 3 D D( �27 Milczące spotkanie dwóch teatrów Śmierć z Leśmianowskiego dramatu połączo­ na jest ze spełnieniem, z dotarciem do Tajemnicy Istnienia, do zrozumienia sensu bytu. Skrzype\ opętany jest nie tylko historią o miłości, niena­ wiści i zbrodni, to również opowieść o artyście, dziele i poszukiwaniu wyrazu własnej sztuki, ale przede wszystkim to opowieść o potrzebie po­ szukiwania transcendencji, Absolutu w pozba­ wionym go na pozór codziennym życiu. Sytuacji tej towarzyszy zaś ekstatyczny, rytmiczny taniec zmysłów, gestów, pozasłownego porozumienia, w którym roztapiają się granice między śmiercią i życiem. Taniec, ruch, gest zawsze związany był ze sferą sacrum. Rytm tańca to równocześnie rytm boskiej energii. Znane są kulturowe obrazy tań­ czących bogów - szczególnie w religiach Wscho­ du: zapewnienie ładu sfer kosmicznych możliwe było dzięki tańcowi Siwy, japońska bogini Ameus - Uzmi tańczyła, aby wymodlić światło i uchro­ nić świat od całkowitych ciemności, spotykamy też tańczącego przed pasterkami Krysznę. Od najdawniejszych czasów przypisywano tańcowi znaczenie magiczne. W kulturach pierwotnych w rytmicznych pląsach miał miejsce akt religijny i ważne działania obrzędowe, ponieważ rytm ogarniał nie tylko ciało ale przenikał ponadto umysł. Irena Turskapisźe, ż e - „Tańczący człowiek prymitywny pragnie wejść w kontakt ze światem duchów. Oczekiwanie tego momentu wywołuje w nim stan potęgują­ cego się z każdą chwilą napięcia psychicznego graniczącego ze stanem hipnotycznym" . 15 Skrzypek opętany jest, jak j u ż zostało powie­ dziane, dramatem mimicznym, stanowi on za­ tem pewnego rodzaju libretto, które jest dopiero podstawą do ewentualnej realizacji scenicznej. Dokładność didaskaliów, określających miejsce akcji, kolory rekwizytów, rozmieszczenie ich na scenie oraz precyzja w opisywaniu zachowań postaci potwierdzałby tezę, że Skrzypek^ jest tek­ stem pisanym z myślą o inscenizacji. Niezbitym dowodem na przyjęcie wyżej wymienionej tezy jest zakończenie dramatu, kiedy mowa o opusz­ czaniu kurtyny: „Zasłona spada powoli i po zapadnięciu zasłony - w ś r ó d ciemności - dobrzmiewają jeszcze trzy brakujące uderzenia zegara, który bije północ. Po czym - wolno kinkietom zapłonąć (...)" . 16 Poza tym Leśmian dołącza do dramatu aneks, który nazywa „uwagami autorskimi". Są to de facto wskazówki pomocne przy realizacji dra­ matu na scenie i dotyczą metod gry aktorskiej, rozwiązań scenograficznych, kostiumów akto­ rów i barw rekwizytów. W wielu miejscach wy­ raźnie zaznacza sposób, w jaki aktorzy mieliby się poruszać. Innym razem Leśmian każe swym postaciom powtarzać ruchy, jak sam to określa, „w zmniejszeniu", co może znaczyć właśnie wolniejszy mniej wyraźny gest. Ruch zyskuje przez to sens znaku. Wszystko poddane jest od­ powiedniemu rytmowi. Rytm nie wiąże się tylko z muzycznością ale iest tu zasada bytu istnienia Towarzyszy p o w i a n i u sie Wiedźmy twórczości Skrzypka i Chryzy ale i śmierci Rusałki. Rytm przenika bowiem wszelkie formy aktywności w świecie i zaświatach Rytm uznawany jest za swoisty wykładnik sacrum a wiec także - bywa w a ż n y m elementem noe'tvki sakrosferv Tan y p y y> J R ł n ń s k i n a z w a ł rvtm w nnieciu T e ś m i a n a ana loaonem k o s m i c z n e ™ nroresn tworzenia" ^ 1 7 L m nie m n a ł n an f . h r . k n . ć n r . v tworzeni,,' ^ X i " o ^ ^ o ^ ^ ^ tworzeniu Zarówno u Mądzika, jak i Leśmiana, rytm pozyskiwany jest w wieloraki sposób, nie tyl­ ko przez grę aktorską. Obaj artyści eksploatują 15 I . Turska, W kręgu tańca, Iskry, Warszawa 1965, s. 110. 17 16 B. Leśmian, Skrzypek,.., s. 231. Przyczynek do poetykj sacrum, M J. Bartmiński, O rytualnej funkcji powtórzenia. i d e m poetyka, Ossolineum, Wrocław 1990. 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA , Folklor -język - �Małgorzata Czapiga 28 światło i ciemność, stwarzając iluzję pulsowania i ruchu ku przodowi, co znamionuje upływający czas naznaczony pewnym fatalizmem. Przed oczyma widza płynie czas astronomiczny, towa­ rzyszący czasowi spektaklu, spektaklu, który jest jedną wielką synekdochą życia każdego z nas. W spektaklu Leszka Mądzika Ecce Homo zastosowane zostały witraże symbolizujące ży­ cie, śmierć i Boga. To na ich tle bezimienny człowiek przemierza przestrzeń w niewiado­ mej wędrówce. Kolejnym krokom człowieka towarzyszą zapalające się i gasnące witraże, przerywane chwilami zupełnej ciemności. Kie­ dy zapala się niebieskie światło witraża śmierci, człowiek pada nieruchomy, a jego ciało otaczają maski wykrzywione w dziwnym grymasie. Pul­ sowanie rozświetlanych witraży i rytm tańca po­ staci spowalniają, aż do całkowitego zaniknięcia. Nierównomiernie zapala się tylko witraż śmierci - ciało człowieka nieruchomieje. „Dychotomia „ruch - bezruch" określa w kul­ turze sposób myślenia o życiu i śmierci" . 18 Rytm staje się nie tylko materią spektaklu, ale wciąga również widza, każąc mu uczestniczyć w oglądanych obrazach. Pulsowanie świateł, ope­ rowanie ciemnością, nasycanie i blaknięcie barw, kontrastowanie kolorów obserwowanych w dzie­ łach wspomnianych twórców wywołują wrażenie halucynacji. Tak oceniał jeden z wystawionych przez Leśmiana dramatów ówczesny krytyk: towarzyszących spektaklowi - nie tylko są one kluczowe u Leśmiana, analogię znaleźć można w opiniach krytyków teatru Mądzika: „Ten jedyny w swoim rodzaju teatr wprowadza widza w rodzaj transu przypominającego sta­ ny sprzed zaśnięcia, z pogranicza jawy i snu, czy z medytacji. W medytacjach wszelkich obrządków taki trans określa się czasem jako »ćwiczenie w umieraniu« - wyciszenie funkcji życiowych, wygaszenie »ja«. Nie chodzi w nich jednak o umieranie, tylko o życie. I taki sens ma teatr Mądzika, który »udosłownia« to, co sym¬ boliczne. Tworzy wrażenie, jakbyśmy zaglądali za kulisy życia. Lub inaczej - jakbyśmy patrzyli na życie z drugiej strony, zza kulis" . 20 Widz w czasie spektaklu Mądzika pozostaje zazwyczaj w całkowitych ciemnościach, słysząc bicie własnego serca, a przed jego oczami rozpo­ ścierają się coraz to inne obrazy. Ma się poczucie, że nie istnieje nic poza. Przesłania kolejnych sztuk przynoszą niezmiennie nadzieję, posze­ rzając perspektywę - istnieje widz - człowiek, ale jego byt określany jest wobec Absolutu, którego nie nazywa się tu jednoznacznie. Opis spektaklu Wędrowne „Umęczony kształt ludzkiego ciała. Przesuwa­ ny niby święty obraz znika w oddali. Zostaje ślad umęczonej postaci w trumnie. Tragiczna procesja, pielgrzymka wędrownych postaci. Odchodzą w cierpienie. Powracają, aby dać świadectwo męczeństwu człowieka. Wędrujące postacie. Ich jednostajny ruch przy­ pomina o upływie czasu. Szarość i srebrzystość cierpienia rzeźbiona światłem. W oddali na moment zarys ludzkiego ciała. Łagodne dźwię­ ki fortepianu niosą powolny, chóralny śpiew. „[przedstawienie - wtrącenie M.C.] dało wi­ downi urok halucynacji, przedsmak szalonego delirium tremens, kiedy to w cudownie naiwnym rytmie tańczy, śpiewa i wiruje cały świat" . 19 Wyraźne wydają się swoiste filiacje w bu­ dowaniu wrażenia nierealności i widmowości, 18 J. Kowalska, Taniec drzewa życia. w tańcu, 19 Uniwersalia kulturowe I H K P PAN, Warszawa 1991, s. 61. T. Nalepiński, O stylu w teatrze (zpowodu wystawienia komedii Grabbego), „Kurier Warszawski", 25 V 1911, nr z 1980 roku: 143, cytuję za: D . Ratajczak, Teatr Artystyczny Bolesława Leśmiana, Wrocław 1979, s. 87. 2 0 „Gazeta Wyborcza", 17.04.2008 - cytuję za: http://www. kul.lublin.pl/art_2788.html BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �Milczące spotkanie dwóch teatrów Głos ludzi. Powraca nadzieja. W złocistym świetle czysty i jasny łan żywego zboża. Odda­ la cierpienie, przywraca spokój i godność. Jest najwyższym współczuciem" . 21 W Bruździe - znacznie późniejszym spekta­ klu Mądzika (2006) - pojawia się obraz podobny, znów znajdzie się tu miejsce na ruch, cierpienie, ale i nadzieję skojarzoną z życiodajnym zbożem. Spektakl rozpoczyna trud kreatora, który doko­ nuje metamorfozy materii - ożywia nieruchome przywiezione wcześniej bruzdy ziemi przez ob­ sypanie każdej z nich deszczem zboża. Z prze¬ obrażonej bruzdy ziemi wyłania się człowiek, który od razu wstępuje na drogę prowadzącą 29 w niewiadome. Nie jest jednak sam - przez cały czas towarzyszy mu, jak cień, demiurg. Droga nie jest łatwa - miejscami prosta i gładka, gdzie indziej naznaczona przeszkodami, barierami. Człowiek upada, ale stwórca nawet wtedy jest blisko niego, obmywa stopy kojącą, zimną wodą, podnosi obiekt własnego trudu i prowadzi ku ostatecznemu spełnieniu, którym okazuje się ukryty za tajemniczą zasłoną stół, przy którym znajduje się miejsce dla każdego przychodząSam Mądzik mówi: „Gleba jest miejscem bezpiecznym i dającym nadzieję. Ziarno w nią rzucone ma szansę prze- FOT. SŁAWOMIR GUZ 21 W. Sulisz, Portretowanie umarłej. Wielgie obrazy dramatyczne w teatrze Leszka Mądzika, bezsłownej [w:] Teatr prawdy. Scena Plastyczna Katolickiego 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA Uniwersytetu Lubelskiego, pod red. W. Chudego, RW K U L , Lublin 1990, s. 48. �Małgorzata Czapiga 30 trwania. Nie obumiera. Lęk przed śmiercią, choć bardzo ludzki, nie przytłacza. Nadzieja i wiara są silniejsze. Bruzda, z której jesteśmy zrodzeni i po której stąpamy, jest drogowska­ zem, kierunkiem wyznaczającym sens trwania. Siewca zbiera rzucone ziarno. Ludzki spichlerz to ostatnia przystań na drodze pełnej niepokoju, cierpienia, ale i zawierzenia" . wcześniej stracił członków swojej rodziny. Sam napisze później w autobiograficznej elegii: „ K a ż d e z m a r ł o inaczej śmiercią strasznie własną!... C i a ł o matki i ojca i siostry i brata... D z i ś rysy waszych twarzy w p a m i ę c i m i gasną, Umieracie raz jeszcze śmiercią spoza ś w i a t a " . 24 Leszek Mądzik natomiast wspomina: 22 „W dzieciństwie mieszkałem na uliczce blisko szpitala, kostnicy i cmentarza - opowiada. Po­ grzeby były prawie codziennie i przez okna są­ czyły się takie widoki: karawan, wolno człapią­ ce konie, procesja żałobników. Szły kondukty w deszczu i w pełnym słońcu, rano, w południe i o zmierzchu. Czasem grała orkiestra, czasem tylko wiatr. Wychowałem się i bawiłem wśród tego pejzażu" . Patrząc na kolejne obrazy przesuwające się przed oczami widza, ma się wrażenie, że wciąga nas jakiś przemożny, hipnotyzujący wir, od któ­ rego trudno oderwać wzrok. Podniecający urok, fascynacja, być może przemieszana również ze strachem, staje się udziałem nie tylko widza, ale również samego twórcy: „I jednego momentu nie dam sobie nigdy za­ brać, mianowicie spojrzenia w twarze widzów w finale spektaklu. Jest to dla mnie najcudow­ niejszy moment, radosna ekstaza, jeśli to słowo jest odpowiednie. Jest to coś, co rekompensuje mi cały trud tworzenia spektaklu, bo sam proces tworzenia jest dla mnie kłopotem, zmęczeniem i nie mam w nim wielkiej radości. Natomiast finał, kiedy jeszcze wiem, że udało mi się prze­ rzucić jakąś tajemnicę o nas samych na drugą stronę do widza, rekompensuje mi cały trud i sprawia, że po trzydziestu latach ___O^C mieć jeszcze nadzieje że jak zdrowie dopisze będę mógł dalej ten teatr uprawiać" . 23 Obaj artyści - Leśmian i Mądzik - od dziec­ ka stykali się ze śmiercią bezpośrednio. Traumę śmierci poeta przeszedł w dzieciństwie: bardzo 25 Tanatologia inicjowana w teatrze Mądzika i poezji oraz dramaturgii Leśmiana staje się pewnego rodzaju obsesją, która urzeka widza i tworzącego, ale poza tym ma szersze odniesie­ nie. Przez refleksyjne i filozoficzne ujmowanie śmierci zaczyna się ją powoli oswajać, a proces ten dotyczy zarówno widza, jak i twórcy, którzy drążą w ten sposób swoje metafizyczne lęki. Nie da się równocześnie mówić prawdziwie o życiu, pomijając śmierć, wobec której człowiek pozo­ staje bezradny. Cisza Kosmosu, ciemność i prze¬ czuwany Absolut wypełniające obrazy obu tych teatrów o sobie opowiedzieć jedynie przez milczenie. Nam zostaie pogodzić sie z nimi przyjąć je i ze spokojem zgodzić się na poczę' stowanie śniegiem". 22 Cytuję za: http://www.kul.lublin.pl/art_2805.html 2 4 23 Z wywiadu, którego Leszek Mądzik udzieli! dla Ruchu J. Trznadel, Ossolineum, Wrocław 1983, s. 224. Muzycznego, cytuję za: Leszek, Mądzik,, czyli pamięć wielokrotnie wyobrażona, czasu 25 B. Leśmian, Ubóstwo, [w:] idem, Poezje wybrane, opr. Cytuję za: http://www.kul.lublin.pl/art_2788.html „Panorama Polska", op.cit. BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d739c3138cca66651612f58bca450280.pdf 370a13139ad07135dd1e28c106032f08 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6400 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Leiris, Michel (1901-1990) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5973 Title A name given to the resource Misja Dakar-Dżibuti /Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 ; s.92-104 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szerszeń, Tomasz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text rasa zasygnalizowała ostateczną datę odjazdu na początku 1931 - Misji Dakar-Dżibuti. Jej celem jest pokonanie w blisko dwa lata całej szerokości Afryki: od Oceanu Atlantyckiego aż do Oceanu Indyjskiego, poprzez Senegal, Sudan francu­ ski, Wybrzeże Kości Słoniowej, Górną Woltę, Dahomej, Togo, Niger, Czad, Kamerun, Francuską Afrykę Równikową, Kongo belgijskie, Sudan angielsko-egipski, Abisynię, francuskie wybrzeże Somalii. Naczel­ nym celem tej wyprawy - zorganizowanej przez Insty­ tut Etnologii i Muzeum Historii Naturalnej, patronowanej i subwencjonowanej przez kilka mini­ sterstw i zarządów kolonii i, jednocześnie, przez ważne organizmy naukowe (między innymi przez Instytut Francuski i Uniwersytet Paryski) - jest: zgromadzenie kolekcji dla Muzeum Historii Naturalnej i dla Mu­ zeum na Trocadero, badania licznych ludów, których zwyczaje są w przededniu znikania (w szczególności Nuerowie i Szyllukowie, podobnie jak Wohitowie z okolic jeziora Tana), uchwycenie, w postaci filmów dokumentalnych i zapisów na taśmach, języków i pie­ śni tych ludów, stworzenie między urzędnikami kolo­ nialnymi i paryskimi jednostkami naukowymi relacji niezbędnych do rozwoju nauk przyrodniczych i socjo­ logicznych. N a czele tej misji stoi nasz przyjaciel Marcel Griaule, który wcześniej prowadził misję w Abisynii i który, poza licznymi notami, opublikował w „Documents” dwa ważne artykuły (Totemizm abisyński (6/1929) i Ilu­ strowane Legendy królowej Saby (1/1930)); jego nie­ zwykłe studia nad abisyńską magią zostaną wydane przez Instytut Etnologii (w serii „Travaux et Memoires”) jako Le Livre de recettes d’un dabtara abyssin. P Misja Dakar-Dżibuti (nota) Członkami personelu wyprawy są również dwaj na­ si współpracownicy: André Schaeffner, pełnomocnik sekcji Organologii Muzeum Etnograficznego na Tro­ cadero, i Michel Leiris, który towarzyszyć będzie wy­ prawie jako sekretarz-archiwista. Redakcja „Documents” uznała za słuszne, by po­ prosić tego ostatniego o spisanie wrażeń na temat przedsięwzięcia, w którym będzie brał udział: pierwszej o tej skali misji etnograficznej i lingwistycznej. Georges Henri Rivière, zastępca dyrektora Muzeum Etnograficznego na Trocadero *N o ta ta została opublikowana w „Docum ents” nr 7/1930 (grudzień 1930) i poprzedzała artykuł Michela Leirisa Oko Etnografa (à propos Misji Dakar-Dżibuti) . Przełożył Tomasz Szerszeń M A I 1931 ÉGYPTE LIBYE ALGÉRIE [fíouge'A F R IQ U E MAURITANIE *=V f SO U DA N F R A N Ç A IS E FRANÇAIS / T o m b o u c t o u / **« * * > f N i 9ef ' V - D a k a r Z SËNËGAL .K ay e s -GAR/IBIEGU IN ÉE' (PORTUGAISE) O C C ID E N T A L E " l , B am ako E RY TH RÉ E — TCH AD Lac Tchad M o p tiîC /■/,.. .A N iajm e y.T ^ ^ f /~\ ^ HAUTE- Ó/OLTA' A sm ara^ s s a o u a CÔTE FRANÇAISE .DES SOMALIS. K h arto u m ' AN G L O -ÉG Y P T IEN I .G o n d ar G a lla b a t ^ F o rt-L a m y ^ , Kano^ ■ D jibouti GUINÉE FRANÇ. M o ra ’ V SIE R R A LEO N E' SO UDAN NIG ER / ^ a n g g ^ } \ ___/ l{ CÔ TE CÔTE- N IG E R IA OGOii ^ S O M A L IE V ^ A N G L A IS E G a ro u a p A d d is -A b a b a . ÉTHIOPIE OÙBANGUI-CHARI c ^ p L' D'IVOIRE / DE L-Or Î A Porto; Jubaj .5T B a n g u i, 7(O ^ (Y a o u n d é 1 uganda 1“^ GU INÉE' (e s p a g n o l e ; Rodolphe KENYA Équateur- ■OCÉAN- -A T L A N T !Q U E- GABON MOYEN CO N G O / Victoria CONGO BELG E' Tanganyika J \ ■ O C É A N ---- IN D /EN - TERRITOIRE DU TANGANYIKA FE V R IE R 1933 Mission Dakar-Djibouti Misja Dakar-Dżibuti 1931-1933. Mapa podróży. 107 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6cc38841bad99a540f6d146fdedbcc83.pdf 9cb40066f9f279202d40f823b791542b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6119 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource Misterium Męki Pańskiej Wielkanoc - humor ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5706 Title A name given to the resource Misteria Męki Pańskiej od kuchni / LUD 2008 t.92 Description An account of the resource LUD 2008 t.92, s.187-200 Creator An entity primarily responsible for making the resource Baraniecka Kamila Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 92, 008 1 K A M I L A BARANIECKA Instytut Archeologii i Etnologii Polska Akademia Nauk Warszawa MISTERIA MĘKI PAŃSKIEJ OD K U C H N I . DOWCIP W OPOWIEŚCIACH O PRZEDSTAWIENIACH W I E L K A N O C N Y C H Wprowadzenie Polskie misteria wielkanocne co roku gromadzą rzesze widzów. Wystawiane w okresie Wielkiego Postu i samej Wielkanocy w sanktuariach, seminariach, pa¬ rafiach w całym kraju, wpisują się w okres przygotowań do świąt . Prezentując wydarzenia pasyjne, przybliżają wiernym historię, którą święta te upamiętniają. Ludzie mają możliwość obejrzeć wydarzenia, jakie prawie dwa tysiące lat temu rozegrały się w Jerozolimie; mogą w nich uczestniczyć, przeżywać je, rozpamię¬ tywać. Na własne oczy mogą zobaczyć Chrystusa spożywającego Ostatnią Wie¬ czerzę w towarzystwie swych uczniów, modlitwę w Ogrójcu, pojmanie; patrzeć, jak zostaje osądzony, ubiczowany, popchnięciami i szturchnięciami przeprowa¬ dzony przez Drogę Krzyżową, a następnie ukrzyżowany. Jedni na te sceny reagu¬ j ą łzami i goryczą, inni zmieszaniem, jeszcze inni przyglądają się im z kamienną twarzą. I choć nie każdy przeżywa je równie głęboko, ujrzenie tych scen z życia Chrystusa wywołuje zadumę. Misteria jawią się zatem jako wydarzenia niezwykle dostojne i poważne. W czasie, gdy misterium trwa, cichną rozmowy, daje się wyczuć atmosferę skupienia. Patrzy się na nie w nieustannym napięciu, które kolejne sceny tylko potęgują. Mimo iż historia Męki Chrystusa zasadniczo jest znana uczestnikom misteriów, choć doskonale wiedzą, co za chwilę nastąpi, do czego cała historia 1 Badania, na jakich został oparty materiał do tego artykułu, prowadziłam w 2006 roku w Poznaniu i w Zawoi Przysłop, w 2007 roku w Kalwarii Pacławskiej oraz w 2008 roku w Miejscu Piastowym (koło Krosna) i w Bydgoszczy. We wszystkich tych miejscowościach moje dociekania dotyczyły orga¬ nizowanych tam misteriów wielkanocnych. Rozmawiałam zarówno z organizatorami misteriów, akto¬ rami, jak i widzami (nazywanymi przeze mnie najczęściej uczestnikami misteriów, ze względu na silne skojarzenia określenia „widzowie" z bierną postawą wobec oglądanego wydarzenia). Często te trzy kategorie rozmówców zlewały się ze sobą — różne osoby jednego roku grają w misteriach, innego są tylko widzami. 1 �188 Kamila Baraniecka zmierza, z niesłabnącą uwagą śledzą przedstawiane wydarzenia. Fakt, że rozgry¬ wają się one na oczach wiernych sprawia, iż misteria przeżywane są wyjątkowo intensywnie. Napięcie wynika tu przede wszystkim z nieuchronności kolejnych zdarzeń, z wiedzy, jak wiele bólu towarzyszyło ostatnim dniom życia Chrystu¬ sa. Przejęcie zdarzeniami Męki częściowo łagodzi pokazywana w niektórych misteriach scena zmartwychwstania, które swym blaskiem przyćmiewa grozę wcześniejszych epizodów, a radość zastępuje wówczas smutek. Całkowicie jed¬ nak znika on dopiero, gdy misterium się kończy, kiedy jego uczestnicy z dawnej Jerozolimy z powrotem zostają przeniesieni do własnej rzeczywistości. Gdy kończy się misterium, uczestnictwo w przedstawieniu wielkanocnym staje się jednym z wielu życiowych doświadczeń. Ludzie dystansują się do nie¬ go, zapamiętują jedne emocje, pomijają inne. Pełnego doświadczenia, jakim jest uczestnictwo w misterium, nie sposób opisać. Jednak pytając o misteria, udział w nich, ich przebieg, spodziewałam się usłyszeć historie o głębokim przeżywaniu tego wydarzenia, o jego szczególnej roli w przygotowaniach do Wielkanocy, wa¬ dze prezentowanej historii, o panującej podczas misterium niezwykłej, uroczy¬ stej atmosferze. I takie odpowiedzi padają, ale, ku mojemu zaskoczeniu, często przeplatane są dowcipnymi dykteryjkami. Powaga a dowcip w opowieściach o misteriach W narracjach o misteriach atmosfera skupienia, powszechnie przypisywana przedstawieniom, często się rozmywa. Potem znów powraca, by kolejny raz się rozpłynąć. Patetyczne opowieści o misteriach i uczestnictwie w nich przetykane są zabawnymi anegdotami o tym, co podczas misterium się nie udało, jak kto się pomylił, w jaki sposób nie można było zrealizować tego czy tamtego planu oraz co kogo rozśmieszyło podczas samego misterium. W narracje o przedstawianiu Męki Pańskiej wkradają się zabawne dykteryjki o szeregu nieprzewidzianych i niefortunnych zdarzeń, o nieprzewidywalności zachowań ludzkich i zwierzę¬ cych aktorów. Opowieść zaczyna się wówczas dzielić na szereg autonomicznych epizodów, tych poważnych, jak i tych skrajnie niepoważnych. Oczywiście, śmiech jako towarzysz zjawisk religijnych, chrześcijańskich, nie jest niczym nowym (por. Apte 1986: 151-176). Dawnemu teatrowi religijnemu towarzyszyły intermedia, bożonarodzeniowe herody pełne są komicznych scen. Za przedmiot kpin oraz żartów służą postaci Judasza (por. Gieryszewska 1992; Zowczak 2000: 350-357) czy świętego Piotra (Wieczorek 1992; Wasilewski 2 Termin anegdota (inaczej dykteryjka) — krótkie opowiadanie komiczne — określa przede wszyst¬ kim zjawisko literackie, odnosi się jednak także do utworów przekazywanych drogą ustną (Krzyża¬ nowski 1965). Mimo iż pojęcie anegdoty definicyjnie nie jest identyfikowane z humorem sytuacyjnym, wydało mi się odpowiednie do opisu komizmu związanego z misteriami Męki Pańskiej. 2 �189 Misteria Męki Pańskiej od kuchni 2002; Zowczak 2000: 326-333). W pierwszym przypadku mamy jednak do czy¬ nienia z komizmem planowanym przez autorów przedstawień, wpisanym w ich treść. W drugim zaś — ze śmiechem z postaci należących do porządku sakralne¬ go, w pewnym sensie „fikcyjnych" . A zatem obydwa zjawiska dotyczą komizmu związanego ze sferą przedstawiania rzeczywistości religijnej. Śmiech związany ze współczesnymi misteriami wielkanocnymi dotyczy natomiast rzeczywistych, konkretnych wydarzeń, które miały miejsce podczas przedstawienia . Komiczne nie są w nich ani elementy celowo wpisane w wydarzenie, ani kulturowo przypi¬ sywane postaciom w nim występującym. Komizm towarzyszący narracjom o mi¬ steriach ma zatem charakter różny od dowcipu scenek wpisanych w przedstawie¬ nia religijne oraz od komizmu związanego z cechami Judasza czy św. Piotra. To humor pojawiający się na marginesie zjawiska, poza główną sceną. Dowcip anegdot związanych z misteriami jest wyłącznie sytuacyjny, niejed¬ nokrotnie też powiązany z lokalnymi uwarunkowaniami. Studia nad tym typem humoru są trudne, zwłaszcza nad jego treścią. Komizm sytuacyjny jest ulotny, nie wpisuje się w scenariusz wydarzenia. Nie sposób stworzyć jego antologii — wypowiedzi wyrwane z kontekstu tracą swój dowcip. Umyka on tworzonym przez badaczy klasyfikacjom. Podobne anegdoty nie należą więc do gatunków opisywanego przez Dorotę Simonides (1981) humoru ludowego, być może dla­ tego, że skupiła się ona na dowcipach stanowiących swojego rodzaju fikcję lite¬ racką, a nie przedstawiających historii związanych z konkretnymi wydarzeniami. Nie znajdziemy tego typu komizmu — przywiązanego do rzeczywistych zdarzeń — jako wyodrębnionej kategorii także u Bystronia (1960). Zabawne dykteryjki dotyczące misteriów nie są bowiem niezależnymi opowiastkami; ściśle wiążą się z relacjami o przedstawieniach Męki. Nie ma w nich też ukrytego morału, jak w samodzielnie funkcjonujących humorystycznych opowiastkach ludowych. Są to zwykle anegdoty króciutkie, dwu-, trzyzdaniowe. Nie opowiada się ich barwnym, kwiecistym językiem. One jedynie informują o zabawnym zdarzeniu, a dowcip nie kryje się w samych słowach, lecz w obrazach, jakie mogą owe sło¬ wa wywołać w wyobraźni słuchacza. Co interesujące, historie poważne dotyczą na ogół jednostkowych przeżyć, szczególnego powiązania misteriów z biografią biorących w nich udział ludzi. Można wprawdzie znaleźć dość abstrakcyjne wypowiedzi o znaczeniu Męki Pańskiej dla religii czy o potrzebie wystawiania misteriów, lecz zdecydowana 3 4 Kazimierz Nowacki w swoim tekście dotyczącym misterium w Kalwarii Zebrzydowskiej opisuje celowe „wygłupy" Judasza (Nowacki 1960: 470). W tym przypadku w przedstawieniu Męki Pańskiej także znajdowały się elementy ludyczne, wpisane w treść wydarzenia. Jednak ja podczas badań nie ze¬ tknęłam się z podobnymi humorystycznymi scenami w misteriach, a jakiekolwiek „wygłupy" aktorów podczas gry były zdecydowanie ganione. Pisząc, że dowcip w narracjach o misteriach dotyczy wydarzeń rzeczywistych, nie sugeruję, iż wyglądały one dokładnie tak, jak w opowieściach moich rozmówców. Chcę jedynie zaznaczyć, że pod¬ stawą takiego dowcipu jest realne wydarzenie, choć w opowieści może zostać ubarwione czy przeina¬ czone. 3 4 �190 Kamila Baraniecka większość relacji stanowi odzwierciedlenie jednostkowych przemyśleń i odczuć. Nie ma wśród nich opowieści, które można by nazwać towarzyszącą misterium „legendą". W świadomości uczestników przedstawień nie istnieje przypisany do misterium kanon treści poważnych, który trzeba przedstawić pytającym o to wy¬ darzenie (gdzieniegdzie funkcjonuje tylko obiegowa notka dla prasy, której treść bywa wiernie powtarzana przez organizatorów czy też osoby silnie zaangażowa¬ ne w prace nad misterium). Inaczej jest natomiast w przypadku opowieści zabawnych. Te towarzyszą każdemu misterium i , co więcej, każde przedstawienie ma własny zestaw takich anegdot opowiadanych przez większość organizatorów, aktorów czy uczestni¬ ków misteriów (zwłaszcza tych mieszkających w pobliżu miejsca wystawiania misterium, którzy mają okazję zdobyć wiele dodatkowych informacji na temat przedstawień). Z czasem moje badania nad misteriami przerodziły się w swoiste oczekiwanie na kolejną taką anegdotę. Rola dowcipu w narracjach na temat misteriów Opowiadane anegdoty mająjeszcze bardziej zainteresować samym misterium, uczestnictwem w nim, przeżywaniem go. W pewien sposób uatrakcyjniają opo¬ wieść o nim, i choć pojawiają się często w najmniej oczekiwanych momentach narracji, najwyraźniej z tymi właśnie opowiastkami kojarzą się organizatorom czy uczestnikom misteria, w których brali udział. Jeżeli w wypowiedź na temat pobożnego skupienia podczas Drogi Krzyżowej wpleciona zostaje nagle dowcip¬ na dykteryjka, nie znaczy to, że rozmówca nie żywi szacunku do przedstawień Męki Pańskiej i nie rozumie powagi wydarzenia. Znaczy to tyle, że w pamięci osób, które brały udział w misteriach, wydarzenia te mają co najmniej dwa obli¬ cza — to pobożne, poważne, kontemplacyjne oraz to ludyczne, wesołe. A także, iż samo doświadczenie i narracja o tym doświadczeniu to niejednokrotnie dwa różne zagadnienia. Wprawdzie stykają się one ze sobą, nie znaczy to jednak, że drugie wiernie odzwierciedla pierwsze. Dopiero porównanie formy uczestnictwa w misterium — najczęściej skupionej, poważnej, poruszającej — ze sposobem opowiadania o nim, często dowcipnym czy złośliwym, zarysowuje obraz zja¬ wiska. Przedstawienie wielkanocne jest nie tylko pobożnym, uroczystym wyda¬ rzeniem, ale także atrakcją, choć i zarazem trudnym zadaniem. Osobom, które w nim występują od lat, czasem powszednieje na tyle, że nawet podczas odgry¬ wania roli trudno powstrzymać się od śmiechu. Nie dlatego, że bawi je prezento¬ wana historia, lecz dlatego, że śmiesząje zachowania kolegów, ich błędy. Śmiech pozwala im także zmierzyć się z niełatwym wyzwaniem — odtworzeniem Pasji Chrystusa. Wydarzenia religijne są jednak dla wiernych nie tylko możliwością manife¬ stacji własnej pobożności, sposobem realizacji potrzeb duchowych. Stanowią �191 Misteria Męki Pańskiej od kuchni również swoistą atrakcję i rozrywkę . Podobną funkcję pełnią misteria. Są one wydarzeniem wyjątkowym — takim, w którym uczestnictwo zapamiętywane jest ze względu na towarzyszące mu doznania religijne, jak też ze względu na jego niecodzienność. Dlatego o misteriach można opowiadać jako o wydarzeniach do¬ niosłych, ale także jako o atrakcji, zdarzeniach szczególnych, a czasem, w pew¬ nych momentach, zabawnych. Nie twierdzę jednak, że misteria mają coś wspólnego z tak szeroko opisywa¬ nymi wydarzeniami karnawałowymi . Wręcz przeciwnie — ich aspekt ludyczny nie wynika z formy zdarzenia, jego przebiegu, owego słynnego odwrócenia. Same w sobie przedstawienia wielkanocne są niezwykle uroczyste, poważne. Nie ma w nich miejsca na odwrócenie wartości. Te są wyrażane wprost, choć osadzo¬ ne w niezwykle atrakcyjnej oprawie. Przedstawienia wielkanocne, uczestnictwo w nich nie są więc zapamiętywane jako wydarzenia jednowymiarowe, wyłącz¬ nie uroczyste i nabożne. W świadomości i pamięci moich rozmówców stawały się jednymi z ciekawszych i barwniejszych doświadczeń ich życia. Dzięki temu w narracjach występują również lekkie, dowcipne anegdoty, które jeszcze dobit¬ niej podkreślają związek organizatorów, aktorów i uczestników z misterium. W moim przekonaniu, opowiadanie dowcipnych historii świadczy właśnie o szczególnej, można powiedzieć intymnej, relacji z misterium, o pewnym wy¬ jątkowym związku między wydarzeniem a jego organizatorami czy uczestnika¬ mi. Zostaje wtedy zniwelowany dystans między opowiadającym a wydarzeniem. Komplikuje się jego postawa wobec misterium — z bogobojnej staje się o wie¬ le bardziej złożona. Stosunek do przedstawienia Męki Pańskiej wzbogaca się o dodatkowe wymiary, w tym zażyłość, pozwalającą na dowcipkowanie nawet z tak poważnego wydarzenia. Znamienne, że owe zabawne historie pojawiają się w ustach osób od lat związanych z misterium. Jednorazowi uczestnicy czują zbyt duży respekt do prezentowanych wydarzeń lub nie mają wiedzy, by takie historie opowiadać. Wart uwagi jest też sposób opowiadania tych dykteryjek. Na papierze niezwy¬ kle trudno go oddać. Obawiam się, że pozbawione gestykulacji i mimiki narra¬ torów dykteryjki wiele stracą. Jak bowiem oddać gesty, artykulację i miny osób opowiadających o podsypiającym, niegodnie przeżuwającym ostatnią wieczerzę czy podpitym apostole? Jak opisać ruchy rąk prezentujące finezyjnego fikołka, jakiego wykonała owieczka spadająca z rampy? I jak przedstawić skoki i piski naśladujące reakcje poparzonego aktora? Postaram się opisać je tak, jak zaryso¬ wały się w mej pamięci — jako barwne narracje stanowiące świadectwo, że tu, na ziemi, trudno bez potknięć i błędów odtworzyć świętą historię. 5 6 Na określony rodzaj przyjemności dostarczanej przez sacrum zwraca uwagę również H. Mamzer (2005). Temat zabawy, zjawisk ludycznych, jest często podejmowany przez badaczy, lecz zazwyczaj inter¬ pretują go w kategoriach karnawału, również wtedy, gdy przedmiotem dociekań są wydarzenia religijne (por. Grochowski 2000; Świtała-Trybek 2000). 5 6 �192 Kamila Baraniecka Opowieści o zwierzętach Pierwsza grupa opowieści zabawnych to narracje o zwierzętach jako naj¬ mniej subordynowanych wykonawcach przestawień wielkanocnych. Zwierzęta niejednokrotnie są upragnionym przez twórców misteriów elementem, gdyż ich obecność dobitnie świadczy o sukcesie starań, by jak najdokładniej oddać re¬ alia, w jakich miały miejsce ostatnie chwile życia Jezusa. W wyobraźni reży¬ serów misteriów pojawiają się zatem żołnierze rzymscy dumnie paradujący na koniach przed oczami uczestników. A wjazd Chrystusa do Jerozolimy (czasem scena ta zostaje oderwana od misterium i w Niedzielę Palmową epizod ten od¬ grywa ksiądz podczas procesji poprzedzającej mszę) wymaga przecież osiołka. Nad przedsięwzięciami, w których konieczne jest nakłonienie zwierząt do gry w misterium — choć w odniesieniu do wydarzeń kościelnych wyrażenie to może wydać się niestosowne — zdaje się wisieć fatum. Wjazd do Jerozolimy jest sceną, która pomysłodawcom jej przedstawienia przysporzyła zapewne najwięcej siwych włosów, komentatorom misteriów zaś — najwięcej uciesznych dykteryjek. Na ogół problemy wynikają z tego, że zwie¬ rzę nie chce wypełniać wybranej dla niego roli. Jak mi opowiadano (historia ta, podobnie jak pozostałe anegdoty, była elementem poważnej opowieści o miste¬ rium), przed planowanym na Niedzielę Palmową misterium w Kalwarii Pacławskiej odbyć się miała szczególnie uroczysta suma. Mieli w niej brać udział prze¬ brani już aktorzy wcielający się w role apostołów — każdy z liściem palmowym w ręku, a główną atrakcją miał być ksiądz wjeżdżający przez kościelną bramę na czele procesji. Plan ten jednak nie powiódł się w stu procentach. Odbyła się oczy¬ wiście suma i procesja, lecz „Wjazd do Jerozolimy" przekształcił się w „Wejście do Jerozolimy". Pomysłodawca inscenizacji był najwyraźniej minimalistą, gdyż do całego przedsięwzięcia wypożyczył kucyka i to na nim ksiądz miał dumnie przekroczyć kościelną bramę. Ale on nie wjechał na tym kucyku, bo okazało się, że kucyk za słaby. A proboszcz... za mocny. I kucyk nie dał mu rady (kobieta, ok. 50 lat, widz misterium, Kalwaria Pacławska). 7 Słowa te, na pozór wyważone, wypowiedziane zostały przez rozmówczynię zanoszącą się śmiechem i rękami ukazującą, co też stało się z nogami kucyka. Ksiądz bramę przekroczył pieszo, kucyka trzymając za uzdę. Lecz wyobraże¬ nie o dumnym wjeździe przez kościelną bramę dalej tliło się w umysłach or¬ ganizatorów obchodów Niedzieli Palmowej. W kolejnym roku postanowiono wypożyczyć konia. Moja rozmówczyni trzeźwo zauważyła, że koń może więcej Cytaty z rozmów pochodzą z materiałów zebranych przeze mnie podczas badań terenowych nad zagadnieniem misteriów. 7 �Misteria Męki Pańskiej od kuchni 193 udźwignie. Jednak koń najwyraźniej nie spełniał wszystkich oczekiwań, gdyż zmieniono zdanie i postanowiono do tej ważnej sceny sprowadzić osła, i to... z Włoch. Czy była to tylko pogłoska, czy też zamiar prawdziwy, nie wiadomo, bowiem zwierzę nie dotarło na czas. Ksiądz po raz kolejny bramę kościoła prze¬ kroczyć musiał pieszo. Takie wejście najwyraźniej było zbyt zwyczajne i , aby ową pospolitość usprawiedliwić, wierni opowiadają, jakież to przeciwności losu nie pozwoliły księdzu dosiąść wierzchowca, czyniąc tym samym z wydarzenia zwykłego niezwykłe i jednak zabawne, mimo dostojeństwa pierwowzoru, jakim był wjazd Chrystusa do Jerozolimy. Nie należy jednak zapominać, że ową niezwykłość zawdzięczać należy bo¬ haterom drugoplanowym, czyli zwierzętom. Te, które mają zagrać w scenach wjazdu do Jerozolimy, obciążone są najwyraźniej jakimś „wspólnym defektem", ponieważ w wielu przypadkach próba przedstawienia tej sceny kończyła się po¬ dobnie, a czasem nawet o wiele drastyczniej. Zadziwia wszakże niesłabnący za¬ pał, z jakim reżyserzy misteriów usiłują dopełnić swego dzieła. Gdy zawodzi jedno zwierzę, zastępująje następnym, gdy i to zawiedzie, kolejnym, aż na końcu zostaje pozbawiony asysty człowiek. Był osioł, na nim miał wjechać Jezus do Jerozolimy. W pierwotnej wersji miał być osioł, i jeśli dobrze pamiętam, to nawet go pożyczyli skądś, ale nie chciał współ¬ pracować. Potem osła zastąpiono koniem, ale Jezus został z niego zrzucony, poza tym koń bał się chodzenia po rusztowaniu, więc ostatecznie Jezus musi chodzić jak człowiek, czyli na własnych nogach (mężczyzna, ok. 25 lat, organizator misterium, Poznań). Na własnych nogach, ale nie znaczy to, że z pustymi rękami. Jezus miał nieść podczas wejścia do Jerozolimy baranka, byłby symbol dobrego pasterza, ale on [aktor — K.B.] chyba nie ma dobrej ręki do zwierząt i owca nie była z tego powodu zadowolona. Podczas jednej próby spadła, beknęła i uciekła. I tak zakończyła się jej kariera w przedstawieniu (mężczyzna, j.w.). Czy też dobitniej: I potem Jezus łaził z taką owcą, ale raz spadła i się złamała albo i nie, ale od tej pory już nie ma żadnych zwierzątek (mężczyzna, j.w.). Wrażliwemu czytelnikowi lepiej nie przybliżać uciechy w oczach opowiada¬ jących i obrazowych gestów, jak też wyglądał lot owej nieszczęsnej owieczki. Śmiech wzbudzają nie tylko wypadki samych zwierząt, ale również wypadki lu¬ dzi wskutek ich kontaktu ze zwierzętami. Szczególnie niebezpieczne dla aktorów są konie, gdyż zwierzęta te łatwo się płoszą i trudno je wtedy opanować. �194 Kamila Baraniecka I w tym tłumie, jak jeszcze te konie w tym tłumie tam wariują, to było kilka mo¬ mentów niebezpiecznych, tam raz jeden oberwał od konia kopytkiem, ale tylko stracił oddech (mężczyzna, j.w.). Wyobraźmy sobie towarzyszący tej wypowiedzi chichot. Bez niego ta opo¬ wiastka mogłaby być równie dobrze poważną, ba, niemal tragiczną. Ale jest żar¬ tem, udowadniającym, że przy okazji misterium można się też dobrze bawić. Jeśli nie podczas przeżywania go, to przynajmniej wspominając je. Jednak zawsze w „starciu" ze zwierzęciem, dzięki ludzkiemu sprytowi, pozo¬ staje cień nadziei na pomyślne zakończenie. Miał być wjazd do Jerozolimy na ośle. Osioł nie był skory do współpracy, ale było dwóch silnych apostołów (kobieta, ok. 30 lat, widz misterium, Bydgoszcz). Opowieści o ludziach Kolejną serię narracji zabawnych można określić jako przygody aktorów. Jest ona równie bogata jak zestaw opowieści o zwierzętach, a nawet można pokusić się 0 stwierdzenie, że cechuje j ą większa wewnętrzna różnorodność. Głównym tema¬ tem tych opowieści także są niespodziewane bądź wynikające z braku ostrożności wypadki lub nieprzewidywalne zachowanie osób biorących udział w misterium. Być może nie wypada śmiać się z cudzego poświęcenia, ale role Chrystu¬ sa oraz łotrów są najtrudniejsze technicznie, a przez to i najbardziej obciążone ryzykiem (w tych misteriach, które prezentują scenę ukrzyżowania). Misteria niejednokrotnie odbywają się, gdy jest jeszcze zimno, a odarcie z szat i przy¬ mocowanie do krzyża na kilkanaście minut bywa doświadczeniem dotkliwym. 1 choć większość osób opowiadając o trudnym losie krzyżowanych, docenia ich wkład i poświęcenie, najstraszniejsze wydarzenia przekuwa w dowcip, zgodnie z powiedzeniem: „jeszcze kiedyś będziemy się z tego śmiali". Ale czasami się zdarza, że jest taki ziąb. Ze względów zdrowotnych, to jeden łotr, karetka go odwiozła zaraz po misterium, bo wpadł w taki szok termiczny. No, było dosyć zimno, około 3 stopni, a oni rozebrani tam biegali i wisieli na tym krzyżu z 15 minut, to tak. No. I tam jeden o mało co spadł z krzyża. Bo oni są przyczepieni do tego krzyża linami za nadgarstki i sznurami i on się tak trząsł, że się to wszystko prawie porozwiązywało, nie, i musieli go szybko ściągać, bo by zleciał (mężczy¬ zna, ok. 25 lat, organizator misterium, Poznań). Znów, gdyby śmiech opowiadającego nie naprowadził słuchacza na właściwą interpretację tej historii, można by j ą odczytać jako smutną. Lecz w dowcipie często znajduje się szczypta okrucieństwa — tak zwany czarny humor stanowi �Misteria Męki Pańskiej od kuchni 195 wręcz o pewnym wysmakowaniu. A dygotanie z zimna na krzyżu, oprócz podzi¬ wu dla wytrzymałości aktora, daje też powód do uciechy. Jednak nie tylko pogoda, ale i obiekty materialne płatają figle organizatorom misteriów oraz aktorom. Pamiętam takie coś, że próba generalna była w czwartek i zawaliła się scena pod aktorami. Wtedy używaliśmy podestów takich na Boże Ciało, i taka mała była sce¬ na. Ona się właśnie zawaliła, a tam cały tłum ludzi był na niej i . . . nie wytrzymała (mężczyzna, ok. 35 lat, aktor, Poznań). Szczęśliwie nikomu nic się nie stało, więc wspomnienie osób spadających ze sceny w najmniej spodziewanym momencie potrafi rozbawić. A sceny wyko¬ rzystywane w misteriach posiadają pewne cechy wspólne — w wielu miejscach, gdzie wystawiane są misteria, zdają się czyhać na zdrowie aktorów. Tu wtedy wszyscy siedzieli pod tą sceną i wiatr j ą podniósł, tak się przewróciła do przodu. Pierwszy raz w życiu widziałem coś takiego — pobili rekord na sto me¬ trów! (mężczyzna, ok. 30 lat, organizator misterium, Bydgoszcz). Choć opis tych zdarzeń przypomina raczej próbę odtworzenia scen z komedii slapstickowej i na pozór nie kojarzy się w żaden sposób z opowieściami o Miste¬ rium Męki Pańskiej, inne historie potwierdzają, że pozory mylą. Szczególnie niewdzięcznym do inscenizacji epizodem jest, jak się okazuje, obecne w niektórych misteriach wieszanie się Judasza. Przedstawienie samobój¬ stwa Iskarioty nie jest łatwe — wymaga skomplikowanych zabiegów technicz¬ nych, ostrożności, by osobie wcielającej się w jego rolę nie stała się krzywda, lecz nawet przy zachowaniu wszystkich środków bezpieczeństwa pewnych sy¬ tuacji nie da się przewidzieć. I choć można by je skwitować stwierdzeniem: „ot, wypadek przy pracy", twórcom i uczestnikom misteriów zapadają one w pamięć na długo. Jednym, jako żart do opowiedzenia znajomym, innym — jako porażka. Jak bowiem można się zachować, kiedy podczas pełnej napięcia i tragizmu sceny Judasz próbuje odebrać sobie życie, ale jak na złość... nie może zawisnąć. Tylko akcja taka była, bo on nie mógł się powiesić, że tak powiem. To nam napraw¬ dę nie wyszło. Nie wyszło, bo Judasz jakiś problem miał z uprzężą. Nie, on na szyi miał takie szelki zrobione, takie od wspinaczki, nie, i tylko musiał sobie zahaczyć. I coś mu tam nie wyszło z tym hakiem, nie, i nie mógł się powiesić, nie. Boże, ile on się wieszał (kobieta, ok. 30 lat, widz misterium, Bydgoszcz). Sytuacja była dramatyczna, gdyż w czasie, kiedy aktor grający Judasza moco­ wał się z frymuśną uprzężą, pozostali nie potrafili należycie docenić jego wysił¬ ków i zachować należnej wydarzeniu powagi. �196 Kamila Baraniecka No i Judasz się wieszał. Na próbie wychodziło wszystko rewelacyjnie, a na miste¬ rium nie mógł się powiesić. Scena tragiczna, a tu ludzie po prostu leją [ze śmiechu — K.B.], no bo nie może się powiesić (mężczyzna, ok. 50 lat, organizator miste¬ rium, Bydgoszcz). W ten sposób epizod tragiczny stał się ulubioną sceną komiczną, o której nie¬ mal każdy opowiadający o misterium wspominał, podkreślając, że „na próbach wieszał się doskonale, jak zawodowiec, tylko na misterium mu nie szło". Scenę samobójstwa Judasza określić można jako pechową, ponieważ niejednej osobie wcielającej się w tę postać niezależne od niej okoliczności przeszkodziły w popi¬ sie aktorskim. Pozostały one jednak w pamięci uczestników przedstawienia jako wydarzenia godne przekazania. A Judos leciał wiesoć się na sosno. Tu była Kalwaria, która idzie jakoś tu i leciał się wiesoć, a kobieta posła się wysikać pod to sosno. I ona tak stoi pod to sosno, a tam tylko słychać wrzask [obojga — K.B.]. To ja to zapamiętoł (mężczyzna, ok. 70 lat, aktor/widz misterium, Zawoja). Takie wypadki niewątpliwie zapadają w pamięć. Co więcej, często to właśnie one pierwsze przychodzą na myśl na hasło „misterium". Można rzec, że głębokie doświadczenia, jak wskazuje ich nazwa, kryją się w głębi duszy, a lekkie, zabaw­ ne wspomnienia, choćby o niefartownym Judaszu, pojawiają się w pamięci „jak na zawołanie". Bohaterom tych opowieści zapewne nie zawsze było do śmiechu, ale z cu¬ dzego nieszczęścia przecież śmiać się najłatwiej. Zwłaszcza jeśli ma ono miejsce w szczególnych okolicznościach, na oczach wielu osób i gdy całkowicie zaburza obmyślony przebieg wydarzenia. I tak i pochodnie ze smoły my mieli. Pamiętacie, jak Włodek se wlali [chodzi o to, że to Włodkowi nalali — K.B.] za kark smołę. Jak się sarpoł, nieboscyk stary, ojej (mężczyzna, ok. 70 lat, aktor/widz misterium, Zawoja). Historię o gorącej smole wlanej apostołowi za kołnierz zasłyszeć można z wie¬ lu ust, gdyż wyobrażenie nieszczęsnego, poparzonego i podskakującego aktora, któremu sytuacja nie pozwoliła na natychmiastowy odwet, budzi powszechną wesołość. Chodziliśmy po polu, eee apostołowie mieli takie pochodnie. Takie kije, na tych ki¬ jach były takie puszki jak z konserw, do tego było nałożone takiej smoły i ta smoła siępoliła, nie. I to się tak loło. Japamiętom, jak to jeden drugiemu gdzieś tam skrzy­ wił, za kark wloł, jak ten klął. Goda, jakby to nie było to świnte misterium, to jakbym ci wpieprzył tą pochodnią w łeb, to... No bo jak ten mu tej gorącej smoły naloł, to wnet by się byli pobili (kobieta, ok. 75 lat, aktor/widz misterium, Zawoja). �Misteria Męki Pańskiej od kuchni 197 Jak widać, opowieści o zabawnych zdarzeniach towarzyszących misteriom nie mają jakiejś wyrafinowanej konstrukcji; można nawet zastanawiać się, czy w rze­ czywistości są takie śmieszne. Jednak, gdy uruchomimy wyobraźnię, gdy uzmy¬ słowimy sobie, że wszystko to miało miejsce podczas starannie przedstawianego, poważnego w swoim charakterze misterium, nabierają one komizmu. Nie można się bowiem nie roześmiać, gdy dwóch dorosłych, postawnych mężczyzn, grających w misterium rzymskich żołnierzy, z dumą opowiada, jak po targu w pobliskim mia¬ steczku goniły ich starsze panie, wygrażając, że za męczenie Pana Jezusa przyjdzie im zapłacić. Nie sposób było oprzeć się wrażeniu, że uczestnictwo w tej cudacznej pogoni zaważyło na ich osobistym stosunku do przedstawienia. Konkluzje Opowiadane komiczne anegdoty naświetlają jeden z wielu wymiarów odbie¬ rania misteriów Męki Pańskiej. W narracjach uczestników misteria to wydarzenia nie tylko dostojne, nabożne, ale również zabawne. Przedstawienia wielkanocne, mimo iż prezentują świętą treść i święte postaci, rozgrywają się jednak w ziem¬ skim porządku. Owe nieprzewidziane sytuacje, uśmiech towarzyszący opowia¬ daniom o misteriach, wyraźnie pokazują, że przedstawienia te noszą znamiona wszelkich ludzkich działań. Przeplatanie poważnych wypowiedzi na temat misteriów wielkanocnych dow¬ cipnymi dykteryjkami podkreśla niedoskonałość ludzkich poczynań. Wykazuje, że twórcy i uczestnicy przedstawień nie aspirują do uznania efektów ich pracy za święte, przeciwnie — godzą się z ich ludzkim, a przez to ułomnym charakterem. Dlatego też zachowane w pamięci opowieści o misteriach odzwierciedlają takąż naturę ich uczestników. Śmiech dotyczący misteriów oswaja ze zjawiskiem, ale poprzez poczucie bliskości, a nie zyskanie dystansu, jak bywa to w przypadkach, gdy dowcip jest raczej smutnym ratunkiem — przy oswajaniu śmierci czy choro¬ by. Uciecha wywoływana przez komiczne zdarzenia związane z przedstawieniami wielkanocnymi, czy to zaobserwowane, czy zasłyszane, czyni misterium wydarze¬ niem bliższym sercu, nie oddala od niego. O bliskości w tym przypadku nie stanowi bowiem jedynie głębia przeżycia, ale, co może zaskakiwać, także uśmiech, który pojawia się przy rozpamiętywaniu uczestnictwa w przedstawieniu Męki Pańskiej. Uśmiech ten ma w przypadku misteriów również pewną rolę terapeutyczną, zwłaszcza dla występujących w nich aktorów. Części z nich trudno jest się zmie¬ rzyć z występem w takim wydarzeniu — podniosłym, traktującym o świętości. Między możliwościami człowieka, by zagrać postać, czy to dobrą, czy złą, to¬ warzyszącą Chrystusowi w ostatnich dniach jego życia, a religijnym oryginałem całego wydarzenia tworzy się ogromna przepaść. Nie sposób odtworzyć ideał, ale można zmniejszyć tę przepaść — właśnie za pomocą śmiechu. Opowiadanie dykteryjek na temat misterium zbliża do niego przede wszystkim osoby bezpo- �198 Kamila Baraniecka średnio biorące w nim udział, nie tylko czyniąc z przedstawień wielkanocnych wydarzenia miłe sercu, ale także redukując dystans do świętości. Śmiech jest w tym przypadku rodzajem mediatora między niebem a ziemią, między „szarą rzeczywistością" a idealną „niebieskością". Dlatego też w narracjach na temat misteriów Męki Pańskiej, opowieściach zestawiających ze sobą porządek ziem¬ ski z porządkiem boskim, pojawiają się dowcipne anegdoty. Śmiech występuje „najwyraźniej wtedy, gdy niedojrzałość i niedoskonałość mierzą się z tym, co mistrzowskie i idealne" (Wasilewski 2002: 163). Humor służy również rozładowaniu napięcia, swoistemu odreagowaniu świę¬ tości (Apte 1986: 169-172), która zobowiązuje do powagi, do refleksji. Utrzyma¬ nie niezmąconego religijnego skupienia przez dłuższy czas jest jednak trudne, więc wówczas wkracza humor, pozwala rozładować nabudowane napięcie i na nowo podjąć wysiłek pobożności. W przypadku misteriów, by zrzucić z siebie obciążenie spowodowane prezentowaniem boskiej historii, trzeba się czasem z owego przedstawiania zaśmiać. Zastanawiając się nad zjawiskiem misteriów wielkanocnych, nad sposobem opowiadania o nich, można podkreślić różnicę między obecnymi w przedstawie¬ niach Męki Pańskiej boską materią a ludzką formą. Pierwsza, stanowiąca treść misteriów, w opowieściach o nich jawi się jako nienaruszalna świętość. Stanowić może przyczynek do refleksji, impuls do szczególnego doświadczenia czy też kanwę narracji nazywanej przeze mnie poważną. Druga, choć usiłuje dostoso¬ wać się do boskiego wymiaru zdarzenia, ze swej natury jest ułomna, a zatem czasem zawodzi. A skoro tak, podlega krytyce, której efektem są także dowcipy. Ludzka forma misteriów tworzy tło zarówno dla narracji poważnych, jak i hu¬ morystycznych. I choć pozornie może się wydawać, że w żadnym wypadku nie wolno śmiać się z misteriów Męki Pańskiej, przekonanie to ulega zmianie, gdy spostrzeżemy, co w rzeczywistości stanowi przedmiot żartów. Nie jest to boska materia, świętość, a jedynie próba ogarnięcia jej za pomocą ludzkiego działania. Co więcej, takie naśmiewanie się z człowieczej próby przedstawienia boskiego porządku może świadczyć wręcz o pewnej pokorze. O poczuciu, że człowiek nie jest władny prawdziwie oddać świętości, a zatem śmiech z podejmowanych przez niego prób jest jak najbardziej uprawniony. Słowa kluczowe: przedstawienia religijne, misteria Męki Pańskiej, komizm sytuacyjny BIBLIOGRAFIA Apte M.L. 1986 Humor and Laughter. An Anthropological Approach, New York: Cornell University Press. Bystroń J.S. 1960 Komizm, Wrocław: Wydawnictwo im. Ossolińskich. �Misteria Męki Pańskiej od kuchni 199 Gieryszewska K. 1992 Interpretacja postaci Judasza, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa" 2, s. 39-42. Grochowski P. 2000 Śmiech karnawałowy w tradycyjnych inscenizacjach obrzędowych, w: A. Stoff, A. Skubaczewska-Pniewska (red.), Teoria karnawalizacji. Konteksty i in¬ terpretacje, Toruń: Wydawnictwo UMK, s. 157-180. Krzyżanowski J. 1965 Anegdota, w: J. Krzyżanowski (red.), Słownik folkloru polskiego, Warsza¬ wa: Wiedza Powszechna, s. 19. Mamzer H. 2005 Baranek na talerzu. Ponowoczesne meandry konsumpcji, w: J. Grad, H. Mamzer (red.), Kultura przyjemności. Rozważania kulturoznawcze, Poznań: Wydawnictwo Naukowe U A M , s. 27-36. Nowacki K. 1960 Misterium w Kalwarii Zebrzydowskiej, „Pamiętnik Teatralny" 3-4, s. 453¬ -482. Simonides D. 1981 Księga humoru ludowego, Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza. Świtała-Trybek D. 2000 Święto i zabawa. Odpusty parafialne na Górnym Śląsku, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Wasilewski J.S. 2002 Śmieszny, diabelski, święty. O tricksterskim splocie wątków w postaci św. Piotra, w: M . Kapełuś, A. Engelking (red.), Fascynacje folklorystycz¬ ne, Warszawa: Agade, s. 159-164. Wieczorek A. 1992 Komizm św. Piotra, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa" 2, s. 45-47. Zowczak M . 2000 Biblia ludowa. Interpretacje wątków biblijnych w kulturze ludowej, Wrocław: Wydawnictwo FUNNA. Kamila Baraniecka A PASSION PLAY FROM THE INSIDE. JOKES I N T H E STORIES A B O U T EASTER PLAYS (Summary) The article describes the relation between humour and religion, using Polish Passion plays as an illustration. The author focuses on jokes present in narrations about Easter plays. Although humour is not part of Easter play scenarios, it is a permanent feature of narrations about Passion plays. However, jokes are not about things divine, the holy story depicted in the play, but about the imperfections of people or animals and accidents happening during the plays. �200 Kamila Baraniecka A n anecdote is a kind of a bridge linking the unattainable divine ideal with human competencies. It bridges the gap between perfection and imperfection; it helps to tackle the difficult task of staging an evangelical story. Laughter helps both the actors and play organisers to carry the burden. A t the same time, it is a way to ease the tension, which is present during the active involvement in the Passion plays. Amusing narrations about Passion plays also show the complex attitudes of people to such plays. It is mainly people involved in the preparations of the plays who tell anecdotes. While joking about the Passion play, they express their perception of the gap between the divine ideal and the human performance. Key words: religious plays, the Passion, situational humour � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/855919f9e24fc5d56dd7d2bdf5e2af17.pdf 57c5a3f24609365ec41a3780432fbf64 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4352 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Subject The topic of the resource sanktuaria pielgrzymki Kalwaria Zebrzydowska - Misterium Męki Pańskiej Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4050 Title A name given to the resource Misterium Męki Pańskiej w Kalwarii Zebrzydowskiej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1978 t.32 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1978 t.32 z.3-4; s.143-160 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kubiakowie, Irena i Krzysztof Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Krzysztof i Ireno Kubiakowie MISTERIUM MĘKI PAŃSKIEJ W KALWARII ZEBRZYDOWSKIEJ Historia Kalwarii Zebrzydowskiej Na pielgrzymkę do Z i e m i Świętej, tak popularną w okresie k o n t r r e f o r m a c j i niewielu mogło sobie pozwo­ lić. Zaczęto więc budować jej namiastkę w postaci k a l ­ w a r i i w całej niemal Europie. P i e r w o t n y m wzorem w y dcje się być założona w połowie X V w i e k u k a l w a r i a koło К or dob у w Hiszpanii. W Polsce podobne budowle powstają od początków X V I I w i e k u , przeważnie z f u n ­ dacji wojewodów i biskupów. Przestrzegano reguły, aby topografia terenu i odległość między kaplicami odpo­ wiadały poszczególnym miejscom w Ziemi Świętej. K a l w a r i a Zebrzydowska była pierwszą w Polsce. Początkowo Mikołaj Zebrzydowski, jak głosi legen­ da, po objawieniu m u się trzech jaśniejących krzyży nad górą Żar, postanowił zbudować t u kaplicę — p u ­ stelnię i osadzić w niej bernardynów. Ale zakon ten chciał właśnie, wzorem jezuitów, wprowadzić efekty dramaturgiczne do l i t u r g i i . Pustelnia nie leżała więc w jego interesie, podobał i m się natomiast pomysł ulo­ kowania miejsca odpustowego na skrzyżowaniu dróg do Czech, Węgier i na Śląsk. 1 W t y m czasie Hieronim Strzała, dworzanin Zebrzy­ dowskiego, przywiózł z pielgrzymki do Jerozolimy dwa gipsowe modele kaplic. Wojewoda zdecydował się wów­ czas na budowę kościoła u podnóża góry Żar. Po jego ukończeniu w 1602 г., podjął ostateczną decyzję w y b u ­ dowania całej drogi krzyżowej wraz z kościołem i k l a ­ sztorem ojców bernardynów. Prace budowlane zostały jednak na jakiś czas przerwane na skutek rokoszu Ze­ brzydowskiego przeciwko królowi Z y g m u n t o w i I I I . K a l ­ warię rozbudowywali również następcy i sukcesorzy w o ­ jewody, np. jego syn Jan ufundował dróżki M a t k i Bo­ skiej, na których odbywa się co r o k u , w pierwszy pią­ tek po 15 sierpnia, Pogrzeb M a t k i Boskiej. Początkowo zakonnicy największą uwagę przywią­ zywali do kazali, podczas gdy kolejne odgrywane sce­ ny stanowiły do nich ilustrację lub tworzyły przerwy między h o m i l i a m i . Pieśni pątnicze stanowiły opisy mę­ k i Chrystusa a niektóre z nich miały nawet formę d i a ­ logu. Przy klasztorze u t r z y m y w a n o także stałą kapelę dającą muzyczne tło scenom. Apostołów g r a l i przewodnicy grup pątniczych. W czasie rozbiorów dzielono role według następującego schematu: po dwóch apostołów ze Śląska Górnego, A u ­ striackiego, M o r a w i O r a w y . Czterech było z G a l i c j i , ale jeśli przyszła pielgrzymka z Królestwa Polskiego, Galicja oddawała jej dwa miejsca. Na apostołów w y ­ bierano osoby starsze, pobożne, moralnie bez zarzutu. Klasztor nadzorował wybór kandydatów do r o l i C h r y ­ stusa i M a t k i Boskiej. O stroje w y k o n a w c y troszczyli się sami. Obecnie przygotowaniem strojów zajmują się kle­ rycy. Sprawia i m to dużo kłopotu, gdyż trudno jest zna­ leźć odpowiednie wzory. Jedynie 5 strojów żołnierskich w y k o n y w a n y c h jest przez samych aktorów z najłatwiej dostępnych i m materiałów. Stąd prawdopodobnie wziął się „import" kasku hokejowego z napisem ..P M " . A n i zakonnicy, ani „żołnierze" nie potrafią powiedzieć co znaczy ta „inskrypcja". Najstarszymi są stroje „Apostołów" w kolorze ciem­ nozielonym i matowo-wiśniowym. Nie ma na nich żad­ nych zdobień. Nie udało nam się dowiedzieć jak dawno zostały wykonane. Sądząc jednak po stopniu zużycia, musiały być wykonane po wojnie. Stroje Sanhedrynu, według relacji zakonników, są bogatsze od tych d a w ­ nych, bardziej kolorowe. Tkanina jest t u często p o k r y ­ ta popularnym wzorem perskim lub t u r e c k i m . Stopień ozdobności zatem w y d a j e się być k r y t e r i u m w ocenie wieku ubioru, a w każdym razie przy porównywaniu k i l k u kostiumów pozwala stwierdzić, który z nich jest starszy. Podobno w posiadaniu klasztoru są również r e k w i ­ zyty odkupione od jakiegoś teatru. Do nich należą dwa żołnierskie pancerze i blaszane hełmy. Stare kaski żoł­ nierskie wykonane są z malowanego szarą i czarną f a r ­ bą płótna i drewna. Są również dawne kaski strażackie i hokejowe. Jako pióropuszy używa się miotełek do o d ­ kurzania. Broń: miecze i halabardy różnej wielkości wykonane są z drewna. Ostrza maluje się srebrną f a r ­ bą. Stroje przechowywane są w jednej dużej szafie w klasztorze. Niektóre z nich projektował o. Chadam, powojenny reformator, a właściwie wskrzesiciel M i ­ sterium. Przy opracowywaniu ubiorów Sanhedrynu klerycy korzystają z 2. Księgi Mojżesza i z Księgi Liczb, oraz z dostępnych przekazów ikonograficznych, stąd w i e l ­ ka różnorodność strojów i pewna ich umowność za­ razem. Próby odbywają się k i l k a razy do roku. Biorą w nich udział „Apostołowie" i klerycy grający różne role w Misterium. Najważniejszą jest oczywiście próba przed kulminacją obchodów w W i e l k i Czwartek i Piątek. Po­ nadto odbywają się próby przed M i s t e r i u m Wniebo­ wzięcia Najświętszej M a r i i Panny oraz podczas Zielor y c h Świątek. Spośród grających jedynie św. Piotr ma wcześniejsze doświadczenia aktorskie. Jeszcze przed w o j ­ ną był członkiem stowarzyszenia „Młodzież K a t o l i c k a " w Tychach. Występował wówczas w k i l k u przedstawie­ niach organizowanych przez kościół parafialny. Po raz pierwszy był na pielgrzymce mając 8 lat. Potem został przewodnikiem kompanii. W M i s t e r i u m gra od 9 lat. Wszyscy zresztą a k t u a l n i aktorzy b y l i pierwszy raz na k a l w a r y j s k i e j pielgrzymce jeszcze w w i e k u dziecięcym. A k t o r grający do 1973 r o k u rolę Jezusa pierwszy raz przybył do K a l w a r i i w w i e k u 11 lat. Działał w radzie parafialnej. Po p e w n y m czasie został przewodnikiem kompanii a stąd droga już bliska do kalwaryjskiego „świata aktorskiego". Udział w drodze krzyżowej umożliwiano również pielgrzymom, którzy przychodzili do K a l w a r i i w inne d n i r o k u . Wydawano liczne dewocyjne książeczki z na­ u k a m i i opisami do każdej stacji, w kaplicach umiesz­ czono obrazy (np. w kaplicy Ukrzyżowania obrazy: Ukrzyżowanie, Chrystus na Krzyżu, Zdjęcie z Krzyża) i rzeźby — np. św. W e r o n i k i . Pątnik otrzymywał w ten sposób i l u s t r o w a n y zapis wydarzeń. W d a w n y m M i s t e r i u m nie było tak dużej liczby ak­ torów. Nie miało ono również charakteru widowiska teatralnego. Występowały postaci Jezusa, ogłaszającego 143 �w y r o k i Szymona Cyrenajczyka. B e r n a r d y n i starali się, by obchody te pozostawały w ramach liturgicznych. Na gruncie l i t u r g i c z n y m pozostają teraz jedynie 2 momen­ ty M i s t e r i u m — scena obmywania nóg (ceremonia l i t u r ­ giczna, lecz właściwa jedynie katedrom — nie wiadomo kiedy B e r n a r d y n i K a l w a r y j s c y otrzymali indult na jej urządzanie), oraz wielkopiątkowa msza Praesanctificat o r u m („Msza uprzednio poświęconych darów" — nie ma w niej ofiarowania ani konsekracji, gdyż używa się hostii uprzednio w t y m celu konsekrowanej). Od połowy X V I I w i e k u możemy już mówić o sce­ nariuszu widowiska, gdyż znana jest kolejność kaplic, do których przychodziła procesja w t y m okresie. W y ­ mienia ją w swym Summariuszu Męki Pańskiey Abra­ ham Rożniatowski, jeszcze w 1618 r o k u . Podobny sce­ nariusz znamy z 1886 г., znajduje się on w A r c h i w u m Bernardyńskim w K r a k o w i e . W 1945 ówczesny przeło­ żony klasztoru o. Augustyn Chadam ułożył nowy sce­ nariusz, który obowiązuje do dziś. Nie można się więc zgodzić z twierdzeniem K a z i ­ mierza Nowackiego, który w pracy o misterium w K a l ­ w a r i i Zebrzydowskiej w y m i e n i a jako jedną z charakte­ rystycznych cech misterium brak opracowanego scena­ riusza . Drugą z nich miałoby być ograniczenie a k c j i do Męki Pańskiej, a przecież są i takie sceny jak Wjazd do Jerozolimy czy Wypędzenie przekupniów ze świąty­ ni. Również kolejna cecha — brak pojęć „scena" i „wi­ d o w n i a " — jest nie do utrzymania, gdyż wiele scen dzieje się w ogóle na podestach, np. Umycie nóg. Poza t y m ludzie tworzący tłum jerozolimski a zarazem w i d o ­ wnię, często odchodzą nagle na bok, aby coś zjeść czy wypić. Pozostaje t y l k o zgodzić się z t y m , że grają sami amatorzy i że zasadniczy zrąb widowiska nie zmienia się. 2 s 144 Misterium Misterium Wielkanocne w K a l w a r i i Zebrzydowskiej t r w a k i l k a d n i . Pierwsze sceny odgrywane są w P a l ­ mową Niedzielę. Przedstawienie rozpoczyna się około trzeciej po południu wjazdem do Jerozolimy. Chrystus jedzie na osiołku otoczony Apostołami, którzy podpie­ rają się długimi, jakby pasterskimi laskami. Tłum l u ­ dzi, przede wszystkim dzieci, rzuca palmy tak, że po c h w i l i droga usłana jest zieloną choiną i k w i a t a m i . Ale w porównaniu z t y m , co będzie potem, ludzi nie ma zbyt dużo. Najwięcej pielgrzymów przyjeżdża b o w i e m w W i e l k i Czwartek. Na razie, w Palmową Niedzielę, klerycy odgrywają jeszcze wypędzenie przekupniów ze świątyni. Stoją długie, wysłane suknem stoły, baran i k l a t k i z gołębiami, które będą wypuszczone w k u l m i ­ nacyjnym momencie. Obie te sceny są barwne, wesołe; nic nie zapowiada mającej się t u rozegrać w i e l k i e j t r a ­ gedii. Następny dzień M i s t e r i u m to Wielka Środa, kie­ dy to wieczorem odgrywana jest uczta u Szymona i zdrada Judasza. Ludzie stoją w m r o k u . Następuje monolog Judasza. Sypią się s r e b r n i k i . Następny dzień, W i e l k i Czwartek, to pierwszy z dwóch najważniejszych d n i Misterium. Zaczyna się ono dopiero o drugiej, ale od rana tłum przelewa się przez kościół, gdzie nieustannie odprawiane są msze. Ludzie wypełniają dziedziniec, gdzie g r u p k i pielgrzy­ mów odmawiają własne m o d l i t w y , plac, gdzie stoją stragany z dewocjonaliami, słodyczami, pamiątkami i za­ b a w k a m i . T u właśnie można kupić t y p o w e dla połud­ niowej Polski różowe serca z piernika, różnej wielkości, z r o z m a i t y m i napisami i ozdobami. Za kościołem, na dziedzińcu klasztornym, zakonnicy sprzedają herbatę; tego dnia p r a w i e wszyscy jedzą to samo; bułkę ze śle4 �dziem, czasem wyjątkowo dziecko dostanie kawałek ciasta. Cały dziedziniec zaśmiecony jest papierami, pusz­ k a m i po konserwach, słoikami. Ludzi ciągle przybywa, zajmują pokoje w domach leżących wzdłuż drogi do klasztoru, potem na dole w samej K a l w a r i i , a potem w pobliskich wioskach. Większa część pielgrzymów nie m a r t w i się jednak o nocleg. Jedni zamierzają czuwać cały czas w kościele, i n n i zajmą miejsca w którejś z szop, gdzie od zakonników można pożyczyć materace. Około południa tłum zaczyna zapełniać plac za klaszto­ rem, pod lasem, gdzie zbudowano podest. Na początku t y l k o jakiś ksiądz prowadzi z książeczki śpiewne m o ­ d l i t w y . Nagle rozlegają się trąby, znak, że M i s t e r i u m rozpoczęte. Trębacze występują w strojach „rzymskich" — białe powłóczyste suknie, kaski hokejowe z docze­ p i o n y m i pękami piór czyli czubkami miotełek do o d k u ­ rzania. Po trębaczach występuje prologus w jaskrawych szatach i takimż makijażu. Dopiero kiedy kończy wcho­ dzi 12 Apostołów; wszyscy mają p e r u k i i grube, zielo­ ne l u b wiśniowe szaty. Siadają na stołkach, a przeor klasztoru m y j e irn po jednej nodze w złotej misce. W t y m czasie czytany jest u r y w e k Ewangelii o u m y c i u nóg podczas Ostatniej Wieczerzy. Potem jest krótkie k a ­ zanie. N a u k i różnych księży, często przyjezdnych, prze­ widziane są po każdej scenie. Kiedy z podestu schodzi przeor, pojawia się za n i m Chrystus. Jest to już trzeci po w o j n i e aktor grający tę rolę. Ten obecny jest k l e r y k i e m . P r a w d z i w a legenda otacza pierwszego, który pełnił tę funkcję z całym o d ­ daniem przez 30 lat. Był on r o l n i k i e m spod K a l w a r i i . Podobno został pustelnikiem, miewa widzenia i wystą­ piły m u stygmaty. Czasem t y l k o pojawia się w klaszto­ rze. Inna natomiast wersja głosi, że po prostu znikł on którejś jesieni zostawiając żonę i k i l k o r o dzieci na ł a ­ sce losu. Pojawił się dopiero przed W i e l k i m Tygodniem aby, j a k co r o k u , zagrać swoją rolę. Tymczasem zanie­ pokojeni i zgorszeni ojcowie bernardyni zdołali już przygotować nowego Chrystusa. Ostatecznie rozstrzyg­ nął kustosz klasztoru; Chrystusa zagrał k l e r y k . Stary aktor wrócił do żony i dzieci. Większość k a l w a r y j s k i c h bywalców uważa jednak, że on grał najlepiej, a legenda o jego błogosławionych stanach krąży po okolicy. Z Apostołów odróżnić można św. Piotra, bo siwy, św. Jana, bo młody i Judasza, bo rudy. Reszta jest nie­ określona. Nawet sami aktorzy nie bardzo wiedzą któ­ rego apostoła grają. Dla a k c j i zresztą nie ma to żadnego znaczenia. Grupka aktorów otoczona tysięcznym tłu­ mem idzie od kaplicy do kaplicy, gdzie odgrywane są kolejne sceny, a po nich kazanie. W czasie kazań tłum rozsiada się na trawie, a zawieszone na drzewach głoś­ n i k i umożliwiają słuchanie ich nawet z dużej odległo­ ści. Po scenie w Ogrójcu Chrystus jest związany i p r o ­ wadzony przez dwóch żołnierzy. Od tłumu oddziela go kordon mężczyzn trzymających się pod ręce i wspoma­ ganych d r e w n i a n y m i mieczami i halabardami żołnierzy. Jest to bardzo trudne zadanie dla aktora, bo ścisk jest w i e l k i i ciągle ktoś usiłuje dostać się do środka. Jeden I i . 1. Widok dróżek K a l w a r i i w g l i t o g r a f i i z 1902 г. I I . 2. Najstarszy zachowany plan \ Kalwarii >№TM(.ł ЩЧШ SUAZI POLAKAi-* <.ЛГ,, JA Lv W-ALA '•l6QQr - ~~>чк ШОг. 145 �П. 3. Rzeka Cedron w K a l w a r i i Zebrzydowskiej. W niej szukają k a m i e n i pielgrzymi. „Lud ziemi k r a k o w s k i e j przypisuje magiczno-lecznicze własności k a m y k o m znajdującym się w cudownej rzeczułce, która przepływa u stóp K a l w a r i i i . (...) K t o będzie pierwszy raz na K a l w a r i i , znaj dzie t a k i kamyczek i nosi go ze sobą przez cały odpust, ten zabezpieczy się przed wszelkimi chorobami na cały r o k " . (Franciszek Gawełek, Dwie legendy, L u d 1908/XIV, z Apostołów prowadzi przez tubę litanie, m o d l i t w y i śpiewy. Wielu pielgrzymów ma aparaty fotograficzne i magnetofony. K a l w a r i a ma również swojego pustelnika; chodzi w koszuli z szarego w o r k a przepasanej sznurem, ma długą brodę i włosy. W rękach t r z y m a duży różaniec i podobno sypia w trumnie. Jest mały, siwy i ma bar­ dzo dobrą t w a r z . Jedna ze scen to przejście przez Cedron. Główna grupa z Chrystusem przechodzi mostkiem, na którym odbywa się scena, ale w trakcie kazania tłum, głów­ nie kobiet, wchodzi do wody. Myją oni ręce i twarze, albo t y l k o oczy i usta, obmywają buzie dzieciom, na­ bierają wody do butelek i wybierają z dna k a m y k i , wierząc, że mogą się w nich ukazać narzędzia męki lub t w a r z M a t k i Boskiej. Woda posłuży celom leczni­ czym, a w każdym razie, używana w gospodarstwie, może sprowadzić pomyślność. Inna stacja, już ostatnia tego dnia, Sąd u Kaifasza, skończy się wtrąceniem Chrystusa do ciemnicy. Sanhe­ d r y n jest ubrany wyjątkowo barwnie, a arcykapłan ma dziwne, rogate nakrycie głowy. W trakcie tej sce­ ny żołnierz policzkuje Chrystusa, co wywołuje lekkie poruszenie w tłumie. W ogóle ludzie reagują różnie, np. w scenie zdrady Judasza, j e d n i są oburzeni a na­ wet rzucają za n i m kamieniami, i n n i śmieją się z jego m i m i k i l u b z podziwem mówią „ale szpekulant". K i e d y kończy się przedstawienie jest już ciemno. Część pątników idzie do klasztoru na posiłek, część po­ zostająca w miasteczku b a w i cię całą noc. W lesie nao­ koło klasztoru przez całą noc słychać odgłosy miło­ 146 snych igraszek. Jest jeszcze możliwość spędzenia nocy w kościele, gdzie nieustanne m o d l i t w y trwają do piątej rano. W Piątek o szóstej zaczyna się dalszy ciąg, w miejscu, gdzie poprzedniego dnia przerwano przedsta­ wienie. Odnosi się wrażenie, że tempo wydarzeń, w p o ­ równaniu z W i e l k i m Czwartkiem, narasta. Odbywa się sąd u Annasza, wizyta w pałacu Heroda i w końcu w y r o k Piłata z wypuszczeniem Barabasza. Jezus bierze na ramiona rzeczywiście olbrzymi krzyż. Niektórzy pąt­ nicy całują go przedtem l u b dotykają s w y m i m e d a l i ­ kami. W tłumie narasta napięcie, śpiewy i m o d l i t w y stają się j a k b y żarliwsze. T r z y upadki pod krzyżem wywołują strzały reporterskich migawek. Św. W e r o n i ­ ka ociera Chrystusowi t w a r z i rozpościera chustę z je­ go wizerunkiem. Za krzyżem idą Matka Boska, M a r i a Magdalena i św. Jan. Wszyscy są już zmęczeni. Niektó­ rzy żołnierze usypiają w czasie kazań podpierając się halabardami. Z boku Apostołowie „w c y w i l u " spokoj­ nie palą papierosy. Chrystusowi pomaga Szymon Cyrenajczyk, człowiek w d z i w n y m kapeluszu. Golgota jest w y s o k i m wzgórzem i podejście jest rzeczywiście dość trudne. Ukrzyżowanie, podobnie j a k przedtem biczowanie, rozwiązano w ten sposób, że Chrystus wchodzi do kaplicy, a narrator — przy stuku młotków — opowiada co się dzieje. Ostatnie kazanie л-ygłasza zawsze przeor, mszę zaś celebruje biskup (msza p o n t y f i k a l n a ) . To już właściwie koniec miste­ r i u m , nawet większość straganów jest już zwinięta. Pielgrzymi pędzą teraz w dół, na przystanek, aby w y ­ walczyć miejsce w autobusie l u b pociągu. Bezwzględne określenie granic przestrzeni świętej w K a l w a r i i podczas m i s t e r i u m jest przedsięwzięciem �bardzo t r u d n y m . Trudność największą sprawia w y o d ­ rębnienie kategorii przestrzeni jako osobnej właściwości. Do badań nad kulturą ludową kategorii tej nie da się prawdopodobnie stosować. Właściwiej byłoby mówić o czasoprzestrzeni i tak chyba l u d nasz te zawiłości w y ­ miarów odbiera. Mówiąc w skrócie — przestrzeń, aby stać się świętą, musi zostać wypełniona odpowiednim czasem. Obu tych kategorii rozdzielić nie sposób. Czas święty przywrócić można bardzo oszczędnymi środkami, kreując go w sposób właściwy psychice ludzkiej. „Współwystępujący z przestrzenią czas sakralny ma trzy zasadnicze cechy: periodyczność, powtarzalność, wiecz­ ną teraźniejszość" . Czas świecki ma natomiast cha­ rakter sumarycznie l i n i o w y . Będąc odwzorowaniem Jerozolimy, K a l w a r i a jest miejscem o szczególnym nasyceniu świętością. Poza M i ­ sterium Męki Pańskiej odbywa się t u sierpniowe M i ­ sterium Wniebowzięcia Najświętszej M a r i i Panny. W kościele znajduje się jej cudowny obraz. Dwie ostatnie sprawy mają również znaczny wpływ na charakter k a l waryjskiego sacrum, zważywszy na stosunek l u d u do M a t k i Boskiej. Ponadto każda kaplica zawiera kasetę z najprawdziwszą Ziemią Świętą. Uczestnicy M i s t e r i u m przyjeżdżając t u odbywają trzy rodzaje dróżek. Pierwsze z nich znaczone są k a p ­ liczkami Męki Pańskiej, drugie wiodą przy kapliczkach M a t k i Boskiej. Ponadto odbywa się tzw. dróżki za d u ­ sze zmarłych. Ruch pątników zawiera w sobie model podporządkowany regule osiągania centrum. Każda 5 z trzech rodzajów Нт-А* к tworzy pewną formę okrą­ głą. Pątnicy wyruszają spod klasztoru, by dotrzeć do Golgoty, góry ponad klasztorem, gdzie znajduje się k a ­ plica Ukrzyżowania i jedna z kaplic M a t k i Boskiej. Potem pielgrzymka zstępuje do klasztoru. Owe trzy rodzaje dróżek tworzą rodzaj spirali. Wspólne są zawsze ich początek i koniec. Są również pewne p u n k t y na drodze, bądź jej całe odcinki, które się ze sobą pokrywają. Sam klasztor, droga Jezusa i droga Pogrzebu M a t k i Boskiej, same w sobie k o n ­ stytuują obszar o największym nasileniu sacrum. Wszak cała K a l w a r i a , jako odwzorowanie miejsca śmierci Zbawiciela, jest Ziemią Świętą, permanentnie zanurzo­ ną w czasie, w którym żył t u i konał Chrystus. G r a n i ­ ca ta jest jednak przekraczalna w obydwie strony. Pąt­ n i k może równie dobrze odbywać swą pielgrzymkę w j a k i m k o l w i e k bądź dniu r o k u i będzie to dla niego po­ ruszanie się w tej samej czasoprzestrzeni, która istnieje podczas M i s t e r i u m Wielkanocnego i która istniała już, gdy żył Pan i jego Apostołowie. Ten sam pątnik może również wyłączyć się spod panowania owej czasoprze­ strzeni, w j a k i m k o l w i e k dniu r o k u i dowolnej porze dnia. Tak dzieje się na przykład z ludźmi odchodzący­ m i wypić coś do pobliskiego sklepu, idącymi pogadać z dawno nie w i d z i a n y m znajomym i t p . е Powiedzieliśmy poprzednio, że dla pątnika pora p i e l g r z y m k i nie ma znaczenia, gdyż będąc odwzorowa­ niem Jerozolimy obszar ten jest święty. Jest on rów­ nież pogrążony w świętym czasie mitycznym. Dzieje się s. 300). I I . 4. Niektórzy z pątników przywdziewają przy Gradusach k o r o n y cierniowe z gałęzi jeżyn l u b lipy, które pozostawiają później w kaplicy Serca M a r i i . Niektórzy idą w koronach aż do kościoła Ukrzyżowania. Ił. 5. Tłum otacza podest na którym zaczyna się scena mycia nóg apostołów. Umycia dokonuje przeor klasztoru, po­ czerń na scenę wchodzi Jezus. 147 �tak, gdy operujemy jakościami. Patrząc na to ze strony przeciwnej, usiłując „zliczyć" nasilenie sacrum, pątnik p o t r a f i powiedzieć jaką wartość ma pobyt podczas z w y ­ kłego odpustu, czy podczas obu Misteriów. Wtedy czas, w którym odbywa swe dróżki, nie jest bez znaczenia. Pobyt na odpuście podczas Misteriów jest czymś peł­ niejszym niż w inne d n i r o k u . Odbycie dróżek i przy­ pomnienie Męki Pańskiej jest czymś więcej niż uczest­ nictwo w mszy świętej w e własnym kościele p a r a f i a l ­ nym. Obszar sakralny wyodrębnia się więc poprzez do­ świadczenie czasoprzestrzeni świętej przez w i e r n y c h . W K a l w a r i i Droga Krzyżowa staje się zmysłową rzeczy­ wistością. M i s t e r i u m jest t u czymś więcej niż obrzędem pojętym jako mit w akcji. O n o samo jest tu wzorcem mitu. Prawdopodobnie dawniej olbrzymia większość ludzi przybywających na M i s t e r i u m była jego p r a w d z i w y m i uczestnikami. Dla w i e l u to, co widzieli, pozbawione b y ­ ło teatralnej konwencji. Odbierali tok a k c j i naprawdę, uczestniczy w rzeczywistej Męce Pańskiej. Przeprowadzając w e wrześniu 1976 r o k u badania nad religijnością ludową na Roztoczu Lubelskim, stwier­ dziliśmy, że większość naszych respondentów podawała Kalwarię Zebrzydowską jako rzeczywiste miejsce śmierk i Z b a w i c i e l a . W ich opinii Jerozolima była jednym z w i e l u świętych miejsc. Powtórzenie zatem drogi Chrystusa w jego ostat­ nich chwilach na Ziemi staje się w K a l w a r i i konsekra­ cją pielgrzyma. Pątnik stara się odbyć to w scenerii j a k najbardziej odpowiadającej tamtej, z początków naszej ery. Jednocześnie pątnik ten, odbywając swoje 6 dróżki i uczestnicząc w Misterium, upodabnia się do postaci Chrystusa. Wysiłek j a k i wkłada pielgrzym w powtórzenie Drogi Krzyżowej pozwala m u odczuć i zro­ zumieć p r z y n a j m n i e j część Męki Pańskiej. Od G r a d u sów część pątników niesie na głowach korony ciernio­ w e zrobione z krzaków jeżyn, a czasem z roślin niekolczastych, np. z l i p y . Podchodząc pod Golgotę w n o ­ szą ze sobą kamienie, które rzucają na schodach pod kaplicą I I - g o Upadku. Kamienie te są odwzorowaniem krzyża niesionego przez Jezusa, a ściślej symbolem cię­ żaru, z j a k i m zmagał się wchodząc na górę. Dawniej zakonnicy nocami znosili te kamienie do podnóża góry. Obecnie sprząta się je na bok, gdzie tworzą spore sterty. Niektórzy wchodzą na górę klęcząc. Największe na­ silenie takich zachowań dokonuje się podczas zbliżenia do świętej góry. „Góra, będąc p u n k t e m styku nieba z ziemią, znajduje się w „centrum świata" i oczywiście jest najwyższym punktem na świecie. Toteż obszary konsekrowane — „miejsca święte", świątynie, pałace, święte miasta — są upodabniane do „gór" i również sta­ ją się „centrami", tzn. stają się w magiczny sposób i n t e ­ gralną częścią szczytu góry kosmicznej. (...) Palestyna, „ziemia święta", uważana za najwyższe miejsce świa­ ta, nie była dotknięta potopem. (...) Dla chrześcijan G o l ­ gota znajduje się w centrum świata, jest bowiem szczy­ tem góry komisznej oraz miejscem, na którym został stworzony i pochowany A d a m " . Spróbujmy zweryfikować tę opinię w w y p a d k u K a l ­ w a r i i . Otóż teren ten jest odpowiednikiem Z i e m i Ś w i ę ­ tej. Wg funkcjonującej zasady więcej nawet niż odpo­ w i e d n i k i e m , gdyż p u n k t y konstytuujące ten obszar za­ 1 8 l i . 6. Jeden z „Apostołów" w czasie drogi w y k r z y k u j e pierwsze wersety m o d l i t w . „Pójdź na Kalwarię w dziewi­ czym wieńcu (Panno mewinna, czysty młodzieńcze) Niechaj ten welon, co skroń spowija (Czysty zostanie jak l i l i j a ) (...) Pójdź na Kalwarię młody sokole (Kształtować serce hartować wolę) Patrz na Jezusa wzór doskonały (Niech on się stanie t w y m ideałem)." (Pieśń..., s. 44). 43 �7. Trębacze oznajmiają początek misterium. I I . 8. Najpierw pojawia się narrator by wypowiedzieć r y m o w a n y prolog. Na t y m kończy się jego rola. 149 ��I I . 9. „Jezus": „gdy zaproponowano m i tę rolę, długo myślą łem czy mogę ją przyjąć. Odgrywać Boga t o zaszczyt, nie wiedziałem, czy jestem godny. A l e to pragnienie drgało we mnie. Przed pierwszym występem poprosiłem o bło­ gosławieństwo. Wtedy weszła we m n i e siła i pewność, że podołam. Gdy szedłem grać nie napiłem się nawet w o ­ dy, byłem całkiem na czczo, aby uczcić Jezusa". ( D a t k o , s. 60—61). I I . 10. „Miły Jezus umywszy wszystkim nogi, wziął p o t y m na się swe odzienie i począł mówić do Apo stołów te słowa (...) A dlatego żem ja umył nogi Wasze Mistrzem i Panem waszym będąc, i w y macie umywać ie den drugiemu, bo w t y m dałem w a m przykład, aby iakc ia czynię w a m , wyście także d r u g i m czynili". (Żywot ..., s. 153). I I . 11. W drodze do Ogrójca. Przy Chrystusie św. Piotr. A k t o r grający tę rolę mówi: „najbardziej przeżywam drugie zaparcie się Piotra. Wiem, że jestem zwykłym człowiekiem i kocham Jezusa i nie chcę się go zaprzeć, ale jako św. Piotr muszę to zrobić. I to jest dla mnie w i e l k i e cierpienie i potem nie daje m i to spokoju. Wiem, że to nie jest p r a w d z i w y Jezus, ale to wszystko tak wzrusza się, że zapominam że to teatr i czuję się jak p r a w d z i w y św. Piotr w Jerozolimie". (Datko, s. 61). 21 44 151 �12 I I . 12. Po osądzeniu u Kaifasza następuje odprowadzenie Jezusa do więzienia. T y m kończą się wydarzenia W i e l k i e ­ go Czwartku. I I . 13. Kaifasz odróżnia się od innych członków Rady Żydowskiej n a k r y c i e m głowy i tablicą na szyi . I I . 14. Annasz i Kaifasz. Sceny u Heroda i u Kaifasza należą do najbarwniejszych. з т wierają samą Ziemię Świętą . Plac pod klasztorem, któ­ ry stoi po drugiej stronie Golgoty, nazywany jest R a j ­ skim. W nazwie tej jest więc element związany ze stwo­ rzeniem świata, człowieka, z prarodzicami. Jest to j e d ­ nocześnie miejsce t r i u m f u i klęski szatana. Wg Eliadego obszary czy miejsca święte mają charakter osiowy. Są łącznikiem między niebem — światem bogów, ziemią — światem ludzi, i piekłem — królestwem szatana. Je­ śli miejsce takie związane jest z początkiem świata, powinno również, ze względu na swój osiowy charak­ ter, wykazać związki z końcem świata. Na murze klasztoru, przytwierdzone doń łańcucha­ m i , wiszą dwie olbrzymie kości. Jedna z w e r s j i mówi, że kość większa jest żebrem Adama, mniejsza zaś że­ brem E w y . Jest to drugie potwierdzenie związku ze stworzeniem świata i człowieka. Legenda mówi, że k o ­ ści i c h , wiszące na murze klasztornym, wykruszają się z każdym rokiem. K i e d y łańcuchy pozostaną puste, n a ­ stąpi koniec świata. Zbierzmy podstawowe wątki tego m i t u : — występują t u istoty żyjące onegdaj w niezgodzie z Bogiem i za to ukarane, — kości i c h p r z y k u t e są w centralnym punkcie świę­ tego obszaru, — uwolnienie się ich z łańcuchów związane jest z koń­ cem świata. Przedstawione t u wątki m i t u odpowiadają elemen­ tom słowiańskiego m i t u o końcu świata i łańcuchu L u ­ cyfera. Tenże, istniejąc jeszcze przed człowiekiem i ucze­ stnicząc w stworzeniu świata, za przeciwstawienie się Bogu zostaje strącony na Ziemię i p r z y k u t y łańcu9 10 152 c h e m . Łańcuch w ciągu r o k u staje się bardzo cienki, grożąc zerwaniem. Z chwilą wypowiedzenia słów „Alle­ l u j a " , podczas resurekcji, łańcuch odzyskuje swój p o ­ przedni rozmiar. Jednakże grubość jego zmniejsza się niezauważalnie z każdym rokiem, aż wreszcie któregoś dnia łańcuch nie będzie mógł odzyskać swych rozmia­ rów, L u c y f e r u w o l n i się i nastąpi koniec świata. Porównajmy to teraz z mitem „kalwaryjskim". K o ­ ści Adama i E w y czy też kości wielkoludów, j a k mó­ wią inne wersje, są częściami istot będących już przed stworzeniem ludzi żyjących obecnie. Podobnie j a k w nacie o Lucyferze „przedstawiciel" wielkoludów, czy też jego część, przykuta jest łańcuchem w centralnym punkcie świata (na osi niebo—ziemia—piekło). Od u w o l ­ nienia się z łańcucha i Lucyfera i kości wiszących w K a l w a r i i uzależniony jest koniec świata. Nie jest również przypadkiem, że kości te wiszą w miejscu, gdzie słowa „Alleluja" słychać t a k wyraź­ nie, w miejscu, które jest równocześnie s a n k t u a r i u m M a r i i , która stoi na głowie węża oplatającego swoim cielskiem świat. Przedstawione legendy prezentują n a m Kalwarię j a ­ ko miejsce na pewno położone na osi niebo—ziemia—pie­ kło, miejsce będące środkiem świata. I choć nie spot­ kaliśmy opinii mówiących o t y m explicite, s t r u k t u r a przestrzenna K a l w a r i i charakter ten potwierdza. Obszar „osiowy" o takich możliwościach nasycenia świętością powinien cechę tę manifestować jeszcze w y ­ raźniej. Przejawem tego może być duża ilość źródeł i wód cudownych o szczególnych właściwościach lecz­ niczych. Wszak w pewien sposób K a l w a r i a jest również n �częścią Palestyny, ziemi nie tkniętej potopem, więc w o ­ dy jej p o w i n n y zachować właściwości szczególne. T a k więc w samym środku klasztoru mieści się źródło M a t k i Boskiej, z którego woda pomaga na choroby uszu, gło­ wy, narządów wewnętrznych, skóry . Obok drogi znaczonej stacyjkami, w kaplicy Anioła Stróża znajduje się ocembrowane źródełko zwane Betsaidą. Zawiera wodę doskonałą, leczącą wszelkie do­ legliwości. P o t r a f i jednak uleczyć jedną tylko osobę w ciągu r o k u i to w j e d n y m t y l k o m o m e n c i e . Przy kaplicy Wniebowzięcia Najświętszej M a r i i Pan­ ny w y t r y s k u j e krynica. Woda stąd stosowana jest ze­ wnętrznie w chorobach skóry. Przy kaplicy D o m u Kaifasza jest podobno źródełko. Wodę z niego stosuje się w dolegliwościach wewnętrz­ na ch. Woda z rzeki Cedron posiada swe właściwości przez cały r o k . Zwielokratnia je w c h w i l i przejścia C h r y s t u ­ sa przez mostek nad r z e k ą . Szereg przedmiotów przywiezionych z K a l w a r i i ma moc szczególną. Czy to kamienie, czy woda, czy r o ­ ś l i n y , czy dewocjonalia. Do szczególnych należą opłitI i . Otrzymać je można na wewnętrznym dziedzińcu 12 1S 14 15 klasztornym. Wśród pątników panuje przekonanie, iż są sKutecznym środkiem na rany, hamują bowiem upływ k r w i . Podaje się je również choremu bydłu. Podob­ nych rekwizytów można by wymienić prawdopodobnie więcej. O „osiowym" charakterze K a l w a r i i świadczy rów­ nież następująca opinia: „kto umrze na odpuście (np. w K a l w a r i i , Częstochowie itp.), idzie prosto do n i e b a " . Trudno o bardziej jednoznaczne wyrażenie zasady owej osi. l e t7 W K a l w a r i i dopełniane są nie t y l k o rzeczy święte. Jest to również miejsce spotkań towarzyskich, wspól­ nego picia, miejsce przelotnych miłostek. Podczas M i ­ sterium jest to również spore centrum handlowe. Cha­ rakter przedmiotów sprzedawanych na straganach od­ nieść można również do czasoprzestrzeni sakralnej. Ustawiane są one w kształt trójkąta, podstawą swą przylegającego do Rajskiego Placu. Najostrzejszy kąt tej f i g u r y tworzą k r a m y i sprzedawcy zgrupowani za pier­ wszą kapliczką Męki Pańskiej. Najbliżej klasztoru l o ­ kują się ci, którzy rozprowadzają śpiewniki kościelne i d r u k i dewocyjne bite na powielaczach, żebracy, f o - 153 �l i . 15. Żołnierzy grają mieszkańcy K a l w a r i i i okolicznych wsi, k i l k u pochodzi z okolic Nowego Targu, k i l k u p r a ­ cuje w Szczyrku. Są oni na równi a k t o r a m i jak i w i d z a m i misterium. 11. 16. Pod koniec drugiego dnia wszyscy są już bardzo zmęczeni. Poza pięcioma s t r o j a m i żołnierskimi, wszystkie inne w y k o n a l i klerycy w klasztorze. O n i też przechowują stroje. Widoczny kask hokejowy z l i t e r a m i P M został ofiarowany przez młodego hokeistę. Sensu liter n i k t nie umiał wyjaśnić, mogą to być inicjały gracza lub drużyny. tografowie sprzedający zdjęcia scen z M i s t e r i u m . T w o ­ rzą oni podstawę tego trójkąta. Jeden z jego boków stanowią stragany ustawione przed podcieniami d a w ­ nych domów pątniczych. Najbliżej klasztoru lokują się k r a m y prowadzone przez zakonników i zakonnice. K u ­ pić t u można medaliki, szkaplerze, k r u c y f i k s y , m o d l i ­ t e w n i k i , świece, różańce i t p . przedmioty. Dalej w dół, k u kapliczce św. Rafała (1 stacja Męki Pańskiej), usta­ wione są stragany z podobną do poprzedniej zawartoś­ cią, ale posiadające już plastikowe i drewniane zabawki dla dzieci, lusterka, pistolety na kapiszony, w i s i o r k i , breloczki i t d . T u w i z e r u n k i nagich kobiet na odwrocie lusterek sprzedawane są z d o m a l o w a n y m i m a j t k a m i i stanikami. W dół k u szczytowi trójkąta rozkładają się sprzedawcy ciupag, plastikowych kwiatów, grzybków do cerowania, c u k r o w e j w a t y , lodów. Po przeciwnej stronie, w l i n i i kładącej się pod najostrzejszym kątem w stosunku do klasztoru i nie stykającej się z n i m bezpośrednio, stoją k r a m y ze sło­ dyczami. Bliżej klasztoru odpustowe różańce z ciasta, l u k r o w a n e serca, „kaczuszki obrzędowe" i inne rzeczy. Dalej od klasztoru sprzedawcy pocztówek, lusterek, bre­ loczków i wisiorków z zespołami muzycznymi, nagimi kobietami, a k t o r a m i i a k t o r k a m i f i l m o w y m i . W t y m za­ b a w k i dla dzieci: trąbki, p u k a w k i , gumowe węże, k r o k o ­ dyle, nietoperze. Blaszane zegarki, baloniki piszczące i syczące, gipsowe koty, szklane r y b y i inne w y r o b y do ulokowania na szafie, w serwantce bądź w k r e ­ densie. Porządek ten zakłócają sprzedawcy pojawiający się 154 później. Zapełniają oni l u k i pomiędzy straganami. Obec­ nie harmonia tego ustawienia nie jest już tak pełna. Owe niepisane podziały nie są tak mocno przestrzegane. Przypuszczać można jednak, że d a w n i e j były one obo­ wiązującą normą . Różnorodność towarów skorelowana jest z w i e k i e m klientów. Ludzie starsi chętnie kupują dewocjonalia, 10-letni chłopcy p l a k i e t k i i lusterka z podobizną W i n netou i Janosika, chłopcy 14—16-letni breloczki z n a g i m i paniami, zaś dziewczęta w t y m samym w i e k u pierścion­ k i z napisem „Love" lub p l a k i e t k i z inicjałami ukocha­ nych . Plan ustawienia straganów odpowiada temperatu­ rze miejsc, z których i do których idą pielgrzymi. Sta­ n o w i on swojego rodzaju krzywą odzwierciedlającą na­ rastanie nastroju idących. Pielgrzymi idący do klasz­ toru m i j a j ą n a j p i e r w k r a m y „świeckie" by zbliżyć się potem do tych z dewocjonaliami. Zaś pątnicy w y c h o ­ dzący z kościoła „studzeni" są n a j p i e r w różnorodnością dewocjonaliów, by potem przejść w sferę przedmiotów świeckich. Podczas sierpniowego Misterium Wniebowzięcia Najświętszej M a r i i Panny jak też i w czasie M i s t e r i u m Wielkanocnego, jeśli dopisze pogoda, k a l w a r y j s k i w i e ­ czór staje się porą miłosnych igraszek. Stąd mieszkań­ cy K a l w a r i i nazywają często odpust „rozpustem". Po­ dobną rolę musiała spełniać K a l w a r i a i dawniej, jako miejsce zetknięcia się tak dużej ilości ludzi. „Na m i e j ­ sca odpustowe, jak np. na Kalwaryę zakazują chodzić kobietom bez czepca, gdyżpy po śmierci musiały za to 1S l s �pokutować. I tak jedna kobieta wybrała się razu pew­ nego na odpust, zapomniawszy czepca w domu; gdy umarła, ukazała się swemu mężowi, opowiedziała m u swą pokutę, -oraz wskazała sposób, w j a k i toy ją mógł od niej uwolnić. Gdy nadszedł czas odpustu na K a l w a r y i , chłop ów wdział czepiec na głowę, poszedł na miejsca święte i przez cały czas w n i m chodził, tłumacząc się natrętnym, że dlatego ma głowę zawiązaną, bo go bar­ dzo boli. Gdy powrócił do domu, znów m u się ukazała żona i dziękowała, że ją od p o k u t y wybawił" . 20 Opowieść ta pochodzi z drugiej połowy X I X w i e k u . Odpusty, a szczególnie K a l w a r i a , jawią się t u jako miejsca rozluźnienia n o r m obyczajowych. Dlatego też przyjście t a m bez czepca małżeńskiego stwarza sytua­ cję szczególnego narażenia na pokusy przekroczenia tychże norm. Sytuacja pojawienia się bez czepca mał­ żeńskiego jest odpowiednikiem równie dwuznacznego fektu, j a k i m jest współcześnie nie zabranie obrączki ślubnej w delegację służbową. Organizacja K a l w a r i i tak, aby zgodnie z dogmatem odtworzyć symbolicznie wzór, który się historycznie do­ konał umożliwia w i e r n e m u dojście do odpowiednich wzruszeń; takich, że nie odróżnia on swych przeżyć od tych, j a k i c h doznałby będąc świadkiem rzeczywistej m ę ­ k i Jezusa. Pielgrzymi pragną uzyskać t u pełnię ducho­ wą poprzez doświadczanie systemu wartości absolut­ nych. Czują się t u szczęśliwi i dobrzy: „tutaj mogę się naprawdę wzruszyć i coś przeżyć", „gdy przyjadę zaraz „est m i inaczej — lekko, dobrze i przyjemnie", „tu jest tak pięknie i człowiek naprawdę przeżywa mękę Je­ zusa na M i s t e r i u m " . Równocześnie z chęcią przeżycia wzruszeń występują i inne cele pielgrzymek, a t o : i n ­ tencja, ślubowanie, podziękowanie za łaski. Dotyczy to głównie takich spraw jak uratowanie życia, w y z d r o ­ wienie, uleczenie bezpłodności, wyleczenie z alkoholiz­ mu, wypuszczenie z więzienia, zbawienie d u s z y . Pielgrzymi ślubują często, iż będą przybywać do K a l w a r i i przez całe życie, ale i ci, którzy nie ślubo­ w a l i , po pierwszym razie przyjeżdżają t u stale, gdyż czują się t u szczęśliwi. „Gdy zbliża się W i e l k i Tydzień czuję, że muszę t a m pojechać", „nie ma mowy żebym siedziała w domu, kiedy jest K a l w a r i a " , „chyba, że b y ­ łabym ciężko chora, to b y m nie p r z y j e c h a ł a " . „Gdy t u przyjadę, to nie obchodzi mnie dom i kłopoty, o t y m nie myślę, bo jest t u pięknie a ludzie są dobrzy", „tu jest m i dobrze, długo w nocy rozmawiamy, nie muszę myśleć o gospodarce" . O emocjonalnej atrakcyjności K a l w a r i i stanowi również poczucie wspólnoty i integracji z grupą. ,,W K a l w a r i i wszyscy jesteśmy zżyci, n i k t nie jest ważniej­ szy, przyjeżdżam t u jak do swego domu", „jestem t u ­ taj jak w rodzinie, mogę się zwierzyć ze zmartwień i n i k t mnie nie wyśmieje, a wszyscy w s p ó ł c z u j ą " . Spokój i zadowolenie sprzyja odbiorowi treści r e l i g i j ­ nych. „Wiarę do tej pory brałem m a r t w o , dopiero w K a l w a r i i podniosłem się na duchu, t u t a j zobaczyłem, że wiara jest piękna i daje szczęście", „na siły ludzkie nie ma co liczyć, w K a l w a r i i wchodzi w e mnie siła i jestem przez długi czas szczęśliwa bo zostawiam t u swoje z m a r t w i e n i a " , „człowiek chce być dobry i mo­ ralny, gdy w i d z i jak się Jezus męczy. Trzeba to przeżyć 2 1 22 2S M 25 26 l l . 17. „Powrozami Go skrępowawszy, Przenayświętsze Ręce Jego tak potężnie na opak związali, że aż K r e w Nayświętsza Jego za paznokcie zaskoczyła (Żywot..., s. 176). „Tak w i e l k i m pędem wiedzion do Annasza Pociecha nasza" (Pieśni ku czci Matki Bożej..., s. 56). I I . 18. Fragment Drogi Krzyżowej. „Jezus": „Jezus jest miłością dlatego trzeba jego postać przedstawiać z uczuciem. (...) Podczas miste r i u m nie widzę nikogo, wzrok m a m skierowany w zaświaty. Z każdym rokiem to się potęgowało, to uczucie zapatrzenia. (...) K i e d y upadam pod krzyżem, cierpię razem z Jezusem, czuję jak jest we m n i e " . (Datko, s. 61—62). is 155 �i także cierpieć, ale potem jest radość i w sumieniu czuję spokój" . w Wszystko o czym była mowa jest szczególnie mocno odczuwane przez pielgrzymów grających w Misterium. Prawie wszyscy znają Kalwarię od dziecka. Wszyscy doceniają odpowiedzialność i wyróżnienie jakie na nich spada w r a z z rolą. Niektórzy uważają, że zostali w y ­ b r a n i przez osobę świętą, którą przedstawiają. Dla wszystkich rola jest sprawą najważniejszą w życiu, zjednuje i m szacunek sąsiadów i poczucie własnej w a r ­ tości. Przygotowują się do występu, starają się zrozu­ mieć postać jaką grają, wzbudzić w sobie odpowiednie uczucia. Potrafią pracować nad rolą jak zawodowi aktorzy, tyle że z większym zaangażowaniem emocjo­ nalnym. Św. P i o t r : „taka rola to wyróżnienie i uznanie. Muszę się dobrze przygotować, bo to duża odpowie­ dzialność być za ś w i ę t e g o " . 28 J u d a s z : „staram się grać jak najlepiej, bo M i ­ sterium musi wzruszać ludzi. Trzeba być odważnym i umieć pokazywać uczucia, muszę wiedzieć w j a k i m słowie okazywać jakie uczucie. Dlatego czytam dużo historię świętą i staram się zrozumieć Judasza, kiedy źle zrobił" . iB M a g d a l e n a : „moja rola wymaga samokrytycyz­ m u , trzeba umieć żałować za grzechy, trzeba umieć się upokorzyć. Więc trzeba się przygotować psychicznie, aby dobrze wypaść na scenie i umieć przedstawiać to z uczuciem. Nie można zawieść ludzi. Rola Magdaleny jest trudna, ze względu na to, co przedstawia ta oso­ ba — jest jawnogrzesznicą. Miałam przed przystąpie­ niem do tej r o l i pewne opory. A l e to idzie na chwałę Bożą i trzeba grać szczerze" . so Matka B o s k a : „gdy mnie wybrano nie chcia­ łam przyjąć tej r o l i , bo nie czułam się jej godna. W s t y ­ 156 dziłam się po prostu odgrywać osobę świętą, bo czło­ wiek jest ułomny, grzeszny, a to w i e l k i zaszczyt. A l e n a m a w i a l i mnie i ofiarowuję to na chwałę Bożą. T y l k o zawsze rozmyślam, dlaczego M a t k a Boska wybrała mnie do przedstawiania Jej osoby" W najbardziej dramatycznych, k u l m i n a c y j n y c h mo­ mentach aktorzy identyfikują się z sytuacjami i po­ staciami które przedstawiają. J u d a s z : „wiem, że to teatr i muszę dobrze zagrać swoją rolę. A l e wewnętrz­ nie człowieka pobudza. Czuję się tak jakby ktoś w e ­ wnętrznie w e mnie władał. Chwila zdrady i pocałunku jest najtrudniejsza dla mnie, uczucia same wychodzą z człowieka w tych momentach. Wtedy jest tak j a k ­ bym wszystko robił naprawdę, bardzo cierpię w t e d y bo kocham Jezusa a muszę go z d r a d z i ć " . M a g d a l e n a : „największe przeżycie mam w pią­ tek, gdy idę za Jezusem i kiedy o b m y w a m M u nogi olejkiem. Wtedy odczuwam autentycznie postać M a g ­ daleny i widzę nie człowieka, ale Jezusa prawdziwego. Często nawet staram się sobie wytłumaczyć, że to nie p r a w d z i w y Jezus, aby nie wzruszać się za bardzo i pa­ miętać o swojej r o l i " . A k t o r z y zdają sobie sprawę z tego, że ich rola w M i s t e r i u m podnosi ich prestiż w miejscowości, w której mieszają. Sw. P i o t r : „cała parafia w i e , że jestem św. Piotrem. Wszyscy mają do mnie szacunek. Żeby być Apostołem, trzeba być człowiekiem o dobrej opinii, m o ­ ralnym, dobrym" . J e z u s : „to zaszczyt dla mnie i dla p a r a f i i . Nawet całowano mnie po rękach w podzęikowaniu, gdy Miste­ r i u m się skończyło. Było nawet tak, że ludzie nawraca­ l i się, gdy upadałem jako Jezus" . Płacząca n i e w i a s t a : „to dla mnie wielkie przeżycie. Ludzie przychodzą do mnie, znają mnie, j e ­ stem potrzebna. Moja rola jest mała, ale w p a r a f i i wszyscy o t y m w i e d z ą " . S2 3 S s4 S5 ae �II 19. Od kaplicy Płaczących Niewiast (w tle) zaczyna się podejście na Golgotę. I I . 20 Pątnicy. Wszystkie te wypowiedzi świadczą o głębokich prze­ życiach aktorów, o wielowarstowości ich podejścia do M i s t e r i u m i odgrywanych ról. Jednocześnie obrzęd kształtuje normy i zachowania, oddziałuje jeszcze długo po zakończeniu widowiska. Daje możliwość pełnego uczestnictwa w Misterium, gdyż widz jest jednocześnie aktorem — tworzy tłum jerozolimski, a ponadto może sam wcielić się w postać Chrystusa lub jakąkolwiek i n ­ ną postać. Doprowadza to do potwierdzenia jednostki poprzez grupę, t y m bardziej, że wszyscy przyjeżdżają w t y m samym celu. Co więcej, K a l w a r i a jest dla w i e l u nadal w z o r e m przyswajania i przeżywania treści r e l i ­ gijnych. K a l w a r i a Zebrzydowska jako ośrodek k u l t o w y jest obiektem szczególnym, mającym w i e l o w a r s t w o w e zna­ czenie. Jest miejscem, w którym możliwe jest naoczne przeżycie Męki Pańskiej. Jest również j e d n y m z waż­ niejszych centrów k u l t u maryjnego w Polsce. Utworzenie K a l w a r i i dało w i e l u ludziom możliwość odwiedzenia Ziemi Świętej, umożliwiając jednocześnie inne spojrzenie na samą Jerozolimę i Golgotę, które odbierane były dotychczas jako odległe symbole i nieLiańskie alegorie. W K a l w a r i i następuje unaocznienie symbolu, jego konkretyzacja. Sens mszy świętej odnajdywany jest w barwnym widowisku. PRZYPISY O historii f u n d a c j i K a l w a r i i Zebrzydowskiej i dziejr.ch pielgrzymek do niej patrz: Bożena Zboińska-Daszyńska, W Kalwarii Zebrzydowskiej przed pięćdziesię­ ciu laty, Rocznik K r a k o w s k i 1975, s. 36—39. A. Rożniatowski, .Summariusz Męki Pańskiey wedle mieysc świętych Hierozolimskich nad Zebrzydowicami wykonterfektowanych, Kraków 1618. K . Nowacki, Misterium Męki Pańskiej w Kalwarii Zebrzydowskiej, „Pamiętnik Teatralny", R. 1960, nr 3—4, s. 453—482. 1 2 3 B. Zboińska-Daszyńska opisuje jedynie dwa ostat­ nie d n i misterium, tamże, s. 43—45. M . Eliade, Traktat o historii religii, Warszawa 1966, s. 387. Problem przestrzeni „kalwaryjskiej" p o r u ­ sza zaś Hanna M i t k o w s k a w a r t y k u l e Kompozycja prze­ strzenna Kalwarii Zebrzydowskiej, „Kwartalnik A r c h i ­ tektury i U r b a n i s t y k i " , R. X X , 1975, nr 2, s. 157. Materiały te znajdują się w a r c h i w u m Katedry Etnografii U W i nie zostały jeszcze skatalogowane. K o r o n y te są zostawiane w kaplicy Serca N a j 5 8 7 157 �świętszej M a r i i Panny, k i l k a stacyjek przed Golgotą i t y l k o niekiedy wnoszone na szczyt góry. M . Eliade, op. cit., s. 102. W ścianę każdej kaplicy w m u r o w a n a jest kaseta z Ziemią Świętą. Wersje pozostałe: kość większa: żebro wielkoluda żebro wielkoluda żebro wielkoluda żebro wielkoluda Kość mamuta kość mniejsza: żebro „wielkoludki" palec wielkoluda żebro „dziecka w i e l k o l u d a " kość palca dłoni wielkoluda kość mamuta „Wielkoludy to były dawne ludzie jeszcze przed n.imi. Kiedy stały na dwóch górach, to mogły podać sobie ręce, podawały sobie też siekiery. Wielkolud mógł re­ giment wojska schować we własną chusteczkę do nosa. Ale nie przestrzegały bożych przykazań dlatego Pan Bóg musiał stworzyć człowieka". (Z rozmowy z j e d n y m z pielgrzymów. Ze względu na specylicmy charakter miejsca, w czasie badań terenowych w K a l w a r i i , zrezyg­ nowaliśmy z pytania o wiek informatora i o miejsce zamieszkania. Większość informatorów, z którymi rozma­ wialiśmy pochodziła z terenów dawnego województwa krakowskiego l u b ze Śląska). Wg niektórych potop skie­ rowany był właśnie przeciw wielkoludom. W z m i a n k i materiałowe o wielkoludach podają: S. Ciszewski, L u d rolniczo-oórniczy okolic Sławkowa w powiecie о1кич'kim, Kraków 1887, s. 151; A. Petrow, Lud Ziemi Dob­ 8 9 1 0 rzyńskiej... „Zbiór Wiadomości do Antropologii K r a j o ­ w e j " , R. I I , 1878, s. 126. W f i l m i e Paradżanowa pt. „Cienie zapomnianych przodków", w jednej z ostatnich scen śpiewana jest bal­ lada o wielkoludach, którzy za nieprzestrzeganie bożych przykazań zostają zgładzeni potopem. Petrow podaje w cytowanym a r t y k u l e opinię, mówiącą o t y m , że w i e l ­ kie kości znajdowane w rzekach pochodzą od nosoroż­ ca, którego bezskutecznie ocalić chciał Noe podczas po­ topu: „Noe biorąc do a r k i rozliczne zwierzęta, chciał też wziąć jednoroga, ale ten t a m nie chciał wejść, mó­ wiąc, że on przez cały czas potopu będzie pływał. Nie mógł jednakże przetrzymać bez jadła i spoczynku, i w głębokościach wody znalazł śmierć. Kości jego często znajdują się na dnie rzek", (op. cit., s. 130). Kości mamuta uznawane są przez l u d za kości w i e l ­ koluda. Słowo m a m u t jest zatem synonimem słowa wielkolud. Pisze o t y m L . Hodoly w „Zbiorze Wiado­ mości do Antropologii K r a j o w e j " , R. V I , 1882, s. 319. Po­ dobnie i Ciszewski, lecz ten podaje również odpowied­ nik k a l w a r y j s k i e j legendy o końcu świata: „kości ma­ muta, są to kości z „poroniętego wieżgoluda". Z kości takiego wielkoluda, ktćra w i s i na Wawelu w K r a k o ­ wie, co rok odpada kawałeczek wielkości ziarna gro­ chu. Jak ostatni kawałeczek odpadnie — będzie koniec świata. Po skończeniu świata, będą znowu n o w i ludzie, lecz tak małego wzrostu, że czterech będzie w stanie młócić w chlebowym piecu". (S. Ciszewski, Lud rolni­ cze- górniczy..., s. 153). Różne wersje słowiańskiego m i t u kosmogonicznego przedstawiają i analizują J. i R. Tomiccy w swej książce Drzewo życia, Warszawa 1975. s. 21—60, oraz R. T o m i c k i , Słowiański mit kosmogoniczny, „Etnogra­ fia Polski", t. X X , z. 1, 1976, s. 47—99. 1 1 I i . 21. „Weronika": „jak wybrano mnie do Misterium, to wielkie szczęście na mnie spadło. Nie oddałabym mojej t o l i za nic. (...) To jest piękne, bo jest tak jak naprawdę. Widać, że to niby człowiek, ale cierpi jak p r a w d z i w y Pan Jezus kiedyś. To wszystko przeżywam w sumieniu. Gdy wychodzę z chustą to cała jestem napięta i wtedy czuję jak gdyby p r a w d z i w y Jezus stał przede mną". (Datko, s. 60, 61). �I I . 22. „Cyrenajczyk": „przed rolą staram się skupić i myśleć o Męce Pańskiej. Potem uczucia same wychodzą. Wiem jak m a m zagrać, ale gdy widzę Jezusa z krzyżem, to coś mnie pobudza i w y r y w a m się i biegnę aby po­ móc, bo widzę Go jak prawdziwego. Wtedy zapomina się że to przedstawienie, bo wszystko jest prawdziwe dla mnie. (...) Wszyscy wiedzą, że jestem Cyrenajczykiem. Wszyscy mnie znają w p a r a f i i . W K a l w a r i i m a m dużo przyjaciół, zakonnicy też dużo ze mną rozmawiają. Gdy dobrze zagram, ludzie przychodzą dziękować m i " . (Datko, s. 62). Jedna z pątniczek opowiedziała nam legendę o jego o d k r y c i u : „jedna pani dużo dawała na klasztor. Była w ciąży i mówiła, że jeśli tak dużo daje, to dziec­ ko będzie miała najpiękniejsze. A l e urodziło jej się dziecko w kratkę. Pani ta modliła się bardzo i we śnie ukazała jej się M a t k a Boska i poradziła przemyć dziec­ ko wodą ze studni wewnątrz klasztoru. K i e d y to zro­ biła k r a t k a znikła. Dziecka było już normalne. B y ł t a k i obraz o t y m w klasztorze, ale teraz go zdjęli. Wszystko to jest opisane w specjalnej księdze w klasztorze". U sklepienia kapliczki zawieszona jest drewniana figura anioła z wiosłem. Tafla wody jest t u idealnie nieruchoma. Na Wielkanoc ze skrzydeł anioła o d r y w a się pióro, które spadając na lustro wody burzy na c h w i ­ lę jego idealną harmonię. Wtedy to należy wskoczyć do środka, zanurzając się całym ciałem. D a w n i e j przed Wielkanocą czekały t u tłumy kalekich i chorych. P r z y ­ noszono t u nawet chorych na noszach. Opowieść ta jest zgodne z Wielkanocnymi wierzeniami l u d o w y m i o cu­ downych właściwościach wody w t y m okresie. Pielgrzymi nabierają t u wody do butelek, w y ­ bierają k a m y k i , niektórzy przechodzą rzekę boso, i n n i obmywają oczy, czoła, bądź całe twarze. Woda ta „po­ maga na wszystko", powoduje nawrócenia, stosowana bywa również w chorobach bydła. Jej obecność w do­ mu zapewnia pomyślność. Obiektem szczególnego pożądania jest roślina zwa­ na „łzami M a t k i Boskiej" (Spirantes spiralis = kręezynka jesienna). Zbiera się ją głównie podczas sierpniowego Misterium M a t k i Boskiej, ale i w w i e l k i m Tygodniu w i ­ dzieliśmy pielgrzymów wykopujących całe rośliny, żeby 1 2 1 3 1 4 1 5 przenieść je do własnego ogródka. „Ta mała roślinka storczykowata (...) jest przedmiotem marzeń pielgrzy­ mów, przybywających na odpust w e Wniebowzięcie N.M.P. (15 V I I I ) w K a l w a r i i Zebrzydowskiej. Istnieje le­ genda, że dróżkami k a l w a r y j s k i m i szła Matka Boska z siedmioma mieczami w sercu, łzy boleści spadały jej z twarzy i wsiąkały w ziemię. Z nich wyrosły te małe roślinki. Podczas pogrzebu M.B. t j . 13 V I I I po południu Łzy M a t k i Boskiej wychylają swe szypułki z t r a w , aby popatrzeć na M.B. niesioną do grobu. K t o je odnajdzie w morzu t r a w jest szczęśliwy. Łzy te mają uleczyć ból wszelki, a głównie zębów. Od orszaku pogrzebowego odrywają się tłumy pielgrzymów, którzy po zielonej m u r a w i e poszukują tej cudownej rośliny. W pałąk zgię­ te postacie z oczami u t k w i o n y m i w ziemię błądzą jak w malignie — dzieci, dziewczęta, kobiety dorosłe, star­ cy. Niektórzy znalazłszy ją, wycinają bryłę ziemi wraz ze Łzami M.B. aby roślinę tę hodować u siebie w ogród­ k u przed domem. Podobno n i k t długo nie cieszył się jej widokiem, gdyż Łzy M.B., jak mówią, rosną t y l k o na łączkach przy drodze, którą idą tłumy pielgrzymów za trumną z drewnianą statuą M.B.". T. Seweryn, Iko­ nografia Etnograficzna, PTL, Wrocław 1947, s. 31 (prze­ d r u k z 37 tomu „Ludu"). Opłatek-chleb mistyczny; ciało Chrystusa osiąga „pełnię" podczas k o n t a k t u z krwią. Stąd jego zastoso­ wanie jako środka hamującego upływ k r w i . Istotnym jest również to, iż jedynie opłatek otrzymany w K a l ­ w a r i i może być skuteczny. Władysław Kosiński, Materyaly etnograficzne ze­ brane w różnych okolicach Galicyi Zachodniej, „Mate1 6 1 7 159 �głowie, więc mówi: „Jakiś ty dziwny mój Boże z r o ­ gami". „Nie ja dziwny, rzekł Pan Bóg, lecz t y Mojże­ szu z w o l i mojej d z i w n y m będziesz, bo ci też rogi uros­ ną". Jakoż wyrosły zaraz Mojżeszowi dwa świecące róż­ k i na głowie — co do dziś dnia Żydzi uważają i m o d ­ ląc się w święta, z czego bądź na głowie r o g i sobie r o ­ bią na tę pamiątkę. Od tego czasu dużo razy Mojżesz rozmawiał z Panem Bogiem, i anieli z nieba z posył­ k a m i do niego przychodzili, że się ze wszystkiem w łcsce Boskiej ufundował i najstarszym kapłanem został ludu żydowskiego". (O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 7. Krakowskie Ш, Wrocław 1962, s. 14, 15). Szaty w y k o n y w a n o zgodnie z opisem z a w a r t y m w Starym Testamencie (2. Mojżeszowe, rozdz. X X V I I I ) : 4. A teć są szafy, które urobią: Napierśnik i nara­ miennik, i płaszcza i suknia haftowana, czapka i pas. I urobią te szaty święte A a r o n o w i b r a t u t w e m u i synom jego, aby m i kapłański urząd sprawo­ w a l i . (...) 9. I weźmiesz dwa kamienie onychiny i wyryjesz na i ich imiona ' -'nów Izraelskich; 10. Sześć imion i t u na j e d n y m kamieniu, a imion sześć drugich na d r u g i m kamieniu, według narodzenia ich. 11 Robotą snycerzów, którzy kamienie rzeza, wyryjesz na obu kamieniach imiona synów Izraelskich, i osa­ dzisz je w złote osadzenie. 12. I położysz te obydwa kamienie na wierzchnich k r a ­ jach naramiennika, kamienie pamiątki dla synów Izraelskich, i nosić będzie A a r o n imiona ich przed Panem na obu ramionach swych na pamiątkę. (...) 15. Uczynisz też napierśnik sądu robotą haftarską, w e ­ dług roboty naramiennika urobisz go; ze złota, z n i ­ jacy ntu, i z szarłatu, i z karmazynu dwa kroć f a r ­ bowanego, i z białego j e d w a b i u rkęconego uczynisz go. (...) 17. I nasadzisz weń pełno kamienia, cztery rzędy kamie­ nia, t y m porządkiem: sardyjusz, topazyjusz i szma­ ragd w pierwszym rzędzie. 18. W d r u g i m zasię rzędzie: karbunkuł, safir i jaspis. 19. A w trzecim rzędzie: l i n k u r y j u s z , achates i ametyst. 20. A w c z w a r t y m rzędzie: chryzolit, onychin i b e r y l ; te będą wsadzone w złoto w rzędzie swoich. 21. A tych k a m i e n i z i m i o n a m i synów Izraelskich bę­ dzie dwanaście według i m i o n ich, tak jako rzeza pieczęci, każdy według imienia swego będą, dla dwunastu pokoleń. (...) 29. I będzie nosił A a r o n imiona synów Izraelskich na napierśniku sądu, na piersiach swych, gdy będzie wchodził do świątnicy, na pamiątkę ustawiczną przed Panem. 30. Położysz też na napierśniku sądu U r i m i T u m m i m , które będą na piersiach A a r o n o w y c h , gdy wchodzić będzie przed Pana, i poniesie Aaron sąd synów Izraelskich na piersiach przed Panem ustawicz­ nie. (...) 36. Uczynisz też blachę ze złota szczerego, a wyryjesz na niej robotą tych co pieczęci rzeza: Świętość Panu. 37. Tę przywiążesz do sznuru hijacyntowego, i będzie na czapce; na przodku na czapce będzie... 38. A ta będzie nad czołem Aaronowem, aby nosił A a r o n nieprawość poświęconych rzeczy, któreby po­ święcali synowie Izraelscy przy wszystkich darach poświęconych rzeczy swych; a będzie nad czołem jego ustawicznie, aby i m zjednał łaskę u Pana. (...) 40. Synom także A a r o n o w y m poczynisz szaty; i poczy­ nisz i m pasy, i czapki i m poczynisz na cześć i na ozdobę. (...) 42. Urobisz i m też ubiory lniane, dla zakrycia nagości ciała; od biódr aż do udów będą". 43. Pieśń ku czci Matki Bożej Cudownej..., Kraków, d r u k powielany, kupiony na odpuście w 1975 r. 44. Żywot Pana Boga Naszego Jezusa Chrystusa..., Czę­ stochowa 1830 r. 3 8 i l . 23. Przy wejściu do klasztoru rozłożyli swój towar sprzedawcy. riały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne", K. 1904, s. 84. Spostrzeżenia te dotyczą lat 1973—1977. I n f o r m a c j e uzyskane w rozmowach ze sprzedaw­ cami. W. Kosiński, op. cit., s. 84—85. A. Datko, Struktura miejsca świętego na przy­ kładzie Kalwarii Zebrzydowskiej w czasie Misterium Męki Pańskiej. Praca magisterska pisana w katedrze E t n o g r a f i i U W pod k i e r u n k i e m prof. A . K u t r z e b y - P o j narowej, nr arch. 159, s. 57. Warszawa 1975. 22 tamże, s. 55. £3 tamże, s. 56. 21 tamże, s. 58. 35 tamże, s. 58. 2fl tamże, s. 59. 27 tamże, s. GO. 28 tamże, s. 60. 29 tamże, s. 60. 30 tamże, s. 60. SI tamże, s. 61. 82 tamże, s. 61. 33 tamże, s. 61. 31 tamże, s. 62. 33 tamże, s. 62. Sfi tamże, s. 62. N a k r y c i e m głowy Kaifasz zwraca uwagę w i e l u pielgrzymów. Wykonano je wzorując się na popularnych przedstawieniach ikonograficznych. L u d z'emi k r a k o w ­ skiej p o t r a f i uzasadnić kształt tej czapki: „pewnego r a ­ zu Mojżesz pasł bydło i ujrzał krzak gorejący i w n i m na oczy swoje zobaczył samego Boga. Upadł na kolana, widziało mu się, że Pan Bóg ma dwa świecące rogi i l i 1 8 1 9 2 0 2 1 3 7 Fot.: Л. Grodnicki, i l . 1, 2; K. KubLak, i l . 3—23. 160 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ac54e59f54eadef216f5d78cc06022ab.pdf 55923f9ca652e2feb8c635dfc5cb1dac Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2511 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2331 Title A name given to the resource Mit - literatura - antropologia kultury / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4, s.3-4 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mit - literatura - antropologia kultury (wstęp do numeru) Zbigniew Benedyktowicz „Co robi etnograf? - pisze." (Clifford Geertz) - takim nego literaturze, jej odniesieniom do mitu i antropologii kultury. mottem opatruje swój esej Marilyn Strathern o pisarstwie Sir Taki właśnie specjalny „literacki" zeszyt prezentujemy Państ­ Jamesa Frazera, autora Złotej Gałęzi, zatytułowany Poza konwu obecnie. tefatem. Sugestywność fikcji literackiej w antropologii. „Być Zanim jednak przedstawimy choćby w zarysie jego zawartość iam. p i - ć ' ' .„Antropolog jako autor'',„etnograficzne pisarsti odsłonimy tajniki kuchni literackiej, i to w jaki sposób został (vo"(t° znowu Geertz), „Pisanie kultury"(Writing culture. The sporządzony, a także główne motywy, jakie towarzyszyły poetics and politics of Ethnography, Berkeley 1986). Od paru przygotowaniu tego zeszytu niech nam będzie wolno zacząć od dobrych lat, - a można powiedzieć, że od parunastu, jeśli liczyć może nie najważniejszego, ale dość istotnego. wcześniej publikowane artykuły, zanim ukazały się one w ksią­ Odkrycie, że etnografia jest przede wszystkiem pisaniem, żkach o tak dźwięcznych i sugestywnych tytułach, - współczes­ a etnograf przede wszystkim pisarzem, przyjmowane powierz­ na antropologia kultury, głównie za sprawą naszych amerykańs­ chownie, a takimi wydają się być - (tu już dochodzi do głosu kich kolegów, zafascynowana jest odkrywaniem swego pisars­ osobisty pogląd autora tego wstępu) - recepcja i powodzenie tej kiego, przyliterackiego, quasi-literackiego charakteru. Antro­ tezy wśród wielu przedstawicieli etnografii na naszym gruncie, pologia kultury, (w której akcent przesuwa się wyraźnie, na zwłaszcza młodej, „ p o n o w o c z e s n e j " etnografii, może niekiedy powrót, w stronę szeroko, ale i na nowo pojmowanej etnografii), (zmieniając się w karykaturę) przypominać zachwyt i odkrycie czy też mówiąc inaczej: etnografia sama, traktowana wymien­ Pana Jourdain, że mówimy prozą. nie г antropologią, w świetle tego odkrycia i autorefleksji jest W takiej recepcji, w której nie trudno rozpoznać fenomen przede wszystkim p i s a n i e m . Powiada się, że współczesny łatwego przyjmowania kolejnej mody i nowinek gubi się często antropolog kultury/etnograf jest (ma, powinien być) przede to. co stanowi istotę, rangę i siłę tego odkrycia, jakie zawiera się wszystkim pisarzem. w refleksji o etnografii, rozwijanej przez amerykańskich ant­ ropologów. A mianowicie to, o czym pisał i do czego wzywał Ten pisarski, literacki wątek w etnografii-anlropologii, gdzie Geertz : „by przyznać się otwarcie, że jest ona wytworem akcent wyraźnie pada na graphos, dla stałych i wiernych w y o b r a ź n i " . Ż e etnografia, którą chętnie nazywamy dziś sztuką czytelników „ K o n t e k s t ó w " nie jest już niczym obcym i nowym. interpretacji kultury, jest w tym ujęciu, w gruncie rzeczy, jak Pojawiał się i dochodził do głosu wiele razy na tych łamach. pisze recenzent prac Geertza, Godfrey Lienhardt - „hybrydą Szczególnie wyraziście za sprawą prezentowanych tu fragmen­ sztuki i nauki, ale ani jednym, ani d r u g i m " . Tymczasem to tów pracy Jamesa Clifforda Kłopoty z kulturą. Dwudziesto­ wieczna etnografia, literatura i sztuka (The Predicament of zafascynowanie i zachwyt „pisaniem kultury ".odczytywanym Culture. Twentieth-century Ethnography, Literature and Art. jako hasło i wezwanie płynące zza oceanu, że etnograf przede wszystkim powinien być pisarzem, wydaje mi się być tendencją por. „Konteksty" nr 1/1991: nr 3^4/1992; nr 1/1993). Ze­ niebezpieczną, bo nie tylko, że naruszającą tę równowagę stawiając sylwetki Josepha Conrada i Bronisława Malinows­ („pomiędzy sztuką i n a u k ą " , „ani sztuka, ani nauka"), ale kiego, Clifford omawia zjawisko autokreacji etnograficznego zapoznającą nasze rodzime, polskie doświadczenia w tym Mora - pisarza. Analizuje strategie pisarskie przyjęte przez względzie. Ze zdumieniem (powie ktoś, że to zjawisko mar­ innych autorów - antropologów, i uwikłanie tychże strategii ginalne, ewidentna pomyłka i nie ma się czego czepiać. tworzenia, uprawiania i pisania antropologii w ich osobisty, A jednak!) w naszej młodej „ p o n o w o c z e s n e j " prozie etnografi­ biograficzny, kulturowy, historyczny, polityczny kontekst. Takcznej znalazłem krytykę autorów przedstawianych jako przed­ *w konwencje literackie, artystyczne, naukowe jakie towarzystawicieli etnografii/antropologii reprezentujących typ „nauki ^yły powstawaniu owych etnograficznych dzieł. Etnografia, twardej", których bym nigdy o to nie podejrzewał. Nauki antropologia kultury rozpatrywana jest tu na tle literatury. A pisarskie doświadczenia etnograficznych autorów odnoszone skostniałej w stosowaniu klisz, schematów, „ w y t r y c h ó w " w „wyjaśnianiu"i uładzaniu zjawisk kultury. Powiedziałby ktoś 4dodoświadczeń współczesnej im literatury i sztuki. Punktami łagodniej: dziś, po prostu staroci, nie mogących sprostać ^niesienia dla tak kształtującej się antropologii są tu, przywoskomplikowanemu chaosowi ponowoczesności. Mowa tam У*апе przez Clifforda, postaci wzorcowe, reprezentujące różne była - że nie wspomnę już, o pracach (sic!) Stefana Czarno­ У ' РУ pisarstwa i autora - tacy twórcy literatury i pisarze, jak, wskiego - o Drzewie życia (1975) Ryszarda i Joanny Tomic­ upomniany już. Conrad, Flaubert, Dickens, Zola, Proust, Joyce J mni. Przywoływany jest także Michaił Bachtin teoretyk kich, Antropologii kultury wsi polskiej XIX w. (1986) Ludwika Stommy. Tymczasem dla mnie były to właśnie prace wprowa­ " .v i kultury z jego koncepcją dzieła polifonicznego. Nic dzające do naszej twardej nadwiślańskiej etnografii w owym Cc dziwnego w tym, że po numerach specjalnych, monoczasie, ów współczynnik literacki. Starające się tworzyć i za­ - icznych poświęconych teatrowi, filmowi i fotografii (związchować tę równowagę pomiędzy doświadczeniami sztuki i na­ jakie łączą mit - teatr - film - z antropologią kultury uki, łącząc ich elementy, kojarząc je i stapiając w jedno. ™/Konteksty " n r 3 ^ / 1 9 9 1 : 3-4/1992), w których pojawiał W Drzewie życia było to przywołanie i wprowdzenie do wątek literacki, a także i po tych, w których występował etnograficznej interpretacji wspaniałego eseju o mityzacji rze­ z zagadnieniami wyobraźni symbolicznej, wrażczywistości Brunona Schulza, fragmentu wziętego z jego Prozy osci i wyobraźni antropologicznej ("Konteksty"nr 3/1988; (Mityzacja rzeczywistości). Takie odwołanie się do doświad­ jr«v " " )' P redakcyjnym doczenia literackiego, do literatury nie miało w sobie nic z „o' myśl o przygotowaniu specjalnego numeru poświęco­ s a t u r W| ra| 111 1 9 9 4 W a r r 1 _ 2 / 1 9 9 5 w z e s o l e a 3 �zdabiania literaturą" własnych rozważań i analiz. Kryło się za tym głębokie przekonanie, że to literatura (sztuka) wyprzedza nieraz „ n a u k o w e " doświadczenie antropologiczne, współgra z nim, antycypuje. (Wskazuje na to nie tylko praca Clifforda 0 Conradzie i Malinowskim. Jakże to bowiem frapujący 1 specjalny wątek, w ogóle w literaturze polskiej, godny naszej uwagi, proszący się wręcz o dalsze rozwinięcia. Wystarczy wspomnieć: Gombrowicz, i jego Bytem pierwszym strukturalistą). Z przykładów tego typu odwołań - jak w Drzewie życia - do literatury, na gruncie naszej współczesnej polskiej etnografii można by ułożyć całkiem pokaźną listę autorów. - U Stommy (w wymienionej i innych książkach) byli to Vercors. Italo Calvino, Cendrars. Tomasz Mann z Historiami Jakubowymi. U Jerzego S. Wasilewskiego w Podróżach do Piekieł. Rzeczy 0 szamańskich misteriach (1979), rzeczy o podróżach w za­ światy, do krainy śmierci i rytuale inicjacyjnym pojawia się tenże Tomasz Mann, z Historiami Jakubowymi, (egipską podróżą i doświadczeniem Józefa z Józefa i jego braci), /. Hansem Castorpem i Czarodziejską Górą. (Jest tu oczywiście 1 Dante, i Eleazar Mielctynski z semiotyczno-strukturalnymi badaniami nad zjawiskiem ..mitologicznej" powieści X X wie­ ku. W samym zaś tytule pracy Wasilewskiego nie trudno znaleźć echa słynnego filozoficzno-literackiego eseju Bole­ sława Micińskiego) - Że poprzestanę tu na tych kilku przy­ kładach, do czego powinna skłaniać środowiskowa skromność. Listę bowiem takich odwołań do kolejnych pisarzy, autorów literatury pięknej pojawiających się w naszej etnografii można by tu ciągnąć jeszcze długo. Można powiedzieć, że na swój sposób współczesna polska etnografia dzieliła ten sam problem i dylemat, o którym Geertz w swej pracy Works and Lives: Anthropologist as Author (1988) (Prace i życie. Antropolog jako autor) tak pisał: ..Nie całkiem wiadomo w jakiej proporcji w barwnych opisach realnych ludzi żyjących w realnych czasach, w realnych miejscach stapiać należy fakty i fikcje, ale antropologia będzie to musiała ustalić, jeśli ma być nadal intelektualną siłą we współczesnej kulturze." Tak oto doszliśmy do głównego motywu wokół którego ten numer był budowany. A mianowicie do podstawowej naszej intencji i chęci: ukazania tego, jak mogą (na różny sposób) przenikać się, i jak przenikają się doświadczenia literatury z antropologią. Jak obecny jest „współczynnik antropologicz­ n y " w literaturze i literacki w antropologii. Powie ktoś i zarzuci mi, że pomieszane zostały tu dwa jakby różne porządki. Że problem postawiony przez amerykańskich antropologów dotyczy przede wszystkim tego, jak doświad­ czenie badań terenowych można (powinno się) opisywać, jak zostaje ono, „przełożone",przekształcone, przetworzone w et­ nograficzne dzieło. Jak przebiega i odbywa się nadawanie temu doświadczeniu ostatecznej formy tekstowej. Przytoczone prze­ ze mnie przykłady polskie na pierwszy rzut oka niewiele zdają się mieć z. tym problemem wspólnego. Dla mnie jednak mają: jest to druga strona tego samego medalu. Radykalne po­ stawienie sprawy przez Jamesa Clifforda: spojrzenie na etnogra­ ficzne i antropologiczne dzieła „ n a u k o w e " , jak na dzieła literackie, przy jednoczesnym szerokim rozumieniu etnografii - ("Etnografia to hybrydyczna aktywność, która pojawia się jako pisanie, kolekcjonowanie, jako modernistyczny kolaż, jako imperialna siła, jako wywrotowa krytyka",czy li krótko mówiąc jako sposób podróżowania, przenikania do odmiennego świata; czy jak powiada Geertz: „pisanie etnograficzne obejmuje opowiadanie historii, wykonywanie zdjęć, wymyślanie sym­ b o l i / . m ó w " ) - spojrzenie więc. które rozpoznaje i odkrywa w tej etnograficznej, hybrydycznej aktywności swego rodzaju „kon­ struowane prawdy " . j a k ż e przypominające literackie (i nic bez. udziału literatury), tworzone „poważne, (co nie znaczy: fał­ szywe) fikcje", antropologiczne fikcje. - Takie podejście w pełni usprawiedliwia moje stanowisko. Wywoławszy bo­ wiem, za amerykańskimi antropologami, w ten sposób pytania 0 „ p r a w d ę " . „ r e a l i z m " , „ r z e c z y w i s t o ś ć " , „ f i k c j ę " , ( k t ó r e czyt . Inik odnajdzie także w tym numerze), trzeba brać pod uwagę, ^ nadal pozostajemy w kręgu tych samych pytań (jakie padały wówczas, wobec wspomnianych przeze mnie, polskich etnog . licznych książek), i które to pytania odnajdujemy także w cyt . wanym j u ż tu dziele Geertza. Problemem nadal pozostaje to samo: - „Jak słowa przystają do tego świata, opisy d doświadczenia, książki do ż y c i a ? " (Geertz 1988) I dlatego nie wystarczy tu j u ż wtedy tylko fascynacja 1 zachwyt dla samej możliwości „pisania kultury".To zaledwie jedna strona medalu. Równie ważna (nie mniej ważna, j k zresztą wskazują na to te same prace amerykańskich autorów) dla etnografii i antropologii jest tu sprawa umiejętności i s z t u k i c z y t a n i a (umiejętność wnikliwej, starającej się uchwycić intencje, dzieła i autora, szanującej, rozumiejącej tak autonomię, jak i kontekst dzieła, - l e k t u r y , jakiej uczyć się możemy od wielu autorów, zamieszczonych w tym numerze artykułów, opowiadań, rozważań i interpretacji). Antropologia i etnografia to nie tylko badania terenowe, nasze pisanie i nasza mała proza, to także umiejętność obcowania z tekstem, (tekstami kultury), interpretacji tekstu. Pod tym względem doświadczenie polskie jest niezwykle bogate. Wspomniane przeze mnie prace etnograficzne ukazywały się, gdy do kanonu podstawowych lektur antropologów, tak zresztą jak i całej humanistyki należały wów­ czas IBL-owskic, literaturoznawcze „Teksty", a wiedzę o ponow­ nym odczytywaniu, na nowo tekstów i kultury czerpaliśmy / pism profesor Marii Janion - (nie jak dziś z Rereading Culture Anthropology, bo po prostu tego typu artykułów, które złożyły się na ten zbiór, jeszcze wtedy w „światowej" antropologii nie było) - która tak o tym pisała w Odnawianiu znacz.eń: „Jeśli używam słowa 'odnawianie',to dlatego, że oddaje ono intencję, towarzyszącą podejmowanym przeze mnie próbom zrozumienia naszej teraźniejszości. „Lire e'est re-lire", jak mówi klasyk krytyki tematycznej, Georges Poulet. 'Czytać to znaczy czytać ponownie', 'czytać jeszcze raz'. Lektura określa charakter przyjętej metody interpretacji - lektura znaczeń, których ukryta potencjalność domaga się wprost bezustannego ponawiania procesu czytania. Dla hermeneutyki nie ma bowiem większej oczywistości nad tę, że znaczenia są i na state zakotwiczone w tekstach kultury, i zarazem cechuje je pewna płynność, zależna od odbiorcy; że zachowują one kształt pierwotny i że jednocześnie podlegają historycznej przemianie; że odbywa się ciągły dialog między owymi dwiema ich postaciami i że bez. tego toczącego się bez przerwy dialogu kultura prawdopodobnie by u p a d ł a . " Oto więc numer poświęcony wspólnocie doświadczeń i re­ fleksji literatury i antropologii. Numer o pisaniu i czytaniu kultury, micie, symbolu, literaturze, antropologii kultury. Moż­ na by powiedzieć, że powstał z upodobań autorów: „Pokaż mi swoje lektury...", „Pokaż mi swoje notatki...". Składają się nań teksty doświadczonych i młodych autorów, literaturoznawców, antropologów kultury, pisarzy. Nie sposób wymienić tu wszystkich wątków, ani nic nu potrzeby radzić jak go czytać. (Zastanawiałem się czy nie zacząć od lektury samych mott i wybranych fragmentów- „Zmyślony obraz zawiera w sobie własną p r a w d ę " [Giordano Bruno - Roger CailloisJ, „Postmodernizm to ludzkość w P' ' czekalni do poczucia c a ł o ś c i " [Małgorzata Baranowska], „Naj­ lepsze współczesne dzieła literackie nic są aktem kreacji- le aktem przywołania, osobliwie nasyconego wspomnieniam [Harry Levin - Krzysztof Dorosz], „To, co niepojęte, jest поЙИ tego, co znane." [Simone Weil - Wiesław Juszczak]. Pozostaje tylko życzyć czytelnikom dobrego zmarnowanego czasu. Dlaczego zmarnowanego? - Nic będę zdradzać P * tego opowiadania (pisze o tym Andrzej Stasiuk), jeśli У* powiem za nim - Bo w zmarnowanym czasie zaczyna się- b i swój początek... literatura. e ra 0 0 a 1 fl 1 uenl 1 er/Ł � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/203b4e5ab6c9cedeb6cb49e45b5c9773.pdf 30d56bdf9dacf58d5b04f66b8a205c44 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:870 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:800 Title A name given to the resource Mit Alkmeny / ETNOGRAFIA POLSKA 1976 t.20 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1976 t.20 z.1, s.99-110 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X : 1976 z. 1 L U D W I K STOMMA MIT ALKMENY* Szereg skomplikowanych intryg i rozgrywek między bogami olimpij­ skimi poprzedziło — jak zgodnie podają Hezjod, Homer, Apollodoros, Teokryt, Pindar, Diodor i Tzetzes — narodziny Heraklesa, nieślubnego syna Zeusa i przedstawicielki rodzaju ludzkiego Alkmeny (żony Amfitriona). Sprawa była delikatna już choćby ze względu na co najmniej dwu­ znaczną sytuację Hery — prawowitej małżonki Zeusa, wymagała więc dużej subtelności i taktu. Zeus jednak zbytnią subtelnością nigdy nie grzeszył. Gdy więc zbliżał się czas rozwiązania Alkmeny zaczął się głośno przechwalać przyszłym ojcostwem, aż zaprzysiągł, iż książę, który urodzi się w rodzie Perseusza przed zapadnięciem zmroku, będzie wielkim k r ó ­ lem. Na to tylko czekała Hera. „Nie zwlekając ruszyła do Myken i przyspieszyła bóle porodowe Nikippe, żony kró­ la Stenelosa. Potem pośpiesznie udała się do Teb, zasiadła przed drzwiami Alkmeny krzyżując nogi, szaty zawiązując w węzły i splatając palce, przez co opóźniła na­ rodziny Heraklesa do chwili, gdy Eurysteus, dziecko siedmiomiesięczne, leżał już. w k o ł y s c e " . „Inni natomiast o p o w i a d a j ą , że z polecenia Hery porodowi przeszka­ dzała Ejlejtyja, a wierna służąca Alkmeny, żółtowłosa Galantis lub Galen, w y s z ł a z izby porodowej i podała nieprawdziwą wiadomość o urodzeniu się dziecka Alkme­ ny. Zaskoczona Ejlejtyja zerwała się wówczas, rozłożyła dłonie, wyprostowała nogi i wtedy to przyszedł na świat Herakles" . 1 2 3 Tak, czy inaczej narodziny Heraklesa zostały wystarczająco opóźnione, by stracił on pierwszeństwo na rzecz urodzonego rzeczywiście przed za­ padnięciem nocy Eurysteusa, dla którego musiał też później wykonywać swoje sławetne prace. Magia zazdrosnej Hery okazała się skuteczna. Prze­ analizujmy ją więc dokładniej. * Materiały bibliograficzne tu użyte weryfikowane były w dość szerokim zakresie w trakcie badań terenowych ina terenie w o j e w ó d z t w : białostockiego, chełmskiego, no^ wosądeckiego, przemyskiego, siedleckiego, suwalskiego i zamojskiego. Zebrane ma­ teriały pozwoliły na skonstatowanie żywego do dziś istnienia większości form magii Alkmeny w Polsce. R. G r a v e s , Mity greckie, Warszawa 1974, s. 411. Pauzaniasz, Owidiusz, E l i a n i Antoninus Iiberalis. G r a v e s , op. cit., s. 412. 1 2 3 �100 L U D W I K STOMMA Mamy v/ cytowanym micie do czynienia z akcjami dwojakimi: 1) w ce­ lu uniemożliwienia (zatrzymania) porodu — zaplecenie węzłów, splecenie palców, skrzyżowanie nóg; 2) w celu spowodowania (otwarcia) porodu — rozplecenie palców i rozprostowanie nóg. Akcje te są ewidentnie tożsame z zabiegami magicznymi stosowanymi podczas narodzin dziecka na ziemiach polskich. I tak dla spowodowania, lub przyśpieszenia porodu rozkłada się tu ręce , rozplata palce , otwiera d r z w i , okna , skrzynie , szuflady , posyłając nawet gońców do kapłana, by otworzył puszkę z komunikantami lub — na terenach prawosław­ nych — carskie wrota i wznosząc modły do Boga o odemknięcie choć na krótką chwilę nieba i piekła . Rozplata się wszelkie możliwe węzły , wybija dziury w ścianach i dachu , zdejmuje się z palców położnicy pierścienie i obrączki , rozpuszcza jej włosy , wywraca i niszczy oko­ liczne płoty . Przez cały okres narodzin obowiązuje też zakaz przędzenia i szycia . Gdyby ktoś natomiast chciał złośliwie poród wstrzymać, doko­ nywać winien czynności odwrotnych w stosunku do wyliczonych, przy czym najczęściej spotykanymi w takim wypadku działaniami są właśnie zastosowane przez Herę splatanie palców, zakładanie nogi na nogę oraz robienie węzłów na u b r a n i u czy (u Żydów polskich) zamykanie szuf­ lad . 4 6 7 8 5 9 10 1 1 12 13 11 1S 16 17 18 1 9 20 21 4 W. Ł ę g o w s к i, Zwyczaje i obyczaje. Stypy pogrzebowe, obrzędy ślubne, chrzciny i inne zabawy ludowe, głównie pod względem na hygienę, „Wędrowiec", 1899 z. 2, s. 487; J . T a l k o - H r y n c e w i c z , Zarysy lecznictwa ludowego na Rusi Południowej, Kraków 1893, s. 77. J . G. F r a z e r, Zlota Gałąź, Warszawa 1965, s. 217; Talko-Hrynce­ w i c z , op. cit., s. 77-78. K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, Warszawa 1967, t. I I , cz. 1 e. 292. J . S. B y s t r o ń , Słowiańskie obrzędy rodzinne, Kraków 1916, s. 20. M o s z y ń s k i , op. cit., t. I I , cz. 1, s. 292-293; B y s t r o ń , op. cit., s. 20, 27. B y s t r o ń, op. cit, s. 20, 28. Tamże, s. 20. S. P o n i a t o w s k i , Obrzędy rodzinne, „Wiedza o Polsce", t. 3, cz. Etno­ grafia Polski, Warszawa 1932, s. 328; B y s t r o ń , op. cit., s. 20; Talko-Hryn­ c e w i c z , op. cit, s. 73. T a l k o - H r y n c e w i c z , op. cit., s. 76. J . Š w i ę t e k, Lud nadrabski od Gdowa po Bochnię, Kraków 1893, s. 599; B y s t r o ń , op. cit., s. 20; F r a z er, op. cit, s. 216; M o s z y ń s k i , op. cit., t. I I , cz. 1, 292. D. L e p k i j , De jaki werowania pro detynu, „Zorja", t. V I I : 1886, s. 269. B y s t r o ń , op. cii., s. 20. " M o s z y ń s k i , op. cit., t. I I , cz. 1, s. 291. N. Z., Z Opatowa, „Gazeta Radomska", 1888 nr 57, s. 3. В у s t r o ń, op. cit, s. 15, 35. L . M а г с e w i с z, O zabobonach i gusłach przy narodzeniu dziecka, Kraków Ш 6 , s. 29; F r a z e r, op. cit, s. 217. K . W ó j c i c k i , Kłechdy, starożytne podania i powieści ludu Polski i Rusi, Warszawa 1972, s. 220-221; M а г с e w i с z, op. cit, s. 30; A. F i s c h e r , Zwyczaje pogrzebowe ludu polskiego, Lwów 1921, s. 112; S. C i s z e w s k i , Żeńska twarz, K r a k ó w 1927, s. 20-24. M a r c e w i c z , op. cit., s. 28. 5 6 7 8 9 10 1 1 1 2 l s 1 4 1 5 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 �101 MIT A L K M E N Y Cel podejmowania wyszczególnionych działań, które (jak i formy od nich pochodne) nazywać będziemy w dalszym ciągu artykułu magią A l ­ kmeny jest na tyle wyraźny, że pozwala na łatwą, jednostkową inter­ pretację biologizującą, polegającą na skojarzeniu rozwiązująco-otwierających działań magicznych z fizjologicznym procesem porodu . Sytuacja komplikuje się jednak, gdy zauważymy, że magia Alkmeny towarzyszy również powszechnie innym obrzędom cyklu rodzinnego, co przy umow­ nym oznaczeniu akcji otwierania, rozplatania, zakazów przędzenia i szy­ cia, robienia dziur, zdejmowania obrączek i pierścieni etc. — jako- akcji ( + ), odwrotnych zaś — jako ( —), przedstawia się tabelarycznie nastę­ pująco: 2 2 23 2 4 Działania z szeregu magii Alkmeny Akcje (+) W celu spowodowania (otwarcia) porodu W celu zatrzymania porodu Przed chrztem i wywodem Po chrzcie i wywodzie Przed ślubem Po ślubie W celu uniemożliwienia ślubu W celu przyspieszenia śmierci (skrócenia agonii) W celu uniemożliwienia śmierci Po śmierci 106 - 12 3 - 2 25 59 l I 37 - 26 28 Razem 2 2 Akcje (—) 20 109 18 47 24 227™ 2lT 2 7 2 9 3T Symboliczna nazwa zjawiska (a nie „magia węzłów'', np. — jak niektóre działania tego szeregu nazywa Witort) konieczna jest dla podkreślenia: 1) że do tego samego szeregu zjawisk zaliczane będą działania z punktu widzenia formy bar­ dzo zróżnicowane, 2) że formy te mieć mogą w innych kontekstach rytualnych zu­ pełnie inne znaczenie, a więc np. nie każdy w ę z e ł jest elementem magii Alkmeny, tak jak i nie zawsze magia Alkmeny związana jest z z a w i ą z y w a n i e m i rozwiązywa­ niem w ę z ł ó w . Skojarzenie w XIX-wiecznej literaturze etnograficznej powszechne. Vide też T a l k o - H r y n c e w i c z , op. cit., s. 75. Wszelkie dane cyfrowe dotyczą próbki reprezentatywnej 50 wybranych po­ zycji bibliograficznych. Ważny jest więc nie walor bezwzględny danych, ale propor­ cje między nimi. Typowym przykładem przedślubnej magii Alkmeny ( + ) jest ceremoniał rozplecin. Vide L . S t o m m a , Analiza strukturalna słowiańskich obrzędów weselnych, (maszynopis w dyspozycji Katedry Etnografii UW), Warszawa 1973, s. 7-12. Typowa akcja — ceremoniał oczepin. S t o m m a , op. cii., s. 23-29. 27 Przypadki pojedyncze, nie potwierdzone porównawczo, uznaję — zgodnie z za­ leceniami Lévi-Straussa — za zaburzenia i w y ł ą c z a m je z rozważań. Klasycznym przykładem jest tu spotykane na terenie całej Polski „zawiązywa­ nie potencji" pana młodego, w celu uniemożliwienia mu konsumpcji związku. В. В ar a n o w s k i , Zycie codzienne wsi między Wartą a Pilicą w XIX wieku, Warszawa 1969, s. 100; F r a z e r , op. cit, s. 217-218; T a l k o - H r y n c e w i c z , op. cit., s. 203. Vide przypis 27. Prócz wymienionych do względnie pospolitych form należy również: rozpę­ tywanie koni, niszczenie progu, zdejmowanie pokrywek z garnków etc. Wymienić dodatkowo należy: okręcanie łóżka łańcuchem lub powrozem, r y ­ glowanie drzwi, metaforyczne zamykanie świata (?) poruszanym w powietrzu klu­ czem etc. 2 3 2 4 2 5 2 6 2 8 29 3 0 3 1 �L U D W I K STOMMA 102 Jeżeli wyeliminujemy teraz chwilowo z rozważań praktyki złośliwe („czarowne" — jak je nazywa W. Abraham w odróżnieniu od zwykłych działań magicznych) oraz mające na celu przeciwdziałanie naturalnemu, zgodnemu zresztą z cyklem obrzędowym, porządkowi rzeczy (jak unie­ możliwianie śmierci w ogóle), uzyskamy konsekwentny łańcuch na­ stępstw: Akcje magii Alkmeny ( + ) . narodziny . akcje magii Alkmeny (—) ... ( + ) . wywód i chrzest . ( - ) ... ( + ) . ślub . (—) ... ( + ) . śmierć . ( + ) i ( - ) . Każdy z obrzędów rodzinnych poprzedzony więc zostaje magią A l ­ kmeny szeregu dodatniego, sfinalizowany zaś tąże — szeregu ujemnego. W analogii do łatwo czytelnych praktyk narodzinowych powiedzieć by się chciało, iż obrzędy rodzinne zostają na początku swym spowodowane (otwarte), na zakończenie zaś uniemożliwione (zamknięte). Sens takich działań uchwycić możemy dopiero przy przyjęciu Van Gennepa teorii obrzędów przejścia . Życie ludzkie składa się otóż, podług jego interpre­ tacji pojmowania czasu w kulturách ludowych, z łańcucha następstw stanów (Vétat). By zmienić stan x (np. kawalerski) — co staje się za po­ średnictwem obrzędu — na stan y (np. małżeński), trzeba najpierw wyjść (co wiąże się z całą procedurą magiczno-rytualną) z początkowego stanu x, następnie poddać się zespołowi obrzędowemu okresu przejścia , by-wresz­ cie zostać magicznie zamkniętym w nowym stanie y. W tej sytuacji magia Alkmeny, odnosząc się nie do obrzędu jako osobnego obiektu, ale do pod­ danych jego operacjom ludzi, miałaby na celu ( + ) otwarcie, spowodowanie wyjścia ze stanu początkowego, zaś (—) w nowym stanie zatrzymania. Interpretacja taka, zgodnie z trzecim Lévi-Straussa warunkiem budowy modelu, zdaje sprawę ze wszystkich obserwowanych faktów (patrz po­ wyższa tabela). Teoria' Van Gennepa obejmuje jednak nie tylko obrzędowość cyklu rodzinnego, lecz również — w całej pełni — dorocznego. Przyjmując opar­ te na jej zrębach wyjaśnienie stosowania magii Alkmeny winniśmy więc konsekwentnie zwrócić z kolei uwagę na obrzędy przejścia cyklu dorocz­ nego i towarzyszące im (czy raczej stanowiące w kulturze ludowej ich zasadniczy trzon) praktyki magiczne. Magia Alkmeny występuje t u w tych 3 2 33 34 3 3 3 2 Celowo pominięty tu zostaje problem dwojakości akcji pośmiertnych, gdyż trudno określić, które z niich stanowią element ceremoniału pogrzebowego, a które wybiegając w przyszłość ułatwić mają powrót (powtórne narodzenie) zmarłego, łączą się w i ę c raczej z narodzinami. A. V a n G e n n e p, Rites de passage, Paris 1909, s. 14-18, 271-279. Sam okres przejścia znajduje się poza oboma stanami rozdzielanymi, łącząc jednocześnie elementy ich obu. Daje się w i ę c opisać zdaniem A = (x + y) i (—X -\ y). Uwaga: formuła ta nie ma charakteru zdania logicznego. Należy podkreślić, iż do obrzędów przejścia zaliczamy te tylko, które rozgra­ niczają zróżnicowane kategorie czasowe. Nie każde w i ę c święto doroczne jest ob­ rzędem przejścia. 3 3 3 4 3 5 �MIT 103 ALKMENY 36 samych co w cyklu rodzinnym formach , ale w innym ich statystycznym nasileniu. I tak, o ile w cyklu rodzinnym najczęściej występowały czyn­ ności zamykania i otwierania drzwi, okien, szuflad, splatania palców, tworzenia węzłów oraz przepasywania lub rozczesywania włosów, t u na plan pierwszy wysuwa się zakaz (lub alternatywnie — nakaz) przędzenia i szycia , otaczania łańcuchami stołów i innych obiektów, zawiązywania nożyc , obwiązywania i obchodzenia ludzi, zwierząt, roślin, obiektów gospodarczych czy sakralnych, wybijania i zatykania dziur etc. Najwy­ raźniej sze przejawy magii Alkmeny odnajdujemy przy następujących świętach: 37 38 39 40 Święto (obrzęd przejścia ) 4 1 Św. Dymitr 11 X l Św. Łucja 13 X I I Wigilia Bożego Narodzenia 24 X I I Sylwester (Nowy Rok 31 XII) 1 I Matka Boska Gromniczna 2 II Zapusty Zwiastowanie NMP 25 Tli Wielkanoc Św. Jerzy 23 I V Zielone Świątki Św. Wit 15 VI Wigilia św. Jana Chrzciciela 23 VI Św. św. Piotr i Paweł (Petropaweł) 29 VI Przemienienie Pańskie 5 VIII Św. Michał (?) ok. 24-29 I X 4 2 4 3 Razem 3 6 Akcje (+) Akcje (—) 6 27 28 3 11 14 4 30 8 4 2 7 5 8 3 6 10 59 9 4 2 39 7 1 1 14 5 15 2 160 174 — Chodzi tu o ogólną tendencję, istnieje bowiem pewien niewielki zbiór form magii Alkmeny specyficznych dla poszczególnych cyklów obrzędowych. Występuje (akcje +) przy wszystkich objętych tabelą świętach. Vide m. im: R. T o m i c k i , Wierzenia i obrzędy związane ze śmiercią w tradycji społeczności wiejskich, (maszynopis w dyspozycji Katedry Etnografii UW), Warszawa 1972, s. 8485, 129-1:30; W. K o s i ń s k i , Materyały etnograficzne zebrane w różnych okolicach Gałicyi Zachodniej, Kraków 1903, s. 62, 63, 66, 78, 84; W. K l i n g e r , Doroczne święta łudowe a tradycje grecko-rzymskie, Kraków 1931 s. 77; B a r a n o w s k i , op. cit., s. 80; Ś w i ę t e k , op. cit., s. 558; B y s t r o ń , op. cit., s. 15. Jest to piękny przykład potęgowania magii przez zamknięcie obiektu, który z natury ma właściwości przeciwne. W. S z u c h i e w i c z , Huculszczyzna, Lwów 1904, t. I I I , s. 248, a także s. 12, 14, 18, 221, 224, 226, 243, 246, 248-250, 268, 294. M o s z y ń s k i , op. cit., t. I I , cz. 1, s. 318-324. Podkreślić należy, że wszystkie wyliczone w tabeli obrzędy przejścia mają bardzo wyraźny charakter solarny. Nie uwzględniono natomiast obrzędów przejścia cyklu gospodarczego. Święto obchodzone przede wszystkim na terenach zamieszkanych przez lud­ ność prawosławną. Jak w y ż e j . Stosowanie magii Alkmeny jest tu dość wyraźnie związane z jesiennym zrów­ naniem dnia z nocą, połączenie zaś jej. ze ś w i ę t e m św. Michała jest przypuszczalnie dość późne ( X I X wiek?). 3 7 3 8 8 9 4 0 4 1 4 2 4 3 �104 L U D W I K STOMMA I na tym jednak nie koniec. Van Gennepowskie pojęcie „stanu" (po­ mimo że on sam nie poprowadził swego rozumowania w t y m kierunku) nie da się ograniczyć l i tylko do sfery obrzędowości. Wszelkie definicyjne warunki „stanu" spełniają wszakże również i takie sytuacje życiowe, jak choroba i alternatywnie stan bycia zdrowym, stan pomyślności i klę­ ska żywiołowa etc. Rzeczywiście — im też towarzyszą typowe przejawy magii Alkmeny. I tak spotykamy się z nią (akcje + ) wśród działań ma­ jących na celu zakończenie choroby (wyjście ze stanu bycia chorym) — 42 przypadki, mających ułatwić wzrost zboża •— 21 przypadków, umożli­ wić wzniesienie domu, mostu, przeprowadzenie drogi — 17 przypadków. Z kolei magia Alkmeny ( —) występuje przy profilaktycznych praktykach przeciwchorobowych (zatrzymanie w stanie bycia zdrowym) — 44, złośli­ wych czarach uniemożliwających choremu wyzdrowienie (zatrzymanie choroby) — 26. Stosuje się ją ( —) także dla zatrzymania domu, rodziny czy dobytku w stanie bezpieczeństwa lub dostatku — 82, zabezpieczenia się od kontaktu z demonami i duchami — 54 p r z y p a d k i etc. Ten ostatni przykład, któremu przeciwstawia się magia Alkmeny ( + ) stosowana dla sprowadzenia demonów — 20 p r z y p a d k ó w lub nawiązania kontaktu z Bogiem — 26 p r z y p a d k ó w , jest dla nas szczególnie interesujący. Jakaż zmiana stanu następuje t u bowiem? 4 4 45 46 47 W wypadku relacji Bóg : człowiek sprawa wydaje się, przy odwołaniu się do podstaw kosmogonii ludowej Słowian, względnie nieskomplikowa­ na. Bóg i człowiek pozostają wszakże na innych płaszczyznach kosmicz­ nych wyraźnie od siebie oddzielonych. Bez względu na obfitość koncepcji i prób uściślonego sformułowania tej oddzielności możemy śmiało stwierdzić, iż jest ona wystarczająco ostro w kulturze ludowej zarysowa­ na, by uznać odrębność stanu Boga (stanu, w którym znajduje się Bóg) i stanu ziemskiego (w którym znajduje się człowiek). Że zaś — o czym była już mowa — pierwszym warunkiem jakiejkolwiek zmiany stanu jest wyjście ze stanu początkowego x, więc nic dziwnego, że próbom zbliżenia się człowieka do istoty boskiej towarzyszyć musi magia Alkmeny ( + ). Odniesienie tego rozumowania również do- relacji ludzie : istoty demonicz­ ne natrafia jednak na duże trudności. Wszyscy badacze polskiej demono­ logii ludowej zgodni są bowiem co do tego, iż demony słowiańskie nie 48 4 9 4 4 V a n G e n n e p , op. cit, s. 271-279. Ś w i ą t e k , op. cit., s. 539-540; T o m i c k i , op. cit., s. 82-84. К. К o r a n у i, Czary i gusła przed sądami kościelnymi, „Lud", t. X X V I , z. 2, s. 11, 17. M. in. M. E 1 i а d e, Sacrum — mit — historia, Warszawa 1970, s. 89. F . G a j c z y k , Teodulja, Kraków 1900, s. 112-132. Ł. G o ł ę b i o w s k i , Lud polski, jego zwyczaje i zabobony, Warszawa 1830, s. 150, 170-171; R. L i 1 i e m t h a 1 o w a, Święta żydowskie w przeszłości i teraźniej­ szości, Kraków 1919, s. 26; B a r a n o w s k i , op. cit, s. 106; K l i n g e r , op. cit., s. 58; K o s i ń s k i , op. cit, s. 11; M o s z y ń s k i , op. cit, t. I I , cz. 1, passim; T o ­ m i c k i , op. cit, s. 77-81, 83, 88-90, 100-102. 4 5 4 6 4 7 4 8 4 9 �105 MIT A L K M E N Y stanowią (jak tego chciał Lelewel) istot samoistnych, będąc jedynie wcie­ leniami pośmiertnymi ludzi pewnych specyficznych kategorii, co mogłoby oczywiście sugerować zatarcie różnic między ich stanem z, a stanem v odpowiadającym poszczególnym fazom cyklu rodzinnego . Taka sytuacja rzutowałaby z kolei negatywnie na możliwość i celowość stosowania magii Alkmeny. Aby wyjaśnić tę niejasność, konieczne wydaje się ustalenie owych „demonogennych" kategorii ludzkich. Kto mianowicie staje się po śmierci demonem? Odpowiedzi na tak postawione pytanie udziela nam poniższa tabela : 50 51 Nr Kategoria „demonogenna" 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Ilość przypadków Martwe płody Porońcy Niechrzczeńcy Zaręczeni, zmarli przed ślubem Zaręczeni, zmarli podczas własnego ślubu Samobójcy Wisielcy Utopieni Zmarli inną nienaturalną i gwałtowną śmiercią 30 47 79 12 35 33 29 82 35 Razem 392 Wyliczone t u kategorie szczegółowe zawęzić można bez najmniejszego r y ­ zyka nieprawomocności logicznej, do trzech szerszych: 1. Tych co złamali zasadę następstwa stanów (poz. 1 i 2 w tabeli). 2. Tych co dokonali zmiany stanu bez dopełnienia obowiązującego (magia Alkmeny!) w takiej sytuacji rytuału przejścia (poz. 3, 6-9) 3. Tych, którzy umarli w stanie przejścia (poz. 1, 2, 4, 5). I znów trzy te kategorie streszczają się w jednej — najogólniejszej: — tych, którzy wyszli (w sensie biologicznym) i nie wyszli (w sensie magiczno-rytualnym) ze stanu x oraz weszli (sens biologiczny) i nie weszli (sens magiczno-rytuamy) do stanu у . Demonami zostają więc po śmierci ci, którzy (obojętne — świadomie czy nie) wyłamali się z łańcucha na­ stępstw stanów, sytuując się poza którymkolwiek z jego- stałych ogniw (albo — z innego punktu widzenia w paru ogniwach naraz), czyli w per­ manentnym stanie przejścia. Tłumaczy to częściowo fakt, na który na tym już etapie zwrócić należy szczególną uwagę, iż f o r m u ł y : opisująca okres przejścia (temps de passage) i charakteryzująca stan „demonogenny" (stan 52 53 5 0 Np. fazie cyklu rodzinnego między śmiercią, a powtórnym narodzeniem. W tabeli uwzględniono tylko 91,22°/o ogólnego zbioru (vide przypis 24) przy­ padków, ze względu na to, że pozostałe 8,78°/o rozproszone jest aż na 17 kategorii i ma wyraźnie charakter zaburzeń. Zgodnie z przyjętą uprzednio nomenklaturą opisujemy w i ę c zjawisko również jako A = (x + y) i ( - X H y). A = (x + y) i ( - X H y). 5 1 5 2 5 3 �106 L U D W I K STOMMA ludzi, którzy przekształcić się mają w istoty demoniczne), wykazują cał­ kowitą identyczność. Zostawmy na chwilę to zagadnienie, wracając do kwestii form (rozu­ mianych całkowicie opisowo-mechanicznie) magii Alkmeny. Podzielić je można na dwa typowe rodzaje: A. Związane z czynnościami otwierania i zamykania, a więc: otwiera­ nie i zamykanie drzwi, okien, skrzyń, szuflad, puszki z komunikantami, carskich wrót, niszczenie dachów, ścian, płotów, wybijanie i zatykanie dziur etc. B. Związane z czynnościami zawiązywania i rozwiązywania, a więc: różne praktyki z węzłami, fragmentami sieci rybackiej, opasywaniem, obwijaniem czy obwiązywaniem ludzi, zwierząt, roślin i przedmiotów, otaczanie sznurami i łańcuchami stołu, czoła — wieńcem, palców — obrączkami, czepienie, nakazy i zakazy szycia, przędzenia itp. Podział ten, całkowicie nieprawomocny, oparty na subiektywnych i nieprecyzyjnych przesłankach, nie ma żadnego oczywiście istotnego zna­ czenia i dokonany został po to wyłącznie, by ułatwić uzmysłowienie, że do każdego z wyodrębnionych roboczo rodzajów A i В dorzucić można cały szereg podobnych form działania, stosowanych w tym samym celu i cza­ sie, a więc semantycznie identycznych z wyliczonymi. Jedną z nich jest posiadające względnie bogatą bibliografię etnograficzną tworzenie tak zwanego' koła magicznego . 54 5S Pisze K . Moszyński: „Funkcję magicznego zamykania pełnią: pas, przewiązka, łańcuch, koło magiczne, pierścień, wieniec etc. [...] Więc np. gdy Poleszuk podróżu­ jący w ziełonoświątecznym tygodniu na wozie po swych puszczach usłyszy dziwne odgłosy zapowiadające bliskość r u s a ł e k , kreśli dokoła wozu toporem koło na tyle obszerne, by demon nie mógł go przez nie dosięgnąć ręką. Identycznie zachowują się w podobnym wypadku kobiety poleskie, przechodzące lasem czy pracujące na głuchych, zatraconych wśród borów niwach; tylko' zamiast toporem kreślą nożem k o ł o na ziemi. [...] Przykłady dobrałem szczególnie jaskrawe i typowe; mniej pięk­ nych można by przytoczyć w i ę c e j " . 56 51 Dodajmy od razu, że jako analogiczne do tworzenia koła magicznego wylicza też Moszyński słusznie zwyczaje oborywania wsi i pól lub zawią­ zywania ich w „metaforycznym węźle*' . Koło magiczne w takiej formie, w jakiej stosuje je poleski wieśniak, wydaje się jednak przykładem naj­ prostszym, a więc i najbardziej przydatnym do wstępnej analizy. Na czym polega istota działania w tej formie magii Alkmeny? Otóż zamykając (symbolicznie opasując) pewną przestrzeń, zatrzymuje ją Po58 5 4 M. in. Т. S e w e r y n , Ikonografia etnograficzna, „Lud", t. X X X I X , s. 340; R. G a n s i n i e c , Pas magiczny, Kraków 1934. 55 "Występuje ono nie tylko w kulturze ludowej, ale także dawnej magii „pro­ fesjonalnej" (F. R i b a d e a u - D u m a s , Histoire de la magie, Paris 1965 s. 80-156). 56 Wyjaśnienie demonicznego charakteru rusałek — T o m i c k i , op. cii., s. 8:1. M o s z y ń s k i , op. cit., t. I I , cz. 1, з. 319, 322. Tamże, s. 323. 5 7 5 8 �107 MIT A L K M E N Y leszuk w początkowym (aktualnym) stanie x. W momencie rysowania koła stan ten panuje po obu stronach okręgu. W chwili jednak, gdy sy­ tuacja na zewnątrz ulegnie zmianie (np. atak istot demonicznych), nowy — zaistniały tam stan nie będzie mógł objąć zamkniętej magicznie prze­ strzeni, a więc i zaszkodzić znajdującym się w niej obiektom. Oczywiście zmazanie okręgu lub jego części wywoła natychmiast skutek diametralnie r ó ż n y — taki, jak sygnalizowane już wcześniej zniszczenie płotu, progu *czy Utworzenie dziury w ścianie albo dachu. We wszystkich tych przypad­ kach mamy bowiem do czynienia ze zjawiskami identycznymi nie tylko na płaszczyźnie semantycznej (magia Alkmeny), ale również instrumental­ nej. Tak, jak koło magiczne ogranicza dowolną — zależną od zapotrzebo­ wania stosującego magię — przestrzeń q, tak ściany, próg, dach czy okna są elementarni ograniczającymi przestrzeń wewnętrzną domu (szerzej — każdego budynku). Przedstawicielami tej samej kategorii będą też kon­ sekwentnie: zamykające przestrzeń obejścia i pól miedze czy płoty, gra­ nice wsi, mury cmentarne, pobrzeża wód, a także d r o g i i ich rozstaje. Wszystkie one rozgraniczają bowiem przestrzeń, a co za t y m idzie — w odpowiednich warunkach — również stany, wszystkie więc stanowić mogą podmiot magii Alkmeny. Czymże są jednak same? Do jakiej kate­ gorii przypisać należy przestrzeń samej miedzy, granicy wsi, progu? Zarówno księgi teoretyków m a g i i , jak i wierzenia ludowe , a nawet rozliczne formuły p r a w n e dotyczące granic dają t u odpowiedź jedno­ znaczną. Granice są eksterytorialne, t j . obiekty tej kategorii należą do obu rozdzielanych szeregów transformacji (tu stanów x i y) i jednocześnie nie należą do żadnego z nich. Opisać dadzą się więc jedynie przez owe he­ glowskie, a nieprawidłowe z punktu widzenia logiki formalnej zdanie: 5 9 60 6 1 62 63 64 A = (x -i- y) i (-X H y) Zdanie to okazywało się nam już przedtem dwukrotnie niezbędne — dla określenia istoty (specyficzności w stosunku do< stanów „normalnych") okresów przejścia w cyklach dorocznym i rodzinnym, a także dla schara­ kteryzowania istot demonicznych („demonogennych"). Jest to zbieżność o zasadniczym znaczeniu. Jeżeli bowiem dotychczasowe rozumowanie jest prawidłowe i istota trzech omawianych tu, a pozostających na pozornie 5 9 K . B a s c h w i t z , Czarownice, dzieje procesów o czary, Warszawa 1971, s. 15, 17, 21. Z braku miejsca nie przytaczam tu materiału dowodowego, uprawomocniają­ cego dołączenie kategorii dróg — będzie mu poświęcony odrębny artykuł. Niektórzy etnografowie, jak np. Moszyński, przyjmują implicite, że ze w z g l ę ­ du na zróżnicowane wartościowanie w kulturze ludowej poszczególnych fragmentów przestrzeni, granice wsi, miedze, płoty, próg etc. z a w s z e rozdzielają stany. Wspominają o tym Theophrastus Bombastus zwany Paracelsusem, oraz Johan­ nes Trithemius. M o s z y ń s k i , op. cit., t. I I , cz. 1, s. 202, 322; S w i ę t e k , op. cit., s. 459. T. Ł ę t о с h a, Granice i spory terytorialne w Afryce, Warszawa 1973, s. 19-26. 6 0 6 1 6 2 6 3 6 4 �108 L U D W I K STOMMA dość odległych płaszczyznach, zjawisk jest w rzeczy samej identyczna, to muszą one wykazywać wyraźny związek, do wymienności i potęgowania przez siebie włącznie. Rozpatrzmy zagadnienie na poziomie związków b i ­ narnych. Teoretycznie możliwa jest relacja opisanych zdaniem A = = (x + y) i (-'ar + —y) kategorii w trzech parach: a — istoty demoniczne („demonogenne"): granice przestrzenne (progi, miedze, płoty, drogi etc.) b — istoty demoniczne („demonogenne"): okresy przejścia (tak w cyklu rodzinnym, dorocznym, jak i dobowym •— 24-godzinnym ) с — granice przestrzenne: okresy przejścia. Każdej z tych relacji (a, b, c) odpowiadają poszczególne z poniższych tabel: 6S Relacja a Granice miedze płoty progi drogi brzegi inne nie wsi wód mające cech A 6 6 Miejsce pochówku istot „demonogennych" Miejsce pojawiania się istot demonicznych Miejsce nawiązywania kontaktów z diabłem Miejsce sabatów czarownic 67 Razem Relacja b 80 65 19 55 18 11 66 21 62 26 30 30 3 7 6 5 2 4 7 5 1 26 10 7 3 19 47 156 80 93 124 70 76 - 36 okresy inne istoty istoty okresy przejścia cyklu dobowego prz. nie wstanie nie 12 24 wschód zachód razem w cyklu A prz. w stanie . w cyklu dorocz. w cyklu A dobowym dorocz. w okr. prz. 6 8 Okresy pojawiania się demonów Okresy możliwości nawiązywania kontaktu z de­ monami Razem 69 6 5 146 7 - 20 166 1 8 26 26 - 4 4 59 79 38 3 62 13 92 5 43 33 7 40 .209 28 237 Okresami przejścia w cyklu dobowym są: północ (godz. 24), południe (godz. 12> oraz wschód i zachód słońca. T u oczywiście w sensie —> pod płotem, pod progiem. Oczywiście czarownice jako istoty ż y w e nie należą do kategorii demonów. A = (x + y) i ( - X + - y ) . Rozdzielenie tych kategorii ma tylko ilustracyjny charakter. 6 6 t 7 6 8 6 9 �109 MIT A L K M E N Y Relacja с (1) Działania o charakterze rytualnym, na granicach wsi, miedzach, drogach etc. Relacja с (2) Zakaz przebywania na granicach lub przekraczania ich N % w okresach przejścia cyklu dorocznego w innych porach cyklu dr. w okresach przejścia cyklu dobowego w innych porach dnia, nocy 126, 96,9 4 3,1 180 92,7 14 7,4 kobiety w ciąży 80 młodzi kondukt ze w okr. ślubu zmarł. 43 inne — nie zw. z o. prz. 33 7 Jak widać istnienie korelacji znajduje we wszystkich trzech wypad­ kach bardzo wyraźne potwierdzenie liczbowe. I tak relacja a osiąga w przypadku miejsc pochówków istot „demonogennych" aż 98,9°/o współ­ zależności, a dane te są niewiele niższe w wypadku relacji b (odpowiednio 96,4% i 92,5%) i relacji c. Potwierdzałoby to wyraźnie prawomocność do­ tychczasowego rozumowania, nie stanowiąc jednak jej ostatecznego dowo­ du, którym może być dopiero stwierdzenie relatywnej przynajmniej toż­ samości analizowanych kategorii. Zacznijmy od tego, że każda z nich ma zdolność potęgowania się przez „nasilenie cech". Tak więc złośliwszym (czy raczej mocniejszym) demo­ nem (Y) będzie utopiony nieehrzczeniee niż zwykły topielec albo niechrzczeniec zmarły śmiercią naturalną; pan młody, który się powiesił w trakcie ceremonii ślubnych, niż zwykły wisielec etc. Podobnie w w y ­ padku granic przestrzennych (Z) — większą frekwencją demonów cieszą się rozstaje czy skrzyżowania dróg niż zwykły prosty trakt, ziele rosnące pod ogrodzeniem zwiększa swoją moc leczniczą, jeśli jest to akurat miej­ sce zejścia się dwóch albo więcej płotów itd. Jeszcze jaskrawiej objawia się rzecz w przypadku czasów (okresów) przejścia (V). Kwiat paproci za­ kwita jedynie o północy początkującej święto św. Jana Chrzciciela, tojad nabiera właściwości aphrodisiacalnych każdego południa, ale pewność jego skuteczności uzyskać można dopiero w południe Zielonych Świąt i (susz) św. Łucji. I te przykłady można by mnożyć, aczkolwiek podkreślić należy od razu, iż takie jednostkowe (jednokategoryjne) potęgowanie jest w kulturze ludowej Słowian stosunkowo mało- pospolite. Ludowe przepi­ sy magiczne częściej bowiem łączą w sobie (nie ograniczając się zresztą do nich) elementy wszystkich kategorii „alkmenicznych" . „Statystycz7 0 7 l 7 0 Chodzi tu o kwestię pochówków i miejsc pojawiania się, gdyż pozostałe ob­ jęte zostały tabelą jedynie w celach porównawczych. „Wszystkich" w sensie „wszystkich wyliczonych w artykule", gdyż istnieją inne jeszcze zakresy występowania magii Alkmeny. 7 1 �110 L U D W I K STOMMA 7 2 na" ludowa, paramedyczna „recepta" brzmi: „Weź nić ze sznura wisieK ca, dodaj doń а a , a , i ziele a zerwane na skrzyżowaniu miedz w po^. ludnie dnia św. Jerzego..." opiera się więc między innymi na wymiennym, potęgowaniu „alkmenianów", ergo opisywalna jest wzorem: ъ 2 3 4 n f = Y • Z" • V " • aj • a •... • a 2 n który to' wzór potwierdza ostatecznie (potęgować się wzajemnie mogą tylko kategorie tożsame) prawomocność naszych dotychczasowych rozwa­ żań, a co za t y m idzie — prowokuje do ich chwilowego zakończenia. C h w i l o w e g o — to słowo chciałbym podkreślić szczególnie mocno. Zaprezentowany t u szkic nie tylko bowiem nie jest zamkniętą całością, ale wręcz — bez kontynuacji traci (pomijam kwestię wyjaśniania zagad­ nień szczegółowych) rację bytu. Dokonane uporządkowanie pewnych^ za­ niedbywanych lub wulgaryzowanych przez teoretyków magii i obrzędo­ wości słowiańskiej i wykazanie ich ścisłego, integralnego związku może być wszak punktem wyjścia do prawidło wszy ch badań nad całym szere­ giem aspektów kultury duchowej ludu polskiego. W t y m względzie za najważniejsze przesłanie niniejszej pracy uważałbym zaś: Uznanie niemożliwości rozłącznego badania zagadnień związanych z ro­ zumieniem przestrzeni i czasu w kulturze ludowej. Jej struktury rozwi­ jają się bowiem w trzech równorzędnych wymiarach — czasowym, prze­ strzennym i teognozyjno kosmicznym , jeśli można tak określić oś ziemia (człowiek) — niebo (Bóg), ze wszystkimi jej kosmozoficznymi aspektami. Pominięcie którejkolwiek z tych płaszczyzn nie tylko zubaża, ale — op, więcej — znakomicie zafałszowuje obraz wytworów ludowej kultury du­ chowej, robiąc z niego płaską i jałową karykaturę. J 73 Uniwersytet Warszawski Katedra Etnografii ul. Nowy Świat 69 00-046 Warszawa 7 2 Poddano analizie 200 takich formuł. Z wyjątkiem 4 przypadków, a więc 98% potwierdziły one relacjonowane tu obserwacje. N. Mastret nazywa ten wymiar po prostu kosmicznym, co wydaje się jednak zbytnio zawężać jego sens. > - •- • 1 7 3 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c634d2ef4bc1f901312ee8c8706c6be9.pdf b10d29dd2db4d6c3f20108b7c8801e67 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1186 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1093 Title A name given to the resource Mit bohaterski jako opowieść o granicach ludzkich możliwości / ETNOGRAFIA POLSKA 1984 t.28 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1984 t.28 z.2, s.243-268 Creator An entity primarily responsible for making the resource Zowczak, Magdalena Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X V I I I : 1984, z. 2 P L I S S N 0071-1861 MAGDALENA ZOWCZAK MIT BOHATERSKI JAKO OPOWIEŚĆ O GRANICACH LUDZKICH MOŻLIWOŚCI A bo nie tylko Geniuszami, Myślicielami, nadzwyczajnymi pisarza­ mi naród nasz sławny Przesławny, ale tyż to Bohaterów mamy i gdy tam w kraju nadzwyczajne dziś jest Bohaterstwo nasze, niechże i tu ludzie widzą, jak to Polak staje! Co i obowiązkiem Poselstwa jest, żeby gruszek w popiele nie zasypiać, a wszem wobec Bohaterstwo nasze ukazować, bo Bohaterstwo nasze wroga przemoże, Bohaterstwo, Bo­ haterstwo, Bohaterstwo Bohaterów naszych nieodparte, niezmożone, trwogą moce piekielne napełni, które przed Bohaterstwem naszym za­ drżą i ustąpią! (Porwali się więc, a pierwszy Minister, drugi Pułkownik, trzeci (Radca i krzyczą: Bohater, Bohater, • Bohaterstwo, Bohaterstwo!) Ja na kolana padłem (W. G o m b r o w i c z , Transatlantyk) Bohater, bohaterstwo, heroizm, to s ł o w a t a k często u ż y w a n e i n a d ­ u ż y w a n e , ż e w y d a j ą się zdarte i banalne, j a k b y w y b l a k ł y i c h b a r w y i p o z o s t a ł y zaledwie s ł ó w t y c h cienie. „ N o w o m o w a " , j ę z y k o k r e ś l o n y c h ś r o d o w i s k i ś r o d k ó w masowego przekazu, prezentuje t a k n i e z w y k ł y za­ m ę t w sferze w a r t o ś c i o w a n i a p o j ę ć , że w obliczu tego z j a w i s k a j e d y n ą m o ż l i w ą o b r o n ą zdaje się nieraz p r z y j ę c i e j ę z y k a absurdu i groteski, k t ó r e w y o l b r z y m i a j ą o s a c z a j ą c y nas na co d z i e ń fałsz, aby go u j a w n i ć , p o t ę p i ć , o ś m i e s z y ć . N i e z b ę d n e w y d a j ą się w t e j sytuacji studia nad n i e ­ k t ó r y m i p o j ę c i a m i k u l t u r y , j a k np. w s t y d , odwaga, pokora, g o d n o ś ć , p r a c a , p o n i e w a ż w ł a ś n i e one w p e ł n i z d a j ą s p r a w ę ze z ł e g o u ż y t k u , j a k i się z t y c h s ł ó w czyni. W p r a w d z i e k a ż d a epoka nadaje t a k i m p o j ę ­ c i o m o d m i e n n ą t r e ś ć , m o ż n a jednak z a ł o ż y ć , że w k u l t u r z e europejskiej istnieje pewien u n i w e r s a l n y schemat, np. p o j ę c i a bohaterstwa, z w i ą z a ­ n y z m i t e m b o h a t e r s k i m . Z o s t a n ą t u o m ó w i o n e prace, k t ó r e r e p r e z e n t u j ą r ó ż n e interpretacje tego m i t u . I c h a u t o r z y p o s ł u g i w a l i się o d m i e n n y ­ m i metodami, lecz zmierzali k u w s p ó l n e m u celowi; p r a g n ę l i u p o r z ą d k o ­ w a ć elementy m i t u bohaterskiego w p e w i e n o g ó l n y system, k t ó r y u m o ­ ż l i w i a ł b y o d p o w i e d ź na p y t a n i e : k i m jest bohater? K a ż d y z badaczy, 1 1 Studia takie prowadzą na gruncie naszej etnologii m. in. Jacek Olędzki i Anna Zadrożyńska. �244 MAGDALENA ZOWCZAK n i m p r z y s t ą p i ł do analizy m i t ó w , z g ó r y z a k ł a d a ł o g ó l n ą o d p o w i e d ź na to pytanie, a z a ł o ż e n i a te o k r e ś l a ł y d o b ó r m a t e r i a ł ó w i r o d z a j u p y t a ń badawczych. P o r ó w n a n i e o b r a z ó w bohatera uzyskanych d z i ę k i o d m i e n ­ n y m p u n k t o m widzenia p o m o ż e w o k r e ś l e n i u o g ó l n y c h zasad, w e d ł u g k t ó r y c h zbudowane s ą ^ n i e z w y k l e r ó ż n o r o d n e m i t y bohaterskie. S f o r m u ­ ł o w a n i e t y c h o g ó l n y c h zasad, a nie schematu m i t u bohaterskiego (sądzę, że nie istnieje jeden t a k i schemat, lecz jest i c h wiele), jest celem tego artyku% I. T E O R I A L O R D A R A G L A N A : R Y T U A Ł KRÓLEWSKI U ŹRÓDEŁ T R A D Y C Y J N Y C H O P O W I A D A Ń K l a s y c z n ą p r a c ą o bohaterze m i t y c z n y m jest The Hero. A Study in Tradition, Myth and Drama by Lord Raglan ( L o n d o n 1949, pierwsze w y d a n i e w 1938 г.), w k t ó r e j w i d o c z n y jest w p ł y w Złotej gałęzi Jamesa Frazera. K s i ą ż k ę rozpoczyna s t u d i u m p o ś w i ę c o n e s p r z e c z n o ś c i m i ę d z y t r a d y c j ą a h i s t o r i ą , k t ó r e p r z y p o m i n a s w o i m szyderczym i obrazoburc z y m nastrojem Mitologię polską Aleksandra B r u c k n e r a ( w y d a n ą w r o k u 1924). T r a d y c j a opiewa często p r z e g r a n ą b i t w ę czy zniszczenie miasta, pisze Raglan, i w z w i ą z k u z t y m u w a ż a się, że opiera się na f a k ­ tach. Jednak w gruncie rzeczy zajmuje się ona g ł ó w n i e p r z y p a d k a m i z ż y c i a k r ó l ó w , k r ó l o w y c h i b o h a t e r ó w . Te o p o w i e ś c i z w y ż s z y c h sfer są zawsze n i e d o k ł a d n e i m i j a j ą się z p r a w d ą , s ą t o m i t y , k t ó r e t r a ­ dycja w i ą ż e z n a z w i s k a m i postaci h i s t o r y c z n y c h , z coraz to i n n y m i na­ z w i s k a m i . N a podstawie s t u d i ó w nad w s p o m n i e n i a m i w ł a s n y c h dziad­ k ó w i p r a d z i a d k ó w Raglan szacuje m o ż l i w o ś ć p r z e t r w a n i a w i e d z y o zda­ r z e n i u przez czas nie d ł u ż s z y n i ż 150 l a t . Wprowadzone przez badaczy t r a d y c j i t e r m i n y , takie j a k folk-memory (E. K . Chambers) czy racememory ( Т . Н . Robinson), s ą m y l ą c e , g d y ż s u g e r u j ą , j a k o b y w k a ż d e j n i e p i ś m i e n n e j społeczności i s t n i a ł a i n s t y t u c j a analogiczna do P u b l i c Re­ cord Office, gdy tymczasem niezapisana t r a d y c j a m u s i b y ć p r z e k a z y w a ­ na przez ś w i a d o m y w y s i ł e k j e d n o s t k i p r z y n a j m n i e j raz w k a ż d e j genera­ c j i . Wydarzenia historyczne n a j w i ę k s z e j w a g i , j a k c h o ć b y migracje, zapominane s ą n i e z w y k l e szybko, co wskazuje na n i e p r a w d o p o d o b i e ń ­ stwo odnalezienia h i s t o r i i w t r a d y c j i . P o n i e w a ż z a ś t r a d y c y j n e w ą t k i w y s t ę p u j ą na r o z l e g ł y c h obszarach i lokalizowane s ą w r o z m a i t y c h m i e j s ­ cach, Raglan t w i e r d z i , że opowieści te nie m o g ą m i e ć ż a d n e j podstawy 2 3 1 Raglan Fitzroy R. urodził się w 1885 в., ukończył Eton i Sandhurst, był żoł­ nierzem armii brytyjskiej w Egipcie i w Palestynie, gdizáe zajmował się także badaniami etoologicznymi. Ich wyniki opublikował w artykułach m. in. o s u d a ń skich Lotuko oraz Arabach Transjordariii. W latach 30-tych i 40-tych pełnił funk­ cję przewodniczącego Anthropological Section of the British Association i Folk¬ -Lore Society. ' R a g l a n , The Hero. A Study in Tradition, Myth and Drama by..., L o n ­ don 1949, s. 14. �MIT B O H A T E R S K I 245 historycznej i ż e p o c h o d z ą ze w s p ó l n e g o ź r ó d ł a , j a k i m s ą dawne o b r z ę ­ d y r y t u a l n e p r a k t y k o w a n e w cywilizacjach p o w s t a ł y c h n a d w i e l k i m i r z e ­ k a m i , w dorzeczach N i l u i Indusu. „ W s z y s t k i e o p o w i e ś c i , jeśli rzeczy­ w i ś c i e n a l e ż ą do t r a d y c j i , p o c h o d z ą od r y t u a ł u " . Bohaterowie t r a d y c j i są w rzeczywistości bohaterami mitycznymi, m i t z a ś jest o p o w i e ś c i ą p o w i ą z a n ą z r y t e m . Celem r y t u a ł u jest o f i a r o w y w a n i e d o ­ brodziejstw i o d ż e g n y w a n i e n i e s z c z ę ś ć . M i t p o d t r z y m u j e w i a r ę w jego s k u t e c z n o ś ć . Wszystkie rodzaje t r a d y c y j n e j n a r r a c j i w y w o d z ą s i ę z m i ­ t u , w i ę c z w i ą z a n e s ą z r y t u a ł e m , i to nie z b y l e j a k i m , lecz z r y t u a ł e m k r ó l e w s k i m . Jego g ł ó w n ą i d e ą jest idea k r ó l a ( k a p ł a n a , wodza czy cza­ r o w n i k a ) , k t ó r y w e d ł u g o k r e ś l o n y c h zasad zapewnia i p o d t r z y m u j e p o ­ m y ś l n o ś ć swego k r ó l e s t w a . W z w i ą z k u z t y m Raglan w y c i ą g a wniosek, że k a ż d y b o h a t e r m u s i b y ć k r ó l e m , a jeśli nie jest, to t y l ­ ko w w y n i k u deformacji, j a k i e j m o ż e u l e g a ć k r ó l e w s k i m i t p r z e c h o w y ­ w a n y przez w i e k i w l u d o w y c h o p o w i e ś c i a c h . Raglan jest z w o l e n n i k i e m t e o r i i opadania w a r t o ś c i : u w a ż a , iż „ l i t e r a t u r a l u d o w a nie jest jego [ l u d u — M . Z . ] w ł a s n y m t w o r e m , lecz opada do n i ě g o z g ó r y " . S t ą d bohater, „ c h o ć w r z e c z y w i s t o ś c i k r ó l e w s k i e g o pochodzenia", w n i e k t ó ­ r y c h opowiadaniach nie w y s t ę p u j e j a k o osoba b ł ę k i t n e j k r w i . „ W t a k i c h bajkach n i g d y nie s ł y s z y m y o ś m i e r c i bohatera, lecz t y l k o , że «żył s z c z ę ś ­ l i w i e przez d ł u g i e l a t a » , co zdaje się s u g e r o w a ć pragnienie raczej p o ­ m i n i ę c i a n i ż s f a ł s z o w a n i a k o ń c o w e j części m i t u " . T a k Raglan t ł u m a c z y 4 5 6 charakter b a j k i , k t ó r a — j a k w i a d o m o l u b i się dobrze k o ń c z y ć . Jest to w e d ł u g niego deformacja m i t u z w i ą z a n e g o z p r a d a w n y m k r ó l e w s k i m r y t u a ł e m . A w i ę c Raglan — k t ó r y tak ostro p r o t e s t o w a ł p r z e c i w t e r ­ m i n o w i folk-memory, u p y c h a n i u na siłę t r a d y c y j n y c h p o d a ń do szuf­ l a d k i „ h i s t o r i a " — sam u c z y n i ł coś podobnego p o d p o r z ą d k o w u j ą c c a ł ą t r a d y c j ę h a s ł u ritual drama. 1. W Z O R Z E C B O H A T E R S K I L O R D A R A G L A N A Dotychczasowe o m ó w i e n i e jest potrzebne do w y j a ś n i e n i a raglanowej t e o r i i bohatera. Jest ona dogmatyczna, f o r m u ł u j e b o w i e m jeden sche­ m a t dla w s z y s t k i c h b o h a t e r ó w t r a d y c y j n y c h , n i e z g o d n o ś c i t ł u m a c z y z a ś d e f o r m a c j ą p o w s t a ł ą na skutek „ o p a d a n i a w a r t o ś c i " . N a d n a t u r a l n e i s t o t y (supernatural beings), które występują w tra­ d y c y j n y c h o p o w i e ś c i a c h , dzieli Raglan n a d w i e — j a k zaznacza, n i e c a ł k i e m r o z ł ą c z n e — kategorie: b o h a t e r ó w , k t ó r z y n i g d y nie czy­ n i ą c u d ó w , oraz b o g ó w , k t ó r z y n i g d y nie c z y n i ą nic innego, j a k c u ­ da . N i e k t ó r z y uczeni w y k a z a l i — w e d ł u g Raglana — b r a k z r o z u m i e 7 4 R a g l a n , op. cit., s. 44. « R a g l á n , op. cit., s. 143. R a g l a n , op. cit., s. 191. ' R a g l a n , op. cit, s. 93. 6 �246 MAGDALENA ZOWCZAK rúa wczesnej r e l i g i i greckiej, u s i ł u j ą c d o w i e ś ć , że k t ó r a ś z t y c h katego­ r i i b y ł a p i e r w o t n a w stosunku do drugiej, i n n y m i słi>wy, że bogowie b y l i w y n i e s i o n y m i bohaterami, b ą d ź że bohaterowie b y l i bogami, k t ó ­ r z y „ z b l a k l i " . M y l n e jest w e d ł u g niego r ó w n i e ż twierdzenie, iż m i ę d z y t y m i k a t e g o r i a m i nie zachodzi ż a d e n z w i ą z e k ; w t r a d y c j i nie s ą one z r ó ż n i c o w a n e . U k a z u j ą dwa r ó ż n e aspekty jednej n a d l u d z k i e j istoty, k t ó r a w r y t u a l e j a w i się j a k o bohater, w micie z a ś j a k o b ó g . J e ś l i r y t u a l n y d r a m a t u j m o w a ć w postaci o g ó l n e g o w z o r u (general pattern), m o ż n a z a ł o ż y ć , iż opiera się on na i s t n i e n i u . k r ó l a , k t ó r y r o k r o c z ­ nie b y ł zabijany i z a s t ę p o w a n y n o w y m . Liczne m i t y o p i s u j ą jego ś m i e r ć i osadzenie na t r o n i e jego sukcesora. T a k i model Raglan p r z y j ą ł zapewne pod w p ł y w e m Złotej gałęzi Jamesa Frazera. Poczynania bohatera są w gruncie rzeczy d z i a ł a n i a m i r y t u a l n y m i , k t ó r y c h d o p e ł n i a ł boski k r ó l . O p o w i e ś ć o bohaterze t r a d y c y j n y m jest w e d ł u g Raglana h i s t o r i ą j e g o r y t u a l n e g o r o z w o j u , prze­ chodzenia przez kolejne etapy ż y c i a . Raglan p o w o ł u j e się t u na zdanie Pierre'a Saintyvesa, k t ó r y u w a ż a magiczne transformacje bohatera za étapes coutumieres, zgodne ze zwyczajem etapy ceremonii i n i c j a c y j ­ nej, p r z e c i w n i k a bohatera z a ś w postaci o l b r z y m a — l u d o ż e r c y , d i a b ł a , smoka, t r o l l a , czarownika czy kanibala — za odpowiednik w y s t ę p u j ą ­ cego w o b r z ę d z i e i n i c j a c j i kusiciela l u b straszliwego d i a b ł a i n i c j a c j i . L o r d Raglan p r z e b a d a ł szereg o p o w i e ś c i o bohaterach i w y o d r ę b n i ł p o w t a r z a j ą c e się epizody, o k t ó r y c h pisze, iż p o j a w i a ł y się „ z . d o s t a ­ t e c z n ą r e g u l a r n o ś c i ą " , nie p r e c y z u j ą c b l i ż e j , co b y to m i a ł o z n a c z y ć . P r z y t o c z ę teraz ustalony przez niego bohaterski wzorzec, ó w ritual pat­ tern, k t ó r e g o p o s z c z e g ó l n e elementy Raglan p r ó b u j e t ł u m a c z y ć w s p o s ó b na p o ł y f u n k c j o n a l n y , na p o ł y z d r o w o r o z s ą d k o w y d a w n y m i zwyczaja­ m i królewskiego dworu . 1. M a t k a bohatera jest k r ó l e w n ą . 2. Ojciec bohatera jest k r ó l e m . 3. C z ę s t o jest t e ż b l i s k i m k r e w n y m m a t k i . 4. O k o l i c z n o ś c i p o c z ę c i a bohatera są n i e z w y k ł e . 5. W z w i ą z k u z t y m u w a ż a się go r ó w n i e ż za boga ( w e d ł u g Raglana z w i ą z a n e to jest z r y t u a l n y m stosunkiem k r ó l e w s k i e j p a r y , w czasie k t ó r e g o k r ó l uosabia boga i w y s t ę p u j e w o d p o w i e d n i m p r z e b r a n i u , np. b y k a czy ł a b ę d z i a ) . 6. Po. urodzeniu dziecka n a s t ę p u j e zamach na jego ż y c i e , często p r z y ­ gotowany przez jego ojca (Raglan t ł u m a c z y to zwyczajem s k ł a d a n i a 8 9 8 R a g l a n , op. cit., s. 193. • Fragment pracy Raglana dotyczący wzorca bohaterskiego ukazał się w pol­ skim tłumaczeniu Ignacego Sieradzkiego pt. Bohater tradycyjny w „Pamiętniku Literackim", z. 1: 1973, s. 253-268. Tekst ten ukazuje jednak problem bardzo po­ wierzchownie. �MIT B O H A T E R S K I 247 w ofierze k r ó l e w s k i e g o dziecka, b ą d ź — w z a s t ę p s t w i e — z w i e r z ę ­ cia). 7. Bohater zostaje u w i ę z i o n y za p o m o c ą c z a r ó w . 8. W y c h o w u j ą go p r z y b r a n i rodzice w o d l e g ł y c h k r a j a c h (ma to b y ć z w i ą z a n e ze z w y c z a j e m oddawania s y n ó w k r ó l e w s k i c h n a w y c h o w a ­ nie na inne d w o r y l u b ze zwyczajem dziedziczenia k s i ą ż ą t po t e ś ­ ciach, k t ó r y ł ą c z y ł się z f o r m a l n ą a d o p c j ą ) . 9. Nie w i a d o m o nic o jego d z i e c i ń s t w i e (bo dziecko m i ę d z y narodze­ n i e m a i n i c j a c j ą nie bierze u d z i a ł u w r y t u a l e ) . 10. Po o s i ą g n i ę c i u d o j r z a ł o ś c i powraca l u b przenosi się do swego p r z y ­ szłego k r ó l e s t w a . U . Z w y c i ę ż a k r ó l a l u b o l b r z y m a , smoka, dzikie z w i e r z ę . Wszystkie w a l k i bohater toczy samotnie, nie w a l c z y ze z w y k ł y m i l u d ź m i czy nawet z w y k ł y m i z w i e r z ę t a m i . N i e b y w a wodzem. 12. Ż e n i się z k s i ę ż n i c z k ą , c z ę s t o c ó r k ą pokonanego k r ó l a . 13. Zostaje k r ó l e m . 14. Przez p e w i e n czas r z ą d z i w p o k o j u . 15. Ustanawia p r a w a . 16. T r a c i ł a s k ę u b o g ó w l u b u s w y c h poddanych. 17 Zostaje pozbawiony t r o n u l u b w y g n a n y . 18. Ponosi ś m i e r ć w tajemniczych o k o l i c z n o ś c i a c h . W i e l u b o h a t e r ó w p o ­ p e ł n i a s a m o b ó j s t w o , k t ó r e zapewnia i m b o s k ą r a n g ę . 19. Jego ś m i e r ć n a s t ę p u j e często na szczycie w z g ó r z a . 20. J e ś l i ma dziecko, nie obejmuje ono po n i m dziedzictwa. 21. Jego ciało nie zostaje pogrzebane. 22. M a on jednak p r z e w a ż n i e k i l k a 'otoczonych czcią g r o b o w c ó w . E l e m e n t y wzorca Raglan dzieli na t r z y g r u p y : z w i ą z a n e z narodzina­ m i , z uzyskaniem t r o n u i ze ś m i e r c i ą , co stanowi w e d ł u g niego odpo­ w i e d n i k g ł ó w n y c h o b r z ę d ó w p r z e j ś c i a : narodzin, i n i c j a c j i i ś m i e r c i . Do tego wzorca Raglan odnosi dzieje 21 postaci, w s k a z u j ą c w n i c h kolejne elementy. Zamieszczony w k s i ą ż c e w y k a z rozpisany t u z o s t a ł w t a b e l i , p o n i e w a ż p o z w a ł a to na zorientowanie s i ę w c z ę s t o t l i w o ś c i , z j a k ą p o ­ j a w i a j ą się p o s z c z e g ó l n e elementy wzorca w dziejach k o l e j n y c h bohate­ r ó w (tab. 1). J e d y n y m elementem obecnym w e w s z y s t k i c h w y p a d k a c h jest zwycięstwo-, nad k r ó l e m , o l b r z y m e m , s m o k i e m l u b d z i k ą b e s t i ą (11) i jest ono bez w ą t p i e n i a n i e z b ę d n e , b y m o ż n a b y ł o m ó w i ć o bohaterze. Poza t y m n a j c z ę ś c i e j w y s t ę p u j ą elementy 1, 10, 13, c z y l i k r ó l e w s k i e pochodzenie bohatera oraz objęcie przez niego t r o n u . M o ż n a jednak p r z y ­ p u s z c z a ć , że w y n i k a t o z raglanowego doboru p r z y k ł a d ó w , zgodnego z j e ­ go o g ó l n ą t e o r i ą k r ó l a - b o h a t e r a , k t ó r a w y d a j e się zbudowana á priori i niedostatecznie uzasadniona. W y d a j e się, że nieustanne p o d r ó ż o w a n i e ma dla bohatera w i ę k s z e znaczenie, n i ż osiągnięcie przez niego „ m i e j s c a przeznaczenia", c z y l i ( w e d ł u g Raglana) jego p r z y s z ł e g o k r ó l e s t w a . N a p r z y k ł a d Herakles nie z a t r z y m u j e się wcale w s w o i m k r ó l e s t w i e , k t ó - �fe Tab. 1. Wzorzec bohaterski Lorda Raglana (elementy wzorca nieobecne w dziejach poszczególnych bohaterów zostały oznaczone krzyżykami) Brak elementów wzorca Bohater 1 2 3 4 5 6 7 9 8 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 t Edyp Tezeusz Romulus Herakles Perseusz Jazon Bellerofon Pelops Asklepios Dionizos Apollo Zeus Józef Mojżesz Eliasz Watu GuHung Nyikang Zygfryd Llew Llawgyffes Artur Robin Hood Razem brakuje I Razem bra­ 22 kuje 1 X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X 2 X X 6 X X 10 X X X X X 10 X X X X X 7 X X X X X 6 X X X X X X X X X X X • X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X 6 5 5 X X 8 X 7 6 3 4 1 X 8 10 X 9 7 6 9 2 4 5 5 7 6 9 10 3 11 7 10 2 13 4 8 11 5 3 9 g > o o > ť и > N О о N > �MIT B O H A T E R S K I 249 rego zdobycie to t y l k o jeden z e p i z o d ó w n i e k o ń c z ą c e j się w ę d r ó w k i , i p r z y t y m nie zalicza się wcale do n a j w a ż n i e j s z y c h . Raglan m ó w i o sposobie o k r e ś l e n i a e l e m e n t ó w wzorca, iż zawiera on 22 „ w y r a ź n i e zarysowane cechy i zdarzenia", c h o ć „ b y ł o b y ł a t w i e j w s k a ­ zać w i ę c e j " . Ta tajemnicza uwaga, pozostawiona bez w y j a ś n i e n i a , w z m a ­ ga n i e p o k ó j co do d o w o l n o ś c i c a ł e g o p o s t ę p o w a n i a p r z y jednoczesnym d o g m a t y c z n y m t r a k t o w a n i u raz ustalonego schematu. Jak stwierdza sam autor, i n t e r e s o w a ł o go przede w s z y s t k i m to, co jest w p o j ę c i u bohatera uniwersalne. Lecz dzieje p o s z c z e g ó l n y c h b o h a t e r ó w sprowadzone do t e ­ go u n i f o r m u są p r z e r a ż a j ą c o podobne; nie w i d a ć ż a d n y c h i s t o t n y c h r ó ż ­ nic m i ę d z y n p . N y i k a n g i e m — bohaterem S z y l u k ó w znad G ó r n e g o N i l u , M o j ż e s z e m , Zeusem, Z y g f r y d e m i t p . : wszyscy z d a j ą się s j a m s k i m i b r a ć ­ m i . Bohater t r a d y c y j n y Raglana to heros-agregat, p r z y p o m i n a t r o c h ę p o t w o r a d o k t o r a Frankensteina p o s k ł a d a n e g o z ciał n a l e ż ą c y c h do r ó ż ­ n y c h o s ó b . O ile jednak sam wzorzec b ę d z i e jeszcze s t a n o w i ł przedmiot: dalszego dialogu z l i t e r a t u r ą , to jego realistyczna i n t e r p r e t a c j a poprzez, zwyczaje j a k i e g o ś pradawnego k r ó l e w s k i e g o d w o r u w y d a j e się niepo­ r o z u m i e n i e m . M i t p o s ł u g u j e się j ę z y k i e m s y m b o l i i w z w i ą z k u z t y m nie m o ż e b y ć w ż a d n y m razie p r o s t y m odbiciem r z e c z y w i s t o ś c i . Raglan w y k a z u j e b r a k zrozumienia dla s y m b o l u , k i e d y u j m u j e m i t jako bez­ p o ś r e d n i o z w i ą z a n y z r y t u a ł e m czy nawet zwyczajem. 1 0 2. T O W A R Z Y S Z B O H A T E R A I J E G O WRÓG Jeszcze j e d n ą k w e s t i ę , bardzo w a ż n ą dla p r o b l e m u bohatera, p o r u ­ sza Raglan w części k s i ą ż k i z a t y t u ł o w a n e j Myth and the History Hero.. Pisze t a m o postaci o cechach b ł a z e ń s k i c h , k t ó r a często w y s t ę p u j e w c h a ­ rakterze n i e o d ł ą c z n e g o towarzysza herosa. „Jest zupełnie jasne — pisze Raglan — iż Shakespeare i jego poprzednicy u w a ­ żali Henryka V za wielkiego bohatera, a co za tym idzie sądzili, że związek z c z ł o ­ wiekiem o podejrzanej reputacji, jakim był Falstaff, łączy się z postacią wielkiego, bohatera. [...] dla publiczności Shakespeare'a w ł a ś c i w y m dla przyszłego bohatera, sposobem zachowania jest hulanka z pijanym błaznem" «. T u p o j a w i a j ą s i ę p r z y k ł a d y : Dionizos h u l a j ą c y z Sylenem, H á r ü n arRashid z k p i a r z e m - p i j a k i e m N u w a s e m , wreszcie D o n K i c h o t e w t o w a ­ r z y s t w i e Sancho Pansy. Z d a n i e m Raglana towarzysze bohatera n a l e ż ą do o k r e ś l o n e j k l a s y postaci z w i ą z a n y c h z p ł o d n o ś c i ą , k t ó r a obejmuje g ł u p c ó w , b ł a z n ó w i k p i a r z y . S ą o n i chronieni s w o i s t y m i m m u n i t e t e m . Szekspirowski Falstaff, p i j a n y przez w i ę k s z ą część życia, w y p o w i a d a w d z i w n y s p o s ó b m ą d r e sentencje i u m i e r a w atmosferze ś w i ę t o ś c i „ r a ­ czej p o g a ń s k i e j n i ż c h r z e ś c i j a ń s k i e j " . Jego p r o t o t y p e m b y ł w e d ł u g Rag­ lana w r ó ż b i t a czy p r o r o k , k t ó r y p r z y u ż y c i u odpowiedniego r y t u a ł u m i a ł : 1 0 R a g l a n , op. cit.,'s. 190. " R a g l a n , op. cit, s. 214. �250 MAGDALENA ZOWCZAK s p r a w i ć , b y z d a r z y ł o s i ę to, czego oczekiwano. Zgodnie z t e o r i ą bohatera tradycyjnego Raglan dopatruje s i ę z w i ą z k u m i ę d z y o w y m n i e o d ł ą c z n y m towarzyszem a d i a b ł e m , k t ó r y p o c z ą t k o w o m i a ł b y ć r y t u a l n ą p o s t a c i ą w y s t ę p u j ą c ą w rogach b y k a czy k o z ł a i b o s k i m k r ó l e m z a p e w n i a j ą c y m p ł o d n o ś ć . P ó ź n i e j r o g i s t a ł y się z n a k i e m starego k r ó l a i i c h p r z y s z ł e g o posiadacza; „i t a k Rogaty M ą ż s t a ł się a n t a g o n i s t ą bohatera" . Innego zdania, j a k pisze Raglan, b y ł Hocart, w e d ł u g k t ó r e g o towarzysz boha­ tera — n i e b i a ń s k i e g o k r ó l a — jest jego z i e m s k i m k u z y n e m , a w z w i ą z k u z t y m wszystko r o b i na opak. T a k oparta na opozycjach i n t e r p r e t a c j a , o d r z u c a j ą c a r y t u a l n ą idée-jixe Raglana, znana m i jest jedynie z k r ó t k i e j w z m i a n k i w jego pracy. W y d a j e się w y p r z e d z a ć u w a g i Eleazara M i e l e t y ń s k i e g o na temat p o z y t y w n e g o i negatywnego w a r i a n t u bohatera k u l t u r o w e g o , c z y l i bohatera „ m ą d r e g o " i „ g ł u p i e g o " . W e d ł u g tego bada­ cza t r z y kategorie bohatera: p r a p r z o d e k , demiurg i boha­ ter kulturowy, są synkretycznie nierozdzielne i t w o r z ą w s p ó l n i e bohatera m i t o l o g i i archaicznej, p o s t a ć , k t ó r a odpowiada a k t o m p r a t w o r z e n i a . Jego życie i d z i a ł a l n o ś ć n a l e ż ą do czasu mitycznego, „ e p o k i pierwoprzedmiotów i pierwodziałań" i m a j ą znaczenie p a r a d y g m a t y c z ne dla g r u p y ludzkiej, w k t ó r e j ó w m i t f u n k c j o n u j e . 1 2 13 1 4 Bohater t a k i w y s t ę p u j e np. u p l e m i o n A m e r y k i P ó ł n o c n e j w postaci mitologicznego łotrzyka ( M i e l e t y ń s k i u ż y w a t e ż dla niego w y m i e n n i e o k r e ś l e n i a trickster), czyli: „odległego poprzednika średniowiecznych błaznów, bohaterów powieści łotrzykowskich, barwnych, komicznych postaci w literaturze odrodzenia itp. Mityczni bohaterowie często posługują się w działaniu przebiegłością i przewrotnością, gdyż w pierwotnej świadomości «rozum» łączy się z przebiegłością i czarami. Dopiero w miarę, jak świadomość mitologiczna wytwarza pojęcie różnicy między sprytem a rozumem, k ł a m s t w e m i szlachetną prostolinijnością, organizacją społeczną i cha­ osem — wykształca się postać mitologicznego łotrzyka jako s o b o w t ó r a boha­ t e r a k u l t u r o w e g o [podkreślenie moje — M . Z J " . 15 D z i a ł a n i a mitologicznego ł o t r z y k a m a j ą s p a r o d i o w a ć p o w a ż n e d z i a ł a ­ nie b o h a t e r ó w k u l t u r o w y c h czy n a l e ż ą c e do sfery sacrum r y t u a ł y , „ m a ­ j ą b y ć i c h n i s k ą , b ł a z e ń s k ą w e r s j ą " . S t a n o w i ą c z ę s t o nieudolne n a ś l a d o ­ w n i c t w o c z y n ó w bohatera k u l t u r o w e g o , m a j ą charakter j e d n o c z e ś n i e demoniczny i k o m i c z n y . D w o i s t o ś ć bohatera k u l t u r o w e g o odpowiada w e d ł u g M i e l e t y ń s k i e g o sprzecznym ideom u p o r z ą d k o w a n i a s p o ł e c z n o ś c i i kosmosu (odpowiada j e j bohater k u l t u r o w y ) oraz i c h dezorganizacji, s t a n o w i n i e p o r z ą d k u ( ł o t r z y k ) . S p r z e c z n o ś ć ta jest m o ż l i w a , p o n i e w a ż akcja m i t u r o z g r y w a się przed ostatecznym ustaleniem p o r z ą d k u ś w i a t a . D z i a ł a n i a ł o t r z y k a są r ó w n i e ż paradygmatyczne, bo u s t a l a j ą to, co ne­ g a t y w n e w sferze p r o f a n u m . O b j a w i a on np. c z ę s t o cechy t a k i e , j a k l ž R a g l a n , op. cit, s. E. M i e l e t y ń s k i , " M i e l e t y ń s k i , op. M i e l e t y ń s k i , op. 1 1 1 5 221. Poetyka mitu, Warszawa 1981, s. 221. cit, s. 215. cit., s. 233. �MIT B O H A T E R S K I 251 o b ż a r s t w o czy p o ż ą d l i w o ś ć , k t ó r y m daje upust bez najmniejszych s k r u ­ pułów. D w o i s t y m o d e l bohatera k u l t u r o w e g o m o ż e się r e a l i z o w a ć w jednej b ą d ź d w ó c h osobach, np. w braciach: „ m ą d r y m " i „ g ł u p i m " ( M i e l e t y ń s k i podaje wiele t a k i c h p r z y k ł a d ó w ) ; bohater m o ż e t e ż b y ć p r z e c i w s t a w i a n y g ł u p i e j istocie demonicznej, np. l u d o ż e r c y ; dodajmy, że b y w a n i ą smok czy o l b r z y m i że w t y m p r z y p a d k u d w o i s t o ś ć p o r z ą d e k - c h a o s p o k r y w a się z o p o z y c j ą ludzkie-nieludzkie. Po t y m , co z o s t a ł o t u przytoczone za Raglanem i M i e l e t y ń s k i m , w i d a ć w y r a ź n i e , że istnieje w i e l k i e bogactwo m o ż l i w o ś c i co do postaci, k t ó r e p r z y b i e r a chaos p r z e c i w s t a w i a n y podstawowej p o r z ą d k u j ą c e j f u n k c j i bo­ hatera k u l t u r o w e g o : od w e w n ę t r z n e j d w o i s t o ś c i bohatera, k t ó r y z m a g a ć się m u s i ze s w o i m „ d r u g i m j a " j a k z n a j w i ę k s z y m w r o g i e m , poprzez d w ó c h b r a c i czy p r z y j a c i ó ł aż po c a ł k o w i t e oddzielenie w f o r m i e demona, d i a b ł a , a w i ę c i s t o t y z u p e ł n i e obcej i w r o g i e j . P o d k r e ś l a n a w r a g l a n o w y m w z o r c u s a m o t n o ś ć jako cecha bohatera nie jest sprzeczna z ż a d n y m z w y m i e n i o n y c h p r z y p a d k ó w , bo w c h w i l i gdy w y p e ł n i a on swoje zadania, pozostaje samotny i nie m o ż e liczyć na przyjaciela, skoro — j a k z o s t a ł o powiedziane — p r z y j a c i e l ó w reprezen­ tuje o d m i e n n ą niż bohater i w gruncie rzeczy w r o g ą b o h a t e r o w i sferę ż y c i a . Dlatego t r u d n o się s p o d z i e w a ć , że Sancho Pansa b ę d z i e w s p i e r a ł D o n K i c h o t a w czasie p r ó b y albo że dr Watson w y r ę c z y w c z y m k o l w i e k Sherlocka Holmesa. Niech nie z w o d z ą pozory p r z y j a ź n i ; alter ego, k o m ­ pan czy p o t w ó r , to ś m i e r t e l n i w r o g o w i e bohatera, k t ó r z y z a g r a ż a j ą w y ­ p e ł n i e n i u przez niego jego z a d a ń . Z drugiej s t r o n y w ł a ś n i e d z i ę k i i c h i s t n i e n i u owe zadania z o s t a j ą o k r e ś l o n e . II. B O H A T E R S K A S E K W E N C J A M I T Y C Z N A P H I L I P P E ' A S E L L I E R A : BOHATER POZYTYWNY P o p u l a r n a praca Philippe'a Selliera Le myth du héros ou le désir d'etre dieu (Paris 1970, Bordas) zawiera wzorzec bohaterski nieco z m o ­ d y f i k o w a n y w odniesieniu do raglanowego. A u t o r , profesor l i t e r a t u r y , z e s t a w i ł a n t o l o g i ę t e k s t ó w (a raczej w y c i n k ó w t e k s t ó w ) o bohaterach, złożoną z f r a g m e n t ó w prac Herodota, Biblii i m i t ó w greckich oraz prze­ g l ą d u l i t e r a t u r y francuskiej od Pieśni o Rolandzie po Jana Krzysztofa R o m a i n Rollanda. F r a g m e n t y l i t e r a t u r y i l u s t r u j ą p o d a n y na p o c z ą t k u k s i ą ż k i schemat, k t ó r y z o s t a ł opracowany na podstawie prac z r ó ż n y c h w z g l ę d ó w dla m n i e n i e d o s t ę p n y c h . 1 6 1 6 Np. O. R a n k , Der Mythus von der Geburt des Helden, Versuch einer psychologischen Mythendeutung, „Schriften zur angewandten Seelenkunde", z. 5: 1922; К. С a m p b e 11, „The Hero with a thousand Faces", New York 1956; Jan de V r i e s, Heroic Song and Heroic Legend, London 1963. �щ 252 MAGDALENA ZOWCZAK W e d ł u g Selliera g ł ó w n y m t e m a t e m epopei i s ł a w i ą c y c h b o h a t e r ó w f r a g m e n t ó w e p i k i jest „ s t o p n i o w e objawianie się bohatera poprzez k o l e j ­ ne narodziny aż po narodziny do n i e ś m i e r t e l n o ś c i " . Podstawowa sek­ wencja m i t y c z n a opiera się na schemacie n a r o d z i n y - ś m i e r ć - o d r o d z e n i e . P r z y t o c z ę t u w y m i e n i o n e przez Selliera elementy sekwencji, bo c h o ć od­ p o w i a d a j ą one w d u ż y m stopniu elementom raglanowego wzorca są i n a ­ czej interpretowane: 1. Bohater rodzi się ze z n a m i e n i t y c h r o d z i c ó w ; jego ojciec lub m a t k a m a j ą b o s k ą n a t u r ę , a p r z y n a j m n i e j pada na n i c h blask b o s k o ś c i : są to k r ó l o w i e , k s i ą ż ę t a , i s t o t y bliskie Bogu. 2. W w i e l u przypadkach rodzice p r z e ż y w a j ą t r u d n o ś c i n a t u r y p o l i ­ tycznej b ą d ź rodzinnej (np. d ł u g a b e z p ł o d n o ś ć m a t k i , j a k c h o ć b y w p r z y ­ p a d k u biblijnego Samsona). 3. N a r o d z i n y dziecka p o p r z e d z a j ą ' n i e z w y k ł e przepowiednie, t o w a r z y ­ szą i m cuda. 4. Przepowiednie często z a p o w i a d a j ą p r z y s z ł e z a g r o ż e n i e ojca przez nowo narodzonego, dziecko zostaje w i ę c porzucone przez r o d z i n ę , opusz­ czone, skazane na z a g ł a d ę . 5. O d ś m i e r c i r a t u j ą je pasterze (tak b y ł o w p r z y p a d k u Edypa) l u b dzikie z w i e r z ę t a , k t ó r e je k a r m i ą . 6. Dziecko wiedzie życie marne, dalekie od tego, k t ó r e m u się n a l e ż y z r a c j i wysokiego urodzenia. Jest to dla bohatera okres ż y c i a utajonego, pozornej ś m i e r c i . 7. Bohaterska epifania: a) czasem bohater zachowuje znak swego pochodzenia, po k t ó r y m zostaje rozpoznany (np. Cyrus, Tezeusz); b) zdarza się, że pewnego dnia spotyka s w y c h r o d z i c ó w , atakuje ojca i zostaje rozpoznany; c) n a j c z ę ś c i e j jednak objawia się ś w i a t u przez n i e z w y k ł e „ p r a c e " , to jest przez czyny, d z i ę k i k t ó r y m staje się* s ł a w n y . Najbardziej t y p o w a jest t u w a l k a przeciw p o t w o r o w i - s t r a ż n i k o w i s k a r b ó w albo d z i e w c z y n y b ą d ź postrachowi okolicy. P o t w ó r - s m o k b y w a z a s t ą p i o n y przez straszli­ wego olbrzyma, j a k b i b l i j n y Goliat b ą d ź M o r h o ł t w Tristanie i Izoldzie, l u b przez w i e l k ą ciżbę w r o g ó w , j a k F i l i s t y n i p r z e c i w Samsonowi. (We­ d ł u g Selliera istnieje n i e m a l s t a ł y z w i ą z e k m i ę d z y m o n s t r u a l n y m i l i ­ c z n y m : mityczne p o t w o r y są i s t o t a m i z ł o ż o n y m i z w i e l u g ł ó w i ł ą c z ą w sobie r ó ż n e g a t u n k i , np. Sfinks, Cerber). 8. Apoteoza: Po z w y c i ę s k i m p r z e b y c i u p r ó b y bohater j a w i się jako ten, k t ó r y w y z w a l a , jako zbawca, jako o p a t r z n o ś ć l u d u . Jego z w y c i ę s t w o często jest r ó w n o z n a c z n e z przebyciem przez niego i n i c j a c j i , oznacza jego t r i u m f nad ś m i e r c i ą i zbliża go do n i e ś m i e r t e l n o ś c i przez p o w t ó r n e na­ rodziny. 1 7 " P. S e 11 i e r, Le myth du heros ou le désir d'etre dieu, Paris 1970, s. 17. �253 MIT B O H A T E R S K I Sellier u w a ż a , że opowiadanie m o ż e o p u s z c z a ć p o s z c z e g ó l n e elementy sekwencji, o p i e r a j ą c się na k t ó r e j ś z w y m i e n i o n y c h w y ż e j opozycji (jak n p . nieznany-rozpoznany). Z drugiej strony opowiadanie m o ż e m n o ż y ć w a r i a c j e na temat jednego elementu, czego p r z y k ł a d e m jest d w a n a ś c i e prac Heraklesa czy niezliczone pojedyncze w a l k i w Iliadzie. Oparcie sekwencji na schemacie n a r o d z i n y — ś m i e r ć — o d r o d z e n i e prze­ s ą d z a o i n t e r p r e t a c j i p o s z c z e g ó l n y c h e l e m e n t ó w ż y c i o r y s u bohatera. Dokonany przez Selliera d o b ó r e l e m e n t ó w jest jednak r ó w n i e stronniczy jak u Raglana. N a j d o b i t n i e j ś w i a d c z y o t y m z a m k n i ę c i e d z i e j ó w bohate­ ra na z w y c i ę s t w i e . N a p i e r w s z y r z u t oka m o ż n a p o t r a k t o w a ć dalsze ż y ­ cie herosa — w e w z o r c u Raglana p u n k t y 16-22 — jako p o w t ó r z e n i e po­ przedniej sekwencji, apoteoza jest b o w i e m odrodzeniem, w i ę c u t r a t ę l a s k i i w y g n a n i e bohatera (16-17) m o ż n a p r z y j ą ć za odpowiednik ś m i e r ­ ci pozornej (u Selliera p. 6), podczas gdy jego ś m i e r ć (u Raglana 18) od­ powiada odrodzeniu i d o s t ą p i e n i u n i e ś m i e r t e l n o ś c i (u Selliera 8). Jest to jednak i n t e r p r e t a c j a zbyt o g ó l n a i jednostronna, p o m i j a bo­ w i e m c i e m n ą s t r o n ę bohaterskiego ż y w o t a . Pozorna ś m i e r ć z 6 p u n k t u sekwencji Selliera ( „ ż y c i e utajone" m i ę d z y porzuceniem dziecka a boha­ t e r s k ą e p i f a n i ą ) jest n i c z y m nie -zawiniona przez dziecko, podczas gdy u t r a t a ł a s k i i w y g n a n i e z k r ó l e s t w a , c h o ć Raglan tego nie r o z w i j a , na­ s t ę p u j e w s k u t e k w y s t ę p k ó w bohatera. Zachodzi t u w i ę c r ó ż n i c a j a k o ś ­ ciowa, k t ó r e j Sellier nie z a u w a ż a . W z w i ą z k u z t y m jego bohater j a w i się jako ś w i e t l a n a p o s t a ć , k t ó r a zawsze osiąga z w y c i ę s t w o nad z ł y m p r z e c i w n i k i e m . Tymczasem bohater m i t y c z n y daleki jest od t a k i e j jedno­ z n a c z n o ś c i : nie jest on b y n a j m n i e j m ę ż e m zawsze s p r a w i e d l i w y m i c z ę ­ sto m a s w ó j u d z i a ł w t w o r z e n i u chaosu. Co w i ę c e j , jak w y n i k a z m i t ó w , p o g w a ł c e n i e k a r d y n a l n y c h l u d z k i c h p r a w jest dla herosa f a t a l n ą k o ­ n i e c z n o ś c i ą . N i e m i e ś c i się on w l u d z k i c h w y m i a r a c h , w i ę c jeśli grzeszy, t o r ó w n i e ż na w i e l k ą s k a l ę . I I I . G R Z E C H Y B O H A T E R A W T E O R I I G E O R G E S A DUMÉZILA Dowodzi tego s t u d i u m Georgesa D u m é z i i a o bohaterze w m i t o l o g i i indoeuropejskiej w d r u g i m tomie p r a c y Myth et epopee . T o m ten p o ­ ś w i ę c o n y jest r e k o n s t r u k c j i trzech t y p ó w postaci m i t y c z n y c h : k r ó l a , c z a r o w n i k a i bohatera. U L o r d a Raglana b y ł y to t r z y aspekty jednej postaci; D u m é z i l czyni z nich trzech o s o b n i k ó w . Przeprowadza i c h cha­ r a k t e r y s t y k ę zgodnie ze s w ą t e o r i ą , w e d ł u g k t ó r e j m i t o l o g i ę indoeuropejs k ą charakteryzuje t r ó j d z i e l n o ś ć ś w i a t a i s p o ł e c z e ń s t w a . Jak t w i e r d z i D u m é z i l , mitologia organizuje obraz kosmosu w e d ł u g trzech f u n k c j i : w ł a d z y magiczno-prawno-religijnej, siły fizycznej, u ż y t e c z n e j g ł ó w n i e i s 1 8 G. D u m é z i l , Myth et epopee, t. 2: Types épiques un sorcier, un roi, Paris 1971. indoeuropéens:. un héros, �254 MAGDALENA ZOWCZAK w walce, oraz p ł o d n o ś c i i obfitości. Dlatego w panteonach indoeuropejskich p a n u j ą t r i a d y b ó s t w , z k t ó r y c h k a ż d e zajmuje się j e d n ą z w y ­ m i e n i o n y c h dziedzin (np. w m i t o l o g i i r z y m s k i e j odpowiednie funkcje p e ł n i ą Jupiter, M a r s i Q u i r i n u s ) . Natomiast l u d z k i e s p o ł e c z e ń s t w o jest •w m i t o l o g i i reprezentowane g ł ó w n i e przez w y m i e n i o n e w y ż e j t r z y t y p y postaci, k t ó r e D u m é z i l rekonstruuje na podstawie analizy u t w o r ó w , ta­ k i c h j a k Mahabhdrata, sagi staroislandzkie, Gesta Danorum Saxo G r a m maticusa, Rygweda, Awesta, i r a ń s k a K s i ę g a królów Firdousi'ego, i r ­ landzka Book of Leinster, greckie i r z y m s k i e m i t y etc. P o m i n ę t u k w e s t i ę w i a r y g o d n o ś c i „l'idéologie t r i p a t r i e " D u m é z i l a , k t ó r e j nie ś m i a ł a b y m się p o d j ą ć ze w z g l ę d u na b r a k z n a j o m o ś c i t a k ogromnej i r ó ż n o r o d n e j l i t e ­ r a t u r y . Teoria ta ma jednak znaczenie dla r e k o n s t r u k c j i t y p ó w postaci, k t ó r ą s i ę t u b ę d ę z a j m o w a ć i k t ó r a o k r e ś l a pewne z g o d n o ś c i s t r u k t u r a l n e w naturze i d z i a ł a n i a c h t y c h postaci. 1 9 K r ó l - s u w e r e n , k t ó r e g o w ł a d z a obwarowana jest sankcjami m a ­ gicznymi, p r a w n y m i i r e l i g i j n y m i , p o w i n i e n ł ą c z y ć w sobie z d o l n o ś ć p e ł ­ nienia w s z y s t k i c h trzech p o d s t a w o w y c h f u n k c j i . N i e w o l n o m u u l e g a ć s ł a b o ś c i o m , k t ó r e b y m u m o g ł y w t y m p r z e s z k o d z i ć . T a k w i ę c nie m o ż e go skazić z a z d r o ś ć , k t ó r a b y ł a b y f a t a l n ą p r z y w a r ą u w ł a d c y s t a n o w i ą c e ­ go p r a w a . Podobnie j a k w o j o w n i k o w i nie p r z y s t o i m u strach ani t e ż — j a k r o l n i k o w i — s k ą p s t w o . K r ó l jest p o ś r e d n i k i e m m i ę d z y l u d ź m i a bo­ gami, co go z o b o w i ą z u j e do d o s k o n a ł o ś c i . Jeden niegodny czyn — p r z e j a w p y c h y : k ł a m s t w o czy akt t y r a n i i — d o p r o w a d z a j ą do c a ł k o w i t e g o roz­ p a d u p i ę k n e j k r ó l e w s k i e j f o r t u n y , zniweczenia w s z y s t k i c h z a s ł u g na­ gromadzonych w c i ą g u d ł u g i e g o ż y c i a w ł a d c y , k t ó r y d o t ą d b y ł „ s p r a w i e ­ d l i w y wobec w s z y s t k i c h " . Jego szacunek dla p r a w d y , szlachetny u ż y ­ tek, j a k i c z y n i ł ze swego bogactwa i m ę s t w a , jego p r a k t y k i ofiarne z o s t a j ą p r z e k r e ś l o n e przez jeden czyn, sam k r ó l z a ś doznaje g w a ł t o w ­ nego u p a d k u . 2 0 Czarownik, un sorcier, jest p o s t a c i ą n i e z w y k l e a m b i w a l e n t n ą . D u m é z i l ukazuje, j a k z w i ą z k i k r ó l a i r a ń s k i e g o K a v i Usana z B o g i e m o p i e r a j ą się na s ł u ż b i e i na rewolcie oraz p o c i ą g a j ą za s o b ą to ł a s k ę , t o k a r ę . Z k o l e i d z i a ł a n i a K á v y a Usanas z Mahabharaty o s c y l u j ą swobodnie m i ę d z y bogami a demonami, k t ó r z y nie są — j a k w I r a n i e — z w i ą z a n i jednoznacznie z p o j ę c i a m i dobra i zła. D l a owego czarownika odpowied­ niejsze b y ł o b y m o ż e o k r e ś l e n i e „ m a g " . Jest on u c z o n y m m ę ż e m o n i e ­ z w y k ł e j mocy. Z a r ó w n o teksty indyjskie, j a k i r a ń s k i e u k a z u j ą go na t l e nieba, na szczycie m i t y c z n e j g ó r y ; jako pana w i e l k i c h bogactw ( m i ę d z y i n n y m i siedmiu p a ł a c ó w z r ó ż n y c h k r u s z c ó w ) i w ł a d c ę d e m o n ó w . Charakterystyczna jest dla tej postaci u m i e j ę t n o ś ć wskrzeszania z m a r ł y c h , l e Z jej krytyką można się zapoznać np. w pracy H . Religia Słowian i jej upadek, Warszawa 1979, s. 38-41 n. « D u m é z i l , op. cit., t. 2, s. 360. Łowmiańskiego, • | i i I �255 MIT B O H A T E R S K I a t a k ż e przemieniania s t a r c ó w w m ł o d z i e ń c ó w i o d w r o t n i e . Jego p o t ę g a p r o w a d z i go do p y c h y (np. i r a ń s k i K a y Ü s pragnie z a p a n o w a ć nad ś w i a ­ t e m i wzbija się w niebiosa ze swego p a ł a c u na szczycie g ó r y p r z y u ż y c i u t r o n u l u b k u f r a niesionego przez s ę p y b ą d ź o r ł y , k t ó r e mag w a b i za­ w i e s z o n y m i poza z a s i ę g i e m i c h d z i o b ó w k a w a ł k a m i m i ę s a ) . Jak pisze D u m é z i l , w y r a ź n e p o d o b i e ń s t w o m i ę d z y K a v y a Usan, b r a h m a n e m z M a h a b h á r a t y , a k r ó l e m z A v e s t y i S h á h n á m e h , nie wystarcza dla r e k o n s t r u k c j i indoeuropejskiego p r o t o t y p u t y c h osobistości. U m o ż l i ­ w i a on j e d y n i e o g ó l n ą c h a r a k t e r y s t y k ę postaci czarownika, jaka w y s t ę ­ puje w u t w o r a c h epickich t y c h d w ó c h k r a j ó w . Natomiast r e k o n s t r u k c j a postaci b o h a t e r a (podobnie j a k k r ó l a ) z o s t a ł a w e d ł u g autora posu­ n i ę t a dalej, u k a z u j ą c cechy m i t o l o g i i i n d o e u r o p e j s k i e j . S t u d i u m p o ś w i ę c o n e b o h a t e r o w i zawiera a n a l i z ę : a) m i t ó w skandy­ n a w s k i c h o ż y c i u S t a r k a d r a (ze staroislandzkiej X I I I i X I V - w i e c z n e j Gautrekssaga) v e l Starcatherusa (z Gesta Danorum Saxo Grammaticusa, ok. 1150-1216 г.); b) f r a g m e n t ó w Mahdbharaty d o t y c z ą c y c h epizodycznej postaci bohatera i m i e n i e m Ś i ś u p a l a oraz c) m i t u o Heraklesie. K a ż d y z b o h a t e r ó w jest p o s t a c i ą blisko s p o k r e w n i o n ą ze ś w i a t e m n i e ­ l u d z k i m . W d w ó c h p i e r w s z y c h przypadkach ś w i a d c z y o t y m p o s t a ć , w j a k i e j bohaterowie p r z y c h o d z ą na ś w i a t : Starcatherus rodzi się jako o l b r z y m o sześciu l u b o ś m i u ramionach; S t a r k a d r jest w n u k i e m zabitego przez T h o r a o l b r z y m a i nosi b l i z n y w miejscach, gdzie jego dziad m i a ł dodatkowe ramiona; Ś i ś u p a l a rodzi się z t r z e c i m okiem p o ś r o d k u czoła (oznacza to l u d z k ą r e p l i k ę R u d r a - S i w y ) i z czterema r a m i o n a m i , w y d a j ą c n i e a r t y k u ł o w a n y , z w i e r z ę c y k r z y k . Jak pisze D u m é z i l , nadliczbowe r ę c e i oczy, podobnie j a k o d p o r n o ś ć na zranienie i ogromna siła, p r z y s ł u g u j ą w m i t a c h i n d y j s k i c h demonom, k t ó r e z o s t a ł y n i m i obdarowane przez Ś i w ę . W S k a n d y n a w i i demonami są w e d ł u g D u m é z i i a przede w s z y s t k i m o l b r z y m y , a sam O d y n , b ó s t w o suwerenne, jest p o t o m k i e m pierwotnego o l b r z y m a Y i m i r a , m a t k a jego z a ś jest c ó r k ą olbrzyma. O d y n jest b ó s t ­ w e m wieloznacznym, c z y n i ą c y m z a r ó w n o dobro j a k zło, i m ą cechy de­ moniczne, podobnie j-ak R u d r a - Ś i w a . Siwa, k t ó r y sam nie jest demonem, p e ł n i f u n k c j ę b ó s t w a n i s z c z ą c e g o , l i k w i d a t o r a , R u d r a z a ś jest p a t r o n e m wszystkiego, co nie z o s t a ł o jeszcze oswojone przez c z ł o w i e k a lub spo­ ł e c z e ń s t w o , m i s t r z e m r y z y k a i szansy, k t ó r e się w s p ó l n i e k r y j ą w d z i ­ kości, w a b i ą c z a r ó w n o a s c e t ó w , j a k w ł ó c z ę g ó w nie t y l e t y m , co złe, co raczej t y m , co etycznie neutralne, „ j e d n o c z e ś n i e p e ł n e mocy i n i e o k r e ­ ślone" . 21 r 2 2 Tak w i ę c w momencie narodzin Starkadr-Starcatherus z w i ą z a n y jest przez s w ą n a t u r ę z d a w n y m i w ł a d c a m i ś w i a t a — o l b r z y m a m i , co za­ p e w n i a m u p r z y c h y l n o ś ć Odyna, a Ś i ś u p a l a z demonami i R u d r a - S i w ą . J e d n o c z e ś n i e obaj m a j ą przeciw sobie b ó s t w a nastawione antagonistycz« Dumézil, Dumézil, и op. cit., s. 11. op. cit., s. 86-87. �256 MAGDALENA ZOWCZAK nie do. i c h p r o t e k t o r ó w . W e d ł u g D u m é z i l a p a r y b ó s t w w y z n a c z a j ą c e w s p ó l n i e losy b o h a t e r ó w s k ł a d a j ą się z b ó s t w m r o c z n y c h i j a s ­ n y c h . O d y n i R u d r a - Ś i w a są b ó s t w a m i m r o c z n y m i , T h o r i W i s z n u z a ś j a s n y m i . Rola T h o r a jest w m i t a c h o k r e ś l o n a jednoznacznie: jest on stałym w y b a w c ą bogów i świata, tępi zagrażających i m olbrzymów. D u m é z i l o k r e ś l a go j a k o Thor le champion oraz „ W i s z n u bez w d z i ę k u " . W i s z n u jest z a ś w h i n d u i z m i e kreatorem; rola, j a k ą o d g r y w a w p e r i o ­ d y c z n y c h k r y z y s a c h ś w i a t a , jest przeciwstawna r o l i R u d r y - d e s t r u k t o r a . Opozycyjne z w i ą z k i z w y m i e n i o n y m i p a r a m i b ó s t w d e t e r m i n u j ą losy Starkadra i Siśupali. Opozycje te m a j ą jednak inne znaczenia: w S k a n ­ d y n a w i i O d y n , b ó s t w o mroczne, przewodzi p o z o s t a ł y m bogom, n a j ­ w a ż n i e j s z y z a r ó w n o w ż y c i u z i e m s k i m j a k i z a ś w i a t o w y m , podczas gdy w analizowanych przez D u m é z i l a tekstach i n d y j s k i c h p r y m wiedzie b ó s t w o jasne, W i s z n u - K r y s z n a . C h o c i a ż w i ę c obaj bohaterowie z a j m u j ą o d p o w i a d a j ą c e sobie miejsca w s t r u k t u r z e m i t u (są p r o t e g o w a n y m i b ó s t w m r o c z n y c h i p o t e n c j a l n y m i o f i a r a m i b ó s t w jasnych), odmienne są tego konsekwencje ze w z g l ę d u na inne w a r t o ś c i z w i ą z a n e z t ą s t r u k t u r ą w r ó ż ­ n y c h k u l t u r a c h : Starkadr jest, ogólnie b i o r ą c , d o b r y m , Śiśupala — z ł y m bohaterem . 2 3 2 i 2 5 2 6 B ó s t w a jasne p o w o d u j ą , iż c i a ł a b o h a t e r ó w t r a c ą cechy nieludzkie. Z a p r z y c z y n ą T h o r a o d p a d a j ą dodatkowe ramiona Starcatherusa; k i e d y z a ś K r y s z n a - W i s z n u styka się z m a ł y m Śiśupala, d w a z czterech r a m i o n dziecka o p a d a j ą na z i e m i ę , a trzecie oko znika z jego czoła. Zgodnie z p r z e p o w i e d n i ą jest to znak, iż K r y s z n a b ę d z i e w p r z y s z ł o ś c i z a b ó j c ą S i ś u p a l i . M a t k a bohatera uzyskuje jednak od K r y s z n y przyrzeczenie, iż wybaczone b ę d z i e j e j s y n o w i sto w y s t ę p k ó w i dopiero za sto p i e r w s z y K r y s z n a ukarze Ś i ś u p a l ę ś m i e r c i ą . 2 2 Dieux sombres, dieux claires, D u m é z i l , op. cit, s. 91. D u m é z i l , op. cit., s. 90. Gautrekssaga ukazuje ową determinację bezpośrednio w scenie swoistej licy­ tacji między Thorem i Odynem, w której wyznaczają oni los bohatera. „Thor: Starkadr nie będzie miał dzieci. . Odyn: Starkadr przeżyje trzy życia ludzkie. Т.: W każdym z nich dopuści się nikczemności [...]. O.: Będzie miał zawsze <[...] najlepszą broń i najlepszy strój. Т.: Nie będzie miał [...] swojej ziemi. O.: Będzie miał liczne ruchomości. Т.: Nigdy nie będzie uważał, że ma dość. O.: Wyjdzie zwycięsko z każdego boju. T. W każdym boju otrzyma ciężką ranę. O.: Będzie tworzył poezję i improwizował. Т.: Zapomni wszystko, co stworzy. O.: Spodoba się wielkim i możnym. Т.: Będzie znienawidzony przez małoznacznych". (Za D u m é z i l e m , op. cit., s. 29). " D u m é z i l , op. cit, s'. 91. 2 4 25 i * I i ' �MIT B O H A T E R S K I N 257 Z kolei Starkadr-Starcatherus uzyskuje w darze od Odyna d ł u g i e ż y ­ cie r ó w n e t r z e m ż y c i o m l u d z k i m , lecz T h o r ustala, iż w k a ż d y m z n i c h bohater p o p e ł n i p r z e s t ę p s t w o . P r z e s t ę p s t w a b o h a t e r ó w wpisane w i c h losy j u ż w p o c z ą t k o w y m . okresie ż y c i a p o s ł u ż y ł y D u m é z i l o w i do b u d o w y hipotezy, w e d ł u g k t ó r e j w o j o w n i k , un guerrier (bo w o j o w n i k i e m jest jego bohater), p o p e ł n i a k o ­ lejno p r z e s t ę p s t w a w k a ż d e j z trzech w y r ó ż n i o n y c h przez D u m é z i i a dzie­ d z i n ż y c i a (magiczno-prawno-religijnej, siły fizycznej oraz p ł o d n o ś c i i ob­ fitości). Nie b ę d ę t u a n a l i z o w a ć dokonanej przez D u m é z i i a k l a s y f i k a c j i p r z e s t ę p s t w na t r z y g r u p y , w odniesieniu do p r a w o b o w i ą z u j ą c y h w t y c h t r z e c h dziedzinach. W a r t o ś ć tej k l a s y f i k a c j i z a l e ż y bez w ą t p i e n i a od w a r ­ t o ś c i c a ł e j ideologie tripatrie. S ą d z ę , że p r z y o d p o w i e d n i m n a ś w i e t l e n i u w s z y s t k o m o ż n a podzielić w e d ł u g t y c h trzech dziedzin, lecz dla p r o b l e m u bohatera nie ma to w i ę k s z e g o znaczenia. I s t o t n y natomiast jest sam f a k t ł a m a n i a przez b o h a t e r ó w p o d s t a w o w y c h zasad o b o w i ą z u j ą c y c h w ludz­ k i m s p o ł e c z e ń s t w i e , t e m a t p o m i n i ę t y z a r ó w n o przez Philippe'a Selliera, j a k i F . R. Raglana. Zycie o p i s y w a n y c h przez D u m é z i i a b o h a t e r ó w jest w y p e ł n i o n e z w y ­ c i ę s t w a m i zgodnie z o k r e ś l o n y m j u ż b o h a t e r s k i m w z o r c e m . K a ż d y z n i c h s ł u ż y w i e r n i e s w o j e m u k r ó l o w i , a nawet jest ż a r l i w y m o b r o ń c ą idei w ł a d z y k r ó l e w s k i e j . A jednak Starcatherus, p o m i m o wielkiego poszano­ w a n i a dla k r ó l e w s k i e g o majestatu, p o p e ł n i a t r z y p r z e s t ę p s t w a przeciw s w y m k o l e j n y m s u w e r ę n o m : s k ł a d a k r ó l a w ofierze O d y n o w i , ucieka z pola b i t w y , wreszcie daje się p r z e k u p i ć k r ó l e w s k i m w r o g o m . Ś i ś u p a l a z a ś , s ł u ż ą c s w e m u k r ó l o w i , m o r d u j e i n n y c h k r ó l ó w , s k ł a d a j ą c i c h w ofie­ rze R u d r a - S i w i e ; pod n i e o b e c n o ś ć pewnego w ł a d c y p a l i jego. stolicę za­ miast p o d j ą ć o t w a r t ą w a l k ę ; przeszkadza w z ł o ż e n i u ofiary; p o r y w a szlachetnie u r o d z o n ą i p o ś l u b i o n ą i n n e m u m ę ż c z y ź n i e k o b i e t ę ( p r z e s t ę p ­ s t w a te są w y m i e n i o n e w t e k ś c i e MdhabhĄraty jako p r z y k ł a d y stu nie­ g o d n y c h c z y n ó w , k t ó r y m i bohater o b r a z i ł K r y s z n ę ) . W e d ł u g D u m é z i i a u c z y n k i Heraklesa (dla k t ó r e g o b ó s t w e m o p i e k u ń ­ c z y m jest Atena, w r o g i m z a ś Hera) m o ż n a podzielić, na t r z y serie, z k t ó r y c h k a ż d ą w i e ń c z y grzech, peché functional, ł a m i ą c y p r a w a jednej z trzech g ł ó w n y c h dziedzin, k a ż d e m u grzechowi z a ś towarzyszy odpo­ w i e d n i a sankcja. Z w l e k a n i e z w y p e ł n i e n i e m woU Zeusa ś c i ą g a na H e r a ­ klesa s z a l e ń s t w o , nieuczciwa w a l k a — c h o r o b ę p s y c h i c z n ą , c u d z o ł ó s t w o z a ś powoduje nieuleczalne oparzenia i dobrowolne w y d a n i e się na śmierć . R ó w n i e ż Starcatherus u m i e r a z w ł a s n e j w o l i po p o p e ł n i e n i u trzeciego z p r z e s t ę p s t w : n a m a w i a szlachetnie urodzonego m ł o d z i e ń c a , aby go zdekapitował. Ś i ś u p a l a w y s t ę p u j e w k o ń c o w e j scenie swego ż y c i a jako o b r o ń c a k r ó 2 7 2 ' Dumézil, op. cit., s. 118. 17 —- Etnografia Polska t. 28/2 / �258 MAGDALENA ZOWCZAK Ryc. 1. Herakles między Cnotą a Występkiem: jedna z kobiet wabi go ku przyjem­ ności, druga wzywa do wypełnienia obowiązków. Napis głosi: „Istnieje niepewność zabójcza, ale przez krótką chwilę, jako że dusza wielka, serce szlachetne gardzi plugawą przyjemnością postępując podług honoru". Nie można jednak powiedzieć, by była to główna dewiza Heraklesa, jako że nie zawsze gardził on Występkiem Fot. Pracownia Reprogaf¡czna BÜW (ze zbiorów Gabinetu Rycin UW> �MIT B O H A T E R S K I 259 lewskiego majestatu: protestuje przeciw uznaniu K r y s z n y za najgodniej­ szego na zebraniu k r ó l ó w , w y s u w a j ą c logiczny argument, iż K r y s z n a nie jest k r ó l e m . T e n protest jest s a m o b ó j s t w e m , bo stanowi sto pierwsze wykroczenie S i ś u p a l i p r z e c i w K r y s z n i e , k t ó r y dekapituje bohatera za p o m o c ą d y s k u na oczach zgromadzonych k r ó l ó w . Z c i a ł a S i ś u p a l i w y ­ d o b y w a się energia duchowa „ p o d o b n a s ł o ń c u u l a t u j ą c e m u z . n i e b a " , adoruje K r y s z n ę i w t a p i a się w jego c i a ł o . K r y s z n a - W i s z n u jest w MahdbMracie b ó s t w e m , k t ó r e wszystko wciela; D u m é z i l s ą d z i , i ż fascynuje on Ś i ś u p a l ę , p r z y c i ą g a go, i że bohater d z i a ł a pod w p ł y w e m nieodpartego pragnienia p o w r o t u do ł o n a T o u t incarné, prowokując s w o j ą ś m i e r ć . Jego n i e n a w i ś ć do K r y s z n y znika, jego grzechy z o s t a j ą zniszczone, n a s t ę p u j e c a ł k o w i t e i ostateczne p o ł ą c z e n i e S i ś u p a l i i K r y s z ny-Wisznu. 2 8 Taka jest ś m i e r ć trzech b o h a t e r ó w D u m é z i l a , k t ó r ą i n t e r p r e t u j e on jako n a s t ę p s t w o w y s t ę p k u , przekroczenia dozwolonej i m g r a n i c y dzia­ łania. S p r ó b u j ę teraz p o d s u m o w a ć g ł ó w n e elementy s t r u k t u r y , w k t ó r e j — w e d ł u g D u m é z i l a — w y s t ę p u j e bohater: 1. Bohater rodzi się na pograniczu ś w i a t a ludzkiego i nieludzkiego (świata demonów, olbrzymów, bogów). 2. O d c h w i l i narodzin staje się s t a w k ą w grze b o g ó w o odmiennych naturach, z k t ó r y c h jeden m u sprzyja, a d r u g i jest jego w r o g i e m . 3. Bohater jest w y z n a w c ą i o b r o ń c ą idei w ł a d z y k r ó l e w s k i e j , c h o c i a ż jedno (lub w i ę c e j ) z jego p r z e s t ę p s t w polega na w y k r o c z e n i u przeciw królowi. 4. Jego czyny — bohaterskie c z y n y w o j o w n i k a — przeplatane s ą z b r o d n i a m i przeciw p o d s t a w o w y m p r a w o m o b o w i ą z u j ą c y m w ś r ó d l u d z i . . 5. G d y m i a r a p r z e s t ę p s t w d o p e ł n i a się, bohater u m i e r a z w ł a s n e j w o l i (sam p r z y g o t o w u j e s w ą ś m i e r ć ) . N o w ą t r e ś ć w n o s i do dotychczasowych r o z w a ż a ń p u n k t d r u g i , o k r e ś ­ l a j ą c y bohatera j a k o s t a w k ę w grze, k t ó r a toczy się m i ę d z y b ó s t w e m m r o c z n y m i j a s n y m . Jak się zdaje, jest to l o g i c z n y m n a s t ę p s t w e m p o d ­ stawowej cechy bohatera, c z y l i b y t o w a n i a na g r a n i c y ś w i a t ó w ludzkiego i nieludzkiego. M o ż n a chyba p r z y p u s z c z a ć , ż e i m bardziej jednoznacznie j a k a ś mitologia w i ą ż e z k a ż d y m z t y c h ś w i a t ó w odmienne b ó s t w a , i m bardziej je sobie przeciwstawia, t y m silniej ten antagonizm f o r m u j e los bohatera. Raglan i Sellier nie u w z g l ę d n i a l i relacji m i ę d z y bohaterem a bogami, chociaż obaj analizowali np. dzieje Heraklesa. Poprzestali na p r o s t y m stwierdzeniu jego na w p ó ł boskiego pochodzenia, j a k b y zapomnieli, że w k u l t u r z e m o ż e i s t n i e ć w i ę c e j b o g ó w n i ż jeden. 8 8 D u m é z i l , op. cii., s. 73. �260 MAGDALENA ZOWCZAK 1. B O H A T E R I WŁADCA D r u g i e w a ż n e odkrycie D u m é z i l a dotyczy p l a n u ludzkiego, miejsca bohatera w s p o ł e c z e ń s t w i e , i polega 'na p r z e c i w s t a w i e n i u herosa w ł a d c y . Jest to odmiana w stosunku do o m a w i a n y c h poprzednio t e o r i i . W o p i n i i Raglana k a ż d y bohater, c h o ć b y pozornie k r ó l e m nie b y ł , zawsze się n i m staje, gdy p r a w d a w y c h o d z i na j a w , natomiast nie jest wodzem. A w i ę c k r ó l - b o h a t e r i w ó d z to dwie r ó ż n e postacie, podczas g d y u D u m é ­ zila z a r ó w n o Starkadr-Starcatherus j a k Ś i ś u p a l a o d n o s z ą z w y c i ę s t w a do­ w o d z ą c w o j s k a m i swoich k r ó l ó w . Sellier z a ś pisze, iż w i e l k o ś ć bohatera czyni go p r ę d z e j czy p ó ź n i e j p r z y w ó d c ą p o l i t y c z n y m , j e ś l i nie jest n i m od p o c z ą t k u opowiadania; zgadza się t e ż z Raglanem, że bohater jest p i e r w o t n i e k r ó l e m i że przejmuje n a l e ż n y m u t r o n , p o n i e w a ż jest sy­ n e m k r ó l a . Dodaje w p r a w d z i e , że w s p ó ł i s t n i e n i e bohatera z w ł a d c ą p o l i t y c z n y m jest trudne, p e ł n e k o n f l i k t ó w i g r o ź n e dla monarchy, lecz z a b ó j s t w o dokonane przez bohatera na k r ó l u u w a ż a za niezgodne z l o ­ g i k ą m i t u , za b ł ą d t w ó r c y opowiadania. I n t e r p r e t a c j a ta w i ą ż e się z sel i e r o w s k ą k o n c e p c j ą bohatera j a k o postaci ś w i e t l a n e j . Obaj autorzy t ł u ­ m a c z ą w i ę c p r z y k ł a d y niezgodne z i c h t e o r i a m i wypaczeniem, degene r a c j ą m i t u , podczas gdy D u m é z i l p r z y j m u j e , iż k o n f l i k t m i ę d z y bohate­ r e m i w ł a d c ą , p r o w a d z ą c y nieraz do zbrodni, n a l e ż y do s t r u k t u r y m i t u bohaterskiego.' 2 9 Co do sprzecznych o p i n i i czy bohater jest wodzem, czy k r ó l e m , w y ­ daje się, że nie m o ż n a k t ó r e j k o l w i e k z n i c h p r z y z n a ć p i e r w s z e ń s t w a na podstawie b a d a ń nad b u d o w ą m i t u bohaterskiego. T e k s t y s ą z r ó ż n i c o ­ wane: bohater m o ż e b y ć wodzem (np. Joanna ď A r c ) , m o ż e b y ć k r ó l e m (Edyp), m o ż e b y ć wodzem i k r ó l e m (Achilles), co w i ę c e j , m o ż e nie b y ć a n i wodzem, ani k r ó l e m (św. Jerzy). O c z y w i ś c i e m o ż n a z a ł o ż y ć , że t y l k o w j e d n y m z t y c h p r z y p a d k ó w m a m y do czynienia z bohaterem m i t y c z ­ n y m , ale nie w y d a j e się to s ł u s z n e , jeśli celem jest wyznaczenie u n i w e r ­ salnych cech tej postaci. Te r ó ż n o r o d n e m o ż l i w o ś c i w y n i k a j ą z o d m i e n ­ n y c h w a r t o ś c i , j a k i e s ą z w i ą z a n e ze s t r u k t u r ą m i t u bohaterskiego w r ó ż ­ n y c h k u l t u r a c h . Moc bohatera, jego z w y c i ę s t w a i n i e z w y k ł e czyny w k a ż d e j epoce s t a w i a j ą go ponad p r z e c i ę t n o ś c i ą , ale co t o oznacza, to j u ż z a l e ż y od epoki, k t ó r a ubiera go w k r ó l e w s k ą k o r o n ę l u b w m u n d u r z dystynkcjami pułkownika. IV. K O B I E T A - B O H A T E R W y ł a n i a j ą c y się z tego p r z e g l ą d u l i t e r a t u r y schemat m i t u bohater­ skiego ś w i a d c z y o t y m , że bohater m i t y c z n y to p o s t a ć raczej m ę s k a n i ż kobieca. A jednak i ta r e g u ł a ma swoje w y j ą t k i , z k t ó r y c h n a j s ł y n n i e j ­ s z y m chyba jest Joanna d'Arc. Sellier pisze, że dzieje Joanny s ą obja«Sellier, op. cit., s. 20. �261 MIT B O H A T E R S K I w i e n i e m m i t u bohaterskiego' w jego najczystszej formie. Urodzona w c h ł o p s k i e j rodzinie z a j m o w a ł a się pasterstwem. Pewnego dnia p o r z u ­ ciła spokojne w i e j s k i e ż y c i e , aby d o k o n a ć c z y n ó w , do k t ó r y c h p o w o ł a ł j ą B ó g . K r ó l r o z p o z n a ł j e j p o w o ł a n i e po znaku, k t ó r y dla i n n y c h na zaw­ sze p o z o s t a ł o k r y t y t a j e m n i c ą . Z w y c i ę s t w a Joanny to j e j bohaterska epifania. Pewnego dnia z o s t a ł a zdradzona, a zdrada t a p o c i ą g n ę ł a za s o b ą jej ś m i e r ć . Stos, na k t ó r y m s p ł o n ę ł a , podobnie j a k stos Heraklesa, s t a ł się miejscem j e j apoteozy . ' Sellier p r ó b u j e s c h a r a k t e r y z o w a ć k o b i e t ę - b o h a t e r a p o w o ł u j ą c się n a p r z y k ł a d y A t a l a n t y , Amazonek oraz bohaterek poezji Saint-John Persa. Wskazuje d z i e w i c t w o j a k o i s t o t n ą c e c h ę w s z y s t k i c h t y c h kobiet, k t ó r e s p r a w n o ś c i ą w walce i w ł o w a c h p r z e w y ż s z a j ą m ę ż c z y z n . Dziewica o r l e a ń s k a i nasza „ d z i e w i c a - b o h a t e r , w ó d z p o w s t a ń c ó w , E m i l i a P l a t e r " ś w i a d c z ą na k o r z y ś ć tego s p o s t r z e ż e n i a . 3 0 V. B O H A T E R I K O B I E T Y D z i i c i , rodzina, d o m , o s i a d ł e ż y c i e nie g o d z ą się z m i t e m bohater­ s k i m , k t ó r y r o z w i j a się na k a n w i e nieustannej w ę d r ó w k i . N i e w i a d o m o dlaczego nie p o d k r e ś l i ł tego ż a d e n z c y t o w a n y c h t u a u t o r ó w , c h o ć w y ­ daje się to bardzo istotne dla zrozumienia, k i m jest bohater m i t y c z n y . Na p r z y k ł a d charakter z w i ą z k ó w , k t ó r e go łączą z k o b i e t a m i , t r u d n o i n ­ t e r p r e t o w a ć bez odniesienia do jego nieustannej w ę d r ó w k i ! W ę d r ó w k a i s a m o t n o ś ć to sposoby na u t r z y m a n i e się w stanie ciągłej g o t o w o ś c i bo­ j o w e j (bohater jest p r z e c i e ż n i e z m o r d o w a n y m w o j o w n i k i e m ) i j e d n o c z e ś ­ nie są t o w a r u n k i n i e z a l e ż n o ś c i . Sellier pisze, iż w w i ę k s z o ś c i w y p a d k ó w ś w i a t kobiet j a w i się j a k o z a g r o ż e n i e dla s p e ł n i e n i a z a d a ń , do k t ó r y c h bohater z o s t a ł p o w o ł a n y . S t ą d kobieta u k a z y w a n a b y w a c z ę s t o w micie bohaterskim j a k o czarodziejka, j a k n p . Circe w O d y s e i . Bohater w i e l ­ k i m w y s i ł k i e m w o l i w y r y w a s i ę z j e j objęć, b y w y p e ł n i ć s w ą m i s j ę ; t a k czyni Eneasz, k t ó r y porzuca D y d o n ę i w y r u s z a w p o d r ó ż , aby z a ł o ż y ć R z y m . W tej k o n w e n c j i kobieta oznacza nieraz zaledwie c h w i l o w y o d ­ poczynek w o j o w n i k a na drodze jego c h w a ł y . 3 1 Sellier nie pisze jednak o t y m , co dzieje się, g d y bohater ulega swo­ jej m i ł o ś c i i z a g ł ę b i a s i ę w n i ą . U z a l e ż n i a s i ę w ó w c z a s od k o b i e t y , co w y s t a w i a go na ś m i e r t e l n e n i e b e z p i e c z e ń s t w o . Zdrada ukochanej staje i _ b e z p o ś r e d n i o l u b p o ś r e d n i o — p r z y c z y n ą jego ś m i e r c i . Opisuje t o historia Samsona i D a l i l i . S ę „Znowu rzekła do niego: Jakoż mówisz, miłuję cię? a serce twoje nie jest ze mną. Jużeś mię po trzykroć oszukał, i nie powiedziałeś mi, w czém jest twoja moc wielka. A gdy mu się uprzykrzała słowy swemi na każdy dzień, i trapiła go, aż zem"Sellier, "Sellier, op. cif., s. 23. op. cit., s. 20. �262 MAGDALENA ZOWCZAK dlała dusza jego na śmierć. Tedy jej otworzył całe serce swoje, i powiedział j e j : Brzytwa nigdy nie postała na głowie mojej, gdyżem jest Nazarejczykiem B o ż y m zaraz z żywota matki mojej; gdyby mię ogólno, odejdzie odemnie moc moja, i osłabieję, i będę jako inny człowiek. Widząc tedy Dalila, że jej otworzył całe serce swoje, posłała i w e z w a ł a książąt Filistyńskich, mówiąc: Pójdźcież jeszcze raz, boć mi otworzył całe serce swoje; i przyszły do niej książęta Filistyńskie, niosąc srebro.w rękach swych. Tedy go uśpiła na łonie swojém, a przyzwawszy niektórego człowieka, dała ogolić siedm kędzierzy g ł o w y jego; potem go jąła drażnić, gdy odeszła moc jego od niego, I rzekła: Filistynowie nad tobą, Samsonie" » . Bohater zmaga się ze s o b ą i z c a ł y m ś w i a t e m ; t a k ż e ze s w o j ą k o ­ c h a n k ą m u s i t o c z y ć w a l k ę , jeśli chce u t r z y m a ć n i e z a l e ż n o ś ć . W schema­ cie bohaterskiego m i t u uległość oznacza dla niego ś m i e r ć (dlatego t e ż zapewne b o h a t e r k ą m o ż e b y ć t y l k o dziewica, n i e u l e g ł a ) . Sellier przeciwstawia t e j s y t u a c j i stereotyp f r a n c u s k i z X I I - X V I I w . , w e d ł u g k t ó r e g o m i ł o ś ć do d a m y pobudza rycerza do bohaterskich czy­ n ó w . Zgodnie z r e g u ł a m i Vamour courtois kobieta sama w y s y ł a swego rycerza w d a l e k ą d r o g ę , b y p o k o n u j ą c rozmaite t r u d n o ś c i z a s ł u ż y ł sobie na j e j m i ł o ś ć . Jest t o jednak, j a k się zdaje, r ó ż n i c a pozorna. P r z e c i e ż w i a d o m o , że — j a k pisze M a r i a Ossowska — k u l t u r a rycerska nie b y ł a k u l t u r ą r o d z i n ­ n ą , a dama, w i m i ę k t ó r e j rycerz d o k o n y w a ł m ę ż n y c h c z y n ó w , b y ł a c z ę ­ sto s z c z ę ś l i w ą ż o n ą k o g o ś innego. Uamour courtois, m i ł o ś ć na o d l e g ł o ś ć , jest w gruncie rzeczy zgodna z w z o r c e m m i t y c z n y m : r y c e r z — bohater w z d y c h a w i e r n i e i często platonicznie do jednej d a m y , a j e d n o c z e ś n i e m i e w a p r z y g o d y z i n n y m i , k t ó r e n a p o t y k a po drodze. D a m a serca jest p r z e d m i o t e m - o z d o b ą , j a k r ę k a w i c z k a na c h e ł m i e , jest t e ż pretekstem do w a l k i . S ł u s z n a jest chyba opinia M . Ossowskiej, że owa epoka s ł a w i ł a r y c e r s k ą o p i e k u ń c z o ś ć w stosunku do kobiet j a k o p o s t a w ę , k t ó r a p o d ­ k r e ś l a m ę s k ą siłę. W istocie nie jest to w i ę c sytuacja, k t ó r ą m o ż n a prze­ c i w s t a w i a ć bohaterskiemu m i t o w i . Francuska epika rycerska zgodna jest z n i m , j a k z a u w a ż a sam Sel­ lier, r ó w n i e ż w i n n y m aspekcie: bohaterskie romansy ł a m i ą p r z y j ę t e w społeczności zakazy moralne. Bardzo często polega to na zdradzie, j a ­ k i e j dopuszcza się kobieta, g d y oddaje się b o h a t e r o w i — z a b ó j c y swego ojca. P r z y t y m zdarza się, że jej ojciec ginie t y l k o dlatego, p o n i e w a ż w y j a w i a ona bohaterowi, w j a k i s p o s ó b m o ż n a go z a b i ć . K l a s y c z n ą w e r ­ sję tego m o t y w u zawiera p r z y p i s y w a n e W e r g i l i u s z o w i opowiadanie Ciris z t z w . Appendix Vergiliana . 3 3 . 3 4 3 S * Księga sędziów, Rozdział 16, wersety 15-20. S e 11 i e r, op. cit., s. 21. M. O s s o w s k a , Ethos rycerski i jego odmiany, Warszawa 1973, s. 216. <« Nowele rzymskie, wyb., przeł. i oprać. Stanisław S t a b r y ł a , Warszawa 1975, s. 58-72. 8 8 8 4 �MIT B O H A T E R S K I 203 Minos, k r ó l K r e t y , - n a p a d ł na miasto M e g a r ę , w k t ó r y m p a n o w a ł M z u s . W e d ł u g boskiej przepowiedni w ł a d c a ten i jego k r ó l e s t w o pozo­ s t a ć m i a ł y bezpieczne, d o p ó k i nie spadnie z jego g ł o w y r ó ż o w y p u k i e l w ł o s ó w , d z i w n a t u r y . Nizus m i a ł c ó r k ę Scyllę, k t ó r a z a k o c h a ł a się bez p a m i ę c i w Midasie. A b y go p o z y s k a ć , pewnej nocy obcięła ojcu n i e z w y ­ k ł y k o s m y k w ł o s ó w i p o s ł a ł a go Midasowi. Megara z o s t a ł a spustoszona, lecz Midas u k a r a ł n i e s z c z ę s n ą S c y l l ę w o k r u t n y s p o s ó b : k a z a ł ją p r z y ­ w i ą z a ć do swego o k r ę t u i Wlec po falach. D l a D u m é z i i a b y ł a b y to jedna ze zbrodni bohatera, podczas gdy Sel­ l i e r , k t ó r y go g l o r y f i k u j e , p o d a ł b y zapewne i n n ą i n t e r p r e t a c j ę . U w a ż a on, że bohater stoi ponad dobrem i z ł e m ; zgodnie z c y t o w a n y m i w Le myth du heros s ł o w a m i A n t o n i n A r t a u d a , bohaterowie i bogowie antycz­ n i „ k r o c z ą prosto s w o j ą d r o g ą poza naszymi l u d z k i m i zasadami, k t ó r e d z i e l ą wszystko m i ę d z y dobro i zło, j a k b y zło nie w y w o d z i ł o się ze zdra­ d y wobec w ł a s n e j n a t u r y i j a k b y dobro nie b y ł o ' z n i ą w zgodzie bez w z g l ę d u na konsekwencje m o r a l n e " . Sellier w y d a j e się z a p o m i n a ć , że bohater nie jest bogiem, lecz co n a j w y ż e j p ó ł b o g i e m i jego zbrodnie w o ­ bec l u d z k i c h p r a w nie m o g ą b y ć inaczej nazwane. Tymczasem z jego i n t e r p r e t a c j i w y n i k a , że t y l k o kobieta, k t ó r a rzuca się w ramiona bohat e r a - b ó s t w a , j a k b y p r a g n ę ł a swej z a g ł a d y , p o p e ł n i a zbrodnie, bohater z a ś pozostaje czysty, bo jest ponad to. Uderza t u t r a f n o ś c i ą ocena d w o ­ i s t y c h c z y n ó w bohatera (lub bohatera i jego alter-ego) jakiej d o k o n a ł M i e l e t y ń s k i , k t ó r y nie p r z e s t a j ą c n a z y w a ć m i t y c z n y c h zbrodni po i m i e ­ n i u stwierdza, że są one r ó w n i e istotne jak mityczne dobrodziejstwa, p o n i e w a ż w y z n a c z a j ą p o j ę c i a dobra i zła. Z a r ó w n o jedne j a k drugie m a j ą w i ę c znaczenie paradygmatyczne dla społeczności, w k t ó r e j funkcjonuje mit . 3 6 3 7 3 8 V I . NOWA PRÓBA D E F I N I C J I : B O H A T E R S K I E A N T Y N O M I E M i t bohaterski nie jest p r o s t ą s u m ą e l e m e n t ó w w y m i e n i o n y c h w do­ k o n a n y m t u p r z e g l ą d z i e l i t e r a t u r y . Jak się o k a z a ł o , wiele z n i c h f u n k c j o ­ n u j e w y m i e n n i e , tak, że m o ż n a m ó w i ć o zbiorach t y p o w y c h , s y t u a c j i w p o s z c z e g ó l n y c h momentach m i t u (np. k i e d y bohater znajduje p r z y j a ­ ciela lub spotyka k o b i e t ę ) . Owe zbiory m o ż l i w o ś c i w y n i k a j ą z u s y t u o w a ­ n i a bohatera-herosa w miejscu p r z e c i ę c i a granic p e w n y c h p o j ę ć podsta­ w o w y c h dla l u d z k i e j egzystencji (np. w o l n o ś ć — poddanie, siła — s ł a ­ b o ś ć ) . M i t bohaterski zawiera w i e d z ę o naturze ludzkiego istnienia i o m o ż l i w o ś c i a c h d z i a ł a ń c z ł o w i e k a , jest p a r a d y g m a t e m ludzkich m o ż ­ liwości. 8 6 Cyt. za S e 11 i e r e m, op. cit., s. 21. S e l l i e r , op. cit., s. 21. *> M i e l e t y ń s k i , op. cit., s. 234. 8 7 �. . • j 264 MAGDALENA ZOWCZAK ' I I Wydaje się m o ż l i w e opracowanie uniwersalnej quasi- d e f i n i c j i p o ­ przez c h a r a k t e r y s t y k ę szeregu a n t y n o m i i , j a k i e zawiera p o j ę c i e bohatera. P o d s t a w o w ą a n t y n o m i ę wyznacza b y t o w a n i e b o h a t e r ó w na g r a n i c y p o r z ą d k ó w ludzkiego i nie-ludzkiego, co sprawia, iż t w o r z ą o n i j a k b y o d r ę b n ą k a t e g o r i ę b y t ó w o specyficznych w ł a ś c i w o ś c i a c h ( „ z n a j s i ę z c z ł o ­ w i e k i e m , z b o h a t y r e m się nie w s p i e r a j " , j a k p i s a ł B i e r n a t z L u b l i n a ) „ W a ż n ą tego k o n s e k w e n c j ą jest s t o p i e ń p o d p o r z ą d k o w a n i a bohatera przez­ naczeniu b ą d ź — i n n y m i s ł o w y — zakres jego w o l n o ś c i w p o r ó w n a n i u z d w o m a p o z o s t a ł y m i k a t e g o r i a m i b y t ó w . Przez przeznaczenie r o z u m i e m miejsce postaci m i ę d z y dobrem a z ł e m , k t ó r e z a l e ż y od e f e k t u d z i a ł a ń , a nie od i n t e n c j i d z i a ł a j ą c e g o . W t r a d y c y j n e j w i z j i ś w i a t a c z ł o w i e k ż y j e zgodnie ze s w o i m przeznaczeniem, k t ó r e jest od niego n i e z a l e ż n e . E u n t przeciw przeznaczeniu b y w a u w a ż a n y za grzech, bo k i e r u j e się p r z e c i w w o l i Boga czy b o g ó w , a t a k ż e dlatego, że jest — j a k o d z i a ł a n i e p o z o r ­ n e — z g ó r y skazany na niepowodzenie. Inaczej jest z bohaterem: „ b o h a t e r s t w o to nie jest przeznaczenie o d Boga, bo to b y nie b y ł o b o h a t e r s t w o " . To stwierdzenie daje w y r a z antynomii, o k t ó r e j mowa, związanej z n a s t ę p u j ą c ą sprzecznością logicz­ n ą : jeśli c z ł o w i e k m a b y ć t y l k o n a r z ę d z i e m , w ó w c z a s p o j ę c i e bohatera^ k t ó r e z a k ł a d a m o ż l i w o ś ć dokonywanego z w o l n e j w o l i w y b o r u , t r a c i r a c j ę b y t u . Podobna s p r z e c z n o ś ć w y s t ę p u j e t a k ż e w p r z y p a d k u ś w i ę t y c h : cóż b y to b y ł a za ś w i ę t o ś ć , jeśli b y od Boga b y ł a przeznaczona? Bohaterowie m a j ą p r z e c i e ż i cechy l u d z k i e (co w y n i k a z p r z y j ę t e j t u podstawowej a n t y n o m i i ) , a to przeczy c a ł k o w i t e m u u z a l e ż n i e n i u c z ł o ­ w i e k a od przeznaczenia, bo w ó w c z a s z a b r a k ł o b y p r z e j ś c i a od b y t ó w l u d z ­ k i c h do bohaterskich, przeciwnie: i s t n i a ł a b y m i ę d z y n i m i w y r a ź n a g r a ­ nica. T a k w i ę c trzeba u z n a ć stopniowe rozszerzanie zakresu w o l n o ś c i w o d ­ niesieniu do w y r ó ż n i o n y c h t u trzech k a t e g o r i i b y t ó w (boskich, b o h a t e r ­ skich, ludzkich, p r z y c z y m t y m p i e r w s z y m p r z y s ł u g u j e p e ł n a w o l n o ś ć ) . Z owej podstawowej a n t y n o m i i w y n i k a , że bohater jest dla s p o ł e c z ­ n o ś c i l u d z k i e j o b c y m , co w i ą ż e się z ł a m a n i e m przez niego podsta­ w o w y c h ' z a s a d , k t ó r e c z ł o n k ó w tej s p o ł e c z n o ś c i o b o w i ą z u j ą . B o h a t e r często b y w a p r z e s t ę p c ą w e d ł u g l u d z k i c h n o r m . Podobnie jest ze ś w i ę ­ t y m . R ó ż n i c a m i ę d z y ś w i ę t y m i a bohaterami widoczna jest natomiast w odniesieniu do k a t e g o r i i b y t ó w n i e - l u d z k i c h . Ś w i ę t y jest p o d d a n y m Boga, p r z e c i w n i k i e m d e m o n ó w , bohater z a ś często b y w a p r z e c i w n i k i e m w stosunku do obu t y c h kategorii, p r z e s t ę p c ą r ó w n i e ż w s k u t e k ł a m a n i a p o r z ą d k u boskiego czy diabelskiego, i to w interesie l u d z i . Tak w i ę c bohater od c h w i l i s w y c h narodzin z a g r a ż a a k t u a l n e m u м 40 •» Cyt. za A. B r u c k n e r e m , Słownik etymologiczny «• Cyt. z materiałów terenowych: rzeszowskie 1982 r. jązyka polskiego, W a r - 1 �MIT B O H A T E R S K I 265 u k ł a d o w i sił m i ę d z y ś w i a t a m i o odmiennych p o r z ą d k a c h ; s t ą d od wczes­ nego d z i e c i ń s t w a c z y h a j ą na niego rozmaite n i e b e z p i e c z e ń s t w a . Z d r u ­ giej strony bohater m o ż e d z i a ł a ć na rzecz zachowania i s t n i e j ą c e g o u k ł a d u sił, jeśli podejmie d z i a ł a n i a z pozycji p o ś r e d n i k a . I tak Herakles, p o k o ­ n u j ą c T y t a n ó w , staje się o b r o ń c ą b o g ó w o l i m p i j s k i c h . Z b y t o w a n i e m bohatera na granicy d w ó c h p o r z ą d k ó w i z jego prze­ znaczeniem ł ą c z y s i ę a n t y n o m i a ż y c i a - ś m i e r c i ; bohaterowie zajmują miejsce p o ś r e d n i e m i ę d z y n i e ś m i e r t e l n y m i i s t o t a m i n i e - l u d z k i m i a ś m i e r ­ telnymi ludźmi. W związku z t y m przysługuje bohaterowi n i e z w y k ł y p r z y w i l e j : ś m i e r ć z w y b o r u . Z w o l n e j w o l i podejmuje on d e c y z j ę o za­ k o ń c z e n i u swego życia, a c z ę s t o nawet o k r e ś l a s z c z e g ó ł o w o s p o s ó b , w j a ­ k i ma u m r z e ć . W i n n y c h przypadkach decyduje o swej ś m i e r c i p o ś r e d n i o , gdy jest ona c e n ą za o s i ą g n i ę c i e celu, do k t ó r e g o z m i e r z a ł . Z a n t y n o m i ą ż y c i e - ś m i e r ć z w i ą z a n e są t e ż takie cechy bohatera, j a k o d p o r n o ś ć na r a n y czy n i e z w y k l e d ł u g i e życie (choć to ostatnie ł ą c z y się t e ż z p o d s t a w o w ą a n t y n o m i ą ludzkie — n i ě - l u d z k i e , k t ó r a p r o w a d z i do hyperbolizacji, w y o l b r z y m i e n i a wszelkich ludzkich cech herosa; p r z y ­ s ł u g u j e m u w i ę c o g r o m n y wzrost, w i e l k a siła oddechu, gargantuiczny apetyt i t p . ) . S z c z e g ó l n a ś m i e r ć bohatera jest tak w a ż n a dla i s t o t y tego. p o j ę c i a , że n a l e ż a ł o b y s t w i e r d z i ć , iż p r a w d z i w y bohater to bohater m a r ­ twy. P r z e k s z t a ł c a n i e się c z ł o w i e k a w bohatera, m i t y z a c j ę c z ł o w i e k a poprzez jego ś m i e r ć znakomicie ukazuje f i l m Bernardo Bertolucci'ego „ S t r a t e g i a p a j ą k a " . Atos M a g n a n i , k t ó r y z d r a d z i ł ż a n d a r m o m miejsce u k r y c i a b o m b y przygotowanej do zamachu na Duce, o s ą d z o n y zostaje przez s w y c h p r z y j a c i ó ł - s p i s k o w c ó w j a k o zdrajca w s p ó l n e j sprawy, bez w z g l ę d u na to, jakie k i e r o w a ł y n i m p o b u d k i ; b y ł t o b o w i e m j e d y n y s p o s ó b , w j a k i m ó g ł p o w s t r z y m a ć zamach, w k t ó r e g o powodzenie nie w i e r z y ł . M o ż e sądził, iż zamach nieudany b ę d z i e w i ę k s z y m z ł e m ftiż zdrada i p o s t a n o w i ł u c h r o n i ć p r z y j a c i ó ł w ł a s n y m kosztem. S u b t e l n o ś ć takiego p o s t ę p o w a n i a nie sprzyja t w o r z e n i u s i ę symbolu, p r z e m i e n i a n i u c z ł o w i e k a w mit.. Bohaterowie są rozliczani za d o r a ź n e , w y m i e r n e efekty s w y c h czynów,. Rzeczywisty uczynek Atosa M a g n a n i z o s t a ł o k r y t y t a j e m n i c ą , on sam' z a ś z g i n ą ł z r ę k i przyjaciela ś m i e r c i ą , k t ó r ą z a i n s c e n i z o w a ł w d u c h u szekspirowskiego d r a m a t u : z o s t a ł zastrzelony w loży opery, a w y p a d e k t e n z a p o w i e d z i a ł a w r ó ż b a C y g a n k i i nieprzeczytany a n o n i m . I w ł a ś n i e takie m o t y w y , w d z i e r a j ą c e się w p a m i ę ć j a k n a t r ę t n a m e l o d y j k a k a t a r y ­ niarza, z d e c y d o w a ł y o p o w s t a n i u m i t u bohatera Atosa M a g n a n i . J e d n y m z i s t o t n y c h r y s ó w mitycznego herosa jest to, iż c z ę s t o s ł u ż y on w ł a d c y , oddaje m u do dyspozycji całą s w ą n i e z u p e ł n i e l u d z k ą m o c , nie p r ó b u j ą c samemu s i ę g a ć po w ł a d z ę , g o d z ą c s i ę na r o l ę s ł u ż e b n ą . J e ś l i zostaje k r ó l e m , to t y l k o w w y n i k u z ł a m a n i a j a k i e j ś k a r d y n a l n e j zasady: zabicia ojca, p o ś l u b i e n i a m a t k i — p r z y c z y m panowanie jego t r w a k r ó t k o i k o ń c z y się tragicznie. �MAGDALENA ZOWCZAK 266 Bohater poddany w ł a d c y , choć zdaje się to paradoksalne, jest j e d n o ­ cześnie symbolem ludzkiej wolności i godności. Gdy wykonuje narzu­ cone m u przez w ł a d c ę zadania, to efekt jego c z y n ó w obraca się przeciwko ustalonemu p o r z ą d k o w i , k t ó r e g o s y m b o l e m jest k r ó l . Z w y r o k u losu Herakles w y k o n u j e rozkazy Eurysteusa; a jednak to, co czyni, posiada sens g ł ę b s z y i jest bardziej d o n i o s ł e n i ż p o k o n y w a n i e coraz to n o w y c h p r z e s z k ó d , na co s t a ć k a ż d e g o komiksowego supermana. Herakles k ł a ­ dzie kres o f i a r n y m m o r d o m r y t u a l n y m d o k o n y w a n y m na ludziach, p o ­ ż e r a n i u l u d z i przez p o t w o r y . Osusza bagna, z a k ł a d a miasta, b u d u j e drogi. Jest w i ę c t y m , k t ó r y w y z w a l a od ś m i e r c i , k t ó r y t w o r z y l u d z k i p o r z ą d e k , k u l t u r ę : jest t z w . bohaterem k u l t u r o w y m (tę f u n k c j ę bohatera dobrze o k r e ś l a niemieckie s ł o w o Weltordner i jego angielski bliskoznaczn i k transformer, „ p o r z ą d k u j ą c y ś w i a t na nowo"). Herakles jest n i e ś m i e r ­ t e l n y i j a k o p ó ł b ó g , s y n Zeusa, i j a k o t w ó r c a k u l t u r y . P o m i m o u z a l e ż ­ nienia od Eurysteusa, w b r e w i n t e n c j o m Eurysteusa, d z i a ł a n i a H e r a k ­ lesa m a j ą znaczenie demokratyczne, bo s ą dobrodziejstwem dla podda­ n y c h , a nie dla w ł a d c y , co w i ę c e j — b u r z ą p o r z ą d e k , k t ó r y w y p o s a ż y ł Eurysteusa w k r ó l e w s k ą w ł a d z ę , a w i ę c s t a w i a j ą k r ó l a w s y t u a c j i za­ grożenia. Ta a n t y n o m i a wyznacza odmienne m o ż l i w o ś c i dla o k r e ś l e n i a cech bohatera: z jednej strony m o ż e on b y ć c e n n y m dla k a ż d e j w ł a d z y s y m ­ b o l e m p r o p a g a n d o w y m , gdy p o d k r e ś l a ć się b ę d z i e jego s ł u ż e b n ą , p o d d a ń c z ą r o l ę w stosunku do w ł a d c y (lub ustalonego p o r z ą d k u ) ; i o d w r o t ­ nie, gdy na p l a n p i e r w s z y w y s u w a się jego znaczenie dla r z ą d z o n y c h , g d y b u r z ą c stary p o r z ą d e k staje się dla n i c h s y m b o l e m w o l n o ś c i . O i l e ta druga m o ż l i w o ś ć realizuje się w t r a d y c j i l u d o w e j , w „ p i e ś n i g m i n n e j " , t o pierwsza f u n k c j o n u j e j a k o i s t o t n y element systemu autokratycznego b ą d z totalitarnego gdzie w ł a d c a czy w ó d z u z u r p u j e sobie tytuł bohatera o ą a z naaaje go osooom z a s m z o n y m a i a systemu. est то o c z y w i ś c i e t y l k o « g o m a с п а г а к х е г у з х у к а xycn a w o c n mozuwosci, z Konieczności uprosz­ czona, b u a o w y moaei oęozie z a w i e r a ł taKze elementy „ p r o p a g a n d o w e i o d w r o t n i e , propaganda m u s i w y k o r z y s t y w a ć eiemenxy t r a d y c j i ; , u m e tendencje są u g r u n t o w a n e w t r a d y c j i europejsKiej w y m i e n i o n e antynomie o k r e ś l a j ą p o j ę c i e bonetera mitycznego i w y z ­ n a c z a j ą zakres jego dziaian, Które p o l e g a j ą na n i e u s t a n n y m p o K o n y w a m u p r z e s z k ó d , ť o j e c i e to z w i ą z a n e jest nierozazieinie z p o c h w a l ą a k t y w n o ś c i ż y c i o w e j rozumianej j a k o w a l k a z w r o g i m i m a z i o m silami, z g r o ż ą c y m i i m mebezpieczenstwami. l a * okres ony bohater p r z y p o m i n a ż o ł n i e r z a w stanie c i ą g ł e j g o t o w o ś c i bojowej, k t ó r y m tez bardzo często b y w a (hono­ r o w e kodeksy ż o ł n i e r s k i e s t a n o w i ą odbicie w y o b r a ż e ń o i d e a l n y m c z ł o ­ w i e k u w a l k i i w s k a z u j ą zapewne cechy bohatera o k r e ś l o n e j epoki j { J JNastępną 1 1 ważną a n t y n o m i ę wyznacza istnienie b y t ó w Por. O s s o w s k a , op. cit. bohaterskich �MIT B O H A T E R S K I 267 jako pośrednich między nie-ludzką wiedzą, świadomością, a ludzką nie­ w i e d z ą . Daje to bohaterom status m i s t r z a , n a u c z y c i e l a , pro­ r o k a ; s t ą d t e ż bohater w y s t ę p u j e j a k o p a t r o n i n i c j a c j i . Jak stwierdza Eleazar M i e l e t y ń s k i , bohater k u l t u r o w y jest często u w a ż a n y za tego, k t ó r y w p r o w a d z i ł o b r z ę d i n i c j a c j i , d o k o n u j ą c p r z e j ś c i a od stanu n a t u r y do k u l t u r y , co powoduje p r z e m i a n ę i s t o t y n i e ś w i a d o m e j w ś w i a ­ domego c z ł o w i e k a . P o d s t a w o w ą dla p o j ę c i a bohatera a n t y n o m i ę ludzkie — nie-ludzkie m o ż n a r o z w i n ą ć w s k a z u j ą c nie t y l e cechy herosa, co raczej reprezento­ w a n ą przez niego a m b i w a l e n c j ę w odniesieniu do cech boskich i l u d z k i c h . O t o szereg a n t y n o m i i , k t ó r y wyznacza p o j ę c i e bohatera: В ludzkie nie-ludzkie O podporządkowanie wolność H uległość władza A śmiertelność nieśmiertelność T słabość siła, moc E n i e ś w i a d o m o ś ć , niewiedza ś w i a d o m o ś ć , wiedza R B y t y nie-ludzkie i ludzkie p o s i a d a j ą cechy przeciwstawne, natomiast byty bohaterskie ł ą c z ą w sobie c e c h y obu kategorii, - s t a n o w i ą c — w e d ł u g j ę z y k a f e n o m e n o l o g ó w — coincidentia oppositorum. N i e znaczy to, że istnieje zawsze j a k i e ś p r z e j ś c i e z k a t e g o r i i b y t ó w l u d z ­ k i c h do bohaterskich, z bohaterskich do n i e - l u d z k i c h . T y m n i e m n i e j i s t ­ nieje m o ż l i w o ś ć p r z e j ś c i a , skoro stopniuje się w odniesieniu do trzech r o d z a j ó w b y t ó w cechy takie, j a k w o l n o ś ć czy wiedza. A n t y n o m i e są n i c z y m osie, w e d ł u g k t ó r y c h cechy bohatera r o z k ł a d a j ą się j a k p u n k t y na p ł a s z c z y ź n i e . D z i ę k i t e m u m o ż l i w e jest p o w i ą z a n i e r o z m a i t y c h k a t e g o r i i bohatera w ramach jednego uniwersalnego p o j ę c i a . Jest to p u n k t w y j ś c i a do r o z w a ż a ń nad f u n k c j o n o w a n i e m tego p o j ę c i a w k u l t u r z e w s p ó ł c z e s n e j i do wskazania zależności m i ę d z y m i t e m , t r a d y ­ c j ą a o b e c n y m i w y o b r a ż e n i a m i o bohaterze, k t ó r e są w a ż n e dla r o z g r y ­ w a j ą c e g o się w o k ó ł d r a m a t u s p o ł e c z n e g o . Przedmiotem dalszych b a d a ń b ę d ą w a r t o ś c i , jakie są z w i ą z a n e z p o j ę c i e m bohatera w naszej k u l t u r z e . 4 2 4 2 M i e 1 e t у ii s к i, op. cit., s. 223 n � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b80d830ef89c6f196afc115e5f394162.pdf b3e0f67b38129f21bb72b20ca306c250 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:868 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:798 Title A name given to the resource Mit i myślenie mityczne / ETNOGRAFIA POLSKA 1976 t.20 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1976 t.20 z.1, s.25-46 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mróz, Lech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text «к Część I „Etnografia Polska", t, X X : 1976 z. 1 L E C H MROZ M I T I MYŚLENIE MITYCZNE * „Chwalimy rozum, a n a j w i ę k s z e rzeczy zawdzięczamy przesądom" A. Verri Problem mitu jest jednym z najczęściej chyba poruszanych zagadnień w humanistyce, zarówno przez antropologów, etnologów, socjologów, jak i psychologów, lingwistów, literaturoznawców i t d . Jest to jednocześnie jedno z najbardziej trudnych i kontrowersyjnych zjawisk, o granicach płynnych, niemożliwych — jak do tej pory — do zakreślenia, tak z uwagi na istotę, treść, jak i charakter, mechanizm powstawania, cele, trwałość. Istnieje szereg teorii mitoznawczych, wśród których można znaleźć około 500 prób sprecyzowania, co należy rozumieć przez mit. Bowiem w obrę­ bie teorii i szkół zajmujących się mitem istnieje jeszcze wiele dalszych, szczegółowych już podziałów i wariantów różnicujących je dalej i zacie­ rających nie tylko możliwości zrozumienia i granice mitu, ale także gra­ nice pomiędzy szkołami i kierunkami. Czasami teorie te zwalczają się, ale często jedynie z różnych punktów ujmują zjawisko. Nie ma jednak, mimo ponad dwusetletniej już historii badań, teorii na tyle pełnej bądź uniwersalnej, by można było powiedzieć, że przybliżyła zjawisko pozna­ niu w sposób zasadniczy i że wiedza o micie i myśleniu mitycznym stała się bardziej dostępna, mniej dyskusyjna. Możemy nawet zaryzykować twierdzenie, że ostatnie dziesiątki lat sytuację skomplikowały. Rozbudo­ wany wprawdzie został aparat pojęciowy, rozwinęły się techniki badaw­ cze, powstały nowe dyscypliny naukowe, jednakże w taki sam sposób jak rozwijała się myśl mitoznawcza, rozszerzała się świadomość głębokości zja­ wiska i szerokości jego zakresu, złożoności jego form; powstawały nowe rodzaje mitów — jako wynik różnego rodzaju potrzeb społecznych. Mimo że tradycja badań mitoznawczych sięga niezbyt głęboko, sam problem mitu dostrzegany był na wiele wieków wcześniej, i tak na dobrą sprawę Platońskie stwierdzenia, że: mitu nie może zastąpić żadna inna * Artykuł ten nie przedstawia zamkniętego zespołu hipotez, jest sprawozdaniem z pewnego etapu prac nad mitem, przedstawieniem nurtujących autora wątpliwości. Niezbyt duża popularność tematu w literaturze polskiej powoduje, że autor u w a ż a za wskazane przedstawienie tego artykułu, choć nie stanowi on całości zamkniętej. �26 L E C H MRÓZ funkcja ludzka, jak „rozum" czy „nauka", że z chwilą, gdy m i t obumiera, zajmuje jego miejsce inny, czy że mit jest wyrazem zasadniczych potrzeb ducha, są jednymi z nielicznych stwierdzeń, jakie nie budzą wątpliwości, jakie uznawane są przez różne szkoły i orientacje badawcze. Te tezy, jakie znajdujemy u współczesnych badaczy, możemy — przynajmniej w części — znaleźć i u Platona. Platon przestrzega przed tłumieniem mitu — uwolnienie od niego może być równoznaczne ze stłumieniem ży­ wotnej funkcji ludzkiej. Zdaniem Platona „mit spełnia podstawową funk­ cję w życiu człowieka i dlatego mity będą tworzone bez względu na to, co ktoś O' t y m myśli. Nie możemy przezwyciężyć mitu, możemy go tylko zrozumieć, rzeczywistym niebezpieczeństwem dla duszy nie są przodko­ wie, są nim natomiast oświeceni współcześni, którzy nie tylko nadużywa­ ją mitu, ale, nadęci złudną nauką, w ogóle utracili prawdę zawartą w m i ­ cie" . Późniejsze próby badawcze wielu zajmujących się mitem, rozwa­ żania szkół astralno-babilońskich, solarnych czy nawet sporej liczby i n ­ nych, wydają się cofnięciem wstecz w stosunku do Platona. Badając szcze­ góły, dążąc do znalezienia przyczyny uniwersalnej, zatracili ich zwolenni­ cy szerokie pojmowanie problemu, przeoczyli rozległość zjawiska. Właści­ wie dopiero przemyślenia badaczy z ostatnich k i l k u dziesiątków lat pozwo­ liły niejako powtórnie odkryć prawdy znane Platonowi, a do niektórych z nich docieramy dopiero aktualnie. 1 Rozwój i przemiany, jakie w ciągu ostatnich lat nastąpiły w naukach społecznych, biologii, psychologii, w technice— w myśleniu, pozwoliły do­ strzec, że — wbrew pozorom — mit i potrzeba myślenia ideowego, „irra­ cjonalnego", nie są zjawiskami znajdującymi się w regresie czy obumie­ rającymi. Zmienia się po prostu ich forma, rodzaj oddziaływania, mecha­ nizm powstawania — ale trudno byłoby z całym przekonaniem stwierdzić, że jest to zjawisko, które za kilka czy kilkadziesiąt następnych lat za­ ginie. Spostrzeżenie, że powstają coraz nowe mity — mity okresu dyna­ micznie rozwijającej się techniki, stało się dodatkowym utrudnieniem dla mitoznawstwa, zarówno z uwagi na nieadekwatność czy niepełność do­ tychczasowych określeń mitu — jako wypracowanych głównie w odnie­ sieniu do tzw. mitów plemiennych czy archaicznych i na podstawie błęd­ nych założeń wiążących m i t z przeszłością i czasami minionymi, wiarą pojmowaną jako przesąd, a w najlepszym przypadku jako religia — jak i przez fakt niedostateczności metod badawczych, nie potrafiących okre­ ślić jednoznacznie również tych współczesnych zjawisk i ich granic. Do­ chodzimy więc do podstawowego pytania, problemu tej pracy, od którego należy rozpocząć nasze rozważania: czym jest m i t i czy można bardzo współcześnie wyrosłe jego formy zaliczyć do tych samych ram i kategorii 1 E . V e o g e l i n , Ordo and History, Lousiana 1957, t I l l , s. 186, za: Z. A. M o ­ r e n o , Jung, bogowie i człowiek współczesny, Warszawa 1973, s. Ł77. �MIT I MYŚLENIE M I T Y C Z N E 27 myślenia, co owe datujące się sprzed kilkudziesięciu czy kilkuset lat? Czy zatem zjawisko m i t u należałoby ograniczyć do kultur plemiennych i systemów religijnych — co, jak sądzę, byłoby niesłuszne, aczkolwiek wielu badaczy wypowiada się w tym duchu — czy też należałoby zakres tego pojęcia pozostawić otwarty i uznać, że zjawisko mitu, mityzacji, m y ­ ślenia mitycznego nie skończyło się wraz z minionymi wiekami, istnieje nadal, acz w zmodyfikowanej formie, dostosowanej do czasów współczes­ nej techniki, systemów komunikacji, gospodarki, światopoglądu — zatem, że jest to integralna czy nawet immanentna cecha psychiki ludzkiej, stały czynnik egzystencji człowieka. Historia badań mitoznawczych, jak wspomniano, dość długą już ma tradycję. Pomińmy jednak dokładniejszą prezentację tych dawnych teo­ r i i — z ubiegłych wieków czy nawet początków ubiegłego stulecia, dziś już historycznych — jako. że informacje o nich znaleźć można w podręcz­ nikach, a zajmijmy się poglądami ostatnich kilkudziesięciu lat, z całą zresztą świadomością, że na myśli zawarte w pracach współczesnych, na zawarte tam hipotezy, składają się również przemyślenia wypracowane w ciągu wielu poprzednich dziesięcioleci, tym bardziej że we współczes­ nym .mitoznawstwie dominują nadal prace i kierunki zajmujące się ana­ lizą mitu w jego tradycyjnej formie, badanie zaś współczesnych zjawisk pozostaje właściwie marginesem. Sposób podejścia do zagadnienia mitu, podstawy badawcze pozwalają wydzielić kilka ukierunkowań mitoznawczych. Do najważniejszych we współczesnej nauce należy zaliczyć teorie psychoanalityczne, funkcjonalne i pochodne od funkcjonalizmu, szkołę mitu i rytuału, teorie socjo-psychologiczne, egzystencjalistyczne, fenomenologiczne, ewolucjonistyczne, strukturalistyczne dawne (szkoła czeska i rosyjska) i współczesnego strukturalizmu. Zagadnienie mitu, a zwłaszcza jego archaicznych form, było i jest niejednokrotnie przedmiotem przemyśleń czy rozważań etnologów i antro­ pologów — wiele prac i hipotez jest ich dziełem. Oczywiście pozostają one w bezpośrednim związku z prądami panującymi w innych naukach — f i ­ lozofii, socjologii, psychologii, bądź to w zakresie analizy mitu jako takie­ go, bądź dla uzyskania informacji o danej społeczności, jej kulturze, h i ­ storii, normach etyczno-prawnych. Ten zespół teorii nie tworzy wprawdzie jakiegoś zwartego systemu z uwagi na odmienne, często, kontrowersyjne interpretacje, ale sposób podejścia do zagadnienia posiada pewne wspólne cechy wynikające z samej dyscypliny, przedmiotu jej zainteresowań, ro­ dzaju prowadzonych badań. Wydzielić można teorie pochodne od ewolucjonizmu i następców Tylora (np. ewolucjonistyczne pojmowanie mitu znalazło odbicie i kontynuację we współczesnym marksizmie i u części religioznawców radzieckich), teorie historyczne, które także w swoisty sposób interpretowały zjawiska mitu, dalej takie, którym początek dały przemyślenia Malinowskiego i innych funkcjonalistów itd. Pogląd prezen­ towany przez Malinowskiego pozostaje w bliskim związku z jedną z naj1 �28 L E C H MROZ bardziej znanych współcześnie szkół mitoznawczych, szkołą mitu i rytua­ łu, której wybitnym wyrazicielem jest O. James. Mimo opierania się na szerokim materiale, w t y m i na pracach Malinowskiego', nie przedstawił ten kierunek tak interesujących rozwiązań czy propozycji metodologicz­ nych w porównaniu do- innych wymienionych tutaj, ulegając zbyt przy tym wizji utylitaryzmu w religii i wywyższeniu chrześcijaństwa, przez pryzmat którego oceniane są czasami irme systemy. By być dokładnym — nie można mówić o jakimś jednym kierunku antropologicznym w mitoznawstwie, niemniej — mimo zróżnicowania — teorie antropologiczne charakteryzują się szeregiem cech wspólnych. Wspólne dla większości chyba hipotez antropologicznych jest ograniczenie mitu do jego dawniej­ szych, archaicznych form — „mit odnosi się do społeczności prymityw­ nych"; to zdanie wypowiedziane przez Malinowskiego jest dość sympto­ matyczne dla większości przemyśleń i wypowiedzi etnologów i antropolo­ gów na temat mitu. Podobnie zresztą współczesne teorie strukturalistyczne zajmują się w zasadzie tą znaną, tradycyjną formą mitu, rozwijając metody badawcze, ale nie poszerzając ram tradycyjnie przypisywanych mitowi. Jedynie strukturaliści, nie będący etnologami, bariery te prze­ k r a c z a j ą — jak np. Barthes . Wymaga uwidocznienia także postać C. Lévi-Straussa. Dla niego mit stanowi ważny materiał badawczy i przedmiot licznych prac. Strukturalne analizy i poszukiwanie mitemów — - podsta­ wowych jednostek, z jakich zbudowany jest każdy mit zdaniem Lévi-Straussa dostarczają interesujących informacji na temat powszechności wątków mitycznych i samych kultur. 2 3 Innym wyraźnie różniącym się zespołem teorii mitoznawczych są teo­ rie psychoanalityczne. Zbieżność wizji zawartej we śnie, w wizjach osób z zaburzeniami psychicznymi i w przekazie mitycznym sprawiła, że mit znalazł się w obszarze zainteresowań psychoanalityków. I znów, jak w przypadku teorii antropologicznych, istnieją zasadnicze czasem roz­ bieżności interpretacyjne pomiędzy przedstawicielami poszczególnych kie­ runków psychoanalitycznych, ale wspólne ramy metodologiczne, kierunek nauki, pozwalają teorie te zestawić razem. Pomijając wypowiedzi mniej znaczące, na czoło wybijają się cztery, najbardziej zresztą znane, nazwi­ ska: Freuda, Fromma, Junga, Kerenyiego. Hipotezy Freuda jako' zbyt jednostronne niewielką — jak sądzę — posiadają wartość dla współczes­ nego mitoznawstwa. Natomiast głębokie, wielostronne analizy Fromma i Junga na stałe weszły do nauki o micie jako wyraz jeszcze jednego< cie­ kawego punktu widzenia; jest to zwrócenie uwagi — po raz pierwszy zresztą w tak wyraźny sposób — na rolę psychiki i nieświadomych dzia­ łań człowieka w procesie mitotwórczym i na relację między mitem a jed­ nostką i jej psychiką. 2 3 B. M a l i n o w s k i , Szkice z teorii kultury, Warszawa 1958, s. 458. R. B a r t h e s , Mythologies, Paris 1970. �MIT I MYŚLENIE M I T Y C Z N E 29 Teorie psychoanalityczne i sposób interpretacji mitu, jego funkcji i ro­ l i , wywarły wpływ na szereg innych orientacji i teorii mitoznawczych; także na etnologię i teorie powstałe w obrębie nauk antropologicznych. Późniejszy rozwój biologii, psychologii, nauk o człowieku potwierdził wagę wielu spostrzeżeń i odkryć psychoanalityków. Dlatego sądzę, że przy współczesnych rozważaniach nad mitem nie można pominąć tych odkryć. Właśnie dlatego,, że — na co zwraca uwagę współczesna nauka — zaspo­ kojenie potrzeb psychiki jest tak ważne i tak istotna jest jej rola w na­ szym życiu i działaniu. Zasługa psychoanalityków dla badań mitu polega zresztą także na zwró­ ceniu uwagi na symbolikę zawartą w przekazie mitycznym, na symbolicz­ ny sposób kodowania informacji przekazywanej za pośrednictwem mitu; temu ostatniemu zagadnieniu specjalnie wiele uwagi poświęcił Fromm. Problem symboliki mitu jest zresztą jedną z bardziej kontrowersyjnych płaszczyzn dyskusji, zwłaszcza między antropologami a psychoanalityka­ mi. Najbardziej wyraźnie uwidacznia się to chyba przy zestawieniu zupeł­ nie przeciwstawnych hipotez Fromma i Malinowskiego, który uważał, że rola symbolu w przekazie mitycznym jest niewielka bądź prawie żadna. Jednakże odsłonięcie tej symbolicznej zasłony dla zrozumienia treści mitu nie zawsze jest możliwe. Fromm wyjaśnia to: „trudno nam zrozu­ mieć język mitu, bo język, jakim są one mówione, język symboliczny zo­ stał zapomniany" . Istotnie sposób myślenia i wyrażania zmienia się na­ wet w obrębie życia jednego pokolenia, na przestrzeni wielu wieków zmiany te są najprawdopodobniej ogromne. Ma więc chyba rację Fromm zwracając uwagę na trudność czy w ogóle niemożność zrozumienia sym­ bolicznej wymowy dawnych mitów i języka, jakim zostały zakodowane. Analizując mit w świetle jego symbolicznej fermy należy uważać, by nie popaść w skrajność, nie wypaczać zawartych w micie myśli, w ana­ lizowanie samych symboli i przekształcanie analizy mitu w rozważania o samych symbolach, zmieniając tym samym relację człowiek — symbol —• zakodowana treść kulturowa w badanie stosunków i zależności między symbolami. Poza tym warto pamiętać, że to, co nam w tej chwili wydaje się przekazem symbolicznym, może wynikać z przerafinowania naszego myślenia, bowiem to, co uważamy za język symboliczny, może być zwy­ kłym logicznym, bezpośrednim sposobem wyrażania się i formułowania myśli. Na przykład z naszego> europejskiego punktu widzenia zasady bu­ dowania myśli i wypowiadania ich przez szereg narodów Wschodu — ten przykład jako skrajny wyraźnie uwidocznia różnicę, o jaką chodzi — jest przesycony rozwiniętą symboliką, zawoalowany rozbudowanym kodem. Patrząc jednak od strony tamtejszej kultury, jest to po' prostu inny od naszego, ale nie mniej precyzyjny sposób formułowania myśli. Tak więc niejednakowa będzie wymowa symbolu, niejednakowy zakres tego pojęcia 4 4 E. F r o m m , Zapomniany język, Warszawa 1972, s. 29. �30 L E C H MRÓZ dla każdej z obu kultur. Co dla nas jest niewątpliwym symbolem, może nim nie być dla przedstawiciela innej kultury i odwrotnie. Bowiem i n ­ terpretacja myśli wyrażonych wprost jako symbolicznych może doprowa­ dzić do zupełnie fałszywych wniosków, tak dotyczących treści przekazu mitycznego, jak i samej kultury i społeczności, która go wytworzyła. W grupie współczesnych teorii mitoznawczych osobną pozycję zajmu­ ją teorie fenomenologiczne, ich przedstawicielami najbardziej chyba zna­ nymi są Cassirer, a zwłaszcza Eliade — dla którego mit stanowi ważny przedmiot rdzważań. Powyższe zaszeregowanie jest bardzo uproszczone, jako że coraz bardziej zaznaczają się integracyjne tendencje w nauce; stąd zarówno u jednego, jak i u drugiego z wymienionych uczonych do­ strzec można wpływ y różnych dyscyplin czy kierunków naukowych i związki z różnymi postawami ideowymi powodujące, że określenie „fe­ nomenologiczne" jest pewnym uproszczeniem, bowiem myśli wymienio­ nych uczonych, a zwłaszcza Eliadego (ahistoryczny strukturalizm), dalekie są od pierwowzoru fenomenologicznej filozofii. Eliade jest zresztą tym, który jako jeden z pierwszych mit zaczął widzieć w znacznie szerszych ramach niż dotychczas — nawet niż psychologiczne teorie mitu. M i t naj­ częściej traktowany był jako pewien rezultat, efekt określonych procesów i sytuacji w kulturze i jako taki rozpatrywany, często niezależnie od wtórnego oddziaływania na kulturę. Eliade spojrzał na m i t przede wszy­ stkim od drugiej strony — nie jako na rezultat, ale czynnik sprawczy, uświęcający regulator zasad życia, zachowania, jedzenia, seksu, etyki, praw, idei, egzystencji — norm obowiązujących w danej kulturze. M i t według Eliadego jest przeciwstawieniem tego, co świeckie, temu, co świę­ te; jest wytyczną do przedłużenia trwania i do realizacji świętości . Za­ strzeżenia może budzić samo ideologiczne założenie Eliadego, podkreśla­ jące tak silnie ową uświęcającą absolutną doskonałość jako cel każdego mitu. Dążenie do stanu wzorcowego i spełnienia idei jest niewątpliwie świątecznym odejściem od codzienności, swego rodzaju wywyższeniem po­ nad przeciętność codziennej biologicznej egzystencji — do tego zagadnie­ nia powrócimy jeszcze w dalszej części rozważań; tutaj ograniczymy się do podkreślenia wagi spostrzeżenia Eliadego dla współczesnego mitoznawstwa. Dla ścisłości należy dopowiedzieć, że koncepcja Eliadego miała swoich prekursorów. Znaczniejszym wśród nich był Konrad T. Preuss: „mity należy pojmować jako akty wiary, które udzielają wszelkiemu po­ zornie pradawnemu dzianiu się bezwarunkowej siły sprawczej w teraź­ niejszości" — m i t udziela teraźniejszości charakteru pradawności, jest oparciem dla tradycji. Te jego stwierdzenia znalazły potem odbicie i zna­ czne rozbudowanie w pracach Otta i właśnie Eliadego. T 5 6 5 M. E l i a d e , Sacrum, mit, historia, Warszawa 1970; Mitovi „Mogućnosti", Split 1970, nr 3-4. К. T. P r e u s s , Die Religion, [w:] Lehrbuch der Volkerkunde 6 i mass-media, 1937, s. 68. �MIT I MYŚLENIE M I T Y C Z N E 31 Podobnie ważne są także przemyślenia Cassirera. Tak jak psychoana­ litycy, a zwłaszcza Fromm, zwraca Cassirer uwagę na symboliczną, a cza­ sami alegoryczną wymowę mitu i języka, jakim jest on wyrażony. Waż­ niejsze jednak jest uwypuklenie przez niego roli czynnika zaangażowania psychicznego' w micie: „wyobraźnia mityczna implikuje zawsze akt wiary. Bez wiary w rzeczywistość swego przedmiotu mit straciłby podstawę, na której się opiera" . Przedmiotem zainteresowań religioznawców czy etnografów marksi­ stowskich jest także dość często mit. Można by t u wymienić szereg ba­ daczy zarówno' radzieckich, polskich, jak i z innych krajów europejskich. Mimo istotnego i niewątpliwego wkładu, jaki marksizm posiada w bada­ niach nad mitem — między innymi przez zwrócenie uwagi na współza­ leżność świadomości i mitu, jako jednej z jej form, od warunków ekono­ micznych oraz dzięki wprowadzeniu klasyfikacji zjawisk związanych z re­ ligią, mitem i magią, dokonaniu krytycznej oceny dotychczasowych teorii mitoznawczych i pokazaniu ich słabych punktów — pozostaje szereg w ą t ­ pliwości i niejasności nie pozwalających również, jak do tej pory, uczy­ nić z teorii marksistowskich w tej dziedzinie teorii w pełni wyczerpują­ cych i jedynych. Idee Tylora i Morgana wywarły znaczny wpływ — jak wiadomo — na stwierdzenia Marksa dotyczące rozwoju cywilizacji ludzkiej, historii k u l ­ t u r y itd. Ewolucjonizm stał się zasadą przyjętą i kontynuowaną w marksi­ zmie. Tym samym i Tylorowska interpretacja m i t u pozostawała — na dłuższy czas — wzorcem dla całego kierunku. Późniejsze korekty dotyczy­ ły w zasadzie szczegółów; zrąb pozostał ten sam, a było nim traktowanie mitu jako pozostałości i produktu pewnego minionego etapu w dziejach ludzkości, wyniku pierwotnej wiary. Współczesne marksistowskie mitoznawstwo — jeszcze do niedawna — nie potrafiło przekroczyć w sposób zasadniczy Tylorowskiego kanonu nobilitowanego przez Marksa — dla którego notabene ta sprawa jest dalekim marginesem rzeczy i problemów stanowiących istotę jego przemyśleń. Rozważania idą w kierunku szcze­ gółów, ale nie przekroczenia zasad. Ponieważ jednak spostrzeżenia innych kierunków religioznawczych i rozwój i osiągnięcia współczesnej humani­ styki wprowadzają coraz więcej zmian w stosunku do XIX-wieeznego poziomu wiedzy, w tym i widzeniu mitu, i ponieważ powszechne już dosyć jest uświadamianie sobie, że procesy mitotwórcze mają miejsce tak­ że aktualnie, a nie tylko w zamierzchłych systemach wierzeniowych, stąd i we współczesnym religioznawstwie marksistowskim zauważyć można od­ bicie i innych, czasami w założeniu opozycyjnych kierunków. Trend ten widoczny jest najbardziej u religioznawców-marksistów włoskich; bar­ dziej niż u uczonych ze wschodniej Europy. 7 7 E. s. 142. Cassirer, Esej o człowieku. Wstęp do filozofii kultury, Warszawa 1971, �32 L E C H MRÓZ Szczególnie od kilku lat w mitoznawstwie marksistowskim wyraźnie zaczynają zachodzić zmiany. I coraz więcej ukazuje się interesujących prac. Dynamicznie rozwijający się ośrodek semiologicznych badań w Tar­ tu w ZSRR, dysponujący zespołem wybitnych uczonych, nadał poważny ton badaniom mitoznawczym dostrzegając w micie ważny przekaz infor­ mujący o kulturze i procesach w niej zachodzących. Tym, co łączy poprzednio wspomniane ukierunkowania rozważań m i ­ toznawczych z marksizmem, jest między innymi podkreślenie roli czynni­ ka wiary jako warunku koniecznego istnienia mitu; tego zdania jest wielu badaczy — Francjew, Anisimow, Tokariew, Szachnowicz . Tyle że zakres pojęcia „wiary" różni marksizm od wspomnianych wyżej kierunków. U marksistowskich badaczy określenie to stosowane jest niemal wymien­ nie z terminami: wierzenie, religia, wiara w Boga. Myśliciele wcześniej wymienieni termin ten rozumieją znacznie szerzej — jako- wszelkie zaangażow anie psychiczne zarówno religią, jak jakąkolwiek dowolną ideą, którą się wyznaje i do której się dąży jako do pożądanej i ocenianej w y ­ soko w kategoriach wartości. 8 ) 1 Uproszczeniem jest skłonność do wartościowania i ustalania schematów i odnoszenie np. mitu archaicznego, plemiennego' do faktów całkowicie pozaracjonalnych. To, co dla nas jest pozaracjonalne, mogło- bowiem być racjonalne dla określonej kultury, tyle że nie w rozumieniu naszej logiki i naszego myślenia przedmiotowego. Nawet bowiem jeśli określony zabieg magiczny czy mit z nim związany nie przyczyniał się bezpośrednio do re­ alizacji zamierzenia, to oddziaływanie na psychikę i zaspokojenie potrzeb wewnętrznych człowieka i jego niepokojów powoduje, że nie można mitu nazywać niecelowym. Złudne może się okazać podkreślanie poziomu i do­ skonałości dzisiejszej wiedzy i akcentowanie przy t y m naiwności, niedo­ skonałości wiedzy plemiennej; to przecież dwie zupełnie różne płaszczy­ zny. A poza tym rozszerzyła się wiedza racjonalna, ale i świadomość nie­ wiedzy. Świat przestał być zamknięty granicami obszaru plemiennego, kraju, kontynentu lub nawet kuli ziemskiej, czy zaś stosunek dzisiejszej wiedzy do niewiedzy jest inny, niż było to dawniej, tego nie wiemy i nije jest pewne, czy kiedykolwiek wiedzieć będziemy. Mówiąc nie o marksizmie, ale o teoriach marksistowskich podkreślam t y m samym fakt, że poszczególni przedstawiciele tego kierunku różne czasami prezentują poglądy, mimo wspólnej podstawy ich zasad ideowych. To, co zostało wyżej powiedziane, dotyczy — niezależnie od postawy naukowej i ideowej •— badaczy mitu i przejawów myślenia mitycznego w ich dawnych formach plemiennych. Po prostu istnieje tradycja badań tych mitów i łatwiejsza jest ocena ich granic i mitycznego ładunku. Zna8 A. A n i s i m o w , Wierzenia ludów północy, Warszawa 1971; J . P. F r a n ­ c j e w , U istokow religii i swobodomyslija, Moskwa—Leningrad 1959; M. I. S z a ­ c h n o w i c z , Pierwobytnaja mifołogija i filosof ija, Leningrad 1971; S. A. T о к ar i e w , Czto takoje mifołogija, „Woprosy Istorii Religii i Ateizma", 1962, nr 10. �MIT 1 MYŚLENIE M I T Y C Z N E 33 cznie trudniej, choćby z braku dystansu i należytej perspektywy spojrze­ nia, jest ustalać granice i analizować współczesne formy m i t u i przejawy myślenia mitycznego. Dopiero po uchwyceniu wzorca i struktury mitów, archetypu wszystkich mitów — używając określenia Junga — do czego materiał archaiczny jest dobrym przykładem, łatwiej będzie analizować współczesne zjawiska mitotwórstwa, tyle że — jak do tej pory — usta­ lenie tego archetypu mitów nadal jest tylko przybliżone. A poza t y m trudności w zajęciu stanowiska „stojącego z boku" obserwatora własnej kultury i społeczności i prowadzenia analizy obiektywnej bez ulegania takim czy innym wpływom powodują, że mit współczesny i współczesne tendencje mitotwórcze są marginesem teorii mitoznawczych, obszarem, na jaki wkracza się niechętnie. Rzadko jeszcze, ale stopniowo coraz częściej, przedmiotem badań stają się współczesne formy i nowe rodzaje m i t u i myślenia mitycznego. Są to, jak w przypadku prac Barthesa, Dorflesa, Sorrela, MacLuhana czy Morina, analizy i uwagi na temat nowo powstających mitów oraz zasad ich tworzenia się wynikających ze współczesnych prądów w kulturze ma­ sowej, oddziaływania telewizji i innych środków masowego przekazu, bądź — jak w przypadku van Liera — futurystycznej wizji przyszłego społeczeństwa O' zanikającej aż do całkowitego obumarcia roli mitu i my­ ślenia mitycznego . Podstawowym, w większości chyba prac stawianym pytaniem jest: „co to jest mit?" W zależności od okresu historycznego, rodzaju prezentowa­ nej wiedzy czy idei różne są próby odpowiedzi, tę wszakże mające wadę, że są niemal z zasady nieprecyzyjne lub sztucznie zawężone i że roszcząc sobie prawo do wyłącznej prawdziwości stają się często fałszywe przez zbyt jednostronne spojrzenie. Nie ułatwiają zrozumienia także rozważa­ nia nad granicami i zasięgiem mitu i relacją mitu do innych form przeka­ zu — takich jak legenda, bajka, stereotyp — proponowanych przez róż­ nych autorów w historii badań mitoznawczych. Ten stan rzeczy świadczy o trudnościach, jakie wiążą się z podejmowaniem zagadnień mitu, a nie­ możność ustalenia w miarę jednoznacznych kryteriów klasyfikacyjnych dla m i t u i form myślenia mitycznego widoczna jest nawet w pracach, któ­ re ukazały się w latach zupełnie niedawnych. Aczkolwiek trzeba zauwa­ żyć, że coraz częściej obserwuje się w pracach dotyczących mitu, zwłasz­ cza tych najnowszych, wyjście poza utarte schematy i wzbogacenie ich również o elementy współczesnego tworzenia mitu. Współczesne formy mitu istniejące w dzisiejszych społeczeństwach i coraz częściej uświada­ miany sobie bardzo szeroki zakres i powszechność myślenia mitycznego 9 9 K. B a r t h e s , Mit i znak, í e s, Człowiek zwielokrotniony, szawa 1970; M. M a с L u h a n , York 1964; Lo, Galaxie Gutenberg, G . S ог e 11, D'Aristote á Marx. 3 — Etnografia Polska, X X / l Warszawa 1970; Mythologies, Paris 1970; G . D o r fr­ Warszawa 1973; H . van L i e r , Nowy wiek, War­ Understanding Media: the Extensions of Man, New Paris 1967; E . M o r i n , Duch czasu, Kraków 1965; L'ancienne et la nouvelle metaphysique, Paris 1935. �34 L E C H MRÓZ oraz trudności z ustaleniem relacji dawnych do nowo powstających form mitu powodują, że próby definicji nie są zbyt częste i rozumowanie pro­ wadzone jest w pewnym sensie z odwołaniem się do intuicji czytelnika. Niezależnie od rodzaju teorii, od jej ideologiczno-naukowego ukierun­ kowania, . zauważyć łatwo, że są pewne powszechniki charakterystyczne dla mitu i myślenia mitycznego przewijające się we wszystkich rozwa­ żaniach —• integralna część ogólnej dzisiejszej wiedzy o micie. Nie wdając się w szczegółowe analizy pozwolę sobie tylko na kilka z tych teorii zwró­ cić uwagę. Na te najważniejsze, które pomocne będą w dalszej części roz­ ważań. M i t ze względu na jego oddziaływanie na psychikę, a pośrednio na sferę zachowań, bywa przez różnych autorów interpretowany bardzo róż­ nie: jako wyobrażenie mistyczne, rodzaj przesądu bądź jako zbiór praw i norm społecznych, a czasami także jako przekaz historyczny. M i t poprzez oddziaływanie na sferę podświadomości czy w ogóle psychiki wpływa i kieruje postępowaniem i jest psychicznym stabilizatorem łagodzącym skutki stanów frustracji lub raczej nie dopuszczającym, przeciwstawia­ jącym się, uprzedzającym frustrację — rodzajem psychicznej obrony jed­ nostki i społeczności. M i t jest często inspiracją do działania czy wręcz siłą motoryczną niektórych poczynań, ekwiwalentem działania (jak okre­ ślił to Caillois ), albo nawet — rozwijając tę myśl — przedłużeniem możliwości działania; mit pełni na ogół silne role integrujące określonej społeczności. Charakteryzuje się swoistym poczuciem czasu i przestrzeni, płynnością i zatarciem różnic realnego — nierealnego, świeckiego — sa­ kralnego, duchowego — materialnego; a czasem nawet jest ideą postępu czy rewolucyjnej zmiany, gdyż przez m i t (i zawartą w n i m ideę) właśnie można złamać lub też przekroczyć pewne reguły społeczne utrwalone w tradycji. I generalnie, co wynika choćby z powyższych kilku zdań, mit jest zjawiskiem społecznym działającym jedynie w kategoriach społecz­ nych — ale czy tylko? Od tego problemu jako istotnego czy nawet pod­ stawowego dla współczesnych badań mitoznawczych rozpoczniemy dalsze nasze rozważania. 10 Sumując — spory opozycyjnych kierunków i szkół mitoznawczych w niemałej ilości przypadków o tyle nie mają sensu, że są po prostu jedy­ nie różnymi spojrzeniami, a hipotezy przez nie prezentowane nie w y k l u ­ czają się wzajemnie. Jak wiele zjawisk, tak i m i t rozpatrywać można w różnych kategoriach czy z różnych punktów widzenia, z różnych stron oświetlać go, a uzyskane w ten sposób spostrzeżenia mogą być jeśli nawet nie uniwersalne, to prawdziwe. Ważne jednak, może nawet podstawowe dla naszych rozważań, jest uświadomienie sobie, że m i t nie jest jednora­ zowym tworem wyobraźni, ale sposobem myślenia; t y m samym najważ­ niejszy jest nie określony produkt myślenia mitycznego, wyrażony w ta1 0 R. C a i l l o i s , Żywioł i ład, Warszawa 1973, s. 27. �35 MIT I MYŚLENIE M I T Y C Z N E kiej lub innej formie dawnej czy nowej, ale sam proces myślenia, jego przyczyny i rezultaty — przejaw ukrytego dążenia tkwiącego w człowie­ ku. Stanowisko oparte na konjunktywnym ujęciu różnych, często nawet opozycyjnych hipotez, może być uznane za pewnego rodzaju eklektyzm. We współczesnej nauce niejednokrotnie jednak trzeba godzić się na takie rozwiązanie, w wielu bowiem sytuacjach ono właśnie okazuje się słuszne. Podobnie i w przypadku zjawisk tworzenia m i t u i jego oddziaływania. Jednostronne, upatrujące określonej przyczyny hipotezy okazują się na ogół tylko w wąskim zakresie prawdziwe, a zjawisko ma wielość przy­ czyn inspirujących, i to przyczyn częstokroć przeciwstawnych — zwła­ szcza jeśli dotyczy ono człowieka i społeczeństwa. Dlatego łączenie róż­ nych stanowisk — choć oczywiście nie wszystkich —• wydaje m i się właśnie w odniesieniu do mitu całkowicie uzasadnione. Przechodząc do próby określenia mitu i potrzeby myślenia mitycznego sądzę, że należy wypunktować te cechy, które zdają się być najistotniejsze. Przede wszystkim oczywiste jest, że przyczyną myślenia mitycznego i tworzenia mitów jest potrzeba zaspokojenia psychicznych, wewnętrz­ nych potrzeb człowieka. Przekroczenie codzienności k u momentom szcze­ gólnym, odświętnym, ukierunkowanie i nadanie sensu istnieniu — sam bowiem biologiczny byt nie zaspokaja psychicznych potrzeb człowieka. Dosadnie określił to A. Moreno: m i t ujawnia potrzebę wzniesienia się ponad nędzę k o n d y c j i , są to więc „nasiąknięte wartościami przekonania, które człowiek żywi, dzięki którym i dla których żyje [...] każde społe­ czeństwo jest spojpne przez system mitów, kompleks dominujących form myślowych, które określają i utrzymują jego aktywność" — i z tym sformułowaniem Maclvera można także zgodzić się chyba bez zastrzeżeń. Mit jest jednocześnie próbą przekroczenia przypadkowości losu i ukie­ runkowania go, odnalezieniem siebie, określeniem w nieokreśloności świata. M i t organizuje człowiekowi kosmos i świat, jest osadzeniem sie­ bie we wszechświecie — tak w sensie czasu, jak i przestrzeni. Jest przedłużeniem trwania nie tylko w przyszłość, ale i w przeszłość (mit pochodzenia); a przez sam fakt swego powszechnego charakteru jest czynnikiem organizującym społeczności ludzkie. M i t jest właśnie wyra­ zem biologicznie określonej społecznej natury człowieka i jego potrzeb jednoczenia się, grupowania, czemu między innymi służy idea zawarta w micie, i dlatego mimo upływu czasu myślenie mityczne — właśnie dla wielości potrzeb, jakie zaspokaja — musi istnieć nadal. Poświęćmy zresztą temu zagadnieniu jeszcze nieco uwagi. 11 1 2 Zastanówmy się, czy mit jest zanikającym rodzajem świadomości, czy też może tylko zmieniają się jego formy i wyraz jako wynik nowych układów społecznych i innego rodzaju realiów kulturowych; zatem czy " M o r e n o , op. cit., s. 174. R. M. M а с I v e r, The Web oi Government, 1 2 New York 1965, s. 4. �36 L E C H MROZ można mówić o micie dzisiejszym i myśleniu mitycznym jako kategorii żywej, ciągle jeszcze związanej z człowiekiem i jego psychiką. Zacznijmy od ważnego pytania, czy tylko społeczna akceptacja predysponuje okre­ ślone zmistyfikowane wyobrażenia do tego, by były uznane za mit, czy też za m i t można uważać jego zindywidualizowaną formę będącą jedno­ stkowym sposobem myślenia, i dalej, czy za mit można uważać wizje schizofreniczne lub powstające w wyniku działania środków narkotycz­ nych. Sądzę, że wszystkie wymienione formy wchodzą w zakres pojęcia myślenia mitycznego, tyle że konieczne jest uściślenie określeń, uporzą­ dkowanie, które pozwoliłoby jednocząc w sobie różne formy mitycznego myślenia tak je jednocześnie poklasyfikować, by wyraźnie widoczny był zakres i siła oddziaływania zawartego w danym przekazie mitycznym. Dlatego tak ważna jest nie treść czy forma określonego przekazu mity­ cznego, lecz jego semantyczna wymowa i funkcja — jako wytworu psy­ chiki człowieka wpływającego tak na jego zindywidualizowane działanie, jak i szerokie, społeczne. Jeśli tak podejść do myślenia mitycznego, to zarówno szeroko społecznie uznane i oddziaływające jego formy, jak i te mające ściśle lokalny czy wręcz jednostkowy charakter są sui generis mitami. Zawarte są t u również współczesne przejawy mitycznego my­ ślenia, jak kult gwiazd filmowych, idee polityczne, mity techniki itp., mające tak inny zakres działania w porównaniu do mitów plemiennych. Opierając się na t y m założeniu w dalszych rozważaniach pojęcie „my­ ślenie mityczne" będę rozumiał w jego szerokim zakresie — zarówno w formie tradycyjnej (plemiennej), jak i w jego współczesnych, acz zmienionych kontynuantach. Należy jednak poczynić pewne uściślenia dla ułatwienia orientacji w tym trudnym problemie. Nie jest na pewno błędem czy przypadkiem, że tak powszechnie podkreślany jest przez mitoznawców akt społecznej akceptacji mitu i jego jednocząca, organi­ zująca społeczności siła. Bo choć indywidualnie istniejące w psychice wielu osobników wyobrażenia mityczne są niewątpliwie przejawami my­ ślenia mitycznego, to jednak nobilitację czyniącą z nich m i t y uzyskują tylko poprzez społeczną a k c e p t a c j ę . Nie jest istotne przy tym, czy termin społeczna akceptacja dotyczy jednej określonej grupy plemiennej, klasy czy warstwy społecznej, narodu, partii politycznej, stowarzyszenia religijnego czy sekty. Liczebność grupy trudna byłaby do określenia — zarówno jej górna, jak przede wszystkim dolna granica — ale istotne jest, że dopiero gdy w w y n i k u myślenia mitycznego nie jednostka, lecz grupa zaczyna w określony sposób myśleć i działać, można mówić o m i ­ cie; nie przeszkadza to jednak, że twórcą idei może być określony poje13 1 3 Problem, czy mit zawsze ma społeczny charakter, czy też m o ż e b y ć mitem jednostki — czyli problem granicy mitu, jest jednym z trudniejszych. Autor świa­ dom jest wątpliwości, jakie budzić może przyjęte przez niego założenie jako m o g ą ­ ce być pewnym uproszczeniem, ale nie chciałby roztrząsać granicznych czy dysku­ syjnych przypadków, by nie zaciemniać toku rozważań. �MIT I MYŚLENIE M I T Y C Z N E 37 dynczy osobnik, dopiero jednak, gdy jego wizja i sposób myślenia po­ ciągnie dalszych, mamy do czynienia z mitem. Wtedy bowiem dochodzą do głosu społeczne prawidła regulujące życie, czyli uruchomione zostają siły, jakie nie istnieją w jednostce — społeczność nie jest przecież tylko zbiorem jednostek. Tym samym te dzieła sztuki, dzieła literackie — które są niewątpliwym przejawem myślenia mitycznego, mitem być nie muszą; mogą stać się nim* jego inspiracją, hasłem, jeśli potrafią dopro­ wadzić do ukształtowania na swojej bazie idei lub staną się takiej idei symbolem. Tak więc jakikolwiek jednostkowy przejaw myślenia mity­ cznego, czy nawet indywidualna interpretacja mitu (społecznego, istnie­ jącego obiektywnie), różni się od mitu zasięgiem, społecznym uznaniem i zakresem zjawisk — które mogą istnieć tylko wtedy, gdy uruchomione zostają sytuacje wynikające z kontaktów międzyosobniczych. Chociaż strukturą wewnętrzną, jakością i rodzajem oddziaływania na jednostkę nie różnią się lub mogą się nie różnić. Istota i siła oddziaływania mitu i myślenia mitycznego polega na tym, że mit jest ucieczką od zmaterializowanej codzienności do sfer nieracjonalistycznych — co zresztą wyżej zostało zasygnalizowane — jest drugim odświętnym światem zaspokajającym tak potrzeby indywi­ dualne, jak i społecznych kontaktów. Dopóki więc będzie wśród ludzi istniała potrzeba szukania wzorów i idei, wartości takich jak dobro, sprawiedliwość, miłość, a nawet zaspokajania ambicji i chęć dominacji — dopóty będą istniały przesłanki do myślenia mitycznego. Myślenie m i ­ tyczne jest bowiem myśleniem ideą, jest dążeniem i możliwością odna­ lezienia siebie wobec innych jednostek i społeczności, wobec kosmosu; znalezieniem wartości i sensu egzystencji. Niezależnie od tego, czy d ą ­ żenie to realizowane jest aktywnie czy pasywnie. T k w i w t y m stwier­ dzeniu może paradoks, przynajmniej pozorny, ale zarówno uczestniczenie w realizacji mitu poprzez działanie aktywne, jak i pozornie pasywne, poprzez czekanie (np. na mającą przyjść zmianę, kataklizm, co zgodnie z tezą mitu winno przynieść spełnienie idei) jest moim zdaniem dąże­ niem. Czekanie mimo niezaangażowania własnej aktywności fizycznej nie jest czynnikiem obojętnym w sensie motorycznym, skraca bowiem czas, nawet jeśli jego wielkość jest nieokreślona. Potrzeby wzniesienia się ponad codzienność, znalezienia idei nie prze­ stały być aktualne. Współcześnie możemy obserwować zaspokajanie ich drogą tworzenia nowych idei politycznych, sekt religijnych itd., a przede wszystkim tworzenia zupełnie nowych gatunkowo mitów. Przykładem może być postać popularnego' przed kilkunastu laty aktora Jamesa Deana czy nawet wcześniej Rudolfa Valentino. Dean stał się symbolem n u r t u ­ jących społeczeństwo amerykańskie, a zwłaszcza młodzież, problemów — odtwarzane na ekranie postaci uderzały w newralgiczne punkty konflik­ tów wewnętrznych współczesnego mu pokolenia młodzieży, ale dopiero śmierć uczyniła zeń bohatera, odrealniła go przenosząc w kategorie inne- �38 L E C H MROZ go czasu; wtedy stał się symbolem, wyrazem mitu, a skoro tak, zaczęły obowiązywać zasady, jakie towarzyszą mitowi. T y m można wytłumaczyć sobie, że: „w wielu domach amerykańskich dniem i nocą płoną świece przed wizerunkiem bohatera [...] Tysiące amerykańskich chłopców i dziew­ cząt odwiedza cmentarz w Fairmont. Grób co dzień pokrywają świeże kwiaty. Rozbity Porsche jest relikwią. Ocalono jego szczątki przed roze­ braniem przez wielbicieli zmarłego, ale i dziś za 35 centów każdy może wsunąć się na pogięty fotel i ująć kierownicę, na której spoczywały dłonie bohatera" . Każdy, spełniając rytuał, może wziąć udział w micie, przybli­ żyć się do wzorca, 'znaleźć się w polu siły jego oddziaływania. By to na­ stąpiło, by doszło do wywyższenia na piedestał bohatera, ważne jest — jak sądzę — odrealnienie idola, pozbawienie postaci ludzkiej cech jednostko­ wych, uczynienie z niej wzorca reprezentującego cechy ogólne, idealne. Na takiej właśnie zasadzie tworzą się postaci bohaterów, jakich oglądać możemy na pomnikach nawet współcześnie stawianych. Bohaterami stają się, wchodzą na pomnik dopiero po utraceniu cech jednostkowych, gdy urastają do rangi symbolu, wyrazu idei. u Dlatego chyba można zacytować t u jako prawdziwe zdanie Kimballa Younga, że: nie ma różnicy między mitem człowieka pierwotnego a cywili­ zowanego', obydwa są określonymi interpretacjami wydarzeń (mających rozwiązać jakiś kryzys czy problem społeczny) . Powszechność wzorów idei myślenia mitycznego powoduje, że można mówić O' powszechnej po­ trzebie m i t u — zarówno- w sensie społecznym, jak jednostkowym. Według niektórych myślicieli mity współczesne nie posiadają tak sil­ nych zdolności jednoczących społeczności, a zatem wyłamanie się z ich ram nie pociąga tak surowych sankcji, jak w przypadku archaicznej czy plemiennej formy mitu. Dyskusyjne jest jednak, czy istotnie dzisiejsza forma m i t u ma mniejszy wydźwięk społeczny i czy bardziej nastawiona jest na jednostkę. Być może tak, z uwagi na większą potrzebę niezależno­ ści i znalezienia siebie, swojego< „ja" wobec unifikujących tendencji kultu­ r y masowej oraz z uwagi na rozwój nauki. Ale możliwe też, że jest to po prostu nowo wyrastająca gałąź myślenia mitycznego przy istniejącej na­ dal, niezanikającej jego roli społecznej. Wątpliwości mogą wynikać także z faktu, że właściwie dopiero współcześnie poznajemy jednostkowe formy myślenia mitycznego; jego dawne jednostkowe wyrazy są właściwie mało znane, przetrwały najczęściej te, które zostały społecznie usankcjonowane. Stąd fałszem może być mniemanie, że indywidualizacja myślenia mitycz­ nego jest cechą współczesności; wniosek ten może płynąć po prostu z braku danych. 15 Ewolucja treści mitu plemiennego odbywała się — zdaniem wielu uczo­ nych — na drodze indywidualnych objawień wizjonerskich, które z czasem uzyskały społeczną akceptację. Współczesne m i t y nie na innej chyba t w o 1 4 1 5 S. G r z e l e c k i , Dlaczego właśnie James Dean?, Łódź 1958, s. 6. K . Y o u n g , Handbook of Social Psychology, London 1948, s. 196. �MIT I MYŚLENIE M I T Y C Z N E 39 rzą się i zmieniają zasadzie, tyle że rodzaj objawień może nosić inny cha­ rakter. Dzisiejszy ruch hipisowski czy niektóre ideologie polityczne mają przecież ten sam charakter. Prawda, że nie pozostają one w oderwaniu od określonych sytuacji ekonomicznych, społecznych, psychicznych i są w y ­ nikiem splotu wielu czynników, ale też jakakolwiek ewolucja mitu ple­ miennego również, jak sądzę, możliwa była tylko w wyniku określonych przemian i układów społecznych, w wyniku pewnych potrzeb. Plemienny wizjoner był po prostu prekursorem zmian, kimś, kto pierwszy może do­ strzegał potrzebę przekroczenia m i t u dawnego w wyniku jego nieadekwatności do sytuacji, podnoszących się głosów k r y t y k i czy niezadowolenia. Wydaje się to t y m bardziej oczywiste, że gdyby proponowana zmiana i no­ wa zewoluowana formą idei była nieracjonalnym w danych układach k u l ­ turowych wybrykiem, nie uzyskałaby najprawdopodobniej społecznej akceptacji. Niezależnie bowiem od tego, jak dzisiaj będziemy oceniali pew­ ne idee czy formy myślenia mitycznego, jak np. ideę zbawienia, ziemi obiecanej czy nawet narodu wybranego, z punktu widzenia danej kultury zaspokajała ona określone aktualne potrzeby psychiczne, wprowadzając ład i poczucie stabilności. Nawet jeśli stosunkowo szybko okazywało się, że z perspektywy czasu i ogólnoludzkich potrzeb był to — jak np. w przy­ padku mitu rasistowskiego — mit „zdegenerowany". Szaman czy czarownik jest kimś mogącym w przekonaniu współplemieńców urealnić mit, zbliżyć do mitycznego bohatera, ideału, dobra czy pełnego szczęścia, ale współczesny lider polityczny próbuje przecież często, w sposób może nieświadomy, wykorzystać ten sam mechanizm i stanąć na pozycji wtajemniczonego. Różnica więc polega tylko na tym, że inne są środki, jakimi próbują mit urealnić, od innego bowiem zależą poziomu techniki, organizacji społecznej i świadomości, ale mechanizm pozostaje ten sam czy podobny. Różnica między mitem plemiennym, religijnym a pewnymi formami ideologii politycznych jest — patrząc od strony spo­ sobu i rodzaju myślenia — często praktycznie żadna bądź niewielka, co uwidocznia się zwłaszcza w momentach przełomowych, takich jak rewo­ lucje. Pierwsze objawienie nowej idei bliskie jest objawieniu w sensie re­ ligijnym i nie różni się ani sposobem myślenia, ani przekazu jej głosicieli, jednako transcendentny nosząc charakter (np. współczesne ruchy połud­ niowoamerykańskie). Oczywiście możemy także dostrzec szereg różnic pomiędzy archaiczną i współczesną formą myślenia mitycznego i sposobami wyrażania go. To wynik odmiennych układów, innych warunków życia, zmiany pojęcia czasu, który w tych dawniejszych formach mitu był kategorią bardziej uniwersalną, bardziej elastyczną — rozciągliwą czy ściągniętą — a który dziś stał się bardziej realny, wymierny czy może mniej elastyczny. Za­ sadnicza różnica-jest różnicą szaty, oprawy zewnętrznej. Jedną z częstych wątpliwości związanych z rozważaniami nad mitem jest granica między mitem i baśnią bądź legendą czy — z drugiej stro- �L E C H MROZ ny — mitem i fantazją literacką lub nawet pewnym rodzajem stereoty­ pu . Wszystkie z wymienionych form bazują na tym samym sposobie myślenia, ale wyraźnie różni je ładunek emocjonalny; podczas gdy m i t jest pewną ideą celu, tamte często nie wskazują na inny cel poza sobą, a ich możliwość oddziaływania społecznego jest czymś wtórnym. M i t , tak jak bajka czy fantazja naukowa, może zawierać pouczenia moralne, zasady postępowania, ale w micie nie są one celem, a jedynie ramami jednoczą­ cymi w poszukiwaniu czegoś wyższego. Podobnie zresztą trudna do okre­ ślenia jest w odniesieniu do współczesności granica między mitem i w y ­ rosłą z idei politycznej propagandą. Świadome tworzenie mitów w posta­ ci np. haseł politycznych stanowi rodzaj wysoko rozwiniętej metody socjo­ technicznej pomocnej w kierowaniu procesami społecznymi — ale jeśli nastąpi społeczna akceptacja haseł, to można chyba zaliczyć ten rodzaj idei także do mitu. Wspomniany rodzaj mitotwórczej działalności jako narzucone oddziaływanie na sferę psychiki nie jest jednak, zdaniem nie­ których współczesnych myślicieli, właściwym myśleniem mitycznym. Dorfles nazywa to pozornymi mitami, van Lier nawet namiastką m i t ó w . Rodzi się jednak wątpliwość — dlaczego? Jest to przecież' także niewątpli­ w y przejaw myślenia mitycznego. Mit, nawet stworzony sztucznie i np. sankcjonujący określony układ społeczny, jakość egzystencji, jeżeli znaj­ dzie wewnętrznie zaangażowanych wyznawców, którzy stosują się doń i uczynili z niego normę organizującą ich życie, to jest mitem takim samym jak inne, choć sztucznie stworzonym. A poza t y m nie jesteśmy w stanie dziś określić, czy wiele z klasycznych plemiennych form m i t u nie zostało zapoczątkowanych w taki właśnie sposób. To, co wyżej zostało powiedziane o roli szamanów i wizjonerów w micie plemiennym, nakazy­ wałoby sprzeciwienie się mniemaniu Dorflesa i van Liera. Nie znaczy to jednak, byśmy nie uświadamiali sobie granicy — choć płynnej — po­ między świadomym, sztucznie zbudowanym mitem a wizjonerskim obja­ wieniem, spontanicznym i „naturalnym" — bo wynikającym z koniecz­ ności społecznej i aktualnej potrzeby. 16 11 Istotną cechą różniącą m i t archaiczny i współczesne zjawiska mitotwórcze jest możliwość realizacji. Obie formy są fikcją, ale podczas gdy współczesny mit (przynajmniej w niektórych jego przejawach) ma szansę, choćby potencjalną, zrealizowania się , to mit religijny i plemienny zaw­ sze pozostaną ideą nieurzeczywistnioną, nie „staną się"; podobnie zresztą jak te rodzaje współczesnego mitu, które nie tylko ładunkiem ideowym, 1S 1 6 Termin stereotyp można chyba stosować wymiennie z określeniem świadomość potoczna, patrz: J . N i ż n i k , Świadomość potoczna i potrzeba mitu, [w:] Człowiek i światopogląd, Warszawa 1974, nr 1. D o r f l e s , op. cit., s. 56; van L i e r , op. cit., s. 108. Możliwość zrealizowania zagraża istnieniu mitu — mit zrealizowany upada, zamiera, tym samym najbardziej żywotne są mity odległe, u podłoża których leży idea i wartość powszechna. 1 7 1 8 �MIT I MYŚLENIE M I T Y C Z N E 41 ale i realiami pozostają w sferze abstrakcji. Spełnienie mitu plemiennego,, tak jak i religijnego, może nastąpić tylko poza światem realnym, w sferze psychiki (nawet pewne szczególne przypadki realizowania mitu w wyniku specjalnie przedsiębranych działań, np. pod wpływem środków halucyno­ gennych, są w danym momencie poza realnością dla przeżywającego). Zawsze więc ten rodzaj mitu pozostanie faktyczną fikcją; ale może w t y m właśnie t k w i jego siła? Rodzi się więc pytanie, czy możliwość urzeczywi­ stnienia mitu jest w ogóle ważna. Być może możliwość „stania się", reali­ zacji, nie ma znaczenia, może po prostu ważne jest dążenie, cel, idea. Może mit musi być fikcją, żeby być mitem, możliwość zaś realizacji zabija go i jego mityczny ładunek. Jak się wydaje, płaszczyzna realizacji nie ma na to nawet wpływu. Większość mitów plemiennych, ale także współcze­ sne, sytuuje cel w świecie nierealnym i tam tylko może nastąpić osiągnię­ cie i d e i . Jednakże obserwować można było tak dawniej, jak i teraz, że próbę osiągnięcia mitu przenoszono na płaszczyznę ziemską, realną. Ru­ chliwość duchowa („pionowa") zamieniana była na poziomą; tak realizo­ wany był mit raju, szczęśliwych wysp, który stał się inspiracją części od­ kryć geograficznych; tak też odbywa się realizacja niektórych mitów profetyckich — poszukiwanie sprawiedliwości, własnego kraju, utraconych czy nowych norm, które potrafią znów zorganizować społeczność, odbywa się przez zmianę miejsca. Nie ma to jednak, jak się zdaje, znaczenia dla wymagań stawianych przed mitem i potrzeb, jakie powinien spełniać., 19 Z mitem często związany jest obrzęd, podtrzymujący go, zbliżający do ideału, ale nie można nawet powiedzieć, że współczesny mit oderwany jest bardziej od rytuału czy symbolicznego kodu, a jedynie może, że inne są jego formy. Także współcześnie możemy stwierdzić — obserwując oprawę towarzyszącą ważnym momentom w życiu stowarzyszeń politycznych i re­ ligijnych — fakty tworzenia wraz z mitami nowego rytuału i obrzędowo­ ści, nowych form rytualnej realizacji mitów. Trudno- powiedzieć, czy jest to pozostałość jeszcze dawnej symboliki i sposobu przedstawiania, uze­ wnętrzniania mitu, czy też immanentna cecha myślenia i wyrażania się, ale kontynuacja wzorca archaicznego jest t u widoczna. Rozszerzenie horyzontów współczesnego' człowieka, rosnący poziom wiedzy nie wyjaśniły wszystkiego. Po prostu przesunęły się granice ko­ smosu, ale podstawowy problem niepokoju żyjącego i zdającego sobie sprawę ze swego kresu organizmu pozostał nie mniej aktualny. Jeśli więc tworzenie mitów jest pewną formą ucieczki i pozbycia się lęku, potrzebą zagłuszenia niepokojów czy znalezienia idei życia, to tak dawniej, jak i obecnie istnieją szanse dla tworzenia mitów, istnieje potrzeba myślenia mitycznego. 1 9 Należy dla jasności dodać, że istnieje pewna dość bogata kategoria m i t ó w . p l e ­ miennych, które nie wyznaczały celu czy idei — mity o pochodzeniu i o przodku plemiennym, choć sądzę, że zawsze zawierają jakieś wskazówki postępowania dla ży­ jących. �42 L E C H MROZ Tak samo aktualna jest integrująca rola mitu — przykładem czego mogą być idee polityczne, mity społeczności więźniarskich, hipisowskich, nowe sekty religijne — jak też ukryte w n i m możliwości działania, prze­ kroczenia własnej kondycji. Mechanizmy obronne psychiki powodują czę­ sto uruchomienie zdolności mitotwórczych, przedłużających niejako życie poza granice możliwości, ułatwiających swobodne poruszanie się w prze­ strzeni nie ograniczonej. Jak w przypadku społeczności więźniarskich my­ ślenie mityczne umożliwia przekroczenie murów więzienia, tak potrzeba wyzwolenia spod swoistej bariery, .jaką jest technizacja współczesnego życia, zagęszczenie w miastach, wszechobecność środków masowego prze­ kazu i propagandy powodują, że znane od stuleci mity raju, szczęśliwej wyspy, życia w naturze nie przestały być aktualne. Najwyraźniejszą może cechą różniącą mity plemienne i współczesne jest większa indywidualizacja tych ostatnich, zwiększona rola przejawów indywidualnego myślenia mitycznego czy indywidualnej interpretacji i przeżywania mitu. Ale, być może, jest to po- prostu tylko częstsze indy­ widualne przeżywanie powszechnego społecznego mitu, dzięki, między i n ­ nymi, dynamicznemu rozwojowi środków masowego przekazu. Zmiany mitu uzależnione są od ewolucji wartości i potrzeb społecznych i chyba właśnie dlatego dochodzi obecnie częściej do indywidualizacji mitu, bo­ wiem i pojęcie wartości zmierza częściej — jak się wydaje — k u jednost­ kowym celom,. Rozwój techniki spowodował i inne jeszcze przewartościowania w my­ śleniu mitycznym i organizacji mitu. Upadła rola światłych starców — j a ­ ko plemiennej kroniki pamięci i nośnika treści mitycznych. We współcze­ snym micie rolę przekaźnika przejęły środki techniczne kierowane przez ludzi stosunkowo młodych, a czcigodny starzec stał się — jak określił to Marin — emerytowanym staruszkiem ". Współcześni badacze podkreślają — zastanawiając się nad nowymi for­ mami mitu i porównując je do dawnych — że m i t y dzisiejsze stosunkowo szybko demityzują się i że znacznie krótszy jest okres ich trwania. Nie wydaje się to jednak niczym dziwnym. Pojęcie czasu zmieniło w ogóle swą wartość, inny jest bowiem r y t m życia. Długość trwania wzorców m i ­ tycznych w kulturach plemiennych, czy w ogóle w czasach minionych, zrozumiała jest w świetle historii, powolności przemian, względnej stabil­ ności. Jeśli dla porównania uświadomić sobie zmiany, jakie dokonały się na przestrzeni 75 lat tego wieku czy choćby tylko- 30 lat, jakie minęły od wojny, zrozumiałe się staje, że czas trwania wielu mitów musi być różny. W miejsce zdezaktualizowanych powstają nowe rodzaje mitu, ale sama idea myślenia mitycznego, jego potrzeba, jest trwała i istnieje nadal. 2 Dotknęliśmy tutaj sprawy trwałości mitu — istotnym czynnikiem jest ten poruszony wyżej, wynikający z tempa zmian historycznych, ale należy 2 0 Morin, op. cit, s. 151. �43 MIT I MYŚLENIE M I T Y C Z N E "także uświadomić sobie, że sama idea zawarta w micie decyduje często 0 jego trwałości. Są mity, których cel usytuowany jest odlegle, dotyczy wyższych wartości i ten., mimo zmian, stale jest aktualny, stale się do niego dąży. Ale istnieje też kategoria mitów, których idea nie jest po­ wszechnie akceptowana i które na przestrzeni stosunkowo niedługiej h i ­ storii zostają ocenione negatywnie i jako takie odrzucone (tak jest np. ze wspomnianym mitem „zdegenerowanym", rasistowskim). Co wcale nie znaczy, że siła oddziaływania mitu musi być uzależniona od czasu jego istnienia — nawet wśród tych zdyskwalifikowanych mitów znajdują się takie, których oddziaływanie było duże. Jest oczywiste, że istnieje współzależność między mitem a kulturą. M i t uzależniony jest od kultury i nie istnieje poza jej realiami i wartościami, wyrażony jest w jej kategoriach, choć treści jego- są często powszechnie ludzkie. Każda kultura, każdy system uzasadnia i sankcjonuje swoje istnienie przy pomocy mitów. „Każda przemiana historyczna posiada własną mitologię" , „każda epoka ma swój własny t y p mitów, wiek nauki także stworzył swe własne, świeckie mity racjonalizacji" . M i t jest potrzebny, by nadać sens i kierunek działaniu. Widoczne jest to najbardziej w krytycznych momentach, kiedy istnieje konieczność stwo­ rzenia mitu, by znaleźć energię i cel do działania, do przeciwstawienia się siłom naruszającym równowagę. I m poważniejsza jest groźba naruszenia równowagi kulturowej czy zagłady, t y m bardziej zdeterminowaną, fanta­ styczną formę musi mieć mit, by przeciwstawić się niebezpieczeństwu agresji i unicestwienia osobowości kulturowej. Ilustracją mogą być ruchy rewolucyjne, ruchy protestu społecznego (millenarystyczne) i religijne — szukające w micie możliwości przetrwania i zwycięstwa nad siłami zagra­ żającymi istnieniu danej społeczności. Wtedy to często dochodzi do w y ­ buchów i nasilenia mistycyzmu — swojego rodzaju „superrealizacji" mitu. 21 22 Niezależnie od czasu, od tego, czy dotyczy to społeczności plemiennych, czy społeczeństwa dzisiejszego — niejednakowo rozłożona jest, jak sądzę, potrzeba posiadania mitu, a zatem i jego- oddziaływania. Zawsze istniała 1 istnieje część społeczeństwa z wielu względów bardziej potrzebująca mitów i podatna na nie i taka, której potrzeby myślenia mitycznego są mniejsze. Można zaryzykować przypuszczenie, że potrzeba i „zagęszcze­ nie" myślenia mitycznego' pozostaje w stosunku odwrotnie proporcjonal­ nym do zaspokojonych potrzeb (ekonomicznych, psychicznych) i rozwoju świadomości. Najmniej rozwinięte potrzeby myślenia mitycznego dostrzec można — jak się wydaje — na średnich poziomach społecznych, gdzie przybierają po prostu formę powtarzanego, a nie przeżywanego stereoty­ pu, czyli myślenia potocznego. A najbardziej uwidaczniają się w sy2 1 M a l i n o w s k i , op. cit., «, 521. D. B i d n e y , The Concept of Myth and the Problem lution, „American Anthropologist", 1950, t. 52, nr 1. 2 2 of Psychocultural Evo­ �44 L E C H MROZ tuacjach trudnych, peryferycznych, w społecznościach zagrożonych, spo­ łecznościach plemiennych; lub gdy — jak w przypadku sporej części współczesnych społeczeństw — istnieje potrzeba zrównoważenia w kate­ goriach psychicznych rozwoju techniki, kultury masowej i wynikających stąd uzależnień czy też gdy zaistnieje potrzeba znalezienia rewolucyjnego bodźca do zmiany w społecznościach o dużym zróżnicowaniu klasowym. Ujmując w kategoriach skrajnych, mit jest opozycją rozumu. Poszuki­ wanie mitu, poddawanie się mu jest szukaniem opieki, wartości, drogo­ wskazów, ale zarazem ucieczką od wolności, jaką daje indywidualne m y ­ ślenie i rozum — jak mówi L. Kołakowski. Poszukiwanie wolności i rozum są zarazem zanegowaniem mitu — „Akt nieposłuszeństwa [wobec mitu] j a ­ ko akt wolności jest początkiem rozumu" . Człowiek się uczłowiecza, do­ konał wyboru, jest wolny, ale — sam, gdyż wolność łączy się z u t r a t ą bez­ pieczeństwa. I w tym stwierdzeniu Fromma uwidacznia się paradoks i sens ludzkiej egzystencji i działania — permanentnego poszukiwania swojego „ja" i wolności drogą rozumu i permanentnego ulegania mitowi, dającego poczucie bezpieczeństwa, oparcie w grupie i społeczności, wyzna­ czającego cel i wartości powszechne, obiektywne —• a to jest odejściem od „ja", odejściem od wolności. Szukamy indywidualności, rozumu i racjo­ nalnego myślenia, ale biologicznie określeni jesteśmy jako istoty społecz­ ne; potrzebujemy więc mitu. Tym samym stwierdzić można, że mit jest dialektycznym dopełnieniem myślenia racjonalnego. 23 Upadek m i t u i myślenia mitycznego może nastąpić na drodze zwycię­ stwa rozumu, mówi van Lier w swoich rozważaniach na temat nowego społeczeństwa okresu rewolucyjnie rozwijającej się techniki. Ale dodaje zarazem: „Jak długo istnieją ludzie żyjący w społeczeństwie, tak długo będą się rodzić i odradzać fermenty mitologiczne" —• a trudno przy­ puścić, by kiedykolwiek miało być inaczej — ukazując t y m samym uto­ pi jność zawartą w obrazie, jaki przedstawiać będzie jego zdaniem przyszłe społeczeństwo. Podkreślił po prostu ów paradoks, jaki wyżej został przed­ stawiony. Czy można więc mówić o rozumie i myśleniu racjonalnym, jakie kiedyś miałoby w pełni zapanować, skoro istnieje człowiek ze swoją psy­ chiką i jej potrzebami, tak często będącymi w opozycji wobec rozumu — człowiek bowiem, od kiedy istnieje, pożąda czegoś więcej, ucieka od rze­ czywistości. Potrzeba czynnika pozaracjonalnego jest, być może, potrzebą bardzo niedzisiejszą, ale, jak wskazuje historia, a również współczesna rzeczywistość nie przeczy temu, jest ona cechą czysto ludzką, powszechną. 2 4 P a ń s t w o w e Muzeum Etnograficzne w Warszawie ul. Kredytowa 1 00-056 Warszawa 2 3 E. F r o m m , 2 4 van Lier, Ucieczka od wolności, op. cit., s. 108. Warszawa 1970, s. 51. �MIT I MYŚLENIE M I T Y C Z N E 45 Lech Mróz T H E M Y T H AND M Y T H I C A L T H I N K I N G A Summary Like many years ago, the problem of myth again gives rise to many contro­ versies. The boundaries of the myth, its manner of influence, its inner contents and language are still argued upon and differently interpreted by various schools and trends in the human studies. In recent years the boundaries of the myth have been broadened by the emergence of new myths and rapid broadcasting of ideas by the mass media, thereby making research even more complex and difficult. Most experts agree that myths provide the framework determining the course of human actions, the values and the meaning of life. A n analysis of both the older and more recent forms of mythmaking reveals that old tribal myths, as well as contemporary ones, perhaps identified with certain political and religious ideas, refer to the same field of concepts, and by committing human emotions and faith they make their impact on the human psyche. Like in a tribal myth prescribing certain rites to attain the goal at hand, in a modern myth the ritual aspect is also important, like e.g. with certain political ideas. The myth, by its impact and by its social acceptance, deprives individual action of a part of its significance; this is remarkable for the newly emerging myths, too. An individual transgressing the limits sanctioned by the myth risks to be rejected by his group and refused the safety of belonging. Therein lies the paradox of the strivings of contemporary man. By developing reason and rationalist thinking he denies the myth and the strictures imposed by it; he strives towards freedom, and recovery of his own self. But at the same time, afraid of himself and his solitude, he seeks for universal standards and values reuniting him with the group; he needs the conceptual order and the safety offered by the myth, although it involves the abandonment of the self, the melting into the group and becoming one among many. Although reason is continually developed, man seeks for a myth. Perhaps the growth of science and rationalist thinking might bring a potential opportunity for a liberation from the myth, but we can doubt if this is ever possible because of the biological nature of man as a social species. It is hard to foresee the psychological and social processes that are going _ to occur in tens of years ahead, but nothing seems to indicate that the universal way of thinking represented by the mythical thought should be on its wane or disappear altogether. What is evolving, are its forms and contents which change together with life itself, its inner rythm and outer aspects. Translated by Piotr Graff � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1ad44487002318998468bdc796566931.pdf 8971bdbebd7b1cded8986bf9ed2fea01 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2479 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2302 Title A name given to the resource Mit Raju / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4, s.4-7 Creator An entity primarily responsible for making the resource Prokopiuk, Jerzy Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text X • ' S'* > * I N < Mit Raju Jerzy Prokopiuk „Potem zasadził Pan Bóg ogród w Edenie, na wschodzie. Tam umieścił człowieka, którego stworzył. I sprawił Pan Bóg, że wyrosło z ziemi wszelkie drzewo przyjemne do oglądania i dobre do jedzenia oraz drzewo życia w środku ogrodu i drzewo poznania dobra i zła. A rzeka wypływała z Edenu, aby nawadniać ogród. (...) I wziął Pan Bóg człowieka i osadził go w ogrodzie Eden, aby go uprawiał i strzegł. I dał Pan Bóg człowiekowi taki rozkaz: Z każdego drzewa tego ogrodu możesz jeść. Ale z drzewa poznania dobra i zła nie wolno ci jeść, bo gdy tylko zjesz z niego, na pewno umrzesz. Potem rzekł Pan Bóg: Niedobrze jest człowiekowi, gdy jest sam. Uczynię mu pomoc odpowiednią dla niego. Utworzył więc Pan Bóg z ziemi wszelkie zwierzęta i wszel­ kie ptactwo niebios i przyprowadził do człowieka, aby zobaczyć, jak je nazwie, a każda istota żywa miała mieć taką nazwę, jaką nada jej człowiek. Nadał tedy człowiek nazwy wszelkiemu bydłu i ptactwu niebios, i wszelkim dzikim zwierzętom. Lecz dla człowieka nie znalazła się pomoc dla niego odpowiednia. Wtedy zesłał Pan Bóg głęboki sen na człowieka, tak że zasnął. Potem wyjął jedno z jego żeber i wypełnił ciałem to miejsce. A z żebra, które wyjął z człowieka, ukształtował Pan Bóg kobietę i przyprowadził ją do człowieka. Wtedy rzekł człowiek: Ta dopiero jest kością z kości moich i ciałem z ciała mojego. (...) 4 I Dlatego opuści mąż ojca swego i matkę swoją i złączy się z żoną swoją, i staną się jednym ciałem. A człowiek i jego żona byli oboje nadzy, lecz nie wstydzili się". (Biblia, to jest Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu. Nowy przekład opracowany przez Komisję Przekładu, BiZTB, Warszawa 1976. Genesis 2,8-10,15-23, 24-25). Taki obraz Raju przedstawia Biblia - fundament kultury i cywilizacji nazywających się „chrześcijańskimi", które ogarnęły i (w różnym stopniu ukształtowały życie i myśli Europy, obu Ameryk, Australii z Nową Zelandią, po części także Afryki i , już tylko minimalnie, Azji. Zanim powrócimy do tego obrazu, przyjrzyjmy się naj­ pierw „karierze" Rajskiego M i t u zarówno u ludów pierwo­ tnych, jak i w politeistycznych i monoteistycznych religiach świata. (Przez „mit" będziemy tu rozumieli „świętą opo­ wieść", w naszym wypadku odnoszącą się do niematerial­ nego „miejsca" pośmiertnego pobytu ludzi wybranych, tj. błogosławionych czy zbawionych zgodnie z kryteriami danej religii.) Raj jako „miejsce" dla wybranych - a więc zawsze: nielicznych - pojawia się w mitologicznych opowieściach już to w wersji bardziej „przyziemnej", już to bardziej „uducho­ wionej". W pierwszej z nich stanowi prawie bezpośrednią kontynuację życia na Ziemi: jest to kraina obfitości, w której zachowane zostały zarówno życie rodzinne, jak i stosunki społeczne (różnice klasowe). W drugiej jest to miejsce �„elitarne", miejsce pobytu „ulubieńców bogów" - ludzi pobożnych, spełniających obowiązujący kult i rytuały, i wo­ jowników, zwłaszcza tych, którzy padli na polu bitwy. Tylko 0 tej drugiej wersji możemy mówić, że ma znaczenie etyczne: tylko tu Raj jest nagrodą. („Antyświatem" Raju są wszel­ kiego rodzaju „światy podziemne", piekła czy Piekło.) Raj jako kategoria pojęciowa ma także aspekt czasowy. Z jednej strony bowiem Raj może być pojmowany jako istnienie przeszłe: wyraża to idea Złotego wieku, czasów bezpośredniego obcowania ludzi z bogami, czasów, w któ­ rych człowiek był nieśmiertelny. Z drugiej zaś - kiedy Złoty Wiek już przeminął, bogowie stali się niewidzialni, a czło­ wiek stał się istotą śmiertelną - Raj stał się sprawą przyszło­ ści: wejść doń mogą nieliczni wybrani, i to dopiero po śmierci. Mitologia jednak zna zarówno próby „powrotu do Raju", jak i przypadki „intruzów", którzy, choć niegodni, wkradali się doń lub zostali tam dopuszczeni w drodze wyjątku. „Miejsce" Raju to całe spektrum możliwości od cał­ kowicie „materialnych" po „kosmiczne" i „pozakosmiczne". Raj więc mógł się znajdować zarówno w „świecie podziemnym" czy w dalekim rejonie Ziemi (np. na Wscho­ dzie lub na Zachodzie), ale także na jakiejś „wyspie" lub „górze" (jako podporze Nieba), czy być „krainą przodków". Z drugiej strony jego „miejscem" mógł być Księżyc, różne planety, Słońce (lub miejsce jego pobytu), czy wreszcie gwiazdy (niekiedy uważane także za przemienionych zmar­ łych). Poza naszym kosmosem Raj lokowano w Niebie sensu strictissime. Mitologia ludów pierwotnych przedstawia ogromne bo­ gactwo form prezentacji Raju. Przyjrzyjmy się przynajmniej niektórym z nich. U Tasmańczyków (lud, który już wymarł) Raj był prze­ znaczony jedynie dla ludzi „dobrych". Australijczycy - wie­ rzący reinkarnacjoniści - lokują Raj już to „poza wodą", już to w „krainie snów", już to w Niebie (poza gwiazdami); droga doń wiedzie „po promieniach Słońca" i po Drodze Mlecznej. Raj Andamańczyków znajduje się pod ziemią lub po prostu w dżungli. Semangowie z Malajów Raj umiesz­ czają na „wyspie owoców", w ogrodzie kwiatów lub na Księżycu; dostać się doń mogą nawet źli, jednakże po oczyszczeniu w regionach piekielnych (przejście nad wrzącą wodą). Raj ten czeka na ludzi najstarszych i najmądrzej­ szych, a jego wybrańcy odzyskują młodość. W Raju Buszmenów i Hotentotów zmarli mają pełną wiedzę o żywych. Raj Eskimosów znajduje się pod ziemią. Wyspiarski charak­ ter ludów Polinezji kazał im umieścić Raj pod morzem, często jednak lokują go one „na Zachodzie", na „wyspie", na Księżycu i w Niebie. Te Elizja błogosławionych oferują im zaspokojenie zmysłowe, wieczne światło, spokój i szczęście wśród gier i zabaw. U Maorysów zmarli żyją dalej jako gwiazdy; do Raju kwalifikują ich głównie kryteria społeczne (i rytualne), rzadziej moralne. Raj Dajaków, Papuasów 1 Melanezyjczyków jest kopią tego świata; czuwają nad nim „strażnicy", których może jednak pokonać magia. Dla mieszkańców wysp Fidżi „śmierć jest łatwa, śmierć jest odpoczynkiem", toteż ich Raj jest pełen beztroski i radości. W Afryce, gdzie częsta jest wiara w transmigrację dusz i w reinkarnację, Raj umieszczany jest w Niebie lub w świecie podziemnym; kryteria pobytu to przede wszystkim kryteria społeczne. Raj Indian Ameryki Północnej był to „świat lepszy", a o przyjęciu doń decydował czynnik zarówno spłeczny, jak i moralny (np. odwaga), wszakże pod pewnymi względami był to Raj dla zmęczonych lub leniwych. Raj Indian Ameryki Południowej był przede wszystkim kon­ tynuacją losu ziemskiego (z elementami agresji: wrogowie pracowali tu jako niewolnicy, a wstęp doń miał przede wszystkim ten, kto zjadł wielu swych wrogów); tylko w wyso­ kich kulturach tego obszaru - w Meksyku i w Peru - Raj był miejscem „błogości", a przyjęcie doń opierało się na kryte­ riach moralnych. Wreszcie, Raj Patagończyków miał szcze­ gólną specyfikę: odbywało się w nim nieustanne pijaństwo i uprawiano bogate życie erotyczne. Przejdźmy teraz do przedstawienia wizji Raju w kulturach wysokich i religiach politeistycznych i monoteistycznych. „Historia zaczęła się w Sumerze" (Kramer) i - dodajmy - miała swą kontynuację w Akkadzie, Babilonii, Asyrii i Chaldei. Raj tych ludów mezopotamskich był ogrodem (oazą), właściwym Edenem: sumeryjskie słowo edennu ozna­ czało nie uprawianą równinę. Mezopotamski Raj był „wy­ spą szczęśliwych", położoną u ujścia jakiejś rzeki (Eufratu i Tygrysu?). Żyjący w nim wybrani uzyskali nieśmiertelność. Raj sumeryjsko-akkadyjski powraca w mitach o Gilgameszu i o Adapie. (Przebywał w nim sumeryjski Noe, Utnapisztim.) Historia jednak zaczęła się także w Egipcie. Poglądy Egipcjan na istnienie świata pośmiertnego ulegały zmianom. W wersji najstarszej istniał on pod ziemią. Później pojawiła się koncepcja Dat lub Duat, świata gwiazd, w którym kontynuują swe życie faraon i możni tego świata. W czasach Nowego Państwa uznano ostatecznie istnienie podziemnego świata zmarłych i tam umieszczono krainę szczęścia Iaru. „Pola Iaru", zarezerwowano tylko dla sprawiedliwych (uznanych za takich przez trybunał Ozyrysa); była to urodzaj­ na okolica, gdzie zmarli trudnili się rolnictwem i zażywali spokojnego żywota. W najstarszej religii Persji, zaratusztrianizmie, dobry bóg Ahura-Mazda nakazał herosowi Yimie urządzenie Raju, 0 nazwie vara, w ochronie przed nadciągającymi strasznymi zimami. Do Raju prowadzi most Czinwat, szeroki dla dobrych i wąski jak ostrze brzytwy dla złych. W świętej księdze zaratusztrian, Aweście, Raj nosi miano pairi-daeza („obwałowanie"), które poprzez późnobabilońskie pardisu, hebrajskie par des i greckie paradeisos ukształtowało więk­ szość europejskich określeń rajskiego ogrodu. Początkowo w Indiach aryjskich, zmarli mieli przebywać już to w pobliżu swych grobów, już to gdzieś na Ziemi. Z czasem przenieśli się do „świata dziadów", podziemnego królestwa zmarłych, podlegającego bogu Jamie i położonego na południu. Z czasem jednak świat zmarłych przeniesiono w regiony nadziemne, przynajmniej dla uprzywilejowanych. Niebiański Raj sensu stricte znajdował się na dalekiej północy i nosił miano Uttarakuru (w Puranach) lub Airawata (w Mahabharacie). Była to „kraina mlekiem i miodem płynąca". Przebywali w niej zarówno bogowie, jak i siddhas, tj. ci, którzy osiągnęli cudowne moce. W Raju tym panuje miłość, a w jego centrum rośnie Jambu, drzewo życia. Koncepcje te zostały rozbudowane w buddyzmie. W hinajanie mieszkańcami północnego kontynentu Uttarakurudwipa są uduchowieni nadludzie. Również mahajana zna ziemskie 1 nadziemskie Raje: niebo Tusita, siedzibę boddhisatwy Majtreji, Raj Wschodu Buddy Bhaisajyaguru i szczęśliwy wszechświat Zachodu (Sukhawati) Buddy Amitabhy i boddhisattwy Awalokiteśwary. Sui generis Rajem jest także Szambhala (i Agartha), mityczna kraina „za Himalajami", będąca siedzibą oświeconych władców - strażników mądro­ ści. Spośród dwóch rodzimych religii Chin - konfucjanizmie i taoizmie - tylko w taoizmie funkcjonuje pojęcie nieśmiertel­ ności, i to w wersji naturalistyczno-magicznej. Ludzie, którzy dostąpili nieśmiertelności, znajdują się więc hic et nunc w Raju ziemskim. Ich półboski status charakteryzuje się wolnością od chorób, zdolnością szybkiego pokonywania znacznych odległości i innymi zdolnościami paranormal­ nymi. Jest to więc nieograniczone w czasie lepsze wydanie życia doczesnego. Osiągnięcie tego jest możliwe dzięki odpowiedniej diecie, specjalnym metodom oddychania, szczególnym technikom seksualnym, jego gwarancją zaś znalezienie - dzięki alchemii - eliksiru nieśmiertelności. Natomiast sintoistyczna Japonia zna „wieczystą krainę" - Tokojo no kuni (wyspę Horaisan) jako siedzibę bogów. W opowieści o herosie Wasobiowe znamiennym motywem jest ucieczka z Raju wskutek przesytu jego doskonałością. W prehistorycznej i protohistorycznej Europie Raj znali zarówno Celtowie, jak Germanie i Słowianie. U Celtów był �to kraj młodości, świetlista kraina Atrakondy Tir Sorcha, znajdująca się na wyspach Zachodu, za morzem lub pod jego falami. Niekiedy Raj lokowano w świecie podziemnym sid. Uważano również, że jest to tajemniczy kraj objawiający się na Ziemi. W mitologii Germanów rolę Raju odgrywała Walhalla, siedziba Odyna (Wotana) i poległych w boju bohaterów - tylko oni bowiem zasłużyli na nią. Przywiodły ich tu Walkirie, wskrzesiwszy pocałunkiem do nowego życia. Wybrańcy jedzą tu mięso dzika, piją mleko kozy, miód i piwo, śpiewają i słuchają sag. Wreszcie, jeśli chodzi 0 Słowian, to można jedynie domniemywać, i to w sposób nader niepewny, że również posiadali wyobrażenie Raju jako pięknego i zielonego ogrodu.Rajem mitologii grecko-rzyms­ kiej był Elysion (Elizjum), pola Elizejskie, kraina położona na zachodnich krańcach świata, nad brzegami Oceanu. Panowała tam wieczna wiosna, wiał chłodzący Zefir. Wy­ brańcy bogów pędzili tam szczęśliwy żywot. Poeci greccy wspominają o Wyspach Szczęśliwych, na których po śmierci przebywali bohaterowie wybrani przez Zeusa, zażywając niezmąconego szczęścia. Poeci rzymscy natomiast lokalizo­ wali pola Elizejskie w świecie podziemnym. Powyższy - pobieżny, z konieczności - przegląd przeróż­ nych form obrazu i mitu Raju, jakie wytworzyła ludzka imaginacja, pozwala nam sformułować kwintesencjonalne określenie Raju: Raj jest to mityczne - rzadko fizyczne, zasadniczo duchowe - „miejsce" pobytu ludzi - ongiś wszystkich, dziś nielicznych. Wesprzyjmy się jeszcze - z myślą o tych, którzy lubią autorytatywne „definicje" słownikowe - określeniem Raju, jakie podaje W. Kopaliński w swym Słowniku mitów i trady­ cji kultury, Warszawa 1987, s. 960: „Raj (1) wg. Biblii, Gen. 22, 8-14, Eden (hebr. gan 'edhen 'ogród rozkoszy'), ogród Edenu, pierwsze miejsce pobytu pierwszego człowieka (...). (2) Wg niektórych teologów pośredni stan a. miejsce gdzie dusze sprawiedliwych oczekują Sądu Ostatecznego. (3) Sy­ nonim Nieba, gdzie, wg wielu religii, wybrani - aniołowie 1 ludzie zbawieni-zażywać mają wiecznej szczęśliwości (...)." Cóż może powiedzieć o Raju nauka? Zgodnie z dominują­ cą w niej tendencją redukcjonistyczną, ideę Raju rozpatrują historycy religii przede wszystkim w kategoriach fizykal­ nych, czysto ziemskich. I tak np. religioznawca marksistow­ ski Zygmunt Poniatowski pisze w Małym Słowniku Religio­ znawczym, Warszawa 1969, hasło „Raj", s. 368: „Motyw r. jest szeroko znany, a wywodzi się z tęsknot nomadów (koczowników) pustynnych i stepowych, później z ideałów miejskiej kultury staroż. (utrzymany park ze strażnikiem lub ogrodnikiem)". Tak Raj staje się po prostu jardin terrestre, przedmiotem tęsknoty koczowników i mieszkańców miast. Ale nawet w tej interpretacji zachowuje on coś „metafizycz­ nego": pozostaje symbolem istoty życia, centrum świata, miejsca odpocznienia. Bliższą prawdy, jak się zdaje, jest tzw. paranauka. Ta z kolei genezy Raju doszukuje się w (mitycznej?) Atlantydzie. Pierwsze „wieści" o Atlantydzie, prastarym kontynencie zatopionym w X tysiącleciu przed Chr., przyniósł nam Platon w swym Timajosie. Według klasyków powstałej w X I X i X X wieku atlantydologii (czy atlantydozofii) takich, jak Donnelly, Bławacka, Scott-Eliot, Steiner, Spence, Hórbiger, Bellamy, Cayce, Shuck, Velikovsky czy Michell, Atlantyda - egzystująca setki tysięcy lat - była ogromnym kontynentem, położonym między Europą i Afryką a obu Amerykami, posiadającym bogatą historię i kulturę, a znisz­ czonym przez kataklizm pochodzenia kosmicznego (uderze­ nie ogromnego metoerytu) lub ziemskiego (aktywność wul­ kaniczna). Atlantyda - ten kontynent, którego mieszkańcy dopiero zaczynali wyodrębniać się ze świata Natury, których ciała stopniowo przechodziły od konsystencji eterycznej do materialnej, którzy z wielkim wysiłkiem przechodzili od rozwiniętej zdolności pamięci do umiejętności myślenia i mowy, mógł, zwłaszcza w oczach tych, którzy przeżyli jego katastrofę w koloniach atlantydzkich rozsianych po całym świecie, i w oczach ich potomków, nie znających już zatopionej praojczyzny, stać się wytęsknionym Rajem, do którego nie ma powrotu. Świadczą o tym liczne legendy 0 zaginionym kontynencie (także legendy o Potopie), ale także rewelacje wtajemniczonych i jasnowidzów tej klasy, co Steiner (Kronika Akasha) czy Cayce. A co o Raju mówi nam teologia? Przytoczmy tu zarówno słowa teologa katolickiego, jak i teologa protestanckiego. Manfred Lurker pisze w Słowniku obrazów i symboli biblijnych, tłum. bp Kazimierz Romaniuk, Poznań 1989, hasło „Ogród", s. 151: „Ogród - dostarczający ciału poży­ wienia a duchowi i duszy radości - był już kiedyś przez Persów i Greków, a także przez nas dzisiaj, nazywany rajem 1 uchodził za bardzo wymowny obraz życia wiecznego. (...) Kiedy Pan Bóg stworzył pierwszego człowieka, zasadził „ogród w Eden na wschodzie i umieścił tam człowieka, którego ulepił" (Rdz 2, 8). To, że ogród znajdował się na wschodzie, czyli „od strony poranka", nie musi pozostawać w związku z określonymi koncepcjami geograficznymi Ży­ dów, lecz wskazuje, być może, przez pewną symboliczną perspektywę, na pojawienie się całego rodzaju ludzkiego, jak 'i czasu (a z punktu widzenia historii zbawienia - także i koniec). ,,Pan Bóg wziął zatem człowieka i umieścił go w ogrodzie Eden, aby uprawiał go i doglądał" (Rdz 2, 15). Owo „umieszczenie człowieka" posiada swój bardzo głęboki sens: Dochodzi w nim do głosu to, ćo stanowi integralną część ustanowionego przez Boga porządku, który miał być respektowany i dalej rozwijany przez człowieka • zgodnie z zamierzeniami Boga. (...) W innych tekstach Starego Testamentu ogród jest również wyrazem związków z Bo­ giem: „Zaiste, zlituje się Pan nad Syjonem, zlituje się nad wszelką ruiną jego. Na Eden zamieni jego pustynie, a jego stepy na ogród Pana" (Iz 51, 3) (...)". W opracowanym przez O. Heita Słowniku terminów biblij­ nych, Warszawa 1983, hasło „Raj", s. 249-250, czytamy z kolei: „Raj. - Oznacza w ST to samo, co Eden - miejsce szczęścia i rozkoszy. Pan, wisząc na krzyżu, zapewnił pokutującego złoczyńcę (wiszącego obok Niego), że będzie z Nim tej samej nocy w Raju (odmiennego od tego, w którym byli Adam i Ewa); Łk 23:43. Paweł zachwycony był do Raju (porwany do trzeciego nieba), 2 Kor 12:24; tam jest drzewo żywota. (...) Eden, gdzie człowiek żył w niewinności, t(akże) oznacza miejsce wiecznego życia. (...) Prawdziwego miejsca Edenu na ziemi odnaleźć nie można. (...) Szatan był t(akże) w Edenie; Iz 51:3, Ez 28:13". Wreszcie zapytajmy, co mówi o Raju współczesna ezoteryka - antropozofia, wiedza duchowa stworzona przez Rudo­ lfa Steinera. Antropozofia opisuje Raj na jego trzech poziomach lub też w trzech postaciach. W swojej kosmogonii i antropogonii Steiner prezentuje - w Die Geheimwissenschaft im Umriss, Leipzig 1910 - dzieje Ziemi w jej trzech wcześniejszych „wcieleniach", Saturnie, Słońcu i Księżycu, w jej stanie aktualnym i w trzech fazach przyszłych: Jowiszu, Wenus i Wulkanie. Spośród siedmiu wielkich epok rozwoju aktual­ nej Ziemi przedstawia on cztery epoki minione: polarną, hiperborejską, lemuryjską i atlantydzką oraz epokę obecną, poatlantydzką. Pierwszy Raj znajdował się na Hiperborei. Był to jeszcze Raj kosmiczny, „przedludzki", będący po­ wtórzeniem dawnego „wcielenia" Ziemi jako Słońca. Był to świat czystych praobrazów (idei), a żyjący w nim prawzór człowieka miał jeszcze status rośliny, był niby kwiat otwarty na świat duchowy. Raj drugi znajdował się w epoce przejś­ ciowej do Lemurii. Tu człowiek, otrzymawszy ciało astralne, zyskał status animalny, ale już dysponował postawą wypros­ towaną. „Właściwy" Raj trzeci - historyczny - znajdował się na najdalej wysuniętej na południe części Hiperborei i na północnym cyplu Lemurii. Ten Raj słusznie lokalizuje się w rejonie Palestyny i Mezopotamii. Wczesną postać ludzko­ ści, która zamieszkiwała Raj lemuryjski, nazwano w później­ szej ezoteryce Adamem-Kadmonem; była to ludzkość z przed podziału płci. W toku rozwoju Lemurii doszło do tzw. Upadku, tj. interwencji istot lucyferycznych w dzieje �ludzkości. W Biblii interwencję tę przedstawia się jako Kuszenie pierwszych Rodziców przez Węża. Prowadzi ono Adama i Ewę do wygnania z Raju. W parentezie kilka zdań o Wężu jako Lucyferze. Lucyfer - w perspektywie antropozoficznej - to przywódca tych istot duchowych, które nie zgodziły się na plan Boga-Ojca realizowany w aktualnym Kosmosie. Ich cechą wyróżniającą jest inspirowanie człowieka do „ucieczki od Ziemi" (Erdflucht); jako takie inspirują nas zarówno do jednostronnego idealizmu, jak i eskapistycznej mistyki, sztuki i narkomanii. (Ich biegunowym przeciwieństwem są istoty arymaniczne.) W sferze ontycznej i poznawczej łączą się z tendencją rozkładową i chaotyzującą, w sferze moralnej zaś z szaleńczą odwagą, rozrzutnością, nieporządkiem, nieokiełznaniem, pychą, przesadą, fantazjowaniem i namiętnościami. W mi­ tach i życiu wszystkich ludów świata jawią się pod postacią Węża. W pierwszej fazie swych dziejów Lucyfer występuje jako Wąż kosmiczny z „praczasów" (Ouroboros), w drugiej jest inspiratorem wtajemniczenia, daje podstawę „ja", samo­ świadomości i wolności człowieka. W fazie trzeciej Lucyfer-Wąż przyjmuje mityczno-historyczną funkcję sprawcy Upadku człowieka. Androgyniczna istota ludzka Adam-i-Ewa przeżywa w Raju okres swego dzieciństwa: jeszcze jest pozbawiona zdolności poznania, wiedzy o skutkach nieposłuszeństwa (śmierć). Żyje w stanie niewinności nie znając rozróżnienia między dobrem a złem. Czy Bogu ze Starego Testamentu mogło chodzić o za­ chowanie, perpetuację takiego stanu rzeczy? Bynajmniej. Rozwój wypadków nasuwa nieodpartą myśl o konieczności interwencji Lucyfera - i to za „cichą" zgodą Jahwe. Inter­ wencja ta była bowiem konieczna dla rozwoju człowieka - właśnie przez Upadek. Przypomnijmy biblijny opis Upadku: „A wąż był chytrzejszy niż wszystkie dzikie zwierzęta, które uczynił Pan Bóg. I rzekł do kobiety: Czy rzeczywiście Bóg powiedział: Nie ze wszystkich drzew ogrodu wolno wam jeść? A kobieta odpowiedziała wężowi: Możemy jeść owoce z drzew ogrodu. Tylko o owocu drzewa, które jest w środku ogrodu, rzekł Bóg: Nie wolno wam z niego jeść ani się go dotykać, abyście nie umarli. Na to rzekł wąż do kobiety: Na pewno nie umrzecie. Lecz Bóg wie, że gdy tylko zjecie z niego, otworzą się wam oczy i będziecie jako Bóg, znający dobro i zło. A gdy kobieta zobaczyła, że drzewo to ma owoce dobre do jedzenia i że były miłe dla oczu, i godne pożądania dla zdobycia mądrości, zerwała z niego owoc i jadła. Dała też mężowi swemu, który był z nią, i on też jadł. Wtedy otworzyły się oczy im obojgu i poznali, że są nadzy. Spletli więc liście figowe i zrobili sobie przepaski. A gdy usłyszeli szelest Pana Boga przechadzającego się po ogrodzie w powiewie dziennym, skrył się Adam z żoną swoją przed Panem Bogiem wśród drzew ogrodu. Lecz Pan Bóg zawołał na Adama i rzekł do niego: Gdzie jesteś? A on odpowiedział: Usłyszałem szelest twój w ogrodzie i zląkłem się, gdyż jestem nagi, dlatego skryłem się. Wtedy rzekł Bóg: K t o ci powiedział, że jesteś nagi? Czy jadłeś z drzewa, z którego zakazałem ci jeść? Na to rzekł Adam: Kobieta, którą mi dałeś, aby była ze mną, dała mi z tego drzewa i jadłem. Wtedy rzekł Pan Bóg do kobiety: Dlaczego to uczyniłaś? I odpowiedziała kobieta: Wąż mnie zwiódł i jadłam. Wtedy rzekł Pan Bóg do węża: Ponieważ to uczyniłeś, będziesz przeklęty wśród wszelkiego bydła i wszelkiego dzikiego zwierza. Na brzuchu będziesz się czołgał i proch będziesz jadł po wszystkie dni życia swego! I ustanowię nieprzyjaźń między tobą a kobietą, między twoim potomstwem a jej potomstwem; ono zdepcze ci głowę, a ty ukąsisz je w piętę. Do kobiety zaś rzekł: Pomnożę dolegliwości brzemienności twojej, w bólach będziesz rodziła dzieci, mimo to ku mężowi twemu pociągać cię będą pragnienia twoje, on zaś będzie panował nad tobą. A do Adama rzekł: Ponieważ usłuchałeś głosu żony swojej i jadłeś z drzewa, z którego ci zabroniłem, mówiąc: Nie wolno ci jeść z niego, przeklęta niech będzie ziemia z powodu ciebie! W mozole żywić się będziesz po wszystkie dni życia swego! Ciernie i osty rodzić ci będzie i żywić się będziesz zielem polnym. W pocie oblicza twego będziesz jadł chleb, aż wrócisz do ziemi, z której zostałeś wzięty; bo prochem jesteś i w proch się obrócisz. I nazwał Adam żonę swoją Ewa, gdyż ona była matką wszystkich żyjących. I uczynił Pan Bóg Adamowi i jego żonie odzienie ze skór, i przyodział ich. I rzekł Pan Bóg: Oto człowiek stał się taki jak my: zna dobro i zło. Byleby tylko nie wyciągnął teraz ręki swej i nie zerwał owocu także z drzewa życia, i nie zjadł, a potem żył na wieki! Odprawił go więc Pan Bóg z ogrodu Eden, aby uprawiał ziemię, z której został wzięty. I tak wygnał człowieka, a na wschód od ogrodu Eden umieścił cheruby i płomienisty miecz wirujący, aby strzegły drogi do drzewa życia". {Biblia... Cyt. wyd. Genesis 3, 1-24.) Jednakże interwencja Lucyfera daje początek wolności człowieka. Dlatego Friedrich Schiller mógł Upadek w Raju uznać za najszczęśliwsze wydarzenie w dziejach człowieka. Mamy tu do czynienia z dramatem konieczności: człowiek uzyskuje wolność za cenę utraty kontaktu z Bogiem, zostaje wydany Przeciwnikowi, traci nieśmiertelność. Do skutków Upadku należy ponadto cierpienie, bezbronność, lęk i konie­ czność podejmowania wysiłku - „przekleństwo" pracy. Ale mimo wszystko człowiek zawsze tęsknił i tęskni za powrotem do Raju. Czy jest to możliwe? Wydaje się, że nie, skoro jego bram strzegą cheruby z płomienistym wirującym mieczem. Jednakże liczne relacje ludzi, którzy czy to za życia (wtedy tylko przejściowo), czy też po śmierci znaleźli się w rajskim Ogrodzie, świadczyłyby - choćby w ramach „hipotezy roboczej" - o możliwości powrotu do Raju. Mam tu na myśli zarówno relacje zbierane przez takich pionierów współczes­ nej tanatologii, jak Ktibler-Ross, Moody, Ritchie, Ring, czy Sabom, jak i przekazy medialne czy uzyskane za pomocą tzw. channelingu, w których zmarli opowiadają o swych przeżyciach pośmiertnych. W obu rodzajach relacji bardzo często pojawia się wątek „cudownego ogrodu", co zdaje się być silną poszlaką wskazującą na możliwość „powrotu do Raju", chwilowego lub permanentnego. Wątpliwości nasu­ wa tu wszakże inna możliwość: że powroty te dotyczą tylko nielicznych (takie przypuszczenie potwierdzają liczne mito­ logie), błogosławionych czy zbawionych. Możliwość taka nie likwiduje jednak poprzedniej, choć poważnieją ogranicza. In summa: istnieje zapewne indywidualna szansa osiągnięcia Raju, ale nie ma takiej szansy dla wszystkich. (Przynajmniej „już", albowiem - z punktu widzenia reinkarnacjonistycznego - „w przyszłości" taką szansę mają wszyscy.) Przed „wszystkimi" stoi inna możliwość. Na codzień - hic et nunc - jest to zadanie tworzenia Raju w duszy własnej i w duszach innych ludzi. A w dalekiej (ale - powiedzmy w duchu apokaliptycznym - może w niezbyt dalekiej?) perspektywie jest to nie tyle cofanie się do Raju z początków Biblii, lecz droga w przód, ku Nowemu Jeruzalem z ostatniej księgi Nowego Testamentu. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cf8b29e1660003b3c9fe7edf8e8616bb.pdf bb340865d9a4a8041d62eb28c5ba3aed Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2487 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2310 Title A name given to the resource Mit sztuki poza kulturą. Art Brut / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4, s.59-70 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mit sztuki poza kulturą. Art Brut Aleksander Jackowski Przeciwstawienie: natura-kultura pojmować należy jako konstrukcję ułatwiającą rozumienie otaczających nas zja­ wisk. Jeśli przyjmiemy, że biegun natury cechuje niezależ­ ność od tradycji przekazywanej pamięciowo, bądź przy pomocy pisma, to biegun kultury możemy opisywać biorąc pod uwagę nawarstwienia tradycji, świadomość wzorów do których się nawiązuje. Twórczość, o której mowa w tym tekście, bliższa jest biegunowi natury, co jednak nie znaczy, że jest całkowicie oderwana od doświadczeń pamięci, którą daje uczestnictwo w życiu określonego środowiska. Za mało wiemy o mechanizmie przekazu genetycznego, o archetypicznej wrażliwości na sferę symboli, by odnosić ją od twórczości „poza" kulturą, niemniej wiele wskazuje na to, że te czynniki wpływają na twórczość. Kiedy więc zastanawiamy się nad fenomenem twórczości w niewielkim tylko stopniu zależnej od tradycji, kultury środowiska, pomocne może się stać pojęcie art brut. Wprowadził je w 1945 roku znakomity artysta francuski, Jean Dubuffet. Nadał je także kolekcji, którą zaczął or­ ganizować, włączając w nią przede wszystkim prace zebrane przed I wojną światową przez psychiatrę, dra Augusta Marie. Jednak nie miała to być kolekcja prac osób umysłowo chorych. W zbieranych dziełach, które doprowadziły do powstania kolekcji, znajdującej się od 1975 r. w Lozannie , chciał ukazać twórczość absolutnie samodzielną, nie po­ ddaną żadnym rygorom, żadnej cenzurze, czy - co gorsza - autocenzurze. Twórczość nie poddaną presji, czy jeśli tak można powiedzieć obróbce kultury. Brut - a więc surową, 1 2 Nauki mają dwa krańce, które spotykają się ze sobą: jeden to czysta niewiedza neutralna w ja­ kiej znajdują się wszyscy ludzie przy narodzeniu. Drugi kraniec to ten, do którego dochodzą wszel­ kie dusze, które przebiegłszy wszystko, co ludzie mogą wiedzieć, uznają, że nie widzą nic i znaj­ dują się w takiej samej niewiedzy, z której wyszli, ale jest to niewiedza uczona, która zna samą nie uczesaną, nie uładzoną przez jakiekolwiek konwencje. Samorodną. W pismach teoretycznych Dubuffet zwracał uwagę na represywny charakter kultury. Podobne myśli pojawiały się w okresie powojennym zarówno wśród psychiatrów, jak filozofów. Jeden z wybitnych reprezentantów strukturalizmu, Michel Foucault, pisał: „Największym, bo niewidocz­ nym narzędziem duchowej represji jest kultura". Po latach, w 1968 г., w książce Asphyxiante culture Dubuffet swój stosunek do kultury uściślił, twierdząc że „Postawą właściw­ szą wydaje się negacja kultury niż zwykły jej brak". Poglądy Dubuffeta stanowiły kontynuację idei surrealistów, zwłasz­ cza tego nurtu „który wydal twórców najbardziej zbun­ towanych: Massona i Artauda. Z tych samych źródeł, co u Artauda - zauważa Stefan Morawski - wynikało trwające od lat czterdziestych zainteresowanie Dubuffeta dla sztuki dzieci, prymitywów i przede wszystkim psychicznie chorych. Stany szaleństwa, dzikości, transu i upojenia wewnętrznego miały odsłaniać (wyrażać) to, co w człowieku najbardziej twórcze, gdyż instynktowne i bezpośrednie." Tak w nauce, jak i w każdej dziedzinie twórczości. Kultura ogranicza artystę, twierdził Dubuffet, zabija samodzielność. Stąd też by dotrzeć do istoty samego siebie i być w pełni twórczym, trzeba umieć wyzwolić się z niej. Sam czerpał do takiej postawy impulsy z kolekcji, obcując przez długie godziny ze zgromadzonymi tam pracami. Negował mit artysty, dzieła, choć im bardziej atakował, tym lepszą zyskiwał pozycję... na rynku sztuki. „Szukał zjawisk twórczych wśród ludzi, którzy mają odwagę rozwijać 3 4 5 siebie. Owi pośrednicy, którzy wyszli z naturalnej niewiedzy, a nie mogli dojść do tamtej, mają jakowyś polor owej wiedzy zadufanej w sobie i udają mędrków. Owi to mącą świat i sądzą mylnie o wszystkim. Lud i ludzie naprawdę zdatni tworzą bieg świata. Pascal, Myśli, 308 59 �je bezinteresownie i swobodnie, łamiąc wszelkie obwarowa­ nia społeczne i zachowując, przynajmniej w swoim przekon­ aniu, odpowiedni dystans w stosunku do nich." Interesowa­ ła go autentyczna sztuka, niezależnie od tego kto ją tworzył i z czego. A były to, jak pisał, materiały „tres vulgaireset sans prix aucun". Trochę to wówczas szokowało, choć rozwój sztuki wyraźnie prowadził w tym kierunku i wkrótce nieza­ leżnie od siebie w różnych krajach zaczął powstawać pop-art, dzieła z drutu, szmat, kółek od zegarków (Przypomina mi się, jak kiedyś do działu rzeźby Muzeum Narodowego nadeszła przesyłka. Kółka, cyferblaty, połamane stare ozdoby z meta­ lu, guziki, monety. Co to? zapytałem. Części zamienne do obrazów pana Hasiora.) Twórcami dzieł demonstrowanych w kolekcji Dubuffeta byli ludzie z marginesu społecznego, włóczędzy, uliczni prorocy, pensjonariusze zakładów karnych, pacjenci szpitali psychiatrycznych (od nich pochodziła około połowa wszyst­ kich zgromadzonych prac). Dubuffet uważał, że po to, aby być naprawdę sobą, bez wpływów kultury, trzeba być przeciw społecznym normom i obyczajom. Taka postawa „implikuje zachowania aspołeczne [...], które psycholodzy nazwaliby alienacją. Ale właśnie taka postawa wydaje się być sprężyną wszelkiej twórczej inwencji. Nowatorem jest bo­ wiem ten, kogo nie zadawala to, co zadowala innych [...] Autorzy tych dzieł mają zazwyczaj bardzo mizerne wykształ­ cenie. Kiedy indziej udało się im, dzięki utracie pamięci lub pełnym zamętu stanie umysłu wyzwolić się od magnetycznej mocy kultury i odnaleźć życiodajną prostotę" . Twórcą może być każdy - mówił - jeśli tylko nie pozwoli przytłumić drzemiących w nim impulsów i będzie tworzył to, co jest jego rzeczywistą potrzebą. Znalazł takich ludzi wśród tych, „których od dawna się nazywa alienowanymi i którzy, opanowani indywidualizmem, wyciągają z niego konsek6 7 2 П. 1. Wojciech Oleksy, Święto Rodzina, drewno, kreda; i l . 2. Stanisław Hołda, z rzeźbami; il. 3. S. Hołda, Chrystus u słupa; il. 4. Helena Szczypawka-Ptaszyńska, Ksiądz, drewno polichr.; i l . 5. Aleksander Słomiński, Delegat Anglii, drewno polichr. wencje poważniejsze niż inni, sami będąc niezdolnymi do życia społecznego. W ich twórczości - ciągnie Dubuffet - znalazłem (co prawda nieliczne) przypadki dzieł o wręcz wyjątkowej inwencji, najbardziej oryginalne i konsekwentnie zbudowane i zorganizowane spośród tych, które znam" . Oczywiście można widzieć w tej ekspresywnej, totalnej negacji, także produkt współczesnej kultury, która jak ten mityczny wąż sama siebie zjada. Można by w koncepcji Dubuffeta dostrzec tylko inaczej i konsekwentniej wyar­ tykułowaną próbę obalenia wszelkich barier i zakazów, odwrotu od tradycji, która jest fundamentem kultury i przedmiotem ataków ze strony reprezentantów kontrkultury. Nie o to jednak w tym miejscu chodzi. Teoretyczny wywód Dubuffeta można krytykować, faktem jest jednak, że zwrócił on uwagę na niezwykłą siłę wyrazu dzieł „suro­ wych", samorodnych. Przez wystawy, wydawnictwa , pełne swady artykuły wprowadził termin Art Brut do powszechnej świadomości. Jednak i ten termin nie jest idealny; sam Michel Thevoz, obecny kierownik kolekcji, nadał wystawie w Paryżu tytuł „Les Singuliers de Г A r t " (Musee de Г Art Modernę de la ville de Paris, 1978). W Wielkiej Brytanii dwie wystawy Art Brut nosiły nazwy: „The Singuliers" oraz ,,Outsiders" (1979). W tym samym roku ukazała się w Lon­ dynie książka Dubuffeta o tym tytule. Odpowiednikiem polskim byliby: pojedynczy, osobni, a więc autsajderzy. Jednak ze względu na już spopularyzowany tytuł Art Brut przyjmuję go dla oznaczenia tego obszaru zjawisk, które są odrębne w swym charakterze od sztuki naiwnej. 8 9 To oddzielenie zgodne jest ze stanowiskiem Dubuffeta, który zarzucał sztuce naiwnej, iż pozostaje w orbicie wielkiej sztuki, imitując to, co się utrwaliło w obiegowej kulturze. 3 Dlatego, jak się o tym mogłem naocznie przekonać w trakcie 10 60 �kilku miesięcy pracy, w kolekcji (1970 r.) nie ma w niej ani jednego dzieła należącego do kategorii naiwnej. Ale w większości ekspozycji, poczynając od Triennale - „Insita", w Bratysławie i wystawy ustalającej na nowo granice naiwności: Bihalji-Merina „Kunst der Naiven" (Monachium 1974 i Zurych 1975), dzieła z kręgu Art Brut eksponowane są razem z naiwnymi (Aloise, Ghizzardi i in.). Różnica między obu pojęciami jest jednak zasadnicza, nawet w klimacie dzieł. Twórczość artystów Art Brut jest gorzka, dramatyczna, nie upiększona żadnym ornamentem. Odnosi się wrażenie, że nikt z autorów nie myślał o tym, aby stworzyć dzieło sztuki, aby to, co maluje, podobało się. Jakże to dalekie od klimatu sympatycznych naiwnych; przy ich obrazach myśl wraca do krainy dzieciństwa, gdzie w wielkiej dżungli lew wygląda jak pluszowa zabawka, a małe ludziki chodzą po placach, na których kręcą się karuzele, siłacze podnoszą ciężary, mkną wśród tłumów i transparentów kolarze Wyścigu Pokoju. W kręgu sztuki Art Brut wyróżniam dwie grupy. Początek pierwszej sięga naszych niewinnych wiejskich prymitywów a koniec drugiej niknie w mrokach ekspresji psychopatologicznej. Jedną i drugą cechuje niezależność od otoczenia, od kultury. U samorodnych wiejskich twórców w większym stopniu wpływa na to ich sytuacja, czasem kalectwo, niemożność porozumienia się, niski poziom inteligencji, głęboka i naiwna religijność. Natomiast czym bliżej ku biegunowi dewiacji, tym ostrzejsza blokada i izolacja z normalnego życia. Jest to twórczość ludzi „dziwnych", wyrażających swoje lęki, pasje, wizje, obsesje, swoją samotność, agresję. Zajmijmy się najpierw tymi z obrzeża wiejskiej kulury. Łączy ich to, że rzeźbią bardziej „z siebie" niż z obserwacji innych wiejskich twórców. Gdyby zrobić wykres, na którym 4 punktem zerowym byłaby twórczość absolutnie samorodna, nie obciążona wiedzą, umiejętnością, tradycją - a punktem szczytowym twórczość sprawna, dojrzała, świadoma trady­ cji - oni znaleźliby się właśnie w pobliżu zera. W tym sensie, gdy porównujemy ich z rzeźbiarzami sprawnymi, jak Suskowie czy Lurka, nasuwa się określenie (nie zawsze zresztą słuszne) - prymitywni. Nie mają sprawności manualnej, która pozwoliłaby im cokolwiek skopiować, wiernie na­ śladować. Technikę prostą, prymitywną, wypracowują sobie sami. Jest to technika najbardziej przylegająca do ich możliwości fizycznych i psychicznych. Dzieło jest więc w ogromnym stopniu wynikiem wypracowanej techniki, ściśle z nią związane. Rzeźby te są przy tym w dużej mierze poza wzorem, schematem, tradycją. Albo dlatego, że wzór taki jest zbyt odległy od możliwości technicznych rzeźbiarza, albo dlatego, że twórca, nastawiony na wypowiedzenie własnych treści, nie chce szukać zapożyczeń w rzeźbie ludowej czy kościelnej. W pierwszym przypadku bywa - przykładem Józef Sobota - że przyjmuje on najogólniejszy schemat ikonograficzny, upraszcza go, sprowadza do znaku (np. w przedstawieniu Trójcy Świętej - zamiast gołębia rzeźbi krzyż). W drugim przypadku - widzimy to np. u Szczepana Muchy - rzeźby są wyrazem obsesji bądź idei nurtujących twórcę. Oryginalność tych rzeźb (Soboty, Heródka czy Słonim­ skiego) jest oryginalnością „pierwotną". Trudno tu o precy­ zyjne słowo, postaram się więc szerzej objaśnić, o co chodzi. Oryginalność występuje w swej krańcowej postaci w dwóch fazach rozwoju - wczesnej i szczytowej. Wielcy twórcy osiągali oryginalność przez przezwyciężenie zastanych kon­ wencji, przez świadomy stosunek do tradycji - wybór lub negację pewnych wartości niesionych przez nią. Oryginal­ ność tego rodzaju jest związana z istnieniem artystycznej 5 61 �świadomości, stanowi rezultat wysokiego stopnia organiza­ cji dzieła, w którym dochodzi do głosu wyobraźnia twórcy. Oryginalność jest więc związana z odejściem od kanonu, konwencji, z przyjęciem nowego, własnego „szyfru", „ko­ du". Występuje u twórców w pełni dysponujących swoją techniką, panujących nad środkami, wśród których świado­ mie dokonują wyboru. Bywa też, że oryginalność przejawia się w sposób nie kontrolowany, że jest spontanicznym zapisem wizji, wyob­ raźni, że jest malarskim, graficznym czy rzeźbiarskim sposo­ bem wyrażania treści emocjonalnych. Oryginalność wynika wówczas z podporządkowania formy wypowiedzi potrzebie wewnętrznej, z odrzucenia konwencjonalnych i powszechnie w danym czasie przyjętych wzorów. Widać to w sztuce surowej, nie poddanej żadnym uładzającym zabiegom kul­ tury; sztuce, która stanowi swoisty zapis świata wewnętrz­ nego. On to staje się źródłem formy. Zakłócenie relacji człowiek - świat zewnętrzny prowadzi do ignorowania środków artystycznych powszechnie przy­ jętych, do posługiwania się formą, która jest najbardziej adekwatna dla wyrażenia przekazywanych treści. Oczywiś­ cie i w tym przypadku środki i sposób wypowiedzi plastycz­ nej wiążą się z poziomem sprawności technicznej, manualnej, z rodzajem wcześniejszych doświadczeń artystycznych czy kulturowych, zakodowanych w pamięci. Nikt nie jest wolny od wpływów świata zewnętrznego, ale w tej twórczości stopień owych wpływów jest niewielki; istnieje swoista blokada oddzielająca człowieka od otoczenia, każąca mu nastawić się na ekspresję wewnętrzną i tej ekspresji pod­ porządkować formę wyrazu. Oryginalność takich twórców wynika więc z braku zain­ teresowania konwencjonalnymi środkami wypowiedzi, z niemyślenia o tym „co wolno, co należy" - a więc ze swoistego 62 „zapomnienia" o sztuce świata otaczającego. Oryginalność jest tu wynikiem stosunkowo bezpośredniej transmisji we­ wnętrznej ekspresji. Oryginalność Soboty czy Heródka wy­ nika z ich rzeczywistej niewiedzy i z ich technicznej, warsz­ tatowej niesprawności. Mozolnie, sami, kształtują język plastycznej wypowiedzi. Punktem wyjścia nie jest tu żar wyobraźni, skłębienie myśli, wizji i obsesji, ale trud wypowie­ dzi, oporność materiału. Heródek nie dlatego rzeźbił prymitywne klocki, że uznał je za najbardziej „ekspresyjne'', ale dlatego, że jego możliwości psychofizyczne pozwalały mu tylko na taką formę wypowie­ dzi. Występuje więc w tej twórczości sprzężenie między dziełem a możliwościami wyrazowymi. W tym też sensie jest to twórczość absolutnie autentyczna. Ci rzeźbiarze, nawet gdyby chcieli, nie mogliby tworzyć inaczej. Oryginalność nie jest więc w tej grupie efektem geniuszu czy nadświadomości - ale samorodnego talentu i . . . konieczności. I oni. i ci bliżsi patologii są na swą oryginalność niejako skazani. Jedni, ponieważ mają zbyt intensywne życie psychiczne, skoncent­ rowani na własnych wizjach, obsesjach, ideach - drudzy, ponieważ muszą w trudzie wypracować własny system form, znaków - jedyny zgodny z ich dyspozycjami. Niezależnie jednak od tego. na jakim szczeblu przejawia się oryginalność, jest ona we współczesnej kulturze zjawis­ kiem budzącym szczególne zainteresowanie. Stąd też waga, jaką przywiązujemy do twórczości Heródka, Słonimskiego, Hołdy, Muchy czy Soboty. Zwłaszcza, że widzimy ich rzeźby na tle masowo rozwijającej się produkcji ludowej czy ludowopodobnej. Cechą tej produkcji jest jej związek z wzorcami dawnymi i współczesnymi, a więc pewne skonwencjonalizo­ wanie. Na tym tle twórczość omawianej tu grupy wyróżnia się zindywidualizowaniem. Wynika ona głównie z pobudek wewnętrznych, z woli �rozwój idący od wewnątrz, od środka". Jest to doskonalenie swej własnej formy - a nie zbliżanie się do wzorca zewnętrz­ nego, do formy realistycznej. Oczywiście mówiąc o tym, co łączy twórców takich, jak Oleksy, G a w ł o w a , Hołda, Szczypawka, Sobota, Mucha i Heródek, trzeba też powiedzieć o tym, co ich różni. A różni ich wiele. Właśnie dlatego, że są indywidualni, że twórczość dla każdego z nich zaczęła się od stworzenia własnego sposobu wyrazu. A także dlatego, że zaczynali rzeźbić czy malować w różnych latach swego życia. H e r ó d e k : dobry, uczynny, infantylny. Kiedy wez­ brany potok zalewał drogę we wsi, on jeden usiłował zbudować tamę z ziemi. Czuł, że coś trzeba robić. Inni się śmieli - głupek. To on, gdy mu kupiono ciemny garnitur do komunii, przeciął w nim nożem dziury, aby włożyć w nie polne kwiaty. Rzeźbił z trudem; gdy chciał namalować czerwony płaszcz Jezusa, maczał pędzel we własnej krwi. I on, jak Gawłowa, miał w życiu, przecież niełatwym, swój prywatny raj. Stawiał aniołki, wystrugane z drewna na kamieniach w potoku, na łące... Wojciech O 1 e к s y : głuchoniemy, odtrącany, dobry. Rzeźbił jak mógł, formy syntetyzował, nie z wiedzy, lecz konieczności. Barwił figury kredkami. Helena S z c z y p a w k a - P t a s z y ń s k a : maleńka, o pięknym, ciepłym stosunku do świata, zwierząt (świnki chodziły za nią jak pieski, gdy się wybierała do miasteczka). Rzeźbiła siekierą - konie, jeźdźców, huzarów, świnki, bocia­ ny. Józef S o b ó t a :zaczął tworzyć pod wpływem słyszane­ go we śnie głosu Anioła, że powinien w podzięce za wyleczenie powiesić Bogu kapliczki. Dawnych z rzeźbami nie pamiętał, kupić figurki czy obrazka nie mógł, więc musiał je rzeźbić jak potrafił. Szczepan M u c h a : zaczął tworzyć z wewnętrznej po11 1 2 1 3 1 4 15 1 6 rzeźbienia a nie z kalkulacji, nie z motywów komercyjnych, które w istocie zaważyły na powstaniu takich ośrodków współczesnej rzeźby jak sierpecki, łukowski czy łęczycki. A przecież bez zainteresowania ze strony miasta, turystów, Cepelii - ośrodki te w ogóle by nie powstały. Natomiast Heródek, Mucha czy Sobota rzeźbiliby nawet w kulturowej próżni. Zresztą tak i było - rzeźbili niezrozumiani we własnym środowisku wiejskim, nie myśląc nawet o tym, że ich twórczość mogłaby okazać się źródłem dochodu. Rzeź­ bili w izolacji, a to sprzyjało krystalizowaniu się ich in­ dywidualności. Izolacja rzeźbiarzy tego typu jest obecnie większa niż to miało miejsce dawniej, w okresie rozkwitu ludowej kultury. Niegdyś nawet indywidualne i prymitywne formy wypowie­ dzi mieściły się w ramach nawyków percepcyjnych środowi­ ska. Wieś akceptowała je. gdyż w rzeźbie szukano substytutu świętego przedstawienia. Do identyfikacji osoby świętej wystarczył atrybut, względnie czytelna aluzja do znanego wszystkim schematu ikonograficznego. Rzeźby takie akcep­ towano, gdyż mieściły się w ramach ówczesnych kryteriów estetycznych. Najlepszym dowodem tego jest fakt, iż wiele z nich przetrwało do naszych czasów. Inaczej jest obecnie. Zmieniły się kryteria oceny, wieś szuka w rzeźbie nie .,znaku" świętej postaci, ale jej wizerun­ ku bliskiego naturalistycznym i idealizowanym wzorom kościelnych litografii, obrazów czy gipsowych figur. Rzeźby Hołdy czy Soboty są więc poza estetyką środowiska, a to sprzyja izolacji twórców, odbiera im możliwość kontaktu ze środowiskiem. Twórcy ci rozwijają się. wzbogacają swe środki warsz­ tatowe, rozbudowują motywy i ornamentykę - ale jej to 8 11. 6. Szczepan Mucha. Diabły, drewno; il. 7. Henryk Seniuk. Serce Jezusowe, olej, deska; i l . 8. Józef Sobota. Kapliczka, drewno 63 �kwestionować. Dzieła A r t Brut tym jednak różnią się od konwencjonalnych, że ich stopień oryginalności jest większy i nawet gdy nie umiemy dokładnie odczytać przekazu artysty, zdajemy sobie sprawę z tego, że dzieła te są przede wszystkim ekspresją jego osobowości, jego przeżyć. Postaram się przedstawić twórców, których można u nas zaliczyć do tej grupy, zwracając uwagę na podkład ich „blokady",ich niezależności. Zacznę od Henryka S e n i u k a . Wiemy o nim niewiele. Był włóczęgą, bez dowodu osobistego i mieszkania, często zatrzymywanym przez mili­ cję. Miewał ataki epileptyczne. Niekiedy pojawiał się w Kra­ kowskim Domu Kultury, gdzie bez słowa brał karton, farby i malował. Czasem przy tym zasypiał. Wiadomo, że urodził się na Wileńszczyźnie, po wojnie wędrował po województwie krakowskim. Malował chyba przez krótki czas, ale wszystkie jego obrazy (na desce, kartonie) są dojrzałe, konsekwentne, o wyrazie przypominającym bizantyjskie mozaiki. Malował kropkami, nieświadomie i prymitywnie zbliżając się do rodzaju prymitywnego pointylizmu. Obrazki, które znam odpowiadają opinii, którą wyraził o podobnych dziełach Georges Schmits: „Wszyscy oni mają wyraźne inklinacje tematyczne, fiksują pewne tematy, treści i zasób środków wyrazu, w których twórczość ich nie ulega zmianie, roz­ wojowi." 19 20 2 1 П. 9. Eugeniusz Sutor, Głowa, drewno malowane trzeby, aby rozładować żal, gorycz. Szokuje tematyką; nie tylko nie dba o to, co inni powiedzą, ale wręcz chce ich dotknąć. Stąd obsceniczne figury, diabły. Maria W n ę к o w a : to już wejście w świat omamów, obsesji, lęków. Podobnie Andrzej Siek, Stanisław Hołda, Stanisław Mika - schizofrenicy. Wchodzimy już w ten krąg zjawisk, który fascynuje Dubuffeta. Twórczość samotną, poza kręgiem ludzi, nawet takich, których by chcieli, jak Mucha, obrażać. Tu jednak pojawia się pytanie - czy twórczość tego rodzaju można rozpatrywać w kategorii sztuki, a więc dzieł tworzonych świadomie. Z zarzutem takim spotkał się oczywiście i sam wielki patron Art Brut. „Pokażcie mi tego waszego normal­ nego człowieka!" - denerwował się. „Czyż akt twórczy, z towarzyszącym mu krańcowym napięciem, jakiego wyma­ ga, z wysoką gorączką, która mu towarzyszy, może być kiedykolwiek normalny? [...] Od sztuki nie można oczekiwać, żeby była normalna. Odwrotnie, nie można mieć co do tego wątpliwości, że sztuka powinna być właśnie w najwyższej mierze oryginalna i nieoczekiwana, oparta na twórczej wyobraźni. Nonsensem jest więc stawianie zarzutów, że jakieś dzieła są zbyt szokujące i stanowią produkt chorej wyobraźni. Trzeba to wyraźnie powiedzieć - każda praw­ dziwie twórcza sztuka, gdzie by nie powstała, jest patologicz­ n a . " Podobnie sądził Marcel Proust: „Wszystko, co na świecie wielkie, zawdzięczamy neurotykom" - pisał. Zresztą już Demokryt sądził, iż twórczość artystyczna wywodzi się z nienormalnego stanu umysłu. 17 18 Istotą sztuki jest to, że zdolna jest nam przekazać treści odsłaniające nowy aspekt rzeczy lub ludzkich przeżyć. Póki dzieło „mówi" a jego konstrukcja podporządkowana jest wyrażeniu istoty zamiaru twórcy, nie ma powodu, by je 64 Sąd ten nie dotyczy jednak wszystkich. N i k i f o r , którego można postrzegać na pograniczu pomiędzy naiw­ nymi a Art Brut, wykazywał rozwój, widoczny gdy się porównuje jego prace wczesne, młodzieńcze - z dojrzałymi. Ale blokada oddzielająca Nikifora od świata zewnętrznego wynikała po pierwsze z trudności w kontaktach z ludźmi (zarówno na skutek bełkotliwej mowy, jak też i smutnych doświadczeń tułaczego dzieciństwa, braku żywszego kontak­ tu emocjonalnego z matką, też zresztą bełkocącą), po drugie: z pogłębiającego się życia duchowego, żarliwej wiary, coraz bardziej ogarniającej jego wyobraźnię, każącej mu żyć w przeświadczeniu, że wszystko co ziemskie jest przejściowe, w istocie nieważne, ponieważ świat rzeczywisty, który „wi­ dział" i opisywał, dopiero go czeka. Tym różnił się od artystów współczesnych, którzy malo­ wali w stylu naiwnym (pod surrealistów, Chagalla), że to, co dla tamtych jest tylko poetyckim znakiem, dla niego było symbolem, rzeczywistą kreacją a nie wymyśloną koncepcją. Symboliczne są w obrazkach Nikifora gest, kolor, przyroda. Symboliczny sens ma także malarstwo Teofila О с i e p к i , poczynając od Narodzin człowieka, gdzie - jak to pisze Wisław Juszczak o symbolizmie - „wszystko co widzialne jest przejawem niewidzialnego. Wszystko zmys­ łowe jest odczytywane jako sygnał, jako reprezentacja du­ chowego pierwiastka.""Symboliczna jest twórczość Zagaje­ wskiego, Wałęgi, Buynowskiej, Wójcickiego, Sułowskiego, Henela, Monsiela, Sutora. Efekt dystansu, tak ważny w sztuce, na który zwracała uwagę Simone W e i l , w Art Brut wyraża się ujęciem rzeczywistości postrzeganej przez symbol. Symbol, wróćmy do rozważań Juszczaka, który nie jest literacką narracją, lecz pozostaje jakby utajony w przyrodzie, w samej istocie przedstawianej rzeczy. Podobnie jak Nikifora, także Stanisława Z a g a j e w s ­ k i e g o widzę w tej pogranicznej strefie między A r t Brut a sztuką naiwną. Zagajewski żyje wśród ludzi, lubi ich, pomaga nieraz młodym chłopcom, fundując miesięczne abonamenty na obiady itp., ale będąc wśród nich jest w istocie zawsze sam, poza ludźmi. Gdy mówi, a przychodzi mu to z łatwością i chętnie to robi, nic go nie obchodzi reakcja słuchacza. On wie i to przekazuje. Jest tak pewien swej prawdy jak prorok. Blokada, która znosi wewnętrzną cenzurę, wywołuje w nim żarliwą pewność. Może być wśród 2 2 24 25 �ludzi, bo i tak jest poza nimi. Słucha tylko głosu swojej wyobraźni, głosu artysty natchnionego przez Boga. Władysław W a ł ę g a należy do ludzi, których życie ciągle wyrzucało za burtę. Potrzeba malowania była w nim tak duża, tłoczące się wizje tak kontretne, że przebywając w załadzie karnym spisywał te wyobrażone obrazy dokład­ nie, tak jakby je miał przed sobą. Niektóre później zrealizo­ wał. Twórczość Marii W n ę k wprowadza nas w świat religij­ nych olśnień, ale i obrazów, w których daje wyraz swym lękom i obsesjom. Pracowała jako sprzątaczka, później grzebała w śmietnikach, wyszukując jeszcze użyteczne przed­ mioty. Sąsiedzi jej nie lubią, boją się. Dokuczyła im, ale i doznała od nich wiele zła, jest bowiem inna. We wszystkim - zachowaniu, reakcjach. Krzywdy doznane rosną w jej wyobraźni, trudno potem zorientować się, co było napraw­ dę, co stało się lękiem, obsesją, manią prześladowczą. Jednocześnie żyje w świecie iluzji, cudownych doznań, sakralizując nawet tematy świeckie. Rewersy kartonów zapisuje nerwowym pismem; są to posłania dla świata, przestrogi dla ludzi, modlitwy, opisy własnych krzywd, legendy i katastroficzne wizje. Chciano ją ubezwłasnowolnić; tacy ludzie, chodzący własnymi drogami, budzą niepokój samym faktem swego istnienia. W jej obrazach, tak jak u Edmunda M o n s i e l a między twórcą a dziełem nie ma ogniwa pośredniego. Takiej szyby w oknie. Wzoru, wiadomego sposobu - jak i o czym należy mówić. Dzieło jest transpozycją indywidualną. U Monsiela transpozycją jego lęku, ciągłego napięcia; wszę­ dzie na nas patrzą oczy Boga, jesteśmy wciąż pod obserwa­ cją, każdy czyn zostanie osądzony, ludzkość - dochodząca do szaleństwa - ukarana. Zaczęło się od lęku konkretnego, choć nie uzasadniającego aż takiej reakcji. Niemcy zrobili mu rewizję w sklepie; uciekł, schował się w komórce bez okna, na strychu. I tam lęk rósł, stawał się wyrazem osądu świata, przeczuciem gniewu Boga. Życie Edwarda S u t o r a ma dwa odrębne oblicza. Młodość, pierwsze zainteresowania szkolne egzotyką, mito­ logią, kulturą Azteków i - dramatyczna przerwa, wojna, straszliwe bicie; zostaje odarty ze wszystkiego: świadomości, pamięci, człowieczeństwa. Ludzki nieszczęsny strzęp. Powoli rekonstruuje siebie przez rzeźby, w nich wracają reminiscen­ cje chłopięcych zainteresowań, powstaje świat nieprzenik­ niony: głów, totemów (?), tancerek, konwulsyjnych postaci. Przerażające wspomnienia obozu, rekonstruowane, jak? Czy tylko z punktu widzenia ofiary? Czy i oprawcy? Teatr ?? Palenie, wieszanie, ekshumacja. Nie chciał o tym mówić. Nie chciał pozbywać się rzeźb. W nich było to, co zachował w życiu z siebie, z pamięci. Pod wpływem leków zrobił się łagodny, spokojny. Lawa pozostała w środku... Neuroleptyki działają skutecznie. 26 2 7 II. 10. Marian Henel, fragment dywanu 28 2 9 Władysław S u 1 o w s к i , to nawroty schizofrenii, ucie­ czka od domu, lęk, obrazy - symboliczne, których nigdy, nawet córce nie chciał objaśnić. Może mówił o tym swemu jedynemu powiernikowi - psu? Gdy następowała poprawa, pracował normalnie; widział wtedy, że obrazy, które wcześ­ niej malował jako „zdrowy", były amatorskie, słabsze. Starał się więc naśladować siebie z okresu szpitalnego. Wchodził w swych olejach w świat fantazji, egzotyki, zresztą zawsze interesowały go podróże, dalekie kraje. Choroba uaktywnia, choć niczego „z zewnątrz" nie wnosi. Ani talentu przez nią nie przybędzie, ani wrażeń. Wyostrza mozaikę szczegółów, z których się składa pamięć. Na końcu chciałbym powiedzieć o przypadku Mariana H e n e 1 a. Znów wracam do myśli, że izolacja, alienacja - tylko zaostrza, wydobywa to, co potencjalnie tkwi w czło­ wieku. Henel jest jeden. A chorych? Miliony... Zresztą, czy Henel jest chory? Jego życiorys daje tylko częściowe uzasad- nienie takiego sądu, zresztą gdy chciano go wypisać ze szpitala, nie znajdując podstaw do izolowania, okazało się, że już nie umie żyć samodzielnie. Został. Wiąże (tka?) swoje ogromne dywany, w których z radosnym i obleśnym eks­ hibicjonizmem przedstawia interesujące go sceny. Są to dzieła znakomite, rewelacyjne. Właśnie przy Henelu zrozumiałem, dlaczego Dubuffet zwracał taką uwagę na twórczość ludzi represjonowanych, zamkniętych w różnego rodzaju zakładach. Sytuacja taka niszczy więzi społeczne, znosi wszelką autocenzurę. Świat „normalny" przestaje istnieć; zostaje mały świat, w którym trzeba schlebiać obsłudze, z poczuciem nieprzekraczalnego dystansu. Schlebiam, jestem układny, by dali mi spokój, pozwolili być sobą. To też blokada. Dalsze przykłady są zbyteczne. Sytuacja jasna. Art Brut jako pojęcie związana jest dwoma dystynkcjami: - Określa typ osobowości twórców jako ludzi spoza kultury. Nie z kontrkultury, nie zastępujących jednych wartości innymi, lecz ludzi z ubocza kultury, wykopanych - jak piłka - na aut. - Określa twórczość jako niezależną od wzorów, wpły­ wów. Rudymentarną, taką jaką - wyobraźmy sobie - upra­ wiałby ktoś, kto po wielkim kataklizmie, kiedy wszystko zostało zniszczone - zaczyna od początku. Pierwszy, bo też każdy z tu wymienionych jest jakby pierwszy. Wniosek z tego taki: Nie można utożsamiać pojęcia Art Brut z dziełami chorych psychicznie. Sztuka „surowa" wcale nie musi być produktem człowieka chorego, choć niekiedy bywa, a raczej bywała, ponieważ neuroleptyk!, powszechnie stosowane, głuszą skutecznie. Zarówno niepokoje, jak i twó­ rcze porywy. 65 I �Art Brut a ekspresja psychopatologiczna dził, iż pacjenci zaczynający rysować już w czasie choroby, tworzyli własny styl, zarazem oryginalny i chorobliwy. Niezależnie jednak od tego, czy w grupie A r t Brut znajdzie się 40 czy więcej procent ludzi chorych, nie można stawiać znaku równości pomiędzy tą grupą a obszarem ekspresji psychopatologicznej. Dodajmy jeszcze, że ekspresja ta stanowi kategorię wzglę­ dnie obiektywną, zaliczymy bowiem do niej każdy przejaw wypowiedzi plastycznej alienowanych, podczas gdy Art Brut jest kategorią ustanowioną arbitralnie, wyodrębnia bowiem z masy różnych przekazów plastycznych tylko te, które frapują oswojonego ze współczesną sztuką widza swą wyjąt­ kowością artystyczną i samodzielnością. Można tu nawet mówić o odkrywczości (nieistotne w jakim stopniu świado­ mej). Kiedy więc widzę gdziekolwiek na świecie tytuł wystawy Art Brut, domyślam się, jakiego rodzaju sztukę na niej zobaczę. Podobnie będę wiedział, jakiego rodzaju sztukę zobaczę na wystawie impresjonistów, formistów, abstrakc­ jonistów czy realistów. A r t Brut jest bowiem w istocie określeniem stylu, który polega na anty-stylu, ale w swej odrębności stanowi, o paradoksie, również zjawisko o szcze­ gólnym charakterze. Jeśli nawet nie domyślam się, co na wystawie spotkam, mogę z pewnością wiedzieć, czego nie zobaczę. Pojęcie ekspresji psychopatologicznej stosują psychiatrzy francuscy i niezależnie od tego, że nie jest to określenie najlepsze, wskazuje na dwie istotne cechy: ekspresję, a więc wszelką formę komunikatu plastycznego oraz jego podłoże psychopatologiczne. Nie każdy komunikat ma cechy artys­ tyczne, to znaczy wewnętrzną organizację, która może przekazać odbiorcy jakieś wzruszenie. Nie każdy skierowany jest do drugiej osoby. Często są to, jak pięknie powiedział Georg Schmidt, monologi w samotności, w tragicznej pust­ ce. Ilu jest artystów wśród ludzi, którzy przekraczają granice normalności? Trudno na to odpowiedzieć; w szpitalach psychiatrycznych mówi się. za Prinzhornem, o 1,5-2 procen- 30 Zacznijmy od podstawowego stwierdzenia. Ekspresja psy­ chopatologiczna obejmuje wszelkie komunikaty i manifesta­ cje plastyczne ludzi uznanych za chorych psychicznie. W po­ jęciu tym będzie się mieściła zarówno twórczość artystyczna utalentowanych schizofreników, jak i niezdarne gryzmoły, które mogą mieć znaczenie tylko dla samego chorego i terapeuty. Ale nawet gdy weźmiemy pod uwagę tylko prace, które można uznać za zorganizowaną formę plastycznej wypowiedzi, okaże się, że znajdą się wśród nich zarówno zupełnie prymitywne, nie nawiązujące do niczego w sztuce, nie naśladujące, jak też doskonałe warsztatowo, nie różniące się w przyjętych konwencjach od sztuki jaką widujemy na wystawach artystów plastyków czy amatorów. Pacjentami są bowiem także wykształceni, czy podkształceni plastycy, niekiedy nawet o znacznej renomie. Okaże się też, gdy przejrzymy dużą liczbę prac powstałych spontanicznie (nie w ramach terapii zajęciowej!) w zakładach psychiatrycznych, że spośród tych prymitywnych, nie uczonych i powstałych w nieświadomości dorobku kultury wiejskiej, czy miejskiej, tylko nieliczne można zaliczyć do kategorii Art Brut. Jakie? Po pierwsze - interesujące od strony artystycznej, dające się oceniać w tej kategorii (organizacja i wyraz treści, walory ekspresywne, kompozycyjne, kolorystyczne). Po dru­ gie - oryginalne w sposobie widzenia, interpretowania świata, osobiste, wysnute z siebie a nie z zapamiętanych wzorów. Jak widzimy nic w tej charakterystyce nie wskazuje na zależność od choroby psychicznej. Istotna jest odrębność, blokada oddzielająca od świata zewnętrznego, pozwalająca na twórczość niezależną, tak jakby każdy z artystów tej kategorii nic nie wiedział o tym, że sztuka już istnieje, ma swoje tradycje, wzory, reguły. Ludzi tak tworzących można również spotkać w szpitalach psychiatrycznych. Nie tylko dlatego, że należą do marginesu społeczngo. Irene Jakab w książce Dessins et peintures des alienes cytuje uwagę Ferdiere'a, który analizując rysunki schizofreników stwier­ 31 II. 11. Władysław Wałęga, Msza, olej/płótno. 66 �tach. Odwróćmy to pytanie, a wtedy okaże się, że jakiś stopień dewiacji, odchylenia od wulgarnej (opartej o przecię­ tność) normy „normalności" cechuje większość twórców. Są po prostu wrażliwsi od innych ludzi. Ale pamiętajmy, jak to napisał w Schizofrenii Antoni Kępiński, iż choroba psychicz­ na nie tworzy talentu, choć może go wyzwolić, spotęgować siły twórcze, nadać dziełu piętno niepowtarzalnej oryginal­ ności. Wielu ludzi sądzi, iż istnieje ostra, wyraźna granica między normalnością a nienormalnością. Sądzi tak, ponieważ strach przed dewiacjami psychicznymi wciąż jest duży, nie wstyd przyznać się do bólu wątroby, ale ukrywa się fakt zwrócenia o pomoc do psychiatry, nawet psychologa. W tym świecie znerwicowanym, nienormalnym do szpiku kości! A tymczasem... zacytujmy fragment eseju Arthura Koestlera Anatomia mitu: „Umysł ludzki ma zasadniczo charakter schizofreniczny, rozbity jest na przynajmniej dwie wzajemnie wykluczające się płaszczyzny. Główna różnica pomiędzy «patologiczną» i «normalną» schizofrenią polega na wy­ odrębnieniu składnika irracjonalnego w przypadku schizo­ frenii «patologicznej», w przeciwieństwie do społecznie przy­ jętej irracjonalności schizofrenii «normalnej». Typowym przykładem tej społecznie uznanej schizofrenii jest np. [...] psychoanalityk, który się żeni, determinista, który lży swych przeciwników. Człowiek pierwotny wie, że jego bożek to kawałek rzeźbionego drzewa, a jednak wierzy w jego moc sprowadzenia deszczu i chociaż nasze wierzenia uległy stopniowemu wyrafinowaniu, to ta dualistyczna stru­ ktura pozostała zasadniczo niezmieniona." Nie ma podstaw, by eliminować poza granice „sztuki" twórczość, której siłą motoryczną są lęki, urojenia, w której znajduje wyraz walka człowieka o zachowanie swojej toż­ samości, o uwolnienie się - przez rysunek czy rzeźbę - od niszczących go sił. „Samorodna i autentyczna twórczość, ta która powstaje w procesie zmagania się ze sobą i światem, która jest aktem wolności, sprawą wyboru, imperatywem działania, rodzi się z lęku i konfliktu. Jest próbą odpowiedzi na lęk i konflikt, jest dialogiem ze światem" - twierdził Jan Mitarski. Zwłaszcza w pierwszej fazie schizofrenii często występuje podwyższenie wrażliwości, spotęgowanie wyob­ raźni, a nawet intelektu. Dzieła utalentowanych artystów, mimo a czasem i dzięki bodźcom, które daje im intensyfika­ cja życia wewnętrznego, osiągają szczególnie interesujący charakter. Artystę przestaje obchodzić świat zewnętrzny, ten od którego chroni się w chorobę, przestaje go bawić „gra szklanych paciorków". Schizofrenikom w tej fazie urojenia „umożliwiają często subiektywną reorganizację sytuacji ży­ ciowych i uporanie się z takimi problemami jak wzajemnie sprzeczne dążenia i popędy, sfrustrowane nadzieje, braki biologiczne, poczucie niepewności, wyparte cechy, dręczące poczucie winy, konstelacje afektywne i inne treści nie­ świadomości" - piszą Noyes i Kalb, dodając iż: „Życzenia, problemy, konflikty pacjenta ulegają głębokiej dramatyzacji i symbolizacji w fantastycznej postaci." Podkreślają, że 32 33 34 67 �„Błędna jest tendencja do traktowania osób z zaburzeniami nerwowymi czy psychicznymi jako zorganizowanych inaczej niż tzw. ludzie «normalni». [...] To, co nazywamy «nienormalnym» jest tylko nadmiernym czy przesadnym wyrazem tego, co normalne." Po czym zauważają, iż „Istnieje ciągłość między zachowaniem normalnym, nerwicowym i psychotycznym. W zakresie psychiki, jak w każdym innym nie istnieją ustalone granice" . Granice te mają bowiem nie tylko uzasadnienie biologiczne, ale i kulturowe. Wbrew temu, czego należałoby oczekiwać, biorąc pod uwagę zmiany we współczesnym życiu, a zwłaszcza w sztuce, zamiast większej tolerancji daje się zauważyć w społeczeństwie tendencja do nazywania dewiacjami tych zachowań, które „znajdowały się dawniej w gestii religii i prawa, i nazywano je g r z e c h e m lub p r z e s t ę p s t w e m " . Natomiast w psy­ chiatrii (nie mówiąc już o modnej przed laty antypsychiatrii), jak pisze Antoni Kępiński „Rodzi się wątpliwość, czy w ogóle coś takiego, jak zdrowie psychiczne istnieje i czy granica między zdrowiem a chorobą psychiczną jest granicą rzeczywistą, czy tylko normatywną (zależną od norm spo­ łecznych) i ilościową (zależną od stopnia nasilenia i utrwale­ nia objawów)." „Jest rzeczą nader dyskusyjną [cytuję Mkarskiego], czy napięte stany twórcze były i są kiedykol­ wiek stanem normy. Norma jest w ogóle kategorią zmienną, historyczną i społeczną. Na przykład w kulturze hinduskiej „olśnienia" stanowiły właśnie jakąś normę. Przeżycie schizo­ freniczne wydaje się na przykład patologiczną formą pewnej normy, wspólnej wielu artystom, a dawniej wielu misty­ kom." Dodać należy, że cały czas mówimy o stanach podwyż35 36 3 7 38 34 11. 13. 14. Władysław Sułowski i jego obraz, olej na płycie; il. 15. Edmund Monsicl, Ostrzeżenie Pana Boga, rysunek \ i i szonego napięcia, których wyrazem mogą być stany na­ tchnienia, iluminacji. Ale tak jak np. w schizofrenii pierwsza faza choroby może znaleźć swój wyraz w dziele sztuki, tak w późniejszej fazie następuje dezintegracja osobowości, rozprzęga się - jak powiada Mitarski - dyscyplina twórcza. Skoro więc zadamy pytanie, czy twórczość, która jest jeszcze zorganizowaną formą doznań, można zaliczyć do obszaru sztuki, odpowiadając musimy wziąć pod uwagę trzy aspekty rozważań: twórcy, dzieła, odbiorcy. Aspekt „odbiorcy" omówiłem w pierwszym rozdziale. W tym stwierdźmy jedynie, że sztuka współczesna zbliżyła nas do psychotycznej, sprawiła, że nic z tego, co szokowało jeszcze przed kilkudziesięciu laty - dziś nie razi, przeciwnie - mieści się w granicach norm nowej estetyki. W rozważaniu aspektu „dzieła" rozstrzyga podejście do tego, co będziemy rozumieli przez pojęcie sztuki. Przytoczę dwie definicje, odpowiadające stanowi sztuki w latach sześćdziesiątych (dzisiejsze pozwalają uznać za sztukę to wszystko, co tak zechcemy nazwać). Okaże się, że w tych definicjach Art Brut czy sztuka psychopatologiczna dosko­ nale się mieszczą. Oto Thomas Munro: „Sztuka jest aktyw­ nością techniczną, przez którą artysta wyraża i komunikuje innym przeżycia emocjonalne, o charakterze indywidualnym bądź zbiorowym." I druga definicja, Władysława Tatar­ kiewicza: „Sztuka jest odtwarzaniem rzeczy bądź konstruk­ cją form, bądź wyrażaniem przeżyć; jednakże tylko takim odtworzeniem, taką konstrukcją, takim wyrażaniem przeży­ cia, które zdolne jest zachwycać, bądź wzruszać, bądź wstrząsać." 40 41 42 68 1 �Ponieważ, jak powiadał niejaki Engels, próbą puddingu jest jego zjedzenie, można sprawdzić, demonstrując komu­ kolwiek zestaw prac „nowych dzikich" i chorych psychicz­ nie, iż będą oni mieli co najmniej spore kłopoty z ustaleniem who is who. Ja wiele z tych prac odróżniam jedynie po formatach (plastycy mają środki i możliwości tworzenia obrazów o dużych powierzchniach). Aspekt „twórcy" w kontekście dotychczasowych roz­ ważań sprowadza się do tego, czy - parafrazując znane zdanie Malraux o sztuce dzieci - talent nim włada, czy też on swym talentem. Chodzi tu o poziom refleksji, samoświado­ mości. O dystans w stosunku do swego dzieła. Nie ulega wątpliwości, że właśnie sprawa tego dystansu różni artystę normalnego od psychotycznego. Co prawda, jak twierdził Artysta Tworzy dzieła sztuki świadomy ich miejsca w kulturze, istnienia wirtualnego odbiorcy. Włącza dzieła w szerszą, obiektywną strukturę widzenia kultury, zmiennej w czasie i miejscu. Ma możliwość wyboru uzależnioną od świadomie podjętej r decyzji, sytuacji w sztuce, zasobu środków pozwalających na różne sposoby wypowiedzi. Zna dzieła różnych epok i stylów. Może rozwijać się, zmieniać sposób wyrazu, środki. Jest świadomy przemian w sztuce, miejsca swoich dzieł w życiu artystycznym. Interesuje się twórczością innych. Zachowuje kontrolę nad tym co robi. Kieruje swym talentem, możliwościami. Ma dystans w stosunku do tego co robi, co przeżywa. Świadomie kształtuje swój styl. Nastawiony jest przede wszystkim na formę dzieła, formę, która jest nośnikiem treści. Uzależniony od świata zewnętrznego. Estetyczne funkcje ornamentyki. Symbole, jeśli się pojawiają, przeważnie są zgodne z kodem kulturowym. Ma świadomość granicy między rzeczywistością a fantazją, marzeniem, snem. Fantazja jest elementem procesu twórczego myślenia, kon­ trolowanym, zrelatywizowanym kulturowo. Ma umiejętność życia na przemian w świecie rzeczywistym i w świecie urojonym . Rojeń nie bierze za rzeczywistość. Ma zdolność konceptualizacji doznań. W jego twórczości od­ grywa rolę także intelekt. Zdolność operatywnego myślenia, pozwalająca na dostosowanie metod i środków do zamierzeń. Świadomie posługuje się deformacją, jako środkiem wyrazu artystycznego. 47 Zestawienie to ma oczywiście charakter orientacyjny, istnieją formy pośrednie, zacierające granice „normalności" od „nie-normalności". Należą do nich wspomniane już środki halucynogenne, pozwalające przeżyć stany rzadko dostępne nawet artystom. Także medytacje, praktyki zmie­ rzające do spotęgowania wrażliwości, uzyskania stanów iluminacji - pozwalają zbliżyć się do świata psychotyków. Granice rzeczywistości i fantazji zacierają się w chwilach dużego zmęczenia, sfera podświadomości dochodzi do głosu w czasie machinalnego rysowania (griffonages automatiques), o czym pisał Prinzhorn, a także Henry Michaux, znakomity francuski poeta i rysownik, mający w tej dziedzi­ nie doświadczenia osobiste. Chciałbym na zakończenie zwrócić uwagę na jedną, jakże ważną wartość twórczości kręgu Art Brut. W świecie współ­ czesnym, w którym sztuka stała się igraszką, właśnie ludzie „inni" przekonują nas, że w swej istocie sztuka jest 48 Jean Bobon: „Chory umysł, jeśli dotyczy artysty, może w oczywisty sposób stwarzać dzieła sztuki i wypowiadać się w ten sposób na skutek choroby a także pewnych stanów psychicznych" , ale różnice między artystą „normalnym" a ogarniętym chorobą są wyraźne, zwłaszcza w procesie twórczym, w stosunku do dzieła. Ujmuje tę różnicę celne sformułowanie Zeldenrusta: „Surrealiści nie chcą, zaś schizofrenicy nie mogą inaczej się w y r a ż a ć " . Mitarski dodaje: „Artyści świadomie sięgają do marzeń sennych, magii, absurdu, podczas gdy chorzy transponują swoje przeżycia spontanicznie, bez określonego estetycznego celu." Rozwińmy tę myśl, porównując działania artysty pro­ fesjonalnego z twórcą z kręgu ekspresji psychopatologicznej: 43 44 45 46 Twórca z kręgu Art Brut Dzieło jest ekspresją twórcy, wypowiedzią powstałą niezależnie od kultury, nie zwróconą do konkretnego odbiorcy. Nie zdaje sobie z tego sprawy. Problem poza jego polem widzenia. Skazanie na własną drogę. Fiksacja formy, środków służących realizacji. Nieznajomość lub odcięcie się od wiedzy, czasem nawiązanie do wyobrażeń dawnych kultur. Zawsze jest „sobą", zmiany zależą od stanu chorobowego, od przyjmowanych środków farmakologicznych. Nie świadomy. Wykazuje cechy myślenia magicznego, życzenio­ wego. Nastawienie wyłącznie na siebie i własne przeżywanie świata. Brak samokontroli, uzależnienie od wewnętrznych impulsów. Nie świadomy swych możliwości. Nie ma dystansu. To, co postrzegamy jako styl, jest ekspresją osobowości, fomą przeżywania i wyrażania świata. Istotne jest to, co chce przekazać, przez rysunek, kolor, symbol, ornament. Dąży do wyrażenia nurtujących go treści, lęków, nadziei. Uzależniony od procesów psychotycznych. Symbolizacja treści, ornamentyki. Indywidualny i archetypiczny kod symboli. Brak tej świadomości. Nie ostre granice między fantazją a uroje­ niem. Urojeniowy charakter fantazji. Niezdolność odróżniania rzeczywistości od urojeń, marzeń. Chronienie się w świat fantazmatów. Ma bezpośrednie doznanie rzeczy. W procesie twórczym decydu­ jącą rolę odgrywa intuicja, podświadomość. Spontaniczne działanie, perseweracja form, środków wyrazo­ wych. Deformacja jest sposobem zwrócenia uwagi na elementy ważne treściowo - być może - sposobem przeżywania tych treści przez twórcę. i może być pomocna człowiekowi. Gdy patrzę na rysunki Monsiela czuję, że - przynajmniej w naszych czasach, lęk staje się dominującym problemem. Lęk, samotność, po­ czucie bezsiły. Lęk widzę w przejmujących obrazach, jakże pięknych w kolorze, Jadwigi Buynowskiej, w tajemniczym świecie rzeźb Sutora. W ich sztuce nie ma teatru, udawanych wzruszeń czy łez. Porusza prawda tej twórczości, autentycz­ nej aż do bólu. Krzyk jest prawdziwym krzykiem, obraz - rozpaczliwą próbą dialogu. To ważne, tych wartości nie łatwo dostrzec w sztuce naszego czasu, nawet tej mistrzows­ ko sprawnej. „Inni" mówią do nas. Wsłuchajmy się w ich głos, starajmy się odczuć, co nam mają do powiedzenia. Oni - bardziej wrażliwi i cierpiący - nam, którzy zagłuszamy strach, uciekamy przed samotnością, refleksją nad ludzką dolą i kondycją. To nie my, to oni są lustrem świata. 69 I �PRZYPISY 1 В. M a j e w s k a , Dubuffet, [w:] Sztuka inna, sztuka ta sama. W a r s z a w a 1974; Z d z i e ł a m i , które Dubuffet nazwa! L ' A r t Brut, p u b l i c z n o ś ć z e t k n ę ł a się po raz pierwszy w 1947 r. na wystawiew galerii Rene D r o u i n a F o y e r de L ' A r t Brut. W rok p ó ź n i e j p o w s t a ł a Compagnie de L ' A r t Brut, której z a ł o ż y c i e l a m i byli, obok Dubuffeta m.in. A n d r e Breton, Jean Paulhan, Michel T ą p i e . 2 Informacje w: Collection de L'Art Brut, Chateau de Beaulieu, 11, A v . des Bergeres, 1004 L a u s a n n e (teksty: J . Dubuffet, Michel Thevoz). Patrz też: M . Thevoz, L'Art Brut, Skira 1980; R . C a r d i n a l , Outsider Art, L o n d o n 1972; G . Presler, L'Art Brut. Kunst zwischen Genialitat und Wahnsinn, K o l n 1981 C y t . w: „ P a r t i s a n Review", X X X V I I I , 2, U S A S. M o r a w s k i , Dubuffet, Cage, Beck: światopoglądy, „ D i a l o g " , 1977, nr 4, s. 105 J . Dubuffet, L'Art Brutpr'ejer'e aux arts culturels, [w:] Prospectus et tous ecrits suivants, Paris 1967, s. 222-223 M a j e w s k a , op.cit. Dubuffet, Place a I'incivisme, [w:] Prospectus..., op.cit. s. 454 T a m ż e , s. 456-^57 Z w ł a s z c z a w a ż n e były wydawane przez K o m p a n i ę zeszyty z cyklu L'Art Brut z a w i e r a j ą c e teksty o t w ó r c a c h , k t ó r y c h prace znajdują się w kolekcji. C z ę ś ć z nich, p i ó r a Dubuffeta, w e s z ł a p ó ź n i e j do tomu Prospectus... op.cit. U k a z a W się zeszyty: 1 9: Paris 1964-1971; 10: L a u s a n n e 177 Por. z w ł a s z c z a : Honneur aux valeurs Sauvages (1951) w tomie Prospectus ... oraz w y p o w i e d ź w: Insita, „ B u l l e t i n de Tart Insitic", 4, 1972; M . T h e v o z z a u w a ż a w cytowanym prospekcie kolekcji, iż naiwni s t o s u j ą tradycyjne techniki, podczas gdy t w ó r c y L ' A r t Brut sami t w o r z ą s w ó j warsztat i p o s ł u g u j ą się m a t e r i a ł a m i nie konwencjonalnymi. J . Łodziriski, Malarstwo Katarzyny Gawlowej, M u z e u m Etnograficzne w K r a k o w i e , 1978; K . G a w ł o w a , O swoim życiu i malowaniu, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , R . 3 3 , 1979 nr 3 J . D a r o w s k i , Heródek, „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , R . 2 2 , 1968 nr 1/2; B. K ł o b u s z o w s k a , Karol Wójciak „Heródek ". Portret ludowego artysty. „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , R.26, 1972 nr 4 A . K r o h , Paszyński ośrodek plastyki ludowej, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , R.29, 1975 nr 1-2; t e g o ż Współczesna rzeźba ludowa Karpat Polskich, W r o c ł a w - W a r s z a w a - К rak ó w 1979 J . O l ę d z k i , Pacierze Szczypawki, „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , R.30, 1976 nr 1 M . Pokropek, Życie i twórczość rzeźbiarska Józefa Soboty, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , R.28, 1974 nr 2; A . J a c k o w s k i , Sobota i inni, t a m ż e H . O l ę d z k a , Rzeźby Szczepana Muchy ze wsi Szale, K a t a l o g wystawy w P a ń s t w o w y m M u z e u m Etnograficznym w Warszawie 1980; A . B ł a c h o w s k i , Własny świat Szczepana Muchy, (w:) Nie tylko chlebem... W a r s z a w a 1983 E . K r a s i ń s k a , Wnęk Maria, Nowy Sącz, skrytka pocztowa 148, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , R.38, 1983 nr 3-4 Dubuffet, L'Art Brut prefere... op.cit., s. 202 A . J a c k o w s k i , Inni. Od Nikifora do Gawlowej, [katalog wystawy], „ Z a c h ę t a " , W a r s z a w a 1965 G . Schmits, O malarstwie naiwnych, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , R . 2 2 , 1968 nr 1-2 A . Banach, Nikifor, W a r s z a w a 1983. M . S z c z y r b u ł a , Jeszcze o Nikiforze, Fakty, domysły i legendy, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , R.28, 1974 nr 4 A . J a c k o w s k i , Teofil Ociepka, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , R.38, 1984, nr 1-2 W. Juszczak, O symbolizmie, o ekspresjoniźmie, o przestrzeni, maszynopis odczytu w y g ł o s z o n e g o 13.10.1975 r. na otwarciu wystawy Ciurlionisa. S. Weil, Dystans jest duszą piękna (w:) Wybór pism, P a r y ż 1958, s. 179 E . K o r u l s k a , ,,Nikifor, Ociepka i ja". O Stanisławie Zajagewskim. „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , R.38, 1984 nr 1/2 3 4 s 6 7 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 Obrazy w zbiorach Szpitala im. B a b i ń s k i e g o w K r a k o w i e , w kolekcji Z i m m e r e r ó w . Wielokrotnie pokazywane w kraju i za g r a n i c ą . J . Mitarski, Świat samotnych wizji Edmunda Monsiela z Woźuczyna (1897 1962), K a t a l o g wystawy r y s u n k ó w z lat 1943- 1962. Stowarzyszenie H i s t o r y k ó w Sztuki - listopad g r u d z i e ń 1963 H . Ś r e d n i a w a , E . R o d z i k , Edward Sutor, rzeźbiarz z Nowego Targu, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , R.26, 1972 nr 4 U . S u ł o w s k a , Portret Ojca. O Władysławie Sułowskim, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , R.38, 1984, nr 1-2 I . Jakab, Dessins etpeintures des Ałienes. E d . de TAcademie Hongroise des Sciences, Budapest G . Schmidt, Jnsania pingens, Podobnie o k r e ś l a to L e o n i d a Villani we w s t ę p i e do katalogu wystawy „ A r t e e F o l i a " , Milano 1964: „ S z t u k a alienowanych jest monologiem w s a m o t n o ś c i , k o n w e r s a c j ą bez interlokutora". A . Koestler, Anatomia mitu, w zbiorze The Yogi and the Commissar and other Essays, L o n d o n 1945 (cyt. za „ A n e k s " , P a r y ż , 1977, пг 2, s. 80 81). C y t . za: T . Lisiewicz, Przyjaciele samotnych wizjonerów, „ Ż y c i e i M y ś l " , nr 12, g r u d z i e ń 1974, s. 64 A . P . Noyes. L . C . K a l b , Nowoczesna psychiatria kliniczna, P Z W L , W a r s z a w a 1969, s. 361 T a m ż e , s. 69 T a m ż e , s. 70 Szlachetne zdrowie ( Z M a g d a l e n ą S o k o ł o w s k ą r o z m a w i a ł Jerzy Z i e l e ń s k i ) , „ Ż y c i e W a r s z a w y " , 27.08.1970 (dodatek „ Ż y c i e i N o w o c z e s n o ś ć " ) . A . K ę p i ń s k i , Amatorskie uprawianie plastyki a higiena psychiczna (druk pod tyt. Kochać i lepić swój świat), „ K u l t u r a " , W a r s z a w a 7.04.1974 Szlachetne zdrowie... op.cit. „Jeżeli k t o ś nazwie c o ś s z t u k ą - jest to sztuka" głosi D o n a l d Judd. C y t . za: M . G o ł a s z e w s k a , Estetyka i antyestetyka. W a r s z a w a 1984, s. 69 M u n r o , op.cit., s. 98 Tatarkiewicz, op.cit., s. 52 i. B o b o n , Catalogue de ['exposition d'art psychopathoiogique, Anvers 1962 E . Zeldenrust, L'art et la folie. Etude ontologique et antropologique, „Evolution psychiatrique", 1951, n. 73 J . Mitarski, Twórczość chorych psychicznie, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , R.26, 1972, nr 4. A r t y k u ł ten, z niewielkimi zmianami przedrukowany j a k o r o z d z i a ł w k s i ą ż c e Antoniego K ę p i ń s k i e g o Schizofrenia, jest najlepszym w Polsce wprowadzeniem w t w ó r c z o ś ć c h o i y e h psychicznie. Por. A . Jackowski, Art Brut a sztuka współczesna, [w:] Art Brut. Krucha Nadzieja, P a ń s t w o w a G a l e r i a Sztuki w Legnicy, 1993 „ C z ł o w i e k normalny - powiada Paul Sivadon - to c z ł o w i e k wolny, k t ó r y potrafi ż y ć na przemian w świecie rzeczywistym i urojonym. M o ż e sobie roić całe dnie i noce, ale swych rojeń nie bierze za r z e c z y w i s t o ś ć . C z ł o w i e k chory psychicznie znajduje się w sytuacji w r ę c z odwrotnej. M o ż e to b y ć istota niedojrzała, niezdolna do o d r ó ż n i a n i a r z e c z y w i s t o ś c i od u r o j e ń , albo też k t o ś , kto nie chce przyjąć do w i a d o m o ś c i , że m i ę d z y r z e c z y w i s t o ś c i ą a marzeniem jest j a k a ś różnica i chroni się w ś w i a t f a n t a z m a t ó w . " W y w i a d przeprowadzo­ ny przez Mariane K o h l e r , C y t . za: Psychiatria czy antypsychiatria „ F o r u m " , 20-26.05.1971 2 7 2 Й 2 0 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 3 6 3 7 3 8 3 9 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 4 5 4 6 4 7 4 8 H . M i c h a u x , Les grandes epreuves de 1'esprit et les innombrables petites, Paris 1966; Miserable Miracle, Paris 1956; L'infini turbulent, Paris 1957; Connaissances par les gouffrcs, Paris 1961. Por. też: J . de Ajuriaguera, F . Jaeggi, Le poete Henri Michaux et les drogues hallucinogenes, Sandoz, S . A . Bale (b.d.) � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a67beccf985179a3052aa8f3a4242827.pdf 90d6fd4b3c60865686257dd46f6745e4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3166 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2965 Title A name given to the resource Mit, sztuka, interpretacja / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.3, s.183-184 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czaja, Dariusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Dariusz Czaja MIT, SZTUKA, INTERPRETACJA Niejednokrotnie zwracano współczesnej, p o d e j m o w a n o u w a g ę n a obecność m i t u w próby rozpoznania jej j a k o ś c i . C z y m j e s t ó w m i t i j a k się w s z t u c e p r z e j a w i a ? jącej odpowiedzi symbolicznej psychologii twórczą. w Sergiej Awierincew, w J u n g a i j e j zastosowań kultur wszystkie z jakim mamy archaicznych, dziedziny zrelatywizowane swej krytycznej d o badań o n o d porządkującego wotnego m i t u totalnego", padku Interesu­ tej kwestii udziela radziecki badacz Wychodzi 1 sztuce mitycznych do mitu analizie n a d wyobraźnią rozróżnienia „pier­ do czynienia w plemiennych, ludzkiej myśli aktywności, ludowych, również podstawowego i w a wyodrębnienia nawet w te wieku. Brancusi jego w twórczość, powtarzało kontekście odzwierciedlają fakty l u d z k i m myśleniu, nauk przyrodniczych. dominującą tendencję swym pragnieniu odkrycia archaicznych p o z i o m ó w " s z t u k i z w r ó c i ł się k u l u d o w y m k o r z e n i o m . gdzie artystycznej", przedstawicieli duchową k o n k r e t n e g o czasu historycznego — początku obecnego niesieniem są s t a d i u m prelogicznego w badaniach Wszystkie przy­ sztuka, jego d a j ą się r o z u m i e ć o r a z „ z r ó ż n i c o w a n e j t w ó r c z o ś c i do cjalne, co akcentuje ludowych się w które wzorców, niej, było Eliade, nie była Jednakże prostym za,sadę i warunkiem. rozumienia, przez prze­ Jeśli i c h repliką. t o u n i w e r s a l n o doświadczenie jej podstawą fenomenologiczną nie była coś egzysten­ Wy korzystując r symbol, odsłania Eliade mitologiczne uniwersalia tematów opracowywanych przez rozważa p o c z ą t k o w o t e r m i n u o d n o s z ą c e g o się d o s y t u a c j i k u l t u r o w e j , w k t ó r e j s z t u k a Brancusiego. stalą się j e d n y m z o b s z a r ó w k u l t u r y , o r g a n i z m u z r ó ż n i c o w a n e g o , tle m o t y w u „ k o l u m n y n i e b i o s " obecnego w m i t o l o g i i rumuńskiej, powstałego z d e s t r u k c j i niepodzielnego b y przejść d o s z e r s z y c h o g ó l n o ś w i a t o w y c h odniesień nych, rzeźbie Emancypacja sztuki dokonała się świata m i t u w rezultacie pierwotnego. śmierci W historii s z t u k i europejskiej zauważa A w i e r i n c e w dwie mitu. postawy Niekończącą dostrzegając motywu axis się w z mundi kolumnę jego przetworzenie na mitologicz­ archetypicznego wielowartościowymi konotacjami w o b e c m a t e r i i m i t y c z n e j : klasyczną i r o m a n t y c z n ą ; nie u ż y w a s y m b o l i c z n y m i . U j m u j e dzieło B r a n c u s i e g o w powiązaniu z s y m ­ t y c h terminów zgodnie z i c h h i s t o r y c z n o - l i t e r a c k i m r o z u m i e n i e m , boliką lotu, ale w i d z i w n i c h d w a najogólniejsze w z o r y r e a k c j i w o d n i e s i e n i u dobnie w do widzi dziedzictwa mitycznego. Wzór kla,sycystyezny odznacza formalistycznym traktowaniem symbolicznych topoi, się estetyzacja wstępowania, transeendowania opracowywanym E l i a d e rozwinięcie p o p u l a r n e g o skiego. Równocześnie doczesności. Po­ wielokrotnie przezeń temacie pokazuje, m o t y w u folkloru jak samo rumuń­ doświadczenie w a r t o ś c i m i t y c z n y c h b i e r z e się z p o s ł u g i w a n i a się n i m i w s p o s ó b absolutnej i n s t r u m e n t a l n y . Odniesienie do m i t u m a t u charakter świadomy, c z e n i a k o n d y c j i l u d z k i e j , k t ó r e stało u ź r ó d e ł c a ł e g o c y k l u , r e a l i z o ­ racjonalny. zaangażo­ wane modelowej skrzydeł, Koncepcyjność eliminuje emocjonalne w a n i e . W z ó r r o m a n t y c z n y u k s z t a ł t o w a ł się w w e r s j i w wieku w sztuce X I X , chociaż wcześniej europejskiej w jej ustawicznie nieoficjalnym, przejawia! się niekanonicznym wolności, o d r z u c e n i a to Ptaki było przez lotu, wyobraźnię ptaków. z i e m s k i c h ograniczeń, mityczną Uwydatnia obyd­ pracy Trzeba zaznaczyć, że zauważone egzystencjalnych czają poza obejmuje jej danej e p o k i , które — horyzont zarówno j a k w i e r z y się — Z historyczny. świadomy złożonych tej racji w zwrot stronę treści wykra­ postawa ta mitologii, jak icznej dochodzi mitologii i genetycznego, do odczytanie, które p r o p o n u j e romantycznego. czesnej jest W za rezultacie zadaniem ujawnianie roli mitu, kontynuację badacza który wzorca kultury definiuje współ­ autor „ p i e r w o t n e s c h e m a t y przedstawień". O n e t o organizują wowe struktury Mircea badali w Eliade wiele dzieła,ch razy sztuki tacyjną, zainteresowaniu dla archetypicznych, współczesnej, stopniu plastyki i filmu. Brancusiego pokrewnego dawał w y r a z na odkrywanie pokładów mniejszym podsta­ kreacji artystycznych. zorientowanych logicznych jako jest tyleż głównie Tekst 2 o osobistym mito­ literatury, rzeźbiarskich wspomnieniem m u d u c h e m a r t y s t y , co p e w n ą p r o p o z y c j ą i n t e r p r e ­ sposobem czytania „tekstu" dzieła artystycznego, Sięgnijmy lecz linoskoczka, Analizowany Baiwillo'a, Awierincew. podejścia, s w o j e g o k r a j u , j e g o dzieła, z a k o r z e n i o n e mitologicznej — to zestaw są w r o d z i m e j obiegowych T banałów tradycji związanych swoim przykład, nie t a k c z y t e l n y uwrażliwioną eseju arlekina gęstego, w Jaeoba,, pod­ na symboliczne Portret artysty do jakie rzęcym jak w jako lino­ też w; i s t o c i e w filmu. 3 Rilkego, Picassa, malarstwa tekstu, demoniczną i legendy rokrouj ioego : odwołującego ludowej, „folkfool" niej z i wizualnie i znaczeniowo i podziemiami, bajki do oraz t r a d y c j i pogańskiej zajmował artystycznej. Baudelaire'a, 4 N i e s p o s ó b streścić t e g o n i e z w y k l e średniowiecznych bohaterze twórczości z poezji Apollinaire'a antropologicznego analizie w material pochodzi utrzyrnująeogo rysy. i n n y , już Rouaulta, Tolouse-Lantrcca. folkloru mówił takiego na ż o n e k o m p l e k s y s y m b o l i c z n e w j a k i e u w i k ł a n e są p o s t a c i b ł a z n a , klowna, B r a n c u s i był rumuńskim chłopem, czerpał o b f i c i e z jego którym przy­ podatnym Eliade. podobną, W szczególnie h i s t o r y k l i t e r a t u r y J e a n S t a r o b i n s k i śledzi b o g a t e i z ł o ­ miejscom o n a d strategią po względu skoczka misteriów tropem, zatem zo w y d a ć się interpretację. Warto się Brancusiego teksty główne zatrzymać laboratoryjnym, zawierający opisać podążającego Dzieło archa­ świata nie m a c h a r a k t e r u ze s z t u k ą l u d o w ą , m o ż e sztukę Awierincew nieomal zna,czeń u n i w e r s a l n y c h . pokrewieństwo artystycznej ale s t r u k t u r a l n y . na wyraźne koneksje kładem w i e k u uważa wyrażenia wyobraźni i n i e ś w i a d o m e d z i a n i e się m i t u w w y o b r a ź n i t w ó r c z e j . Co w a ż n e : X X twórczej długo­ trwałej do wyrażenia obrazów w u o m a w i a n y c h p r z y p a d k a - c h t r a n s f o r m u j e go i w d r o d z e wanie symbolicznej użyciu wyobraźni B r a n c u s i e g o , k t ó r y sięgając p o f o l k l o r y s t y c z n y k o n k r e t , w n u r c i o . Cechuje go ż y w y , e m o c j o n a l n y s t o s u n e k d o m i t u , a p l i k o ­ jego m o w y przy rolę przekro­ ze się szczególnym wiejski), (głupek postacią, Arlekina, w i ę ź ze ś w i a t e m zwie­ ludow-ej, dziel Szekspira, archaiczno komedii Chaplina i braciach znaczenia Marx. błazna Przywołajmy z t w ó r c z o ś c i ą rzeźbiarza,. E l i a d e m e d y s k r e d y t u j e i c h i n i e o d ­ j e d y n i e w t y m m i e j s c u dla, u k a z a n i a p o s t ę p o w a n i a a u t o r a p o r t r e t y rzuca, klownów ale traktuje jako punkt wyjścia swojej hermeneutyki, ({eorges'a lekceważy że t y m zwrócić Eliade poszukiwania historycznego Brancusiego, miało swój o d p o w i e d n i k cych nieświadome elementów uwagę na dwutorowość kontekstu owo dzieła. „zstępowanie w badaniach psychologów warstwy tej trwałych, n i e z m i e n n y c h , nie p s y c h i k i , etnologów Podkreśla, do głębi", odkrywają­ zmierzających wozu mieszkalnego, starego, t y m tematem liście s p o t k a n i a . Został p o r u s z o n y któregoś d n i a w i d o k i e m w ę d r o w n e g o przy Szukając fascynacja artysta w ujęcia. Warto jego J a k oświadcza do interpretacji. przyjaciela,, Rouaulta. zmierzając k r o k p o k r o k u d o p r z e k r o c z e n i a tego s t e r e o t y p o w e g o wychudzonego była, r e z u l t a t o m konia skubiącego trawę i dopełniającego t e n obraz, starego k l o w n a naprawiającego swój różnobarwny metaforę swojego strój. Rouault Losu, p ó ź n i e j pojął jako postać figurę klowna jako k o n d y c j i ludzkiej, w i z e r u n e k k a ż d e g o z n a s . O b j a w i ł a m u się z całą m o n ą s p r z e c z - 283 �nośó p o m i ę d z y b o g a t y m , b ł y s z c z ą c y m s t r o j e m a n ę d z ą i s t n i e n i a , które s k r y w a . Nawiązuje w t y m rozpoznaniu do słynnego poe­ tyckiego obrazu „Starego linoskoczka" Baudelaire'a, cego jej całą wzlotem dwuznaczność i upadkiem, życiodajną sławą i tej postaci: zręcznością nieustanną i kondycją artysty i kondycją zawieszeniu oporem jaki bliskością, autoportretach o d k r y w a Rouault istotne odsłaniają­ między stawia śmierci. W swych podobieństwo błazna. N a k r y c i e ciało, między głowy malarza i c z a p k a b ł a z e ń s k a t r a k t o w a n e są p r z e z e ń w y m i e n n i e . T a b i e g u ­ nowość znaczeń pierwiastkiem wadzi zawarta Starobinskiego głęboką grę „Zmaganie w postaci duchowym do odkrywczej symbolicznych się duszy z clowna, i koniecznością jej pomiędzy wcielenia, ujawniającej Pierrola Rouaulta: wcielenia znajduje w twarzy Chrystusa. Tragiczny — Podobnie jak w ustalonego odpowiednikiem autoportrecie, typu klowna, t a k też pojęcia można podłoga cja elementarny ch się on dopatrywać wpływom togo Chrystus w zaś o t r z y m u j e paradoks doczna w można blacie policzki klowna. Nic stwierdzić, że religijność jego obrazach świętości, o tematyce popadając Rouaulta cyrkowej jak w do k t ó r y c h n a t c h n i e n i e m była h i s t o r i a święta. W a r t o ś c i się w y m i e n n e : Pasja wedle R o u a u l t a rozgrywa p r z o d m i e ś c i a , za,ś a r e n ą s c e n c y r k o w y c h Golgoty. A-wtedy, zdają Ponieważ instruktywnym nas od jesteśmy może z a t e m „archetyp" dla. b a d a c z a mają kultury charakter wciąż w swoich przozoń topo­ przywoły­ Mędrca, obrazu wywołuje w naturalnego od początku t y m otoczeniu nie tekście i Ecce reakcje Porębskiego: wrodzony, doświadczeń w s z y s t k i c h i kulturowego przyswajane osobników — są czy raczej otoczenia i przez to sprawa pochodzą za każdym pojawiających dalsza, rozstrzygać archetypy okazują odniesień polaryzującego nasze w y o b r a ż e n i a i czyniącego z n i c h wyznacznikiem 7 Nad pomaga pewnego n a m rozpoznać stosunok." sztuką czy się o której t u jest w i ­ najważ­ Wrodzono czy dzioląoych scenach, wyżyny musimy. M. dziedziczny g a t i n : u pokoleń, prapoczątków naszego swój d o niego Rouaulta reaktualizuje o rozwijanej chrześcijańskiego stanowią „ o s a d " o b r a z o w y c h całość, k t ó r a z n a c z e ń p o j ę c i a k l o w n a i s z a l e ń c a ? (...) termin archetypy „Czy sio b y ć niejszych świadkami arehotypieznego się n a t l o n ę d z y do jednego z jest historycznych w fazie f i n a l n e j r e k o n s t r u k ­ alergiczne, p r z y p o m n i j m y jeszcze uwagę zawartą w t y m o g r o m n i e g d y t r a g i c z n y k l o w n p r z y j m u j e rolę złożonej dla o d k u p i e n i a o f i a r y , czyż nie w r a c a m y Mowa 6 systemu w a n y c h na wpół świadomie postaci Błędnego Rycerza, razem aureolę determinant które 7 Michałowski. określe­ jako grafii Drogi i D o m u , motywów W a l k i i Dziedzictwa, podtekstów uzyskuje odczytaniu schematów , 7 obrazach precyzyjnemu p o t r a k t o w a n i u go w świadomości twórczej, t o w a r z y s z y z klown zbiorowej, pozw'ala cechę t e g o s e m i o t y c z n e g o p o ­ perspektywy: „romantyzmu", wyobraźni Homo. Chrystusa,. najistotniejszą dejścia z a n t r o p o l o g i c z n e j niu m o d e l u , j a k i m j e s t ś w i ę t e o b l i c z e . W y t w a r z a się z a m k n i ę t y o b i e g znaczeniowych: wydobyć klown znieważanego artysty jedynie i niewinny — staje modelowo Porębskiego analiza m a l a r s t w a P i o t r a Michałowskiego. B r a k miejsca odnawianiu odpowiednik i odkrywcza d o t w ó r c z o ś c i z d a w a ć b y się m o g ł o realistycznej, przekonuje podjęta przez Mieczysława wyraz P a s j i . K l o w n j e s t t y m , k t ó r e g o policzkują, i w t e n sposób symbolicznym zastosowaniu najgłębszy złożony w ofierze s t a n o w i nieznacznie p a r o d y s t y c z n y się pro­ refleksji podtekstów nędzą rozziew jego Ż o t e g o r o d z a j u i n t e r p r e t a c j a możo b y ć z a s a d n a w ciąży nabyte, pozostaną najogólniejszego się w świecie układu i określić 7 przekleństwo interpretacji. Z r a c j i n a d m i a r u sensów , k t ó r e p r z y n o s i , e s e n c j a l n e j nieuchronnie niedookreślo- 7 W twórczości ności z n a c z e n i o w e j , procesu odżywania tania. Być może droga poddawana jest r o z m a i t y m próbom interpretacji symbolicznej, odczy­ którą o b r a l i i chrystianizacji e l e m e n t u o f i a r y i zbawienia obecnego początko­ w s p o m n i a n i t u przykładowo h i s t o r y k religii, h i s t o r y k literatury, wo historyk i w postaci niejako taraz oto jednak błazna. Ta pogańska niewinnie trwająca jedno swoich ze blaskiem chrystianizmu'' . namiętnego w pozostałość, ludowej pierwotnych i nieświadomie tradycj', znaczeń, zafascynowanego odzyskuje oświetlone cierpieniom 5 zrozumieć sztuki, i najbliższa opisać. artystycznego, jest Szanując przedmiotowi, każdorazowo który wpisując j e w h o r y z o n t m e n t a l n y e p o k i , 7 wprow adzają,c 7 wychwytuje Starobinski istotną wyobraźni, o której wspominał również E l i a d e : trwałe opracowywanie, obrazów , szukanie 7 wyrazu, prow adzi odsłonięcia i 7 do matrycy wzbogacającego przetwarzanie dla nich coraz ujawnienia to sens p r z e d s t a w i e n i a f a k t , że długo­ pewnych motywów , 7 adekwatniejszych w a,rtośei mitologicznej, właściwość form arehetypicznych, 7 praobrazu ożywiającego w nieoczekiwane konteksty, interpretacja t a nie ukazuje i c h w i o l o w a r t o ś c i o w o ś ć i g ł ę b i ę . U j a w n i a się t y m s a m y m bieństwo s y m b o l u i k r e a c j i twórczej: o b e c n y wiastków koncepcyjnego i emocjonalnego, świadomego, realnego i nierealnego, rycznego. Istotę symbolicznego świadomego historycznego spojrzenia podo­ w nich splot pier­ na i nie­ i transhistodzieło sztuki t r a f n i e o d d a j e piękna s e n t e n c j a B a c h t i n a : „ K a ż d y sens przeżyje święto swojego plastycznego. dzieła dostrze­ gając p r z y t y m jego oporność n a d y s k u r s y w n y przekład, wreszcie t y l k o n i e d o k o n u j e r e d u k c j i treści d z i e ł a a l e p r z e c i w m i e Błyskotliwie próbuję swoistość odrodzenia." 8 1' R Z Y P i S Y : Anałiticzeskaj" psirhologija K.-O. Jungu i zakonomiernosti tworczeskoj fantuzii. Streszczeniem tego artykułu jest tekst L . K o l a n k i e w i c z a , Rozumienie i dialog (Psychologia analityczna w oczach badacza radzieckiego), . . L i t e r a t u r a , na, ś w i e c i e " n r 3 ( 8 3 ) : 1 9 7 8 , ss. 2 2 1 — 2 3 3 1 - J . S t a r o b i n s k i , Portret artysty jako linoskoczka, „Literatura Ś w i e c i e " n r 9 ( 6 5 ) : 1976, ss. 3 0 8 — 3 2 3 * Psychologizującą interpretację m o t y w u k l o w n a , l i n o s k o c z k a w t w ó r c z o ś c i P i c a s s a d a j e J u n g . Z o b . C. G . J u n g , Picasso, [w:] Archetypy i symbole, W a r s z a w a 1 9 7 6 , ss. 4 8 9 — 4 9 6 S t a r o b i n s k i , Portret artysty..., s. 3 1 2 — 3 1 3 M . P o r ę b s k i , Romantyzm i archetypy, [w:] Interregnum. Studia z historii sztuki polskiej XIX i XX w., W a r s z a w a 1 9 7 5 , ss. 6 7 — 1 2 8 T a m ż e , ss. 1 2 6 — 1 2 7 M . B a c h t i n , Estetyka twórczości słownej, W a r s z a w a 1986, s. 5 2 5 1 na 5 P o r . l i c z n e na, t e n t e m a t u w a g i r o z s i a n e w Ordeal by Laby­ rinth. Conversations with Claude-Henri Pecquet, j a k również d r o b n i e j s z e p r a c e : Sur la permanence du saere dans l'art contemporuin, „ X X s i e c l o " , 1 9 6 4 , 2 6 , ss. 3 — 1 0 ; The Sacred and the Modem Artist, „ C r i t e r i o n " , 1 9 6 5 , 4 , ss. 2 2 — 2 4 ; Art and the Divine, [ w : ] Encyclopaedia of World Art, v o l . 4, ss. 3 8 2 — 3 8 7 2 7 е 6 7 8 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/019db362b4737919c342771decd7b2b1.pdf 2d011271e4fdd6e3c86e33d3c735f7bf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2516 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2336 Title A name given to the resource Mityczność / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4, s.34-44 Creator An entity primarily responsible for making the resource Barański, Janusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mityczność Janusz Barański Mityzacja, proces tworzenia wtórnych sensów i jeden z me­ chanizmów partycypacji kulturowej, pozostaje w centrum zainteresowania etnografii rozumianej jako ogólna refleksja nad kulturą. Ta natomiast, jeśli pojmować jej pojęcie w kategoriach wszelkich ludzkich wytworów, obejmuje swym zakresem rów­ nież język w rozmaitych jego przejawach, tych codziennych i tych odświętnych, pospolitych i niezwykłych. Podążając tropem znanej definicji mitu. że ten jest niczym innym jak tylko słowem, chcemy wskazać pewną konstytutywną cechę tegoż, słowa, tytułową mityczność, od której nie ma zaiste ucieczki. Notabene, świadomość tego faktu uspokoi może tych, którzy gorączkowo poszukują dla etnografii jakiegoś „nowego parady­ gmatu" w miejsce znikających chałup i orki w zagony. Trzeba jednak zaznaczyć, że kwestia ta nic sprowadza się wyłącznie do rzeczonego słowa, bo li tylko w nim cała kultura wyczerpać się może. Pozostańmy przy języku: on jest głównym fundatorem reguł nadawania sensu, a antypody mythos-logos rozstrzygają 0 tym ile w nim czucia, a ile rozumu. Bodaj najbardziej na rodzaju klasyfikacji języka ze względu na jego użycie zaciążyła propozycja Ogdena i Richardsa, w której głosili oni istnienie z jednej strony języka nauki, gdzie słowa oznaczają związki sprawdzalne w stosunku do rzeczywis­ tości zewnętrznej, z drugiej strony natomiast emotywne i ewokujące użycie języka, gdzie słowa stają się znakami emocji 1 nastawień; język laki jest typowy np. dla poezji (1956). Roman Jakobson poszerzył później ten podział na sześć funkcji języka (poznawcza, emotywna. konatywna, fatyczna, poetycka, meta­ językowa) jednak pośród nich najważniejsza to funkcja po­ znawcza, nastawiona na oznaczanie, i funkcja emotywna. nastawiona na adresata i zawierająca komponent emocjonalny wypowiedzi (1989, s. 82-88). Samuel Ichijć Hayakawa, przed­ stawiciel szkoły General Semantics, wskazywał na istnienie z jednej strony języka sprawozdawczego, informacyjnego, który ma charakter instrumentalny, z drugiej natomiast języka afektywnego. którego cechy to głośność wypowiedzi, intonacja, rytm (1965, s. 82-83). By nie mnożyć bytów ponad konieczną potrzebę poprzestańmy zatem na dodaniu jeszcze Saussure'a, Barthes'a, Todorova, Spcrbera, którzy dostrzegli w języku podobne dychotomiczne funkcje. Dystynkcje takie pojawiły się także w pracach politologów. Murray Edelman, czołowy przedstawiciel orientacji symbolistycznej, rozwijał te koncepcje w swoich pracach o symbolu w polityce i w politycznym języku. W pracy Politics as Symbolic Action z 1971 roku odwołał się do jednej z koncepcji w teorii informacji, w której dokonano podobnego - jak w przypadku funkcji języka - podziału na „informację semantyczną'' i „informację estetyczną'' .Ta pierw­ sza ma charakter logiczny w sensie statystycznej akceptowalności i zyskuje wskutek tego obowiązującą uniwersalność; jest równocześnie związana z działaniem i ma charakter utylitarny. Drugi typ informacji jest emocjonalnie nacechowany, bywa przypadowy i wyrywkowy, osadzony w symbolice i normach danej grupy czy kultury (s. 35). Edelman zwrócił równocześnie uwagę na fakt, że oba typy informacji są zwykle obecne w każdym komunikacie, z zachowaniem odpowiednich propor­ cji, czy jest to twierdzenie logiki, czy wyborczy slogan. Wyodrębnienie ich jest natomiast dziełem procedury analitycz­ nej (s. 41). 34 W innej pracy rozważania jego biegną jakby po \щ Malinowskiego stwierdził bowiem, że język jest zawsze częścią sytuacji społecznej, nie jest niezależnym instrumentem, narzę. dziem tylko opisu; język, myśl, działanie określają się wzajemnie (1977, s. 58). Wprowadził tutaj rozróżnienie - za języko­ znawcą Bazy lem Bernsteinem - na „język formalny" z jednej strony i „język publiczny" z drugiej, dodając jednak, że żaden z nich nie jest wolny od tejże sytuacji społecznej i są to tylko znów pewne skrajności. W pierwszym przypadku mamy do czynienia ze stwierdzaniem faktów lub ich możliwości, z rela­ cjami logicznymi, czasowymi i przestrzennymi, z postulatem alternatywnych konceptualizacji doświadczenia, testowaniem logicznych i ("aktualnych tez, słowem - z eksperymentowaniem na strukturach poznawczych; skrajnym przykładem jest tu sformalizowany język matematyki (s. 104). Język publiczny spełnia czasem tak rozumiane formalne rygory, gdy mowa o politycznych procesach w terminach pojęć abstrahujących konkretne przypadki, częściej jednak uwikłany jest w najbliższy kontekst sytuacyjny (kampanie wyborcze, debaty parlamentar­ ne etc.) i wtedy dominują w nim krótkie zdania o nietypowej składni, częste powtórzenia, niewiele kwalifikacji. Wypowiedzi cechują się „eksplicy tną niekompletnością'' - manifestowaniem zrozumienia pomiędzy m ó w c ą a słuchaczami („implicytne zrozumienie"). Język wykazuje wówczas walor konstytuowa­ nia i jego użycie sprzyja tym samym utrwalaniu pewnego publicznego status quo - czy to w skali pewnej grupy nim się posługującej, czy też w skali państwa (s. 105-110). Samo używanie języka w takiej funkcji uznać więc można za formę politycznej akcji - stwierdził Edelman w innej pracy (1985. s. 197). Chcielibyśmy w tym miejscu poświęcić nieco więcej uwagi poglądom badacza, wywodzącego się ze szkoły New Cricicism - Phi lipa Wheel wrighta, który zaproponował jeszcze inne rozróżnienie, reinterpretując równocześnie klasyczny podział, zastosowany również w referowanych powyżej pracach Edel­ mana, na funkcję referencyjną (poznawczą) i funkcję emotyw­ na. Przede wszystkim Wheelwright odrzucił ten podział w do­ tychczasowym jego kształcie nadanym mu przez - jak II określił - „semantyczny pozytywizm", głoszący dominację funkcji emotywnej w języku, którym posługuje się intuicja filozoficzna, poezja, wreszcie wiara religijna i który moŻW - j a k utrzymywano - postrzegać tylko w kategoriach afektywności i konatywności (1964, s. 45). Nowy kształt zyskało* podział poprzez połączenie go z innym - wprowadzonym prztf badacza - mianowicie z podziałem na ,.expressive language' ( „ d e p t h - l a n g u a g e " ) i „ s t e n o - l a n g u a g c " (s. 3-4). Przytaczam) oryginalne określenia, choć można zapewne przełożyć J' - odpowiednio - np. na język ekspresji i język logiki. Wiailfi"' natomiast, że domeną depth-language jest religia, mit, рое ) natomiast nauka posługuje się tym drugim rodzajem - stW language. Rozróżnienie to ma jednak, jak to bywa Vv I w takich przypadkach, charakter modelowy, w rzeczywisto* bowiem oba języki (funkcje) przenikają się wzajemnie -za­ chowaniem wszakże odpowiednich proporcji. A zatem i Zuży ciem steno-language nie sposób ująć bytu ab initio: zawstf obecny jest komponent stylu i zwyczaju językowego, któryś 7 korzeni szukać należy w depth-language (s. 6). Steno-lang to język honorujący prawa logiki klasycznej - identyczno* 1 �^sprzeczności, wyłączonego środka, racji dostatecznej, a poś­ miał tej logiki można - według Wheelwrighta - oddać słowami - nie m o ż e " ; to również język podejmowania decyzji. jCpth-kinguage wymienionym logicznym procedurom się nie noddaje. jest translogiczny, mogą być w nim elementy paradok­ salne i j e jeżykiem symboli, których treści nigdy do końca nie wyczerpuje, w przeciwieństwie do języka nauki, którego uniwefsum semantycznych możliwości jest ograniczone; postulat logiki tego języka określił autor formułą „może - nie m u s i " .53-54). Autor dotknął tutaj kwestii tzw. modalnośei - logicznej charakterystyki wypowiedzi pod względem sposobu, w jaki awierdzają to, co stwierdzają. Użycie bowiem słów „ m u s i " i może" nawiązuje do znanego w logice tradycyjnej rozróż­ nienia na modalność de re, gdy orzeka się jednoznacznie konieczność przysługiwania lub nieprzysługiwania cechy przedmiotowi, i modalność de dieto, gdzie orzeka się zarówno tonieczność, jak i możliwość. Wheelwright dokonał następnie zestawienia swojego po­ działu z. podziałem referencyjność-emotywność i ustanowił dla tych dystynkcji pewien wspólny mianownik nazwany przez niego „typami m o w y " (Modes of Discourse). Stało się to możliwe po stwierdzeniu, iż przeciwstawienie referencyjnośćemotywność jest błędne, zauważyć można natomiast dwa inne: referencyjność (R) - niereferencyjność (non-R) i emotywność (E) - nieemotywność (non-E). Wheelwright przedstawił ten konstrukt w postaci następującego schematu: s t (s Typy Mowy R ekspresyjna poetycka dosłowna logiczna non-E wykrzyknikowa atyczna non-R Wskutek tej szczególnej fuzji dwóch ujęć funkcji języka utrzymujemy takie oto typy mowy: R,non-E: język przedmiotowy używany w funkcji refere­ ncyjnej oraz język naukowy w tym sformalizo­ wany język logiki. ^on-R, non-E: mowa fatyczna - „Dzień dobry" etc. Vm-R, E: mowa w y k r z y k n i k o w a - „ C h o l e r a ! " e t c „ gdzie w odróżnieniu od mowy fatycznej zwroty odnoszą się do zaistniałych zdarzeń, mowa ekspresyjna, język, który jest zarówno referencyjny jak i emotywny, ale nie poprzez przypadkowy związek - np. „Pali s i ę ! " , tylko ze względu na sens bardziej fundamentalny, gdzie funkcja referencyjna, właściwe znacze­ nie, bierze przynajmniej część swej zasadniczej postaci z emotywności języka i zmienia się wraz ze zmianami tegoż (s. 56); jest to język religii, mitu, metafizyki, poezji, heelwright wskazał zatem dwa typy referencyjności - nietywną i emotywną - o tożsamym walorze prawomocności. ! * n ą analogią do wyróżnionych tu dwóch typów referenйР ^- J P°gl4d - niemieckiej filozofii życia, w szczei Georga Mischa, który rozróżnił dwa typy mowy: J r * duskursywną" i „ m o w ę e w o k u j ą c ą " . Podobnie jak 1Ц r i g h t przypisał obu formę referencyjności, przy czym ta l=a nie rządzi się prawami logiki klasycznej, natomiast ją e 0 e s l 0 s c e elw l z w poprzedza: tam gdzie kończy się logika ewokacji zaczyna się kanon logiki arystotelesowskiej, choć odbywa się to w sposób stopniowy. Staje się tak wskutek procesu odrywania się znacze­ nia od słowa, konstytuowania pojęć, wreszcie symboli logiki i nauk szczegółowych, np. symboli chemicznych. Nauka wyabstrahowuje znaczenia z języka naturalnego, który jest wielo­ znaczny i uwikłany w kontekst ludzkich spraw. Woda w mowie dyskursywnej, w nauce, to wzór chemiczny, w mowie ewokującej natomiast może być wodą rytualnych oczyszczeń, wodą - praelementem, wodą wciągającą w otchłań etc. U podstaw pierwszej stoi tradycja logiki arystotelesowskiej, tradycja orze­ kania wartości logicznej zdań oznajmujących, druga natomiast uwzględnia również swoistą logikę życzenia czy rozkazywania. Pierwsza umieszcza w pełni to, co domniemane, w tym, co wypowiedziane, w drugiej - np. wiara religijna - domniemane nie mieści się w tym, co wypowiedziane. W mowie ewokującej sens rozwija się w trakcie wypowiadania, znaczenie jest właśnie ewokowane, wywoływane niejako, co łatwo zauważyć choćby w dziełach literatury wymagających przecież interpretacji, gdzie również to, co domniemane, jest nie do końca wypowiada­ ne. Konstytuujące się w tej mowie znaczenie bywa w swej pierwotności związane z mimiką, gestem, ujawnia się wtedy zależność duszy i ciała, znika ich rozdział, np. gdy ktoś daje wyraz swego gniewu, żalu, prośbie etc. Z punktu widzenia aspektu mito-magicznego kultury na podobne dychotomiczne funkcje języka wskazywali etnologo­ wie. M o c ą tradycji badawczej skupiali się na tymże aspekcie podkreślając specjalny status języka towarzyszącego zabiegom magicznym, rytuałom, całej sferze sakralnej i nadnaturalnej. Cassirer pisał o istnieniu „funkcji semantycznej" i „funkcji m a g i c z n e j " j ę z y k a , deskryptownej i kreatywnej, wzajemnie się przenikających (por. 1946a, s. 282-83; 1953, s. 165-66). Ponadto ta „ m o w a magiczna" jest swego rodzaju wspólną częścią, którą dzieli język z mitem, jest pozostałością nie­ gdysiejszej jedności mitu, języka i sztuki (Cassirer I946b, s. 97-98). Filozof twierdził bowiem, że te trzy formy symbolicz­ ne wyodrębniły się z pierwotnej „mentalnej j e d n o ś c i " w wyniku wewnętrznego napięcia pomiędzy przedstawieniami subiek­ tywnych wrażeń, a potrzebą skończonych obiektywnych form i obrazów (por. kaniowskie kategorie) (tamże, s. 88). „Słowo i magiczna mowa, podobnie jak magiczne wyobrażenie, są integralną częścią magicznego ś w i a t o p o g l ą d u " - twierdził Cassirer (1953, s. 40), a echa tego poglądu pojawiają się we współczesnej refleksji na podobne tematy. Bronisław Malinowski w Suplemencie do wspomnianej już pracy Ogdena i Richardsa o języku zauważył: „Sposób, w jaki pisząc te słowa stosuję go teraz, sposób, w jaki musi go stosować autor książki, tekstu na papirusie lub napisu wyciosanego w kamieniu, jest bardzo wy­ szukaną, pochodną funkcją języka. Przy tym sposobie użycia język staje się skondensowanym odzwierciedle­ niem, rejestracją faktu lub myśli. W swoich pierwotnych zastosowaniach funkcjonuje on natomiast jako ogniwo łączące zgodną ludzką działalność, jako część ludzkiego zachowania. Jest sposobem działania, a nie narzędziem m y ś l i " (1981, s. 262). Losy tej ważnej wypowiedzi, a zwłaszcza jej interpretacji, bywały różne, również z powodu jej nieprecyzyjności, ogólno­ ści. Malinowski wyodrębnił także dychotomiczne: „mowę w działaniu'' (speech in action) i „ m o w ę narracyjną'' (narrative speech). Pierwsza obecna jest w rytualnych aktach magicznych, także w zabiegach magicznych towarzyszących niektórym czynnościom praktycznym i produkcyjnym, ale bywa również, że przenika ten drugi rodzaj mowy np. podczas opowiadania, rozważania zdarzeń w grupie, gdzie korelatem narracyjności są poszczególne społeczne, umysłowe i emocjonalne nastawienia (1956, s. 312). W takiej sytuacji narracja, opowiadanie stwarza nowe więzi i uczucia poprzez emocjonalne oddziaływanie słów. 35 �W klasycznym przypadku „kontekstu sytuacji" mowa towarzy­ sząca działaniu zrozumiała jest tylko w połączeniu z tym działaniem, we wskazanym natomiast przypadku u mowy narracyjnej odwołanie do działania ma charakter tylko pośredni, jednak referencyjna funkcja opowiadania jest tutaj wtórna wobec funkcji społecznej i emotywnej (s. 313). Do tych myśli, jak również ich interpretacji przyjdzie się jeszcze odwoływać. Zwróćmy tylko uwagę, że te intencje poprzedzały późniejsze wystąpienie Austina i jego teorię aktów mowy. Można by nawet mówić o terminologicznych paralelach, gdy Malinowski wskazywał na pewne językowe zjawiska, europejskie i jemu współczesne, np. przysięga, w której zauwa­ żył zróżnicowanie jej „ m o c y " w zależności od tegoż kontekstu sytuacji (s. 322). Austin mawiał o podobnych akiach mowy używając określenia „mocy illokucyjnej" wypowiedzi. M a l i ­ nowski tych cennych pomysłów nie rozwinął - chciałoby się powiedzieć - w pożądanym kierunku, który pozwoliłby na rozwój tak zapoczątkowanej etnologicznej teorii języka (mo­ wy), choć w pewnym ograniczonym stopniu podjęła te pomysły późniejsza tzw. etnografia mówienia. Przejął się natomiast zanadto domniemaną stwórczą mocą słowa w magii, gdy w rzeczywistości metaforyczna substytucyjność w magii Trob­ riandczyków. którą się zajmował, nie była przez nich po­ strzegana w kategoriach - z europejskiego punktu widzenia - substancjalnej identyczności (por. Tambiah 1968, s. 198). Ponadto, podobnie jak w rytuale, emotywne słowa mają jednak zawsze swą strukturalną i referencyjną podstawę (por. tamże). Czy zatem przeciwstawienie Wheelwrighta emotywność-nieemotywność języka implikuje dwa skrajne modelowo typy referencyjności logicznie równorzędne, choć dotyczące bytów o różnym statusie ontycznym? Podobnie jak w przypadku przeciwstawienia partycypacja-przyczynowość dotyczącego ty­ pów kosmologii i w tej kwestii nie sposób wyjść poza intelektualne i językowe uposażenie wpisane w te referencyjno­ ści i nastawienia. Innymi słowy, nie można przeprowadzić np. postulatu Gódla i stworzyć stosownych środków wykraczają­ cych poza teorię, by z ich pomocą o niej orzekać. Leszek Kołakowski przy okazji rozważania interesujących nas tutaj funkcji języka również doszedł do takiego wniosku: „Uznanie, że język przeznaczony specjalnie do wyrażenia sfery sacrum nie może być przełożony bez zniekształceń na język profanum nie sugeruje wcale, że ten ostatni (w przeciwieństwie do pierwszego) jest naturalny, autentycz­ ny, obiektywny, opisowy, bezzatożeniowy, nadający się do komunikowania prawdy. Po pierwsze, codzienna mowa świecka obfituje w słowa, które są obciążone wartoś­ ciowaniem lub odnoszą się do nieweryfikowalnych fak­ tów, w szczególności do naszych stanów 'wewnętrznych'. Dokładnie 'empiryczny' czy behawiorystyczny język ni­ gdy nie istniał, jest on sztucznym wymysłem filozofów i p s y c h o l o g ó w " (1986a, s. 94). Lakoniczne określenie Frederica Jamesona „the prison-house of language" nie jest czymś nowym w historii refleksji nad językiem. Zjawisko tzw. terroru słów dostrzegali j u ż Bacon, Rousseau, Vico, współcześnie natomiast - by wymienić tylko niektórych - Levi-Strauss, Starobinski, Derrida, wspomniane już szkoły General Semantics i New Criticism. Jeśli chodzi o tzw. zasadę relatywizmu językowego (hipoteza Sapira-Whorfa), której nie sposób pominąć w tych rozważaniach, chcielibyś­ my przytoczyć tylko wypowiedź jednego z polskich jej inter­ pretatorów. Anna Wierzbicka we wstępie do książki Sapira Kultura, język, osobowość napisała: „Tezę Sapira o 'względności językowej' i o wpływie języka na myślenie i działanie jego użytkowników inter­ pretuje się niekiedy w duchu skrajnego determinizmu. Jest to zupełne nieporozumienie. Ani Sapir, ani nawet Whorf (mimo radykalności niektórych jego sformułowań) nie twierdzili nigdy, że język określa świadomość. Przeciwnie, 36 Sapir uważał taki pogląd za naiwność. Potenejalnj w każdym języku można wyrazić wszelkie treści; nie щ takiej interpretacji doświadczenia, która byłaby nie <j pogodzenia z jakimkolwiek językiem. Ale jest istotna różnica między tym, czego dany język 'nie uniemożliwia' a tym, co dany język podsuwa, ułatwia i sugeruje. j różnica między myślą potencjalną a myślą 'habitualną"' (1987, s. 22). Stąd więc w języku Hopi, wskutek braku podmiotownorzeczeniowej struktury zdań, łatwiej jest mówić o borsuku kopiącym j a m ę czy goniącym za myszą, niż o „borsuku jak t a k i m " , p o n i e w a ż tenże borsuk - z powodu językowego haht, tus - istnieje dla Hopi przede wszystkim sytuacyjnie. Natomiasi Trobriandczykom, wskutek braku rozróżnienia na obiekt i j „ atrybut, trudno jest oddzielić „ o g r o d n i k a " i „ d o b r o ć " : n i e mają takich oddzielnych słów, mają natomiast jedno na określenie ogrodnika, który nie może być ogrodnikiem złym (por. Burszta 1986, s. 54). „ O g r o d n i k " i „ d o b r o ć " stanowią zatem jedną istotę, nie ma tu substancjalno-akcydentalnych rozróżnień - jak by powiedział Cassirer. To jest również sprawa arystotelesowskiego kanonu, którego próżno szukać na Trobriandach w takiej formie, do jakiej przywykł europejski badacz, posługujący się językiem ukształtowanym w ciągłym wyzwaniu wobec pytań w rodzaju: „co to jest rzecz?",,,co to jest cecha?", „co to jest poznanie?", „jakie są warunki poznania?" etc. Kulturowy dystans ułatwia dostrzeganie tych różnic pomiędzy językiem „ n a s z y m " a „ i c h " , trudniej natomiast zastosować taką miarę właśnie wobec tego naszego, indoeuropejskiego języka (czy to będzie polski, angielski czy francuski), chcielibyśmy w tym miejscu odwołać się do wspomnianych dwóch szkół, które ten problem podjęły. Czołowy przedstawiciel szkoły New Criticism, Kenneth Burkę, kwestię j ę z y k o w e g o determinizmu podjął w sposób, który z jednej strony strukturujący wpływ języka rozciąga na wszelką językową działalność: od języka wiedzy do języki poezji. Z drugiej natomiast wskazał na pewne cechy lej działalności, które - wydaje się - łączą wszystkie języki. Rozważmy - za B u r k ę ' m - takie oto zdanie: „Człowiek idzie u l i c ą " . Jest to zaiste zdarzenie nadzwyczaj typowe dla kogoś, kto siedzi przy biurku i spogląda przez okno szukając czegoś, co mogłoby zostać przedstawione w postaci czysto opisowego zdania. Burkę stwierdził natomiast, że to zdanie opisowe M jest. Nie opisuje ono bowiem, czy człowiek jest wysoki, czy niski, jak jest ubrany, czy jest stary, czy młody; nie wiemy czy idzie powoli, czy szybko, czy może nawet kuleje albo podpiera się laską; czy ulica jest szeroka, czy wąska, jaki ma KUI/j chodnika, czy rosną wzdłuż niej drzewa, jakie są doim wreszcie jaka to pora roku, dnia, jaka pogoda etc. Jest to więc „zdanie-tytuł", które w sposób arbitralny opisuje różne sytua­ cje: „sytuację c z ł o w i e k a " , „sytuację chodzenia", „sytuacje u l i c y " . Prócz tej cechy języka, mianowicie „tytułowania (entitling) niewerbalnych sytuacji bynajmniej nie w kategorii* słowo-rzecz, czyli denotacji (Burkę 1966. s. 361), drugą ceclH jest jego „ s k r ó t o w o ś ć " : używanie słów-abstraklów w rodzaj „ c z ł o w i e k " zamiast „stary (młody) etc. c z ł o w i e k " itd. Dial* tyczne środki pozostające do dyspozycji tych językowy mechanizmów to - różnej długości werbalne wyrażenie sytuacji niewei sumujące lub tytułujące tę sytuację; - to wyrażenie może zostać skrócone, tak że jego czff* oddawać całość, a więc krótsza część jest wówczas ty tytułu; - podobnie rzeczywisty obiekt może pełnić tę samą slkra«F cą funkcję, np. przedmiot związany z jakąś osobą | czymś więcej niż nim samym, staje się aspektem i czy związany z sytuacją np. dom - może być skróten sytuacji, która miała w nim miejsce - dobrej z udziałem takich a takich osób itd. e а 0 e s ( 0 e 0 11 1 |u �, gdy wyrażenie zostaje zredukowane do fragmentu siebie (słowa), a niewerbalną sytuację reprezentuje jej fragment, pojawiają się wtedy warunki, w których taki „podsumowują­ cy obiekt"kojarzy się z „podsumowującym s ł o w e m " (tamże, 1.371). 0 ile więc w przypadku rozważanego przez Burke'a języka Imielskiego można wskazać cechę generalizacji (tytułowanie, gotowość), to w przypadku Hopi należałoby mówić o parkulacji (nie oddzielnego, niesytuacyjnego terminu „borj j " ) . W każdym jednak przypadku znaczenie słów uzależ­ nione jest albo od sposobu postawienia problemu, albo od kontekstu. Nie przypadkiem Burkę dziełu, w którym powyżej orzedstawione kwestie referuje, nadał tytuł Language as Sym­ bolic Action- Bliski jest tutaj Malinowskiemu; obaj podzielali pogląd o języku jako formie działania, Burkę poszedł jednak Jalej i uniezależnił tę cechę od mniej lub bardziej dosłownie rozumianych działań, a jakich mówił Malinowski. U Burke'a .IUIO bowiem projektowanie i strukturowanie obrazu rzeczywi­ stości nie wymaga koniecznie stosownych czynności, gestów, technik, jak to jest w przypadku np. rytuału czy niektórych jziałań wytwórczych. O ile język opisu nic składa się wyłącznie zterminów fizycznej miary, matematycznej funkcji, formalno•logicznego związku etc, o tyle zawsze jest wypadkową kontekstu sytuacji, miejsca, jakie zajmuje w polu semantycz­ nym, będącym tego kontekstu znaczeniową realizacją (por. Tokarski 1993, s. 355). Nie musi to być sytuacja rytualnego tańca przy wtórze bębnów, może to być choćby sytuacja spoglądania przez okno. Ponadto Burkę stwierdzeniami na lemat natury owego j ę z y k o w e g o tytułowania i skracania, ufundowanych na odniesieniach typu część-całość, które mogą nawet symbolicznie wcielać się w konkretne obiekty, wskazy­ wał na źródłową mito-magiczność i emolywność k a ż d e g o tezyka i ludzkich (kulturowych) nastawień. Bez względu na iiięd/y-kulturowe podziały, a ze względu na podziały wewnątrz-kulturowe, nasycenie tą magicznością jest odwrotnie proporcjonalne do nasycenia pytaniami o własną prawomoc­ ność. Polski badacz - Walery Pisarek - wypowiadał się w podob­ nym duchu na temat perswazyjnego charakteru języka. Zauwa<yl. że taki rodzaj oddziaływania na odbiorcę nie musi być podejmowany przy pomocy explicite sformułowanych zwrotów perswazyjnych, często wystarcza bowiem tylko odpowiednia •elekcja informacji. Oto doniesienie o wypadku samochodo­ wym może być sformułowane np. „Samochód przejechał przechodnia" albo „Przechodzień wpadł pod s a m o c h ó d " , albo ••Przechodzień padł ofiarą wypadku samochodowego" itp. •Możliwości jest znacznie więcej - napisał Pisarek - ale i te trzy wystarczą by wykazać, że pozornie neutralne relacje za każdym 'Нет co innego implikują. Pierwsza sugeruje raczej winę serowcy, druga - winę przechodnia, trzecia składa odpowie­ dzialność na nieosobowe fatum. Rzeczywiście w oczach prze•todniów samochody na nich najeżdżają, w oczach kierowców Przechodnie włażą pod k o ł a " (1976, s. 20-21). Ukon­ stytuowane zostały więc. w każdej z tych wypowiedzi, różne azy jednego i tego samego czasoprzestrzennego wycinka /"^ywistości, obrazy, które można by odnieść zarówno do 2*'. których zdarzenie było widziane, jak i owych •wień, w tym wypadku jednostkowych. Wiemy już, że takie ^wienia bywają również zbiorowe i to one właśnie poddają najlepiej zewnętrznym procedurom wychwytywania i interL ' należy wszakże do zadań etnografii. Istotna jest tu . ytuująca funkcja języka, owa pierwotna mito-magiczność, j ę z y k o z n a w c y określają mianem emotywności czy perm a 4 4 f z a C j l c o stawia, również język, jako zbiór skończonej ilości słów, jest tylko taką mapą rzeczywistości. Podobnie jak mamy mapy przedstawiające połączenia komunikacyjne, mapy synoptyczne, stratygraficzne, surowców mineralnych etc, mamy także języ­ kowe mapy przedstawiające procesy ekonomiczne, ruchy cząs­ tek elemntarnych, miłosne uniesienia czy obrazy za oknem. Nie możemy bowiem ująć jednoznacznie w słowa nieskończonej ilości zjawisk zachodzących na poziomie mikroskopowym niedostrzegalnym przez zmysły czy nieskończonej liczby poru­ szeń naszego ducha, wymykających się naszej introspekcji... Jeden z kontynuatorów tej teorii, wspomniany wcześniej Samuel Ichije Hayakawa, twierdził, że posługujemy się wyłącz­ nie takimi właśnie etykietkami wziętymi z różnych poziomów abstrakcji i wszystko o czym m ó w i m y to abstrakcje (1965). Wyobraźmy więc sobie taką drabinę abstrakcji w formie pytań i odpowiedzi: „ C o to jest w ą ż ? " (1) „Zwierzę z rodziny g a d ó w " . „ C o to jest z w i e r z ę ? " (2) „Organizm ż y w y " . „ C o to jest 'organizm'?" (3) „Pewien układ biologiczny". „Czy zatem człowiek to organizm żywy, z w i e r z ę ? " itd. To tylko trzy ogólnikowo przyjęte szczeble, a już pojawia się zagrożenie pomieszania pojęć, np. że człowiek jest zwierzę­ ciem. Jest nim oczywiście, ale pod pewnymi warunkami, które często są pomijane, ponieważ uwzględnienie ich pociąga konieczność żmudnego budowania sąsiadujących pięter abs­ trakcji, które następnie należy porównywać, selekcjonować, uwzględniać różne metafizyczne przesłanki etc. Rozważając rzeczy jakby „od d o ł u " abstrakcji mielibyśmy: (1) węża poznawanego przez naukę (procesy fizyczne, bio­ chemiczne, motoryczne e t c ) , z użyciem stosownej apa­ ratury badawczej i z uwzględnieniem aktualnego stanu wiedzy; (2) węża jako obiekt potocznego doświadczenia, który nasz system nerwowy wyselekcjonowuje z węża — procesu (por. wyżej); (3) słowo „ w ą ż " , które jest n a z w ą nadawaną obiektowi z poprzedniego poziomu, które tym obiektem nie jest i pomija szereg jego charakterystycznych cech; (4) słowo „ w ą ż " , które wskazuje szereg cech charakterys­ tycznych pewnego zbioru obiektów: „ w ą ż , " , „ w ą ż , " . . . , , w ą ż " , pomija jednak typowe cechy poszczególnych obiektów; (5) słowo „ w ą ż " , k t ó r e umieszcza powyższy zbiór w zbio­ rze szerszym nazwanym słowem „ g a d " itd. Już mając wiedzę z (4) łatwo o pomieszanie poziomów abstrakcji: zwykle jadowitego i niebezpiecznego węża „z g ł o w y " ł ą c z y m y z innym zobaczonym na leśnej ścieżce: nazwa i pełzające stworzenie stają się tym samym. Czasem po chwili zauważamy, że to tylko np. niegroźny padalec, który zresztą nie jest wężem. Tak ustanowiona „negatywna analogia" może się jednakowoż utrwalić. Został tutaj pominięty ów wymiar głębo­ kości, zróżnicowanie na plan pierwszy i tło, o którym mówił Cassirer, wymiar, który ujawnia się dopiero wtedy, gdy prze­ prowadzimy - jak wyżej - proces ustanawiania kolejnych abstrakcji. Mechanizm powyższy związany jest ze strukturą znaczenia jednostek językowych. By pozostać przy przykładzie z „wę­ ż e m " zauważmy, że o denotacji tej nazwy (znaczeniu ekstensjonalnym, relacji nazwa-desygnat) można mówić wówczas, gdy wskazujemy obiekt nazwany „ w ą ż , " lub „ w ą ż , " lub ... lub „ w ą ż " . M a to jednak miejsce stosunkowo rzadko, zwykle bowiem wypowiedzi mają równocześnie charakter zarówno ekstensjonalny, jak i intensjonalny (konotacja). Zdarza się również i tak, że mamy do czynienia wyłącznie ze znaczeniem intensjonalnyin, np. w zdaniu: „Anioły patrzą w nocy na moje n n zbliżonym duchu utrzymana jest argumentacja szkoły »ykl J założyciel Alfred Korzybski (1948) 4^ 'nawiać, że podobnie jak „mapa nie jest terytorium". Р^У pomocy umownych znaków to terytorium przed­ ; S e m a m i c s J c 37 �ł ó ż k o " . N i e znaczy to jednak, że anioły nie patrzą; o wyłącznej intensjonalności znaczenia decyduje jednak to, że nie możemy tego zmierzyć, sfotografować, dotknąć, zobaczyć itd. Słowem, nie istnieją empiryczne procedury weryfikacji-falsyfikacji tej wypowiedzi, które pogodziłyby potencjalnych dyskutantów, np. mistyków i agnostyków. Takie procedury można natomiast z całą pewnością zastosować wobec wypowiedzi o znaczeniu wyłącznie ekstensjonalnym, np. ,,Ten pokój ma 5 m d ł u g o ś c i " . Porozumienie jest tu pewne, choćby nie wiadomo jak wielkie było pomieszanie dyskutantów w tymże pokoju zgromadzonych (por. Hayakawa 1965, s. 59). Z denotacją mamy zatem do czynienia wtedy, gdy nazwa odnosi się do konkretnego obiektu lub klasy obiektów, konota­ cja natomiast to treść charakterystyczna nazwy, zbiór cech wyróżniających obiektu, lub klasy obiektów. W przedstawionej drabinie abstrakcji węża przynajmniej od poziomu (3) zaczyna się proces konotowania, nadawania znaczenia intensjonalncgo nazwie i wraz z kolejnymi szczeblami tak rozumianego „od­ dalania" się od obiektu, znaczenie ekstensjonalne ustępuje pod naporem znaczenia intensjonalnego. Hayakawa zwrócił uwagę na to, że istnieją dwa rodzaje konotacji: informacyjna i afektywna. Ta pierwsza to społecznie podzielane, nieosobistc znacze­ nia: „ w ą ż " - zwierzę z rodziny gadów, bywa jadowty itd. (por. tamże, s. 83). Druga to auta osobistych odczuć, które otaczają nazwę: „ w ą ż ' ' - np. jadowity, oślizgły, ale mogą to być odczucia zupełnie przeciwstawne. Afeklywne konotacje mogą wszakże służyć przydawaniu etykietek ludziom: „ w ą ż " , a jeszcze lepiej - ,.żmija"czy np. „ k o c i a k " , „ s u k a " , „ m ł o t e k " e t c . (por. tamże, s. 84-85). Słowo jest wówczas składnikiem przynajmniej dwóch pól semantycznych, np. „ ż m i j a " — należy zarówno do pola nazw zwierząt, jak i do pola ocenianych negatywnie postaw. Hayakawa nie wspomniał tutaj o konotacjach kulturo­ wych: nazwa „ w ą ż " b y w a czasem zupełnie pozbawiona znacze­ nia ekstensjonalnego - wąż z Raju, egipski wąż Apophis, aztecki wąż Quetzalcoatl etc. - i bliska jest takim obiektom jak np. jednorożec, którego nazwa denotacji w ogóle nie ma. By jednak pozostać przy zjawiskach bardziej współczesnych niż starożytne mitologie posłużmy się przykładem, który podał Hayakawa, znamiennym dla kraju, w którym przyszło mu tworzyć - kulturowego i narodowościowego tygla. A zatem takie np. zdanie jak „Pan Miller jest Ż y d e m " posiada niemal nieograniczoną gamę afektywnych konotacji. Nieważne, że panu Millerowi można przypisać tysiące abstrakcji np. „lewo­ r ę c z n y " , „ o j c i e c " , „amator golfa", „ h a n d l o w i e c " , „Bostończyk" itd. W a ż n e jest, że wiele z nich można odczytać z natychmiastową afektywną konotacją, że ekstensjonalny pan Miller „zrasta s i ę " natychmiast z intensjonalnym Żydem, który jest w głowie i który bywa też w niepisanych zasadach kulturowej identyfikacji. A więc jeśli pan Miller jest ortodok­ sem, to znaczy, że „nie chce się a s y m i l o w a ć " ; jeśli rezygnuje z ortodoksyjności to znaczy, że „wszędzie się wpycha". Jeśli odnosi sukcesy w biznesie, to znaczy, żc „jest sprytny",gdy jest natomiast skromnym sklepikarzem, to znaczy, że „nie ujawnia swych ciemnych i n t e r e s ó w " etc. (s. 204). Doszliśmy więc do momentu kiedy konotacja utrwala się w postaci stereotypu (np. „wąż - j a d o w i t y " , „ Ż y d - f a ł s z y w y " ) lub mitu (węże w rozlicznych religijno-mitycznych panteonach, „Żydzi-mordercy Chrystusa", „ ż y d o - m a s o n e r i a " itp.). Jednak próba ustalenia zasad wzajemnego wpływu w relacji: konotacje afektywne-konotaeje kulturowe byłaby przedsięwzięciem po­ dobnym do przysłowiowego sporu o pierwszeństwo jajka i kury. Chcemy natomiast wykazać, że cechy takiej oto emotywnokonotatywno-ewokującej referencyjności języka związane są właśnie z owym mito-magicznym nastawieniem, partycypacją, w odróżnieniu od przyczynowości i w odróżnieniu od referen­ cyjności nieemotywno-denotatywno-dyskursywnej. Takie bo­ wiem „ s k a k a n i e " po szczeblach tej drabiny abstrakcji, miesza­ 38 nie porządków denotacji i konotacji, signifić i signifiant, g j ^ każdy ze szczebli jest odrębnym systemem znaczeniowym niesprowadzalnym do systemów sąsiednich bez uwzględnienia różnic zakresów pojęciowych, taki proces zrastania się naz i rzeczy, istot i przypadłości, własności i przedmiotu, z dodai kowym aksjologicznym korelatem, jest działalnością mit logiczną, swoistą j ę z y k o w ą magią. W taki oto sposób powstają wtórne systemy modelujące, zaprojektowane w granicach okre słonych kosmologii, dające różne modele świata, obrazy, które są symboliczne, ponieważ są konotowane (por. Barthes 19.85 s. 293). Philip Wheelwright określił język emotywnej referencyjności, język mitu, religii, literatury, mianem języka diaforycznego (1974, s. 158). Diafora to tautologiczny zwrot zbudowany powtórzeniu słowa, skojarzonym ze zmianą jego znaczenia, np „Żyd jest Ż y d e m " , „Biznes to biznes" itp. Każdy z nich wygląda jak zwykłe zdanie, ale żaden zdaniem nie jest. Zwrot len rzuca bowiem swoisty j ę z y k o w y most pomiędzy dwom poziomami abstrakcji. Pierwsze słowo aktualizuje inne skład­ niki znaczeniowe niż drugie. Pierwszy „ b i z n e s " denutuje rozważaną transakcję, drugi „ b i z n e s " wprowadza konotację słowa: może to być np. „brudny biznes". Nie jest to zdanie informacyjne a projektujący zwrot, który rozmowę kieruje w kierunku zgodnym z konotacjami słowa (por. Hayakawa 1965, s. 220). W myśl zatem mito-logiki oba „biznesy" zrastają się wchodząc następnie w ogół nastawień wobec świata, w kosmologię jednostki czy grupy. Hayakawa potwierdził pośrednio poczynione powyżej stwie­ rdzenia o fundamentalnej mito-magiczności języka gdy mówił 0 „intensjonalnej orientacji, n a s t a w i e n i u " (podkr. JB). klóre ignoruje kontekst, ma skłonność do automatycznych reakcji, miesza poziomy abstrakcji, przecenia podobieństwa w przeciwieństwie do różnic (s. 279). Sam Korzybski nazwał zresztą swoją teorię systemem niearystotelesowskim („nonAristotelian system"), przez co chciał wskazać na nadużycia dwuwarlościowcj logiki w życiu codziennym; na przykład w zdaniach „Miller jest albo sprytny, albo ukrywa swoje interesy", „jeśli j a mam rację to wszyscy inni nie". „Żyd jesl Ż y d e m " . Z n a n y j u ż nam ostatni zwrot wydaje się kalką prawa tożsamości, a nim przecież nie jest i - co więcej - wymyka się regułom formalno-logicznej oceny (por, tamże, s. 242). Jeśli pamiętamy uwagi Cassirera na temat skłonności myśli mitycz­ nej do jednoznacznych, bezwarunkowych rozstrzygnięć i poró­ wnamy je ze spostrzeżeniami Korzybskiego, to przyjdzie stwierdzić, że dla mitu nie ma zaiste granic, potrafi naw.: wprząc do swojego dzieła oręż, którego zadaniem jest tego mim unicestwienie. Prawo logiki formalnej może być bowiem stosowane tylko w związku z innymi prawami tejże logik' w innym wypadku pada ono łupem mitu, podobnie jak wiek spopularyzowanych teorii naukowych czy systemów filozoficz­ nych. Erie Gould uznał mit raczej za „ekspandującą konteks­ tową strukturę" aniżeli coś w rodzaju powracającego motyw" Nawet zdemaskowany odradza się on wciąż w innym miej*' w 0 n a a 1 11 1 w innym przebraniu (Gould 1981, s. 177). Konkluzja Hayakawy jest pesymistyczna: „Obraz rzeczywistości, który tworzymy w naszych umy łach bez świadomości ciągłego abstrahowania nie ft ' m a p ą ' j a k i e g o k o l w i e k istniejącego 'terytorium świat iluzji. W tym świecie nigdy-nigdy wszyscy Ży ** oszuści; wszyscy 'kapitaliści' to spasieni tyrani, p *drogie cygara i zgrzytający zębami na związki zawdc^W tym świecie także wszystkie węże są jadowite, w ? kie wdowy i sieroty godne ubolewania, zawadzaj* samochody należy pouczać kopaniem w dekiel, а к • mówiący z obcym akcentem jest komunistycznym szr g i c m " (s. 208). ^ Ernst Cassirer określał m o w ę mianem „odwiecznego uau* m i t u " ( I946b, s. 84). Gould, którego uznajemy za kontyt" s 0 8 sz �„wsi' Cassirera. stwierdził, ze „ m i t y c z n o ś ć " to nieprzezwycię/aina własność języka. Ta natomiast związana jest z niemożnoś­ cią wypełnienia semiologicznej przerwy pomiędzy słowem aeczą, tym, co wewnętrzne, a tym, co zewnętrzne (1981, s. j4) na co wskazywał również Cassirer gdy mówił o napięciu jedzy przedstawieniami subiektywnych wrażeń a potrzebą kończonych obiektywnych form i obrazów. Centralne z. punktu Rdzenia etnografii kulturowe zjawisko - mityzacja, proces woistej wewnątrzkulturowej konotatywnej dialcktyki, ma swój ł y k o w y fundament. Aspektem wskazanej konotatywności języka jest jego figura­ tywność. Kenneth Burkę zauważył, że ukazany przez niego nroces skrótowości języka, gdzie jeden element kontekstu używany bywa jako reprezentacja całości, nie jest rzadkością. Uzyskaną wskutek tego figurę retoryka nazywa synekdochą; dzięki niej część ma zastępować całość (1966, s. 371). Burkę określany przez niektórych z racji typu refleksji nad językiem i literaturą mianem „ l o g o l o g a " (logologist) (Sapir, Crocker 1977) słusznie zauważył, że tematyka zainteresowań folklorystyki zderza się z problemami poetyki i retoryki. Stwierdził dalej, że kwestią pojawienia się mitów w dziejach powinna zajmować się folklorystyka i antropologia, studiowa­ niem natomiast motywów i struktury mitów jako form narracyj­ nych mających swój początek, środek i koniec - poetyka (Burkę 1966,s. 382). Nic jest to pomysł zupełnie nowy, nie wywodzi się również z uznania immanentnej konotatywności języka, jako senus proximum wobec zarówno jego mito-magiczności, jak \ figuratywności. Te dwie cechy języka wydają się natomiast dwiema stronami tego samego medalu. A zatem nie formalne podobieństwo pomiędzy mitem i literaturą, magią i poezją jest głównym wyróżnikiem ich analogiczności. Ta jest tylko wypa­ dkową „natury j ę z y k a " , w tej bowiem „ n a t u r z e " , w tym mito-logicznym współczynniku zakorzenione są wspomniane formy użycia słowa i formy symbolizacji, w tym figuratywności myślenia. Pragniemy wykazać żc istnieje pewien wspólny fundament dla wszelkiej sztuki słowa, że konotalywność myślenia jest wypadkową konotatywności języka i vice versa. W szczególnoSciinteresują nas afekty wne i kulturowe odmiany konotatywnofei,czy będzie to słowo w rytuale inicjacji lub ludowym eposie, czy słowo liryki lub - dajmy na lo - XIX-wieczncj prozy. Zgodni jesteśmy tutaj z poglądem czołowego przedstawiciela nurtu mitograficznego w literaturoznawstwie. Richarda Chase'a, który stwierdził, że „magia i literatura spotykają się w micie" (1966, s. 73). Badacz ten nie usiłował rozstrzygać o domniemanej pierwotności jednego z dwojga - mitu lub mowy. Na prymat pierwszego wskazywali np. romantycy (Herder, Schclling), drugiego natomiast - szkoła tzw. mitologii Porównawczej (Max Muller, Adalbert Kuhn) (por. Cassirer !946b. s. 85). Tego typu „ g e n e a l o g i c z n e " spory należą j u ż * tym typie literaturoznawstwa do przeszłości, podobnie jak pierwszeństwo rytuału lub mitu prowadzony swego czasu etnograficzne szkoły rytualizmu i funkcjonalizmu (por. Mieletynski 1981. s. 45-53). Nie podążamy jednak tropem krytyki, którą Haskell M . Block «lil mianem „literackiej antropologii" (1966, s. 135). Ta '*?eła się, z inspiracji klasycznej antropologii brytyjskiej, od " «pcji tzw. rytualistów (Harrison, Cook, Murray), którzy Jaśnie w rytuale i w micie szukali podstaw poetyckiej y°braźni (tamże, s. 130), szczytowym natomiast jej momenJ* M a tzw. krytyka archetypowa i wystąpienie jej głównego Pffcdst awicicla Northropa Frye'a. Badacz ten nie wyszedł *dnak poza formułę postrzegania literatury jako pewnego m tr k n 1 nu. ~ zbioru kulturowych zachowań (tamże, s. 135). Fryc zrzucił nigdy poglądu, że Złotą Gałąź Frazera należy przede wszystkim za studium z dziedziny krytyki ^ • k i e j , co zaciążyło na postrzeganiu literatury głównie ze Sędu na obecność w niej archetypicznych obrazów, analogi­ ite cznych od tych obecnych w micie i rytuale. Pośród ant­ ropologów miał wszakże sojusznika w Malinowskim, który również uważał, że mit jest pierwowzorem literatury (por. 1958. s. 517-18). Przytoczone zdanie Chase'a ważne jest również ze względu na stopień ogólności, z jakim mamy rozważać mito-poetyckie filiacje. Pójdziemy tutaj śladem wyznaczonym przez wystąpie­ nie Giambattisty Vico, którego ustalenia są bliskie koncepcji pierwotnej jedności form konceptualizacji rzeczywistości -Cassirera, homogeniczności u m y s ł u - H o r t o n a czy tożsamości logiki - Lćvi-Straussa. Swoją antyoświeceniową postawą ten oświeceniowy myśliciel poprzedzał późniejsze antysejentystyczne i antyrelatywistyczne poglądy wymienionych badaczy. Jego pogląd nie różnił się od poglądu oświecenia w do­ strzeganiu zmiany ludzkich instytucji, które począwszy od pierwotnego stanu „ b e s t i o n e " , c z ł o w i e k a pierwotnego, osiągają etap zwany cywilizacją. Jednakże zjawisko to - według Vico - nie jest jakimś ruchem ad infinitum, a pewną wymiennością procesów. „Niekiedy świat staje się znów barbarzyński, ponie­ waż w chwilach takich duch ogarnia i ożywia cały świat swą niepowstrzymaną s i ł ą " - skomentował tę myśl etnolog i folk­ lorysta Giuseppe Cocchiara (1971, s. 125). Tak rozumia­ ny „ b e s t i o n e " jest wciąż w nas obecny. Vico dodał jednak, żc „ b e s t i o n e " - chciałoby się rzec - pierwotny, nie rozróżniał fantazji i rozumu, nie jest pewne czy myślenie w ogóle istniało wówczas jako odrębny rodzaj konceptualizacji. M i t , myślenie, poezja byty niewyodrębnionymi częściami postawy wobec świata, co zresztą - według Vico - jest dla człowieka typowe: „Umysł ludzki z natury swej znajduje upodobanie w unifikacji" (1966. s. 104). Ta „metafizyka uczucia i w y o b r a ź n i " ( t a m ż e , s 167) jest pokrewna pierwszym systemom filozoficznym, w szczególności niezwykle poetyckim ujęciom w poglądach greckich filozofów przyrody (Tales, Anaksymandei, Anaksymenes). To oni, szukając w odwiecznych żywiołach - wodzie czy powietrzu - owej archć, zasady i początku, sięgali jeszcze do wyjaśnień typu mitycznego, które tłumaczą zjawisko po­ przez wskazanie jego genezy. Na takim etapie rozwoju, tym razem poezji, umieścił Vico milo-poezję Homera, który posługiwał się jeszcze naturalną niejako metaforyeznością ówczesnego języka. Pogląd ten po­ twierdziła Olga Frcidenberg: „Homer mógł powiedzieć'żelazne niebo', 'żelazne serce' dlatego, że niebo, człowieka, serce człowieka reprezen­ towało w micie żelazo. Później jeden synonim, 'żelazne serce', uzyskuje w myśleniu pojęciowym przenośny sens 'nieugiętego', 'srogiego' serca; jednakże 'żelazne niebo' nadal pozostaje obrazem mitologicznym w jego sensie dosłownym 'nieba z żelaza', i w archaicznym, przedpojęciowym eposie metaforą się nie staje" (1983, s. 331). Tak rozumiana metafora, „forma obrazu w funkcji pojęcia" - jak ją określiła folklorystka, nie jest jeszcze przenośnią w rozumieniu typowym dla wyodrębnionej później poezji klasycznej. Analogia antyczna „poszukuje całkowitej tożsamo­ ści semantycznej obydwu swych członów. A jest to możliwe jedynie na gruncie obrazów mitologicznych" (tamże, s. 333). Ale i krąg takich metafor musiał być zawężony do zjawisk wypełniających mitologię - pogodowych, rolniczych, chtonicznych. „Kiedy Sofokles mówi 'bezowocna choroba', trzyma się mitologicznych obrazów ' b e z p ł o d n o ś c i ' j a k o suszy, jako śmier­ ci, i 'choroby'jako złowróżbnej kobiety, niezdolnej do wydania potomstwa" (tamże). Perswazyjność takich mito-poetyckich analogii mogła być rzeczywiście doskonała, mniejsza jest w przypadku poezji klasycznej, zupełnie umowna natomiast jest analogia w nauce. Automatyzm w podejściu do zjawisk kultury i do innych kultur obcy był już Vico, a spośród myślicieli doby oświecenia podobną postawę wykazywał chyba tylko Jan Jakub Rousseau, którego Levi-Strauss uznał za pioniera nauk społecznych. Autor 39 �Nauki nowej głosił konieczność traktowania ludzkich instytucji bez uprzedzeń i gotowych schematów, co dotyczy zarówno ludów „ c y w i l i z o w a n y c h " , jak i „barbarzyńskich". Wszystkie one mają bowiem jakąś religię, instytucję małżeństwa i wszyst­ kie grzebią zmarłych. Te trzy wyznaczniki są - podkreślał Vico - dowodem na istnienie „wspólnego pierwiastka prawdy". Ostrzegał równocześnie: „konieczne jest, aby wszystkie narody zrozumiały, że jeśli wszędzie cywilizacja rozpoczęła się od trzech zwyczajów, to należy przestrzegać ich jak najskrupuiatniej, aby świat nie popadł w stan zwierzęcy i nie stał się ponownie wielką p u s z c z ą " (1966, s. 333). Jest tu zatem i poczucie istnienia pewnych powszechników ducha ludzkiego, i szacunek dla inności. „Taka jest natura rzeczy, że powstają one w określonym czasie i w określonych warunkach! Ilekroć pojawiają się takie określone warunki, powstają rzeczy takie, a nie inne" (tamże. s. 147). Te słowa myśliciela winny być maksymą każdej metodologicznej procedury. Po znacznym osłabieniu oświeceniowego mechanistycznego materializmu przyszedł czas kontynuatorów Vikianskicj myśli. Ideolog romantyzmu - Fryderyk Schelling - na sto lat przed Chase'm powiedział, że poezja i filozofia to odgałęzienia ze wspólnego pnia - mitu. Pisał w swojej Philosophic der Mythologie: „W mitologii nie mogła działać filozofia, szukająca postaci dopiero w poezji, natomiast filozofia ta była sama w istocie rzeczy równocześnie poezją; i odwrotnie: poezja, która tworzyła postacie mitologii, nie była w służbie różnej od siebie filozofii, lecz sama w swej istocie była również działalnością tworzącą wiedzę, czyli filozofią. To ostatnie zapewne sprawia, że w wyobrażeniach mitologicznych prawda nie będzie jedynie przypadkiem, lecz pewnego rodzaju k o n i e c z n o ś c i ą (podkr. JB); to pierwsze - że poetyckość mitologii nie jest zewnętrznym dodatkiem, lecz tym, co wewnętrznie istotne i dane przez samą m y ś l " (cyt. za: Weimann 1969, s. 313). Teorie mówiące o istnieniu jakiejś mito-poetyckiej epoki, włączając Vikiańską i Schellingiańską. należą już zapewne do przeszłości. Można je uznać za przejaw dążenia, typowego dla każdej filozofii dziejów, do znalezienia w historii pewnej linearnej logiki rozwoju. Współcześni tworzeniu tych koncepcji „ d z i c y " czy tzw. warstwy niższe narodów europejskich byli. w myśl zarówno idei romantycznych, jak i późniejszych - ewolucjonistycznych, „ ś l a d e m " tej odległej epoki. Znalazły się także dowody w postaci najstarszego piśmiennictwa filozofi­ cznego czy antycznego dramatu i liryki, które, wraz z obecnymi jeszcze „ p r z e ż y t k a m i " w folklorze i tzw. kulturze ludowej, doprowadziły do stworzenia obrazu tej mito-poetyckiej epoki. Tymczasem przed Sokratesem świata nie zaludniali wyłącznie proto-filozofowie i proto-poeci, a XIX-wieczni chłopi nie zajmowali się wyłącznie świętowaniem, odczynianiem uroków i śpiewaniem pieśni w czas żniwa. Świętowali, odczyniali uroki i śpiewali także nie-chłopi. W najnowszej polskiej myśli etnograficznej tradycje tych XIX-wiecznych idei są wciąż silne, mimo wygłaszanych deklaracji o „zmianie paradygmatu", mimo raz - podkreślania związków z różnymi -izmami, innym natomiast razem - od tych -izmów się odżegnywania. Wracając do Vico i wyznaczanych przez niego drogo­ wskazów, zatrzymujemy to. co w jego nauce trafne. To mianowicie, że wciąż trwa proces dyferencjacji. wyodrębniania, mutacji różnych nastawień, kosmologii, dyskursów, form twór­ czości, mających istotnie wspólne, choć wirtualne źródło. Określamy je jako wirtualne, ponieważ trudno w jego wskaza­ niu osiągnąć więcej, niż. modelowy tylko zarys, i na pewno nie było ono hegemonem jakiejś epoki. Nie wyjdziemy więc dalej, niż powtórzenie za Cassirerem. że m i l . język, sztuka i wreszcie nauka zakorzenione są we wspólnym symbolicznym i apriory­ cznym fundamencie, który jest - tym samym - ich uzasad­ nieniem. W każdej z tych dziedzin obecne są zatem elementy 40 pozostałych, w tym zwłaszcza język można uznać za szczegó] medium pomiędzy magicznością i krytycznością, mitem i пац ką, konotacją i denotacją. Natomiast o w ą mito-poetycką epob „ b e s t i o n e " możemy potraktować jako pewną przenośnię, słu^ cą ukazaniu źródłowej jedności symbolicznych form. I.G. Frank-Kamieniecki, współczesny Oldze Freidenbero badacz mitu, który również dostrzegał oczywiste jego zwią^j ze sprawami interesującymi poetykę, połączył te dwie sfery wyjaśniając genezę metafory. W pierwszym tomie zbioru Sowietskoje jazykoznanije z 1935 roku napisał, że metafora poetycka i obraz mitologiczny są tymi samymi formami poznania - konkretu poprzez konkret. Wniosek ten wywodził z faktu wzajemnej inspiracji, j a k ą pomiędzy tymi dwiema formami twórczości można dostrzec, zwłaszcza w przypadli poezji starożytnej (por. wcześniejsze uwagi Freidenberg). ]\[j znaczy to, że przynależność do wspólnej nierozczłonkowanej „ideologii" (my powiedzielibyśmy - kosmologii) przesądza o genetycznym pierwszeństwie mitu wobec twórczości poetyc­ kiej (za Faryno 1983, s. 321). Badacz napisał: „Początkowo jednak obie dziedziny rozwijały się w ścis­ łym powiązaniu: poezja czerpie surowy materiał z mitu mitologia zaś wykazuje pierwiastki twórczości poetyc­ kiej w procesie przeformowywania zapatrywań tradycyj­ nych. Dualizm fantastycznego i realistycznego poczucia świata znajduje wyraz w micie nie w sprzeczności dwu światopoglądów, lecz w przeciwstawieniu dwu przestrzen­ nie odgraniczonych światów, z których o b y d w a uznaje się za r e a l n e " (podkr. JB) (cyt. za: Faryno, s. 321-22). Ernst Cassirer upatrywał w metaforze rodzaj łącznika pomię­ dzy językiem i mitem; na styku tych sfer właśnie powstaje metafora. Zarówno mowa. jak i mit mają więc pierwotnie metaforyczny charakter (1946b. s. 84-85; 1953. s. 141), Marburczyk twierdził, że to. co wyraża poezja, nie jest ani mitycznym słowem-obrazem bogów i demonów, ani nie jest tez logiczną prawdą abstrakcyjnych uwarunkowań i związków Świat poezji stoi z boku obu jako świat fantazji, ale jest takim rodzajem fantazji, że królestwo czystego uczucia może znaleźć w nim swój wyraz i osiągnąć pełne i k o n k r e t n e spełnie­ nie (1946b, s. 99). W tym znaczeniu metafora nie jest tylko określeniem jakiejś kategorii w terminach innej kategorii, ale sama jest przejawem powstania kategorii zupełnie nowej (tamże, s. 88), a prawda poezji, podobnie jak prawda mitologii, jest „pewnego rodzaju koniecznością" - jak by powiedział Schelling. Jest to konieczność z punktu widzenia przyjętych reguł i kontekstu sytuacji, na co wskazywał Malinowski, np w rytuale czy magii. Nieobce jest to również literaturze, czy to będzie poezja, czy proza, ponieważ chce ona uzyskać ontyczm status mitu poprzez eksploatację samego języka, poprzez stawanie się kulturowym dokumentem uzależnionym wc języka, wreszcie poprzez próbę przemyślenia kwestii spotó* nego kompromisu w kategoriach interpretacyjnego proces" (Gould 1981, s. 129). Ten proces jest natomiast zawsze koniecznym warunkiem zarówno mitu, jak i literatury (tam/ 112). Słowo staje się słowem mitycznym lub poetyckim W wtedy, gdy ma miejsce jego interpretacja, konstytuowani' w jakimś konkretnym kształcie. ne e 1 1 Rzecz jasna ramy tej konkretności wyznaczane są P *' jednostki lub gremia: od samotnic przeżywającego P ^ * słowo, po zbiorowo celebrujących rytuał - sporządzony * ^ mitycznego scenariusza. W tym znaczeniu nie można rtw" o „ ż y w y m " o d b i o r z e literatury czy o „ ż y w y m " micie. J^sM to tylko bierny odbiór czy mechaniczne odtwarzanie. А г kronika pewnych wypadków miłosnych pozostanie re tylko pewnych faktów i nie stanie się - powiedzmy • wypadków miłosnych Konwickiego, o ile nie zostanie | czytelniczej interpretacji, pewnemu nastawieniu lub nastawienia nie wywoła. Podobnie ceremonia przyj 0 eCI �„eona akademickich czeladników zyskuje swą konkretność. Syrnboliczno-egzystencjalne doznania obiektu tej inicjacji -iązane są ze zmianą statusu zawodowego i społecznego. 2drugiej strony prawda tej ceremonii zyskuje wymiar niezbęd­ ności z racji pewnej konieczności kulturowej, w tym wypadku ^tu podejmowanego w pewnej zawodowej i środowiskowej irrupie. będącego jednym z fundamentów tę grupę konstytu­ ujących- Powieść - tylko jako kronika - czy rytuał - tylko jako zbiór przepisanych zachowań - jest wyłącznie pustą formą, metajęzykowym odniesieniem dla społecznej rzeczywistości. Literatura i mit tylko wtedy pełnią wobec rzeczywistości sensotwórczą rolę, gdy ma miejsce „zdarzenie czytelnika-wtekście" lub „zdarzenie tekstu-w-czytelniku",jak to obrazowo ujął Erie Gould (tamże, s. 130). ,.Mitopoetycka wyobraźnia' 'jest - według Goulda - nie tylko źródłem mitu i literatury. M i t możemy bowiem odnaleźć w każdym miejscu szlaku, którym człowiek podąża w inter­ pretacji swego miejsca na ziemi: w wartościach i ich negowaniu, w alegorii i tautologii, w fantazji i w logice, archetypie i metaforze etc. (tamże, s. 4-5). Przypomnijmy tylko o w ą „tautologię", która wciela się w diaforę (Żyd jest Żydem) czy ową „dysjunkcję", która wciela się w stereotyp („Miller jest albo sprytny, albo ukrywa swoje interesy"). Dodajmy jeszcze, że obecność mitu nawet w epistemologii i w logice dostrzegał również Leszek Kołakowski (1986b). Uznać zatem wypada mit za jeszcze jeden teoretyczny konstrukt. Bo czyż mitem nazwać można np. obecność spetryftkowanych reguł logiki formalnej w tworzeniu stereotypów -konotatywnych przedstawień w ramach procesu identyfikacji kulturowej? Nie można nazwać również tego procesu mitologią, choć zbiór takich i innych przedstawień może się złożyć na pewien wytwór, który nazwalibyśmy - z pewnymi zastrzeżenia­ mi - mitologią narodową. Erie Gould wskazał taką właśnie nadrzędną kategorię - mityczność. Mityczność, która tkwi w języku, w semiologicznej luce pomiędzy zdarzeniem i zna­ czeniem, którą język usiłuje zapełnić. Jest ona źródłem metafory.symbolu, archetypu, sacrum. Gould nie ukrywał inspiracji ze strony Rolanda Barthes'a, który napisał w 1971 roku: „mit współczesny jest bowiem nieciągły, już nie ujawnia się w wiel­ kich opowieściach, lecz w samym 'dyskursie'; jest raczej frazeologią, zbiorem zdań (stereotypów); mit zniknął, lecz pozostała - bardziej podstępna - mityczność (le mythique)" iBarthes 1971, cyt. za K u ź m a 1986, s. 63). Oto kilka cennych uwag Erazma Kuźmy na temat tejże mityczności: „(...) uznaje się j ą za zjawisko językowe, a nie tylko literackie, a więc staje się raczej pojęciem stylistycznym niż genealogicznym; implikuje odprzedmiotowienie, abstrakcjonizację, współoznacza więc raczej strukturę niż temat; nie jest skupieniem organizującym się w mit, ale rozproszeniem podminowującym język i literaturę; nie jest poznaniem czy prawdą, lecz raczej następstwem działania umysłu nastawione na poznanie, które jest jednak nieosią­ galne" (1986, s. 63-64). punktu widzenia etnografii należałoby mówić nie o „pojęstylistycznym" a o pojęciu mito-logicznym (jako przejawie l**nego nastawienia, kosmologii); nie o „odprzedmiotowiaJ -abstrakcjonizaeji",a o mityzacji jako wewnątrzkulturowej i^notatywności. Pozostałe wymienione przez Kuźmę okreś' dotyczą również zakresu i metod etnografii, jitlip Wheelwright zapożyczając о М а х а Mullera określenie ykalna metafora" zauważył, że nie sposób jej odróżnić od 'Ури czy obrazu religijnego. Konstytuuje się ona wówczas, *v h ^ 'Cdzykontekstowych analogii ogarnia całą kulturę, 1^ °dzi daleko poza swą rudymentarną formę - poza zdanie (p z - i może stać się kategorią np. religijnego dyskursu • '^64, s. 101 i ns.). Przypomnijmy, że podobna interpreta­ zW Clu lu a е r Z e W,ers 0| m cja skłoniła М а х а Blacka do używania terminów „metafora" i „ a r c h e t y p " wymiennie - w celu uniknięcia wyłącznych skojarzeń z poezją (1962). Podejście Wheelwrighta jest równie pokrewne poglądowi głoszonemu przez Richardsa, że metafora to operacja dokonywana nie na słowach, a na myślach. Z tego natomiast wynika, że nie ma pozakontekstowego trwałego znaczenia słowa, z wyjątkiem może niektórych terminów naukowych. Paul Ricoeur, idąc tropem takiej semantycznej analizy metafory, również położył nacisk na jej kontekstualny charakter: „choć rezultat semantyczny, który nazywamy meta­ forą, zamyka się w słowie, to przecież ma on swe źródło w działaniu kontekstu, który doprowadza do wzajemnego oddziaływania pól semantycznych kilku s ł ó w " (1989, s. 252). Rzucane w ten sposób „semantyczne mosty" powodują, że w metaforze istnieje napięcie pomiędzy heterogenicznymi elementami, złączonymi w jedno wyobrażenie lub ekspresję. Te elementy nie mogą wszelako stanowić tej samej logicznie klasy, nie mogą być rozważane w kategoriach subsumpcji, ekskluzji i inklusji (por. Wheelwright 1964, s. 97). Brak owej substancjalno-akcydentalnej głębi typowy dla mitotwórstwa widoczny jest również w procesie tworzenia i w strukturze metafory: jest jednowymiarowa i bezaspektowa. Dlatego to nazwana została przez Jeana Cohena „zuchwalstwem semantycznym'' (za: Rico­ eur 1989, s. 130), ponieważ łączy różne, czasem bardzo odległe dziedziny. Wheelwright zgodny był z Cassirerem i z własną koncepcją emotywnej referencyjności, gdy uznał „myślenie metaforą" za równoprawną metodę poznania, wychodząc od kantowskiej zasady, że każda wiedza powstaje poprzez unifiku­ jący akt umysłu, który unieważnia w tym wypadku wszelką heterogeniczność elementów. Tak dokonywane syntezy wyra­ żają nasze życiowe stosunki ze światem, które są wszakże czymś realnym, światem pełnym paradoksów, dramatycznych napięć i dwuznaczności (Wheelwright 1964, s. 96). Wskazaliśmy wcześniej na istnienie analogii pomiędzy teorią języka Malinowskiego a logologią Burke'a. Stanley Jeyaraja Tambiah zauważył również podobieństwo ich koncepcji magii i retoryki. Malinowski mógłby zostać zaliczony - według Tambiaha - do tych, którzy antycypowali pewne cechy teorii retoryki Burke'a, ten natomiast do tych, którzy są rzecznikami przesunięcia określenia magii jako „złej nauki" (bad science) na określenie jej jako „sztukę r e t o r y c z n ą " (rhetorical art). Magia jest w tym również znaczeniu retoryką, ponieważ służy kształ­ towaniu ludzkich postaw i zachowań. Dlatego o ile można uznać ją za błędne działanie techniczne, to jest jednak poprawnym działaniem społecznym: działa raczej na uczestników, niż na naturę (Burkę 1969, s. 43; Tambiah 1990, s. 82). Porównanie poglądów Malinowskiego i Burke'a, tudzież jeszcze kilku innych głosów na temat charakteru języka, pozwoliło dostrzec źródłową konotaty wność, sytuacyjność i mi­ tyczność języka. Obaj wymienieni badacze „spotykają s i ę " - j a k widać - ponownie przy okazji przedstawienia figuratywności języka i w związku z wymienionymi powyżej innymi jego cechami, gdzie każda z nich jest aspektem pozostałych, co dotyczy także tej obecnie rozważanej. Burkę bliski był również poglądom Cassirera jeśli chodzi o strukturę metafory, w tym mianowicie sensie, że podkreślał nie tylko jej funkcję wskazy­ wania podobieństwa dwóch różnych dziedzin doświadczenia, lecz raczej tworzenia pewnej nowej perspektywy, zakorzenionej równocześnie w obu tych dziedzinach. W tym zakresie obaj byli zwolennikami raczej „teorii n a p i ę c i a " , n i ż „teorii substytucji" w refleksji nad metaforą (por. Ricoeur 1986, s. 66-75). Jest to słuszne podejście jeśli zważymy, że w tym znaczeniu metafora może mieć zarówno „ a l u z y j n y " , jak „iluzyjny" charakter, w zależności od tego gdzie jest usytuowana na skali podobieństwo-kontrast. Może to być np. podobieństwo częściowe, co bywa źródłem retorycznej siły metafory (Paine 1981, s. 188). 41 �Wskazanie takiego aluzyjno-iluzyjnego charakteru metafory, jako formy analogii, pozwala na dalsze ugruntowanie poglądu 0 jej strukturalnym podobieństwie z zabiegami magicznymi. A zatem podobnie jak metafora nie musi służyć ukazaniu podobieństw, tak i tzw. magia sympatyczna nie jest ufundowana na zasadzie „podobne wywołuje podobne" - w czym mylił się Frazer. Evans-Pritchard w Witchcraft dał szereg przykładów zabiegów magicznych, które zbudowane są na zasadzie - jak to określił Tambiah - „analogii negatywnej" (1973, s. 214). Na podobne zróżnicowanie cech zabiegów magicznych opartych na zasadach styczności, podobieństwa i przeciwieństwa wskazy­ wał również Marcel Mauss (1973, s. 82). Zresztą - jak podkreślał Tzvetan Todorov - w skład kanonu tzw. matrycy tropicznej, ustalonego przynajmniej od czasu stoików, wchodzą skojarzenia myślowe oparte nie tylko na stosunkach podobieńst­ wa i styczności, ale i przeciwieństwa (1991, s. 44). Giambattista Vico, którego poglądom poświęciliśmy szcze­ gólną uwagę, był bodaj pierwszym, który sprzeciwił się zdecy­ dowanie przekonaniu o wyłącznie literackim rodowodzie meta­ fory (por. Ziomek 1990, s. 1164). Pogląd ten jest wciąż żywy 1 rozważany, nie ma także wątpliwości, że figuratywność jest - o b o k cech wskazanych wcześniej - konstytutywną właściwoś­ cią języka (por. Lakoff. Johnson 1988). Ustalenia te mają również niebagatelne znaczenie dla teorii etnograficznej. Tak oto formalna relacja jaką wskazał Jakobson pomiędzy wyszczególnionymi przez siebie operacjami języko­ wymi - metaforą i metonimią - a wskazanymi przez Frazera typami magii - sympatyczną i kontagialną, wymaga umocowa­ nia na nieco zmodyfikowanych teoretycznych podstawach. Wiele zrobił w tym dziele Levi-Staruss. aplikując kategorie Jakobsona do swoich analiz mitów. Dzięki holistycznemu ujęciu ukazał pewną umowność tych podziałów, dotyczących z jednej strony dziedziny manipulacji słowami, z drugiej natomiast - manipulacji przedmiotami. Na poziomie konotatywności, czy jest to indywidualna konotatywność afektywna, na co wskazywał Hayakawa, czy kulturowa - w stereotypie, rytuale etc, metaforyczność i sympatyczność, metonimiczność i kontagialność uznać można za synonimiczne określenia reguł nadawania sensu. W tym świetle za teoretyczne fetysze uznać należy z jednej strony pogląd o nieodwołalnej jedności myśli i przedmiotu w myśli mito-magicznej, z drugiej natomiast pogląd, że metafora tworzy ich jedność tylko do odwołania. Że „człowiek pierwotny" nie dostrzegał różnicy pomiędzy zdarze­ niami i faktami, a własnymi o nich wyobrażeniami i że poeta metaforyczne związki tworzy w pełni świadomie. Wskazywaliśmy j u ż na pewne nadinterpretacje dotyczące magicznej mocy słowa - będące udziałem Malinowskiego; nie byli wolni od tego także Cassirer i Levy-Bruhl. Z drugiej strony zwróciliśmy uwagę na swoistą emotywną i ewokującą realność dzieła literackiego, o ile jego sensy konstytuują się w autorskim i czytelniczym przeżyciu, w interpretacji. Bywa jednak, że tak rozumiana interpretacja nie jest koniecz­ na, by wytwory sztuki słowa zostały zupełnie wchłonięte przez język potoczny. M a to miejsce choćby w przypadku zjawiska katachrezy, gdy metafora zapełnia leksykalne luki, wnosząc nowe określenia w rodzaju „noga s t o ł o w a " czy „grzbiet g ó r s k i " . Staje się tzw. metaforą martwą, przejętą przez język i zwykle nie dostrzeganą j u ż w codziennym użyciu (por. Black 1962, s. 33). Czy znaczy to, że proces interpretacji uwewnętrznił językowo metaforę tak dalece, że niegdysiejsze semantyczne zuchwalstwo osiągnęło pełnię nasycenia i pędzi dalej podobny żywot jak „ s t ó ł " czy „ g ó r y " ? C z y taki proces można również uznać za przejaw ogólniejszej cechy języka, wskazywanej przez Barthes'a i Goulde'a, mianowicie owej mityczności jako nie­ ustannego wysiłku zasypywania przepaści pomiędzy słowem a rzeczą? We wskazanych przykładach tego wysiłku nie widać, choć kiedyś miał on na pewno miejsce. Nie widać tutaj 42 semantycznego mostu, widać natomiast „udeptany grunt" w miejscu, gdzie były kiedyś dwa oddzielone brzegi. Inaczej jest w przypadku o m ó w i o n y c h afektycznych metafor w rodzaju „ ż m i j a " czy „ k o c i a k " . Tutaj to napięcie pomiędzy różnymi poziomami abstrakcji, skrzyżowanie pól semantyce nych - chciałoby się powiedzieć - widać i czuć. Realność takich metafor bywa, z mocy społecznych konwencji i kontekstów przeżywana przez miliony. Co więcej, takie metafory w wizual­ nej wersji - np. telewizji - mają moc stwórczą. Potrafią zaludniać świat, w zależności od aktualnych społecznych konwencji i kontekstów, zastępami „ k o c i a k ó w " , a może nawet redukować ilość „ ż m i j " . „ D o m e n a retoryki to domena logomachii, wojny słów" - napisał Gui Boisiepe (1985, s. 303). Istnieje niewątpliwie wielka różnica pomiędzy słowami „ k o c i a k " i „suka",którymi może być określona, przez dwie różne osoby, osoba trzecia Christopher Croker, idąc tropem wyznaczonym przez Burke'a ukuł trzeci termin „retoryczne t y t u ł o w a n i e " (rhetorical entit­ lement) na określenie takiego użycia języka. Wskazał ponadto że ten rodzaj sztuki słowa służy zakorzenianiu się stereotypów a „ p r a w d a " retoryki to swego rodzaju „prawda objawiona" przedstawiona poprzez semantyczne zabiegi przekształcania znaczeń, prawda serii społecznych kontekstów. W retoryce namawia się do dostrzegania rzeczy w ich wzajemnych związ­ kach i rodzaj tych związków świadczyć ma o „naturze" rzeczy (1977. s. 42). Retoryka angażuje zarówno aktywną intelektualną uwagę, jak i emotywne nastawienie adresata, metafora i synekdocha mogą być równocześnie rzeczą i myśli, i uczucia (tamże, s. 46). Zauważmy więc, że tytułowanie jest operatorem nie tylko różnych poziomów językowej abstrakcji, ale także operatorem różnych rodzajów językowej figuratywności, wreszcie - na­ zwijmy to - figuratywności (konotatywności) kulturowej: mitu. stereotypu, symbolu. Nazwy „ ż m i j a " i „ k o c i a k " mogą być tytułami dwóch gatunków zwierząt, przy tym ta druga dotyczy prawdopodobnie zwierzęcia młodego; nie mówią nic o maści, wielkości, płci itd. Dalej mogą być tytułami dwóch osobników płci żeńskiej pracujących np. jako sekretarki w naszym biurze. Wreszcie - tytułem nadanym postaci obecnej w określonej mitologii lub tytułem określającym cechy osobnika płci żeń­ skiej, który może się cieszyć powodzeniem u płci przeciwnej, cechy podawane np. przez wybraną dziedzinę kultury masowej, a dotyczące włosów, oczu, nóg, biustu itd. Seria społecznych kontekstów, wraz z intelektualną uwagą i emotywnym na­ stawieniem, sprawiają, że obrazy o takich i podobnych tytułach zyskują realność i referencyjność nie mniejszą od pierwszej zasady termodynamiki. Powiedzenie Barthes'a, że „mit jest s ł o w e m " należy rozumieć - jak widać - nadzwyczaj dosło­ wnie. Co więcej, prawdziwe wydaje się również stwierdzenie, że słowo jest mitem. Mamy nadzieję, że tak radykalna parafraza hasła Barthes a nie jest nadużyciem. Widzieliśmy j u ż , jak niezwykle trudno osiągnąć tę denotatywną „ p r z e j r z y s t o ś ć " , ó w prymarny poziom znaczenia, jak łatwo natomiast popaść w proces symbolizacji (por. Todorov 1984, s. 25), wyrażając sens wtórny wypowiedzi gdzie nie ma j u ż relacji znaczący-znaczony, jest tylko jede" element znaczony symbolizujący inny element znaczonyjest komponentem szerszego zjawiska znanego etnograf "' mityzacji, która petryfikuje i konstytuuje znaczenia z uwzględ­ nieniem semantycznego pola całej wypowiedzi czy kulturo­ wego tekstu. Odmianą tego zjawiska jest z kolei myślenie tyl* bricolage, opisane przez Levi-Straussa, obecne w mit* systemach totemicznych czy magii. Jak zauważył Tzve^ Todorov, natura wzajemnych związków pomiędzy tymi d typami nadawania znaczenia - prymarnym i wtórnym - J stosunkowo mało poznana i staje się dopiero przedm " badań. „Względnie najlepiej znana jest - napisał Tod" 0 10 �abstrakcyjna r ó ż n o r o d n o ś ć związków, które łączą jha sensy: retoryka klasyczna nadawała i m nazwy s y n e k dochy, metafory, m e t o n i m i i , antyfray , h y p e r b o l i , l i t o t y . " (tamże, s. 25-26). przypominając porównanie - metafora : metonimia :: magia apatyczna: magia kontagialna, zwróciliśmy uwagę na pewną owność tych podziałów. Nie chcemy przez to powiedzieć, że ą one bezużyteczne, że wskazywane przez nie differentia specifics nie mają odniesienia w symbolicznej materii. Chodzi mianowicie o istnienie bardziej ogólnej podstawy, której wskazanie może się okazać istotne dla teorii etnograficznej. Cassirer mawiał, że myśl mityczna rządzi się zasadą pars pro m i miał na uwadze - oczywiście - również szereg odmian tej zasady, co zilustrował wieloma przykładami, głównie w tomie trzecim Filozofii form symbolicznych. Użycie tej, znanej od czasów sofistów, reguły, miało jeszcze u Cassirera piętno błędu logicznego, choć sam autor nie miał takich intencji. W dotychczasowych rozważaniach usiłowaliśmy wskazać pewną wspólną - dla języka i sztuki słowa - zasadę nadawania sensu rzeczywistości, bez względu na typ nastawienia wobec niej, na typ kosmologii. Zasada pars pro toto jest wpisana w każdą myśl i w każde użycie słowa. Występuje ona zarówno w zawodnej indukcji enumeracyjnej, jak i w indukcji heurys­ tycznej, znanej pod nazwą epagoge, a przez Arystotelesa uważanej za typ wnioskowania niezawodnego. Wiąże się ona ze wskazanym przez Cassirera stosunkiem do owych substancjalno-akcydentalnych rozróżnień, których obecność decyduje o tym, czy daną spekulację uznać można za myśl naukową, czy za myśl mityczną. Wreszcie używa się jej dla zdefiniowania jednego z tropów poetyckich - synekdochy. z rodzajem argumentacji, w którym używa się przesłanek praw­ dopodobnych i rozważa tylko część zakresu rozważanej seman­ tycznej dziedziny, argumentacji, która staje się „ p r a w d z i w a " poprzez ukazanie swojego punktu widzenia jako jedynego możliwego. Autor Pejzażu semiotycznego stwierdził, że retoryka to problem semiotyczny, że retoryka i semantyka to dwie zależne od siebie strony tego samego problemu (tamże, s. 311). W innym miejscu napisał o „świecie retorycznym" jako o świecie denotacyjnych kodów i konotacyjnych słowników, poza którymi stoi nadrzędna jednostka - ideologia, która ten „semiologiczny świat"organizuje (Eco 1972, s. 139). Przyjęcie semiotycznej perspektywy retoryki jako denotatywno-konotatywnej gry w ramach określonych uzusów językowych pozwala włączyć j ą w wykładnię formułowanej tutaj koncepcji konotaty­ wności kultury, jako przejawu różnych nastawień człowieka wobec świata. Natomiast tak szeroko rozumiany termin „ideo­ logia" zawierałby się w zakresie terminu „ k o s m o l o g i a " . Wnioskowanie entymematyczne odwołuje się do tzw. logiki potocznej i do obiegowej wiedzy (por. Ziomek 1990, s. 31-32), w tym do szerokiej gamy stereotypów i klisz. Do logiki potocznej zalicza się również zasadę pars pro toto i wiele innych jej pokrewnych, obecnych w micie i magii, jak „skutek jest podobny do p r z y c z y n y " , „ p o d o b i e ń s t w a są bardziej konstytuty­ wne niż r ó ż n i c e " , „każda rzecz ma jakąś swoją i s t o t ę " itd. (por. Hołówka, 1986, s. 146-49). Te i inne typ nastawienia z rodzaju partycypacji, tworzone na mocy zasad tej „logiki rozmytej" konstrukcje skojarzeń potocznych nie są czymś absolutnie trwałym, każdorazowo wymagają procesu interpretacji. Woj­ ciech Tomasik zauważył, że takiego procesu wymaga użycie Paul Ricoeur, powołując się na niektóre ustalenia psycholinkliszy. „Zakłada bowiem pewną hierarchię w obrębie skład­ giwstyki, napisał w swojej książce o metaforze, że pojedyncza ników nazywanej sytuacji. Odrzucenie jednych jako nieistot­ umysłowa operacja odbywa się w kolejności synekdochanych, i wyeksponowanie innych, tych, które uznaje się za metonimia-metafora (1986, s. 201). W podobnym duchu wypo­ relewantne, decydujące o swoistości danego stanu" (1984. wiedzieli się retorycy z tzw. Grupy (J. z Liege, według których s. 146). A zatem wskazana j u ż wcześniej interpretacja jako synekdocha jest tropem nadrzędnym zarówno wobec metafory, przejaw konkretności przeżycia podmiotu (osoby, grupy, naro­ jaki metonimii (Dubois, Edeline i in., 1970). A zatem - w myśl du) w tej konotatywnej grze sensów i interpretacja jako przejaw tej koncepcji - metafora powstaje wskutek kombinacji dwóch konkretności przedmiotu - aktualnych znaczeń przypisywanych synekdoch, zwykle najpierw na drodze partykularyzacji, póź­ np. idei ojczyzny, macierzyństwa, jest konstytutywnym elemen­ niej generalizacji. I tak, w przypadku naszego „ k o c i a k a " tem kliszy, tej specyficznej słownej czy obrazowej skamieliny. mielibyśmy najpierw partykularyzującą synekdochę, w myśl Przedstawiony powyżej mechanizm entymematycznej ar­ której kot, postrzegany jest - poprzez związek metonimiczny gumentacji i perswazji znany jest pod n a z w ą toposu (łac. locus - jako część świata kobiet (część za całość). W ramach communis - miejsce wspólne). Tomasik potraktował go jako taksonomicznej klasyfikacji kotów mały kot jest „ k o c i a k i e m " , ponadjęzykowe zjawisko fundujące z jednej strony klisze, co ustanawia analogię - k o t : kociak :: kobieta : wagina, w której z drugiej natomiast - stereotypy (1984, s. 135). Uważamy, że dychotomia duże/małe łączy się z generalizującą synekdocha w świetle poczynionych dotychczas ustaleń uznać możemy (całość za część). Ta metonimiczna przyległość pozwala za­ topoi za jeszcze jeden korelat owej kulturowej konotatywności. kpić waginę „ k o c i a k i e m " , p o p r z e z synekdochicznie podziela­ We wspólnym polu topicznym „ m a c i e r z y ń s t w a " znaleźć się ne cechy rzeczy małych i puszystych, a przede wszystkim mogą różne z tym związane idee, obrazy i wartości, w polu wrażliwych na głaskanie (Crocker 1977, s. 51). W przypadku „ojczyzny" - podobnie. M o g ą one być ponadto zmienne Metonimii ma miejsce proces odwrotny: najpierw generalizacja, historycznie, politycznie, obyczajowo etc. Bez przesady można №niej partykularyzacja (por. Sapir 1977, s. 20; Todorov 1986, stwierdzić, że stanowienie owych miejsc wspólnych jest rów­ s.241). nież odmianą zasady łączenia rzeczy w myśli magicznej: Umberto Eco stwierdził, że jeśli klasyczna retoryka uważała „we wszystkich przypadkach, w których występuje abs­ ?za sztukę przekonywania, to było to przekonywanie oparte trakcyjne pojęcie magicznej styczności, skojarzeniom idei s p o ł e c z n i e zorientowanym wynikaniu. Nie miało ono towarzyszą przeniesienia uczuć, zjawiska abstrakcji i wy­ ^ wspólnego z pierwszymi zasadami (formalno-logiczne łączności uwagi, zjawiska ukierunkowania intencji. Za­ "Euły: identyczności, niesprzeczności, wyłączonego środka), chodzą one w świadomości ale ulegają obiektywizacji na z g I ę d n i a ł o zatem apodyktycznych sylogizmów. Podob­ tej samej zasadzie, co skojarzenia samych i d e i " na jak dialektyka (w rozumieniu arystotelesowskim), retoryka - napisał znawca magii Marcel Mauss (1973, s. 87). tyczy tylko przystanek prawdopodobnych. Dialektyka stosuje Powiedzmy więc na koniec, że wskazane dotychczas katego­ k zasady logicznego wynikania, gdy retoryka posługuje się rie, za pomocą których można opisać typ pewnej kosmologii, yniematami, sylogizmami, które nie tylko ograniczają się do uznajemy za wzajemnie przekładalne, że arbitralność, magicz^ ' a n e k prawdopodobnych, ale używają ich w celu emocność, bezaspektowość, mityczność, bezaspektowość, mitycz­ ainego i pragmatycznego wpłynięcia na adresata (1977a, s. ność, konotatywność, sterotypowość, figuratywność, entyme. ' Retoryka w tym rozumieniu jest jedną z najbardziej matyczność, topiczność i być może kilka jeszcze innych y c h form produkcji znaków - stwierdził Eco. Jest określeń, są odmianą tego samego zjawiska nadawania sensu. urn s n a r n lo Sl na nie Uw n a ; №ri 43 �BIBLIOGRAFIA Barthes, R. 1971 Changer Iobjet tui тете, „Esprit",nr 4 1985 Retoryka obrazu. „Pamiętnik Literacki", z. 3, s. 289-302 Black, M. 1962 Models and Metaphors. Studies in Language and Philosophy, Ithaca-New York. Block, H.M. 1966 Cultural Anthropology and Contemporary Literary Criticism, in: J.B. Vickery (ed.). Myth ami Literature Contemporary Theory and Practice, Lincoln. Bousiepe, G. 1985 Retoryka wizueilno-werbalna, „Pamiętnik Literacki", z. 3, s. 303-309 Burke, К. 1966 Language as Symbolic Action, Berkeley. 1969 A Rhetoric of Motives, Berkeley and Los Angeles. Burszta, W.J. 1986 Język a kultura w myśli analogicznej, Wroclaw. Cassirer, E. 1946a The Myth of the State, New Haven. 1946b Language and Myth, New York and London. 1953 The Philosophy of Symbolic Forms, vol. 3, New Haven. Chase, R. 1966 Notes on the Study of Myth, in: J.B. Vickery (ed), Myth and Literature. Contemporary Theory and Practice, Lincoln. Cocchiara, G. 1971 Dzieje folklorystyki w Europie, Warszawa. Crocker, J.C. 1977 The Social Functions of Rhetorical Forms, in: J.D. Sapir, J.C. Crocker (eds.), 77ic Social Use of Metaphor. Essays on the Anthropology of Rhetoric, University of Pensylvania Press. Dubois. J. - Edeline, F. - Klinkenberg, J.M. ... 1970 Rhetorique generale par le Grupe p. Paris. Eco, U. 1972 Pejzaż semiotyczny. Warszawa. 1977 A Theory of Semiotics. London. Edelman, M. 1971 Politics as Symbolic Action. Mass Arousal and Quiscence, Chacago. 1977 Political Language. Word That Succeed and Policies That Fail, New York. 1985 The Symbolic Uses of Politics, Urbana and Chicago Faryno, J. 1983 Wprowadzenie, w: O. Freidenberg, Metafora, „Pamiętnik Literacki", z. 2 Frank-Kamieniecki, I.G. 1935 К woprosu o roz.witii poeticzeskoj mietafory, w: Sowietskoje jazykoznanije, t. 1, Leningrad. Freidenberg, O. 1983 Metafora, „Pamiętnik Literacki", z. 2, s. 321^48 Gould, E. 1981 Mythical Intentions in Modern Literature, Princeton University Press. Hayakawa, S.I. 1965 Language in Thought and Action, London. Hołówka, Т. 1986 Myślenie potoczne. Warszawa. Jakobson,R. 1989 W poszukiwaniu istoty języka. Wybór pism, t. 2, Warszawa. Kołakowski, L. 1986a Religia, Warszawa. 1986b Obecność mitu. Warszawa. 1988 Iluzje demitologizacji, „Res Publica",nr9 Korzybski, A. 1948 Science and Sanity. An Introduction to Non-Aristotelian Sys­ tems and General Semantics, Lakeville. 44 Kuźma. E. 1986 Kategoria mitu w badaniach literackich, „Pamiętnik Lite cki",z. 4, s. 53-73 Lakoff, G. - Johnson, M . 1988 Metafory w naszym życiu, Warszawa. Malinowski, B. 1956 The Problem of Meaning in Primitive Languages, Suppl in: C K . Ogden, L.A. Richards, The Meaning of Meaning London. 1958 Szkice z teorii kultury. Warszawa. 1981 Problem znaczenia w języku pierwotnym, w: A.K. Paluch Malinowski, Warszawa. Mauss, M . 1973 Socjologia i antropologia. Warszawa. Mieletinski, E. 1981 Poetyka mitu, Warszawa. Ogden, C K . - Richards, L.A. 1956 The Meaning of Meaning, London. Paine, R. 1981 When Saying is Doing, in: R. Paine (ed), Politicallly Speaking Cross-cultural Studies of Rhetoric, Philadelphia. Pisarek, W. 1976 Język służy propagandzie, Kraków. Ricoeur, P. 1986 The Rule of Metaphor. Multi-disciplinary Studies of tin Creation of Meaning in Language, London. 1989 Język, tekit, interpretacja. Warszawa. Sapir, J.D. 1977 The Anatomy of Metaphor, in: J.D. Sapir, J.C. Crocker, (edsл The Social Use of Metaphor. Essays on the Anthropology of Rhetoric, University of Pensylvania Press. Tambiah, S.J. 1968 The Magical Power of Words, „Man",vol. 3, s. 175-208 1973 Form and Meaning of Magical Acts: A Point of View, in: R Horton. R. Finnegan (eds). Modes of Thought. Essays m Thinking in Western and Non-Western Societies, London. 1990 Magic, Science, Religion and the Scope of Rationality, Cam« ridge. Todorov, T. 1984 Poetyka, Warszawa. 1986 Synekdochy, „Pamiętnik Literacki", z. 4, s. 235-47 1991 Wstęp do symboliki, w: M. Głowiński (red.), Symbole itp botika. Warszawa. Tokarski, R. 1993 Słownictwo jako interpretacja świata, w: J. Bartmiński (red! Encyklopedia Kultury Polskiej, t. 2, Wrocław. Tomasik, W. 1984 Socrealistyczne ..miejsca wspólne". „Pamiętnik Literacki".! 4, s. 129^49 Vico, G. 1966 Nauka nowa, Warszawa. Weimann, R. , 1969 Literaturoznawstwo a mitologia. Wstępne problemy W metodologicznej, „Pamiętnik Literacki", z. 2, s. 303-36 Wheelwright, P. 1964 The Burning Fountain. A Study in the Language ofSomboto* Bloomington. .. 1974 The Semantic Approach to Myth, in: T A . Sebeok, D. Bw»(eds.), Myth. A Symposium, Bloomington and London. Wierzbicka, A. 1978 Sapir a współczesne językoznawstwo, w: E. Sapir, język, osobowość. Warszawa. Ziomek, J. 1990 Retoryka opisowa, Wrocław. ra emeni � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ee2b7b91865b925c79de627324697fd6.pdf c586b36b6623dc2d01cdb22772204459 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1563 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1446 Title A name given to the resource Mleko w kulturze ludowej współczesnych Asyryjczyków na Bliskim Wschodzie / ETNOGRAFIA POLSKA 1995 t.39 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1995 t.39, s.159-180 Creator An entity primarily responsible for making the resource Abdalla, Michael Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXXIX: 1995, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 MICHAEL ABDALLA Akademia Rolnicza, Poznań MLEKO W KULTURZE LUDOWEJ WSPÓŁCZESNYCH ASYRYJCZYKÓW NA BLISKIM WSCHODZIE Człowiek od niepamiętnych czasów żyje w towarzystwie zwierząt. Wyko­ rzystuje je jako siłę pociągową lub juczną oraz źródło pożywienia. Pisząc o mleku i jego przetworach w kulturze ludowej Asyryjczyków na Bliskim Wschodzie proponuję zacząć od epoki Sumerów, twórców podstaw kultury Mezopotamii. Dzisiejsi chrześcijanie asyryjscy uważają bowiem, że korzenie ich sięgają właśnie tego starożytnego ludu. W swych wywodach historycz­ nych traktują minione siedem tysiącleci jako jeden ciąg ich zorganizowanej bytności w dolinie międzyrzecza Tygrysu i Eufratu . Rzeźby i tabliczki klinowe Sumerów przedstawiają liczne postacie mlekodajnych zwierząt i informacje o produktach mleczarskich. Historykom sztu­ ki dobrze znany jest fryz z pierwszej połowy trzeciego tysiąclecia p.n.e. Archeolodzy nazwali go: „Mleczarnia w al-Ubaid" . Znana jest także sumeryjska harfa pochodząca z tego samego okresu, zdobiona głową krowy lub byka. Odnaleziono ją w grobach królewskich w Ur. W tysiąc lat później motywem zdobniczym były także głowy kóz, wyrzeźbione z kamienia bitu­ micznego. W ten sposób dekorowano np. nogi trójnożnych wielkich czarek . Zwierzęta gospodarskie są też tematem wielu legend sumeryjskich. Jedna z nich opowiada o władcy miasta Uruk, Enmerkarze. Kapłan imieniem 1 2 3 4 1 Według kalendarza asyryjskiego, rok 1995, odpowiada latom 6744/6745. Zaczyna się on pierwszego kwietnia. W swym kompendium Wielkość i upadek Babilonii, (1973, s. 159) znany brytyjski asyrolog H . W . F . Saggs tak komentuje przedstawioną scenę: „Sumerowie okazali się znacznie by­ strzejszymi obserwatorami zachowania zwierząt, aniżeli Scytowie w dwa tysiące lat później. Według Herodota, oślepieni niewolnicy Scytów biorą kościane dmuchawki i wtykają je w czę­ ści rodne klaczy. Gdy jeden dmie ustami, drugi doi. Czynią to, jak mówią, z następującego powodu: żyły klaczy nabrzmiewają wskutek dęcia, a jej wymię się zwiększa". (Zob. też, Herodot, 1959, s. 273). Harfa o długości i wysokości jednego metra znajduje się w Muzeum Irackim w Bagdadzie oraz w Muzeum Brytyjskim w Londynie; (Bielicki 1969, s. 401, il. 66; Saggs 1973, s. 7, il. 6 i 13. Trójnożna czarka znajduje się w Louvrze (Saggs 1973, s. 8, il. 26. 2 3 4 �160 MICHAEL ABDALLA Szamasz namawia krowy i owce w „świętej oborze i owczarni", by przestały dawać mleko bogini Nidabie, prowadząc ze zwierzętami rozmowę w taki sposób jakby były one istotami ludzkimi. W efekcie zwierzęta ulegają pod­ szeptom kapłana. Pojawiają się jednak dwaj pasterze, „bracia zrodzeni z jednej matki", którzy udaremniają knowania kapłana, wrzucając go do rzeki. W dalszej części legendy kapłan bezskutecznie chroni się w wodach Eufratu przed matką pasterzy, przybierając m.in. postać owcy, krowy i ko­ zicy (Bielicki 1969, s. 88). W Sumerze hodowano przede wszystkim owce (dominującą rasą była tłustoogoniasta). Owce były pierwszymi oswojonymi zwierzętami w Mezo­ potamii. Pojawiły się tam już w IV tysiącleciu p.n.e. (Zabłocka 1982, s. 15). Tablice z Ur podają stan pogłowia owiec w stadach. Najczęściej liczyły one 100-180 sztuk, jakkolwiek wspomina się także o większych stadach, nawet do 500 sztuk. Stada ze „świętej owczarni" wypasane były na terenie gos­ podarstw świątynnych. Speqalne pola wydzielano „ludziom od bydła, owiec, kóz", czyli na pożytek własny pasterzy. Wiemy, że owca otrzymywała dziennie ściśle określoną rację pokarmową: 1-1,5 sila ziarna (0,4-0,6 litra), trochę daktyli, a nawet chleb (Bielicki 1969, s. 284, 290). Mniej liczne nato­ miast były stada kóz i krów. Zwierzęta te dzielono na grupy według obfitości udoju, rodzaju karmy i ich stanufizjologicznego.Na ofiarę dla bogów sumeryjskich przeznaczano wyłącznie zwierzęta spełniające określone wymagania: owce tuczone jęcz­ mieniem, młode kozy, jagnięta karmione mlekiem (Mierzejewski 1979, s. 143). Obok wykazu czynności związanych z hodowlą (istniał np. „miesiąc strzyżenia owiec"), dokumenty zawierają listę produktów mleczarskich (masło, śmietana, różne gatunki sera) dostarczanych właścicielom stada przez wskazanych pasterzy (Bielicki 1969, s. 291). Ser należał do produktów gromadzonych w spichlerzach świątyni sumeryjskiej w ramach zapasów. Masło z bawolego mleka używane było do wypieku ciasta. Miksturę z miodu i zsiadłego mleka traktowano jako lek na kaszel (Saggs 1973, s. 158, 416), z dodatkiem nasion tamaryszku zaś podawano w przypadku dolegliwości żołądka i na zaostrzenie apetytu (Mierzejewski 1981, s. 257-258). Hodowla w Sumerze była ciągle odnawiana przez krzyżowanie zwierząt domowych z dzikimi. O trosce względem inwentarza świadczy pewien tekst bajki, w której lew zostaje oszukany przez sprytną owcę. Zachował się też protokół sądowy zatytułowany „Proces o 180 owiec" (Bielicki 1969, s. 293, 296, 359). Przeglądając literaturę dotyczącą historii starożytnej Mezopotamii mo­ żna stwierdzić, że w kuchni tego regionu mleko nie należało do ważnych artykułów spożywczych ani też popularnych napojów, jakim było chociażby piwo. W ogóle produkty zwierzęce ustępowały miejsca roślinnym, a mleko nie było tu wyjątkiem. Podawano je raczej w postaci sera lub mleka zsiad­ łego jako deser. Sumeryjscy cukiernicy, którzy - przypomnijmy - do wypie- �MLEKO W KULTURZE LUDOWEJ WSPÓŁCZESNYCH ASYRYJCZYKÓW 161 ku ciast używali masła, byli zatrudnieni głównie w świątyniach (Contenau 1963, s. 68, 88). Można więc przypuszczać, że liczba odbiorców ich wyrobów była ograniczona. Informacje o mleku w starożytnej Mezopotamii wystę­ pują w słynnym eposie o Gilgameszu. W tablicy drugiej tegoż eposu czyta­ my, że Enkidu udający się do miasta Uruk, by zmierzyć się z Gilgameszem, miał „mocniejsze kości i gęstsze włosy, bo ssał mleko dzikich zwierząt" (Dobrovits, Kakosy 1975, s. 81). Wywodzący się z Mezopotamii ród Abrahama zachował i podkreślił znaczenie mleka. Patriarchowie Izraela widzieli w mleku główne ich bogact­ wo i traktowali jako dar boski, zaś otrzymane z niego produkty stanowiły podstawę ich utrzymania. Mówi o tym Biblia w kilkudziesięciu miejscach, głównie w Księdze Rodzaju. Bóg przyrzeka Mojżeszowi wyprowadzić swój lud do krainy, która „opływa w mleko i miód", czyli do „Ziemi Obiecanej". Jednak niektórzy historycy wyrażają pogląd, iż w starożytności Sumer ucho­ dził za pierwszą krainę mlekiem i miodem płynącą (Bielicki 1969, s. 283). Również w Nowym Testamencie znajdujemy liczne wzmianki o przenośnym znaczeniu mleka jako „symbolu czystości wiary" i „daru czułej miłości Pana" (Forstner OSB 1990, s. 461^66). Zorganizowana w klasztorach Bliskiego Wschodu społeczność mnichów asyryjskich hodowała głównie owce, uchodzące za zwierzęta miłe, posłuszne i błogosławione. Niektóre klasztory dysponowały stadem owiec, rzadziej kóz. Codziennie, pod opieką innego mnicha, wypasano je na podległych klasztorowi terenach. Część owiec ofiarowywali klasztorowi wierni w intenqji wyzdrowienia chorego. Jeszcze do niedawna asyryjscy górale przemierzali duże odległości z chorym, którego transportowano na noszach, by prze­ nocować w klasztorze i ubłagać świętego o wyzdrowienie krewniaka, zo­ stawiając mnichom dorodną owcę w podzięce. Obyczaj ten jest obecnie praktykowany sporadycznie. Częściej natomiast asyryjska rodzina tuczy owcę z przeznaczeniem na ofiarę dla kościoła, np. w intencji szczęśliwego ukończenia służby woj­ skowej przez syna, wyzdrowienia chorego. Czasem mięso owcy rozdaje się pomiędzy biednych. Istnieje również zwyczaj przeznaczania pierwszego wydojonego mleka oraz wyprodukowanego masła i sera na cele charyta tywne. Asyryjczycy Wschodni z okolicy Urmii (w Iranie) tak postępują z mlekiem zebranym z całego stada, gdy urodzi się w nim co czwarta owieczka . W okresie wiosenno-letnim owce i krowy zabierane są na pastwiska skoro świt. Gdy zbliża się południe pasterze wracają z owcami na teren wsi, by tam kobiety wydoiły je, a następnie napoiły. Ta czynność nazywa się berije lub halbe. Krowy zaś przyprowadza się dopiero pod wieczór. Po wydojeniu owiec kobiety odstawiają naczynia z mlekiem, by wspólnie wyko­ nać taniec pasterza, zwany też berije (skrót od beriata - step), często przy 5 5 Szerzej pisze o tym Grant (1973, s. 182-183). �162 MICHAEL ABDALLA akompaniamencie melodii, którą pasterz gra na fujarce. Taniec wyraża ra­ dość mieszkańców wsi z daru natury, jakim jest w tym przypadku mleko . Znaczenie inwentarza w gospodarstwie wiejskim wynika przede wszyst­ kim z jego roli jako źródła ważnych dóbr konsumpcyjnych. Zwierzęta są też oznaką stabilizacji, świadectwem żywotności rodziny, która ma o co się troszczyć. Dla wielu asyryjskich wieśniaków życie na wsi bez inwentarza jest wręcz nienormalne i ubogie uczuciowo. Poniższy tekst piosenki świadczy 0 tym, że należyta troska o zwierzęta jest z reguły odwzajemniona i opłacal­ na, są one bowiem istotami wdzięcznymi: 6 Mamy krowę, którą kochamy! Daje nam mleko bardzo smaczne! Wychodzi rano i pasie się na łące. Wraca wieczorem, a z nią mleko. Krowa ryczy codziennie rano. Czemóz nie wiesz, czego chce? Mówi: Daj mi trawę i wodę, a dostaniesz mleko tłuste! A jeśli dasz więcej jęczmienia, zyskasz sery i masłoH Troska o inwentarz znajduje też odbicie w asyryjskiej magii ludowej. Pojawia się w postaci próśb i błagań o jego miłe usposobienie wobec gospo­ darza, zachowanie zdrowia i udaremnienie prób kradzieży. Na 95 asyryjsko-angielskich tekstów zaklęć, jakie zawiera wydana w roku 1976 w Amster­ damie książka pt. The Syriac Book of Protection aż 5 dotyczy ochrony inwentarza, wydajności i jakości mleka . Oto wybrane spośród nich teksty: 8 Krowie, nie lubiącej swojej gospodyni, lub nadpobudliwej W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego. Błagam cię Panie Wszechmogący, by Twe podniesione 1 silne ramię sprawiło, by ta bestia nabrała umiłowania i była poddana swojej gospodyni i jej synowi. Chroń ją od zazdrosnego i złego oka mocą Twego ukochanego Syna, naszego Pana, 6 Pasterz owiec nazywa się raja (u Asyryjczyków Wschodnich), rojo (u Asyryjczyków Zachodnich), a pasterz krów - odpowiednio: baąraja i baąóro. Zwierzęta te pasą się w od­ dzielnych stadach. Anonimowy autor w artykule: Al-firąatu-l-Aszurijatu lil-fúnuni-sza'bijati fi muháfadati-1-Hasaka (Asyryjski zespół folklorystyczny w prowincji al-Hasaka), „Dirasaton Isztirakija" (Studia Socjalistyczne), s. 211-217 (specjalny numer poświęcony Asyryjczykom), wymienia jeszcze 15 innych ludowych tańców asyryjskich. Tekst piosenki został wydrukowany w ukazującym się w Szwecji asyryjskim miesięczniku Hujada, Nr 19:1978, s. 14. Zarejestrowano go na taśmie magnetofonowej w wykonaniu chóru dziecięcego. Gollancz 1976 (reprint), codex A: 24, s.XL, 26, s.XLI, 44, s.LI; codex В: 10, s . L X X . Teksty zostały zebrane w latach 1802-1803 w okolicach miasta Urmia (Iran). Wygłoszono je w roku 1897 na Międzynarodowym Kongresie Orientalistów w Paryżu. Teksty skatalogował w roku 1901 dla biblioteki Uniwersytetu w Cambridge znany orientalista William Wright. Wydano je w formie książki w Londynie w 1912 r. 7 8 �MLEKO W KULTURZE LUDOWEJ WSPÓŁCZESNYCH ASYRYJCZYKÓW 163 Jezusa Chrystusa i mocą aniołów, którzy służą przed Tobie nocą i dniem, wołając: «Święty, Święty, Święty Pan Bóg Wszechmocny, niebiosa i ziemia pełne są chwały Jego». Uczyń tę krowę pokojowo nastawioną do gospodyni A, córki B, by mogła ją doić na Twój święty i żywy rozkaz, świętość niebieskich i za sprawą ziemian poprzez modlitwę mojej Pani Dobrotliwej Maryi i Pana Jana Chrzciciela. Amen! Przeciwko zarazie wśród owiec i większych zwierząt W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego. Nasz Pan wszedłszy na górę Synaj i ujrzawszy owce Abrahama, które zabił szatan, powiedział jednemu z aniołów, by nie dopuścił do tego typu widoków. Niech żadne nieszczęście nie zbliży się do bydla, owiec i tego, co posiada lub posiądzie te słowa, ani nocą, ani w ciągu dnia, ani wieczorem, ani rano, ani w południe, ani w czasie snu lub jawy. Niech zaraza opuści owce i bydło tego, kto nosi te słowa. Niech żadna dolegliwość czy choroba «kus» lub choroba Mosulu, złe i zazdrosne oko i oko zdradliwe złych ludzi, nie dosięgnie ich, lecz niech złe demony i ich złe czyny oddalą się od owiec sługi Chrystusa, A syna B. Amen! Aby mleko nie zepsuło się W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego. W imię Pana Artamus i Pana Balnus, święte imiona tych, którzy spędzili 40 lat w ziemskiej jamie modląc się do Boga, by stał się protektorem mleka, a zawarta w nim śmietana była niczym piasek mórz. Jak anioł, który formuje płody w łonie ich matek, tak niech się tworzy i będzie zdrowym mleko A...B. Jak Gihon niech płynie masło i śmietana niczym źródło w Edenie, w uwielbione i pochwalone imię Boga Żywego. Niech tak się stanie! Amen!. Pobłogosław sól i daj ją krowie do zjedzenia, część wrzuć do ognia i do mleka. Ochrona zagrody dla bydła Siedmiu nikczemnych braci, synowie nikczemnego, przeklęci, synowie przeklętego! Dlaczego peł­ zacie na kolanach i poruszacie się na rękach, by pić krew? Gdy to widziałem, zatrzymałem ich przed pożarciem, przekląłem i zawiązałem ich w imię Ojca i Syna i Ducha Świętego, mówiąc: «Obyscie na prostą drogę nie trafili, ani do jej końca nie dotarli, niech Bóg polarnie wasze zęby i wyrwie żyły waszych szyi i ścięgna waszych karków, byście nie mogli zbliżać się do owiec ani wołów tego, kto nosi te slowa». Wiążę was w imię Gabriela i Michaela. Wiążę was przy pomocy tego anioła, który osądzi kobietę czeszącą swoje włosy w niedzielny wieczór. Niech znikną jak dym przed wiatrem na wieki wieków. Amen! M L E K O W M E D Y C Y N I E LUDOWEJ O to, czy mleko może być uważane i stosowane jako lek, należałoby spytać wychowane na bliskowschodniej wsi asyryjskie dzieci. Do dziś pamię­ tam z dzieciństwa, że ilekroć miałem zapuchnięte oczy tak, że rzęs nie było widać, matka - z trudem podnosząc moje powieki - pryskała mi do oczu mlekiem prosto z piersi, np. przy okazji karmienia. Podobnie postępowały i inne karmiące matki, gdy ich maleństwa cierpiały na oczy, a w przypadku gdy same nie były karmiące, prosiły o taką przysługę swoje sąsiadki. Ogólnie jednak panowało przekonanie, że mleko własnej matki jest do tych celów najbardzej odpowiednie. Mlekiem matki przemywano też powieki oczu dziecka, które bardzo często sklejały się wysychającą w ciągu nocy �164 MICHAEL ABDALLA ropą, zwłaszcza kiedy spano na tarasach domów w okresie letnim. Wierzono nie tylko w lecznicze działanie kobiecego mleka na oczy, lecz również w jego właściwości profilaktyczne, a nawet kosmetyczne . Mleko okazywało się pomocne przy wszelkich zatruciach organizmu oraz ukąszeniach kończyn przez wszędobylskie na Bliskim Wschodzie skor­ piony i węże. Poszkodowana osoba w takim przypadku silnie obwiązywała górną część ukąszonego narządu, by zatamować dopływ krwi do korpusu ciała. Następnie nacinała miejsce ukąszenia, brała w usta trochę mleka i pospiesznie ssała krew i jad, po czym wypluwała płyn, powtarzając tę czynność wiele razy. Podobno mleko wiąże lub rozpuszcza szkodliwy jad. Również pojawiające się na ciele wypryski, wywołane działaniem ostrych promieni słonecznych, leczy się smarując ciało maślanką lub wycierając je wewnętrzną stroną skórki arbuza. Zalecenia wczesnośredniowiecznej medycyny ludowej Asyryjczyków za­ warto w wydanym w 1913 r. w Londynie, a następnie przedrukowanym w roku 1976 w Amsterdamie, dwutomowym kompendium. Pierwsza część zawiera wprowadzenie wraz z oryginalnymi tekstami asyryjskimi zebranymi w X I X w. w okolicy Mosulu, druga - ich angielskie tłumaczenie z indeksem. Wśród ogromnej ilości ziół i mało znanych roślin leczniczych oraz substancji mineralnych, znajduje się również mleko różnego pochodzenia jako składnik wielu mikstur leczniczych. Właśnie w tej pozycji znalazłem potwierdzenie historyczności wspomnianej wyżej praktyki, której tak często poddawany byłem w dzieciństwie, tyle że autorzy dopuszczają także możliwość zastąpie­ nia mleka matki lekko podgrzanym mlekiem oślim . Długa jest lista wymienionych i opisanych w tym dziele chorób, do leczenia których stosowano m.in. mleko, głównie jako rozpuszczalnik wielu substancji wyciągowych. Na przykład na owrzodzenie języka pomocne mia­ ło być płukanie jamy ustnej ekstraktem z suszonych płatków różanych, skórki granatu i mąki pszennej, rozprowadzonych kwaśnym mlekiem. Zapa­ lenie języczka gardła leczono poprzez płukanie płynem składającym się z ser­ watki i soku winogronowego z dodatkiem soli. Dolegliwości nerwicowe łagodzono zażywając miksturę zawierającą wyciąg z żywicy, nasion pieprzu, soli kamiennej, czerwonych rodzynek i czosnku. Recepta na choroby płuc przewidywała ekstrakt z nasion kopru w mleku kozim lub napój ze śmietany owczej, jaj i nasion pieprzu. Mleko wielbłądzie z wyciągiem z grzybów rosnących na drzewach (prawdopodobnie huby) zalecano przy dolegliwo­ ściach wątroby i żołądka. Żółtaczkę zaś asyryjscy medycy próbowali leczyć mlekiem kozim z ekstraktem prażonego powoju i lebiody lub szpinaku, albo 9 10 9 Aby mieć bielszą cerę, panny i kobiety z bogatych domów kąpią się w mleku zwierzęcym - takie przynajmniej krążą pogłoski wśród Asyryjczyków. Prawdą jest natomiast, że w tym samym celu matki namawiają swoje dzieci do mycia twarzy wiosenną rosą. Osobiście prak­ tykowałem to w młodzieńczym wieku. Budge 1976, vol П, s. 85, 182, 153, 277, 421, 455, 465, 505-507, 672, 677, 682, 686, 689, 691, 693. 1 0 �MLEKO W KULTURZE LUDOWEJ WSPÓŁCZESNYCH ASYRYJCZYKÓW 165 też miksturą ze skórki granatu, żółtego arsenu i oślego mleka, czy wreszcie wyciągiem ze szczawiu dobrze wyługowanego mlekiem. Niezmiernie ciekawy wydaje się skład drażetek stosowanych w choro­ bach śledziony. Uwzględnia on mleko szakala, prażoną cebulę morską, kardamon, gumę amoniakalną, marunę, nasiona rzepaku i mydlnicę lekar­ ską. Wśród leków na bóle okrężnicy wymienia się napój z płatków irysa i serwatki, albo lewatywę przygotowaną z rozcieńczonej pasty z aloesu, myrry, opium, śmietany koziej, kastoreum (wydzielina gruczołów bobra), rozprowadzonej w słodkim winie i dawkowanej z olejem kopru lub ruty, względnie - jako alternatywną - lewatywę z aloesu, opium, śmietany kro­ wiej, kastoreum, miękkiej smoły i kadzidła. Za dobry środek na pozbycie się robaków uważano m.im. syrop przyrządzony z powoju, miedzi, paproci, czarnuszki ogrodowej, czosnku i mleka koziego. Ale pewniejsza ma być mikstura mleczna z miedzi, powoju, paproci i soli hinduskiej, którą zażywa się dopiero po trzech dniach kuracji mlecznej. Bólom szyi można było podobno ulżyć trzymając w ustach słone mleko, a zziębniętym dłoniom lub stopom - okładem z gotowanej w mleku oślim mąki jęczmiennej. Mleko od czerwonej krowy lub napój z korzeni lukrecji, fig, daktyli i świeżego mleka zalecano karmiącej matce dla zachowania zdrowotności piersi. Cier­ piącym na serce proponowano wyciąg z kadzidła, skórki granatu i gorczycy, rozprowadzony w mleku kwaśnym i occie winnym. Na bezsenność uży­ wano okładu na czoło z nasion sałaty, oleju różanego i kwaśnego mleka . Osobom chudym, chcącym przytyć, zalecano galbanum z mlekiem kozim. Miksturę z roztartej w mleku i miodzie pietruszki skalnej stosowano prze­ ciw gorączce spowodowanej zmęczeniem po długiej podróży. Recepta na świerzb przewidywała stosowanie maści z mąki kozieradki, octu winnego i mleka kobiecego. Wczesnośredniowieczni lekarze asyryjscy wierzyli, że mleko rozpuszcza nawet truciznę, która dostała się do organizmu przez usta. Kuracja taka polegała na zażywaniu żółci gazeli rozprowadzonej w mleku kozim . Roz­ wolnienie u dzieci wstrzymano, podając im kawałek łoju z ogona owcy, gotowany w świeżym mleku i posypany sumakiem. Bulion z zająca i owcy, gotowany w mleku krowim i miodem, podawano natomiast na wstrzymanie krwawienia z brzucha. Wzdęcia zaś łagodzono stosując okład z pasty jęcz­ miennej rozrobionej w winie, mleku, occie winnym i dziecięcym moczu. Mleko wykorzystywano też do celów gospodarczych. Spryskiwanie dol­ nych części uli świeżym mlekiem i dziecięcym moczem miało chronić pszczo­ ły przed ćmami. 11 12 1 1 Obecnie wierzy się, że jogurt raczej pomaga zasnąć. Często podaje się go na kolację, zwłaszcza w okresie letnim. Przekonanie o odtruwających właściwościach mleka jest powszechne wśród dzisiejszych Asyryjczyków. 1 2 �166 MICHAEL ABDALLA PRZETWÓRSTWO I K O N S U M P C J A M L E K A Mleko i jego przetwory należą u chrześcijańskich Asyryjczyków do pro­ duktów objętych zakazem spożycia podczas postów, których jest blisko 140 dni w roku . Świeże mleko pije się rzadko w pozostałych dniach świą­ tecznych; jego surowy smak nie odpowiada każdemu. Większą popular­ nością cieszy się mleko gotowane, a szczególnie jogurt (ąatjró). Surowe mleko szybko kwaśnieje ze względu na stosunkowo wysoką temperaturę powietrza. Uważa się je wówczas za produkt zepsuty (hallo hariło), nie nadający się do spożycia. Stąd po dojeniu, z konieczności szybko poddaje się mleko gotowaniu. Kiedy gotuje się je nad ogniskiem (tfájo) - nie wolno pożyczać nikomu ognia (w postaci rozżarzonego węgla drzewnego lub grudek żaru), zanim garnek nie zostanie zdjęty. Panuje bowiem przesąd, iż przenoszenie ognia, nad którym grzeje się mleko, może być przyczyną zmniejszenia mleczności samic. Może też przynieść nieszczęście zarówno domownikom, jak i zwierzętom. Na tym etapie przetwarzania zachowuje się pewną ostrożność, unikając np. demonstracyjnego pokazywania obfitości mleka, by nie budzić zbytniego zachwytu i zazdrości innych. Przylepiający się do dna i ścian garnka osad (czasem nawet lekko przypalony) często jest powodem kłótni młodszego rodzeństwa. Każde z dzieci zabiega u matki o ten przysmak . Przypada on przeważnie chłopcom. Do warstwy osadu dodają oni okruchy chleba i jedzą je prosto z garnka. Warto tu wspomnieć, że do szczególnych przysmaków dziecięcych należy również siara (alio). Po porodzie krowy rodzice czynią starania, by uzyskaną z pierwszego udoju siarę sprawiedliwie podzielić między nowo narodzone cielę i swoje dzieci. Ten „cudowny" pokarm (ze względu na jego unikalną wartość odżywczą, wysoką zawartość żelaza i witaminy A - stąd jego żół­ tawa barwa) podaje się dzieciom gotowany; powoduje to jego ścinanie. Czy w tym tkwi (obok 2-3-letniego karmienia piersią) dodatkowa przyczyna odporności dzieci asyryjskich na Bliskim Wschodzie na różne choroby, na które tak często narażone są małe dzieci w Europie? Mleko stanowi jeden z głównych składników wielu potraw. Ddszeszto, zarda to rodzaj puddingu u Asyryjczyków Zachodnich. Jest nim mocno zagęszczona zupa mleczna z ryżem, do której dodaje się cukier i posypuje na wierzchu sproszkowanym cynamonem. Podaje się ją m.in. na kolację 13 14 1 3 O postach i kuchni postnej u Asyryjczyków zob. Abdalla 199la, s. 24-26, 199lb, s. 141-150, 1991c, s. 15-26, 1993a, s. 13-36, 1993b. Lekko przypalone lub prażone produkty mają powodzenie u dzieci. Pociągający jest chyba ich orzechowopodobny smak. Tworzy się on w wyniku interakcji resztek białkowych z kwasami tłuszczowymi. Pozostawienie ugotowanego mleka na słońcu nadaje mu smak i za­ pach podobny do orzechowego, przechodzą one również do jogurtu. Specjalizują się w tym szczególnie Beduini. Asyryjki zachęcają swoje dzieci do zjedzenia przypalonego chleba tym, że jakoby znajdą w nim hemre (korale). G r a w szklane koraliki była bardzo popularna wśród asyryjskiej młodzieży w latach sześćdziesiątych. 1 4 �MLEKO W KULTURZE LUDOWEJ WSPÓŁCZESNYCH ASYRYJCZYKÓW 167 trzeciego, ostatniego dnia tzw. Postu Niniwy oraz w pierwszym dniu Świąt Wielkanocnych. U Asyryjczyków Wschodnich spotykamy podobną potrawę o nazwie ryzza ł-chalja. Mleka używa się też, często zamiast wody, do przyrządzania ciasta pszennego przy wypieku świątecznych i okolicznościo­ wych ciastek o nazwie kilicza, lub do wypieku chleba plackowego . 15 PRODUKCJA JOGURTU Do ugotowanego (po południu) i ostudzonego do temperatury około 40°C mleka (jego przybliżoną temperaturę sprawdza się zanurzając w nim palec) dodaje się zaprawę (ralbé) z poprzedniego jogurtu . Naczynie pozo­ stawia się w spokoju wewnątrz mieszkania i otula odzieżą, by powoli ostyg­ ło. Łagodne obniżanie się temperatury zaprawionego mleka ma pozytywny wpływ na tworzenie się skrzepu. Pod wieczór naczynie wynosi się na dwór i stawia na podwyższeniu z dala od zwierząt, zwłaszcza kotów . Napój w chłodzie nocy powoli zastyga. Otrzymany jogurt ma konsystencję zwię­ złego żelu, często w kształcie bryły. Im bardziej stabilna i zdecydowanie zżelowana masa, tym lepszy jogurt . W moich rodzinnych stronach panował przesąd, iż spożywanie nabiału, zwłaszcza zaś jogurtu, po smażonej rybie jest szkodliwe dla zdrowia. Bez uwzględnienia aspektu kulturowego chyba pewnego rodzaju uproszczeniem byłoby szukanie naukowego jednoznacznego uzasadnienia tej reguły, pra­ wdopodobnie przestrzeganej również przez Żydów i Arabów. Prawdą jest natomiast, iż oba te produkty są dość bogate w aminokwasy siarkowe, tj. cysteine i metioninę. W przewodzie pokarmowym wrażliwych organizmów mogą one wywołać pewien szok, nie mówiąc o procesach fermentacyjnych, w wyniku których tworzy się nadmiar siarkowodoru. Jogurt nie jest zwykle spożywany jako napój, lecz uchodzi za potrawę. Jedna z nich nazywa się mparszeta: w jogurcie moczy się kawałki chleba, by spęczniały i słodzi cukrem. Potrawę tę podaje się zwłaszcza bezzębnym 16 17 18 1 5 Taki chleb o nazwie chubz mda'am stanowi nowość ostatnich lat w Syrii. Wypieka się go w niewielkich ilościach w specjalnych piekarniach. M a być podobno przeznaczony dla władz, niby z powodu jego wysokiej ceny. Starsi wiekiem Asyryjczycy wyznają, że tylko raz w roku, mianowicie w dniu 1 kwietnia, mleko można jakoby zaprawić rosą. Czy niezwykłość rosy tego dnia wynika stąd, że jest to Nowy Rok Asyryjski? Koty wręcz czyhają na jogurt pozostawiony wewnątrz izby mieszkalnej. Za głównego winowajcę uważa się kota uciekającego w momencie, gdy ktoś wchodzi do izby. Takie typowe zachowanie się kotów przybrało formę porzekadła również w odniesieniu do ludzi. Często cytuje się je w rozmowach. Wyprodukowany z mleka owczego jogurt jest trwalszy i bardziej zżelowany, a masło ma wyższą wydajność aniżeli wyprodukowane z mleka koziego lub krowiego. Mleko krów czarno-białych uważane jest za lepszej jakości niż mleko krów brązowych. Najbielszy zaś jogurt daje mleko kozie. 1 6 1 7 1 8 �168 MICHAEL ABDALLA starcom i małym dzieciom jako posiłek wzmacniający. Często jogurt roz­ cieńcza się wodą, dodaje pokrojone w kostkę ogórki, czosnek, szczyptę soli i lód, tworząc rodzaj chłodnika podawanego na kolację z chlebem. Wspa­ niałe połączenie smakowe daje jogurt mieszany z syropem daktylowym, czyli z czymś bardzo słodkim. Jogurt, nabierany połówką owocu daktyli, tworzy w ustach bogaty bukiet aromatyczny, chyba przewyższający zawartość związków smakowych w każdym z obu składników oddzielnie. Przy braku daktyli nieco podobny bukiet można uzyskać popijając jogurt mocno słodzoną herbatą. Środki słodzące, a szczególnie cukier, stosuje się do po­ prawienia smaku jogurtu, który, po zostawieniu w cieple, już następnego dnia kwaśnieje. Jogurt podaje się jako deser po posiłkach lub zamiast sałatki do potraw suchych i sypkich. Jogurt stanowi też półprodukt do przyrządania przetworu o nazwie terchajno . Grubszą frakcję bulguru (burghulu: preparowanej kaszy pszennej) wsypuje się do kotła, zalewa jogurtem i dodaje małą ilość soli kuchennej. Mieszankę zostawia się w cieniu do czasu aż cała masa jogurtu zostanie wchłonięta przez bulgur. Trwa to około 24 godzin. Tworzącą się papkę o dużej lepkości przez chwilę miesza się i pozostawia na dalszą dobę. Mie­ szanie powtarza się w odstępach 24-godzinnych. Jeśli mieszanina, zwana potocznie „ciastem", zbyt szybko wyschnie, dodaje się wówczas jeszcze małe ilości jogurtu. Podczas fermentacji trwającej 5-6 dni „ciasto" nabiera cha­ rakterystycznego aromatu i smaku. Następnie formuje się z niego kulki o średnicy 2-4 cm i suszy na słońcu. Mała zawartość wody (8-10%), wysoka kwasowość oraz brak cech higroskopijności, gwarantują przechowywanie produktu przez 2-3 lata w workach z tkaniny lub otwartych komorach glinianych. Terchajno podaje się na śniadanie po rozcieńczeniu. Część jogurtu przeznacza się do produkcji masła (zebdó) w specjalnie przygotowanych bukłakach o nazwie gałdo. 19 PRZYGOTOWANIE BUKŁAKU Do tego celu stosuje się przeważnie skórę kozią. Zwierzę zabija się przez obcięcie głowy. Skórę na obu kolanach tylnych kończyn nacina się w po­ przek i dmucha w nią mocno ustami. Dostające się do środka powietrze pod ciśnieniem podnosi skórę na kolejnych odcinkach ciała zwierzęcia, oddziela­ jąc ją całkowicie od tuszy. Tworzy się coś w rodzaju dmuchanej poduszki. 1 9 Jest on dość popularny na Bliskim Wschodzie. W Syrii, Libanie, Jordanii, Izraelu i Egipcie znany jest jako kiszk, w Iraku - kuszuk, a w Turcji - tarchana. O kiszku, jego warto­ ściach odżywczych, nowoczesnych rozwiązaniach technologicznych, napisali m.in.: Al-Shabibi i inni 1982, s. 65-67; Hafez i inni 1984, s. 197-198; Hamada i inni 1982, s. 1140-1142; Abdalla 1986, s. 26-28. Temu tematowi poświęcono pracę magisterską wykonaną przez Barbarę Nadolną w 1986r. w Instytucie Technologii Żywności Pochodzenia Roślinnego Akademii Rolniczej w Poznaniu. Wykazano tam m.in. możliwość zastąpienia burghulu nasionami grochu. �MLEKO W KULTURZE LUDOWEJ WSPÓŁCZESNYCH ASYRYJCZYKÓW 169 Następnie przez nacięcie szyi wkłada się rękę z nożem i , nie uszkadzając skóry, wykrawa się delikatnie tuszę w kawałkach, które wyciąga się aż do pełnego wypróżnienia skóry. Mięso przeznacza się do konsumpcji, skórę zaś poddaje garbowaniu według następującej procedury: Skórę zanurza się w luźnej papce przygotowanej z popiołu i wody. Zostawia w cieniu przez tydzień. Kwaśny odczyn papki ułatwia odpadanie wełny, którą wyrywa się następnie rękoma. Po wypraniu kilkakrotnie w wo­ dzie, skórę obficie posypuje się wysuszoną i zmieloną skórką granatów, zwaną dżafłe, zmieszaną z solą. Ponownie zostawia się ją w cieniu na tydzień. Zawarte w skórce granatów garbniki nadają garbowanej skórze specyficzną barwę. Po dokładnym umyciu i wysuszeniu skórę rozciąga się za pomocą wbitego w ziemię pala (sakto). Inny sposób garbowania polega na oblepieniu skóry na kilka dni sfermentowanym ciastem z mąki pszennej (czasem dodaje się mąkę z soczewicy). Ułatwia to odpadanie resztek tłuszczu i wyrywanie włosów. Potem skórę myje się i zanurza na 15 dni w papce z gotowanej mączki żołędzi, zwanej gomare. Cztery otwory w skórze, po­ wstałe po nacięciach kończyn zwierzęcia, szyje się rzemykami ze skóry koziej (szubáqo d-mare'zo) . 20 P R O D U K C J A MASŁA I TŁUSZCZU M L E C Z N E G O Masło otrzymuje się z jogurtu. Zimny jogurt wlewa się skoro świt do bukłaku wiszącego na wystającej w stronę dziedzińca belce dachowej. Koń­ cówki strony brzusznej bukłaku, będące pozostałością obu par kończyn zwierzęcia, nawija się na drewniane uchwyty, zwane lałlabe. Te z kolei łączy się prostopadle kijem (mojutó). Trzymając lałlabe gospodyni wytrząsa jogurt przez 20-30 minut, aż kuleczki tłuszczu połączą się w grudki . Można to sprawdzić zaglądając do środka przez górny otwór szyjny (fot. 1). Czynność wytrząsania może być wykonywana przez dwie, stojące naprzeciw siebie kobiety. W warun­ kach polowych bukłak zawiesza się na trzech drewnianych belkach wbitych w ziemię, zwanych daqerjčto, tworząc rodzaj piramidy . Produkcja masła odbywa się zawsze wcześnie rano, często gdy dzieci jeszcze śpią. Jest to pierwsze zajęcie, od którego gospodynie wiejskie zaczynają 21 22 2 0 Identyczny bukłak używany do przechowywania produktów sypkich nazywa się mfido, a do wody pitnej - qarbo. Średnio z 10 kg jogurtu otrzymuje się ok. 1 kg masła. Wraz ze wschodem słońca na terenie gospodarstw wiejskich często pojawiają się roje jaskółek. Wierzenia mówią, że przyno­ szą one domownikom szczęście, a ponadto zwiększają wydajność masła. Dzieciom tłumaczy się że ich świergot jest hymnem powitalnym dla promieni słonecznych i powitalną modlitwą do Chrystusa. Często jaskółki zakładają gniazda wewnątrz izb mieszkalnych, u drewniano-słomianego sufitu. Wyrządzenie im jakiejkolwiek krzywdy uchodzi za ciężki grzech. W beduińskich wsiach północno-wschodniej Syrii bukłak z jogurtem ustawia się na materacu prosto na ziemi. Wytrząsające go kobiety zajmują pozycję siedzącą, a nie stojącą. 2 1 2 2 �170 MICHAEL ABDALLA Ryc. 1. Wytwarzanie jogurtu w bukłaku podczas produkcji masła. Wioska Habsos w Tur Abdinie, 1988 r. Fot. Simon Atto, Holandia swój normalny dzień na przełomie wiosny i lata. Poranny chłód sprzyja zlepianiu się kuleczek tłuszczu w wytrząsanym jogurcie. Otrzymane masło uchodzi za przysmak śniadaniowy, zwłaszcza gdy spo­ żywa się je posypane cukrem. Nie stosuje się go do smarowania pieczywa (takiego zwyczaju nie ma na Bliskim Wschodzie), lecz nabiera chlebem małe ilości, tworząc razem jeden kęs. Przyjął się zwyczaj ofiarowywania części świeżego masła tym ze współwieśniaków, którzy nie mają dostatecznej ilości mleka. Dzielenie się tym, co daje natura oraz smutkami i radościami, jest dość charakterystyczne dla Asyryjczyków. Głównie jednak przeznacza się masło do produkcji trwałego tłuszczu (meszhó). Uzyskiwaną codziennie porcję masła soli się i wkłada do pojem- �MLEKO W KULTURZE LUDOWEJ WSPÓŁCZESNYCH ASYRYJCZYKÓW 171 nika. Gdy pojemnik się napełnia (ok. 20 kg), zebrane masło przekłada się do grubościennej i ocynowanej kadzi, po czym gotuje. Gotowanie powoduje rozwarstwienie się masła; czysty tłuszcz unosi się do góry, a pod nim pozo­ staje maślanka i osad. Oddzielający się po ochłodzeniu tłuszcz ponownie gotuje się, tym razem z dodatkiem kawałka chleba. Gotowanie przerywa się, gdy ów chleb staje się lekko rumiany i chrupiący. Czysty tłuszcz przechowuje się w ceramicznych lub skórzanych pojem­ nikach. Używa się go jako dodatku do świątecznego jadła przez cały rok. Przeciętna rodzina asyryjska spożywa rocznie około 60 kg tego produktu . Rozprowadza się go w stanie rozgrzanym po wierzchu potrawy. Jest bardzo wydajny i ma wspaniały smak. Zachowania towarzyszące procesowi tworzenia się masła zostały utrwalone na taśmach magnetofonowych w formie rytmicznych piosenek. W swoim zbiorze znalazłem dwa utwory: jeden pod tytułem „Gudi majjane b-dranani" (wytrząsam bukłak siłą swych ramion) wykonany przez kobietę, drugi zaś, śpiewany przez mężczyznę, opisuje drogę, po której może chodzić ukochana, zatrzymując się m.in. w miejscu, gdzie wytrząsa się bukłak z jogurtem. 23 P O T R A W Y I P R Z E T W O R Y Z MAŚLANKI Po oddzieleniu masła w bukłaku zostaje maślanka (dałghe, dallé). Spożywa się ją jako napój (często zamiast wody), albo rozdaje potrzebującym. Jej nadmiarem poi się zwierzęta gospodarskie lub rozlewa do kontenerów i sprze­ daje w pobliskich miastach. Kupują ją głównie ci, którzy dopiero niedawno przenieśli się ze wsi do miasta. Maślankę pije się zwykle po dodaniu lodu lub po namoczeniu w niej kawałków suchego chleba. Jest to potrawa ludzi ubogich. W jadłospisie Asyryjczyków występuje kilka półproduktów i potraw zawierających maślankę. W opinii konsumentów uchodzą one za dania pełne. Labanije to letnie danie u Asyryjczyków Zachodnich, podawane na zimno na kolację: w osolonej maślance delikatnie gotuje się do miękkości obłuszczoną pszenicę, ciągle mieszając tak, aby maślanka nie zwarzyła się. Podobną potrawę, acz bogatszą, bo z dodatkiem białka jaja i drobno pokrojonej wołowiny lub baraniny (z możliwością zastąpienia pszenicy kukurydzą), znają Asyryjczycy Wschodni pod nazwą buszdla d-dalle. Gierdo to kolejna potrawa występująca w tej grupie: maślankę łączy się z jajkiem, soli i ciągle miesza doprowadzając do wrzenia. Wsypuje się opłukany ryż i pozosta­ wia na małym płomieniu. Garnek zdejmuje się i przykrywa ręcznikiem na pół godziny. Potrawę podaje się z syropem daktylowym lub roztopionym masłem. 2 3 U Asyryjczyków Wschodnich utrwalił się zwyczaj związany z ceremonią zaślubin. Do­ prowadzona do domu narzeczonego panna młoda zatrzymuje się na moment przed drzwiami, by namoczonym w meszko palcem zrobić znak krzyża na futrynie. Ma to zapewnić nowożeń­ com obfitość i szczęście. �172 MICHAEL ABDALLA Maślankę wykorzystuje się również do przygotowania ciasta pszennego, z którego wypieka się chlebki girdajje. Z niej także produkuje się odwodnioną masę szyrtan, (ąeszka) lub rodzaj sfermentowanego twarogu o nazwie dżadzieą. Aby uzyskać szyrtan, wlewa się do worków surową maślankę i zawiesza je na słońcu do odsączenia płynu. Pozostającą w worku gęstą masę soli się i formuje kulki wielkości jaja kurzego, które następnie są suszone na słońcu. W okresie zimy produkt ten stosuje się do przyrządzania czasochłonnej potrawy obiadowej gabula (u Asyryjczyków Zachodnich) lub dochła (u Asy­ ryjczyków Wschodnich). Twarde klopsiki rozciera się w wodzie o ściany ręcznie wykonanej miski drewnianej lub wypalonej z gliny o szorstkiej na­ wierzchni, aż do ich rozpuszczenia (pozostające małe grudki daje się dzie­ ciom do zjedzenia). Do półmiska wkłada się ugotowaną do miękkości obłuszczoną pszenicę garso odpowiednio spłaszczając, aby wlany do środka płyn (powstały z szyrtan) nie przelewał się; brzegi masy pszennej powinny być wyższe i grubsze. Po powierzchni tego płynu rozprowadza się rozgrzany do czerwoności tłuszcz mleczny. Do przyrządzania potrawy dochla zamiast pszenicy stosuje się obłuszczone ziarno jęczmienia. Dla otrzymania dżadzieą gotuje się maślankę, rozlewa do worków i prze­ trzymuje w cieniu przez 4-5 dni. Aby przyspieszyć ściekanie płynu, worki przyciska się kamieniem. Otrzymaną gęstą masę soli się i miesza z po­ krojonymi liśćmi zielonego czosnku. Następnie ubija się w glinianym pojem­ niku, którego otwór zalepiany jest czerwoną gliną. Pojemnik ustawia się do góry dnem w dołku wewnątrz izby mieszkalnej (aby wchłaniał wilgoć) i zakopuje w ziemi na miesiąc lub dwa. Dżadzieą ma sypką konsystencję bez widocznych pleśni. Smakuje podobnie jak spleśniały ser polski typu rokpol. Podaje się go głównie na śniadanie. PRODUKCJA SERA Ser (gleto) kojarzy mi się z powtarzaną przez matkę legendą o pewnym podróżniku, który miał ponoć pochodzić z naszych okolic. Napełnił on mlekiem manierkę zrobioną z wysuszonego żołądka owczego i wyruszył w długą podróż. Kiedy wyczerpany przystanął, by odpocząć i napić się, ogarnęło go zdumienie. Oto w manierce nie było już mleka, lecz biały skrzep - ser! Spróbował go i polubił. Podobne zdumienie, połączone z poczuciem satysfakcji, ogarnęło mnie gdy o tej samej legendzie czytałem w europejskiej literaturze przedmiotu. Niestety nie zdążyłem donieść niepiśmiennej matce o mym odkryciu. Na bliskowschodnich terenach asyryjskich wiosna przynosi radość przy­ rodzie i ludziom, ale nie każdemu zwierzęciu domowemu. Jedna z rodzących wtedy owiec, kóz lub krów musi niestety pogodzić się ze stratą swojego potomstwa, zwłaszcza jeśli będzie płci męskiej (ąarąuro, safuro, arnulo, od­ powiednie nazwy żeńskie: ąarąurto, safurto, goleke). Gospodarz pozwala mu �MLEKO W KULTURZE LUDOWEJ WSPÓŁCZESNYCH ASYRYJCZYKÓW 173 ssać mleko matki zaledwie przez jeden lub dwa dni. Potem przeznacza na zabicie, którego jednak dokonuje się z dala od oczu matki. Do żołądka zwierzęcia nie może się dostać ślad innego pokarmu oprócz siary. Właśnie zabija się je dla tego żołądka, a ściślej - dla skrzepu (fyrszyk) tworzącego się z mleka pod wpływem podpuszczki (enzymu żołądka). Fakt utraty potomstwa, zwierzę (szczególnie krowa) znosi chyba nie­ mniej boleśnie aniżeli człowiek. Często staje się nieposłuszna, krnąbrna i od­ mawia dodawania mleka. Oszukuje się ją w ten sposób, że skórę ofiary (wraz z kończynami) wypycha się sianem i szmatami. Zwierzę daje się nabrać na tę sztuczkę. Liżąc skórę postawionej przy nim atrapy - stawia mniejszy opór przy dojeniu. Po zabiciu zwierzęcia i stwierdzeniu, że w jego żołądku znajduje się niedostateczna ilość skrzepu, wlewa się do niego dodatkowe porcje mleka i czeka, aż skrzepnie. Właśnie owa zawartość żołądka stanowi zaprawę serową (darmdnó). Można ją stosować natychmiast, czyli w stanie świeżym. Często, nie wyjmując jej z żołądka lub wkładając ją do woreczka z białej tkaniny, soli się i utrwala przez suszenie na słońcu do dalszego stosowania. Aby otrzymać ser, zaprawę zanurza się w mleku o temperaturze do 40°, miesza i pozostawia w spokoju przez około 20 minut . Powstałą po skrzep­ nięciu serwatką poi się zwierzęta lub używa do wyrobu ciasta do produkqji okolicznościowych wypieków kilicza. Kilicza z serwatką jest rozpow­ szechniona szczególnie wśród Asyryjczyków pochodzących z miasta Urhoy (Edessa, obecnie Urfa w Turxji), zajmujących dziś jedno z osiedli miejskich w Aleppo (Syria). Ser natomiast wkłada się do białych worków o wymiarach około 20 X 40 cm i przyciska, by powoli wysychał. Otrzymane batoniki kroi się na kawałki i ściska dłońmi. Powoduje to wyciek resztek serwatki i nadaje kawałkom sera określony kształt z widocznymi po jego ostygnięciu śladami palców. Ser można też pokruszyć i porcjami wsypać na znajdującą się na ogniu patelnię z małą ilością wody. Ogrzewanie powoduje roztopienie sera i ułatwia jego rozciąganie oraz formowanie na kształt cienkich wstążeczek, które następnie plecie się w warkocz lub zwija w pętle. Ser otrzymany przy zastosowaniu obróbki cieplnej charakteryzuje się gumiastą i zwartą konsystencją, co polepsza jego walory smakowe. Wszystkie odmiany sera asyryjskiego mają białą barwę. Przechowuje się je, często z dodatkiem czarnuszki, w solance w szklanych lub metalowych pojemnikach (stężenie soli wyznacza na ogół wysokość zanurzenia jaja kurzego, którego górny biegun powinien być tylko o ok. 1 cm ponad lustrem wody) . Ser spożywa się z chlebem i herbatą lub z arbuzami jako posiłek dietetyczny. 24 25 2 4 Produkcję sera dla potrzeb rodziny zaobserwowałem w 1991 r. również u niektórych Asyryjczyków mieszkających w Holandii. Płynną zaprawę kupują oni w hurtowni produktów orientalnych o nazwie „Togo". Prowadzi ją Asyryjczyk z Turcji. Mleko doi się prosto z wy­ mion krowy do naczynia z zaprawą bezpośrednio u hodowcy na fermie. W ten sam sposób przygotowuje się zalewę do kiszenia warzyw. 2 5 �174 MICHAEL ABDALLA Ryc. 2. Wzór etykiety na 5-kilogramowych puszkach z białym serem w solance, importowanych z byłej Czecho-Słowacji do Szwecji przez Asyryjczyka (napisy w jęz. asyryjskim, arabskim i tureckim) H A N D E L NABIAŁEM W środowisku asyryjskim, w którym przebywałem w latach pięćdziesią­ tych i sześćdziesiątych, handel produktami wytwarzanymi w domu z włas­ nych surowców był zjawiskiem bardzo rzadkim. Dotyczyło to również na­ biału. Większość rodzin wiejskich przeznaczała na sprzedaż raczej część żywego inwentarza i wełnę owczą. Nabiał produkowano tylko na własne potrzeby, a jego nadwyżki rozdawano wśród krewnych i sąsiadów we wsi. „Zanim poprosisz Boga o krowę dla siebie, poproś Go o dwie krowy dla sąsiada" - brzmiała jedna z asyryjskich maksym ludowych. Ci, którzy po­ stępowali zgodnie z nią nie mogli nawet spać spokojnie wiedząc, że dzieci sąsiada nie mają dostatecznej ilości tego, co oni posiadają w nadmiarze. Przestrzegano więc dzieci, że jeśli nie podzielą się z ubogimi tym, co mają w obfitości, „ich węże będą im dokuczać we śnie" . Handel produktami mleczarskimi był dorywczym zajęciem wyłącznie biednych rodzin miejskich . Często wcześnie rano matka wysyłała na bazar 26 27 2 6 Pojawienie się węża we śnie tłumaczy się jako wyrzuty sumienia. Za przyczynę uważa się zazwyczaj nieczęstowanie towarzysza tym, co się jadło poprzedniego dnia w jego obecności. Wśród asyryjskich chłopów znad rzeki Chabur w północno-wschodniej Syrii znana jest historyjka o pewnym gospodarzu. Przez wiele lat sprzedawał on w pobliskim mieście al-Hasake fałszowane wodą mleko. Pewnego dnia nie pojawił się z dostawą u swoich klientów. Spytany po jakimś czasie o przyczyny, wyjaśnił: „Woda, którą przez tyle lat dodawałem do mleka wezbrała i porwała pasące się nad rzeką krowy". 2 7 �MLEKO W KULTURZE LUDOWEJ WSPÓŁCZESNYCH ASYRYJCZYKÓW 175 swoje kilkuletnie dziecko z garnkiem jogurtu na sprzedaż. Niektóre rodziny, swidząc samotnie idące dziecko, bez targowania kupowały ów jogurt. Kie­ rowały się często względami humanitarnymi. O sprzedawanej w mieście maślance wspomniałem wcześniej. Na terenie zadaszonych bazarów miejskich istniały sklepy nabiałowe, umiejscowione w pobliżu punktów sprzedaży owoców. Przyciągały one prze­ chodniów przyjemną wonią jogurtu. Głównymi odbiorcami byli właściciele sklepów. Na spożywane w pracy śniadanie zamawiali utworzony na wierz­ chu jogurtu „kożuch". Słodzili go cukrem i zjadali z chlebem, popijając herbatą. Wracając do domu w przerwie obiadowej często zaopatrywali swo­ je rodziny w zakupiony w tych sklepach nabiał. Na ulicach miasta Qameszli, w którym mieszkałem w latach sześćdziesią­ tych, można było spotkać handlujących nabiałem Arabów-beduinów i Kur­ dów. Beduini hodowali duże stada owiec i słynęli z produkcji dobrej jakości tłuszczu mlecznego (samn, asyryjskie meszko). Podobno nadal uchodzi on za produkt poszukiwany . Kurdowie zaś oferowali świeży ser, który kupujący poddawali w domu dalszej obróbce: krojeniu, przygotowaniu odpowiedniej zalewy, przyprawieniu, ładowaniu do pojemników . 28 29 M L E K O W F O L K L O R Z E SŁOWNYM U Asyryjczyków, podobnie jak u większości ludów Bliskiego Wschodu, folklor związany z mlekiem jest - zdaje się - niezbyt bogaty. W mojej pamięci utrwaliły się tylko trzy przysłowia ludowe. Pytane przeze mnie starsze wiekiem osoby nie znały ich więcej. 1. Jaąed leszone buhallo, npehle baddałghe (Jego język poparzył się od mleka, dmuchnął w maślankę) Używa się go w przenośni w dwóch przynajmniej sytuaqach konfliktowych: - doznający niewinnie krzywdy, nie mogąc wyrównać rachunku z krzyw­ dzącym, przelewa swój gniew na kogoś innego, bezstronnego; 2 8 Trudno sobie wyobrazić kuchnię beduinską bez tłuszczu mlecznego. Obok daktyli i przaśnego chleba stanowi on główny pokarm Beduina. Przypisuje mu się właściwości wzmacniające organizm, zwłaszcza kości. Na potwierdzenie zalet beduińskiego jadła przytaczana jest często historyjka o bójce, w której beduin łatwo pokonał mieszkańca miasta. By przekonać go o braku wartości miejskiego jadła, beduin zaproponował, by zakopać w ziemi to, co każdy z nich najczęściej spożywa. Pokonany przyniósł owoce, beduin zaś daktyle i tłuszcz mleczny. Po kilku dniach okazało się, że - w przeciwieństwie do daktyli i tłuszczu, w owocach zalęgły się robaki. Beduin rzekł: „Tak samo dzieje się w twoim brzuchu"! W maju 1992 r. w hurtowniach z bliskowschodnimi produktami spożywczymi w mieście Sódertálje w Szwecji, pojawiły się 5-kilogramowe puszki z białym serem o nazwie balkon, w słonej zalewie. Etykieta zawierała informację również w języku asyryjskim. Ser wytwarzała jakaś firma w byłej Czecho-Słowacji na zamówienie asyryjskiego importera. 2 9 �176 MICHAEL ABDALLA - za szybkie i nieprzemyślane postępowanie, przynoszące negatywne efekty oraz nieskuteczne próby naprawienia wynikających stąd szkód. 2. Nosze lo komer u-ąatirajdi hamusojo (Nikt nie przyznaje się, że jego jogurt jest kwaśny) W tym przysłowiu wyraża się sentencję, iż ludzie zwykle ukrywają swoje błędy i słabości, chwaląc to, co mają lub robią. Asyryjski słuchacz przyjmuje to raczej z wyrozumiałością. Nieraz chcąc jakoby usprawiedliwić narratora przed innymi, sam słuchacz posługuje się takim sformułowaniem. Podobne przysłowia są znane innym narodom. W Polsce jego odpowiednikiem jest np. „każda pliszka swój ogonek chwali". 3. Kito manto bugatiro (Jest włos w jogurcie) Takie sformułowanie słyszy się, kiedy rozmówca robi wrażenie, iż ukry­ wa jakiś szczegół, lub w przypadku postępowania (działania) mającego wprowadzić człowieka w błąd. 4. Pewien asyryjski ksiądz imieniem Malke z wioski Ayn Warde w Tur Abdinie (południowo-wschodnia Turcja) (dziś obsługujący jedną z asyryj­ skich gmin w RFN) zapisał się w pamięci rodaków mówiąc: „Wszystko jest łaską bożą, ale maślanka jest łaską mojej matki. Im więcej wody do niej dodaje, tym staje się wydajniejsza". Tę anegdotę usłyszałem od asyryjskiego imigranta w Szwecji, Gabriela Kurta, pracującego w latach siedemdziesią­ tych w zakładzie krawieckim w mieście Midyat (Tur Abdin), do którego ów duchowny lubił zachodzić na pogawędki. Częstym ich tematem było mleko. 5. Przebywająca w szpitalu kobieta prosiła swego męża, by ich dzieciom nie zabrakło ulubionego jogurtu. Nie wiedziała, że prosta i prawie codziennie powtarzana technologia jego wyrobu sprawi mężowi trudności. Mąż zagoto­ wał mleko i zamiast zaprawy jogurtowej dodał do niego drożdże piekarskie (hmiro). Niestety, mleko nie skrzepło. Następnego dnia podwoił ilość droż­ dży, lecz bez skutku. Dopiero w trzecim dniu, gdy odwiedził żonę w szpitalu, dowiedział się, że drożdże piekarskie nie nadają się do produkcji jogurtu, lecz trzeba dodać pozostałą po poprzednim jogurcie zaprawę. Wyśmiany przez żonę i dzieci musiał o ową zaprawę poprosić sąsiadkę. Tę historyjkę podyktował mi asyryjski kapłan Gabro Isik w Sódertálje (Szwecja). Jej bohaterem jest niejaki Tuma z wioski Habsos (Turcja, region Mhallamije), mieszkający aktualnie w Mutala (Szwecja). 6. W połowie drogi między klasztorem Az-Zaafaran a miastem Mardin (Tur Abdin) znajdowała się niegdyś twierdza, zwana Hesno d-att_o, Qalaat Mara �MLEKO W KULTURZE LUDOWEJ WSPÓŁCZESNYCH ASYRYJCZYKÓW 177 (Damski Zamek), położona na wysokości ok. 1200 metrów. Dziś znajduje się tam asyryjska wioska o tej samej nazwie. Nie mogąc jej zdobyć w X I I I w. Tatarzy odcięli ją od świata oblegając ponoć przez sześć miesięcy. Dzielni gospodarze nie tylko nie poddali się, lecz zdobyli na pewne działania o cha­ rakterze psychologicznym. Wysłali wodzowi armii tatarskiej wiadro pełne jogurtu z suczego mleka. Poczęstunek bardzo wodzowi smakował, był bo­ wiem przekonany, że pochodzi z mleka owczego. Po głębokim namyśle wódz doszedł do wniosku, że oblężenie twierdzy wcale nie wpłynęło nega­ tywnie na gospodarkę broniących jej. Ów jogurt bowiem świadczy, że ich życie nadal toczy się całkiem normalnie. Zapewne muszą mieć wielkie stada owiec i zapasy broni wewnątrz ogromnej góry - pomyślał, uświadamiając sobie równocześnie bezsensowność swojej akcji. Wiadro jogurtu uratowało więc twierdzę sprytnych gospodarzy. ZNACZENIE M L E K A KOBIECEGO Znaczenie kobiecego mleka w kulturze ludowej Asyryjczyków wykracza daleko poza rolę zwyczajnego lub nadzwyczajnego pokarmu. Ma ono swoją symbolikę, która przejawia się w różnych momentach i sytuacjach życio­ wych. W rozmowach dzieci często słyszy się przysięgę: „na mleko matki!"; ma ona przekonać o prawdziwości relacji i racji mówiącego. Mające jakieś wątpliwości dziecko żąda wręcz nieraz od rozmówcy, by przysiągł na mleko matki, co daje mu gwarancję, że zasłyszane informacje lub opowiadane sytuacje są prawdopodobne. Fałszywe składanie przysięgi tego rodzaju jest ciężkim grzechem. Karmienie dziecka mlekiem matki trwa dość długo, 1-3 lata. Przerywa się je tylko wtedy, gdy zaistnieją naturalne przeszkody. Zdarza się, że ta sama kobieta karmi równocześnie dwoje dzieci, w tym jedno niekoniecznie swoje. Nie byłoby w tym nic dziwnego, gdyby nie pewien przesąd głoszący, iż karmione tą samą piersią dziewczynka i chłopiec nie mogą w przyszłości wejść ze sobą w związek małżeński, pomimo że ich rodzice nie są ze sobą spokrewnieni. Zauważmy więc, że wspólne mleko kobiece czyni nawet obce dzieci jakby rodzeństwem. O człowieku uczciwym, prawdomównym, lojalnym i dobrze wychowa­ nym mówi się, że „ssał prawdziwe, niczym nie skażone, mleko" (halał). Chodzi w tym sformułowaniu o to, że postępowanie człowieka odzwierciedla trwałość matczynej miłości, przekazywanej mu w trakcie karmienia piersią oraz ogólną wierność ukształtowaną w sposób naturalny w ciągu pierwszych miesięcy życia. Osoby nieobliczalne, zdradliwe, określa się jako takie, które „ssały fałszywe, skażone, mleko" (haram). Dla wyjaśnienia tej sentencji posłużę się pewnym sformułowaniem wypowiadanym przez niektóre matki w sytuacjach skrajnie niegodziwego postępowania dziecka: „Niech moje mleko będzie ci haramV\ Przyjmuje się to jak klątwę. Chyba nic nie działa �178 MICHAEL AB DALLA tak dobitnie na psychikę dziecka, jak tak stanowczo wyrażona dezaprobata matki. Słysząc te słowa dziecko z reguły płacze, przeprasza jak może i trwa w pokorze, póki matka mu nie wybaczy. Przedstawiony tu szkic nie wyczerpuje zagadnienia. Opracowanie doty­ czy bowiem głównie Asyryjczyków Zachodnich z Tur Abdinu. Ich doświad­ czenia i emocje związane z mlekiem są jednak - jak zauważyłem - nader bogate. Dowodzą tego opowiadania zasłyszane przeze mnie przy okazji zwykłych rozmów towarzyskich, jakie prowadziłem podczas spędzonego wśród nich urlopu w Szwecji. Żyje tam blisko 50 tysięcy asyryjskich wy­ chodźców. Prawie w każdym domu zetknąłem się ze sposobem przygotowa­ nia jogurtu i potrawy labanije. Niektóre rodziny wręcz czyhają na okazję obniżki ceny mleka, by kupić około 30 litrów tego płynu z przeznaczeniem na produkcję sera. Wtedy widać rodzinną i koleżeńsko-sąsiedzką współ­ pracę, polegającą na szybkim podawaniu sobie adresu sklepu, udzielaniu pomocy w transporcie mleka i przygotowaniu sera, do czego stosuje się gotową zaprawę w tabletkach. Niektóre potrawy mleczne są serwowane w asyryjskich restauracjach. W Holandii np. w restauracji „Orient" w mie­ ście Enschede, znalazłem w jadłospisie potrawę diadzieq i głeto, podawane na różne sposoby. Sądzę, że asyryjski folklor związany z mlekiem przetrwa jeszcze długo. Technologia wiejskiego przetwórstwa mleka i związana z tym specyficzna obyczajowość zostały utrwalone na taśmach w formie piosenek i w sztukach teatralnych. Niepokojące jest jednak to, że całe starożytne osady asyryj­ skie w Tur Abdinie pustoszeją. Urodzone na emigracji dzieci wczorajszych gospodarzy coraz rzadziej będą miały okazję dotknąć autentyczne galdo, zobaczyć jak suszy się na słońcu szyrtan i jak w dołku izby mieszkalnej pleśnieje dzadzieą. LITERATURA Anonim 1990 Abdalla 1986 199la 199lb 1991 с 1993a 1993b Al-firqatu-l-Aszurijatu lil-funini-sza'bijati fi muháfadati-1-Hasaka (Asyryjskki ze­ spół folklorystyczny w prowincji al-Hasaka), „Dirasaton Isztirakija", Damaszek. M. Kiszk - sfermentowany produkt pszenny Bliskiego Wschodu, „Przegląd Gastro­ nomiczny", Nr 3. Posty i kuchnia postna u chrześcijańskich Asyryjczyków na Bliskim Wschodzie, „Przegląd Gastronomiczny", Nr 2. Posty i kuchnia postna u współczesnych Asyryjczyków na Bliskim Wschodzie, „Przegląd Orientalistyczny", Nr 1-4. The Way the Contemporary Assyrians take Food in the Middle East during Fasts and Church Holidays, [w:] Feasting and Fasting, Prospect Books Ltd., London. Posty i kuchnia postna u współczesnych Asyryjczyków Zachodnich na Bliskim Wschodzie, „Gdańskie Studia Antropologiczne" Nr 2. Fasting and Fast Customs Practised by Modern Assyrians in the Middle East, The Publishing House of Nsibin, Szwecja. �MLEKO W KULTURZE LUDOWEJ WSPÓŁCZESNYCH ASYRYJCZYKÓW 179 A l - S h a b i b i M.M.A. i in. 1982 Studies on the Sumak (Rhus hirta) of Iraq, „Journal of the Canadian Intitute of Food Science and Technology", vol. 15, No 1. Bielicki M. 1967 Zapomniany świat Sumerów, PIW, Warszawa. Budge E.A.W. 1976 The Syriac Book of Medicines, Armorica Book Co., APA-Philo Press, Amster­ dam (reprint). Contenau G. 1967 Życie codzienne w Babilonii i Asyrii, PIW, Warszawa. D o b r o v i t s A. i in. 1975 Wieża Babel, Nasza Księgarnia, Warszawa. F o r s t n e r D. 1991 Świat symboliki chrześcijańskiej, PAX, Warszawa. Gollancz H. 1976 The Syriac Book of Protection, being a Collection of Syriac Charms, APA-Philo Press, Amsterdam (reprint). G r a n t A. 1973 The Nestorians or the Lost Tribes, Philo Press, Amsterdam (reprint). Hafez Y.S., Hamada A.S. 1984 Laboratory Preparation of a New Soy-Based Kishk, „Journal of Food Science", vol. 49. H a m a d a A.S., F i e l d s M . L . 1982 Preliminary Evaluation of a New Type of Kishk Made from Whey, „Journal of Food Science", vol. 47. Herodot 1959 Dzieje, tom 1, Czytelnik, Warszawa. M i e r z e j e w s k i A. 1979 Zapisane na glinie, Iskry, Warszawa. M i e r z e j e w s k i A. 1981 Tajemnice glinianych tabliczek, Iskry, Warszawa. Saggs H.W.F. 1973 Wielkość i upadek Babilonii, PIW, Warszawa. Z a b ł o c k a J. 1982 Historia Bliskiego Wschodu w Starożytności, Ossolineum, Wrocław. MICHAEL ABDALLA MILK IN FOLK CULTURE OF T H E CONTEMPORARY ASSYRIANS O F T H E NEAR EAST Summary The article presents the role of milk in the culture of indigenous peoples of Mesopotamia. The first part concerns the culture of the Sumerians and is based on archaeological data. Customs connected with milk economy have been presented as part of folklore. Next, the role of milk in folk medicine and magic of the contemporary Assyrians are discussed. The author reports the texts of four amulets believed to protect cattle against diseases and theft and milk against bad spells. He also mentions diseases by which milk is used in medicines. Numerous folkloristic texts connected with milk are quoted. The data come from the author's own experience and from interviews with Assyrian refugees in Holland and Sweden. �180 MICHAEL ABDALLA Another problem of the study are the folk ways of processing and conservation of milk by Assyrian peasants, production of milk products and their role in traditional Assyrian nourish­ ment. The trade of dairy products has also been studied. The last issue is connected with the role of woman's milk in the process of socialization. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/234519c8f03ce8e722ab384b755d4075.jpg db16542bf848996d7b6d88322dd750ef https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/aca9ffa8f937bb9bf3eee5f3de85f809.jpg e5a3d290bc4f652947681507e091b3dd https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4b4aaa593f28f95d2d1d122f0160a15b.jpg 587c60b58416969e2ac07635d6e20d6b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Młocarnia - maszyna do młócenia zboża / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Ostrów [wyspa na Jeziorze Wdzydze], (woj. pomorskie) Subject The topic of the resource rolnictwo ; narzędzia do młócenia i czyszczenia ziarna ; Kaszuby Description An account of the resource fotografie przedstawiają trzy ujęcia młocarni (maszyny do młócenia zboża) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_18.12.X_G.4.2.1_01 PAE_FNK_18.12.X_G.4.2.3_01 PAE_FNK_18.12.X_G.4.2.2_01 maszyny rolnicze młocarnia narzędzia do młócenia i czyszczenia ziarna okolice Kościerzyny Ostrów rolnictwo wyspa na Jeziorze Wdzydze https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/43b0af4e8da0f073131c3b682c56deca.jpg 088ebf89350e020f0a7b6171c448758e https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e9c0692cffe7c7ea2f8b17f2b6dc0d63.jpg 30bee1df7ef733b4e6c468bab51e5ca9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Młocarnia do młócenia zboża / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Lipnica Wielka (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource rolnictwo ; maszyny i urządzenia rolnicze ; Małopolska Description An account of the resource fotografie przedstawiają młocarnię (maszynę do młócenia zboża) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_23.37.XIV_G.3.7.6_01 PAE_FNK_23.37.XIV_G.3.8.1_01 Lipnica Wielka maszyny i urządzenia rolnicze maszyny rolnicze młocarnia narzędzia do młócenia i czyszczenia ziarna okolice Nowego Targu rolnictwo https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/46a598640c68e2985702ed1690c65295.jpg 0a1339a5aedf91f973a59e4e6ea7de97 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Młynek do czyszczenia zboża - wialnia / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Lipnica Wielka (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource rolnictwo ; narzędzia i maszyny rolnicze ; Małopolska Description An account of the resource fotografia przedstawia młynek do wiania (czyszczenia) zboża Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_23.37.XIV_G.3.9.4_01 Lipnica Wielka maszyny rolnicze narzędzia do młócenia i czyszczenia ziarna narzędzia i maszyny rolnicze okolice Nowego Targu rolnictwo wialnia https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ea3a33dd6067040dd0e4ea367c0c472c.jpg 2f8afb0456a7ed9c1991a8f0bc1eed7e https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3bb7bfcc8d28d63fe6ae7f29cd0aac12.jpg 461c839e87855d5e34f6ac6a0d6072b5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Młynek do czyszczenia zboża / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Lipnica Wielka (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource rolnictwo ; narzędzia i maszyny rolnicze ; Małopolska Description An account of the resource fotografie przedstawiają młynek do wiania (czyszczenia) zboża Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_23.37.XIV_G.3.10.2_01 PAE_FNK_23.37.XIV_G.3.10.3_01 Lipnica Wielka maszyny rolnicze młynek narzędzia do młócenia i czyszczenia ziarna narzędzia i maszyny rolnicze okolice Nowego Targu rolnictwo https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/35280ebbbef3b32fcef3847f471d5850.pdf d7142dfeb9a9c67a917a2b961c29b435 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4889 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Subject The topic of the resource stroje ludowe stroje ludowe - wystawy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4535 Title A name given to the resource Moda w strojach regonalnych tematem wystawy na Śląsku / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1968 t.22 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1968 t.22 z.3 ; s.112-121 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bazielich, Barbara Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 2 1 Barbara Bazielich MODA W STROJACH REGIONALNYCH TEMATEM WYSTAWY NA ŚLĄSKU Wydane po ostatniej wojnie w serii Atlasu Polskich Strojów Ludowych dwa zeszyty: „Strój pszczyński" i „Strój górali śląskich" oraz przedwojenna praca Strój, haft i koronka w województwie śląskim są w zasadzie w etnograficznej literaturze Śląska jedynymi tego typu publikacjami. Aż dziw bierze, że do tej pory, mimo tak wielkiego zainteresowania strojami regional­ nymi i licznego zapotrzebowania społecznego, zwłaszcza różnych zespołów taneczno-śpiewaczych i teatralnych, nie ukazało się żadne syntetyczne opracowanie o podob­ nej treści. Niemieckich bowiem pozycji, także skrom­ nych ilościowo, często nawet o tendencjach szowini­ stycznych, wydanych przed i w czasie wojny, nie można również zaliczyć do pozycji wyrównujących tę l u k ę . W różnych natomiast czasopismach i periodykach za­ równo polskich, jak i niemieckich, zwłaszcza z okresu międzywojennego, aż roi się od rozmaitych informacji i przyczynków skoncentrowanych raczej na detalach ubioru ludowego i ich zestawach, charakterystycznych dla określonego regionu, wsi czy okolicy . Jako materiał źródłowy mogą natomiast posłużyć badaczowi notatki Lucjana Malinowskiego , Bogumiła Hoffa , czy Józefa Lompy , a przede wszystkim wiadomości zebrane w czasie własnych badań terenowych i archiwalnych. Nie­ mniej warto zaznaczyć nawiasem, że takich badań dla całego Śląska nikt do tej pory nie prowadził. Poszcze­ gólni badacze ograniczali się do swojego regionu, zaś Muzeum Górnośląskie w Bytomiu w ramach corocznych powierzchniowych eksploracji nad całokształtem k u l ­ tury ludowej Górnego Śląska (bez Opolszczyzny) trak­ tuje zagadnienie stroju regionalnego jako jedno z wielu ważnych w zmieniającej się strukturze gospodarczej, kulturalnej i zawodowej badanego regionu. Z tego też niewątpliwie powodu, na skutek braku dostatecznej ilości eksponatów, nie zorganizowano do tej pory, odkąd można mówić o działalności muzealniczej na Śląsku, 1 2 3 4 5 6 8 112 7 przeglądowej wystawy śląskich strojów ludowych. Wprawdzie komplety strojów jako zasadnicze typy re­ prezentatywne dla poszczególnych subregionów wcho­ dziły w skład wielu wystaw, nie tworzyły one jednak nigdy wyodrębnionej, samoistnej całości czy to w ujęciu historycznym, czy podkreślającym różnorodność form. Ekspozycje obok innych dziedzin śląskiej sztuki ludo­ wej demonstrowały elementy zdobnicze stroju, jak haf­ ty, koronki, ozdoby metalowe itp. Taki więc charakter mają do dziś kolekcje prezentowane na stałej wystawie „Kultura ludowa na Śląsku od X V I I I do X X w." w Muzeum Górnośląskim w Bytomiu czy na stałej wysta­ wie „Śląskiej sztuki ludowej" w Muzeum w Gliwicach. Ten sposób nie uchybia ani sensowności, ani celowości ekspozycji. Ma on bowiem dla przeciętnego widza zna­ czenie instruktywno-dydaktyczne. Nieco inny natomiast cel przyświecał organizatorom jedynej w swoim rodzaju wystawy „Moda w strojach regionalnych" poprzedzanej konkursem ogłoszonym pod tym samym hasłem w województwie katowickim na wiosnę 1967 r. Rozpisując uprzednio konkurs, Muzeum Górnośląskie w Bytomiu kierowało się ideą zebrania odpowiednich materiałów na wystawę, która zobrazowałaby zmiany i zróżnicowania stroju w czasie, stosownie do panu­ jących upodobań i warunków oraz zależnie od stanu, wieku, okoliczności i pozycji społecznej. Chodziło przy tym o zapoznanie szerokiego społeczeństwa ze współ­ czesnym stanem śląskiego stroju ludowego, jego odmia­ nami i formami. Cel był więc nie tylko poznawczy, ale także propagatorski. Wystawę „Moda w strojach regionalnych" otwarto w końcu czerwca 1967 r. w Pałacu Młodzieży w Kato­ wicach, a następnie przeniesiono ją do Muzeum Górno­ śląskiego w Bytomiu, które było głównym jej organi­ zatorem przy finansowym poparciu Wydziału Kultury 9 �Prezydium Wojewódzkiej realizatorskiej Biura Rady Wystaw Narodowej w i c a c h . P r z e d s t a w i o n o na niej pięćdziesiąt ty ludu różnych bogaty form zestaw wotków, wierzchni fartuchów, fiami ubioru ozdób, chust, i kamizel czepców; począwszy lat Kato­ komple­ ( i l . 1). i męskich, pomocy w dwa śląskiego koszulek uzupełniono od i Artystycznych jakli XIX i fotogra­ XX wieku. W przygotowanej ekspozycji starano się o d w r ó c i ć widza od schematycznych wtarzanych śląskiego, szyńską, przykładów skiej, znanej miast o wania ubioru i pory cji; w pod nazwą i roku, ludowego cywilnego, wiernie dyktujących n i s t r a c y j n y c h . Te zasięgu mniejsze z . zależnie od zależnie z od i tj. jak różne „mody" ostatnie, nie większe oraz peryferie nato­ zróżnico­ stanu ma­ uroczystości nakazami trady­ zmieniających od pokrywając etnicznymi, cie­ górzań­ Chodziło funkcji, okoliczności, po­ stroju inaczej gospodarczych i s t o s u n k ó w granicami lub , 0 momentów, sprzęgniętych także czasie w a r u n k ó w odmian zwanej rozbarskiej innych uwagę i często rybnicko-raciborskiej uwypuklenie zróżnicowania nych podstawowych tj.: góralskiej, wałaskiej, pszczyńskiej, jątkowego niejednokrotnie ży- kobiecych, rodzinnymi przełomu Nadto kabotków, się społecz­ granic admi­ się w swym utworzyły z czasem charakteryzujące II. 1. Fragment ekspozycji grupy ubiorów weselnych. II. 2. Szydełkowa mitenka do stroju kobiecego, XIX w., Bytom. II. 3. Szydełkowa kreza („pelerynka") do kabotka, koniec XIX w., Bobrowniki pow. Będzin. Fragment ekspozycji ubiorów codziennych, koniec XIX w., oraz współczesny strój kobiecy i męski, pow. nowskie Córy. się koniec II. 4. Tar­ 4 113 �U. 5. Jedwabna chustka („jedbowka") do górzańskiego stroju męskie­ go, Szarlej-Piekary pow. Tarnówskie Góry. II. 6. Fragment ekspozy­ cji grupy ubiorów drużbów, pow. Cieszyn i Tarnowskie Góry. II. 7. Jedwabna wstążka ręcznie malowa­ na białą farbą na tle niebieskim, do stroju dziewczęcego, Dąbrówka Wielka pow. Tarnowskie Góry. 114 �zlepkiem różnych przykładem wicka, elementów chociażby lubliwiecka czy l e d w i e do z e s p o ł u też paru mody inne, z okazją s i ę czy ślubu, ograniczające zestawy W ekspozycji nie na to do chwili uzyskane rów materiały, obecnej. W codziennych lazły XIX się pominięto (il. następujące od nawiązujące uroczysty związany tradycyjnej także zróżnicowania końcowych sposób 4), otwierającej komplety: formie codzienny. o ile t y l k o ten w . (okolice B y t o m i a ) , za­ męskiej, jednak komplety stroju, się kompletów s t r o j u p a n n y m ł o d e j , czy t e ż j a k o m ę s k i u b i ó r czasie, p o k a z u j ą c gli­ garderoby to j a k o u b i ó r towarzysząc czego zabnzańska, pokazano t a k ż e mieszczańskiej które przyjęły ludowego, bielska, lub k i l k u wsi. Obok o charakterze tradycyjnym do ubioru formy: więc lat w kobiecy kobiecy letni w pozwalały XIX w. grupie ubio­ wystawę, zna­ letni z końca z drugiej poło­ w y X X w . (Orzech, pow. Tarnowskie Góry), męski letni z drugiej p o ł o w y (Dąbrówka Tar­ XX w. nowskie Góry), kobiecy zimowy (Szarlej-Piekary, pow. Wielka, pow. z drugiej p o ł o w y X X w. Tarnowskie Góry), męski zimowy z pierwszej p o ł o w y X X w. ( D ą b r ó w k a Wielka, pow. nowskie Góry), męski zimowy (Istebna, W pow. Cieszyn). podobnym grupę, tj. równo letnie, Tar­ z pierwszej p o ł o w y X X w. ujęciu ubiory jak oraz z p o c z ą t k u przedstawiono odświętne. zimowe następną Składają komplety i drugiej połowy się z XX na końca wielką historyczną ubioru go się dowodem tanka — już są W w a zarazem zaboru zachowanych drugiej tzw. nazwa jupki w prus- częściach mieszczańskie, połowie kobiece spotykana tutaj XIX lub rejonie które w., cze­ katanki (ka­ bytomsko-tarno- górskim, jupka — będzińskim), krezy lub pelerynki ronkowe przy zimowe już w itp. Ponadto czasie różnych, nych jak: sukna, oraz dzanych kaszmiru, lub industrializacji było ( i l . 5). był powtórzyły się nie formie. Wystarczy „żupany", na Śląsku, całym suknie z samodziałowej starsze części w. „katanki" chińskiego chust sprowa­ jedwabnych niektórych chustek zestawów, one już tu pierw­ okresem, więcej w pszczyńskie i koszule z ubioru męskie „odziym- na płócienne cieszyńskie wełny szyte nowsze z t k a n i n wzorowane fartuchy z itp. „roż­ noszone „prostule", Zaginęły tkanin tj. wówczas samodziałowych, fabrycznych, kobiecych po dawnej „ o b r u s y " i chusty „ s p u s z c z o w e " i modre XIX fabrycz­ fularu, schyłkowym „ręczniki" drukowane a Dla wymienić rozbarskie góralskie prawie czy stosowanie tkanin kaszmirowych Austrii światowej którym także wpływu terenach ko­ czepce i e l e m e n t ó w s t r o j u k o n i e c X I X w . do wojny kowe", tych gotowych męskiego kompletów kiem", dowodem na wełny, z Francji stroju szej ( i l . 3), d u ż e , w a t o w a n e nierzadko wysokogatunkowych jedwabiu do kabotkach owym za­ one Śląska, Rosji. bytomskiego w i d a ć w p ł y w y zaznaczyły nią w. Pochodzą granicą skiego i carskiej jak wspomniane jupach mieszczań­ skich. z Bytarnia-Rozbarku, z p o w i a t u T a r n o w s k i e G ó r y , z Bes­ kidu Śląskiego, pszczyńskiego, z powiatu cieszyńskiego, Śląska, tj. z powiatu będzińskiego. Z p r z y k ł a d ó w ubioru właśnie etnicznej grupy rejonu górzan II. 8. Rypsowo-aksamitna Bytom-Rozbark. II. 10. oraz wynika, sięgała z bielskiego, pogranicza tego o s t a t n i e g o rybnickiego że ekspansja poza kulturowa Przeroszę będącą Podczas gdy wane były Przykładem nadal formy zanikały, lub drugie, środowisko dopiero zaczęły żakiet, 9 bądź tzw. zaakcap- wiejskie, się tego m o ż e b y ć t z w . „ k a p u d r o k " , mieszczański l o s t ą ż k a do czepca typu „buda", Szarlej-Piekary. Ślubna suknia z żywotkiem wyszywanym białym 8 jedne t o w a n e przez k o n s e r w a t y w n e czyli „salonik-jaskółka" II. 9. Różdżka weselna lacetem, Jasienica pow. uży­ przyjmować. dla męski no- drużby, Bielsko-Biała. 10 115 �HG �szony ze sztuczkowymi spodniami, s z u l ą ze s z t y w n y m k o ł n i e r z y k i e m dane z okazji wybuchu nym w życiu więcej od około ko­ gospodarczym, również ludowego. Zupełna o s t a t e c z n i e do r. nic 1910 powodujący społecznym na i do Zachodzące zmiany oży­ kultural­ kształtowanie zamiana wkła­ się ślą­ pociągnęły i przede ci, k t ó r z y na wszystkim domu formy i na ubioru. Oczywiście o drugim przypadku kolejność była mniej więcej n a j p i e r w w p r o w a d z a n o zakupione, p o j e d y n ­ dla cze wytwory na tradycyjnego wano nową jako (wstążki, formą element dodatkowy ozdoby, chusty), p ó ź n i e j jakąś starą część stroju stroju zastępo­ wychodzącą sześciu beskidzkiego, k t ó r y „znakiem"), tradycyjne części górala do m a r y n a r k i i s p o d n i o s t a n d a r d o ­ w y m kroju miejskim ma szytym ubiór w ubioru na sobie l n i a n ą k o s z u l ę z końcu na wyrugowano rzecz kompletnie wy­ wszystkie nowych. z biegiem lat tkaniny np. Oprócz kompletów pozostali „kiecki" dwie węższe, przerabiano garderoby na stare modyfiko­ z jednej szyto tzn. pracy wkładano słotę. codziennych i o d ś w i ę t n y c h wysta­ w a ukazuje w dalszej k o l e j n o ś c i s t r o j e d r u ż b ó w , t j . c h ł o p ­ cieszyńskiego codzienny młodzież, najdłużej do r o b o t y , do p a s i o n k i l u b ców współczesny, i te dzieci. Stare, zniszczone części co d z i e ń z u ż y c i a , co s t w a r z a ł o z e s t a w l u d o w o - m i e s z c z a ń s k i ( p r z y ­ być i poszukiwaniu zachowali i przerabiając, szerokościach kładem może w róż­ tradycyjną z wyszywanego kabotka — bluzkę, b ą d ź też następująca: gotowe Odzież mężczyźni wieś gospodarstwie, wano przeszywając tym opuścili doprowadzała zewnętrznych i chleba poza j e j o b r ę b e m . C i n a t o m i a s t , k t ó r z y w m e n t ó w b ą d ź też z u p e ł n e zarzucenie p r z e k a z ó w W mieszczański środowiskowych. pierwsi za s o b ą w z b o g a c e n i e l u b z u b o ż e n i e n i e k t ó r y c h f o r m i e l e ­ tradycji. strój zatarcia przynajmniej społecznych zarzucali przemysłowych oddziała] stroju i światowej. ośrodków silnie skiego mniej I I wojny Rozwój wienie ślubu cylindrem i białą muszką, kłady typy i dziewcząt, i pochodzą z Beskidu z XX charakteryzujące Wykładnikiem łączeniu z Śląskiego tarnogórskiego jej są ozdobnymi w. się ( i l . 6). Tworzą oraz z powiatu Wszystkie przy­ one reprezentatywne szczególną dekoracyjnością. różdżki i wstęgami bukiety ( i l . 10) (przykłady: w po­ rozbarski 117 �II. 17. Czepiec typu „buda" z szeroką klockową ronką, Szarlej-Piekary pow. Tarnowskie Góry. Wyszycie czarną wełną na brzegu fioletowej spódnicy noszonej pod kiecką, Szarlej-Piekary. Uroczyste stroje odświętne trzech pokoleń: rodziców i dziewcząt, Kochłowice, Nowy Bytom, ko­ II. 18. wełnianej U. 10. dziadków, 1934 r. Z tych samych okolic pokazano stroje dziecięce, u k s z t a ł t o w a ł y s i ę na późno, bo wzór ubioru dorosłych dopiero Rzecz zadziwiająca, wielu wsiach, z rolnictwa, w na że początku jeszcze których obecnego pod koniec utrzymywano dzieci i m ł o d z i e ż które stosunkowo się ubierano wieku. XIX w. w wyłącznie bardzo nędznie. P o d s t a w o w y m ich o k r y c i e m b y ł a p ł ó c i e n n a d ł u g a koszula i niekiedy przenoszona m ę s k a chusta dla dziewcząt; regionalne lowego: dzieci m a j ą wkłada kościelne. Na tylko dwa W się charakter je na strój czarnym, wiązujący przy się białą głowę. Do chustę tuch w kobiecy także na grupę można pepitę kobieca też nosić czy bowiem, że na Dopiero grupę — niegdyś koniec mieszczańskiej i na dnie far­ ubioru tworzy spotykane Wiadomo dziennej koszuli, okryciem w., a robo­ zwłaszcza zaczęto szyć na w z ó r dworskiej spodnie koszule z karczkiem, staniki i majtki kach chłodne jedwabny rzadko w XIX pierwszej wojnie ś w i a t o w e j ny post chustką popularność. pozostawano pod wielki w która była niejednokrotnie zewnętrznym czym. obo­ czarnogranatowy. i dzienna małą noc ko­ żałobny i i adamaszkowy nocna okazy przez s w o j ą ubiór tj. drukowaną zespole k o m p l e t ó w . o s t a t n i ą bielizna stanowią będzińskiego adwent „purpurką", żałoby czarną zasadniczo górzański. je k o m p l e t y u t r z y m a n e w czym czarno-popielaty W i niewielką ga­ uroczystości się góralski lub stroje stroju i inne wykształciły osobną tradycyjnie wyróżnia na wyłącznie żałobne letnie i zimowe z powiatu i tarnogórskiego. Tworzą lorze chłopców Współczesne procesje dziecięcy całości zestawu ubiory bose. terenie Ś l ą s k a typy: kapota dla nogi po bieliz­ dzienne z k l a p ą , zapinane po bo­ guziki. Jak z podanych przykładów wynika, inaczej wy­ g l ą d a z i m o w y i l e t n i u b i ó r c o d z i e n n y do p r a c y i w y j ś c i o ­ wy, inaczej niedzielny —• do kościoła, p r z y g o s p o d a r s t w i e , do w y j ś c i a po do krzątania południu na r y , na w i z y t ę , inaczej weselny: d r u h n y , s t a r o ś c i n y , ny młodej, mniej lat nym i 18 przebiera dwukrotnie, rodzinną ków która i na przez te ulegały czynniki W opinia dniu ubiór wsi różnym sposób ślubu żałobny: przestrzeni się naj­ żałobę dziesiąt­ kształtowa­ polityczne, rodziły pan­ co na zmianom gospodarcze, ten mniej lub bardziej na inaczej w żałobę kościelną. Na formy tradycyjne. się społeczne różne „mody" uzasadnione i uchwytne, k t ó r e akceptowała albo się nieszpo­ odrzucała. W ogól­ przeci­ w i e ń s t w i e b o w i e m do ś r o d o w i s k a m i e j s k i e g o e k s c e n t r y c z i z okolicy ręczniki, Rudy którymi Śląskiej) oraz przepasywał długie, płócienne, swe ramię i pas ( s ą to o b e c n i e o k a z y u n i k a l n e ) , u d z i e w c z ą t z tzw. „ k l a p a m i " , t j . h a r m o n i ą żek, o p a d a j ą c y c h na bogaty w różnego upiętych plecy. S t r ó j drużki rodzaju wstążki przy „galandzie" (wieńcu) zwisają u korali oraz j a k o szerokich jest one wieńce panował wstą­ „klap" z tyłu i z przodu fartuchu. Ta Po zaczęto wojnie więc wabnymi, brak na zastępować ręcznie pasie na rynku je gładkimi malowanymi grupę. skiego, 11S nowożeńców, Składają się tworzące na tarnogórskiego nie i z rodzaju towaru, wstążkami przez kobiety Z pierwszej i drugiej p o ł o w y nież stroje tego przykłady jed­ ( i l . 7). X X w. pochodzą kolejną rów­ eksponowaną z powiatu Bytomia-Rozbarku nie ną szczególnie ( i l . 8): o p r ó c z ność drużba o s t a t n i a f o r m a p o w t a r z a się n i e m a l na c a ł y m Ś l ą s k u . ostatniej przepaska w zaś: lz\v. (il. biel­ 10). była uwagę starsi, na przecież że zbyt ostrą krytykę. ków" na czątku tu tolerowana. Zwracano natomiast wystawność, wielka „lemieczku" obok na elementów w Beskidzie karę i masowej, starych, „kwiot- Śląskim za po­ wy­ niebios smaków współczesny materiałów ubiór z pokolenia za­ haf­ czy koronką jupki — ( i l . 11), n y l o n o w ą jaklę lub nowe, pod ludowy np. miast zupełnie i urabianych przekazywanych także człowieka jeszcze na nowych surowców gustów zawiera na ilości uważano choć wspominają miast kabotka — bluzkę, nierzadko z maszynowym tem pokolenie, ściągała bacz­ gust, czym większej ściągnąć kultury o „pycha" kabotka s i ę do zmienionych wpływem okres, i dobry wyszycie wieku mogące Dostosowując oraz taki Nawet bieżącego kroczenie i strojność koronkową, ( i l . 12), z a m i a s t f a r t u c h a za­ jedwab- �nego — szyfonowy, p a s a •— w y s z y w a n y zamiast męskiej pów" w — (jeszcze harmonijkę niskie wstążek cieszyńskiego na srebrnego gurcie czy koszuli o tradycyjnym kroju dardową, seryjną czonych zamiast z koralików butów półbuty fabryczne, na zamiast zwykłe towe, malowane. N i e g d y ś te d o d a t k i , a n a w e t kupić sklepach: Szarleju, w u męską, u Batiki Górnika dużym w wyborze w można i było Bytomiu, Pszczynie, różnym u gdzie „kro- ozdobnych rynku) — całą w inaczej Kasprusia n i ż do Bogata użytku na i zróżnicowana powszednim, przekazywanym w było scowej i ozdób oraz jakości wzorów i chłopski, choć zaczął się dopiero jest n a d a l ż y w o t n y , noszony i szy­ kiedy nauka, ty przez powiednich datków. nabiegać nego. jakościowo Spytajmy po Są sklepach, też „szaltuszki", których w okazyjnie Polsce zdarzy istnieją COPiA stytucji w dwa (Centrala na sprzedaży. tach i za odbiorcę CPLiA chustki nie ktoś granicą, i do można coś stosow­ chusty, stroju męskiego, dostać przywiezie z i tj. między w sensie sztukę i w nasta­ mias­ zespoły wali Na za re­ w badacze innych drugiej środo­ pojęciem, połowie i poszukiwacze dopatrując noszony co też mówiąc, że „oblyka wiejsku „szaty". miej­ tkanin dla danego r e g i o n u . T e n ludową, wsi śląskiej po z się on z Rzecz s i ę po czy powszechnie obecnie chłopsku" charakterystyczna, że „ c h o d z ą po c h ł o p s k u " , w y k o r z y s t u j ą c X I X w., niej pier­ słowiańskich. ubiór uważano się rozróżnia wyraźnie albo „ p o po m i e j s k u ) , c z y l i wy­ pogląd zaintereso­ się w narodowych i dawnych tradycji „chłopski", (tzn. nie Wiązał urabiać różni się k u l t u r ą wiastków w pańsku" „łachy" ci, którzy od d a w n a lub jeszcze materiały pochodzenia fabrycznego szyją z nich nadal części u b i o r u o tradycją In­ detalicznej ludową COPiA zaś przyodziewa CPLiA innymi l u d o w y c h , ale nie s ą one polską tylko zagranicy. Przedsiębiorstw się się tureckie przedsiębiorstwa, Obsługi wiejskiego sławi do­ kupić jak Artystycznych), zajmująca propagowaniem tradycji wione wreszcie ogóle .się, ż e tkanin kobiety, ile musi przedmioty, fularowe coraz od­ kolorystycznie aby i takie czy Wprawdzie oraz i którejkolwiek Ale sprzedaży stosowanych przejmowanych dopatrzenie w pokolenie się dziś przypisuje, tzn. że jest to u b i ó r w zmienionej formie, wzorów. na działania tradycji gatunku wisk. W ich świadomości łącznie reprezentatywny tradycję z pokolenia się pod w p ł y w e m opinii, które m u bo b r a k u j e tych kształtującym za n i e ­ utartych pokaza­ gar­ sklepów go s k o m p l e t o w a ć , kompletów przez c z ł o n k ó w r o d z i n y i s p o ł e c z n o ś ć w i e j s k ą , z j a w i s k i e m Dziś według kolekcja l u d z i , k t ó r z y go s a m i n o s i l i , b y ł z j a w i s k i e m n o r m a l n y m , należy trudniej nieco dzień. n y c h na w y s t a w i e d o w o d z i , ż e s t r ó j r e g i o n a l n y dla t a k i c h o c z y w i ś c i e j u ż n i e m a , co u w a ż a ć ze s t r o n y h a n d l u , g d y ż u b i ó r co taf­ specjal­ wszystko gatunku. g i o n a l n e s t o s o w n i e do p o t r z e b e s t r a d y , co w y g l ą d a stan­ marsz­ z cholewami, tzw. derobę, nych •— nie non iron), zamiast (dzisiaj t a k i c h b r a k zwłaszcza gumie, Zmiana wieku uświęconych stosunków przynosząca chłopską wprowadza formach. społecznych zniesienie w stroje Dotychczasowe ograniczenia jąc niemniej innowacje, domość poczucia w połowie pańszczyzny ludowe więcej znacznie zdołały odmienności słabną, utrwalić ubioru w ubiegłego i na wolność swobody. dopuszcza­ wsi świa­ stosunku do f 119 �r e g i o n ó w s ą s i e d n i c h . To poczucie m i a ł o na Ś l ą s k u g ó l n e znaczenie, g d y ż p r z e r a d z a ł o uczuć narodowych w chopsku" znaczyło śląsku", skiego stąd dziś Śląsk takiego w ł a ś n i e tyle, na i spoistość stosunków należności aż naporem od po okazała się dość i zrodziło późno, w germanizacji formy ubioru i większość ich „obrus", „suknia", „kiecka", „oplecek", „kania", „płoszcz", „czepiec", wskazują nież na na niegermański genezę nazw „odziymek", samych ludu coraz i udowadnianiem, w s z y s t k o , co ś l ą s k i e , t o n i e m i e c k i e . J e d n a k „ochtusa", u z gwarowych, „koszulka", co „jelenioki", rzutuje rów­ Wprawdzie obiek­ wyszywany, natomiast czyli kamizelka zela" z rękawami z cholewami. i ozdób Wystawę oraz albo bez oraz zamyka spodnie Wśród oraz inne z mody dla potrzeb wsi, np. wyroby, które do dworskiej, kościelnej srebrne i złote Obok ubioru bowiem pewną rolę przyjęto przeważnie wzorów odzieży odegrały formy nie także kroju i tradycyjnie dworskiej ludowych. i liturgicznej mieszczańskie, i zdobin, o czym z była których już mowa powyżej. Jak szczególne powtarzające części jedną się nazwy ubioru, zwłaszcza ne w całość, tworzą dla całego Śląska, który wyjściową późniejszych nicowania bowiem typ gwarowe, kobiecego, kompletu w obrębie całego zestawio­ podstawowy nie m a lat rów, uzależnione od materiału. mniej A natomiast zatem czy zdobniczymi, tj. koronkowymi czyli „kiecka", okrycia kabotek z różnymi elemen­ haftami złożona „oplecka" czy (wyjątek stanowi ubiór prostego częściami obszyciami wotka", z gatunku kawałka z dwu krzyżykowymi, ( i l . 14), „lajbika", i dolnej góralek), fartuch, materiału, i kością Taki „spencer" więcej stanowiące przed tanki") i 1910 rokiem naramienna tzw. — spódnicy zapaska odpowiednia do okrycie zwierzchnie zamiast różnego rejonów szyński dla i i i pszczyński) rejonów kołowa) — białego haftu dla tzw. koloru, (Rybnickie, „kozielok" pukłymi, gęsto (np. ozdobionej „prawą", Śląski, koronkowy z dla Cie­ Mysłowic, przemysło­ typu „buda", koronką ( i l . 17), zachodnich Gliwickie, Mi­ siatki wstążeczkami — klockową rejonów czepki: czółkowego, rejonu Świętochłowic) czyli „ka­ gatunku szydełkowej dodatkowo ( i l . 13), (mniej pow. typu okolice czapeczki kwiatkami pozostałych zachodnich typu formie (okolice B y t o m i a , obszyty oraz — (Beskid pogranicznych w sztucznymi wego południowych tego „jakla" jakli i w i e l k o ś c i . D o tego d o c h o d z ą jeszcze u m ę ż a t e k dla okolice i północnoZabrza) wyszywanej koronki, złożonymi fałdkami szeroką krezą. oczy i t o , ż e czepiec rzuca się w i Fot. z — z tiulowej Z detali r ó ż n i c u j ą c y c h hafty, się okazy specjalistów koronki ( i l . 18) ludowego miejskiej, przeszły jak ozdoby itp. stro­ temu zróżnicowanie funkcji, stanu, zwyczajów znaczenie tych elementów z tego, ż e na ulegał stan na silnie pnia, przestrzeni dynamice przemian, zakorzenione dostosowując są chociażby oraz rzeczy ubioru barwą świadczy człowieka szyfo­ odpowiadające wiel­ wymownie ale jednak Doskona­ n y l o n o w e czy znanym regionalnego, z życiem tradycje, się i możliwości. i chustki nagłowne formą z końca nie także nawet w o XIX tylko jego o w. ży­ silnym środowisku wiel- koprzem ysł o w y m . Przedstawiony zestaw nie wyczerpuje w p e ł n i zagadnienia, w y r a ź n i e j e d n a k p o d k r e ś l a charakter jakie zachodziły w pod wpływem mody panującej całości zmian, na wsi d a n y m o k r e s i e czasu. P R Z Y P I S Y „ży- czyli noszono chusta i „suknia", c h u s t k a w i ą z a n a z t y ł u g ł o w y ( i l . 15), n a d t o t z w . czy lub białymi dalej części: g ó r n e j , znajdują czy nowych w a r u n k ó w tego p r z y k ł a d e m związku i Śląsku z jednego nowe fartuchy wotności kroju podstawowymi kobiecego są: p r z y r a m k o w y tami dotyczą na oraz wskazuje wyszły z c z a s e m do w i e l k i e i s p r o w a d z a j ą s i ę r a c z e j do d o d a t k ó w a l b o d e t a l i zdobniczych, ludowy zdobin które Zróż­ są ubioru a u t r z y m y w a n i e s i ę s t a r y c h s p o s o b ó w k r o j u , szycia, k o l o ­ formą nie części dekoracyjnymi sensie t y p o l o g i c z n y m i d z i ę k i specyfikę strój był regionu butów c h a r a k t e r u statycznego. W i e l o ś ć i kompletów odmian. najprawdopodobniej zróżnicowanych po­ do C a ł a ekspozycja odbiega od t r a d y c y j n e g o u j ę c i a jów regionalnych w łym wykazują „kami­ ( i l . 16), g u z i k i , o b s z y c i a w kulturze tradycyjnej. Wynika form „brzuś- stroju zaczerp­ do tzw. wpuszczane nich kich, jak i stosowane jest pół­ stroju i właściwa w y k o n a n e przez samych u ż y t k o w n i k ó w pracujących na dekolcie elementami podkreśla czy i n n e , l e c z t e o niektórych się niemiec­ „bruclek", „fartuch" od jej gładki zestaw formą. albo obszyciami, a wycięciem z tyłu. W t y w n i e trzeba stwierdzić, że istnieje p a r ę nazw n i ę t e z o s t a ł y ze s ł o w n i c t w a m i e s z c z a ń s k i e g o bardzo rękawów, wyróżniających swoistą są charakterystyczny lek", „wierzcheń", „skórzoki", źródłosłów, jak „zapaska", „żywotek", wytworów. że wymienione albo męskim od przy­ się związku nasunięte ozdobiony r ó ż n y m i okrągłym bądź z trójkątnym wspólnoty silniejsza nagłowna stanik rów­ Podkreślanie chusta czoła, brzeg s u k n i „po Cieszyń­ ono lub „po Opolszczyznę i poczucie w i ę z i i narodowej stosunkowo silniejszym polsku", przestrzeni politycznych. regionalnej śląskiego „po się określenia. W y r a ż a etniczno-kulturowej,' która granic co przemysłowy używa nież w e w n ę t r z n ą szcze­ manifestowanie obliczu zaborcy. U b i e r a n i e się zarazem jeszcze poprzez się w wy­ Stefan 1 S t a n i s ł a w B r o n i c z , S t r ó j pszczyński, APSL, Wroc­ ł a w 1954. 2 L o n g i n M a l i c k i , S t r ó j górali śląskich, APSL, Wroc­ ł a w 1956. 3 A g n i e s z k a i T a d e u s z D o b r o w o l s c y , Strój, hajl i ko­ ronka w województwie śląskim, Kraków 1936. 4 E l i z a b e t h G r a b o w s k i , Die Volkstrachten in OberSchlesien, W r o c ł a w 1935. 5 „Zaranie Śląskie", „Schlesien"; „Die Provinz Oberschiesien" itp. 6 L u c j a n M a l i n o w s k i , Zarysy życia ludowego na Szląsku, A t e n e u m 1877. 7 B o g u m i ł H o f f , Lud cieszyński, jego właściwości i siedziby, W a r s z a w a 1888. 8 Józef Lompa, M a t e r i a ł y rękopiśmienne, archiwum M u z e u m Etnograficznego w K r a k o w i e . 9 Katalog w y s t a w y „Moda w strejach regionalnych", 1967, w o p r a c o w a n i u B a r b a r y B a z i e l i c h . 10 W s p ó ł c z e s n e z a s i ę g i s t r o j ó w u l e g ł y przesunięciu w s t o s u n k u do t y c h , j a k i e p a n o w a ł y w X I X i n a p o ­ c z ą t k u X X w . , a p r z y c z y n tego n a l e ż y d o p a t r y w a ć s i ę w m i g r a c j a c h l u d n o ś c i , w adaptacji n i e k t ó r y c h obsza­ r ó w pod b u d o w ę w i e l k i c h z a k ł a d ó w p r z e m y s ł o w y c h , w zmianie granic polityczno-administracyjnych. 11 B a r b a r a Bazielich, Ludowe wyszycia techniką krzyżykową na Śląsku, B y t o m 1966, s. 125. Deptuszewski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/668a25df4aad1cad8707d59f3e0e6725.pdf 95b17871cb2a159869c77734fde1293d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1767 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Subject The topic of the resource religijność ludowa antropologia religii Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1636 Title A name given to the resource Model religijności ludowej - próba konstrukcji / LUD 1979 t.63 Description An account of the resource LUD 1979 t.63, s.93-112 Creator An entity primarily responsible for making the resource Buchowski, Michał Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MICHAŁ BUCHOWSKI MODEL RELIGIJNOŚCI Lud, LUDOWEJ PRÓBA t. 63, 1979 KONSTRUKCJI Celem niniejszej pracy jest skonstruowanie możliwie uniwersalnego modelu tradycyjnej religijności ludowej, który mógłby być stosowany, oczywiście po odpowiedniej procedurze konkretyzacji, do wszystkich wiejskich form katolicyzmu. Wypracowanie końcowej propozycji poprzedzone będzie przedstawieniem realizacji między kulturą i religią, próbą określenia pojęcia religijnoŚCi ludowej, ukazaniem w tym kontekście zakresu hadań etnograficznych i wreszcie - metodologiczną perspektywą budowania modeli w humanistyce. Przyjęcie takiego toku wywodu jest uzasadnione chęcią uzyskania szerokiego wejrzenia na całość tematu i pravvidłowego ulokowania zagadnienia w kontekście zjawisk kulturowych, a także uświadomienia sobie miejsca tej pracy w procedurze badawczej. Kultura i religia Problem określenia współzależności między religią a kulturą wzbudza \-,,"ciąż wiele zainteresowania i kontrowersji 1. Nie miejsce tu na spory dutyczące samych terminów, w odniesieniu do których stworzono niezliczoną ilość definicji. Należy jednak ustalić stanowisko co do relacji międ/.y nimi, przyjmując jednocześnie najbardziej ogólne, antropologiczne ich rozumienie. Zgodnie z tym' kultura to ,,[... J całokształt sposobu życia oraz mentalności danej grupy ludzi" 2, "suma globalna" według Lowie i Lintona, czy Keesingowska "totalność"~. Takie holistyczne pojmowanie kultury umożliwia przedstawienie zależności między różnymi dziedzinami aktywności człowieka . .J eszczc większych trudności nastręcza zdefiniowanie pojęcia religii. .J,'dnakżc przy całościowym rozumieniu kultury jasne jest, że jako jeden z wytworów specyficznie ludzkich, także do niej należy. Ten bezsporny bkt potwierdza w pewien sposób umieszczanie zjawisk religijnych we wszelkich inwentarzach składników kultury sporządzanych przez wielu wybitnych antropologów (C. Wissler, M. Herskovits, R. Linton, G. P. Mur1 Egzemplifikacją te.go może być a religia, Wa-rslww,a 1977. 2 L .. J. Luzbe4..ak, Kościół a kultury, 3 Tamże, s. 70. wydana W,ar.szawa osta1!nio praca 1972, s. 14. zbHlII'oWlu Kultura �94 MICHAŁ BUCHOWSKI dock i in.) 4. Słusznie pisze A. de Waal Malefijt, że religia, tak jak kultura, zawiera systemy wzorów, wierzeń, wartości i zachowań nabywa-" nych przez człowieka jako członka społeczeństwa. Podlega ona tym samym procesom co kultura, co także trzeba uznać za dowód ich łączności. Heligia znana jest we wszystkich społeczeństwach, aczkolwiek pojawiła się z pewnością na określonym etapie rozwoju ludzkiego. Wyraża się w kulturze techniczno-użytkowej, zachowaniach, etyce i moralności, wchodzi w interakcje z systemem rodzinnym, ekonomicznym, prawnym i innymi; inspiruje wiele działań ;'. Często przepaja ona cały system kulturowy, choć współczesna antropologia znalazła dziedziny nie podporządkowane prawom naturalnym 6. Obydwa wzajemnie przenikające się pojęcia nie mogą być analizowane w oderwaniu od społeczeństwa. Warunki społeczne wpływają na wartości religijne i na odwrót. Widać więc wyraźnie, źe fakt religijny jest strukturalnie złożony i wieloaspektowy oraz dialektycznie powiązany z kulturą i stosunkami społecznymi 7. Wszelkie zmiany w którymkolwiek z systemów pociągają za sobą przekształcenie innych. Istnienie powyższych relacji nie jest chyba negowane. Sprzeczności narastają w momencie prób wyjaśniania zjawisk religijnych, prób zależnych najczęściej od stanowiska światopoglądowego. Od niego zależy następnie podejście poszczególnych dyscyplin badających religię. Według koncepcji marksistowskiej, religia podlega prawom powstania, rozwoju i zaniku jak wszelkie inne zjawiska społeczne. Pojawiła się w określonych warunkach społeczno-ekonomicznych. Ideologia i związane z nią instytucje są wtórnymi w stosunku do form bytu człowieka, odzwierciedlając ekonomiczną strukturę społeczną 8. Obok społecznych, źródłem religii jest także psychika ludzka, która zresztą także w dużej mierze zależna jest od warunków społecznych. Następnym przyjmowanym powszechnie czynnikiem, przyczyniającym 4 5 Tamże, s. 326 - 329. A. de W,aal Malefi:jt, Religion of religion, and culture. An introduction to anthropo[oQ?j LoindOi!1 1968, s. 3. 6 Skrajne :stanowisko w tej kwesriii .prezentuje Ch. Daw~on . .mówiąc, że religia jest "klu,clJem h.i:shOTiii" i życie społeczeń'stwa jest organizowane we'dług religii. Ch. Dawson, Religia i kultura, Warszawa 1958, s. 65. 7 A. de Wlalal Ma,lefijt, Religion ... , s. 290 - 291. Zob. także M. Nowa'czyk, Pf'rspektywy interdyscyplinarnych badań etnologiczno-religioznawczyclt, "Euhemer. Przegłąd Religioznawczy" 1977, n,r 3 (105), s. 61 - 63; Ch. Daws'Qln, Religia ... , s. 67 - 68. 8 Na grunci,c po!łsLkimrpi,erws.zy !postawę taką wyrażał L. Krzywicki, co uwidac.z:nia się w jego studium Do Jasnej Góry lw:) L. Krzywi'cki, Studia socjologiczne, Warszawa 1923, s'. 147 - 164. ZO'b. także L. Wasiliew, Kulty, reLigie i tradycje starO.żytnych Chin, Warszawa 19'74, s. 15 - 16. �Model religijności 95 ludowej się do powstania wiary w nadprzyrodzone, jest lęk człowieka przed nie zbadanymi siłami przyrody 9. W koncepcji marksistowskiej wszystkie te czynniki traktuje się jako współwystępujące; religię rozpatruje się więc na tle sił społecznych w danym okresie historycznym i bada się czemu ona służy. Procedura ta nie może być jednak wulgaryzowana i konieczna jest interpretacja antropologiczna, uwzględniająca siły trwające w dużej mierze niezależnie od warunków biologicznych, społeczno-ekonomicznych i historycznych 10. W historii mysli społecznej religię jako fakt społeczny najdobitniej traktował E. Durkheim 11, jako zjawisko psychiczne ujmowali ją psychoanalitycy 12, zaś za zaspokojenie potrzeby bezpieczeństwa uznawali choćby H. Ringgren i A. Strom ze szkoły Soderbloma 13. Pojęcie religijności ludowej Wtórność zjawisk religijnych, nie oznaczająca wcale ich drugorzędności, powoduje ich dostosowanie się do poziomu społeczeństwa. Również religie światowe, do których przecież zalicza się chrześcijaństwo, a w nim katolicyzm, powstały w odpowiednich układach społeczno-historycznych 14, a w procesie upowszechniania musiały zetknąć się z masami ludowymi lii. Uniwersalny wzór spotyka się bezustannie z różnorodną mozaiką kulturową i przystosowuje się do odmiennych grup. Poza zróżnicowaniem etnicznym dochodzi jeszcze wyróżnik środowiskowy zależny od miejsca danej grupy czy warstwy w określonym społeczeństwie. W tej kategorii mieści się religijność ludowa środowiska wiejskiego. W tym 9 jóu; .J. Keller, religii, szawa 10 Religia (pojęcie, Warszawa 1976,s. 1969, s. 376. W. Pawl:uczuk, Swiatopogląd tradycyjnej, Warsza'wa 11 E. Ta1rkO'wsika, s, 71 - 79; A. de geneza, Waal jednostki Maleflij:t, Religion Swiatopogląd H. Ringgren, Ake 1975, s. 33. o powstaniu i upowsz:C'Clhni:ainiu 14 and universal V. Strom, religion, [w:] Mały w warunkach socjologii .. " struktura). Słownik [w:] Zarys Religioznawczy, rozpadu francuskiej, dzieWar- społeczności W,a'TSIZlawa 1974, s. 59. ... , s, 5. W. Pawluczuk, 1.3 Folk też 1972, s. 5 - 6. Ciągłość i zmiana 12 sza wa klasYfikacja, 19 - 21; zob. Religie w przeszłości i dobie slię r,EjJi,gili świa1towych Religion, culture and współczesnej, pisz,e society, G. New War- Merns'ohing, York 1964, s. 254 - 261. 15 culture G, Mensching, and society, The New masses, York folk belief 1964, s. 2,69. and universal religion, [w:] Religion, �96 MICHAŁ 'BUCHOWSKI momencie słuszne jest chyba przyjęcie propozycji wzoru i modelu, upow. szechnionych na gruncie polskim przez A. Kłoskowską 16. Modelowymi S'l dla nas propagowane i uznane za właściwe przez Kościół zachowania dotyczące wierzeń oraz działań pozakultowych, wzorami zaś są układy praktyk i wyobrażeń uzależnione od podłoża kulturowego. Zjawisko przekształcania religii katolickiej do poziomu poszczególnych społeczeństw jest nieuniknione 17, dlatego Kościół w swym programie akcji misyjnej zawsze uwzględniał konieczność przystosowania swojej doktryny do lokalnych warunków 18, o których decydowały układy społeczno-ekonomiczne i kulturowe z całą gamą zwyczajów i norm. Srodowisko wiejskie stwarza specyficzne warunki egzystencji. Wysiłki rolnika są w dużej mierze zależne od zjawisk przyrodniczych. Nie mogąc w sposób racjonalny opanować sił natury, ludność chłopska szuka innych sposobów zyskania ich przychylności. Utrzymywanie się takiego stanu rzeczy przez długi okres czasu było i w wielu rejonach świata ]E:st nadal wywołane zacofaniem cywilizacyjnym wsi 19. Religia uniwersalna (katolicka) lepiej tłumaczy zjawiska świata, jednakże musi przystosować się do prymitywnego rodzaju motywacji i inkorporować dawne podłoże kulturowe. Stąd znajdujemy w kulcie chrześcijańskim np. endemistyczne elementy magii, jak woda święcona, świece,dzwony, amulety itp. W tym należy szukać także korzeni procesji, kultu świętych czy Matki Boskiej 20. Ludność wiejska nie kieruje się w swym postępowaniu racjonalnymi przesłankami, zmuszając przy tym wszystkich członków grupy do realizowania swych wzorców zachowania religijnego. Wykazuje ona również dużą łatwowierność, podatność na fantastykę, tworząc legendy i mity wokół wyjątkowych zdarzeń. W swych ocenach jest jednostronna, akceptuje jednomyślnie sądy i odrzuca wszelkie wątpliwości. Wykazuje dużą ambiwalencję, jeśli chodzi o sądy etyczne .. Jednocześnie tradycja stanowi wielką siłę opierającą się wszelkim innowacjom i przebrana w formy świętości wszelkie zmiany nakazuje traktować jako świętokradztwo. Swiatopogląd chłopski przeniknięty jest myśleniem magicznym, nierozb.lcznie związanym z wszelkimi wierzeniami religijnymi. Masy potrze- 16 A. Kł<Jsikow-5ka, Wzory i modele w socjologicznych badaniadt rod::iny, "Studlia SDcjG'lio'gi.czne" 19ti2, TIll' 2,5. 44. 17 E. Ci'll:pa;k, Kultura religijna wsi, Wail's.zawa 1961, s. 79; tegoż, j'arafianie. Warszaw.a 18 t 196'1. l, Wa,rs'zaw~ 19 20 IS. 38. S. Cw.'m-owSJIci, Kultura religijna 1956, s. 89; L. J. Luzbetaik, wiejskiego Kościół l1tdu polskiego, lw: IDziela, ... , s. 17. B. Gałęski, Wprowadzenie, "Roczmikli SQoc}olO'giJiWs'i" G. Mens-ching, The masses ... , s. 273. 1968, t. 8. S. 10. �Model religijności 97 ludowej bują także osoby, która umożliwi jej kontaktowanie się z siłami boskimi, kapłana będącego ich przedstawicielem 21. Te charakterystyczne cechy ludności wsi, wynikające przede wszystkim ze społeczno-ekonomicznych warunków i rozwóju historycznego, zdeterminowały z kolei kształt religijności, która na całym świecie wykazuje zdumiewające podobieństwo. Wiele cech katolicyzmu ludowego wypływa niemal bezpośrednio z omówionych powyżej cech charakteryzujących ludność rolniczą. Liczni badacze podają wiele spośród właściwości wyodrębniających religijność ludową od innych. Jedną z bardziej uporządkowanych i przemyślanych jest propozycja S. Czarnowskiego. Wymienia on m.in. tradycjonalizm wierzeń, ich sensualizm, partykularyzm, rytualizm, kolektywizm i przepojenie magią 22. Wierzenia tego rodzaju cechuje także ,,[... J łączenie religijności z innymi, niereligijnymi wartościami i wzorami, swoista selekcja treści doktrynalnych i dogmatycznych, pewien szczególny sposób identyfikowania się wiernych z ogólnym modelem katolicyzmu [... J oraz swoista postać 8wiadomości religijnej wyznawców, preferująca określone stereotypy światopoglądowe i moralne" 23. Te i wiele pomniejszych cech składa się z pewnością na zjawisko określane mianem religijności ludowej, lub często katolicyzmu ludowego, wyodrębnionego ze zjawisk religijnych na podstawie kryterium środowiskowego i poziomu kultury. Konieczne w tym miejscu wydaje się bliższe sformułowanie relacji między religijnością ludową a katolicyzmem ludowym. W pracy tej pragnę skonstruować model reli~ijności ludowej, wykształconej w obrębie oddziaływania katolicyzmu. W dotychczasowej literaturze zwykło się często terminy te stosować wymiennie. Moim zdaniem, termin katolicyzm ludowy winien odnosić się tylko do wpływu wierzeń ludowych na katolicyzm, zaś religijność ludowa, to wszelkie zachowania o charakterze religijnym, występujące także pozainstytucjonalnie (poza Kościołem). Religijność ludowa jest więc pojęciem szerszym od katolicyzmu ludowego i w ten sposób ją rozumiem. Zakres badań etnograficznych nad religijnością ludową Religijność ludowa jest więc wyodrębnioną kategorią badawczą ukształtowaną niejako na styku: model religijności propagowany - masy ludowe wsi. Pozostaje przedmiotem badań wielu dyscypUn naukowych, 21 Tamże, s. 269 - 270. S. Cza,rnowrsKi, Kultura ... , s. 90 - 107. 21l E. OVUlpaK, Katolicyzm ludowy w Polsce, WiarlSZoalWa 1973, iS. 32. 22 ., "Lud" - tom 63 �MICHAŁ BUCHOWSKI takich, jak: religioznawstwo, historia, socjologia, etnologia, czy nawet archeologia i inne pośrednio z religią związane dziedziny nauki. Traktują one interesujące nas zjawisko w różnych aspektach i na odmiennych płaszczyzach. Należy więc ustalić także zakres i cel analiz etnograficznych. Przyjmujemy zgodnie, że etnologia ujmuje kulturę w jej integralnej całości. Chcąc jednak uzyskać w naszej opinii społecznej miano nauki o kulturze i człowieku uwikłanych w historyczno-społeczny kontekst, trzeba owe teoretyczne założenia dokumentować w praktyce, przejawiającej się w pracy badawczej i publikacjach. Religia będąca ważnym składnikiem życia, co już starałem się pokazać w pierwszej części pracy, wchodzi więc również w skład problematyki naszej dyscypliny. By móc tę problematykę właściwie realizować, należy podjąć interdyscyplinarną współpracę. Nie może ona jednak polegać na prostym korzystaniu z osiągnięć pokrewnych dyscyplin, lecz na zrozumieniu ich podejścia do tematu, a dalej tworzeniu wspólnych teorii 24. O możliwoś~i pisania prac z pogranicza socjologii i etnografii przekonali nas choćby B. Malinowski, J. S. Bystroń, S. Czarnowski i in.25 I tak np. religioznawstwo oczekuje na antropologiczną interpretację faktów kulturowych, zaś etnologia na religioznawczą interpretację faktów etnograficznych 26. Nie zawsze jednakowo rozumie się istotę zagadnień etnoreligioznawczych, bardzo często ograniczając je tylko do kultur tzw. prymitywnych i studiów porównawczych nad nimi (przykładem definicja Ake Hultkrantza) 27. W wielu takich antropologicznych rozważaniach pomija się badania nad religijnością warstw chłopskich społeczeństw klasowych. Istnieje jednak szereg prac na gruncie polskim poświęconych temu zagadnieniu. Pierwszy ich etap, przypadający na początek XIX w., to laickie zainteresowania Słowiańszczyzną i jej wierzeniami, których pozostałości szukano wśród ludu. Głos w tej sprawie zabierali Lubicz-Czerwiński, Suu A. Bo'sem-z.ierilń\Slki, Interdyscyptinarna współpraca etnologów i religioznawców, "Eiud1emeT. przegląd Rel,igiOZJIJ.awczy" 1977, mr 3 (.105), s. 57 - 5·9. !5 K. DaJrCZoe'W!Slka,Religioznawstwo a badania etnosocjologiczne, "Euhemer. Prze~ląd Rel~iOlZIlJaWiCZY" 1977, II1Il'" 3 (105), s. 65. 2ll A. BooeXlIl.-Zie1liński, Interdyscyplinarna współpraca ... , IS. 57. 27 A. Hultkrantz, International d'ictionary of regional European ethnology and folklore. Vol. 1, General ethnological concepts, Oopenhagen 1960, s. 205. Definicja ta birmIlli następująco: ,,'ReUgian. eilin.ology - itlhe ,part olf ethlIlology whiich deałs with primitive J."'e'liigJi.'O'll, as weiJa tIbJat part olf l1Jhe ooi.€II1IOeof 'reiliJgion whiJOh studies primitive peoples. The comparative study of religions, «comparative religion», is a wid& field W1h1iciJ, how€'Ver lIlW.y am lbe &lI1lO1Jud€d ilI1 €Ifunology". W It·an sam spos6b2Jdaje się !I'02JUIffiKlIWIać A. de Waal Malef<ijt, pil'Izeds1tarwi,ając w swej pracy w tav.ech lI'IOZId~ałaloh IhiJsitoT'ię bada:'!. nad 'I'e1dJgią. A. de WaB,1 MiaJlefijlt, Ret,ig.ion ... , s. 16 - 103. .: �Model religijności ludowe; rowiecki, Wiesiołowski i in. W następnym okresie, związanym z powsta':' niem czasopism etnograficznych ("Wisła", "Lud", MAAE) pojawiłysi~ rozprawy analityczno-syntetyczne utrwalające materiał wierzeniowy; Lata międzywojenne, a zwłaszcza 1929 - 1932, to zbieranie materiału i powstanie syntetycznych prac A. Fischera, .T.S. Bystrorria, S. Poniatowskiego, przedstawiając)'lch całościową gamę 'ohrzędów, wierzeń, magii i wyohrażeń. W 'okresie powojennym w cieniu prac nard kulturą materialną rporu-' szano problemy praktyk. obrzędów i zwyczajów dorocznych, magii i czarów oraz mitologomi demonolog'ii. Dorobek naszego etnoreligioznawstwa koncetruje, się więc, w całym, przekroju, na magii ludowej, przesądach i czarach, demonologii, mitologii i wszelkiego rodzaju obrzędach. Badania skupiały się głównie na socjograficznym opisie, który następnie systematyzowano i porównywano, a w późniejszym okresie zestawiano z tradycyjnym wzorem. W toku tych badań starano się także zrozumieć mechanizmy działania i motywacji ludności wiejskiej 28. Dalsza kontynuacja studiów w tym kierunku prowadzi do zwiększania ilości materiału, nie wnosi jednak nic nowego do poznania istoty mechanizmów religii. Dlatego często zarzuca się etnografii socjografizm i traktowanie zjawiisk religijnych jako przekazu kulturowego, dziedziczonego przez określoną zbiorowość 29. Nie można rezygnować z tego typu badań, lecz należy chyba także szukać dróg przełamania tej sytuacji. Różne są postulaty w stosunku do etnografii w zakresie badań nad religijnością warstwy chłopskiej. Mówi się, że winna ona badać społeczne funkcje religijności tradycyjnej, tradycyjne wierzenia i obrzędy i ich związek z życiem społeczno-ekonomicznym w różnych okresach historycznych. W celu pogłębienia analiz teoretycznych mają być kontynuowane badania nad obrzędowością i zwyczajami ludowymi, które kształtowały się bardziej spontanicznie niż praktyki instytucjonalne 30. Najważniejszym jednak zadaniem w interesującym nas zakresie w obecnej chwili wydaje się zaobserwowanie procesu gwałtownych przemian. Pozwoli to w dalszym etapie na zbadanie mechanizmów zmian religijnych i ich powiązań z innymi dziedzinami życia. Zaistniała bardzo korzystna okazja umożliwiająca w perspektywie zrozumienie całokształtu zjawisk światopoglądowych i ich wyjaśnienie. Punktem odniesienia do badań zmian jest najczęściej tradycyjna religijność ludowa. Konieczne wydaje 28 H. Swienko, Etnologia reHgioznawcza, "Eu:hemer. iPrzegląd Re1Jigi:oznawczy" 1966, rnr 6 (55), IS. 49 - 56; t.egotż, Etnolog,ia i religioznawstwo, ,,:IDuhemer. f'rr7.egląd Re1iJgiOZJl1a.IW<:ZY" ,1977, rur 3 (105), s. 34 - 37. u E. CiiUJpak, Katolicyzm ... , 5. 10 - 11. 30 K. Darczewslro, Religioznawstwo ... , 5. 65. �100 MICHAL BUCHOWiSKI się więc zbudowanie w miarę uniwersalnego jej modelu. Możliwe to jest dzięki zebranym i opisanym przez etnografów materiałom. Wymagają one jednak uzupełnienia dalszymi badaniami w terenie, a ponadto zreinterpretowania na gruncie aktualnej metodologii. Konieczne jest także odpowiednie wykorzystanie wyników psychologii, socjologii i religioznawstwa. Etnologia, mając,a być kompleksową nauką o działalności ludzkiej, musi się podjąć zadania wyjaśniania zjawisk religijnych na tle społEczno-kulturowym, a w obrębie tych zjawisk religijności ludowej. Stworzenie modelu jej tradycyjnej formy na obszarze oddziaływania chrześcijaństwa, zwłaszcza zaś katolicyzmu, jest więc wycinkiem całego problemu. Znaczenie i reguły modelowania o modelowaniu mówi się w naukach społecznych w ostatnich latach bardzo dużo. Różne są poglądy na temat jego roli w naukowym poznaniu rzeczywistości. Jednakże nie wszyscy chyba zdają sobie sprawę z miejsca modelowania w procedurze badawczej. Zanim więc przejdę do opisu modelu tradycyjnej religijności ludowej, postaram się pokrótce zarysować pewną perspektywę metodologiczną modełu w ogóle. Panuje powszechna zgoda co do tego, że celem nauki jest"wyjaśnianie i przewidywanie zjawisk. W okresie tzw. przedteoretycznym lub empiryczno-zbierackim rozwoju nauk empirycznych stosowarno metodę systematycznej obserwacji faktów i ich uogólniania. Podstawowymi założeniami tego okresu były: metoda indukcji, czyli obserwacji faktów i ich cech oraz teza fenomenalizmu, czyli twierdzenie, że prawdziwa wiedza oparta być może tylko na doświadczeniu zmysłowym (zdania bazowe). Jednakże to zdroworozsądkowe stanowisko doprowadziło do tego, że wyprowadzane generalizacje nie zawsze zgadzały się z obserwacjami. Gromadzono więc fakty, a nie potrafiono prawidłowo wyjaśniać zjawisk. Dlatego w niektórych naukach zmieniono sposób wyjaśniania, przyjmując założenie esencjalizmu 31, które dzieli aspekty zjawisk rzeczywistości na główne i uboczne (istotne i pozorne). Teorie buduje się metodą idealizacji 32,nakazującą pomijać cechy czy wpływy mniej ważne, a skoncentrować się na podstawowych; W'tensposób dochodzi się do istoty zjawisk nieuchwytnej w .zwykłej, bezpośredniej obserwacji. Drugi etap rozwoju nauki nosi nazwę teoretycznego lub teoretyczno-wyjaśniającego. Kolejność rozwoju jest nieodzowna - w pierwszym stadium dostarcza się materiału, zaś w drugim próbuje się go wyjaśnić. 31 L. Nowak, 32 Dokładnie Wstęp do idealizacyjnej o metl()ldrziie ideall~alcj[~ teorii nauki, trclmrhe, \S. 52 - 54. WaT'sZJlłw,a1977, s. 50- 52. �Model religijności Ludowej 101 Różne nauki empiryczne przechoClziły ten przełom w odmiennych okresach: fizyka w XVII w, (Newton), biologia i ekonomia w XIX w. (Darwin i Marks), językoznawstwo zaś obecnie (głównie prace N. Chomsky'ego) 33. Nie muszę chyba nadmieniać, że etnografia niestety ciągle znajduje się V! stadium przedteoretycznym. Z tego co wyżej powiedziano wynika, iż główną metodą naukowego poznania świata jest metoda idealizacji. Świadomie na gruncie nauk społecznych pierwszy zastosował ją K. Marks (najpełniej w Kapitale) 34. Punktem wyjściowym jego koncepcji jest stanowisko antyfenomenalistyczne i antyindukcyjne (tzw. zasada nomotetyzmu) oraz zasada realizmu, czyli antyinstrumentalizmu 3". Przeciwstawiając się więc pozytywistycznemu schematowi poznania, uznał go za niezdolny do wyjaśniania i wręcz ·deformujący wiedzę. Stosuje wobec tego wspomnianą metodę idealizacji (nazwaną przez niego metodą abstrakcji). Polega ona na wyróżnieniu czynników głównych i ubocznych. Następnie zjawiska rozpatruje się eliminując czynniki uboczne, a uznając za jedynie oddziaływujące główne. W ten sposób proponuje się hipotezę wyjściową (typ idealny), będący swego rodzaju abstrakcją 36. Następnie w stosunku ,,[... l do tych typów idealnych badacz formułuje twierdzenia, w tym najważniejsze spośród nich - prawa, które też siłą-rzeczy mają charakter abstrakcyjny, <:~ więc nie tylko nie fenomenalistyczny [... J, lecz nawet faktualny 37. Posługują się więc one idealizacjami. Idealizacje te polegają na użyciu terminów (lub pojęć) odnoszących się do typów idealnych, czyli - terminów (lub pojęć) idealizujących" 38. Prawa dotyczące tych typów idealnych są prawami idealizacyjnymi. Potem następuje konkretyzacja owych praw, poprzez znoszenie założeń idealizacyjnych 39, które z kolei powinny być takie, aby można je usunąć. W ten sposób następuje .przybliżenie praw idealizacyjnych do rzeczywistości 40. Abstrakcje są zdaniami o faktycznie istniejących zjawiskach lub pojęciami do konstruowania takich zadań hipotetycznych zbliżonych do realności 41. Procedura badawcza stosowana 'przez Marksa składa się więc gene33 Tarnż~, s. 60. 34 .T. 'I1opolski, Dyrektywa marksistowskiej metodologii formułowania humanistyki, praw ·Bo=ń idealizacyjnych, [w:] Elementy 1973,5.24. Tamże, s. 2'5. L. No w.ak , Wstęp ... , 5. 52 - 53. 37 Prawo faktua'!ne w 'Odróim~eni,u od feno1n'€il1IaliSltY'CZJl1iElgozawiera wyłącm:.ie założen1a reailis'tylczme, a;Je może być równlież fOI1mułoW<ln€ pcr:zy rpomocy tenmfunów teor.etyczlloych, L. Nowaik, Budowa prawa idealizacyjnego, Iw:] Elementy ... , s. 50. 38 .T. TOIpo'!Slki, Dyrektywa ... , s. 32. 39 L. Now.ak, Wstęp ... , 'S. 53. 40 .T. Topo1sikli, Dyrektywa ... , s. 34. 41 'I1a'mże, s. 34. 35 36 �102 . MIOHAŁ BUCHOWJSKI raInie z trzech etapów: 1) konstruowania typów idealnych (odwołania się do nomotetycznej wiedzy o rzeczywistości); 2) formułowania praw idealizacyjnych w odniesieniu do tych typów; 3) sprawdzenia tych praw drogą konkretyzacji 42. Konstrukcja modelu w dalszej części pracy będzie więc jedynie pierwszym etapem poprawnej procedury zmierzającej ogólnie do wyjaśnienia zjawisk religijności ludowej. Problem sprowadza się obecnie do nadania temu modelowi odpowiedniego statusu metodologicznego - realistycznego czy instrumentalistycznego. W tym momencie nie sposób pominąć typów idealnych w koncepcji Maxa Webera. Choć uważał on, że wyeksplikował to, co Marks i Engels stosowali w praktyce 43, stwierdzamy obecnie zasadnicze różnice w poglądach tych myślicieli. Dotyczą one dwóch zasadniczych spraw: 1) Weber nadał swym typom idealnym charakter instrumentalny, a nie realny, tak jak Marks; 2) w odróżnieniu od tego ostatniego uważał, że pojęcia typowo-idealne można stosować tylko w naukach humanistycznych (w naukach przyrodniczych stosuje się według Webera tzw. pojęcia gatunkowe) ".W kontekście naszych rozważań bardziej znacząca jest pierwsza z tych różnic. Funkcja instrumentu badawczego, którą ma spełniać weberowski typ idealny, została przez niego wyraźnie określona. Pełnią więc one jedynie rolę heurystyczną, tzn. dostarczają próbnych hipotez mogących sprawdzić problemy bardzo generalnie oraz funkcję taksonomiczną, czyli porządkującą intelektualnie dane empiryczne poprzez uwypuklenie odpowiednich elementów rzeczywistości 45. Natomiast abstrakcje mąrksowskie są momentem wyjściowym i niezbędnym w procedurze wyjaśniania 46. Większość konstruowanych modeli w naukach społecznych ma charakter typów idealnych M. Webera - a więc instrumentalny. Są one wówczas uproszczoną egzemplifikacją rozmaitych aspektów złożonej rzeczywistości. Odnośnie do pojęcia (terminu) "model" stworzono niezliczoną ilość definicji i ich podziałów. Znaczenie, jakie przypisuje się modelom, zależy także od stanowiska badawczego (metodologicznego) i dyscypliny naukowej 47. Chodzi o to, aby przedstawiony poniżej model spełniał warunki Ta'mż.e, s. 38. J. KIlllIiita, Typy ideaLne w koncepcji Maxa Webera, [w:] Elementy ... s. 36l. 44 J. ToipolJs;kji, Dyrektywa ... , s. 24; J. KJmiJta, Typy ... , IS. 350 - 354. 4li J. Km'ilta, Typy ... , s. 360; A. Bert=lI1d!t, Z. T. W,ier7Jbic:k~, SocjoLogia wsi .w Stanach Zjednoczonych. Stan i tendencje rozwojowe, WcroiCbaw 1970, s'. 156- 157. 46 J. KJmi<ta, Typy ... , s. 360. 47 K. MiałkowSlke., Uwagi o modeLu, ,,EltI1JOigmfia PloJsika" 1969, t. 13, z. 1, li. 11 - 23. 42 4S �Model religijności 101 ludowe; WYJsclOwedo dalszej idealizacji i wyjaśniania, by był oparty o rzeczywistość pozbawioną jedynie niektórych elementów dla celów badawczych i aby mó,gł do tej rzeczywistości być skonkretyzowany, a nie tylko żeby "strukturalizował" badany materiał. Przy budowie modelu podstawową rolę pełni rodzaj wiedzy i jaką przystępuje się do jego konstrukcji. Decyduje ona o dalszym charakterze typu idealnego. Jednym z jej składników jest świadomość metodologiczna i wiedza o analizowanym zagadnieniu 48. Uściślenia wymaga także zakres tego modelu. Nie będzie on zbiorem twierdzeń odnośnie do typu idealnego, tylko ich częścią stanowiącą ich charakterystykę. Ma więc być modelem w znaczeniu węższym 49, wyróżnionym typem idealnym, ale takim, by mógł służyć do dalszych badań. Rola modelu rozumianego w tym duchu jest w nauce bardzo wielka. Pozwala on oderwać się od powierzchni zjawisk i dostrzec prawdziwą strukturę świata realnego, jego relacje i siły napędowe 50. Najbardziej znaną postacią, która na gruncie antropologii kulturowej prowadzi analizę o charakterze modelowym, jest C. Levi-Strauss. Według niego, na podstawie danych empirycznych buduje się model danej części rzeczywistości, utożsamiany też ze strukturą 51. Jego modele są jednak instrumentami. Dane empiryczne świadczą o uniwersaliach nie uświadamianych, których nie można, na obecnym etapie wiedzy, zbadać 52. Model tradycyjnej religijności ludowej Stwierdziliśmy już, że można wydzielić kategorię badawczą, taką jak religijność ludowa. Należy sobie jednak zdać sprawę z tego, iż nie ma konkretnego faktu denotującego zjawisko określane tym mianem. Marcin Czerwiński wyraża się, że wiele terminów (m.in. religijność) jest zbudowanych nie na drodze empirycznej. Pojęciem tym - jak pisze on dalej -- nie odpowiadają jednoznaczne wyróżniki empiryczne, ani kategorie zachowań. Dają się one odnieść do pewnych cech o zbieżności dla nas istotnej. Nie musimy więc rygorystycznie wyjaśniać problemu rzetelności wiedzy uprzedniej, wprowadzonej do badań, lecz ograniczyć się do kwestii jej operacyjności 53. 48 J. TopoJJskJi., Metoda modelowa w historii gospodarczej, [,w:) ELementy ... , s. 419 . • u T1aJmże, 's. 417 - 418. so T.amie, IS. 415 - 41<6. &1 &2 II C. Levi-Str<lJUSS, Antropologia strukturaLna, W<amsaJaiWa 1970, s. 370. J. 'I1op<.'1sk,j" Strukturalizm C. Levi-Straussa, [w:) ELementy ... , s. 274. M. 0<A"'''i.ńJskJi., Kultura i jej badanie, Wrocław 1971, s. 56. �104 MICHAL BUCHOWSKI Chcąc skonstruować definicję religijności, a następnie jej model środowiskowy, należy uwzględnić wszystkie uchwytne empiryczne jej przejawy. Dotychczas poszczególne szkoły zwracały uwagę na różne aspekty omawianego zjawiska, powodując jego ograniczenie lub deformację. Zjawiskowy i społeczny charakter religijności akcentował E. Durkheim. Pod wpływem jeg'o 'koncepcji znależli ,się wszyscy badacze tzw. "kośoielności", z Gabrielem Ie Bras na czele 54. Do grupy tej także zalicza się badających gł~wnie więzi członków wspólnoty z parafią. Jednakże religijność to nie tylko "religia zinstytucjonalizowana", "zrutynizowana", ale choćby również "zinterioryzowana", "wiara osobowo przeżyta" 5". Aby móc poprawnie pojmować religijność, należy przyjąć jej definicję rzeczową, uwzględniającą charakter instytucjonalny religijności, jej kontekst społeczno-kulturowy i odniesienie do świata pozaempirycznego :;6. Mając ten układ odniesienia należy określić parametry religijności. Winny być one dobrane tak, by kompleksowo ujęły całość zagadnienia 57. Wypracowanie ich odbywało się w nauce stopniowo. Np. G. Ie Bras, L. Dingemans i J. Remy uwzględniali trzy podstawowe elementy: wiarę, praktyki i moralność 58. J. Wach zwrócił ponadto uwagę na stosunek do grupy religijnej 59. Pełniejszą listę uwzględniają już Ch. Y. Glock, C. P. G. Tilanus 60. Szczegółowo kwestię tę omawia WI. Piwowarski, który w swych badaniach ujmuje siedem następujących parametrów relig:jności: 1. Globalny stosunek do wiary - uwzględnia związek wiary z innymi płaszczyznami religijności; nie tylko chodzi tu o autodeklarację, lecz także intensywność i stopień krytycznej refleksji nad własną religijnością; intensywność ~ wpływ wiary na religijność; krytyczna refleksja - odpowiedż na pytanie, czy wiara jest wynikiem własnych przemyśleń, czy też bagażem kulturowym (stopniem interioryzacji wiary). 2. Ideologia reli.gijna - rozumienie i akceptacja doktryny religijnej. 3. Wiedza religijna ~ związana z poprzednim parametrem; wiedza lJ religii i dążenie do poznania jej artykułów oraz faktów; odgrywa mniejszą rolę od innych parametrów. 54 W. Piw()wa'!~ski, Religijność wiejska w warunkach urbanizacji, Biblioteka "Więzi", ,t. 34, W'ailcszaw,a 1971, s. 12 - 13. M Tamże, s. 13. PJ,erwszego i trZJeciego z tyoh termi'nów użył G. W, Al1port w pra-cy The nature of prejudice, Bo.soon 1954, s. 453, zaś terminy 2 i 4 R. W. Adorno w pra-cy The authorito~ian persona!-ity, New Y'Ol'k 1959, 5. 730. 56 W. Piwowa,rs:ki, Religijność miejska w procesie uprzemysławiania, Bib1i'otega "W,ięZJi", t. 41~ Wa,rs.zawa 1977, S. 16. S7 Thlmże, IS. 28 - 30. S8 W. Pti.,WQlWaJ."Siki, Religijność wiejska ... ', s. 13 - 14. S9 J. Waoh, Socjologia religii, Wall"'s7Jarwa1961, 's. 48 - 60. 60 W. Piwowa'fski, Religijność wiejska ... , s. 33 - 41. �Model reLigijności hidoWej 105 4. Doświadczenie religijne - przeżywanie ostatecznej rzeczywistości wyrażające się w formie potrzeby (wiara w byt nadnaturalny, pozwalejąca rozwiązać problemy), poznania (odczucie bliskości boskiego), zaufania (w Bogu znajduje się ocalenie). 5. Praktyki religijne faktyczne' iachowania reHgijne oficjalne prywatne, nie ich mo'tywa.cje i ·sens. 6. Wspólnota religijna - identyfikacja z grupą religijną. 7. Moralność religijna zachowanie będące konsekwencją internalizacji religijnych norm i wskazań etycznych. Parametry te operacjonalizuje się następnie konkretnymi wskaźnikami 61. Przy konstrukcji modelu religijności ludowej posłużę się właśnie tymi siedmioma parametrami, gdyż uważam, że w miarę w pełni oddają one całość zjawiska. Pragnę przy tym pozostać w zgodzie z założeniem, że ów typ idealny (detonuje on poprzednik prawa idealizacyjnego) jest warunkowanyobiektywną strukturą społeczno-ekonomiczną, działającą na świadomość społeczną poprzez praktykę 62, przy jednoczesnym uwzględnieniu tradycyjnych form świadomości społecznej, odpowiadających aktualnym warunkom obiektywnym 63. Przyjmuję, że zadaniem każdej religii jest przezwyciężenie alienacji społecznej, ekonomicznej i poznawczej. Założeniem wyjściowym jest fakt, iż religia jako forma świadomości, c7yli forma wtórna, jest odbiciem sytuacji społeczno-ekonomicznej. W traclycyjnej społeczności wiejskiej, która może być utożsamiana ze społecznością lokalną (pojęcie to jest także typem idealnym), cżłowiek był w dużej mierze zależny od sił przyrody. Mistyfikował więc on jej rzeczywisty charakter i próbował pozyskać w swej bezradności jej siły drogą wyimaginowanych koneksji. Jednocześnie zależny od warunków społecznych wyrażał układy te w religii. Członek środowiska wiejskiego był więc uzależniony od natury i od ludzkich wytworów. Przyjmuję ponadto przy budowie tego typu idealnego następujące cechy, pomijając inne, uboczne: 1) dominującym typem gospodarki w tradycyjnej społeczności wiejskiej jest prymitywne rolnictwo;2) gospodarstwa chłopskie są w dużej mierze samowystarczalne w zakresie zaspokajania podstawowych potrzeb; 3) sytuacja taka powoduje, że społeczność ta ma charakter grupy lokalnej w znacznym stopniu zamkniętej przed vv'pływami zewnętrznymi; 4) izolacja ta wywołuje powstanie jednorodnego środowiska społeczno-kulturowego; 5) w środowisku tym istnieją przede wszystkim kontakty bezpośrednie, co prowadzi do .tradycjonalizmu dziaT~mże, s. 19- 21; W. Piwowarr'Siki, ReLigijność miejska ... , s. 33 - 41. oz O pojęcilu Ipmtkt)"ki: A. Ba~Uibicka, Orientacje epistemoLogiczne a rozwój nauki, Poznań 1977, 's. 1. 83 J. KJffii!ta, Wykłady z Logiki i metodoLogii nauk, 'Warsrz:awa 1975, s. 196. Gl �,106 MIOHA1. BUCHOWSKI łania i myślenia; 7) katolicyzm nałożył się na dawne wierzenia przedchrześcijańskie; 8) parafia stanowi ośrodek jednoczący grupę lokalną. Niektóre z powyższych cech same w sobie są typami idealnymi, zwłaszcza zaś pojęcia grupy lokalnej, jednorodnego środowiska społeczno-kulturowego, .czy izolacji. Wszystkie występują w sytuacji niezbędnej do stworzenia się formy tradycyjnej religijności ludowej i są strukturami niezależnymi od świadomości ludzkiej. Założenia te powinny pozwolić obecnie na scharakteryzowanie interesującego nas modelu. 1. G lob a l n y s t o s u n e k d o w i ary. Parametr ten obejmuje głównie postawy katolików wobec religii i problem motywacji religijnych. W obrębie tradycyjnej społeczności lokalnej stwierdzamy bezwzględne podporządkowanie się powszechnemu w jej obrębie wzorowi katolicyzmu. Religijność nosi charakter kulturowy. Fakt urodzenia się w danej grupie nakazuje automatyczne podporządkowanie się jej normom, nie dając przy tym możliwości wyboru, zmiany tego typu sytuacji 64. Ponieważ religia należy do wzoru kultury, jej akceptacja i bezdyskusyjna realizacja przyjętych norm jest oczywista. Problem wobec tego sprowadza się do interioryzacji religii, do stopnia pogłębiania wiary. Tu z pewnością musimy zanotować tylko pobieżne przyjmowanie wiary. Wprawdzie religia przepaja całokształt życia - stąd pojęcie społeczeństwa sakralnego li Beckera 65 - lecz nosi ta religia charakter dziedzictwa kulturowego. Religijność zakorzeniona jest więc bardziej w środowisku niż w jednostkach ludzkich 66. W zakresie motywacji religijnych E. Pin wyróżnia trzy pierwotne i trzy wtórne pobudkri.·życia religijnego 67. Dla religijności ludności wiejskiej charakterystyczna jest głównie motywacja pierwotna, biologiczno-kosmologiczna. Wiąże się ona z niepewnością losu, niebezpieczeństwo usiłuje się zażegnać poprzez spełnianie czynności religijnych. Motywacja ta powoduje powstanie grona świętych, specjalistów w określonej dziedzinie. Kościół jest organizatorem kultu. Istotna w naszym przypadku jest także motywacja wiecznego zbawienia, wiążąca się z pragnieniem osiągnięcia wiecznego szczęścia, powoduje unikanie grzechu i piekła, co osiąga się poprzez odpowiednio zagwarantowane G4 F. HOIUItaOClt, E. Bin, Kościół w godzinie Ameryki Łacińskiej, Wm;SlZaWla 1972, s. 152 - 154. M A. BeI'!tfraoot, Z. WaerillbiiakIi, Socjologia wsi ... , s. 172. G6S. C='OWlSlki, Religijność ... , s. 90. G7W. PiwOWJalI"Ski, Relig,ijność wiejska ... , s. 111 - 120. Są .to IfUłJSltępujące m{)tywacje pienwutlne: Ipsyoho-!kosmolro@.czrul li .psycilo-hiolo,gic:zJl1Ja,motywacja w.iecznego zbawienia ,i weW1l1ęt=ej pnemii1arrlY. Motyw,alcje wtórne: motywacja wwturorwo-:spo.rutlamc:zJl1Ja (]udowa), slOcjo·4tultuI'ow,a (nICl1rodowa) i socjo-religijnlł (eklezjaloo). �Model 'Teligijnoiel ludowej 107 srodki, spowiedź, komunię itp. Uczestnictwo w źyciu religijnym ma na celu uwolnienie się od winy. Powyższe dwie motywacje mają charakter indywidualny i wypływają z ludzkiej psychiki. Stwierdzić naleiy, iż pierwsza z nich jest bardziej zależna od stopnia rozwoju spoleczno-gospodarczego, druga zaś w dużej mierz€ wynika z postawy wobec iprdblemów ostatecznych i mniej poddaje się warunkom obiektywnym. Motywacje wtórne, o charakterze społecznym występujące w tradycyjnej społeczności wiejskiej, to motywacje kulturowo-spontaniczne (ludowe). Wiążą się one z zasygnalizowanym już problemem religii jako elementem kultury. Przestrzega się praktyki religijne ze względu na presję wspólnoty. Tu także parafia i ksiądz są instytucjami należącymi do całej kultury grupy. Zbliżona do powyższej jest motywacja socjokulturowa, rozszerzona jest jednak na tradycje narodowe. Najważniejszym wnioskiem nasuwającym się w dotychczasowych rozważaniach jest to, że religijność ludowa ma charakter kulturowy, partykularny i sensualistyczny 68. 2. I d e o log i a r e l i g i j n a. Uniwersalna ideologia katolicka przystosowała się do kultur lokalnych. Doprowadziło to do rozbieżności między doktryną oficjalną a faktycznie przyjętą w grupach. W zakresie ideologii interesują nas przekonania religijne i stosunek do wartości religijnych. Mówiąc o przekonaniach, zastanawiamy się nad stopniem rze~ czywistej akceptacji prawd wiary. W społeczności tradycyjnej zauważamy brak refleksji nad dogmatami, zgłębiania ich treści, nie zauważamy wątpliwości religijnych. Wypływa to z ustabilizowanej hierarchii wartości narzucanej przez środowisko społeczne w procesie socjalizacji 69. Widać w tym wyraźny związek z izolacją wsi i jej jednorodnym obliczem społeczno-kulturowym. Przez wartości rozumiemy wszystko, co jest pożądne w grupach ludzkich. Wachlarz wartości religijno-moralnych jest bardzo szeroki. W społeczeństwie tradycyjnym występuje monolityczny ich system, determinowany kulturowo i społecznie, na straży którego stoi tradycja 70. Dominują wartości o charakterze sacrum - najwyższy cel tn zbawienie duszy, obowiązek bycia dobrym katolikiem itp. Sacrum rozumie się nie tylko jako cel jednostki, lecz także jako dobro społeczne. Przejawia się w tym identyfikacja z grupą lokalną, współodpowiedzialność za jej losy. Religijność ta stara się sprostać raczej wymaganiom lIB 69 70 Tamie, s. 126. W. Piwowa,rsiki, ReLigijność W. Piwowarski, Religijrność wiejska , s. '141- 141,!i 150 - 151. miejska , 's. 178. �MICHAŁ BUCHOWSKI 108 tradycji przekazywanej przez pokolenia, opartej na kulturze środowiska, niż oczekiwanej przez Kościół 71. Parametr ideologiczny charakteryzuje więc tradycjonalizm i monolityczność wynikające z homogeniczności środowiska i bezpośredniej transmisji kultury. 3. W i e d z a l' e l i g i j n a. W tym parametrze głównymi wskaźnikami są: znajomość prawd wiary i zainteresowanie religią. Obserwujemy tu dużą ignorancję religijną. Katolicyzm ludowy cechuje brak znajomości podstawowych dogmatów, o czym autor sam mógł się jeszcze dziś przekonać w trakcie badań terenowych. Charakterystyczna jest tu chyba [-,owszechna nobilitacja Matki Boskiej 72, często wymienianej jako jedna z osób boskich (to samo czyni' się niekiedy ze świętymi). Prawdy wiary pomieszane są z wierzeniami magicznymi, często o przedchrześcijańskim rodowodzie, tworząc nowe kategorie wiary. Znajomość credo katolickiego jest mała na rzecz tradycyjnej wiary wpajanej przez środowisko. Zain'teresowanie religią jest bardzo duże. M.iejscowy kościół jest często najważniejszym punktem życia społeczności i przedmiotem jej troski. Zainteresowania te rzadko jednak wychodzą poza wąski obszar terytorialny. 4. Doświadczenia r.eligijne. Jest to chyba najtrudniejszy do opisu składnik religijności. Wiąże się bowiem z indywidualnymi przeżyciami i potrzebami jednostki. Człowiek w środowisku wiejskim nie może rozwiązać wielu problemów, w związku z tym odczuwa potrzebę interwencji jakiejś nadnaturalnej siły, która byłaby w stanie to uczynić. W chwilac;h ciężkich (klęski żywiołowe, tragedie indywidualne) chce się zdać na łaskę czegoś stojącego ponad tym, co ziemskie, odczuwać obecność Boga. W przypadkach ostatecznych on właśnie pozostaje jedyną n8dzieją. Doświadczenie religijne tego typu nie jest właściwe tylko tradycyjnej religijności ludowej, lecz ze względu na prymitywny sposób zabezpieczenia. egzystencji częściej występują momenty pozwalające na pojawienie się takich potrzeb. Mimo indywidualnego charakteru źródeł tego typu zachowań, przyczyn ich należy szukać w obiektywnych zjawiskich, jak np. poziom sił wytwórczych, sprawy ostateczne - śmierć, choroba itp. 5. P l' a k t Y k i l' e l i g i j n e. Są najbardziej uchwytnym w badaniach elementem religijności. Obserwuje się udział w obrzędach religijnych i związanych z nimi pozareligijnych. W tradycyjnym środowisku wiejskim zauważamy powszechny udział w praktykach. Dotyczy to przede wszystkim tzw. obrzędów przejścia - chrzest, pierwsza komunia, 71 72 Tamże, s. 183. S. Czarnowski, Kultura ... , s. 96 - 97. �Mode~ religijności ~udowej 109 ślub, pogrzeb, a także obowiązków regularnych - uczestnictwo we mszy \V niedziele i święta. Jest to wynikiem kulturowej tradycji i presji społecznej, wykluczającej zachowania wyłamujące się poza przyjęty wzór, zinstytucjonalizowany schemat zachowań. Motywacje pni:ktyk rzadko mają charakter wewnętrzny. Mamy więc do czynienia ze zjawiskiem "kościeiności". Interesująca poznawczo jest kulturowa "oprawa", czyli uroczystości zewnętrzne, pozainstytucjonalne, o charakterze rodzinnym bądź lokalnym. Noszą one znamiona regionalne. Należy tutaj dostrzec niejako "sprzężenie zwrotne" - wpływ praktyk katolickich na obrzędy pozakościelne i wpływ wierzeń oraz zwyczajów lokalnych na przebieg uroczystości religijnych. Uwagę zwrócić trzeba także na rytualizm religijności wiejskiej, przywiązania do zewnętrznych przejawów i czynienia z nich najważniejszego wyróźnika przynależności do grupy religijnej. Katolicyzm zatopiony jest w obrzędowości, zwyczaju, gestach i to decyduje a jego powierzchowności n. Obrzędy związane są z przełomowymi momentami w życiu ludzkim oraz porami roku. Noszą charakter agrarny i ogólnoludzki, a Kościół jedynie dostosował się do nich przekształcając ich formę. W zakresie praktyk mieści się także pojęcie sensualizmu, oznaczające fakt czczenia przez chłopów konkretnych figur, obrazów i innych wizerunków sakralnych. Występuje niezdolność rozróżnienia rzeczy świętych ud ich wyrazu, czynności od wywołanego wzruszenia, symbolu od treści i wzoru u. Duży jest także stopień praktyk indywidualnych w obrębie omawianej społeczności. W zakresie praktyk mamy więc ich rytualistyczny, partykularny (związany z życiem), sensualistyczny charakter. O religijności decyduje wierność tradycji i kulturze, w której się wychowało, a nie Kościołowi. Korzeni tego typu zachowań także należy doszukiwać się w specyficznym środowisku ze swoimi cechami charakterystycznymi. 6. W s'P ó l n O t a re '1~g i j n a. J.estona jednym z elementów wspólnoty kulturowej. Instytucje religijne są w tradycyjnym społeczeństwie splecione ze świeckimi, co sprzyja ambiwalentnemu poczuciu przynależności społeczno-religijnej 75. Poczucie to kształtuje się głównie na płaszczyźnie kulturowo~połecznej. Układem odniesienia jest parafia, którą można identyfikować ze wspólnotą lokalną. Ważna w tej analizie jest rola kapłana jako przywódcy religijnego. W grupach lokalnych jest ona 73 Tamże, s. 105. K. Adamus-Dar<czewska, Aktywność społeczno-gospodarcza parafii w Polsce, "RocznikJi Socj<Jlogii Wsi" 1968, t. 8, s. 52. S. Cm'I1l1oWlSki, Kultura ... , s. 100. W. PiwowalI'Stki, Religijność miejska ... , s. 294. wiejskiej 74 75 �110 M[CHAŁ BUCHOWSKI uwarunkowana typem religijności, tak więc obowiązki księdza są szersze niż określają to przepi'sy k,ościelne. Angażuje się on często w zwyczaje lokalne, zacierając różnice między dwoma typami powinności. Religijność ma także charakter kolektywny, obejmując wzory zachowań zbiorowych, niwelujących indywidualne odchylenia. Podkreślić trzeba także, że w praktykach religijnych odbija się struktura społeczności, która je realizuje. Każdy ma określoną rolę i sprecyzowane funkcje uzależnione od miejsca w społeczeństwie 76. Wspólnotowy charakter wynika więc z idei identyfikowania się z grupą i jej strukturą. 7. M o r a l n ość r e l i g i j n a. Według oficjalnej nauki Kościoła, wzory moralnego zachowania się są ważniejsze niż zachowanie rytualne. Stworzył więc on kodeks postępowania etycznego, będący wzorem dla mas. Jednak w praktyce kładziono większy nacisk na praktyki religijne. Normatywno-instytucjonalny model moralności musiał ulec procesowi il1kulturacji, czyli przystosowania się do lokalnej kultury, powodując powstanie moralności instytucjonalno-środowiskowej, traktowanej jako obowiązkowa. Nakazywała ona przede wszystkim posłuszeństwo zwyczajom lokalnym i wiedzy ludzi starszych 77. Ponadto olbrzymią rolę w tym zakresie odgrywa koncepcja grzechu jako zła. Jest to wybitnie parametr konsekwencyjny, wskazujący jednocześnie na kulturowy charakter religijności. Przedstawiony powyżej model tradycyjnej religijności ludowej powinien w pełni oddawać to zjawisko, chociaż z pewnością znajdą się jeszcze nie zaakcentowane jego momenty, które ujawnią się w toku dalszych, szczegółowych badań. W nadziei autora model ten pozostaje choćby w części poprawną konstrukcją z metodologicznego punktu widzenia. MICHAŁ BUCHOWSKI ATTEMPT AT CREATING A MODEL OF !FOLK RELIGIOUS (ISumma INITERESTS ry) 'Dhis ar,tLcle aims at creatiJng modembely vematile model of jjolk rełJi,gi/OuSll1ess cor,respcm.dinJg to all tY'pes of Oatholidsm 'm the looUll1try. It is G.lSBlnnedthat relligion and forms, orf JcelJebra't101IlICOIlJt1ectedW\i.th tt ,M'e :iJn.tegml pa;rt of cuLture, so ethnology also deaJ.,s wilth it. Folk religiousness is a suhject of et!hnolo.gical inteS. OzJamlOwskii, Kultura ... , IS. 103 - 104. E. CJupak, Katolicyzm looowy --'- tendencja przemian współczesnych, ,,RoeznUci Socjo[oglti Wsm" 1968, t. 8, s. 19; tegoż, Katolicyzm ludoWll w Polsce, Warsmwa 1968, s. 38. 78 77 �MOdeL 1'eUgijno§ci Ludowe; Ul rests, not only compar'aJti'Ve aJIW.'ly1sesof p[iimit'ive peOlples' cr:eHgLOI1Is, which are frequently considered to be most Lmpołlta[])t. Dea~ia1:gwi,th the subj'eci of r,eligiOUiSn~ ethnognaJphy should ,!>har'ethe a'chiev,emeIl'ts od' o1;h'er di:sdpl:tIl'es SUtch a,s study of religion, sociology, psychology and history of iI'eHgion. Methodologicail. perspective of creating modeLs in the Arts follows 'cr,ea,Ung of a model. the mrt!hoiI"s optIl'ion this ,model 'Call1JIlJOlt be ideal W'eboc',s ty1pe ~imjjted ,to structure of sci'en,oe but it ffiUJSit be a stan1Jtng~po,imt (a moment ,od' 'idea1izaUon) of f'urrt'her 'explan:at,i,on CIf phen1omena from <the Marxist IpOint od' VIiew. A:s1suming the above statemenlts, 1Jheautlhorr t['ies to charalCterize the phenomellOlll of fQ[k iI'el1ilgi1oUJs'l1es IU'Sitrllg s seven paiI'armelters lbalsed on :Leigal[y valid cltiteT!ia and coeifk,ientes reS'pectively: g,enenal reIatibn to the beli:ef, T'elig1ioUJs/ideology, knowLedge, experience, pcracUoes, loommunity amd mornality. This ,article lis a s'tartirug-poiiltllt of fUil'theT sltudies. The aultholT hopes 1;h,at j,t served at least partially the aums given in a theoretical/introdudion. In 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c8dd0f1ecd4ea1aa05205a0ca6857bae.pdf 9b34d5837f10b0630bec4549cc2e885f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2472 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2296 Title A name given to the resource Model świata w twórczości Erwina Sówki / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2, s.167-171 Creator An entity primarily responsible for making the resource Fiderkiewicz, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Model świata w malarstwie Erwina Sówki Maria Fiderkiewicz Obraz to określona przestrzeń malarska, którą - jak stwierdza Mieczysław Porębski - analizować można z trzech, co najmniej, p u n k t ó w widzenia: - jako przestrzeń w rozumieniu fizycznym (przestrzeń dla dzieła), - jako przestrzeń w rozumieniu symbolicznym (przestrzeń w dziele), - jako przestrzeń między dziełami (uchwytna tylko myślowo przestrzeń w rozumieniu abstrakcyjnym). Obrazy - jako kreacje przestrzeni symbolicznej, realizowane przez danego autora przy pomocy określonej technologii - to zakres problemowy mojego szkicu. Przedmiotem analizy jest czterdzieści pięć obrazów wykona­ nych przez Erwina Sówkę techniką olejną na płótnie w latach 1970-1990 w jego pracowni w Katowicach. Większość z nich prezentowana była na mojej autorskiej 1 wystawie Bóg, diabeł, demony - czyli antropologia dobra i zla w polskiej sztuce nieprofesjonalnej (Muzeum Śląskie w Katowi­ cach - 1990 г., Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie -1991 г.). We wstępie do katalogu tej wystawy zasygnalizowa­ łam jedynie swoje stanowisko metodologiczne, które pragnę poszerzyć i bliżej sprecyzować. P o d s t a w o w ą funkcją każdego systemu semiotycznego jest modelowanie świata - stwierdza Jurij Ł o t m a n . Zaś o modelu świata - zdaniem tego autora - możemy mówić wówczas, gdy dane dzieło, na przykład, obraz, odbieramy jako zamkniętą w sobie strukturę artystyczną, będącą zarazem odpowiednikiem przedmiotu uniwersalnego, nie zaś części tego przedmiotu. G ł ó w n y m zadaniem w budowaniu przez artystę modelu świata jest posługiwanie się językiem przestrzeni artystycznej (symbolicznej) jako specjalnym systemem modulującym - w wy­ niku czego jesteśmy w stanie d o k o n a ć przestrzennego od­ graniczenia tekstu od nie tekstu . Język ten nie jest jednym, ale najistotniejszym (wręcz elemen­ tarnym) środkiem modelowania artystycznego. Będąc odpowie­ dzialnym za to, że danego artystę możemy identyfikować z określonym modelem świata, nie jest wyłącznie sprawą indywidualną tego twórcy, lecz zależy ponadto od innych u w a r u n k o w a ń jak пр.: czas, epoka, mody artystyczne, implika­ cje społeczne. W tym miejscu kilka słów o tych czynnikach, które mogły wpłynąć na kształt wypowiedzi artystycznej Erwina Sówki. Urodził się w 1936 r. w Katowicach w rodzinie górniczej (zarówno jego ojciec, jak i dziadek byli górnikami), w osiedlu Giszowiec. Jako trzyletnie dziecko, tuż przed wybuchem dru­ giej wojny światowej wyjechał z rodzicami do Niemiec, gdzie ojciec znalazł zatrudnienie jako górnik w kopalni rud żelaza. Po sześciu latach Sówkowie wracają do Katowic. Erwin rozpoczął naukę w zawodowej szkole górniczej, ale wytrwał w niej jedynie rok, ponieważ nie chciał zostać górnikiem. Mając niespełna szesnaście lat podjął pracę w elektrowni kopalnianej, gdzie miał kontakt z Teofilem Ociepką. Już wtedy pociągało go malowanie, tworzył tempery oraz rysunki ołówkiem. Z ogłoszenia zamiesz­ czonego w gazecie dowiedział się o naborze na kurs malarstwa organizowanego przez dom kultury przy ulicy Francuskiej w Katowicach. Na zajęcia te uczęszczał dwa lata. Prowadzone one były przez Krygowskiego, który uczył różnych technik malarskich, na przykład akwarel, temper, dla potrzeb propagan­ dy, w estetyce socrealistycznej. D o ukończenia osiemnastego roku życia pracował Sówka w pracowni plastycznej kopalni 2 3 „Wieczorek". Wykonywał wizerunki Stalina, napisy i hasła będące apologia tamtej rzeczywistości. Następnie podjął pracę w Przedsiębiorstwie R o b ó t Górniczych w Mysłowicach, naj­ pierw jako pracownik dołowy, a potem jako górnik, aż do emerytury w r. 1989. Dzięki rekomendacji Ewalda Gawlika - malarza nieprofesjonalnego, członka koła plastyków przy kopalnianym domu kultury, Sówka został do niego wprowadzo­ ny i pozostał związany przez trzydzieści lat. Jego członkowie interesowali się nie tylko sztuką, ale także filozofią (głównie Bolesław Skulik). Tematami preferowanymi w malarstwie tamtych lat były scenki z życia robotników śląskich пр.: orkiestry dęte, festyny górnicze, mile widziane były także pejzaże. D o zakazanych przez komitet zakładowy PZPR należały wszelkie tematy o treściach filozoficznych i religijnych, stąd na przykład okultystyczne zainteresowania uczestników kola plastycznego ukrywane były pod szyldem tematyki psychologicznej. K u radości i dumie władz kopalni członkowie grupy brali czynny udział w plastycznych „ k o n k u r s a c h na temat". Nie­ którzy z „malarzy niedzielnych" tak się wyspecjalizowali, że dokładnie wiedzieli, co malować, aby „ z g a r n ą ć " nagrody. Perspektywy, oraz innych zasad malarstwa uczył się Sówka sam, oglądając albumy z reprodukcjami starych mistrzów, np. Leo­ narda da Vinci. To, że dany model świata (jako kreacja artystyczna) zyskuje w naszych oczach jakieś niewątpliwe znaczenie treściowe zależy od typu kreującej go przestrzeni. W obrazach Erwina Sówki wyodrębniłam cztery podstawowe typy przestrzeni artystycznej: - Przestrzeń „swojego świata", będącą odpowiednikiem do­ mu, Nikiszowca (dzielnica Katowic) i Śląska - jako „małej ojczyzny" z postaciami odpowiadającymi tej relacji przestrzen­ nej. - Przestrzeń „swojego świata" z postaciami fantastycznymi (najczęściej jest to wizerunek świętej Barbary), bądź elementy z innego świata. - Przestrzeń fantastyczna z postaciami z „tego świata", które odznaczają się cechami uniwersalnymi, np. kobiet mogących należeć do tego i tamtego świata. - Przestrzeń całkowicie fantastyczna, obca. Przestrzeń „swojego świata" - to przestrzeń udomowiona. Znajdujemy j ą w cyklu obrazów, który m o ż n a nazwać „scenami z życia Nikiszowca". W tym miejscu kilka słów na temat tej dzielnicy Katowic znanej z filmów fabularnych Kazimierza Kutza. Nikiszowiec, osiedle robotnicze w stylu miejskim po­ wstało w latach 1908-1911 na terenie Janowa w pobliżu szybu „Nikisz", należącego do kopalni „Gisze". Zaprojektował je Jerzy Zillman z Charlottenburga. Osiedle ma kształt widowni amfiteatralnej (widzianej z lotu ptaka). Wszystkie uliczki i przej­ ścia zbiegają się jakby na scenie, którą tworzy plac centralny - rynek. Wzdłuż niego biegną arkadowe krużganki z pod­ cieniami, w których umieszczone są sklepy. Całość liczy dziewięć sektorów (jednostek mieszkalnych), więc włączony został do administracyjnego obszaru Katowic, wcześniej należał do Szo­ pienic, które były powiatem miejskim . W obrazach: Oczekiwa­ 4 5 6 nie, Którą kocham, Zaślubiny, Melodia rolę szczególną odgrywa centrum Nikiszowca - rynek. Jest to określony symbolicznie obszar, będący odpowied­ nikiem domu, Śląska, „środka świata" do niego wprowadza 767 �Sówka swoich bohaterów: na przykład parę młodą wraz z goś­ ćmi weselnymi siedzącą za stołem pełnym potraw, parę młodych rodziców (dziewczyna w dżinsach z dzieckiem na ręku przypo­ mina jeden z wizerunków Madonny z dzieciątkiem), obok nich na elewacji kamienicy napis „ k o c h a m cię stara", zaś w oknie tejże kamienicy para starzyków. W obrazie Którą kocham on i ona siedzą na kanapie szmaragdowego koloru. Kobieta jest naga, jej ciało lekko unosi się nad siedzeniem jakby lewitowało. Mężczyzna w roboczym stroju górniczym i w kasku na głowie podaje jej j a b ł k o . P a r ę tę oświetla wiązka promieni wpadających przez łukowe sklepienie z tyłu, z drugiego planu. Nie jest to światło rzeczywiste, p o r ó w n a ć je m o ż n a do mistycznego, jakie występuje w obrazach o treściach religijnych. Płótno Oczekiwanie przedstawia mężczyznę i kobietę siedzą­ cych na ławce, obok ich n ó g łasi się kot - symbol erotyczny. We wszystkich opisanych wyżej pokrótce pracach kamieniczki rynku zamykają przestrzeń wokół znajdujących się na nim ludzi. Staje się ona bezpieczna w rozumieniu psychologicznym, domo­ wa. Ponadto nabiera znaczenia symbolicznego, otrzymuje wy­ miar uniwersalny - s t a j e s i ę i c h przestrzenią życiową. Tak więc różne pod względem terytorialnym przestrzenie jak dom i miasto uznaje Sówka za identyczne, przy czym ich wspólnota ma charakter topologiczny, teksty rozwijają się na Nikiszowcu, a modelują d o m . . Jesteśmy zatem uprawnieni do postawienia znaku równości między pojęciami dom i Nikiszowiec, a być może nawet i Śląsk. Z a r ó w n o bowiem onjak i jego koledzy - górnicy uważają, że tak długo będzie istniał Śląsk, jak długo będzie istniał Nikiszowiec. Według Sówki układ architektoniczny Nikiszowca jest lust­ rzanym odbiciem podziemia - układu chodników kopalnianych. D ó ł i góra będąc ze sobą ściśle powiązane, pozostają wzglę­ dem siebie w opozycji: „ J a k się wyjechało na górę to wszystko było bardziej kolorowe. A jak się jest artystą, to się to odbiera bardziej boleśnie. Ja cierpiałem z tego powodu. Ale to był męski zawód, szkoła charakteru" - mówi. D ó ł i góra w znaczeniu kopalnia i Nikiszowiec przełożone na język malarstwa Sówki odpowiadają uniwersalnej opozycji, w której dobro utożsamia­ ne jest z górą, a zło z dołem. Na przykład w obrazie Którą kocham brutalności dołu (górnik w czarnym, roboczym kom­ binezonie) przeciwstawiona jest subtelność i delikatność kobieca (naga, piękna kobieta w pozycji lewitującej). Znaczenia treściowe zawarte w tej opozycji znalazły pełne rozwinięcie w obrazach zakwalifikowanych przeze mnie, ze względu na typ przestrzeni artystycznej, do grupy drugiej - do obszaru s w o j e g o ś w i a t a w którym sytuuje malarz po­ staci i zjawiska fantastyczne. Przypomina ona przestrzeń czaro­ dziejską, w której przecinają się jakby dwa światy: codzienny i zaczarowany. W krąg przestrzeni codziennej wprowadzana jest najczęściej postać świętej Barbary. Obrazy o tej tematyce odznaczają się specyficzną poetyką. Wynika to głównie stąd, że wizerunki tej świętej stworzył Sówka w oparciu o swoisty istniejący na Śląsku synkretyzm: zbitkę archaicznych ludowych przekazów wierzeniowych z kanonami kultowymi obowiązują­ cymi w kościele powszechnym. Obrazy te podzielić m o ż n a na dwie podstawowe grupy odpowiadające omawianej wyżej opozycji góra = dobro, dół = zło. Przestrzeń codzienna - to „swój świat", dający poczucie bezpieczeństwa i harmonii, o czym wspomniałam już wyżej. Modelowaniu przestrzeni artystycznej o takim ł a d u n k u emoc­ jonalnym służy często w obrazach Sówki perspektywa ukośna i boczna. W relacjach przestrzennych o określonych wyżej cechach umieszczane są wizerunki świętej Barbary, dobrej i pięknej patronki - co zasługuje na specjalne podkreślenie - nie tylko górników jako grupy zawodowej, ale całych rodzin górniczych. Pojawia się ona na nikiszowieckim rynku w towa­ rzystwie dzieci. Najczęściej są to postaci małej dziewczynki w śląskim stroju ludowym oraz nieco starszego chłopca w galowym mundurze górniczym. Pełnią one funkcję mediacyjną między światem zwyczajnym a mistycznym. Wizerunek świętej Barbary towarzyszy obrzędom rodzinnym: zaślubinom (motyw orszaku 7 8 168 I weselnego), pierwszej komunii świętej (np. obraz Me/odia). W tej grupie obrazów, w której święta ta przedstawiona została jako kobieta piękna, dobra i dostojna, cechy te dodatkowo podkreśla strój, przypominający królewski oraz korona na głowie. A t ­ rybutem powtarzającym się najczęściej jest kielich. W analizowanej grupie obrazów jednym z zasługujących na wyróżnienie przedstawień jest wizerunek będący syntezą moty­ wów o charakterze symbolicznym. W typowym dla architektury Nikiszowca łukowatym przejściu między rynkiem a znajdujący­ mi się w głębi p o d w ó r k a m i , usytuowano na zasadzie obraz w obrazie grupkę ludzi. Brodaty młody mężczyzna (przypomi­ nający Chrystusa, ale bez nimbu), w pozycji siedzącej, jest ubrany współcześnie. Trzyma on rękę na głowie małego chłopca. Po obu jego bokach, symetrycznie stoją dwie młode dziewczyny w białych szatach (suknia jednej dziewczyny jest długa, drugiej zaś krótka). W głębi, w mroku usytuowane są postaci trzech mężczyzn, przed którymi stoją zapalone trzy świece. N a osi, nad dolną kondygnacją widoczna postać świętej Barbary z at­ rybutami, ubranej w białą bluzkę, czerwoną spódnicę i zieloną pelerynę, w koronie na głowie. U jej stóp w pozie półleżącej postać górnika. Ulicą znajdującą się z lewej strony obrazu maszeruje orkiestra górnicza, zaś z prawej - orszak weselny. Obrazami o nieco odmiennej poetyce są: święta Barbara myjąca nogi czy też jako młoda śląska dziewczyna. Nastąpił w niej kolejny etap „oswojenia tej świętej", p r ó b a przed­ stawienia jej jako jednej z nas, w scenerii codziennego życia. W opozycji do pięknej i dobrej patronki rodzin górniczych pozostaje wizerunek świętej Barbary złej i demonicznej królowej podziemi. „Górnicy śląscy i ich rodziny wierzyli w złą świętą Barbarę. Najwięcej w y p a d k ó w było w kopalniach przed czwar­ tym grudnia. Mówiło się, że potrzebuje c h ł o p ó w " - opowiada Sówka. Obraz Ona odpowiada tym przekonaniom. Przedsta­ wiona tu została jako demoniczna bogini, młoda i piękna o sinym kolorze skóry i okrutnym wyrazie oczu. W jednym ze swoich wierszy malarz pisze: „(...) Kopalnia to wnętrze kobiety W niej j a zamknięty na trzydzieści pięć lat Tyle byłem w łonie Barbary (...)" Opozycję dół = zło ilustruje także obraz przedstawiający tą świętą jako współczesną męczennicę w koronie z noży kombaj­ nowych. Prezentuje w n i m autor swój sąd o destrukcyjnych skutkach rozwoju cywilizacji technicznej. Pogląd ten znajdzie pełne umotywowanie w innych obrazach, które omawiam dalej. Drugim, obok Nikiszowca obszarem „swojego świata" jest przedstawiony w cyklu obrazów pt. Medytacje krajobraz tak zwanego nowoczesnego osiedla mieszkaniowego w Katowicach-Bogucicach, d o k ą d przeprowadził się Sówka wraz z rodzi­ ną w 1982 r. W każdym z obrazów tego cyklu osiedle to przedstawione zostało bez postaci ludzkich, jakby było wymarłe. Bohaterami są fantastyczne postaci „nie z tego świata" lub zjawiska obce, nieznane. W pracy Medytacje III na płaskim dachu fantastycznej budowli o ścianie frontowej złożonej z wielu, rzędami ułożonych piramid w pozycji medytacyjnej zbliżonej do kwiatu lotosu siedzi postać o ciemnym kolorze skóry, mogąca być zarówno mężczyzną jak i kobietą. Jej nakrycie głowy i naszyjnik to połączenie elementów dekoracyjnych występujących w ozdo­ bach indyjskich i egipskich. W innym obrazie, ponad dachami bloków mieszkalnych lewituje naga postać kobiety, usytuowana poziomo - głową w stronę loggi mieszkania malarza. Namalo­ wana jest w tonacji jasnobłękitnej, przechodzącej w konturach w szarość. Wzdłuż ciała - od stopy poczynając - biegnie jasnoróżowy wąż falujący zgodnie z górnym konturem profilu ciała. Głowa węża z wysuniętym językiem wychodzi na zewnątrz kobiecej postaci, wraz z ostatnim fragmentem jego ciała okala dolną partię twarzy wzdłuż żuchwy. Ułożenie włosów kobiety w tonacjach ciemnych czerwieni i róży sugeruje szybki lot stopami do przodu. N a betonowej balustradzie loggi stoi druga - nieruchoma, zgeometryzowana postać. Wymodelowana jest w sposób tworzący swoistą i oryginalną postać: manekina, cyborga i faraona (odwzorowanie stóp z sarkofagów egipskich). �Całość „ z m o n t o w a n a " jest z kawałków blachy, łączonej na korpusie nitami. Postać ma na głowie hełm górniczy, jej rysy twarzy są grube, pospolite, jakby martwe. Na splocie słonecz­ nym sumeryjski znak płodności. Nogi poniżej kolan oplecione kablami. Przestrzeń artystyczna w cyklu obrazów Medytacje modeluje nieludzki świat współczesnych blokowisk. - Przestrzeń fantastyczna z postaciami o cechach uniwersal­ nych mogących należeć do „swojego" i „ o b c e g o " świata. Przykładami takich rozwiązań przestrzeni symbolicznej jest cykl obrazów z postaciami kobiet. Zatytułowany Ewa przedstawia kobietę rodzącą w pozycji znanej z przekazów sumeryjskich - stojącej z dłońmi zawieszonymi na konarach drzewa. Kobietę otacza przyroda o fantastycznych kształtach. Obcość tego otoczenia „ u d o m a w i a j ą " trzy białe ptaki, przypominające gołę­ bie (hodowane przez górników w kurnikach altanek zwanych laubami), wyryte na konarze drzewa serce przebite strzałą i napis „ E w a " . Elementami o wymowie symbolicznej, tworzącymi typowy dla Sówki synkretyzm religijno-kulturowy są: czarny wąż, będący w tym konkretnym przypadku symbolem dorocznej odnowy wegetacji występujący w obrzędach ku czci bogini Isztar (chętnie malowanej przez Sówkę), oraz kwiat latosu - symbol czystości (interpretacja symboliki podana przez malarza). W ob­ razie tym wizerunek rodzącej kobiety ma wymowę uniwersalną i modeluje każdą kobietę w każdym czasie. Z drugiej strony, jest w nim przedstawiona wizja raju utraconego, miejsce czyste i święte nie zbrukane wpływami współczesnej cywilizacji. Z zapisków malarza: „ N a kobiety w moim malarstwie nie należy patrzeć, jak na kobiety, które są wokół nas, ani też nie należy patrzeć z lubieżnością, bo z tym nie mają nic wspólnego. Kobiety, które maluję, to jedna z cech mocy Boga objawiająca się w żeńskości." „Należymy do łona żeńskiego, a żeńskość jest jedną z mocy Boga. Ł o n o kobiece daje życie duszy zawartej w materii. Ł o n o ziemskie pozbawia cię ciała, abyś stał się duszą czystą." Kreacje kobiet z tryptyku Trzy Wenus uznać można za syntezę kobiecości, ideał kobiety w rozumieniu Erwina Sówki. To jedna kobieta jakby w trzech osobach. Wenus z Willendorf, o podob­ nie jak jej pierwowzór nadnaturalnie wyeksponowanych, ob­ fitych kształtach - to Pramatka symbolizująca kult płodności. M a twarz p o g o d n ą , lekko uśmiechnięta. W ułożeniu jej rąk i n ó g nie ma nic wymuszonego. T a k ą pozycję przyjmują kobiety odpoczywające na ławkach nikiszowieckich podwórek. Między stopami Wenus z Willendorf, która może być równie dobrze Wenus z Nikisza namalowany został kwiat lotosu w formie fallicznej. Kobietę usytuowano w scenerii fantastycznej, obcej, bezkresnej. Przestrzeń tę „ u d o m a w i a " wyryte na skale, tuż obok Wenus, czerwone serce, takie jakie wycinają na ławkach i par­ kanach zakochani chłopcy. A k t przedstawiający Wenus z dzieciątkiem umieszczono w krajobrazie fantastycznym, kosmicznym, wyrażającym bez­ kres. Symetrycznie, po obu jej stronach wzgórza - kobiece piersi ze sterczącymi sutkami. W tle granatowe niebo z migocącą gwiazdą. Na prawej dłoni kobiety siedzi nieproporcjonalnie małe, w relacji do pozostałych elementów kompozycji, dziecko. Wenus ta nawiązuje do któregoś z licznych typów ikonografii Madonny, najprawdopodobniej Hodegetrii. Jednakże całość kompozycji, a szczególnie układ nóg, rysunek twarzy i głowy kobiety ze współczesną fryzurą pozwalają sądzić, że modeluje ona kobietę w znaczeniu uniwersalnym. Trzeci akt tryptyku to sumeryjska Isztar - bogini matka. Jest wyobrażeniem kobiety o cechach ziemskich i fantastycznych równocześnie. Zgięte w kolanach i rozwarte uda eksponują łono namalowane z anatomicznymi szczegółami. Zza jej pleców wido­ czne są umieszczone symetrycznie w formie skrzydeł dwa fallusy. Między stopami bogini znajduje się kwiat lotosu, a jej ciało przyozdabia biżuteria o motywach sumeryjskich i staroegipskich. Realizację przestrzeni całkowicie fantastycznej, obcej znaj­ dujemy w kilku cyklach obrazów: - prezentującym mechanizmy, o wymowie silnie moralizator­ skiej, będącej, najogólniej mówiąc, krytyką postępu cywilizacyj­ nego П. 1. Erwin S ó w k a , Święta Barbara w stroju śląskim, w Nikiszowcu - prezentującym bóstwa, będące swoistym synkretyzmem cech kulturowo-religijnych o proweniencji sumeryjsko-indyjsko-staroegipskiej - pracach namalowanych w oparciu o księgę Genesis W cyklu pierwszym programowymi obrazami są: współczesny, Postęp cywilizacyjny oraz Mechanizm, Tryptyk k t ó r e są symboliczną transformacją tematów zaczerpniętych z Apokali­ psy. Przedstawiają one szok przyszłości jako samounicestwienie cywilizacyjne, będące konsekwencją braku harmonii między n a t u r ą a techniczno-przemysłową działalnością człowieka. „Ca­ ły świat stworzony przez Boga jest przyjazny, a to co stworzył człowiek jest niszczące. Człowiek jeśli chce przetrwać, musi zrezygnować z dobroci techniki, to, co się teraz dzieje, to jest początek końca świata" „Człowiek, natura i Bóg stanowią h a r m o n i ę " „ M ą d r o ś ć cielesna musi iść w zgodzie z mądrością duszy, aby powstała równowaga między duszą a m a t e r i ą " - mówi Erwin Sówka. Przestrzeń artystyczna obrazów omawianego cyklu zawiera określone konstrukcje moralne, sytuujące relacje między naturą a techniką w kategoriach opozycji. Efektem błędnie rozumiane­ go przez ludzi postępu cywilizacyjnego bez zachowania har­ monii z n a t u r ą jest chaos i destrukcja. G ó r n i k zamieniony w świder, ludzie wkomponowani w tryby maszyny, apokalip­ tyczna wizja monstrualnych machin panujących nad światem, które wprzęgły w swój system nawet Jezusa Chrystusa - oto główne przesłania tych obrazów - moralitetów. 169 �Krótkowzroczność ludzi zachwyconych techniką spowodo­ wała najpierw uzależnienie od niej, a w dalszej konsekwencji zapanowanie jej nad ludźmi i ich ubezwłasnowolnienie. Święty transformator wystylizowany na sumeryjskiego boga wojny wielkością swą i ciężarem przygniata małe ludzkie sylwetki znajdujące się u jego stóp (obraz pt. Św. Transformator). 9 Cykl o b r a z ó w : Asztoret (lub Isztar), Izys, Hathor, Nammu przedstawia wizerunki bogiń wschodnich namalowanych w wie­ lu odmianach symbolicznych, upostaciawiających najważniejsze moce w naturze. Fascynacja kulturami wschodu, obok zainter­ esowań okultystycznych odegrała w twórczości Sówki równie ważną rolę. On sam tak mówi na ten temat: ,,To jest jakaś więź duchowa. Ten Wschód ciągle na mnie jakoś ciążył. Siła magii, iluzji niezwykłość, ale przede wszystkim wielka głębia duchowa. Stwierdzałem, że nasza cywilizacja jest płytka i że trzeba samemu szukać. Powiedział przecież mędrzec Wschodu, żeby nie kontak­ tować się z nikim, bo nauczyciel przyjdzie sam w postaci Ducha. Kiedy d u ż o rozmyślam, przychodzą takie fascynacje, że obrazy spływają z powietrza w postaci wizji. Jakby mi jakiś głos powiedział - zrób to tak, a to tak. I te obrazy udają mi się najlepiej. To jest sprawa koncentracji ducha, ale i obserwacji życia." Analizując otaczającą rzeczywistość, studiując filozofię indyj­ ską i porównując j ą z przekazem Pisma św. od kilku lat pracuje Sówka nad cyklem obrazów inspirowanych Księgą Genezis. Obrazy te - jak sam mówi - poświęca Bogu, którego poszukiwał przez całe życie. Malowanie obrazów było właśnie dla niego sposobem odkrywania prawdziwego Boga. Obecnie ma cał­ kowite przekonanie, że jest nim Brahma, uosobiony między innymi przez Krisznę: ,,To, co malowałem przedtem, było okryte powłoką, materią. To, co będę robił obecnie ma być duszą w moim malarstwie". Obrazy, które powstają w wyniku duchowej metamorfozy 10 11. 2. E . S ó w k a . Święty Transformator malarza, on sam nazywa religijnymi, chociaż nie mają nic wspólnego z dziełami jakimi przyozdabia się świątynie. Sówka tak mówi na ten temat: „Obecny kościół i inne religie to instytucje skupiające twory ludzkie wokół siebie, twory te i religie nie mają nic wspólnego z Bogiem i z duszą Boga" Obrazy religijne - jego zdaniem - same w sobie posiadają element Boga, ponieważ są „ p i s a n e " jego ręką: „Wszystko, co piszesz atramen­ tem, to Bóg pisze w tobie bez atramentu. Boże, ty trwaj we mnie dopóki tu jestem." Prace zatytułowane: Stworzenie świata, Przyjęcie w raju, Stworzenie Ewy, Wygnanie z raju - to namalowana w kulcie fallicznym opowieść o raju utraconym wraz z niezbędną człowie­ kowi n a t u r ą obrazów tego cyklu: „ O b r a z namaluj w kulcie fallicznym. Erwin powinieneś iść w kierunku wyrazu sposobem fallicznym, celem przyspieszenia twórczego rozładowania zdaj się wyłącznie na ducha świętego, który poprowadzi twój umysł i rękę k u sprawnemu wyrażaniu tego, co chcesz przekazać. Przekaz ten jest w tobie przekazem Boga, bo linii których użyjesz, użyjesz ty po raz pierwszy, jako twój środek przekazu. Linie te są twórcze do obecnego czasu." W wyniku długoletniego, świadomie kształtowanego rozwoju duchowego, między innymi dzięki rozmyślaniom transcedentalnym i treningom medytacyjnym, udało się Sówce na tyle zbliżyć do Boga, że czasami, jak sam twierdzi, słyszy jego głos. Fragment listu do Boga zatytułowany: Manu-ojciec z dziećmi w Kosmosie:,,(...) Ojcze mój, który jesteś mym Bogiem, aja tylko cząstką twej duszy, myśli moje skupiają się wokół twej duszy, myśli moje pełne tęsknoty za t w ą cudownością, chociaż nie wiem jaki ty jesteś, nawet nie wiem, czy ty mnie kochasz... Wysyłam każdego dnia do ciebie głos prośby, abyś wspomógł mnie dobrocią, dał siłę mej duszy i kochał jak syna, który był twym aniołem, a obecnie przeobrażony w człowieka oczekuje na złączenie z tobą... Panie mój ucz mnie, abym poznał prawdę, niech słyszę twój głos, który cichym szeptem jest we mnie." Dotychczasowe rozważania pozwalają postawić tezę, że prze­ strzeń artystyczna w obrazach Erwina Sówki jest specyficznie nacechowana. Albo, używając określenia J. Ł o t m a n a , że relacje przestrzenne występują u Sówki jako język wyrażający kon­ strukcje moralne. M o ż n a więc mówić o polu etyczno-przestrzennym zamykającym się w opozycji dobro-zło, gdzie 11 zło oznacza: dobro oznacza: Boga Absolutnego (Kriszna) Brahmę Raj jako miejsce doskonałe na Ziemi Miłość jako element boski Żeńskość jako jedną z mocy Boga Dobro utożsamiane z „górą", domem, Nikiszowcem, Śląs­ kiem (jako małą ojczyzną, świę­ tą Barbarą dobrą i piękną opie­ kunką rodzin górniczych Harmonię między Bogiem, na­ turą i człowiekiem jako warunek harmonii między ludźmi, a tak­ że harmonii między materią (ciało, otoczenie człowieka) itp. a duszą. Dążenie do Boga, poznanie go i zbliżenie z nim dzięki oderwa­ niu od materii m.in. przez roz­ myślania transcedentne Utożsamienie się z Jaźnią Boską jako najwyższą formą kontaktu człowieka z boskością. Oderwanie od Boga i kult mate­ rii, czego konsekwencją jest brak harmonii między Bogiem, naturą i człowiekiem i obser­ wowane obecnie wyniszczenie Ziemi. Chaos i destrukcja jako efekt błędnie rozumianego przez ludzi postępu technicznego bez za­ chowania harmonii z naturą ja­ ko niezbędnego elementu bos­ kości. Raj utracony Zło utożsamiane z „dołem", ko­ palnią wraz z nieprzyjaznym człowiekowi światem chtonicznym i demonicznym, złą i demo­ niczną św. Barbarą Szatana - jako zwodniczego Anioła Światłości. �W e d ł u g ś w i a t o p o g l ą d u Erwina Sówki Boskość - to Pełnia, na N a zakończenie refleksja natury ogólnej. Wymogi formalne którą zgodnie z prawami Natury muszą się złożyć dwa elementy powodują, iż S ó w k a prezentowany jest tylko jako twórca nurtu r ó w n o p r a w n e : męski z ł a d u n k i e m dodatnim i żeński z ujemnym. nieelitarnego, podczas kiedy zupełnie „ e l i t a r n y " światopogląd, Taka postawa pozostaje w opozycji do doktryn chrześcijańs­ jak i wysoki poziom artystyczny jego o b r a z ó w , upoważniają do kich, w k t ó r y c h kobieta u t o ż s a m i a n a jest ze złem. Swą istotą wyrwania go z tego ograniczającego zaszufladkowania. nawiązuje do „ U c z t y Platona" i idealnej pełni kosmogonicznej między k o b i e t ą i mężczyzną. P R Z Y P I S Y 1 M . Porębski, Sztuka a informacja, Kraków 1986, s. 215 J . Łotman, Zagadnienia przestrzeni artystycznej w prozie Gogola. (w:) Semiotyka kultury, Warszawa 1975, s. 247 Giszowiec - osiedle w stylu wiejskim, zaprojektowane, podobnie jak Nikiszowiec (o którym piszę dalej) przez Jerzego Zillmanna z Charlottenburga. Wzniesione w latach 1968-1911. Oba te osiedla usytuowane są w pobliżu siebie i stanowią jeden zespół architektoniczny. Bolesław Skulik był najpierw uczniem, a potem oponentem Ociepki, członkiem loży Różokrzyżowców, której centrala znajdowała się w Kali­ fornii. Po wyjeździe Ociepki z Janowa, Skulik miał ambicje przejęcia w zespole roli przywódcy duchowego. Jednak wszyscy koledzy poza Erwinem Sówką odwrócili się od niego. Skulik przeciętny malarz-amator, prowadził studia porównawcze między psychologią nauko­ wą a parapsychologią okultystyczną. Szczególnie fascynowała go fizjonomistyka. Zamierzał założyć przy kopalni „Wieczorek" koło para­ psychologów pod nazwą zespołu psychologicznego, który faktycznie byłby kołem okultystycznym działającym pod szyldem Stowarzyszenia Ateistów i Wolnomyślicieli. Na propozycję tę władze kopalni nie zgodziły się. Z mistrzem Ociepką Erwin Sówka bliższego kontaktu nie 2 3 4 mial, w jego mieszkaniu byl zaledwie jeden raz. Zainteresowania okultystyczne rozbudził w nim Skulik, który był dla Sówki niekłamanym autorytetem przez prawie pół wieku. Wyczerpująco na temat janows­ kiego kręgu plastycznego, malarstwa Teofila Ociepki oraz Bolesława Skulika i ich wpływu na twórczość Erwina Sówki pisał Seweryn A. Wisłocki w „Polskiej Sztuce Ludowej", 1984, nr 1-2, s. 57-88 5 Akcja filmów Kazimierza Kutza pt.: Sól ziemi czarnej i Perlą w koronie rozgrywa się w Nikiszowcu. L . Szaraniec, Osady i osiedla Katowic, Katowice 1984, s. 122 J . Łotman, op. cit. s. 246 Encyklopedia katolicka, t. 2, Lublin, s. 14-20 Szerzej na temat relacji natura a technika w śląskiej sztuce nieprofes­ jonalnej piszę we wstępie do katalogu wystawy pod tym samym tytułem zorganizowanej ze zbiorów działu sztuki nieprofesjonalnej Muzeum Śląskiego przez to muzeum oraz Górnośląską Macierz Kultury w Parku Etnograficznym w Chorzowie w październiku 1993 r. Cytuję za Sewerynem A. Wisłockim, Obrazy spływają z powietrza, „Trybuna Śląska", 1992 nr 194. J . Łotman, op. cit., s. 260-276 6 7 8 9 1 0 1 1 II. 3. E . Sówka, lzyda w Nikiszowcu Fot,: Stanisław Michalski - il. 1, 3; Seweryn A. Wisłocki - il. 2 171 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bd66e7f66998a4881df301872b73fc7c.pdf 7908d034b11cc099ba81ca8c8c0a50ae Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5386 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5006 Title A name given to the resource Modernistka w kuchni / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.1-2; s.189-202 Creator An entity primarily responsible for making the resource Leśniakowska, Marta Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MARTA LEŚNIAKOWSKA glądem, że l i t e r a t u r a romantyczna nie zajmowała się prywatnością, co wydaje się dzisiaj tezą łatwą do oba­ l e n i a ) . Badacze p r o b l e m u w Polsce wskazują na po­ Modernistyka w kuchni. wieść J. Korzeniowskiego " K r e w n i " (1857) i na w y w o ­ łaną nią polemikę Juliana K l a c z k i , który właśnie za¬ rzucał Korzeniowskiemu lansowanie "rzeczy przyziem¬ n y c h " , f r a n k l i n o w s k i e j moralności i wzorców stylu ży­ cia, czyli t y c h , które były uznawane za fałszywe w ro¬ Barbara Brukalska, Grete Schütte-Lichotzky, i m a n t y c z n y m systemie wartości etycznych i estetycz¬ n y c h , a per se, także nacjonalistycznych ("Ta kuchen¬ „polityka kuchenna" na moralność bez ofiary, bez n a t c h n i e n i a , jaką p a n Ko¬ (wstęp do a r c h i t e k t u r y m o d e r n i z m u ) puje nie tylko ideał sztuki, ale i ideał p o l s k i ! " ) . W t y m rzeniowski naucza w swoich powieściach [...] p o d k o ­ 3 sporze z m o d e r n i z m e m ( i o modernizm) " k u c h e n n a estetyka" (i/oraz) " k u c h e n n a m o r a l n o ś ć " są syndro¬ m e m zmiany paradygmatów k u l t u r o w y c h , pojawienia się nowego światopoglądu, odwrócenia h i e r a r c h i i , wy¬ „Mieszkanie nie jest amerykańską konserwą, mieszkanie stanowi dobycia przestrzeni m a r g i n a l n y c h , t y c h "z tyłu", dotąd część wszechświata" (Vit Obrtel, 1927)'/. u k r y t y c h i/lub n i e w i d o c z n y c h . W 1 . W lecie 1959 r o k u podczas słynnej wystawy amerykańskiej w M o s k w i e poświęconej osiągnięciom U S A w dziedzinie n a u k i , t e c h n o l o g i i i kulturze, przed boksem prezentującym wzorową kuchnię w " i d e a l n y m r e m osobnej, rządzonej własną wewnętrzną hierar¬ chią, "cywilizacji" kucharek, p o d k u c h e n n y c h , pomywaczek i służących. W tradycyjnej "geografii" d o m u o d czasów nowożytnych tę "inną cywilizację" lokowa¬ d o m u amerykańskiej rodziny" wyposażonym w naj­ n o w osobnych b u d y n k a c h - k u c h n i a c h bądź na tyłach nowsze urządzenia gospodarstwa domowego, pomię­ dzy Chruszczowem i N i x o n e m doszło do w y m i a n y zdań na t e m a t zalet amerykańskiego stylu życia. Dys¬ d o m u , wyznaczając linię demarkacyjną między repre¬ zentacją i jej zapleczem gospodarczym. O b i e strefy coś dzieliło i coś łączyło. Dzieliły: podwórza " o d k u c h n i " , kusja o zmywarkach do naczyń toczona między prezy¬ k u c h e n n e schody, oficyny i kuchenne wejścia dla służ¬ d e n t a m i dwóch supermocarstw przeszła do h i s t o r i i ja­ by. Łączyli: służący, pokojówki, lokaje i chłopcy kre¬ ko tak zwana "debata k u c h e n n a " ( K i t c h e n Debate). densowi urzędujący w kredensie, p o k o j u "pomiędzy". N i e d a w n o przypomniała ją Beatriz C o l o m i n a , pokazu¬ "Strona K u c h n i " k u l t y w o w a n a jest zresztą nieprzerwa¬ j ą c , j a k zimnowojenna retoryka m i l i t a r n a na chwilę nie w w i e l u ekskluzywnych realizacjach: do słynnej zastąpiona została przez pragmatyczny język socjot e c h n i k i , odwołujący się do codziennych doświadczeń zwykłych ludzi, zwłaszcza k o b i e t . Wydarzenie to, sta¬ 2 rannie zaaranżowane propagandowo, nie przypadkiem miało miejsce właśnie w k u c h n i jako p o l u nowożytnej kulturze Z a c h o d u k u c h n i a , jako przestrzeń architektoniczna, była wydzielonym obsza¬ starcia dwóch ideologii i systemów politycznych. W t y m mo¬ mencie k u c h n i a przestała być przestrzenią "prywatną" i stała się przestrzenią publiczną, poddaną działaniom scenariuszy politycznych. Stała się "polityką". I w t y m awangardowej w i l l i Stein w Garches p r o j e k t u Le Cor­ busiera (1927) dojeżdża się o d północy "drogą prowa¬ dząca do wejścia dla służby", informują uprzejmie przewodniki. Izolacja o b u t y c h egzystujących o b o k siebie, ale j e d n a k w symbiozie, "cywilizacji" p r o w o k u j e do rozwa¬ żań a n t r o p o l o g i c z n o - k u l t u r o w y c h j a k o m o d e l o w y przykład socjo-etnologicznego cięcia między orbis inte­ rior i orbis exterior, po mistrzowsku odtwarzanego n p . sensie "debata k u c h e n n a " m a także odniesienie do ar¬ chitektury. Jest k u l m i n a c y j n y m m o m e n t e m w h i s t o r i i dwudziestowiecznej k u c h n i jako tej przestrzeni archi¬ w angielskim k i n i e , a u nas, by poprzestać tylko na dwóch, opisanego przez Marię Dąbrowską ("sceny k u ­ c h e n n e " z "Nocy i D n i " ) czy Gombrowicza w "Ferdy­ tektonicznej, która o d początku ubiegłego stulecia ra¬ dykalnie zmieniała swój charakter i rolę w geografii modernistycznego d o m u , ujawniając proces moderni¬ stycznej zmiany oraz mechanizmy władzy, jakie były t u stosowane. durke". W o p a r t y m na tomistycznej h i e r a r c h i i warto¬ ści systemie gwarantującym jest w kulturze Z a c h o d u kulturową figurą tego, co nie¬ jednoznaczne, 2. Polityczność owej "debaty k u c h e n n e j " była tylko i j e d n y m , c h o ć bardzo spektakularnym przejawem kul¬ utrzymanie porządku świata, k u c h n i a była strefą "inną", ukrytą i jako taka tandetne. dwuznaczne, nieetyczne, "przemykać się k u c h e n n y m i schodami", turowego procesu/zmiany/przewrotu, który daje się podstępne "Załatwić coś k u c h e n n y m i d r z w i a m i " , "kuchenne komeraże", "powieść dla k u c h a r e k " - to synonimy nie¬ ująć w pojęciu "estetyka k u c h e n n a " . Tak określa się c n y c h uczynków i złego gustu. K u c h n i a z jej upowszechnianą przez powieść realistyczną X I X w. po¬ entu- ragem b r u d n y c h naczyń, odpadków i k u c h e n n y c h wy¬ wszedniość, prywatność, to, co nie mieściło się w typo¬ ziewów była symboliczną prefiguracją l o g i i romantycznej (jeśli rzecz jasna zgodzimy się z po­ 222 chaosu, zła �Jacek Olędzki * C I C H O I G Ł O Ś N O i moralnego b r u d u . Przełamanie tej h i e r a r c h i i , uzusu reżkowanie, pranie, krzątanina w domowej k u c h n i ) ja¬ dzielącego "pańskie i chamskie", " p o . . . bra... tania się" ko te, które w fallocentrycznym scenariuszu uważane (jak próbował gombrowiczowski M i ę t u s ) , była tożsa­ są za tradycyjnie "kobiece", a, pospolite i a n o n i m o w e m a z rewolucją, która ostatecznie dokonała się: dziś przez swą monotonię i powtarzalność, są w t y c h scena¬ także do filozofii, niegdysiejszej królowej n a u k , można riuszach reprezentacją " k o b i e t y " jako rodzaju (gen¬ iść k u c h e n n y m i schodami, j a k zachęca W i l h e l m W e - d e r ) . K u c h n i a jest teraz sceną, na której ujawnia się tzw. kobiece doświadczenie, fobie i pragnienia i nie ischedel w tytule swojej książki . 4 Początki tego procesu/modernizacji sięgają siedem¬ jest bynajmniej przypadkiem, że akcja opartego na nastowiecznego mieszczańskiego d o m u holenderskie¬ biografii V i r g i n i i W o o l f i m o t y w a c h jej książek f i l m u go, w którym zaczęła się "feminizacja" d o m u europej¬ " G o d z i n y " (2002) rozgrywa się właśnie w k u c h n i l u b skiego i proces jego "domowości", co było charaktery¬ na jej progu, wpisując się w repertuar licznych meta¬ styczne dla ery mieszczańskiej z jej ideałem zamknię¬ for życia i losu kobiety, wpisanego w narzucone przez tego " d o m u prywatnego", odmiennego o d szlacheckie¬ patriarchalne scenariusze podporządkowanie. go, barokowego, nastawionego na reprezentację "do¬ 3. Powracam teraz do a r c h i t e k t u r y i tytułowych m u paradnego" . D o m holenderski był kształtowany bohaterek, by zastanowić się - i t u zaczynam swoje przez kobietę, która niezależnie o d zamożności więk¬ rozważania - jaką rolę odegrały one awangardowej szość prac d o m o w y c h wykonywała osobiście, co wiąza¬ " r e w o l u c j i mieszkaniowej"/modernistycznej zmianie. 5 ło się z obowiązującym t a m p r a w e m c y w i l n y m i kon¬ I czy rzeczywiście była to zmiana? Jak (i/lub czy) kuch¬ t r a k t a m i ze służbą, a w efekcie sprawiło, że c e n t r u m nia jako centralny w modernizmie " t e m a t " architekto¬ d o m u była k u c h n i a , która stała się "czymś między niczny zapoczątkowywała proces rozpadu tradycyjnej świątynią a m u z e u m " , j a k to przedstawiają płótna ho¬ h i e r a r c h i i wnętrza mieszkalnego, po to, by odwrócić lenderskich mistrzów z w i e l o k r o t n i e analizowaną iko¬ jego sens, co było tożsame - czy też, precyzyjnie rzecz nograficznie sceną " k o b i e t y we wnętrzu". ujmując, za tożsame było uważane - ze zmianą/moder¬ 6 Modernistyczna dwudziestowieczna " n o w a scena" nizacją s t r u k t u r y społecznej i obyczajowości. (kuchnia) wpisuje się w tę nowożytną mieszczańską W h i s t o r i i a r c h i t e k t u r y awangardowej w Polsce tradycję. B o h a t e r k a m i są więc: k u c h a r k a , służba do¬ j e d n y m z najważniejszych doświadczeń była b u d o w a m o w a , p a n i d o m u pełniąca wiele ról równocześnie dziewięciu k o l o n i i Warszawskiej Spółdzielni Mieszka¬ (ona/matka/kucharka/służąca i t d . ) , " M y które chodzi¬ niowej na Żoliborzu. K o l o n i a I V p r o j e k t u Stanisława m y k u c h e n n y m i schodami", że przywołam tytuł popu¬ i Barbary B r u k a l s k i c h (proj. larnej w międzywojniu powieści norweskiej pisarki Si- 1929-1932), przeznaczona głównie ( c h o ć nie tylko) 1927-1928, realizacja gridy Boo (u nas ukazała się w 1933 r. w przekładzie dla pracowników umysłowych, była najbardziej "inte¬ A n i e l i Waldenbergerowej). D o k o n y w a n e przez mo¬ ligencka", co p o t e m i n t e r p r e t o w a n o jako "odbicie po¬ dernizm przesunięcie marginesu do c e n t r u m oznacza głębiającego się inteligenckiego charakteru spółdziel- równocześnie marginalizację dotychczasowego cen¬ n i " . Najważniejszym jej elementem była wzorcowa t r u m , zmieniając tradycyjne relacje przestrzenne/stra- k u c h n i a zaprojektowana w 1927 r. jako m o d e l wspól¬ 8 tyfikacyjne, co w sposób sobie właściwy zradykalizował ny dla mieszkań 1 , 2 i 3-izbowych. Projekt opubliko¬ postmodernizm. Codzienne czynności d o m o w e są "te¬ w a n o w 1928 r o k u , a po zrealizowaniu pokazowego m a t e m " nowego postrzegania i rejestracji rzeczywisto¬ mieszkania w pierwszym z trzech budynków k o l o n i i ści, przyjmując formę tzw. "dayafterismu", jak nazywa ( b u d y n k u A ) , ze zdjęciem gotowego wnętrza ilustro¬ L u c a Beatrice fotografię posługującą strategią wał artykuł B r u k a l s k i c h na temat k u c h n i współczesnej płynnego zapisywania "dzień po d n i u " (day after d a y ) . w pierwszym (marcowym) numerze pisma " D o m . się 7 W scenerii typowej nowoczesnej k u c h n i bohaterką Osiedle. Mieszkanie" (1929). Ta k u c h n i a , rozpropago­ "Gier d o m o w y c h " jest "superkobieta" ("Gry d o m o w e " wana w i n n y c h p u b l i k a c j a c h , określona została póź¬ Elżbiety Jabłońskiej niej jako rozwiązanie " r e w o l u c y j n e " , które odegrało 2002), ironiczna feministyczna parafraza supermana-nieśmiertelnego nadczłowieka, "rolę zwrotną w k i e r u n k u p r o j e k t o w a n i a " . Czołowy jednej z najsłynniejszej i k o n y k u l t u r y masowej, jaką ideolog a r c h i t e k t u r y socrealistycznej Jan M i n o r s k i na¬ w oparciu o nietzscheanizm stworzył k a n o n męskiego zwał ją nawet "kuchnią polską" ( s i c ! ) , odwołując się m o d e r n i z m u (1938). Codzienna czynność k u c h e n n a : zresztą (zapewne nieświadomie) do geograficzno-et- 9 10 obieranie ziemniaków, przeniesiona przez artystkę Ju¬ nicznego d e t e r m i n i z m u r o d e m z Taine'a, z którego wy¬ litę W ó j c i k do galerii/muzeum stosuje znaną skądinąd wodzi się tradycja "narodowego" nazewnictwa stylów. procedurę jukstapozycji. Zwykła k u c h e n n a czynność Określenie " k u c h n i a polska", zgodnie z psychologią "staje się sobą", unieruchamiając przez swą monotonię o d b i o r u miało na celu wydobycie (czy wykreowanie) tradycyjną narrację i wprowadzając "ukrytą" akcję ro¬ różnicy między powstałym w t y m samym czasie, w la¬ d e m właśnie z "dayafteryzmu". W sztuce feministycz¬ tach 20., najsłynniejszym eksperymentalnym mode¬ nej i feministycznym dyskursie są to już dzisiaj tematy l e m k u c h n i : "kuchnią frankfurcką", zaprojektowaną wręcz "ograne", można mnożyć przykłady t a k i c h dzia¬ przez awangardową architektkę niemiecką Margarete łań, eksploatujących " d o m o w e " czynności (szycie, me- (Grete) S c h u t t e - L i c h o t z k y (1927). 223 �Jacek Olędzki • C I C H O I G Ł O Ś N O w P r o j e k t p o l s k i d l a W S M - u był cywilizacyjnie domu o d p o w i e d n i o urządzona k u c h n i a , marzę znacznie skromniejszy w porównaniu z n i e m i e c k i m 0 t y m , aby wszystkie n o w o budowane mieszkania po¬ (przypomnę, siadały nareszcie prawdziwie nowoczesne że f r a n k f u r c k i e osiedle Roemerstadt, instalacje k u c h e n n e " . W n i e w i e l k i m s t o p n i u marzenia te zre¬ gdzie pojawił się m o d e l k u c h n i Grety S c h u t t e - L i - 14 chotzky było pierwszym całkowicie zelektryfikowanym alizowała w swojej własnej w i l l i przy u l . Niegolewskie- osiedlem w N i e m c z e c h . Z drugiej strony, z p u n k t u go 8, którą zaprojektowała w t y m samy 1927 widzenia rozwiązania przestrzennego, wspólnie z mężem (realizacja do 1929). W i l l a pomy¬ 11 znacznie bar­ roku dziej " r a d y k a l n a " była j e d n a k k u c h n i a W S M - o w s k a : ślana była jako ekstrawagancki, skrajnie awangardo¬ nie wy d o m - p r a c o w n i a dla bezdzietnego małżeństwa ar¬ było to, j a k u Schutte-Lichotzky, oddzielne za¬ mknięte pomieszczenie, ale głęboka wnęka z o k n e m , chitektów, obsługiwanego przez jedną, dwie służące. 0 w y m i a r a c h 2,20 x 1,37 m , całkowicie o t w a r t a na po¬ Ale kój mieszkalny i obudowana f u n k c j o n a l n y m i szafkami. sko tradycyjny: k u c h n i a jest t u ciągle strefą izolowa­ Jako typ k u c h n i mieszkalnej, k u c h n i a Brukalskiej ną, oddzieloną o d l i v i n g - r o o m u t r a d y c y j n y m p o k o j e m układ p r z e s t r z e n n o - f u n k c j o n a l n y pozostał swoj¬ przeznaczona dla mieszkania programowo pozbawio¬ kredensowym. W nego służby, zgodnie z w y t y c z n y m i ideologa W S M - u , Brukalscy nie poświęcili tej części d o m u a n i s ł o w a , o d a u t o r s k i m opisie w i l l i (1930) 15 Stanisława Tołwińskiego, który w swym skrajnie lewi¬ co zastanawia, i tylko z p l a n u można się domyślać, że c o w y m programie osiedla społecznego zmierzał do cał¬ k u c h n i a była nowocześnie zabudowana. M a m y więc kowitej l i k w i d a c j i służby domowej jako grupy społecz- t u sytuację podobną do tej, na którą zwrócił uwagę n o - z a w o d o w e j . A l e już nie we własnej Witold 12 eleganckiej Rybczyński w odniesieniu do pawilonu " L E s p r i t N o u v e a u " Le Corbusiera i Pierre'a Jeannere¬ 1 zamożnej w i l l i w Otrębusach, gdzie na niedzielnych obiadach bywały władze W S M , a r c h i t e k c i i inżyniero­ ta na Wystawie S z t u k i Dekoracyjnej w Paryżu wie, co H e l e n a Syrkusowa wspominała z nostalgią: r o k u : p a w i l o n , zaprojektowany jako p r o t o t y p powta¬ 1925 "Gościnny d o m , prowadzony tak pięknie przez Halinę rzalnego prefabrykowanego jednorodzinnego d o m u , Toeplitzową, był ' d o m e m o t w a r t y m ' w całym tego sło­ "wyglądał j a k nowoczesny", p o w i a d a Rybczyński, ale wa znaczeniu. N i e trzeba było czekać na zaproszenie. w rzeczywistości nowoczesnym nie b y ł . W każdą niedzielę można było przyjechać, a o powro­ " n o w e " rozwiązania (ów " N o w y D u c h " ) były b o w i e m 16 Rzekomo cie przed późnym wieczorem nie było oczywiście mo¬ o d lat stosowane w p l a n o w a n i u p r a k t y c z n y c h domów wy. Rano ogród, bieganie na bosaka po t r a w n i k u , po¬ w U S A (zresztą p o d wpływem i przy udziale tzw. "do¬ dziwianie kwiatów, jesienią (któż to oprócz p a n i Ja­ m o w y c h inżynierek"), a n a u k o w e zasady gospodar¬ d w i g i pamięta?) doroczny konkurs piękności dalii, stwa domowego F. W . Taylora Le Corbusier stosował których coraz to nowe o d m i a n y przywoził Pan Teodor t y l k o do k o n s t r u k c j i , a nie do racjonalizacji zajęć do¬ z d a l e k i c h wojażów, przyjacielskie p o g w a r k i w c i e n i u m o w y c h , skoro n p . k u c h n i a była w jego p a w i l o n i e drzew i 'rozkwitających dziewcząt' (i t y c h ' d o m o w y c h ' najmniejszym pomieszczeniem i t y c h , które odwiedzały młodych Toeplitzów - Kazi­ większym). A przecież w w y d a n y m d w a lata wcześniej (za to łazienka naj¬ mierza, Leona i Jerzego). [...] D o niedzielnego obiadu "Podręczniku do mieszkania" ("The M a n u a l o f D w e l - zasiadało chyba ze dwadzieścia-trzydzieści spodziewa¬ ling") , n y c h i niespodziewanych gości. Rytuał t y c h obiadów 1 właśnie k u c h n i a , którą kazał umieszczać na ostatniej przewidywał na początek znakomitą nalewkę na le¬ k o n d y g n a c j i d o m u w celu uniknięcia " k u c h e n n y c h " śnych m a l i n a c h , której przedziwny smak i aromat do zapachów. Niepraktyczność dziś pamiętam. Przyrządzał ją, rozlewał do srebrnych świadczy o t y m , że zapewne nigdy nie przebywał czareczek i podawał p a n d o m u . Po czarnej kawie prze¬ w k u c h n i . A l e Le Corbusier myślał p r z e d m i o t o w o : chodziło się na 1 p i ę t r o , do wielkiej b i b l i o t e k i ozdobio¬ standardy są n o r m a m i n a r z u c o n y m i z zewnątrz, służą nej p o r t r e t a m i antenatów rodów O d r z y w o l s k i c h [ro¬ u n i f o r m i z a c j i i podporządkowaniu potrzeb l u d z k i c h , 1 7 najbardziej interesowały go wielkie tego pomysłu okna jedynie dowe nazwisko żony Toeplitza, H a l i n y , uwaga M . L . ] a zatem zadanie a r c h i t e k t a polegać m u s i na znalezie¬ i Toeplitzów. T a m już na serio omawiało się ważne n i u właściwych u n i w e r s a l n y c h rozwiązań, a zadaniem sprawy polskie i międzynarodowe; treść k o l e j n y c h nu¬ odbiorcy będzie przystosować się [podkr. M . L . ] . merów ' D O M - u ' , osiągnięcia i fiaska spółdzielczych P r a k t y k a okazała się nie taka prosta. K i e d y w d o m u zamierzeń, walkę o kredyty, referaty na I I I , I V i wresz­ własnym zaprojektował w c e n t r a l n y m p u n k c i e całko¬ cie V Kongres C I A M [ . . . ] " . Podczas jednego z t a k i c h wicie otwartą i oświetloną w i e l k i m i o k n a m i kuchnię towarzyskich spotkań w Otrębusach narodziła się gru¬ jako " n o w y salon" modernistycznego d o m u (pod zdję¬ pa Praesens. c i e m I v o n n e w i c h k u c h n i , z 1934 1 8 1 3 r o k u , napisał: 4. Wśród eksperymentów p r o j e k t o w y c h wprowa¬ " k u c h n i a stała się j e d n y m z najważniejszych miejsc dzanych n a W S M - i e , m o d e l o t w a r t e j k u c h n i zinte¬ w naszym d o m u " ) , jego żona, I v o n n e Gallis szczerze growanej z przestrzenią mieszkalną był najbardziej ra¬ tego pomysłu nie znosiła: "Całe to światło zabija dykalny. Brukalska w j e d n y m z wywiadów mówiła, że m n i e , doprowadza m n i e do szaleństwa", mówiła, uwa¬ był to rezultat połączenia jej zainteresowań zawodo¬ żając przeszklone ściany k u c h e n n e za czyste szaleń- w y c h z gospodarskimi: " W i e m , jaką rolę odgrywa stwo . 19 224 �Jacek Olędzki • ( Z t y m p r o b l e m e m m a m y w w i l l i B r u k a l s k i c h : jej awangardowość pozostaje H O I GŁOŚNO nawczyni p r o g r a m u , którego i d e o w y m i twórcami b y l i na poziomie d e k l a r a c j i mężczyźni. Także i n n e publikacje na temat W S M - u , i czysto zewnętrznych f o r m jako e m b l e m a t u " n o w o ­ c h o ć nie pomijały osoby Brukalskiej, to j e d n a k fak¬ czesnego stylu". Brukalska miała się zresztą wkrótce tycznie stale zamazywały jej udział, określając n p . osobiście przekonać, na czym polega p r o b l e m , gdy jej kuchnię K o l o n i i I V raz jako wspólne dzieło B r u k a l - własna rodzina powiększyła się o pięcioro dzieci (z któ­ skich, i n n y m razem jako wyłączny p r o j e k t Stanisława r y c h przeżyło t r o j e ) . Purystyczny dom-pracownię zdo­ Brukalskiego; sporadycznie w s p o m i n a n o , że był to minowało wówczas życie d o m o w e , spychając pracę za­ p r o j e k t wyłącznie Barbary. N i e była to sytuacja od¬ wodową na margines. W języku analizy feministycznej osobniona można powiedzieć, że dokonała się dekonstrukcja mę¬ żeństw, w których k o b i e t a - a r c h i t e k t zajmowała miej¬ skiego c e n t r u m (praca) przez " k o b i e c y " margines (ży­ sce " o b o k " l u b w d r u g i m planie zawodowo-małżeń- cie domowe) i tzw. " m a t r i a r c h a t k u l i n a r n y " . w przypadku a r c h i t e k t o n i c z n y c h mał¬ skiego tandemu-grupy, w którym dominująca rola 20 5. Podobnie j a k większość architektów-moderni- przypadała mężczyznie. D o p i e r o po czterdziestu l a t a c h stów, Brukalska znała tayloryzm i naukowe zasady go¬ o d t a m t y c h wydarzeń Syrkusowa napisała wprost, że spodarstwa domowego. Była profesjonalnie przygoto¬ to właśnie Barbara Brukalska zaadaptowała "kuchnię wana do zadania, znała zasady rządzące nową "polity¬ frankfurcką" do p o l s k i c h warunków 2 6 . ką k u c h e n n ą " , którą opracowywali reformatorzy z krę¬ A l e p o d o b n y przypadek marginalizacji, i to zupeł¬ gu miesięcznika "Das N e u e F r a n k f u r t " wydawanego nie świeżej daty, spotkał także Grete SchUtte-Lihotz- przez magistrat m . F r a n k f u r t p o d redakcją czołowego ky. O t o w wydanej w 2000 r. pierwszej wielkiej mono¬ reformatora budownictwa w Weimarskich Niem¬ grafii C I A M - u autor, Eric M u m f o r d czech, Ernsta M a y a , który kierował zespołem projek­ zwisko jedynie w przypisie informującym o uczestni¬ 2 7 w y m i e n i a jej na¬ tantów N o w e g o F r a n k f u r t u . Projektując wzorcową k a c h C I A M 2 (wrzesień 1929, F r a n k f u r t n . M e n e m ) kuchnię dla W S M - u posługiwała się głośnymi w la­ i debaty n a d "Mieszkaniem m i n i m u m " , i tylko t u tach dwudziestych p u b l i k a c j a m i dr E r n y Meyer "No­ wspomina, że Greta była projektantką " k u c h n i frank¬ 21 Haushalt, f u r c k i e j " . Poza t y m jej nazwisko nie pojawia się nawet Stuttgart 1926), współprojektantki arch. J. J. O u d a t a m , gdzie M u m f o r d o m a w i a zawartość wydanego wzorcowych k u c h n i na wystawie W e r k b u d n u w Stutt¬ z okazji wystawy f r a n k f u r c k i e j przez Ernsta M a y ' a pi¬ garcie w 1927 r o k u . Znała świeżo wydaną w Polsce sma "Das N e u e F r e n k f u r t " , propagującego nową ideę pracę Christine Frederick "Naukowa organizacja w go­ "mieszkania m i n i m u m " i zasady tayloryzmu. woczesne gospodarstwo domowe" ("Das neue 2 2 spodarstwie domowym" (1926) (to miała na myśli, p i ­ 6. Powracam do wątku polskiego i spytam, k t o był sząc o wzorach amerykańskich), korzystała także z "fa­ faktycznym twórcą " k u c h n i Brukalskiej"? Odpowiedź c h o w y c h r a d p a n i Ireny Szumlakowej, r e d a k t o r k i ' O r ­ jest oczywista, główną rolę odegrali dwaj mężczyźni: ganizacji Gospodarstwa D o m o w e g o ' przy Instytucie ideolog W S M - u socjolog Stanisław Tołwiński, dla któ¬ N a u k o w e j O r g a n i z a c j i " , a także - co szczególnie nas rego osiedle żoliborskie było p o l i t y c z n y m p o l i g o n e m t u interesuje - z " c e n n y c h u w a g " na temat jej projek­ dla jego lewicowej u t o p i i "nowego społeczeństwa", t u , jakie otrzymała o d pierwszejw A u s t r i i kobiety-ar- oraz pierwszy a r c h i t e k t W S M - u B r u n o Z b o r o w s k i 23 chitektki, działającej Margarete (Grete) w Niemczech Weimarskich, Schutte-Lichotzky, (projektant K o l o n i i I , I I , I I I i V ) , który zgodnie z t y m i nazwanej w y t y c z n y m i zaprojektował w 1925 r o k u otwartą wnę¬ "matką nowoczesnej k u c h n i " . D o i c h spotkania do¬ kę k u c h e n n ą w m o d e l u mieszkania robotniczego Ko¬ szło zapewne we Frankfurcie, dokąd Brukalska spe¬ l o n i i I , wzorowanej na wiedeńskim osiedlu G u e r t e l . cjalnie pojechała, jeszcze przed przystąpieniem do Zborowski odwołał się w swym projekcie do stylu życia prac dla W S M - u , w celu dokładnego zapoznania się rodziny robotniczej, które kontynuując chłopską tra¬ 2 4 z m o d e l e m " k u c h n i f r a n k f u r c k i e j " swej niemieckiej dycję "czarnej" i " b i a ł e j " izby skupiało się w k u c h n i ja¬ koleżanki, a który S c h u t t e - L i c h o t z k y opracowała ści¬ ko c e n t r u m d o m u . T y m samym t r o p e m poszedł pro¬ śle według j e k t " k u c h n i Brukalskiej". Żoliborski W S M miał być systemu Taylora. Stanisław Tołwiński w swych w s p o m n i e n i a c h nic o t y m spotkaniu dwóch realizacją takiej właśnie w i z j i N o w e j Rodziny, j a k to a r c h i t e k t e k nie pisze, n o t u j e natomiast, że przy plano¬ postrzegali, rozumieli i i n t e r p r e t o w a l i ideolodzy osie¬ w a n i u K o l o n i i I V k o n t a k t z M a y e m nawiązał Stani¬ dla, którymi b y l i mężczyźni. A wizja ta, zbudowana na sław B r u k a l s k i i "odbyła się bardzo intensywna i gorą¬ utopii ca dyskusja n a d urządzeniem i wyposażeniem k u c h n i w szczegółach posługiwała się darwinowską mieszkalnej w mieszkaniu r o b o t n i c z y m wieloosobo- ewolucjonizmu w y m " . Gdzie miała miejsce ta dyskusja, nie wiemy: w kręgach i n t e l i g e n c j i pps-owskiej ideologią koopera- może w czasie p o b y t u B r u k a l s k i c h we Frankfurcie, l u b t y w i z m u wyrastającą z anarcho-syndykalizmu, której 2 5 "równości" społeczeństwa k u l t u r o w e g o oraz bezklasowego, tak teorią popularną podczas wizyty architektów C I A M - u w Warszawie. spadkobiercami b y l i inicjatorzy W S M (Toeplitz, Toł¬ Tak czy inaczej rola Barbary Brukalskiej została przez wiński i i n n i ) . R u c h spółdzielczy, j a k w i a d o m o , zmie¬ Tołwińskiego pominięta, sprowadzona do f u n k c j i "nie¬ rzał do przekształcenia społeczeństwa w n o w y typ widocznej p o m o c n i c y " i jedynie drugorzędnej w y k o - człowieka: j e d n o s t k i pozbawionej społecznego ego- �Jacek Olędzki • C I C H O I G Ł O Ś N O izmu, kierującej się solidaryzmem i podporządkowanej ności płci. Postulatem emancypacyjnym była z jednej ludowładztwu jako " i d e a l n e m u " systemowi sprawowa¬ strony l i k w i d a c j a służby domowej jako "narzędzia wy¬ nia władzy. S t a t u t o w y cel W S M : dostarczanie t a n i c h zysku" kobiet w społeczeństwie klasowym, z drugiej - i zdrowych mieszkań drogą samopomocy zbiorowej, idea zrównania kobiety i mężczyzny w i c h obowiąz¬ oraz "zaspokajanie k u l t u r a l n y c h potrzeb człowieka" k a c h i powinnościach codziennego życia rodzinnego było drogą do etycznego wzorca "człowieka doskona¬ oraz/i społecznego, związana z n o w y m wzorcem rów¬ łego". Pankooperatywizm (głoszony zwłaszcza przez noprawnego "małżeństwa modernistycznego" i lanso¬ A b r a m o w s k i e g o , autora anarchistycznego p r o g r a m u wanego m o d e l u rodziny n u k l e a r n e j . Jednak to, co od¬ społecznego sfromułowanego w latach 1905-6 jako czytujemy w deklaracjach p r o g r a m o w y c h Tołwińskie¬ Republika Kooperatywna) oparty na masońskich kon¬ go i jego współpracowników, w praktyce okazuje się cepcjach spółdzielczości jako rudymentów społeczeń¬ pozorem i maską. Pozornie " n o w e " programy społecz¬ stwa etycznego, w perspektywie filozoficznej i społecz¬ ne, i per se architektoniczne, jedynie pozorowały mo¬ nej wyznaczał także horyzont estetyczny nowej sztuki dernistyczny h u m a n i z m uniwersalistyczny z jego ha¬ i a r c h i t e k t u r y jako części owej wspólnoty: m o d e l e m słami równościowymi (płci, klas i t d . ) , pozorując w rze¬ była geometria (abstrakcja geometryczna i f u n k c j o n a - czywistości p r o k l a m o w a n y proces tzw. "degenderyza- lizm architektoniczny/ m o d e r n i z m architektoniczny) c j i " . W rzeczywistości, p o d " k o s t i u m e m " nowoczesno¬ jako element modernistycznej u t o p i i wolności i nowe¬ ści i awangardowości z w p i s a n y m weń p r o g r a m e m go K o s m o s u . T u powstaje pytanie: jakiej ( i czy) wol¬ kontestacji "starego porządku", u k r y w a n o , u t r w a l a n o 28 ności? i powielano stary scenariusz p a t r i a r c h a l n y z obowiązu¬ j ą c ą w n i m , hierarchizacją k u l t u r y i jej maskulinizacją. 7. Stanisław Tołwiński pisze wprost, dlaczego " k u ¬ c h e n n a dyskusja" Brukalskiego z M a y e m (w której, co W warte podkreślenia, Brukalska jednak nie brała udzia¬ strzeni do egzystencji - zamkniętej w trójkącie osiedle- zaprogramowanej przez ideologów W S M - u prze¬ łu) była "szczególnie ważna i ciekawa": "Bo trzeba by¬ -dom-mieszkanie - oraz w jej, bynajmniej nie t a k i c h ło przełamać rutynę naszych architektów do projekto¬ oczywistych relacjach z miastem - mechanizm wytwa¬ w a n i a mieszkań i n t e l i g e n c k i c h w k a m i e n i c y czynszo¬ rzania i stabilizowania tradycyjnych stosunków władzy wej bądź w d o m u j e d n o r o d z i n n y m . O d k r y c i e m dla ar¬ i d o m i n a c j i rysuje się w sposób jednoznaczny. N i e by¬ c h i t e k t a mieszkaniowca w W S M był fakt, że [... ] życie ło bynajmniej przypadkiem, że do "debaty k u c h e n n e j " [rodziny robotniczej] koncentruje się [... ] w k u c h n i między B r u k a l s k i m i M a y e m nie dopuszczono Barbary. mieszkalnej" . Rola kobiety nie uległa t u naruszeniu. Kobieta-archi- 29 "Przełamać rutynę architektów", odejść o d "inteli¬ t e k t pozostała na uboczu strategicznych decyzji, które g e n c k i c h mieszkań", "odkryć życie rodziny robotni¬ p o d e j m o w a l i wyłącznie mężczyźni. Jej rola sprowadza¬ czej" - te określenia budowały retorykę "nowej kultu¬ ła się do w y k o n y w a n i a i c h ideologicznych dyrektyw, r y " . K l u c z o w y m p u n k t e m tego z g r u n t u politycznego co w praktyce oznaczało, że jej zadaniem było powie¬ p r o g r a m u i związanego z n i m p r o j e k t u N o w e j Rodziny, lanie, i m i t o w a n i e i petryfikowanie. Dlatego k u c h n i a - była właśnie " p o l i t y k a k u c h n i " , która opierała się na oraz mieszkanie, które zaprojektowała, było tylko po¬ dogmacie w i e l e n i e m , przy pozorach nowoczesności, zlikwidowania separacji (przestrzen¬ tradycyj¬ nej/funkcjonalnej) k u c h n i i zintegrowania jej z częścią n y c h ról społecznych w rodzinie, gdzie kobieta wypeł¬ mieszkalną. N o w a przestrzeń mieszkalna miała być niała "naturalną" rolę gospodyni domowej pełniąc sformatowana już nie w oparciu o wzorce wypracowy¬ funkcje "usługowe" wobec rodziny, a przyjmując (cza¬ wane przez społeczne elity (z i c h separowaną prze¬ sem) rolę kobiety czynnej zawodowo i pracującej poza strzennie i per se społecznie " k u c h n i ą inteligencką"), d o m e m , była d o d a t k o w o poddana represji, gdy pozba¬ ale według, wskazanego jako teraz właściwszy, m o d e l w i a n o ją bądź pracy (jeśli była służbą domową, którą " k u c h n i robotniczej". Stary mechanizm dyfuzjonizmu teraz chciano zlikwidować), bądź p o m o c y w codzien¬ k u l t u r o w e g o zastępowany był przez r o m a n t y c z n o - p o - n y c h obowiązkach d o m o w y c h (skoro l i k w i d a c j i ulegał zytywistyczne teorie ewolucjonistyczne i marksistow¬ zawód służącej). skie, u f u n d o w a n e na wszystkich m i t a c h i przesądach 0 rzekomo uzdrawiającej sile k u l t u r y "chłopskiej" 1 proletariackiej. Lekcja XIX-wiecznej "ludomanii" 9. Odwołując się do C a r o l D u n c a n sprzed trzydzie¬ stu już lat 3 1 , która wykazała ukrytą a skrywaną przez oficjalną historię sztuki/architektury ideę awangardy, jaką jest potwierdzanie męskości i męskiej d o m i n a c j i , wydawała nowe owoce. 8. J a k ą w tej "debacie k u c h e n n e j " ideolodzy W S M - można powiedzieć, że także awangardowe programy - u wyznaczyli kobiecie? Program W S M - o w s k i posłu¬ osiedli modernistycznych, t a k i c h jak W S M i prowa¬ gujący się lewicowo-modernistyczną retoryką standa¬ dzona w i c h obrębie "debata k u c h e n n a " były maską, ryzacji jako podstawy wytworzenia "równości" spo¬ ukrywającą stary p r o b l e m p o d n o w y m i dekoracjami. łecznej liczba U j a w n i a się t u znane, analizowane przez J u d i t h Butler j e d n a k o w y c h ludzi, wyznacza teraz standard ży­ zjawisko performatywności jako f o r m y działania wła¬ i "jednakowości" ("Masa, wielka c i a " ) , na poziomie t e o r i i i haseł zawierał oczywiście dzy: posługiwanie się cytatem n o r m , formuł i zacho¬ p r o g r a m emancypacyjny " w y z w o l e n i a " kobiety i rów- wań, poprzez powtarzanie/cytowanie i c h w praktyce 30 226 �Jacek Olędzki • C I C H O I G Ł O Ś N O życia codziennego odtwarza i utrzymuje dominujący gospodarstwa d o m o w e g o aparat władzy . Poszerzmy to o analizę zjawiska mę¬ funkcje skiej d o m i n a c j i w kulturze przeprowadzoną przez fran¬ i m a r s k i c h N i e m i e c ) , malowane farbą olejną drewnia¬ cuskiego ne meble Brukalskiej nie miały porównania. A l e opar¬ 32 socjologa i etnologa Pierre'a Bourdieu'a, (spełniając t y m samym r e k l a m o w o - p r o p a g a n d o w e przemysłu We¬ opartą na t e o r i i przemocy symbolicznej jako wyprze¬ te były na t y m samym systemie m e b l i w b u d o w a n y c h , dzającej przemoc fizyczną. Podstawowym pojęciem o neutralnej kolorystyce i prostych f o r m a c h , co two¬ jest t u habitus, czyli system przyzwyczajeń, n o r m i war¬ rzyło wraz z p o k o j e m mieszkalnym jednorodne funk¬ tości, które pośrednicząc między jednostka i społe¬ cjonalnie i kompozycyjnie/estetycznie wnętrze, zgodne czeństwem, określają postępowanie człowieka oraz re¬ z lansowaną wówczas "teorią wyposażenia". Był to lacje między płciami. H a b i t u s jest nacechowany płcio¬ przejaw nowego p r o j e k t o w a n i a , opartego na psycholo¬ w o , powiada B o u r d i e u , zatem w ciele r o z u m i a n y m ja¬ gii o d b i o r u : n e u t r a l n a kolorystyka opracowana była na ko kategoria biologiczna realizowany jest p r o g r a m spo¬ podstawie ówczesnych badań n a d fizjologią i psycho¬ łeczny, który różnice między płciami dopasowuje do logią barw we wnętrzu (per analogiam do znanych ów¬ mitycznej w i z j i świata, jaką jest wizja męskiej domina¬ cześnie t e o r i i oddziaływania barw i światła w malar¬ cji. Porządek społeczny jest symboliczną maszyną słu¬ stwie), zaś w b u d o w a n e meble wprowadzały do wnę¬ żącą p o d t r z y m y w a n i u androcentrycznej w i z j i świata, trza mieszkalnego która jest uważana za "naturalną". A n d r o c e n t r y c z n y skoro inspiracją były wnętrza pociągów, statków i bun¬ p e w i e n element tymczasowości, porządek jest r e p r o d u k o w a n y również przez kobiety, galowów, z m e b l a m i zaprogramowanymi do użytkowa¬ które w t y m procesie stają się "symbolicznymi instru¬ nia tymczasowego, na krótki czas podróży l u b letniego m e n t a m i " : jako żony i "gospodynie d o m o w e " zajmują wypoczynku. się reprodukcją " n a t u r a l n e g o " porządku społecznego opartego na męskiej d o m i n a c j i . K o b i e t y - a r c h i t e k t k i , j a k Barbara Margarete Schutte-Lichotzky, W zakresie " t e o r i i wyposażenia" Brukalska miała sporo do powiedzenia, uznano ją nawet w p e w n y m 33 Brukalska czy momencie za pionierkę nowej wówczas dziedziny, jaką powielały/reproduko¬ była a r c h i t e k t u r a wnętrz - a przypomnę, że to był tak¬ wały normy/programy wypracowane nie przez nie. że n o w y wówczas w języku p o l s k i m t e r m i n , aplikowa¬ Obie zrealizowały ów androcentryczny porządek opi­ ny z niemieckiego I n n e n - A r c h i t e k t u r , dla odróżnienia sany przez B o u r d i e u : "zaprojektowały" o d dawnego z d o b n i c t w a . Brukalska zgadzała się bez (świadomie 35 używam w t y m miejscu cudzysłowu) k u c h n i e , które zastrzeżeń na rolę "przedstawicielki 'kobiecości woju¬ wprawdzie lansowano jako prototyp/synonim "nowo¬ jącej' " czesnej pracy d o m o w e j " , ale które w rzeczywistości sy¬ wszechniony wówczas pogląd, że jest to "bezwzględnie mulowały tylko tę nowoczesność. Awangardowość doskonały zawód d l a k o b i e t " , ponieważ " k o b i e t y (sic!) w tej dziedzinie, podzielając rozpo¬ " k u c h n i a f r a n k f u r c k i e j " i " k u c h n i polskiej" wydaje się w ogóle mają więcej w r o d z o n y c h potrzeb estetycznych więc tej perspektywie problematyczna: to tylko jeszcze niż mężczyźni" . W S M był dla niej d o b r y m poligo¬ jeden zakamuflowany cytat n o r m k u l t u r o w y c h wytwo¬ n e m : wraz z przyjaciółką, architektką N i n ą W e i n f e l d - 36 rzonych przez mężczyzn. -Jankowską, stworzyły dwuosobowy " k o b i e c y " zespół głównych p r o j e k t a n t e k wnętrz żoliborskiego ekspery- 10. To ostatnie stwierdzenie skłania do zastano¬ mentu . wienia, czy j e d n a k udział o b u k o b i e t - a r c h i t e k t e k nie 3 7 prowadził do prób dekonstruowania tego scenariusza. 1 1 . W z o r e m Margarete Schutte-Lichotzky, która M o d e l mieszkania z otwartą kuchnią Brukalskiej różni opisała swój m o d e l k u c h n i w "Das N e u e F r a n k f u r t " , się na przykład zasadniczo o d wcześniejszego p r o j e k t u zasady swojej k u c h n i Brukalska przedstawiła w artyku¬ arch. B r u n a Zborowskiego. " K u c h n i a Brukalskiej", le p . t . "Kuchnia mająca obsługiwać 5-7-osobową rodzinę, była znacz¬ w p r o j e k t o w a n i u skojarzyła tradycyjny m o d e l "czarnej nie bardziej nowoczesna, co osiągnięto, j a k przyzna¬ izby" ze skrajnie zracjonalizowanym m o d e l e m f r a n k - 38 współczesna" ( 1 9 2 9 ) . Ujawniła, że 39 w a l i p r o j e k t a n c i "z w i e l k i m t r u d e m i kosztem", wpro¬ f u r c k i m , zmierzając do tego, " j a k ze złej k u c h n i zro­ wadzając wentylowaną spiżarnię, a przede wszystkim bić d o b r ą " , czyli znaleźć jakiś kulturowy/cywilizacyj¬ specjalnie zaprojektowane stałe umeblowanie (wyli¬ ny wyłom w programach o p r a c o w y w a n y c h przez m꿬 czone pojemnościowo szafy i otwarte półki na naczy¬ czyzn. Wykorzystała własne "kobiece doświadczenie" n i a ) , bo zdaniem a r c h i t e k t k i " n i k t nie zdołałby pomie¬ gospodyni d o m o w e j , które połączyła z wiedzą archi- 4 0 41 ścić na tej małej przestrzeni swoich stołów i kreden¬ t e k t k i - t a y l o r y s t k i . Była dobrą uczennicą p a n i Frede¬ sów, często tak nieracjonalnie zaplanowanych. [bo¬ r i c k , która uczyła, że w d o m u i k u c h n i obowiązuje "Ta w i e m ] [... ] gdy lokator nie ma swoich m e b l i , można sama zasada którą przyjęto obecnie przy organizacji za¬ przewidzieć, że nigdy nie zdobędzie się na przybicie na¬ kładów przemysłowych, a m i a n o w i c i e : k o l e j n y prze¬ w e t zwykłej półki, aby wykorzystać trochę kuchnię, bieg wszystkich procesów pracy w j e d n y m tylko kie¬ której każdy m e t r kubiczny jest tak d r o g o c e n n y " . r u n k u przy możliwie najmniejszej ilości ruchów zbęd¬ W porównaniu z "kuchnią frankfurcką", błyszczącą nych" 34 4 2 . Czy Brukalska zdawała sobie sprawę, że "na¬ c h r o m o n i k l a m i i wyposażoną w najnowszej generacji u k o w y " racjonalizm gospodarstwa domowego krył nie¬ p r o d u k t y n i e m i e c k i c h inżynierów i fabryk urządzeń bezpieczeństwo zupełnie innego t y p u : przekształcenia 227 �Jacek Olędzki * C I C H O I G Ł O Ś N O mieszkania w maszyny, a ludzi w " j e d n a k o w e " roboty? daloną o d c e n t r u m , w sensie dosłownym i w przeno¬ N a p e w n o wiedzieli o t y m ideolodzy W S M - u , Teodor śni, "przestrzeń k u c h e n n ą " . To typ nowoczesnej kobie¬ Toeplitz - entuzjasta " k u c h n i f r a n k f u r c k i e j " , dla Syr- ty z klasy średniej, która zajęcia d o m o w e w y k o n u j e 43 kusów był t o cel, do którego otwarcie dążyli. Cytując szybko, sprawnie, racjonalnie i łączy je z własnymi obszerne fragmenty artykułu Brukalskiej z 1929 r o - przyjemnościami, n p . z lansowanym wówczas wśród ku , kobiet a m a t o r s k i m sportem i " s p o r t o w y m " stylem ży¬ 4 4 wraz ze zdjęciem jej k u c h n i - m o d e l u , pisali: " F u n k c j o n a l i z m w urządzeniu k u c h n i . Zasięg myśli cia. twórczej architektów m u s i być t a k szeroki, żeby m o g l i 13. A l e t e n zakamuflowany a u t o p o r t r e t B r u k a l - o n i projektować całe miasta. Jednocześnie nie w o l n o skiej i m zapominać o rozkładzie poszczególnych mieszkań, umieszczenie postaci kobiecej w k u c h n i użyła jej ciała pełni jeszcze i n n ą f u n k c j ę . Brukalska przez ba, nawet o rozkładzie sprzętów i maszyn mieszkanio¬ jako rodzaju " m o d u l o r a / - k i " , w y c h . Wysiłek choćby największy włożony w bardzo W z r o s t kobiety sięga mniej więcej połowy wysokości dokładne przemyślenie, obliczenie i sprawdzenie da¬ k u c h n i , czyli, przyjmując średni wzrost kobiety w Pol¬ skalującego wnętrze. n y c h , które składają się n a racjonalne zaprojektowa¬ sce l a t 1920-tych n a około 165 c m , wnęka k u c h e n n a nie t y p u m i e s z k a ń , w wypracowanie n a podstawie miała ~ 3 , 3 0 m wysokości. Postać kobiety m a ilustro¬ badań ruchów potrzebnych d o w y k o n y w a n i a czynno¬ wać racjonalność i funkcjonalność rozmieszczenia me¬ ści d o m o w y c h , rozkładu sprzętów i narzędzi pracy - b l i i wyposażenia w dostosowaniu do wzrostu "prze¬ wysiłek t e n zwróci się stokrotnie przez uporządkowa¬ c i ę t n e j " kobiety i właśnie w t y m elemencie " k u c h n i nie t r y b u życia całego szeregu ludzi, którzy zamieszki¬ Brukalskiej" jej przyjaciółka, a r c h i t e k t k a M a r i a P i - wać będą w mieszkaniach tego t y p u . "wydajność bo¬ w o c k a dostrzegła (nota bene jako jedyna) c e c h ę "ko¬ w i e m nie wymaga nadzwyczajnego wysiłku, lecz prze¬ b i e c ą " . Pisząc o "specyficznych cechach" twórczości ciwnie, polega n a usunięciu wysiłków niepotrzebnych Brukalskiej wynikających z f a k t u , że była kobietą, za i wszelkiego rodzaju strat" (Emerson, 12 Zasad Wydaj¬ " t y p o w o kobiece" uznała logiczny, "przemyślany z ko¬ n o ś c i ) . O d racjonalnego zaprojektowania funkcjonal¬ biecą konsekwencją i dokładnością" układ przestrzeni nego pasa ściany kuchennej zależy wydajność pracy mieszkalnej kobiety zajmującej się d o m e m , ilość jej wolnego i zaję¬ (przyjęła za oczywiste, że p r o j e k t Brukalskiej był jej tego czasu, a co za t y m idzie, cały n i e m a l tryb życia do- własną, autonomiczną k r e a c j ą ) . Piwocka uznała też za mowego" . ważne podkreślenie, że p r o j e k t y Brukalskiej były ho¬ 45 i funkcjonalność kuchni-laboratorium norowane d o l a t 80. w i n s t y t u t a c h w z o r n i c t w a , gdzie Powołując się n a "kuchnię Brukalskiej", publikacje i Christine Frederick, Syrkusowie two¬ w zależności o d typowej sylwetki P o l k i m o n t o w a n o n a rzyli własne wizje holistycznego p r o j e k t o w a n i a , które¬ odpowiedniej wysokości blaty stołów i zawieszane szaf- go zasady obowiązywać p o w i n n y t a k samo w k u c h n i , ki . Erny M e y e r 4 6 4 8 j a k w urbanistyce. Słowa p a n i Frederick dotyczące Umieszczenie n a rysunku Brukalskiej postaci k o - k u c h n i stały się Zasadą działania totalnego, "rys cha¬ b i e t y - " m o d u l o r k i " kieruje k u problematyce t e o r i i ar¬ rakterystyczny dla e p o k i f u n k c j o n a l i z m u : tę samą za¬ chitektury. Począwszy o d W i t r u w u s z a , poprzez A l b e r t - sadę przytoczyliśmy mówiąc o r o z p l a n o w a n i u miast - tiego, Leonarda da V i n c i , Francesca do Giorgio Mar¬ ta sama zasada kieruje rozplanowaniem budynków t i n , D u r e r a , M i c h a ł a A n i o ł a i Filareta, teoretyków użyteczności publicznej i ta sama zasada przeprowa¬ X V I I I i X I X w i e k u - aż po M o d u l o r Le Corbusieria, dzona jest w racjonalnie zaprojektowanej kuchence dzieło architektoniczne było poddawane a n t r o p o m o r - m i n i m a l n e g o m i e s z k a n i a " . " K u c h e n n a debata" wy¬ fizacji opartej o idealne proporcje zdrowego, dojrzałe¬ 47 znaczała polityczne obszary eksperymentów z moder¬ go mężczyzny. Kompozycja ad hominis figurandi/ nistycznymi u t o p i a m i . quadratus Witruwiusza homo (studium p r o p o r c j i człowie- 12. N a rysunku p r o j e k t o w y m swojej k u c h n i - l a b o - ka=mężczyzny wpisanego w koło i k w a d r a t ) , powtó¬ r a t o r i u m Brukalska umieściła postać młodej kobiety rzony przez Leonarda da V i n c i , pojawia się w t e o r i i ar¬ zajętej p r a c a m i k u c h e n n y m i . Nadała jej wszystkie ce¬ c h i t e k t u r y jako "miara wszechrzeczy", architektonicz¬ chy N o w e j Kobiety o wyraźnych rysach a u t o p o r t r e t u : ny, a zarazem k u l t u r o w y k o d , któremu także kobieta szczupła, młoda kobieta w typie "chłopczycy", ubrana musiała się podporządkować. K a n o n w architekturze w stylu " s p o r t o w o - d o m o w y m " (wygodne półbuty na wyznaczało ciało mężczyzny jako b y t "idealny", abs¬ płaskim obcasie, f a r t u c h k u c h e n n y ) i z najmodniejszą trakcyjny, który utożsamiał pojęcie męskiego piękna fryzurą k o ń c a l a t 2 0 - t y c h - krótko ostrzyżonymi n a oraz/i boskiej d o s k o n a ł o ś c i . Jest to oczywiście zgod¬ chłopczycę włosami (model a la Josephin Becker) ne z zachodnim systemem reprezentacji, który, j a k za¬ 49 z fantazyjnym l o k i e m n a czole, tak, j a k w i d z i m y to n a uważył Craig Owens, dopuszczał wyłącznie jeden mo¬ zdjęciu samej Brukalskiej zrobionym w t y m samym del wizualnej reprezentacji: "dominującego męskiego czasie. Nota bene twórcą tej fryzury był pracujący p o d m i o t u , [który] każdej reprezentacji nadaje zawsze w Paryżu słynny ze swego ekscentryzmu fryzjer i pro¬ te same cechy: centralny, jednorodny, męski". Repre¬ j e k t a n t A n t o i n e C i e r p l i k o w s k i (1884-1976). Kobieta zentacja opiera się n a systemie nakazów, które "uprzy¬ na rysunku nie jest zmarginalizowana, "zesłana" w o d - wilejowując jedne modele reprezentacji, blokują inne 228 �Jacek Olędzki • ( zakazując i c h stosowania l u b unieważniają. H O I GŁOŚNO Wśród tworzyć jakiś n o w y uniwersalny system regulacyjny, t y c h zakazanych podmiotów zachodnich m o d e l i re­ który mógłby konkurować z "męskim" modułem w i - prezentacji znajdują się kobiety. W y k l u c z o n e z repre­ truwiańskim. Jej ciało wyznacza tylko "miarę kuchen¬ zentacji już przez samą jej strukturę, istnieją wyłącznie n ą " . Tradycyjny scenariusz fallocentryczny nie został jako figura - czy reprezentacja - tego, co niemożliwe nienaruszony: moduł męski jest nadal najwyższą, uni¬ do przedstawienia ( N a t u r a , Prawda, Wzniosłość i t p . ) . wersalną miarą świata i architektury, perfekcyjnym [...] kobiety przedstawiano, [ale] nigdy nie miały one matematycznym narzędziem dyscyplinującym i kon¬ zapewnionego miejsca wewnątrz dominującej k u l t u - trolującym. Modułowi "żeńskiemu" wskazano peryfe¬ ry" . rie (kuchnię) zgodnie z obowiązującą "polityką ciała", 5 0 opracowany w o p a r c i u o ciało oraz funkcje usługowe, dodatkowe i nierównorzędne. mężczyzny jako uniwersalnej " m i a r y wszechrzeczy", Homo quadratus A l e badaczki feministyczne wiedzą, że w a r u n k i e m ist¬ był, j a k to określiła Lynda N e a c h , szczytowym osią¬ nienia c e n t r u m są preyferie i zajmując je kobieta za¬ gnięciem regulacji percepcji, zgodnej z p r a w a m i geo¬ świadcza w t e n sposób swoje istnienie: wyznacza gra¬ m e t r i i , w której męskie ciało osiągnęło status "fantazji nice między c e n t r u m jako sferą działania męskiego, o czystej f o r m i e " , stało się uosobieniem Mężczyzny a marginesem jako obszarem I n n e j . oznaczającego kulturę, porządek i g e o m e t r i ę . Podob¬ 14. Zbliżam się p o w o l i do k o ń c a m o i c h rozważań. nego rozdziału m a t e r i i i f o r m y nie można osiągnąć Zacznę o d konstatacji, że opisana t u "polityka kuch¬ 51 w przedstawieniu ciała kobiety, które pozostaje na po¬ ni", ziomie reprezentacji n a t u r y i fizyczności. W przez mężczyzn, systemie racjonalnie zaprogramowana i k o n t r o l o w a n a sprzężona z nowymi programami k u l t u r o w y c h kodów znakiem równości opatrzone zo¬ mieszkania obsługiwanego osobiście przez Nową Ko¬ stały pojęcia: męskie-piękno-boskość-doskonałość, bietę, w praktyce życia codziennego W S M - u poniosła idealne ciało mężczyzny oznaczało kulturę, dlatego fiasko. W l a t a c h 30. 6 % ogółu mieszkańców W S M mogło być uniwersalną miarą w architekturze. Z n a m y stanowiła służba, co wymusiło zmiany w p r o j e k t a c h oczywiście moduł oparty o proporcje ciała kobiety, ja¬ przez wprowadzenie służbówek . Pod naciskiem loka¬ 54 k i wypracowała teoria rzeźby i a r c h i t e k t u r y (porządek torów zaczęto stopniowo otwartą wnękę k o r y n c k i ) , ale, po pierwsze, o i d e a l n y c h proporcjach odgradzać, najpierw podwójnymi drzwiami, p o t e m po¬ kształtujących kategorię "doskonałej kobiecości" de¬ jedynczymi, by około 1932 r. zamknąć ją i całkowicie cydował nadal mężczyzna i jego wyobrażenie kobieco¬ odgrodzić o d reszty mieszkania. W t y m trwającym kil¬ ści (vide Zeuksis, A l b e r t i ) , po drugie, m e c h a n i z m po­ ka lat procesie d e k o n s t r u k c j i modelowego f u n k c j o n a - wstania takiego modułu ( i kategorii) był nadal podpo¬ lizmu czy jego de-modernizacji wyraźna jest różnica rządkowany męskim p r o p o r c j o m "człowieka witru- klasowa: w mieszkaniach r o b o t n i c z y c h między wnęką wiańskiego". Zgodnie z dyscyplinującą i kontrolną a p o k o j e m wprowadzano drzwi, w i n t e l i g e n c k i c h wej¬ 52 kuchenną funkcją męskiego modułu to na jego wzór "bezforem- ście do wnęki przeniesiono do przedpokoju, wyodręb¬ n e " ciało kobiety było poddawane geometrycznym ry¬ niając małą kuchnię najbardziej zbliżoną do m o d e l u gorom. frankfurckiego. Jeśli zatem pojawia się o n o jako " m o d u ł " w t a k i m Tak więc użytkowniczki eksperymentalnych kuch¬ ujęciu, jak to zrobiła w swym r y s u n k u Brukalska, wy¬ n i W S M - u nie poddały się regulacyjnym mechani¬ pada zastanowić się n a d jego k o n t e k s t e m . Widzimy, że z m o m socjalnym, jakie i m narzucili mężczyźni, i prze¬ kobieta jest pokazana w k u c h n i , a więc w przestrzeni jęły rolę tak zwanych " d o m o w y c h inżynierek": projek- rzekomo "biologicznie" przypisanej kobiecie. N a po¬ tantek-kreatorek dokładnie w t y m sensie, jak to ujmo¬ glądowym rysunku Brukalskiej k o b i e t a - m o d u l o r k a jest wał B r u n o Taut w swej głośnej wówczas książce "Die oczywistym przywołaniem całej w i e l o w i e k o w e j trady¬ neue Wohnung: Die Frau als Schoepferin" cji ikonograficznej " k o b i e t y we wnętrzu", odwołując kobieta jako twórca", ("Nowy dom: 1 9 2 8 ) . D o k o n a n a przez miesz­ 55 się do zawartego t u psychologicznego ładunku "pry¬ kańców W S M - o w s k i c h dekonstrukcja " n a u k o w e g o " watności" i "domowości". Kilkanaście lat po publika¬ m o d e l u k u c h n i unicestwiała zarazem regulatywno- cji Brukalskiej, w jednej z p o w o j e n n y c h f r a n c u s k i c h -kontrolną doktrynę " n a u k o w y c h zasad organizacji p u b l i k a c j i na temat racjonalnego urządzania d o m u , ja¬ pracy". ko ilustrację o p t y m a l n y c h wysokości półek w szafkach 15. W pierwszych latach po w o j n i e k o n t y n u o w a n o k u c h e n n y c h przedstawiono wpisaną w koło sylwetkę u nas programy nowoczesnej k u c h n i według wzorców kobiety o trzech parach r ą k . z a c h o d n i c h , przez jakiś czas działał jeszcze I n s t y t u t 53 La Maison Française, 56 —1950?, reprod. z tej książki w: J. Maas, M a r i a Referowska, Kuchnie w Gospodarstwa D o m o w e g o , jak przed wojną badający " n a u k o w o " w o p a r c i u o tayloryzm kuchnię jako miej¬ mieszka­ niach, A r c h i t e k t u r a , 1955 nr 11 s. 324-329, i l . s. 328. sce p r a c y 57 (na marginesie, to właśnie t a k i "taylorow- W t y m rysunku zrobionym w celach poglądowych ski" I n s t y t u t badający przy p o m o c y obserwatorów "ku¬ na użytek masowego odbiorcy, kobieta-moduł w oso¬ chenne" obyczaje mieszkańców, sparodiował niedaw¬ b l i w y sposób naśladuje homo quadratus no n o r w e s k i reżyser B e n t H a m e r w swym filmie " H i ¬ Witruwiusza: jej ciało wpisane w koło nie służy b o w i e m do tego, by 229 storie k u c h e n n e " , Szwecja, 2003). Wraz z wprowadza- �Jacek Olędzki * C I C H O I G Ł O Ś N O London 1931 s. 122-123. n i e m d o k t r y n y socrealistycznej odchodzono o d tego m o d e l u modernistycznego, a wady i zalety k u c h n i "go¬ 18 Rybczyński, 1996 s. 193. t o w e j " i k u c h n i "na miarę" rozważano teraz w przeko¬ 19 Jean Petit, Le Corbusier Lui-Meme, s. 77, cyt. za: Ch. Jencks, Le Corbusier — tragizm współczesnej architektury, Warszawa: WAiF, n a n i u , że "ciasno pojęty m o d e l tzw. k u c h n i - l a b o r a t o - 1982, s. 106-108. r i u m przestał już być uważany za idealne rozwiązanie 2 0 S. Walczewska, Damy, rycerze, feministki, Kraków: wyd. eFka, 2 1 Ernst May został powołany w 1925 roku, w wieku czterdziestu dla wszystkich użytkowników w b u d o w n i c t w i e maso¬ 1999 s. 164-169. w y m ; występuje o n tylko jako jeden z rodzajów [ . . . ] , a nie jako powszechnie wystarczający system" . W tej lat, na stanowisko radcy do spraw budownictwa m. Frankfurtu nowej socjalistycznej "polityce k u c h n i " głos decydują¬ nad Menem; był uczniem Sir Raymonda Unwina, pięć lat pra­ 58 cował na Dolnym Śląsku, gdzie m. i n . opracował plan general­ cy m i e l i ciągle mężczyźni, j a k o t y m świadczy dyskusja ny i regionalny Wrocławia oparty o schemat układu satelitarne­ między k i l k o m a a r c h i t e k t a m i n a d t y m , jaka "według go (1924), który zrealizował we Frankfurcie jako szef tutejszego n i c h " p o w i n n a być k u c h n i a . Bo w tej "debacie ku¬ 5 9 urzędu planowania; o jego działalności w okresie Weimarskich chennej", podobnie j a k w tamtej moskiewskiej między Chruszczowem i N i x o n e m , k o b i e t y - a r c h i t e k t k i nie Niemczech zob. Justus Buekschmitt, Ernst May, Stuttgart 1963. 2 2 brały udziału. Na temat książki Erny Meyer zob. Susan R. Henderson, ARe¬ volution in the Woman's Sphere: Grete Lihotzky and the Frankfurt Kitchen. [W:] Architecture and Feminism. Ed. Debra Coleman, Elizabeth Danze, Carol Henderson, Princeton Architectural Press, New York 1996 s. 228-231. [3 f o t . do k u c h n i Brukalskiej z 1928 l u b 1927¬ 2 3 1928: + + 25, + + 27, + + 2 8 ] . Rostislav Svacha, Architekci "Devetsilu", [w:] Devetsil. Czeska -Lichotzky mianem "matki nowoczesnej konstrukcji w kuchni" B. Colomina, Otoczeni przez obrazy: wieloekranowa architektura za: Billie A n n Lopez, Mother of the Modern Built-in [w:] Co to jest architektura? Antologia tekstów. Red. Margarete A d a m Budak, Kraków: Bunkier Sztuki, 2002 s. 31-65, zwł. s. S. Tołwiński, Wspomnienia 1895-1939, Warszawa 1970 s. 328¬ 2 6 H . Syrkusowa, W setną rocznicę urodzin Teodora Toeplitza. Garść Wilhelm Weischedel, Do filozofii kuchennymi schodami, Warsza­ wspomnień, "Kronika Warszawy" 1977 nr 3 (31) s. 37. 2 7 Szerzej pisałam o t y m m. i n . w: M . Leśniakowska, Dwór polski przyp. 70 Dwór polski w X I X wieku. Zjawisko historyczne i kulturowe. 2 8 Materiały I I Seminarium zorganizowanego przez Stowarzysze¬ pisałam obszernie w: M . Leśniakowska, Architekt Jan 1989, Warszawa: SHS, 1990 s. 7-20. Witkiewicz (1881-1958) P. Zumthor, Zycie codzienne w Holandii w czasach Rembrandta, ści zob. np. A . Turowski, Dyskurs o Geometrii, Wolności i Rozu¬ 7 Luca Beatrice, Milan: 8 Z. Chyra-Rolicz, Stanisław Tołwiński, Warszawa 1987 s. 101. 9 Minorski, Polska nowatorska myśl architektoniczna w latach 1918¬ Perino and Vele, at Raffaella Cortese, mie. [w:] Henryk Stażewski 1894-1988 w setną rocznicę urodzin. "Flash A r t " , March-April 2000. Katalog wystawy, Łódź: Muzeum Sztuki w Łodzi 1995 s. 33-36. 2 9 1 0 Minorski, 1970 s. 130. 1 1 Eric Mumford, The CIAM 3 0 Discourse on Urbanism, 1928-1960, 3 1 Zob. Z. Chyra-Rolicz, Stanisław Tołwiński, Warszawa 1987 s. s. 153. 3 2 Helena Syrkusowa, W setną rocznicę urodzin Teodora Toeplitza. mativity) cyt. s. 38-39. i cytatowości (citationality) w ujeciu Judith Butler, z odwołaniem do Derridy przeprowadziła ostatnio: Joanna M i - I . Jabłowska, Nowe drogi. Rozmowa z p. Barbarą Brukalską, "Ko­ zielińska, Płeć jako kategoria filozoficzna. Znaczenie prac Judith bieta Współczesna", 1928 nr 33 s. 15. Butler dla feministycznej refleksji o "kobietach", "Przegląd Filozo- Zob. B. et S. B. [Barbara i Stanisław Brukalscy], Dom mieszkal¬ ny wybudowany według projektu Barbary Brukalskiej ficzno-Literacki" 2003 nr 1 (3) s. 119-141, zwł. S. 130-132, (Praesens) wyd. Instytut Filozofii UW. i arch. Stanisława Brukalskiego (SAP, Praesens), D. O. M . , R. 2: 3 3 1930 nr 1 s. 4-9. P. Bourdieu, Masculine Domination, Stanford 2001, wyd. Stan¬ ford University Press. Por. Agnieszka Kościańska, Przemoc sym¬ W i t o l d Rybczyński, Dom. Krótka historia idei, Gdańsk-Warsza- boliczna — Bourdieu o męskiej dominacji, fot/fot_p_masc. html- wa: Wydawbnictwo Marabut, Oficyna Wydawnicza Volumen, 1996 s. 187-189. Ch.-E. Jeanneret, Towards a New Architecture, J. Butler, Bodies That Matter, New York 1993, zwł. podrozdział: Performativity as Citationality. Analizę performatywności (perfor- Garść wspomnień, "Kronika Warszawy", 1977 nr 3 (31) s. 33-40, 1 7 C. Duncan, Potwierdzanie męskości. Malarstwo awangardowe po­ czątków XX wieku, "Magazyn Sztuki", 1995 nr 5 s. 152-168, cyt. 101-103. 1 6 "ABC. Beitraege zum Bauen", 1926 nr 3, cyt. za: H . Surkus, Ku idei osiedla społecznego 1925-1975, Warszawa 1976 s. 41. Cambridge-London: The M I T Press, 2000, s. 283 przyp. 72. 1 5 S. Tołwiński, Wspomnienia 1895-1939, Warszawa 1970 s. 328¬ 329. 1939, Warszawa: P W N , 1970 s. 18, 129-130. 1 4 Koszczyc i budowanie w jego czasach, Warszawa: IS P A N , 1998. O estetyce geometrii jako nowej filozofii Wolno¬ Warszawa 1965. 1 3 Na temat masońskich wątków w programach Abramowskiego i ruchu spółdzielczego w Polsce, w odniesieniu do architektury, nie Historyków Sztuki Oddział Kielecki Kielce 6-7 kwietnia 1 2 Eric Mumford, The C I A M Discourse on Urbanism, 1928-1960, The M I T Press: Cambridge, Mass., London, 2000 S. 29, s. 283 a idee domu w kulturze europejskiej X I X i X X wieku, [w:] 6 Kitschen: http://www.wirtulavien- 329. wa: P W N , 2002. 5 Schutte-Lihotzky, 2 5 J. Klaczko, "Krewni". Powieść Pana Józefa Korzeniowskiego (prze­ druk z "Wiadomości Polskich"), Paryż 1857 s. 33. 4 (Grete) na.netcolumns/billie/margaretesl.html. 32-35. 3 D. O. M . R. 1 : 1929 nr 1 (marzec) s. 8-11 Określenie M Schutte- Sztuki, 1989 s. 62. Eamesów, O uwagach Margarete Schutte-Lichotzky na temat projektu kuchni Brukalskiej zob. B. Brukalska, Kuchnia współczesna, awangarda artystyczna lat dwudziestych. Katalog. Łódź: Muzeum 2 D. O. M . , R. 1: 1929 nr 1 (marzec) s. 11. 2 4 1 B. Brukalska, Kuchnia współczesna, fot/fot_p_masc. html. 3 4 ed. Angielska: Brukalska, 1929; - H . Radlińska, Jak ze złej kuchni zrobić dobrą, D. O. M . , R. 1: 1929 nr 6 s. 8-11. 230 �Jacek Olędzki * C I C H O I G Ł O Ś N O 3 5 Irena Jabłowska, Nowe drogi. Rozmowa z p. Barbarą Brukalską, dziej godne pochwały, zmierzyliśmy i porównaliśmy wyniki, pozosta¬ "Kobieta Współczesna", R. 2: 1928 nr 33 s. 14-16. wiając na boku to, co raziło, wzięliśmy tylko te pomiary, które uza¬ 3 6 Jabłowska, 1928. sadniała exempeda [zasady mierzenia]", L. B. Alberti, De Statua, 3 7 Prowadziły Poradnię dla Racjonalnych Urządzeń Mieszkanio­ ok. 1464, cyt. za: L. Nead, s. 122. wych o nazwie "Moje Mieszkanie" działającą przy Oddziale Ro­ 5 3 botniczego Towarzystwa Przyjaciół Dzieci (RTPD) na Żolibo­ Maria Referowska, Kuchnia w mieszkaniach, Architektura, 1955 rzu; kierownictwo architektoniczne i ogrodnicze: Brukalska, nr 11 s. 324-329, il. s. 328. Nina Jankowska i Jadwiga Toeplitzówna, kierownictwo higie­ 5 4 cja i wolne zawody, także kobiety należały głównie do inteligen¬ w Warszawie], D. O. M . , 1932 nr 1 s. 31;- Poradnia architekto­ cji. Ich domowe zajęcia wspomagała służba domowa, stanowiąc niczna [w Warszawie], D. O. M . , 1932 nr 6 s. 3-4; M . Demel, 6 % ogółu ludności W S M - u (E. Mazur, Warszawska Spółdzielnia W Mieszkaniowa 1921-1939, Warszawa 1993 s. 42-43, 48-49, 112¬ 1982). "Zadaniem poradni jest uprzystępnienie fachowych po¬ rad we wszystkich sprawach dotyczących urządzenia mieszkań 113). 5 5 Lihotzky and the Frankfurt Kitchen. [W:] Architecture and Femi¬ dziecka i jego sprzętów w małym mieszkaniu. Prócz udzielania nism. Ed. Debra Coleman, Elizabeth Danze, Carol Henderson, bli, urządzenia gospodarcze, racjonalny dobór mebli i innych Princeton Architectural Press, New York 1996 s. 230. 5 6 przedmiotów domowego użytku, poradnia będzie dążyła do woczesne wnętrza [kuchnia], "Stolica", R. 2: 1947 nr 31 s. 8. 5 7 W najbliższym czasie otwarta będzie wzorownia mebli dla ma¬ strzenny. Wspomnienia naukowca i urbanisty, Warszawa ka, zagroda, wanienka) [w kancelarii szkoły RTPD u l . Krasiń¬ Grete Schutte-Lichotzky, Rationalieserung im Haushalt, 4 1 4 2 "Kuchnia powinna być według nas [podkr. M . L.] laboratoryj¬ chenny oczywiście gazowy; [... ] Poza t y m w wyposażeniu kuch¬ Ten model lansował Walter Gropius i w 1926 r. urządził taką ni powinna znaleźć się spiżarka pod oknem, lodówka, zmywak kuchnię w swoim własnym domu. Por. Kuchnia w willi Kroha i szafki wiszące.[...]". [Bogusławski:] " [ . . . ] metraż [kuchni] wa¬ w Brnie, 1930-te (reprod.: Jiei Kroha - Kubist, ha się w granicach 6-9 metrów. Osobiście jestem zwolennikiem Expressionist, Funktionalist, Realist, W i e n 1998. kuchni 8-9 metrowej. Uważam, że kuchnia powinna być rów¬ H . Radlińska, Jak ze złej kuchni zrobić dobrą, D. O. M . , R. 1: nież jadalnią" (B. S., O mieszkaniach - wygodnych i ładnych 1929 nr 6 s. 8-11. [w dyskusji wzięli udział architekci: O. Szlekys, Kobielski, H . Ch. Frederick, Naukowa organizacja w gospodarstwie domowym" Roguski, R. Gutt, J. Bogusławski, B. Kowalski], "Stolica", R. 10: [wyd. polskie 1926], cyt. za: S. Syrkus, Tempo architektury, Pra- 1955 nr 27 s. 2-3). 4 4 B. Brukalska, Kuchnia współczesna, Garść wspomnień, "Kronika Warszawy" 1977 nr 3 (31) s. 37. D. O. M . R. 1: 1929 nr 1 s. 8-11 S. Syrkus, Tempo architektury, Praesens, nr 2 (maj), 1930 s. 3¬ 34. Książka E. Meyer była podobno w księgozbiorze Syrkusów (A. Osęka, Krzątaniny domowe, "Gazeta Wyborcza" 2002 z dn. 30.03-01.04). S. Syrkus, Tempo architektury, Praesens, nr 2 (maj), 1930 s. 3¬ 34. 4 8 M . Piwocka, Wspomnienie o prof. Barbarze Brukalskiej (1899¬ 4 9 Za: P. Krakowski, Teoretyczne podstawy architektury XIX wieku, 1980), K A i U , t. 38: 1993 z. 1 s. 77. Zeszyt Naukowe UJ, z. 15, Kraków 1979 s. 50. 5 0 5 9 na, służąca jedynie do przygotowywania posiłków. Trzon ku¬ D. O. M . R. 1: 1929 nr 1 s. Helena Syrkusowa, W setną rocznicę urodzin Teodora Toeplitza. 4 7 J. Maas, Maria Referowska, Kuchnia, "Architektura", 1959 nr 8-11. 4 3 4 6 5 8 1s. 28-29. esens, nr 2 (maj), 1930 s. 3-34. 4 5 1996, wyd. Centrum Upowszechniania Nauki P A N , s. 86). "Das Neue Frankfurt", 1927 nr 5. B. Brukalska, Kuchnia współczesna, Między innymi arch. Bożena Maliszowa opracowywała tu pro¬ jekty funkcjonalnych kuchni (do 1949) (B. Malisz, O ład prze¬ łych mieszkań i wypożyczalnia sprzętów dla niemowląt (łóżecz¬ skiego 10] (D. O. M . , R. 4: 1932 nr 1 s. 31). N p . na łamach "Stolicy" ukazała się seria artykułów H . Czaj¬ kowskiej na temat nowoczesnych wnętrz w tym także tekst, No¬ stworzenia typu mebli naprawdę niezbędnych w skromnym i szczupłym mieszkaniu i sprzętów dających się wypożyczyć. 4 0 Susan R. Henderson, A Revolution in the Woman's Sphere: Grete i ogródków. Specjalna uwagę poświęca się sprawie miejsca dla wskazówek dotyczących urządzeń mieszkań, jak ustawienie me¬ 3 9 W 1937 r. ponad 74 % społeczności W S M stanowiła inteligen¬ niczne dr Aleksander Landy (Poradnia ["Moje mieszkanie" Aleksander Landy. Lekcja pedagogiki i medycyny przyszłości, 3 8 La Maison Francaise, —1950?, reprod. z tej książki w: J. Maas, Craig Owens, Dyskurs Innych: Feministki i postmodernizm. [W:] Postmodernizm. Antologia przekładów. Wybór i oprac. Ryszard Nycz, Kraków 1997 (Wyd. Baran i Suszczyński), s. 423, 425, przekł. Małgorzata Sugiera. (pierwodruk w: Postmodern Culture, ed. H . Foster, Pluto Press, London 1985 ss. 57-82). 5 1 Nead, s. 40. 5 2 Leone Battista Alberti przeformułował na użytek swojej teorii doskonałych proporcji ciała kobiecego, mit o Zeuksisie pragną¬ cym namalować obraz Afrodyty: "Naśladowałem artystę z Koryn¬ tu, który przyjrzawszy się kilku dziewczętom niezwykłej urody, wy¬ brał ich szczególnie piękne i powabne cechy i odtworzył w swoim dziele. Tak i my wzięliśmy pod uwagę wiele ciał uznanych za najbar- 231 �