37 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d00a672c015e853f463bb2bce8c3d5b0.pdf 3ff44d1deb955e5aaadb3046fb74c79a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1974 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1833 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 1989-90 t.73 Description An account of the resource LUD 1989-90 t.73, s.333-361 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 73, 1989- 1990 V. IN MEMORIAM TANCRED BANAl'EANU (1922- 1987) 31 stycznia 1987 r. zmarł w Bukareszcie profesor Tancred Biiniiteanu, wybitny specjalista w zakresie historii i teorii sztuki ludowej, członek honorowy naszego Towarzystwa, zaprzyjaźniony z wieloma etnografami polskimi. Tancred Ovidiu Biinateanu urodził się w 1922 r. w mołdawskim Siret. Wpływ na jego późniejszą karierę naukową wywarła niewątpliwie intelektualna atmosfera rodzinnego domu w Czerniowcach, a później w Bukareszcie. Ojciec był filologiem, interesował się m.in. porównawczą gramatyką indoeuropejską, matka była historyczką sztuki, rodzice przyjaźnili się z wielu ciekawymi osobami. Tancred Bana~eanu, studiując na wydziale literatury i filozofii uniwersytetu bukareszteńskiego, specjalizował się w dziedzinie współczesnej literatury rumuńskiej i folkloru. Po studiach pracował w siedmiogrodzkim muzeum etnograficznym w Cluj i tam w 1946 r. zrobił doktorat w zakresie etnografii i folkloru. W 1951 r. przeniósł się do Bukaresztu, gdzie podjął pracę w Państwowym Muzeum Sztuki Ludowej. Wkrótce został dyrektorem tegoż muzeum i funkcję tę pełnił przez 24 lata (195378), a po połączeniu w jedną całość muzeum ze skansenem kierował tam działem wystaw do czasu przejścia na emeryturę (1982). W latach 1954-77, a więc równolegle, wykładał sztukę ludową w Instytucie Sztuk Plastycznych, gdzie uzyskał tytuł profesora. Zainteresowania naukowe prof. Banateanu koncentrowały się na rumuńskiej kulturze ludowej i muze(}logii etnograficznej. W zakresie kultury ludowej szczególnie zajmował się sztuką, strojem i garncarstwem. Prowadził wiele badań terenowych (łącznie przepracował w terenie, w kraju i za granicą ponad 2 tysiące dni), gromadząc obiekty dla muzeów i materiały do prac autorskich. Pisał sporo; opublikował kilkanaście opracowań ujmujących sztukę ludową całego kraju, bądź poszczególnych regionów, m.in. Bukowiny, północnego Siedmiogrodu, Vrancea; tezaurus ludowego stroju rumuńskiego i wiele jego monog,rafii regionalnych. Z opracowań problemowych wymienić trzeba przynajmniej przygotowany wspólnie z Marcelą Focsa Ornament w rumuńskiej sztuce ludowej 1. Najpoważniejszą pozycję w dorobku autorskim Tancreda Banateanu stanowią wydane w r. 1985 Prolegomena do teorii i estetyki sztuki ludowej 2. Pełna bibliografia jego prac zawiera 355 pozycji, w tym 22 większe prace syntetyczne i monograficzne, 92 studia i artykuły 3. Sporo czasu poświęcał prof. Banateanu na działalność popularyzatorską, t(}też znaczną część jego bibli(}grafii stanowią artykuły o rumuńskiej sztuce ludowej w czasopismach naukowych i kulturalnych w kraju i zagranicznych, w tym również 1 Ornamentul In arta populara romdneascd, Bucure~ti 1964. , Prolegomene la o teorie a esteticli artel populare, Bucure~t1 1985. , Revista de etnografie ~i Colclor, t. 32, 3, 1987: In memoriam Tancred Ovidiu apr. Boris Zderciuc. s. 295 - 300, Bibliografia lucrarilor stiintifice ab lui Tancred opr. Marica Popescu, S. 301 - 312. Bdnateanu, Baniiteanu, �334 w "Polskiej Sztuce Ludowej" 4, scenariusze i konsultacje filmów dokumcntabych komentarze do zestawów przeźroczy, etc. Aktywność naukowa i dorobek autorski zapewniły profesorowi Banateanu poczesne miejsce wśród etnografów zarówno rumuńskich, jak i europejskich. Pcłnił on wiele odpowiedzialnych funkcji społecznych w swoim kraju, należał do kilku towarzystw etnograficznych, m.in. do węgierskiego, jugosłowiańskiego, włoskiego, był członkiem królewskiej komisji folklorystycznej w Belgii, międzynarodowego instytutu archeocywilizacji w Paryżu. W listopadzie 1984 r. profesor Banateanu przyjechał do Krakowa na zaproszenie Komisji Etnograficznej PAN. Na posiedzeniu tej komisji przedstawił swoje przemyślenia dotyczące wędrówek wątków i motywów ornamentalnych oraz technik artystycznych na przykładzie ceramiki pokuckiej. Korzeni jej dopatrywał się w Armenii i Gruzji. Garncarze-Ormianie osiedli na Bukowinie w epoce jej świetności, a później przenieśli się na Pokucie i dalej na Ukrainę 5. Hipoteza ta została przyjęta z dużym zainteresowaniem, więc profesor obiecał przysłać wkrótce większy artykuł na ten temat z dokumentacją ikonograficzną. Niestety silne bóle mięśni, które utrudniały mu wówczas zwiedzanie Krakowa, a które uważał za chwilowe, były początkiem ciężkiej choroby, która przeszkodziła w realizacji tego i wielu jeszcze innych planów i w końcu zabrała go, w pełni sił twórczych. Ewa Fryś-Pietraszkowa STANISLA W BLASZCZYK (1906- 1989) W dniu 14 listopada 1989 r. pożegnaliśmy na cmentarzu miłostowskim w Poznaniu dra Stanisława Błaszczyka, honorowego członka Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, którego twórczość i działalność poświęcona głównie była wielkopolskiej kulturze ludowej. Stanisław Błaszczyk urodził się 14 czerwca 1906 r. w Konarach, w dawnym powiecie rawickim, a zmarł 8 listopada 1989 r. w Poznaniu. Spędzone dzieciństwo na wsi miało wpływ w późniejszym okresie na zainteresowania etnograficzne, choć po ukończeniu gimnazjum wybrał studia polonistyczne, a po studiach pracował jako nauczyciel. Zmarły od wczesnej młodości interesował się problematyką etnograficzną, a zwłaszcza ludową twórczością artystyczną, które to zaintcresowania w późniejszym okresie związały Go na trwałe z muzealnictwem. Zainteresowania kulturą ludową spowodowały, że pracując jako nauczyciel w Korpusie Kadetów w Rawiczu od 1930 L, wolne chwile poświęcał Stanisław Błaszczyk wędrówkom po wciach południowej Wielkopolski, w czasie których zafascynowały Go przydrożne rzeźbione krzyże i słupy. Tym właśni.e "Bożym Mękom" poświęcił swe pierwsze artykuły. • T. B1in1iteanu, J. Formagiu, KoszuLa kobieca. Ze studiów "ad rumuńsl<im strojem ludowym, "Polska Sztuka Ludowa" 1966, nr 2, s. 101 - 112; T. Biinateanu, Rumuńslde ""cynie Ludowe, "Polska Sztuka Ludowa" 1959, nr 3, s. 123 - 131. • Sprawozdania w r. 1984 (w druku). z czynności i posiedzeń Oddzialu Polskiej Akademii Nauk w Kn,;·;owie. �335 W 1945 roku, po zakohczeniu działań wojennych, powraca dr Stanisław Błaszczyk do pracy w szkolnictwie, ale równocześnie wiąże się z Instytutem Badań Starożytno~ci Słowiańskich Uniwersytetu Poznańskiego. Ten kontakt miał wpływ na późniejsz'l pract:) zawodową. Odżyły więc w tych trudnych czasach powojennych zainteresowania kulturą ludową, czego wyrazem był artykuł "Zabezpieczajmy dzieła sztuki ludowej" opublikowany w "Przyjacielu Ludu" w Kościanie. W 1949 r. wią;~c się ell' Stanislaw Bh:szczyk z działem etnograficznym Muzeum Wielkopolskiego (od Hl50 Muzeum Narodowego) jako wolontariusz, a od l stycznia 1950 r. ja1w pracownik etatowy. Był to początek związania się Zmarłego z muzealnictwem na trwałe. Sytuacja dział'.! etnograficznego Muzeum po 1945 roku była tragiczna. Zbiory etnograficzne, które w 1939 r. wynosiły około 3880 eksponatów, zostały przez okupanta hitlerowskiego rozproszone i prawie całkowicie zniszczone. Dział etnograficzny został be:cpośrednio po wojnie reaktywowany, ale faktycznie trzeba było na nowo zgromadzić obiekty. Praktycznie dopiero w 1949 r. zapadła decyzja a zlokalizowar.iu działu etnograficznego w Hogalinie. w związku z czym, rozpoczęto na szeroką skalę pene'trację terenową w Wielkopolsce dla uzyskania eksponatów potrzebn~'ch dla przygotowywanej wystawy. Dzień 24 lipca 1949 r. był wielkim wydarzeniem dla etnografii wielkopolskiej, gdyż została otwarta stała ekspozycja etnograficzna w Hagalinie, po której oprowadzał gości dr Stanisław Błaszczyk, jako przedstawiciel zespołu, który przygotował ekspozycję. Z dniem 1 stycznia 1950 r. dr Stanisław Błaszczyk został etatowym pracownikiem muzeum, jako kierownik działu etnograficznego, a zarazem jedyny pracownik działu. B<;dąc pracownikiem muzeum dr Stanisław Błaf.z.czyk rozpoczął systematyczną eksplorację terenu dla uzupełnienia zbiorów, a równocześnie rozpoczął prace badawcze nad rzeźbą ludową, strojem i rolnictwem. W krótkim czasie rozpoczął też On porządkowanie zbiorów, a po tym również przeprowadził reorganizację wystawy stałej i przygotował katalog wystawy, który ukazał się w 1952 r. Hozpoczęte porządkowanie zbiorów trwało kilka lat, gdyż w tym czasie miał On wieje innych zajęć między innymi wyjazdy w teren w celu pozyskania eksponatów, jak również zajmowanie się administracją całego zespołu pałacowego w Rogalinie. Należy podkreślić, że rozwój muzealnych zbiorów etnograficznych w okresie po II wojnie światowej nierozwiązalnie był związany z osobą dra Stanisława Błaszczyka, który poprzez swój ofiarny wkład pracy, swą pasję zbieracką i znawstwo przedmiotu potrafił zgromadzić gros najcenniejszych muzealiów znajdujących się w Muzeum Etnograficznym w Poznaniu. Dra Stanisława Błaszczyka nurtowało zlokalizowanie zbiorów etnograficznych w Hogalinie, do której to miejscowości był utrudniony dojazd. W związku z tym od samego początku swej pracy w IVluzeum widział konieczność przeniesienia zbiorów etnograficznych do Poznania, co też nastąpiło po powrocie obrazów z galerii Haczyńskich w 1956 roku. Na przełomie 1956 i 1957 roku została zlikwidowana wystawa etnograficzna w Hogalillie i rozpoczął się okres przenoszenia zbiorów do Poznania. Finałem kilkuletnich starań dra Stanisława Błaszczyka było powołanie w 1962 roku Oddziału Etnograficznego z siedzibą przy ul. Grobli 25. Od tego czasu rozpoczął się długi okres starań o remont kapitalny otrzymanego budynku, a tal·.i:e dlug~ okres remontu. Przechodząc na emeryturę \V k0l1CU 1975 raku dr Stanislaw Bła~zczyk ni:; �336 zerwał więzi z muzeum. Nadal utrzymywał On żywy kontakt z Oddziałem Etnograficznym służąc radą i pomocą swym młodszym kolegom. W zasadzie większość swego dojrzałego życia dr Stanisław Blaszczyk związał z Muzeum. Tu właśnie włożył swój cały zapał i serce, by odbudować zbiory etnograficzne w Poznaniu, a będąc na emeryturze opiniował scenariusze wystaw stałych przygotowywanych na otwarcie Muzeum Etnograficznego w Poznaniu w czerwcu 1987 r. Otwarcie Muzeum było spełnieniem marzeń dra Stanisława Błaszczyka, w którym to otwarciu uczestniczył ciesząc się z zakończenia swych działań rozpoczętych wiele lat temu. Praca w muzeum wiązała się z zainteresowaniami Zmarłego. Tu mógł prowadzić badania, których wyniki publikował. Tu też mógł prezentować dorobek ludu wielkopolskiego szerokim kręgom społecznym w postaci wystaw. Dr Stanisław Blaszczyk pozostawił po sobie 140 publikacji. Publikacje Jego świadczą o wielostronnych zainteresowaniach. W głównej mierze prace swe pisał na temat sztuki ludowej, zwłaszcza wielkopolskiej. Najistotniejszą pozycją była Jego książka "Ludowa plastyka kultowa w Wielkopolsce", wydana przez Muzeum Narodowe w Poznaniu w 1975 roku. Na szczególne podkreślenie zasługują: katalog wystawy wielkopolskiej sztuki ludowej w Poznaniu w 1961 r. (prezentowanej również w Koszalinie i Lublinie), oraz w 1974 r. z okazji 25-lecia otwarcia stałej wystawy etnograficznej w Rogalinie. Pracując w Muzeum Narodowym dr Stanisław Błaszczyk widział konieczność udzielania pomocy muzeom w Wielkopolsce. Pomagał więc gromadzić eksponaty oraz or-ganizować ekspozycje muzealne w Kaliszu, Szamotułach, Pyzdrach, Międzyrzeczu, Koszutach i w innych miejscowościach. Widział też konieczność zorganizowania w Wielkopolsce skansenu. To właśnie dr Stanisław Błaszczyk opracował założenia naukowo-programowe wielkopolskiego skansenu mającego powstać w Szreniawie, a które wykorzystane zostały ostatecznie w Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy. Tu też od 1982 r. został konsultantem. Przechodząc na emeryturę w 19,75r. dr Stanisław Błaszczyk za ogromne osiągnięcia w pracy dla muzeum, został honorowym kustoszem Muzeum Narodowego w Poznaniu, który to tytuł nadał Mu Minister Kultury i Sztuki. W powojennej historii Muzeum Narodowego był to pierwszy i jedyny przypadek nadania tego tytułu pracownikowi muzeum. Dr Stanisław Błaszczyk swej wiedzy nie zachowywał dla siebie, lecz przekazywał ją również studentom etnografii, dla których od 1960 r. prowadził wykłady z zakresu sztuki ludowej i muzealnictwa na Uniwersytecie im. A. Mickiewicza w Poznaniu, a w latach 1974 - 1978 także na Uniwersytecie Wrocławskim. Zmarły brał aktywny udział w organizacjach związanych z etnografią. Był długoletnim członkiem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, w którym od 1952 r. do 1983 r. pełnił różne funkeje w Oddziale Poznańskim jak też w Zarządzie Głównym. Był też członkiem Komisji Etnologicznej i Wydziału Nauk o Sztuce Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. J ego wiedza, umiejętności i doświadczenie było powodem, że był członkiem rad naukowych Muzeum Narodowego w Poznaniu, Narodowego Muzeum Rolnictwa w Szreniawie i Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy, a także Wojewódzkiej Rady Ochrony Dóbr Kultury w Lesznie, Komisji Kwalifikacyjnej Twórców Ludowych przy Ministerstwie Kultury i Sztuki, Terenowej Artystycznej Komisji Kwalifikacyjnej Spółdzielczego Zrzeszenia Rękodzieła Ludowego i Artystycznego w Poznaniu. Także członkostwo Zmarłego w redakcji międzynarodowego czasopisma etnograficznego i folklorystycznego "Demos" (Berlin-Drezno) j zespole badań po- �337 mników przydrożnych austriackiego towarzystwa ludoznawczego w Wiedniu świadczyły o uznaniu Jego głębokiej wiedzy i umiejętności. Działalność Zmarłego była zawsze doceniana, o czym świadczą posiadane przez Niego odznaczenia państwowe, resortowe i wojewódzkie, a także nagroda im. Oskara Kolberga, którą otrzymują wybitni twórcy ludowi jak również ludzie zasłużeni dla popularyzacji twórczości ludowej. W zmarłym dr. Stanisławie Błaszczyku etnografia wielkopolska straciła wybitnego znawcę kultury ludowej. Zbigniew TOTOński NAJWAZNIEJSZE DANE Z :lYCIORYSU DRA STANISŁAWA Wykształcenie: 1918-1920 gimnazjum w Głogowie (Dolny Sląsk) 1920-1926 gimnazjum w Rawiczu - matura 1926- 1930 Uniwersytet Poznański - studia z zakresu historii i historii sztuki 1932 magisterium - filologia polska (literatura XVII w.) 1933 dyplom nauczyciela szkół średnich 1950- 1952 Uniwersytet Poznański - studia z zakresu etnografii kresu antropologii, etnografii z etnologią i prehistorii 1971 doktorat z zakresu etnografii (specj. sztuka ludowa) BŁASZCZYKA literatury polskiej magisterium z za- Zatrudnienie: 1930-1939 Korpus Kadetów w Rawiczu, nauczyciel 1939 ewakuowany z Korpusem Kadetów do Lwowa 1940- 1941 po powrocie ze Lwowa - robotnik i taksator artykułów rolnych niemieckiej firmy powierniczej w Wolsztynie 111 .•1 maj - czerwiec: w więzieniu śledczym Gestapo w Kościanie 1941 - 1945 kasjer i księgowy w hurtowni kolonialnej i fabryce wód mineralnych w Wolsztynie 1945 od marca: organizator i p.o. dyrektor gimnazjum i liceum w Wolsztynie do powrotu przedwojennego dyrektora 1945 od maja do lipca nauczyciel gimnazjum i liceum w Lesznie 1945- 1946 od lipca: organizator i dyrektor gimnazjum i liceum oraz szkoły handlowej w Zielonej Górze 1946- 1948 organizator i dyrektor gimnazjum w Lubniewicach (Ziemia Lubuska) dla sierót po nauczycielach 1948- 1949 nauczyciel gimnazjum w Szamotułach 1950-1975 kierownik Oddziału Etnograficznego Muzeum Narodowego w Poznaniu Zatrudnienie 192~ 1945 1949 dodatkowe: Informator na Powszechnej Wystawie Krajowej w dziale szkolnictwa artystycznego pracownik naukowy Instytutu Badania Starożytności Słowiańskich Uniw. Pozn. - praca dorywcza współorganizator jako wolontariusz działu etnograficznego Muzeum Wielkopolskiego (późn. Muz. Nar.) 22 Lud t. LXXIII �338 1952 i 1953 1954 - 1954 1960 -1987 1974 - 1978 1982 -1989 instruktor na obozach etnograficznych dla studentów w Ostrołęce badania dla Polskiego Atlasu Etnograficznego wykłady zlecone z zakresu sztuki ludowej i muzealnictwa dla studentów etnografii DAM w Poznaniu wykłady z zakresu sztuki ludowej dla studentów etnografii Uniwersytetu we Wrocławiu konsultant muzeum skansenowskiego na Lednicy Członkostwo: Polskie Tow. Ludoznawcze Poznańsltie Tow. Przyjaciół Nauk (członek Komisji Etnologicznej i Wydziału Nauk o Sztuce) Komisja Weryfikacyjna Twórców Ludowych przy Ministerstwie Kultury i Sztuki Redakcja międzynarodowego czasopisma etnograficznego i folklorystycznego DEMOS, Berlin-Drezno Zespół do badań pomników przydrożnych austriackiego towarzystwa ludoznawczego w Wiedniu (Arbeitagemeinschaft fur Bildstock- und Flurodenkmalforschung) Rada Naukowa Muzeum Narodowego w Poznaniu Rada Naukowa Muzeum Narodowego Rolnictwa w Szreniawie Rada Muzealna Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy Wojewódzka Rada Ochrony Dóbr Kultury w Lesznie Terenowa Artystyczna Komisja Kwalifikacyjna Spółdzielczego Zrzeszenia Rqk:Jdzieła Ludowego i Artystycznego w Poznaniu Udział w pracach 1952 1953 - 1976 1962-1965 1965 - 1968 1970 - 1976 1976 - 1979 1979 -1982 1985 PTL: członek zarządu oddziału w Poznaniu prezes i viceprezes oddziału PTL w Poznaniu członek Gł. Komisji Rewizyjnej PTL przewodniczący Gł. Komisji Rewiz. PTL zastępca skarbnika Zarządu Gl. PTL skarbnik Zarządu Gł. PTL członek Sądu Honor. PTL członek honorowy PUBLIKACJE STANISŁAWA BŁASZCZYKA 1933 1. Staropolski przekład "Prace polonistyczne nr 5 Poznań 1933, 92 str. Resume! "Sylwi" wersy te tu Poznańskiego" Mairet'a. Studentó\'1 Ur,j- 1934 2. Sur une traduction Comparee" en polonais de la SYLVIE de Mairet. "Revue de Litte;-aturf 14 1934 nr 1, s. 181 - 183 1935 3. Boże Męki nad Baryczq Olobokiem. "Kuryer Literacko-Naukowy" 1935 nr -IS. s. VIII - X, ilustr. 1937 4. Wielkopolscy świqtkarze. "Prosto z mostu", r. 3, 1937 nr 7, s. 5 il. �i rzeźbiarz. "Prosto z mostu", r. 3, 1937 nr 29, s. 5 (w obronie M. Rożka nnonimowo. Wyjaśnienie tamże nr 34 s. 3) 5. Sekwestrator 1938 6. Na 300-lecie miasta "Orędownik Rawicza. Rawicki", r. 20, 1938 nr 68 1939 7. Dorobek rzeźbiarski świątkarza Franciszka Nowaka z Raszew. "Kronika Go- stYl1ska", t. X nr 8. 1939, s. 113 -120, ilustr. 1946 8. Zabezpieczaj'.rty "Przyjaciel cyjny" (Powiatowy), Kościan 1946 nr 1 - 4 dzieŁa sztuki. Ludu - ludowej. Biuletyn Informa- Poznań 1952. Mu- 1952 9. Dzial Kult1try i Sztuki Ludowej zeum Narodowe w Poznaniu, w Rogalinie. Przewodnik. ss. 103, tabI. 32, ilu str. 1953 10. Z dzia/.alno.ki 152 etnografów 11. Sprawozdanie z działalności "Z Otchłani poznańskich. Wieków" 1953 z. 4 c J 50 - 1954 znawczego za rok z 12. Sprawozdanie Działu Kultury Oddziału Poznańskiego Pol. Towarzystwa L1:do- 1953: "Lud" t. 41 s. 1253 - 1254 dzial.alno.~ci i Sztuki Muzeum Ludowej. Narodowego w Poznaniu w zakresie "Lud" t. 41 s. 1178 - 1183 1956 13. KiUw o wielkopolskiej sztuce ludowej. Pięć lat na szlakach nych. Polskie Towarzystwo Turyst.-Krajoznawcze, Poznań 1956 14. Uwagi UWGa na marginesie badań w r. 1953 według wadzonych terenowych nad kwestionariusza rolnictwem nr i hodowlą 1 Polskiego ficznego ... Lud" t .42: 1955 cz. 2, 1956 ss. 913 - 922, tab. 15. Sprawozdanie Oddziału PTL w Poznaniu (1.L1954 - 30.VL1955 Atlasu ttLrystyczprzeproEtnogw- r.). "Lud" t. 42: 1955 cz. 2, 1956 ss. 955 - 957 16. Ludowe oblicze Poznania. "Dziesięć Wieków Poznania, Warszawa 1956 t. III s. 265 - 269, ilustr. 1957 z Grabonoga (pow. Gostyń). "Studia Muzealne" nr 3, Poznall 1957, s. 124 - 140, ilustr. res. dodatek s. 9 -10 18. [Rec.] Sztuka ludowa Warmii i Mazur. Informator po wystawie obja.zdowej. opr. A. Klonowski, 1953. "Studia i Materiały do Dziejów Wielkopolski i Pomorza", t. III, zesz. 2, 1957, s. 320 - 321 17. Kapliczka ludowa 1958 1958 nr 5 ss. 13 - 15, ilustr. "Polska Sztuka Ludowa" 1958 nr 1 ss. :3- 36, ilustr. mapa. Sum. dodatek s. 1 - 3 19. Wielkopolskie 20. Rzeźbiarze obrazki ludowi na szkle. poludniowej "Ziemia" Wielkopolski. r. 12, �340 21. Dział Kultury i Sztuki Ludowej t. 43 (1956), 1958 liS. 382 - 387 Muzeum w Poznaniu. Narodowego "Lud" nabytków etnog'raficznych. Muzeum Ziemi Kaliskiej, Kalisz 1958, Katalog ze wstępem W. Klepandego, ss. 4 -16, 6 ilustr. 23. Muzeum w Pyzdrach. "Muzealnictwo" nr 7 - 8, Poznań 1958, ss. 74 - 76, il. 22. Wystawa 1959 24. Z badań nad budownictwem ludowym na pograniczu wielkopolsko-lubuskim. "Prace Działu Etnografii IHKM PAN", zesz. 3, Warszawa 1959 ss. 123 -149, ilustr., mapa 25. Les sculptures populaires du musee de Poznań. "Ethnographica l, (1959), Moravske museum v Brne, s. 118 -126, ilu str. 26. Une exposition de peinture et de sculpture. "Ethnographica" I (1959) Moravske museum v Brne, s. 260 1960 [w:] "Kultura ludowa Wielkopolski" t. l, Poznań 1960, ss. 563 - 650, ilustr., Sum., Rez. 28. Garncarstwo. [w:] "Kultura ludowa Wielkopolski" t. l, Poznań 1960, s. 437 - 469, ilustr., Sum., Rez. 27. Plastyka. 1961 ludowa Ziemi Kaliskiej w świetle badań terenowych. wieków Kalisza", t. 3, Kalisz 1961, s. 385 - 459, iI., Rez., Sum. 29. Kultura 30. Zwierciadlo życia wsi. Na marginesie w wystawy Muzeum "Osiemnaście Narodowllm w Po- znaniu. "Gazeta Poznańska" - Magazyn 1961 nr 160 31. Wielkopolska sztuka ludowa. Sierpień - wrzesień 1961. Koszalin. rodowe w Poznaniu, M. Sikory 32. Sztuka znad Warty. Muzeum w Koszalinie, "Koszaliński Muzeum Na1961, 24 str. tabI. Słowo wstępne Głos Tygodnia", dod. do "Głosu Koszaliń- skiego 1961, nr 210 1962 (Z okazji 50-lecia zbiorów ludoznawczych). "Gazeta Poznańska - Magazyn", 1962 nr 118 34. Dzieje poznańskich zbiorów etnograficznych. Ziemia Nadnotecka 1962 nr 6 35. Zagroda wybraniecka w Russowie. "Studia i Materiały do Dziejów Wielkopolski i Pomorza" (13), 1962, t. VII, zes. l, s. 47 - 85, ilustr. i rysunki 36. [Ree.] Katalog wystawy pamiątkarstwa Warmii i Mazur, Olsztyn 1957. "Studia i Materiały do Dziejów Wielkopolski i Pomorza" (13). 1962. t. VII, zesz. 1, s. 369 - 371 37. [Rec.] T. Seweryn, Kapliczki i krzyże przydrożne w Polsce, Warszawa 1958. .Studia i Mater. do Dziejów Wielkopolski i Pomorza" (12), 1962, t. VII, zesz. 1, s. 405 - 408 38. [Rec.] Warmińska rzeźba ludowa. Katalog wystawy oprac. H. Skurpski i F. Klonowski, Olsztyn 1958. "Studia i Mater. do Dziejów Wielkopolski i Pomorza" (13), 1962, t. VII, zesz. 1. s. 415 - 418 33. Skarbiec ludowej kultury. 1963 39. Wystawy wielkopolskiej "Muzealnictwo" sztuki ludowej w Poznaniu, 1963 nr 11, s .123 - 130. iI., Res. Koszalinie i Lublinie. �341 40. Wystawa współczesnej twórczości ludowej Wielkopolski Poznań (katalog). 1963, ss. 32, ilustr. Słowo wstępne T. Peksy 1964 41. Eksponaty dolnośląskie i opolskie w zbiorach Muzeum Narodowego w Pozna- "Prace i Materiały Etnograficzne" 1964, t. 23, s. 619 - 631, ilustr., rys. 42. Stolarstwo. [w:] "Kultura ludowa Wielkopolski", t. 2, Poznań 1964, s. 465 - 498, ilustr., rys., bibliogr., Rez., SUrn. 43. Kultura wielkopolskiego ludu. "Lite'ratura Ludowa" 1964, r. 8 nr 112, s. 9 - 13, ilustr. 44. Pamiętnik podróży do Ziemi Swięte; Józefa Wawrzynczaka. "Literatura Ludowa" 1964, nr 112, s. 96 - 103. niu. 1965 45. Jadwiga Szeptycka i Zofia "Literatura Szembekówna. Ludowa" 1965, r. 9 nr 2/3, s. 23 - 34, ilustr. 46. Sztuka starożytnego 47. Zagadkowa "Gazeta Chłopska" 1965, nr 31 "Literatura Ludowa" Meksyku. scena na kaflu kościańskim. 1965, r. 9 nr 2/3, s. 52, ilustr. 1966 48. Wielkopolski lU" haft ludowy na wystawie "Muzealnictwo" poznańskiej. 1966, 13, s. 125 - 132, ilustr., Res. 49. Wystawa sztuki starożytnego Meksyku w Poznaniu. "Etnografia Polska" 1966, t. 10, s. 487 - 490, ilustr. 1967 50. Przemiany kulturowe wsi dolnoślqskiej w okresie XX-lecia PRL. ..Muzeal- nictwo" 1967, nr 14, s. 90 - 98, ilustr., Res. Ul68 51. (Rec.] J. Grabowski, Sztuka ludowa fOTm'll i region'll w Polsce. Warszawa 1967, Arkady. [w:] "Nurt" 1968 nr 2, s. 45 - 46 52. Poznańskie obrazy z litografiami. "Polska Sztuka Ludowa" 1968 nr 4, s. 171180, ilustr., Sum., Rez. 1969 starożytnego Meksyku. Katalog wllstaW1/ oprac. S. Blaszczyk i M. Kwaliaszwili, Poznań-Bytom 1969. (Słowo wstępne J. Ligęzy, Kultura starożytnego Meksyku - M. Frankowskiej), ss. 46, ilustr., mapa 53. Sztuka 54. WlIstawa pokonkursowa współczesne; sztuki ludowej Wielkopolski, czerwiec 1969 (katalog), Poznań, Pałac Kultury, ss. 26, ilustr., Słowo wst. M. Prill 55. Zbiory realiów w świetle zadań Muzeum Rolnictwa w Szreniawie. "Rocznik Muzeum Rolnictwa w Szreniawie" 1969 t. l, s. 181 -186 56. [Omów.] "Literatura Ludowa" 1957 - 1967 (Volksliteratur-Folklore). "Demos", Berlin 1969/2, s. 135 - 142 57. Rzeźby mistrza Gliwicza czy Pawła Brylińskiego. "Studia Muz,ealne" nr 7, Poznań 1969, s. 99 - 109, ilustr., Zsfg. 58. Wissenschaftliche -Kii.Stenland) Tagung in Słupsk. zu Fragen der Volkskultur in "Demos", Berlin 1969/3, s. 274 - 275 Pomorze (pommern- �342 59. Współczesne w dyskusji malarstwo ludowe. Materiały z Lublin konferencji. 1969, głos s. 17 - 19 i 23 Tagung unter dem Thema "Die Folklore im gegenwartigen Poznań 16 -17.6.1969. "Demos", Berlin 1969/4, s. 393 - 395 61. Sztuka ludowa jako przedmiot badań etnograficznych. "Lud" t. 53, 1969, s. 332 - 344 62. O plastyce widowisk folklorystycznych. "Teatr Ludowy" 1969, zesz. 12, s. 8 - 10 60. Gesamtpolnische Leben", 1970 63. Sztuka starożytnego Meksyku. lias zwili, Poznań-Szczecin tura 64. Rola starożytno Meksyku folkloryzmu 65. Współczesne w - przeobrażenia dyskusji przeobraże{t oprac. S. Blaszczyk i M. KwaSłowo wst. W. Filipowiak, Kul- sztuki [w:] "Folklor w ży- ludowej. Poznań 1970, s. 47 - 65 ska Sztuka Ludowa" 66. Głos wystawy 1970. Wznowienie. M. Frankowska w procesie ciu współczesnym", Katalog sztuki ludowej (Z bada?'t nad "Pol- folldoryzmem). 1970 nr 3/4, s. 131 - 143, Hustr. "Aktualne problemy ludowej twórczości i opieki w Polsce". "Polska Sztuka Ludowa" 1970 nr 3/4, s. Hi4 - 168 67. Pomniki ludowej plastyki przydrożnej w rysunkaclt Wiktora nad niq Gosienieckiego i Jana Wronieckiego. "Studia Muzealne" nr 8, Poznań 1970, s. 88 - 106 68. [Rec.] Tomasz Skorupka, Kto przy Obrze, temu dobrze. Poznań 1967, "Studia i Materialy do Dziejów Wielkopolski i Pomorza", 1970 t. 10, zesz. l, s. 190 -194 69. Gegenwiirtigen n. Leben (Material der gesa.mtpolnischen wissenschaftlichen Kon- Poznań 1970. "Demos", Berlin Hl70/3, s. 267 - 268 [Omów.] "Literatura Ludowa" 11 (1967- 68), nr 4 - 6. ,.Folklor warszawski" (Folldore von Warschau). "Demos", Berlin 1970/4, S. 318 - 319 ferenz in Poznań 1969), 1971 72. Drzeworyty wielkopolskie. "Polska Sztuka Ludowa" 1971 nr :l, s. 131- 154, ilustr., Sum., Rez. 1972 '73. Skansen Wielkopolski w "Muzea skansenowskie Sum. Szreniawie - założenia naukowo-programowe. [w:] w Polsce". Pozna:i'l 1972, s. 275 - 309, i1ustr., Rez., Res., rzeżba kultowa w Wielkopolsce. ,.Polska Sztuk:! LudGw~" 1972 nr 2, s. 69 - 82, ilustr., Sum., Rez.; nr 3, s. 131 - 152, ilustr., Sum., Rez. 75. Konferencja redakcji czasopisma "Demos" poświ-:;cona nowcj klasyfikacji systematycznej prac etrwgraficznych. "Lud" 1972 t. 56, s. 257 - 360. [Wspó!autor: Anna Kutrzeba Pojnarowa] 74. Ludowa 1973 1973. Katalog 76. Czerwiec wystawy pokonkl:.Tsowt':! Wstęp wie:;.:cp. s:::tuki lwI. po.'imlc~tnc [oraz] WY]:GZ s. 4 - 8 77. Tadeusz Wróblewski blikacji. "Lud" 78. Był duda, miał WS;Jomnienie pu- dudy... Wypowiedzi: Stanisław mas~czyk, liof/u,cQW Linette, "Nurt" 1973 nr 6, s. l, 16 - 19, ilmLr. (v.;idkol'o1. f;zt.uka lud.) Dokumentac.ii '1 Informacji EtnoQ1'a.ficzncj PTL w Loclzi (Zcntrum Maksymilian 79. Ośrodek (1914 - 1972). t. 57, 1973, s. 399 - 404 Prill. fiir ethnographische scha.ft Volkskundlichen Dokumentation 'Unci Injormaticn dCJ' Polnisdten Gesell(PTL) in Łódź. "Demos", Berlin 197'ł/1. s. 116- 118 �343 80. (Omów.] Franciszek Pawęski, Polskie 81. 10mów.] Literatura [= Folklore]. muzealnictwo Poznań nische Naturkunde-Museumswesen), s. 241 - 242 Ludowa. Dwumiesięcznik Wissenschajtlicheliterarische (Das polBerlin 3/1973, przyrodnicze "Demos", 1970. naukowo-literacki Zweimonatsschrift) (Volkslite- Nr. 1 (XVI), Verlag PTL, Wrocław Jan.-Febr. 1972, 4 ein- und mehrfarbige Abb. "Demos", Berlin 3/1973, s. 279 - 280 82. [Omów.] Józef Milka, Kamienne pomniki średniowiecznego prawa. Krzyże pokutne. (Steinerne Denkmiiler mittelalterlichen Rechts. Siihnekreuze). \Vroclaw 1968, 24 s. 23 Abb, 2 Zeichnungen. "Demos", Berlin 4/1973, s. 386 - 387 ratur 1974 83. Sztuka ludowa regionu wielkopolskiego "Ruch", Vłarszawa formacyjnym na obwolucie) znaniu. 84. Wiel/capolska sztuka ludowa. 1974. ze zbiorów (9 pocztówek Wystawa Muzeum jubileuszowa, dziernik 1974. Muzeum Etnograficzne oddz. ss. 25, ilustr. Wspólautor: Zofia Grodecka Narodowego wielobarwnych Muzeum Poznań Narodowego w Po- z tekstem wrzeswn in- - paź- w Poznaniu, 85. Miejsce Skulska w historii polskiego malarstwa ludowego. "Rocznik Wielkopolski Wschodniej" 1974 t. 2, s. 161 - 183, ilustr. 86. Sprawozdanie z międzynarodowej konferencji czasopisma "Demos", poświęconej wdrażaniu jednolitej klasyfikacji prac etnograficznYCh i folklorystycznych, 1973. "Lud" t. 58, 1974, s. 330 - 332. (Współautor: Anna Kutrzeba-Pojnarowa] In. Wystawa "Wielkopolska Sztuka Ludowa" ze zbiorów Muzeum Etnograficznego, oddzial 88. fl9. 9U. 91. 92. 93. 94. 95. 96. MlL.zeum Narodowego w Poznaniu, T,.zcianka lipiec - wrzesień 1975. Wyd. Muzeum im. W. Stachowiaka w Trzciance. Folder 6 str. [Omów.] Longin Malicki, Kociewska sztuka ludowa (Die Volkskunst von Kociewie), Gdańsk 1973. "Demos", Berlin 111975, s. 58 fRee.] Barbara Kolodziejska, Rzemiosło garncarskie w Zielonogórskiem. PWN, Warszawa-Poznań 1973. "Lud" t. 59, 1975, s. 228 - 232 [Rec.] Longin Malicki, Kociewska sztuka ludowa, Gdańsk 1973. Wyd. Muzeum Narodowego w Gdańsku. "Lud" t. 59, 1975, s. 235 - 233 [Omów.] ,'polska Sztuka Ludowa" (Polish Fol/c Art), an illustrated quarterly (1969 -1972). Publishers, The Institute of Art of the Polish Academy of Sciences. Editor: Aleksander Jackowski, "Ethnologia Polana" vol. 1: 1975, s. 206 - 210 [Omów.] Barbara Kołodziejska, Rzemiosło garncarskie w Zielonogórskiem (Tópferhandwerk im Gebiet von Zielona Góra), Warszawa-Poznań 1973, 212 s. 29 ABB. "Demos" 2/1975, s. 145. [Omów.] Edward Ozgowicz, Śląska rzeźba ludowa w drewnie (SchWsische volkstiimliche Ilolzbildhauerei), Wrocław 1973, 42. S. 101 Abb. "Demos", Berlin 2/1975, s. 148. Konferencja plenarna Redakcji kwartalnika DEMOS. Poznań-Błażejewko 910 X 1974 r. "Lud" t. 5D, 1975, s. 302 Ludowa plastyka kultowa w Wielkopolsce. Poznań: Muzeum Narodowe 1975, 217 (4) str. ilmtr. Bibliogr. Res. Zsfg. [Omów.] Herbert Dąbrowski, Chalupa bytowska w świetle badań architektonicznych w latach 1968 - 1970 (Das Bauernhaus im Gebiet von Bytów im Lichte der Architekturforschung 1968 - 1970). "Koszalińskie Zeszyty Muzealne" 2 (1972), s. 116 -141, 20 Abb, l Karts. "Demos", Berlin 411975, s. 340 - 341. �344 1976 97. Ludowość w rękodzielnictwie. Materiały na krajową konferencję poświęconą Poznań 1976. Wydawn. Centralnego Zarządu Rzemiosła w Warszawie, s .13 - 21 98. Wiesława Cichowicz (l886 -1975). (Wspomnienie pośmiertne). "Lud t. 60 1976. s. 368 - 370 99. ZOfia Szembekówna (l885 -1974). (Wspomnienie pośmiertne). "Lud" t. 60, s. 370 - 373 100. [Omów.] St. Blaszczyk, Miejsce Skulska w historii polskiego malarstwa ludoproblematyce wego (Die rzemiosł Stellung artystycznych. von Skulsk in der Geschichte der polnischen volkstiim- "Rocznik Wielkopolski Wschodniej" 2 (1974), S. 161 - 183. "Demos", Berlin 3/1976, s. 220 - 221 101. [Omów.] Halina Cękalska-Zborowska, Wieś w malarstwie i rysunku naszych artystów (Das Dorf in der Malerei und Zeichnung unserer Kunstler), Warszawa 1974, 316 S., 152 Abb. 8 farbige Tafełn. "Demos", Berlin 3/1976, s. 221222 lichen Malerei). 1977 102. [Ree.] und Rudolf Weinhold, des Weinbaus. Edition Vivat Bacchus. Leipzig Eine 1975. "Lud" Kulturgeschichte des Weines t. 61 1977, s. 261 - 264 103. [Rec.] Jan Bujak, Muzealnictwo etnograficzne w Polsce (do roku 1939). "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego" 413. "Prace Etnograficzne", z. 8. Kraków 1975. "Lud" t. 61 1977, s. 267 - 270 104. [Ree.] Sofia KovaceviCova, Knizny drevorez v ludovej tradicii. Tatran. Bratysława 1974, "Lud" t. 61, 1977, s. 267 - 278 105. ,[Rec.] L. Malicki, Kociewska sztuka ludowa; Gdańsk 1973 . .,Polska Sztuka Ludowa" 1977 nr 4, s. 246 - 248 1978 na wielkopolskich malowidłach koś[w:] Tradycja i przemiana. "Studia nad dziejami i współczesną kulturą ludową". Uniwersytet im. A. Mickiewicza w Poznaniu. Seria Etnograficzna Nr 9, Poznań 1978, s. 187 - 195, ilustr. 107. [Omów.] S. Blaszczyk, Ludowa plastyka kultowa w Wielkopolsce (ReligiOse Volksplastik in Grosspolen Vart plastique cultuel de type populaire en Grande Pologne), Poznań 1975, 220 S. 97 Abb. auf Tafeln (== Monografie Muzeum Narod. w Poznaniu XIV). "Demos". Berlin 3/1978, s. 207 - 208 108. Twórczość ludowa i pamiątkarska Pomorza Srodkowego, Koszalin 1978. Wstęp s. 3 -7. [Inni autorzy: Z. Szulc, H. Ostrowska-Wójcikowa, A. M. Mosiewicz] 106. Karczmarki i pijanice w mocy diabla cielnych. 1979 i kultury ludowej Wielkopolski, t. I, 1979. PAN Oddział w Poznaniu. Seria: Etnografia t. II. Mapy i komentarze na tematy: 11) Znaczenie wyrazu "Babula"; 37) Nazwa foremki do masła; 39) Nazwa stołka do wyciskania sera; 47) Nazwa pieca do gotowania; 48) Nazwa daszka nad paleniskiem pieca do gotowania; 50) Nazwa pojemnika w piecu do grzania wody; 87) Znaczenie wyrazu "kwas"; 92) Nazwa zupy z ziemniaków; 99) Nazwa chudego mięsa; 100) Znaczenie wyrazu "chabas"; 102) Nazwa surowego tłuszczu gęsiego; 103) Znaczenie wyrazu "okrasa"; 105) Nazwa galarety z nóżek; 106) Znaczenie wyrazu "kiszka"; 112) Lokalizacja i nazwa urzqd:::enia do wcdzenia 109. Atlas języka �345 110. Współpraca z redakcją "Demos". Uwagi po konferencji w Lubljanie. "Lud" t. 63,s. 369 - 373. Ill. Problemy dokumentacjt t informacji etnograficznej w Polsce. Autorzy: Stanisław Blaszczyk, Ewa G. Karpińska, Bronisława Kopczyńska-Jaworska, Teresa Zakrzewska. "Lud" t. 63, s. 235 - 252 112. [Omów.] Józef Grabowski, Sztuka ludowa. Charakterystyki porównania odrębności (Volkskunst, C/tarakteristik Vergleiche Besonderheiten). Warszawa 1977. 330 S. 153 Abb., dafon 7 farbig. "Demos", Berlin 4/1979, s. 2!H- 273. 1980 113. [Omów.] Atlas domowe, języka Pożywienie Hauswirtschajt, i kultury (Atlas zur Nahrungswesen), ludowej Sprache Tom I: Gospodarstwo Grosspolens. Band I: 1979. "Demos", Berlin 4/1980, s. 206 Wielkopolski und Wrocław Volkskultur 1981 in Polen. [w:] ,,3. Internationale Tagung fur Bildstock- und Flurdenkmalforschung" 18 - 21 Juni 1981. S1. Georgen am Langsee, Karnten. Verein fur Volkskunde, Arbeitsgemeinschaft fur Bildstock und Flurdenkmalforschung. Wien. s. 5 - 6 116. Wielkopolski słownik biograficzny. PWN, Warszawa-Poznań 1981. Hasła: Cichowicz Helena s. 115; Szachowski Władysław s. 692; Szembekówna Zofia s. 737 - 738; Szeptycka Jadwiga s. 738 117. Austriacki zespół do badań pomników przydrożnych. "Lud" t. 65, 1981, s. 348349 118. [Omów.] Istvan Szilagyi, Architektur der ungarischen Kalvarien (Architektura węgierskich kalwarii). [w:] "Acta Technika Academiae Hungaricae" t. 88, 1979, s. 185 - 205. "Lud" t. 65, 1981, s. 315 - 316. 115. Mariazell-Bildnisse 1982 119. Wiejski rzeźbiarz Józef (1837 - 1930). Wydawn. Glanc nie. Strzelno 1982, ss. 16, ilustr. 120. [Omów.] Stanisław Blaszczyk, Karczmarki i pijanice Oddziału PTTK w Strzelw mocy diabła (Schank- In: "Tradycja i przemiana. Studia nad dziejami i współczesną kulturą ludową (Tradition und Verandering. Studien zur Geschichte und zur gegenwartigen Volkskultur)" (= Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Seria Etnograficzna, Nr 9), Poznań 1978, S. 187 - 195, 4 Abb. Demos, Berlin 1/1982, s. 53 wirtinnen 121. Pokutne und Sćiuferinnen pomniki kamienne in der Hand województwa des Teufels). leszczyńskiego w świetle dawnego· [w:] "Rocznik Leszczyński" t. 6, Poznań 1982, s. 99 -123, ilustr. [Omów.] I. Kabat "Demos" 2/1987, poz. 164 122. Atlas języka i kultury ludowej Wielkopolski t. III, 1982. PAN Oddział w Poznaniu. Seria: Etnografia T. IV. Mapy i komentarze: 269) Łopata do kopania ziemi; 288) Drqżki i nosidła do siana; 289) Nazwa drqżków i nosideł do siana~ 293) Nazwa beleczek podłużnych dawnej brony drewnianej; 294) Nazwa beleczek poprzecznych dawnej brony drewnianej; 295) Nazwa żelaznych zębów dawnej brony drewnianej; 316) Bronowanie wzdłuż skiby; 317) Nazwa bronowania w poprzek skiby; 318) Nazwa bronowania na ukos do skiby; 333) Nazwa ostatniego pokosu zboża; 334) Nazwa pojedynczych kłosów nie skoszonych przez. nieuwagę; 335) Kobieta odbierajqca i wiqżąca zboże za kosa prawa, zwyczajów i legend. �346 123. [Omów.] (recenzja): Antoni Kroh: Współczesna rzeźbia ludowa Karpat Polskich (Die gegenwćirtige volkstiimliche Bildhamerei in den Polnischen Karpathen), Wrocław, Warszawa 1979. "Demos", Berlin 3/1982, p. 206, s. 159-160 124. [Omów.](recenzja): Kazimiera Zawistowicz-Adamska, Polska sztuka ludowa. Stan wiedzy - Prace badawcze - Opieka i upowszechnienie (Polnische Volkskunst. Wissenstand - Forschungen-Pflege und Verbreitung). Łódź 1976, 164 s., 73 il. Ł.S.E. XVIII. "Demos" 4/1982, p. 332, s. 238 125. KrucYfiksy kujawskiego rzeźbiarza Józefa Glanca. "Pol. Sztuka Lud." rok XXXVI, 1982, nr 1 - 4, s. 79 - 86 1983 126. [Rec.] Josef Lanz, Krippenkunst in Schlesien. Verlag. [w:] "Lud", t. 67, 1983, s. 312 - 316 Marborg 1981, N. G. Ekwert 1984 127. Dziewięćdziesięciolecie czeskiego muzeum rolnictwa (ZemediHskeho muzea). "Rocznik Muzeum Narodowego Rolnictwa w Szreniawie", tom 14. 1984, Państw. Wydawn. Rolnicze i Leśne, Oddz. w Poznaniu, s. 319 - 321 127a. Pomniki pokutne na pograniczu wielkopolsko-ślqskim (Referat wygłoszony 19.5.1981. "Sprawozdania nr 19 - 99 za 1979-1981".) Wydział Historii i Nauk Społecznych. Pozn. Towarzystwo Przyjaciół Nauk 1985, s. 83 - 85 128. Rzeźby Pawła Brylińskiego [w:] "Dawne Świątki Wielkopolskie. Muzeum Archidiecezjalne, Oddział Sztuki Ludowej, Poznań 1985, s. 5 - 12. (Katalog wystawy) 1986 129. Dlaczego 130. Twórczość miki "Wprost" 1986 nr 23 (8.6.86), s. 25 - 26 i amatorska [w:] Radość tworzenia Średzkie SejŚroda Wlkp. 1986, s. 5 - 16 zobrazowanie regionu międzyrzeckiego. "Lud", t. 70, 1986, s. 232- Skansen? profesjonalna Kultury. 131. Etnograficzne 238 132. Rzeźbiarski trud majstra Andrzeja Majchrzaka, Poznań-Gostyń 1986. Wydawcy: Gostyńskie Towarzystwo Kulturalne i Muzeum w Gostyniu, stron 32, ilustracji 18 + 2 na okładce 133. Atlas języka i kultury ludowej Wielkopolski, t. IV, 1986 PAN Oddz. w Poznaniu, Seria: Etnografia T. V. Mapy i komentarze. Mapa pomocnicza 10) Typ przestrzenny miejscowości, Mapa pomocnicza 11) Typ społeczno-gospodarczy zbadanYch miejscowości; 387) Znaczenie wyrazu obora; 388) Znaczenie wyrazu chlew; 391) Nazwy ogólne żywego inwentarza; 392) Handel i hodowla koni w latach 1920 - 1980; 393) Hodowla owiec; 394) Proces zaniku hodowli kóz; 398) Wiek konia wdrażanego do pracy; 419) Kaczor (w'ymowa); 423) Zawalania przy pędzeniu krów; 424) Zawołania na krOwę przy dojeniu; 425) Zawołania na kury; 426) Zawalania na kaczki; 427) Zawołania na gęsi; 436) Nazwy ula ze słomy. Dodatkowe materiały bez mapy: 5) Znaczenie wyrazu stajnia; 6) Osoby wdrażające konie do pracy; 8) Nazwy rodzenia zw£crzqt domowych 1987 134. Muzeum skiego. Ludu Polskiego "Etnografia w Poznaniu według koncepcji Eugeniusza. Frankow- Polska", t. XXXI: 1987, z. 2, s. 61 - 76, 2 ilustr .. stres?cz. ang. �347 1988 135. Wywiad na temat Wielkopolskiej Sztuki Ludowej przeprowadziła ze mną "Przewodnik Katolicki" 1988 nr 13 - 14 (27 III - 3 IV 1988), s. 3 - 9. Tytuł: A sztuka zawsze tu była 136. [Rec.] lIans Joachim Schauss, Es kommt alles aus mir selbst. Begegunngen mit polnischen Volkskunsstern. "Pol. Sztuka Ludowa" r. XLII: 1988, nr 1 - 2, s. 132 - 133 Ln. [Omów.] Stanislaw Blaszczyk: Rzeźbiarski trud majstra Andrzeja Majchrzaka (Das bildhanorscheschaffen des Meisters Andrzej Majchrzak) Poznań-Gostyń 1936, 32 S. 18 Abb auf TafeIn 2 Abb auf den Umschlag. "Demos" 4/1988, poz. 384 Alicja Drzewińska. 1989 i33. Zbój ze Strzelna. "Przegląd Wielkopolski". R. III: 1989 nr 1 (7), s. 38 - 41, 3 iI. 139.• Hlas jr;zyka i kultury lttdowej wielkopolski t. V Transport, mapy: mapy po'nocnicze, seria etnografia t. VI PAN Oddz. w Poznaniu mapy pomocno 442, 44:3, 44"1,458, 459, 462, 463, 464, 465, 466, 477, 478, 479, 494, 495, 496, 497, 510, 511 oraz komentarze do map o numeracji j.w. 1990 [40. Kultura ludowa miasta i regionu. rcgionu ostrowskiego Poznań 1990, LUBOMIRA S. (w:) Ostrów Wielkopolski - dzieje 471 - 503. MARIA BOBROWSKA (1960 - 1990) Dnia 22 stycznia 1990 roku zmarła nagle w Poznaniu Luba Bobrowska. Tak n~pra'Ndę, to człowiek nigdy do końca nie p<Jgodził się ze śmiercią. Jeszcze trudniej jest mu pogodzić się z nią wtedy, gdy zabiera z naszego grona osobę młodą, stoj'1Cą dopiero u progu swego dojrzałego życia. Jakże trudno pogodzić się ze śmiercią Luby tym wszystkim. którzy się z Nią zetknęli, poznali Ją, stali się Jej przy jacićlmi. Samą swą osobowościa sprawiała, że nie można było wobec Niej przejść obCJjęln-ie. Ktokołwiek znał Lubę musiał sobie zdawać sprawę, iż ma do czynienia 7. r;astacią wyjątkoWil. trudno poddającą się utrwalonym wyobrażeniom, a jednoccr:śnie nienagunnie ułożoną i kulturalną. Los spraw'ił, że znalazła również swą Droge; do środowiska etnograficznego, ale ten sam 103 chciał. iż opuściła je na z?w;:ze zanim zdążYla ~iG w nim zadomowić na dobre. Odeszła niespodziewanie, pozo~tawj<::jąc wiele rozpoczętych prac, zabierając ze sobą dzie:óiątki wspaniałych pomy,ł6w. które zamierzała realizować. Znając Lubę i Jej zdolności sądzić można, Ż2 zn;;lazłyby one swe urzeczywistnienie w formie zadziwiającej wszystkich swą odkry'Nczością, oryginalnością skojarzeń i naukową rzetelnością. Luba urodzil'l siG 13 kwietni<J. 1960 roku w Poznaniu. Już w latach szkolnych ;:",>,,'aula na siebie uwagG zdolnością do samodzielnego myślenia i poszukiwaniami, L:;6ro dalece wykraczały poza przyjęty progi"am nauczania. Była uczennicą Szkoły l'od~tawowcj nr l, a następnie III Liceum Ogólno!{.ształcące;:!o w Poznaniu. Być �348 może zainteresowania jej Ojca, profesora matematyki Uniwersytetu oraz Politechniki Poznańskiej, sprawiły, iż w szkole średniej uczęszczała do klasy matematyczno-fizycznej. Ukończyła ją w 1979 roku z wynikiem bardzo dobrym i została Lubomira Bobrowska (1960- 1990) bez egzaminu wstępnego skierowana na studia. I w tym momencie górę wzięły Jej zamiłowania humanistyczne ukształtowane niewątpliwie atmosferą domu i szkoły, w szczególności zaś przez nauczycielkę języka polskiego - panią mgr Branisławę Kaźmierską. Podjęła Luba studia polonistyczne na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Lecz zawężenie zainteresowań nie mogło Jej satysfakcjonować. To najprawodopodobniej jej Matka, profesjonalnie zajmująca się kulturą ludową i folklorem oraz ich upowszechnianiem, przyczyniła się do tego, że drugim kierunkiem studiów Luby stała się etnologia. Ukończyła obydwa te kierunki z wynikiem bardzo dobrym. Tytuł magistra filologii polskiej uzyskała na podstawie pracy o literaturze emigracyjnej: "Wiersze religijne Józefa Wittlina wobec kulturowej tradycji judeochrześcijańskiej" (1986), pisanej pod kierunkiem doc. dr hab. Marii Adamczyk. Tytuł jej pracy magisterskiej z etnografii, której promotorem był prof. dr Józef Burszta (nb., była ostatnią magistrantką Profesora), brzmiał: "Współczesne postawy apokaliptyczne w Polsce" (1987). Każdorazowo bardzo wysoko oceniono poziom naukowy tych prac. Swiadczyć o tym może fakt, że praca o Wittlinie znalazła uznanie pani Haliny Wittlinowej, wdowy po Wittlinie na stałe zamieszkałej w Stanach Zjednoczonych, oraz profesor Zoyi Yurieff z Uniwersytetu w Nowym Jorku, wykładowcy literatury słowiańskiej, specjalistki od twórczości Wittlina; miał to być początek dalszej współpracy. Część jej pracy o postawach apokaliptycznych, tak upowszechniających się w pomroce lat stanu wojennego, została opublikowana w "Ludzie" (72: 1988 - Graviora Manent), a dalsze jej fragmenty były przez Lubę przygotowywane do druku. �349 Lecz na tym nie wyczerpują się "formalne" związki Luby z etnografią. Jeszcze w czasie swych studiów ukończyła trzyletni kurs dla instruktorów zespołów folklorystycznych organizowany przez Ministerstwo Kultury i Sztuki Centralny Ośrodek Metodyki Upowszechniania Kultury. Rozwinięciem tych zainteresowań był miesięczny wyjazd na stypendium elnochoreologiczne ufundowane przez Stowarzyszenie Kulturalne w Nijmegen w Holandii. Dla Muzeum Rolnictwa w Szreniawic przez szereg lat wykonywała prace dokumentacyjne nad zachowanymi zespołami pałacowo-parkowymi i folwarcznymi. W październiku 1987 roku podjęła prac~ w Studium Języka Polskiego dla Cudzoziemców na Uniwersytecie Poznańskim. Natomiast od października 1989 roku rozpoczęła etnologiczne studia doktoranckie na Wydziale Historycznym tejźe Uczelni. Na początku 1989 roku została sekretarzem czasopisma "Lud" - organu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Zainteresowania wzajemnymi wpływami literatury i innych dziedzin kultury oraz sposobu istnienia narodów żyjących w diasporze, których egzemplifikacją jest naród żydowski, mogła Luba rozwijać uzyskując trzymiesięczne stypendium w Jerozolimie (styczeń - marzec 1989), gdzie afiliowana była przy School of Cultural Studies, uczestnicząc równocześnie w zajęciach uniwersyteckich w Instytucie Semiotyki i Poetyki, Instytucie Literatury Hebrajskiej oraz współpracując z Centrum Badań nad Kulturą i Historią Zydów Polskich. Cala działalność i zamierzenia badawcze ujawniają Jej interdyscyplinarne zainteresowania. Jeden ich biegun stanowiły zagadnienia literackie. Praca o Wittlinie, której fragmenty przygotowywane były do miesięcznika "Zycie i Myśl" oraz artykuł o powieściach Milana Kundery, wydany w niezaleŻllym czasopiśmie "Czas Kultury" (13 -14: 1990 - Sen o gdzie indziej), stanowią jedynie ułamek Jej pracy, który zdążyła utrwalić. Całościowe studia nad Józefem Wittlinem miały być przedmiotem rocznych badań realizowanych dzięki przyznanemu Jej stypendium Fu1brighta w USA. Pozostawiła szkice pracy na ten temat, która miała się ukazać po angielsku, a także rozpoczęty przekład na język polski pracy profesor Yurief! pt. Józef WitHin. Na drugim krańcu lokowały się Jej zainteresowania etnologiczne. W ich ramach mieszczą się studia nad postawami katastroficznymi i problemami mniejszości narodowych. Te dwa kierunki badań łączy jednak wspólny wątek: z jednej strony była to kwestia dwóch ojczyzn, rozdarcia ludzi, którzy przynależą jednocześnie do dwóch światów kulturowych; ze strony drugiej jest to religia i postawy religijne, płynące z tradycji judeochrześcijańskiej, jako obszar objawiania siG i jednocześnie środek łagodzący pojawiające się na tym Ue napięcia emocjonalne. Nieuniknione podjęcie wątku śmierci w tak ukierunkowanych pracach Luby sprawia wrażenie, jak gdyby przeczuwała jej przedwczesne nadejście. Tak: nagle odejście przerwało ledwie rozpoczęte dzieło, a pisanie o Jej pracach w terminach potencjalnych właściwie możliwości i osiągnięć stanowi niewątpliwie niepowetowaną stratę dla humanistyki. Tragedia Jej najbliższych stała się udziałem Jej przyjaciól i współpracowników. Kroczyła przez życie "idąc po górach, przeskakując pagórki". Jeśli nawet nie zdołała utrwalić większości swych zamysłów, to zapewne zdążyła pozostawić w nas Jej przyjaźń i bezinteresowną serdeczność, pogodę ducha i wiarę w szlachetność człowieka, której była uosobieniem. Pozostaje nam jeszcze wiara w to, w co Luba wierzyła niezłomnie: że po swym ziemskim doświadczeniu narodziła się do nowego życia. Michal Buchowski �350 WSPOMNIENIE O DOKTORZE JANIE PIOTRZE DEKOWSKIM (1907 - 1988) Dnia 20 listopada 1988 r. zmarł w Łodzi dr Jan P. Dekowski - nauczyciel, etnograf, muzeolog, naukowiec i społecznik, honorowy członek Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Należał do grona wybitnie zasłużonych dla ochrony dóbr kultury ludowej pracowników muzealnych. Wspomnienie, które pragnę Mu poświęcić, tylko w skromnym zakresie spełnić może potrzebę upamiętnienia Postaci i dorobku. Doktora Jana P. Dekowskiego poznałam na przełomie lat 1956/57, gdy zostd przeniesiony służbowo do Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi z Tomaszowa Mazowieckiego, gdzie dotychczas był kierownikiem Muzeum Regionalnego. Zdobywałam wówczas pierwsze doświadczenia w pracy muzealnej i z zainteresowaniem przyglądałam się poczynaniom starszego Kolegi, z którym wypadło mi dłuższy czas pracować przy sąsiednich biurkach. Zanim zwróciłam uwagę na Jego publikacje, do których w przyszłości miałam wielokrotnie odwoływać się z pełnym zaufaniem, zaciekawiała Jego osobowość ukształtowana - jak wynikało ze zwierzeń - na niełatwej, lecz świadomie i konsekwentnie ukierunkowywanej drodze życia. Zasadniczą pasją, realizowaną na tej drodze od lat młodzieńczych, była etnografia. Stanowiła ona dla Niego nie tylko sprawę zawodową, lecz także osobistą, zaspokajającą w pełni umysłowe i emocjonalne potrzeby. Do osiągania większych i mniejszych sukcesów naukowych w tej dziedzinie przyc:yniała się nie zwykła wprost pracowitość, wytrwałość oraz umiejętność stawiania sobie coraz nowych zadań i wypełniania ich z całym oddaniem i poczuciem odpowiedziz,lności. Dr Jan P. Dekowski pochodził z rodziny robotniczej. Urodził się 22 lutego 1907 r. w Tomaszowie Mazowieckim jako drugi syn Konstantego i AgT;ieszki z Kurzyców. W rodzinnym mieście ukończył Seminarium Nauczycielskie ~i;c':;;:ie im. Tadeusza Rejtana (1926 - 1931). W 1949 r. podjął studia etnograficzne 1'1". Upjwersytecie Łódzkim pod kierunkiem prof. dr Kazimiery Zawistowicz-/\d~m:;kiej i w 1953 r. otrzymał dyplom magisterski na podstawie pracy: Strój p?otrkOlcski W 1968 r. doktoryzował się pod tym samym kierunkiem przedstawiając roznrawę: Pożywienie chŁopów Łowickich (1880 -1939). Oba opracowania ukazały się drukiem. Pracę zawodową rozpoczął jako nauczyciel szkół wiejskich, ale już w 1933 r. otrzymał przeniesienie do szkolnictwa w Tomaszowie Mazowieckim z obowiązkiem zaopiekowania się zbiorami zgromadzonymi przez tutejszych krajoznawców i ,:.prganizowania regionalnego muzeum. Pracę tę wykonywał społecznie. Równolegle działał też w harcerstwie jako drużynowy i komendant hufca. Podczas okupacji hitlcrowskiej zbiory muzealne uległy zagładzie, toteż w 1945 r. przystąpił do organizowania muzeum od podstaw. W 1946 r. otworzył pierwszą stałą wystawę et:l0graficzną. W 1951 r. wycofał się ze szkolnictwa i jako etatowy pracownik UP'.li"twowionego Muzeum Regionalnego w Tomaszowie Mazowieckim kierował ni.m do 1956 r., kiedy to został służbowo przeniesiony do Łodzi. W Muzeum Archeol0gicznym i Etnograficznym w Łodzi, na stanowisku kustosza, prowadził Dzidł Stroju Ludowego, był kierownikiem zespołowych badań terenowych i w latach 1962 - 1968 kierował zespołem działów etnograficznych. W 1972 r. przeszedł na emc-y,urę. Rozwój zainteresowań etnograficznych datuje się od pobytu w seminarium nauczycielskim, stając się odtąd pasją całego życia. Inspiratorem był nav.czycieJ historii, wychowawca i opiekun uczniowskiego koła krajoznawczego Tadeusz Seweryn, artysta malarz, etnograf, późniejszy dyrektor Muzeum Etnograficznego �351 w Krakowie. Dzięki Sewerynowi rozpoczął po·szukiwania etnograficzne we wsiach opoczyilskich i opublikował, jeszcze jako uczeń, pierwsze wyniki. Samodzielne badania etnograficzne na tym terenie prowadził dalej jako nauczyciel i pracownik muzeum. Do dłuższych należały badania obrzędowości weselnej prowadzone w 1939 r. wraz z muzykologiem J. Kolasińskim, z ramienia Towarzystwa Przyjaci6ł Nauki, Literatury i Sztuki w Tomaszowie Mazowieckim. Projektując pracę o ziemi opoczyńskiej w dawnych wiekach prowadził rozległe poszukiwania archiwalne, a dokol1'lne wypisypozostaly jedynym śladem akt zniszczonych podczas wojny. Badania w Opoczyńskiem kontynuował w 1945 r. przy wspóludziale malarza S. Justa i w 1949 r. na rzecz Państwowego Instytutu Badania Sztuki Ludowej. Dotyczyły onc kultury materialnej i folkloru. Systematyczne badania indywiduc:Jne i zespołowe na szerszym terenie prowadził w latach 1956 - 1972 jako kustosz ł6dzkiego muzeum. W różnych rejonach środkowej Polski zajmował się gló"mie b'adycyjnymi dzialami gospodarki, strojem, pożywieniem, obrzędami, literature) ludową i sztuką. W rejonie Puszczy Kozienickiej zbierał materiały na temat pożywienia, wesela i znaczenia lasu w życiu wsi. Debiutem wydawniczym były artykuły: O przydrożnych kapliczkach w pow. opoczyilskim, "Siew", 1028, nr 48, s. 7 - 8, oraz Podkoziołek, Rzeczk6w (pow. Piotrków). ,.Ziemia", 1928. s. 278. W tym czasie ukazało się w "Ziemi" kilka dalszych, 'n życzenie redakcji opublikowanych pod pseudonimami: Adam Kalina i Jan Smęcir,a. Jeszcze przed ukoóczeniem seminarium drukował też drobne przyczynki \'1 ,.Orlim Locie" i w "Kurierze Literacko-Naukowym". Pełna bibliografia ogłoszonych prac obejmuje ponad 200 pozycji, w tym również książkowe. Są to rozprawy monograflcznc, zbioi'Y pieśni i opowieści, artykuły przyczynkarskie, biogramy, opisy miejscowości, sprawozdania, katalogi i przewodniki turystyczne. Do ważniejszych należą: z dzicdziny stroju ludowego ~ Str6j piotrkowski, Wrocław 1954, ss. 89, Str6j sicrr::dz!,:i. Wrocław 1959, ss. 75. Łęczycki strój ludowy, Łódź 1983, ss. 84, Strój ludowy na obsZCLrzc Polski środkowej i jego przemiany, "Prace i Materiały Muzeum Arch801ogicznego i Etnograficznego w Łodzi", Seria Etnograficzna nr 20: 1979, s. 221 - 297; z dziedziny pożywienia Przemiany tradycyjnego pożywienia na ObS':-GTZe Polski !;rodkowej, tamże, s. 171 - 219, Z badań nad pożywieniem ludu lowickiego (1880 - UJ39). tamże, Seria Etnograficzna nr 12: 1968, ss. 245; z dziedziny gospodarki - UpTClwa Toli i rośliny uprawne w Opoczyi!skiem, "Prace i Materiały Etnograficzne", t. 13: 1959, S. 19 - 98, Pasterstwo nad Pilicą, tamże, s. 149 - 277; z obrzędowości i folkloru - Obrzędy i zwyczaje świętojańskie w Piotrkowskiem, ..Łódz)·~je Studia Et:1ograficzne", t. 4: 1962, s. 131 - 145, Stan i problematyka bada11. nad obrzędowością ludową środkowego dorzecza PUicy, tamże, t. 5: 1963, s. 75 - 99, Zwyczaje i obrzędy rodzinne, "Prace i Nlateriały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi", Seria Etnograficzna nr 24: 1983, s. 195 - 267, Folklor regionu opoczyńskiego [wspólnie z Z. Hauke], Warszawa 1974, ss. 268, Folklor ziemi łęczyckiej [w~;póll1ic z Z. Hauke]. Warszawa 1981, ss. 480, Strzygi i topieluchy. Opowieści sieradzkie, Warszawa 1987, ss. 337. Materiał zawarty w publikacjach, nawet w drobnych artykułach, ma trwają wartość źr6dłową, gdyż pochodzi z wnikliwych, rzetelnych badań terenowych prowadzonych w ciągu z górą lat pięćdziesięciu, w tym kilkunastu z udziałem żony Bronisławy (poślubionej w 1950 r.), której przygotowanie muzyczne przyczyniło się do uzupełnienia nutami licznych tekstów pieśni. Materialy źródłowe stały się też podstawą do opracowania okolo 15 widowi.sk ludowych poświGconych tradycyjnym obrzędom, m.in. Tryptyk wesela opoczyńskiego i lIej tam w karczmie pod Opocznem (archiwum Muzeum w Opocznie). ;:-;rieulega wątpliwości, że bez osobistego wkładu J. P. Dekowskiego wiedza etnograficzna o regionach środkowej Polski byłaby znacznie uboższa. �Będąc od 1972 r. na emeryturze dr J. P. Dekowski nie przerwał pracy i kontaktów naukowych. Prowadził badania naukowe, kontynuował działalność wydawniczą jako autor i członek komitetów redakcyjnych, współdziałał z Katedrą Etnografii UŁ, z Muzeum Regionalnym w Opocznie, gdzie od momentu powstania w 1976 r. był stałym konsultantem, a także z Muzeum Okręgowym w Kaliszu, czego wynikiem było powstanie tam działu zabytków kultury miejskiej (1987). Rozwijał też dalej działalność społeczno-naukową i popularyzatorską z ramienia PTL, którego aktywnym członkiem był od 1958 r. Wymienić należy przede wszystkim powołanie i otaczanie opieką naukową środowiskowych grup miłośników współdziałających z etnograIami. Są to działające w ramach organizacyjnych PTL koła: Miłośników Folkloru Robotniczej Łodzi (od 1958 r.) oraz Miłośników Miasta Opoczna i Regionu Opoczyńskiego (od 1979 r.), a także Koło Miłośn.ików Folkloru Miasta Kalisza (od 1976 r.), działające pod patronatem Towarzystwa Miłośników Kalisza i Wydziału Kultury i Sztuki Urzędu Miejskiego w Kaliszu. Działalność kół nie tylko przyczyniła się do zebrania materiałów opisowych o nieprzemijającej wartości źródłowej, ale i pozwoliła zgromadzonym w nich ludziom ciekawiej żyć. Za swe zasługi dr J. P. Dekowski otrzymał honorowe odznaczenia, nagrody i tytuły. Są to: Złoty Krzyż Zasługi (1964) i Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (1976), Odznaka Zasłużonego Działacza Kultury (1965) i Honorowa Odznaka Województwa Łódzkiego (1966), nagroda województwa łódzkiego za upowszechnianie twórczości ludowej i etnografii (1966), nagroda "Barw" im. O. Kolberga (1978), tytuł Honorowego Członka PTL (1975) i Honorowego Obywatela Miasta Kalisza {l980). Odszedł w łeczną funkcję grafów i osób wie odczuło tę pełni aktywności naukowej pełniąc powierzoną Mu w 1987 r. sporedaktora projektowanego przez PTL słownika biograficznego etnozasłużonych dla etnografii polskiej. Srodowisko etnograficzne dotklistratę. 2RODŁA K. Zawistowicz-Adamska: O doktorze Janie Piotrze Dekowskim i jego zasłuZ okazji 45-lecia badań naukowych [z bibliografią za lata 1928 - 1972 liczącą 193 pozycje], "Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi", Seria Etnograficzna nr 17: 1973, s. 7 - 9 (tom z fotografią jubilata i dedykacją). B. Urbański: Jan Piotr Dekowski laureat nagrody PWRN w Łodzi, tamże, Seria Etnograficzna nr 11: 1967, s. 261. B. Wojewódzki: Jan Piotr Dekowski (w 65 rocznicę urodzin), "Chłopska Dro'ga", 1972, nr 50, s. 6 - 7 (z fotografią). J. P. Dekowski: Noty biograficzne pracowników łódzkiego ośrodka etnograficznego [w tym własna], "Łódzkie Studia Etnograficzne", t. 17: 1975, s. 24 - 25 i 63 - 601 Iz bibliografią za lata 1973 - 1975 liczącą 26 pozycji]. Dr Jan Piotr Dekowski [w:] Laureaci nagrody "Barw" im. Oskara Kolberga .1978 (z fotografią). B. Szal: Doktor Dekowski i jego podopieczni, "Ziemia Kaliska", 1984, nr 42. M. Gumola: Niezwykle Kolo. 10 lat działalności Koła Miłośników Folkloru Robotniczej Łodzi przy Oddziale Łódzkim Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Łódź 1984, ss. 115. A. Urbanowska: 10 lat działalności w dziedzinie folkloru miejskiego Kalisza, Kalisz 1986, ss. 69. gach dla polskiej etnografii. �353 M. Gumola: Sylwetki ludzi niepospolitych. Jan Piotr Dekowski, "Biuletyn Informacyjny", miesięcznik instruktorów, Łódzki Dom Kultury, 1986, nr 1, s. 12 -14. Wymagają tu sprostowania błędy autora Zamiast: Antoszewski, ks. Maciejewski, Zarembianka, powinno być: Tadeusz Antoniewicz, ks. Kazimierz Olszewski, Halina Zarembina, a ponadto: przeniesiony z Tomaszowa Mazowieckiego do Łodzi został nie w 1953 lecz w 1956. A. Urbanowska: Zjazd kól miłośników folkloru w Opocznie, Łódzkie Studia Etnograficzne", t. 26: 1986, s. 157 - 163. BIBLIOGRAFIA JANA PIOTRA DEKOWSKIEGO KONTYNUACJA OD ROKU 1975 Skróty: ŁSE - "Łódzkie Studia Etnograficzne". PiMMAiEwŁ "Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi", Seria Etnograficzna. Wcześniejsze pozycje bibliograficzne znajdują się: za lata 1928 -1972 w PiMMAiEwŁ nr 17: 1973, s. 13 -19 (193 poz.); za lata 1973 - 1975 w ŁSE t. 17: 1975, s. 63 - 64 (26 poz.). Noty biograficzne pracowników Łódzkiego ośrodka etnograficznego, ŁSE, t. 17: 1975, s. 19 - 58. Bibliografia prac pracowników łódzkiego ośrodka etnograficznego, tamże, s. 59 - 83. Kuchnia regionalna wczoraj i dziś [wspólnie z B. Markuzą-Bieniecką], wyd. I, 1976, wyd. II, 1978, ss. 164. Zwyczaje i obrzędy weselne Łódzkich rodzin robotniczych [w:] Folklor robot- "Literatura Ludowa", 1976, R. 12/15, s. 31 - 84. Opoczno i okolice, wyd. I, 1977, ss. 128, wyd. II, 1983, ss. 124. Tade'usz Seweryn w Tomaszowie Mazowieckim, ŁSE, t. 19: 1977, s. 125 -128. Ignacy Kamiński (1883- 1974), tamże, s. 128 - 131. Janina Smykowska, tamże, s. 131 -132. Opoczyński konkurs folklorystyczny, tamże, s. 141 -142. Sprawozdanie z działalności Koła Miłośników Folkloru Robotniczej Łodzi PTL (25 IX 1975- 25 VI 1976), tamże, s. 142 - 143. Z poetyckiej twórczości Koła MiŁośników Folkloru Robotniczej Łodzi, ŁSE. t. 20: 1987, s. 145 - 147. Muzeum Regionalne w Opocznie, tamże, s. 160 -161. Kolo Miłośników Folkloru Robotniczej Łodzi (23 IX 1976 - 12 VI 1977), tamże, s. 165 - 166. niczej Łodzi. PokŁosie Przemiany konkursu, tradycyjnego (w:] Kultura wsi Polski 1979, s. 171 - 219. Strój ludowy Ciekawa, pożywienia środkowej na obszarze potrzebna polski wystawa Kalisz 1979, s. 1 - 3. Z obyczajowości rodzinnej (wyd. 1982), s. 55 - 58. w wiejskiego procesie na zmian, obszarze Polski środkowej t. 2, PiMMAiEwŁ, nr 20: i jego przemiany, tamie, s. 221 -299. wystawy pt. Pamiątki i starocia ro- środkowej (katalog dzinne], miasta Tomaszowa Mazowieckiego, Wyjątki z prac Kola MiŁośników Folkloru Robotniczej Sprawozdanie z dzialalności KoŁa Miłośników Folkloru 23 Lud t. LXXIII ŁSE, t. 21: 1979 Łodzi, tamże, s. 121 - 127. Robotniczej Łodzi (1 IX! �354 1977 - 7 VI 1978), tamże, s. 140 - 141. W Kaliszu nad Prasną [zbiór pieśni,], Kalisz 1980, z. l, ss. 16, z. 2, ss. Hl. Region opoczyński, ŁSE, t. 22: 1980 (wyd. 1983), s. 5 - 16. Osadnictwo opoczyńskie w latach 1812 - 1864, tamże, s. 17 - 53. Zwyczaje i obrzędy sobótkowe w Opoczyńskiem, tamże, s. 103 - 147. Muzeum regionalne w Opocznie, tamże, s. 161 - 163. Kolo Milośników Folkloru Miasta Opoczna i Regionu Opoczynskiego, tamże. s. 171 - 172. [z Z. Hauke] Folklor ziemi łęczyckiej, Warszawa 1981, ss. 480. Łęczycki strój ludowy, Łódź 1983, ss. 36, fot. i tab!. barwne s. 48. Wieś Bielowice w świetle taktów i liczb ,[katalog pt. Sztuka ludowa w bielowickich kręgach rodzinnych], Tomaszów Maz., 1983, s. 7 - 10. Zwyczaje i obrzędy rodzinne [w:] Kultura wsi Polski środkowej w procesie zmian, t. 3, PiMMAiEwŁ, nr 24: 1983 (wyd. 1987), s. 195 - 267. Janina Szczurowska i jej zbiorll [katalog pt. Opoczno w świetle kolekcji historycznej Janiny Szczurowskiej], Opoczno 1984, s. 4 - 5. Opoczno w ostatnim pólwieczu, tamże, s. 8 - 12. Z badań nad problematyką wesela opoczyńskiego, ŁSE, t. 26: 1984 (wyd. 1986), s. 5 - 82. Kapela skrzyńska, tamże, s. 91 - 96. Doktor Maria Misińska (1908 - 1982), tamże, s. 147 -148. Jubileusz Muzeum Regionalnego w Opocznie, tamże, s. 148 - 152. Popularyzacja kultury ludowej wśród mlodzieży szkolnej (Izba Ludowa przy Szkole Rolniczej w Przedborzu), tamże, s. 163 - 165. Slowo wstępne [w:) J. Łuczkowski: Pieśni ludowe regionu opoczyńskiego, Łódź, 15185, s. 3 - 5. [z J. Łuczkowskim] Bibliografia regionu opoczyńskiego, Opoczno 1985, ss. 21. Strzygi i topieluchy. Opowieści sieradzkie, Warszawa 1987, ss. 337. Encyklopedia pożywienia ludowego w Polsce, pod red. A. Kowalskiej-Lewickiej (w przygotowaniu do druku). Irena Lechowa PAMIĘCI JOZEFA JASTRZĘBSKIEGO (1920 -1989) Józef Jastrzębski urodził się 4 lipca 1920 r. w Radomyślu (woj. siedleckie), w rodzinie Jana Jastrzębskiego i Anny z Chrominskich. Była to rodzina o tradycjach drobnoszlacheckich, utrzymująca się z pracy na roli. W latach 1947 - 1951 studiował etnografię z etnologią na UMCS w Lublinie. Dyplom magisterski otrzymał na podstawie pracy: Sitarstwo bilgorajskie pisanej pod kierunkiem prof. dr. Józefa Gajka. Podczas studiów związał się ściśle z Zarządem Głównym Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, mającym wówczas swą siedzibę w Lublinie. Na zlecenie Towarzystwa przygotowywał w latach 1948-1951 materiały dla celów Polskiego Atlasu Etnograficznego, początkowo z archiwaliów. m.in. z rękopisów prof. Kazimierza Moszyńskiego, a następnie prowadząc badania terenowe. Współpraca z Towarzystwem pozostawiła jak często wspominał trwały i cenny ślad w Jego życiu. �W grudniu 1952 r. rozpoczął pracę w Muzeum Lubelskim. W tym czasie Jego żona Mirosława z Kwiatkowskich (poślubiona w 1950 r.), absolwentka etnografii na UMCS, była asystentką prof. J. Gajka. Z ramienia PTL, a następnie Muzeum, J. Jastrzębski prowadził rozległe badania na terenie Lubelszczyzny. Dotyczyły one głównie rękodzieła i przemysłu ludowego, rolnictwa i hodowli. W 1956 r. rodzina przeniosła się do Tomasza Mazowieckiego, gdzie obojgu małżonkom otwierała się możliwość zatrudnienia w wielodziałowym Muzeum Regionalnym, z przewidzianą dla J. Jastrzębskiego funkcją kustosza i kierownika tej placówki. Na tym stanowisku z miejsca dał się poznać jako dobry organizator, sumiermy pracownik i działacz społeczny. Równolegle z uciążliwym i długotrwałym remontem, jakiego wymagał zabytkowy pałac Ostrowskich będący siedzibą Muzeum, J. Jastrzębski (z udziałem żony) prowadził pracę naukową i popularyzatorską. Prace badawcze objęły przede wszystkim bezpośrednie okolice Muzeum, tj. ówczesne powiaty: brzeziński, rawski i opoczyński. W pracy badawczej na dalszym terenie (np. w Wieluńskiem) współdziałał z Muzeum Archeologicznym i Etnograficznym w Łodzi. Wynikiem badań były pozyskiwane muzealia wzbogacające zbiory dotychczasowe, urządzane liczne wystawy i konkursy sztuki ludowej oraz publikacje. Kierowane przez J. Jastrzębskiego Muzeum Regionalne w Tomaszowie Mazowieckim stało się wzorową placówką naukowo-oświatową wyróżniającą się na terenie kraju. Z pracą zawodową J. Jastrzębski potrafił godzić różne funkcje społeczne. Z Jego inicjatywy powstało Towarzystwo Przyjaciół Muzeum. Czas jakiś był miejskim radnym, przez wiele lat był członkiem Wojewódzkiej Rady Ochrony Dóbr Kultury i Muzeów przy WRN w Łodzi. W różnych kadencjach należał do władz PTL, działał w komisjach rewizyjnych Zarządu Głównego. Był też czyrmym członkiem PTTK i Towarzystwa Przyjaciół Tomaszowa. W Stowarzyszeniu Twórców Ludowych przewodniczył Radzie Naukowo-Programowej. Za swą działalność J. Jastrzębski otrzymywał liczne nagrody, w tym (wraz z żoną) prestiżową nagrodę województwa łódzkiego (1971) oraz odznaczenia państwowe, resortowe i lokalne. Są to: Złoty Krzyż Zasługi (1980), Medal 40-lecia Polski Ludowej (1984), Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (1987), Złota Honorowa Odznaka PTTK (1977), Odznaka Opiekuna Miejsc Pamięci Narodowej (1978), Odznaka Honorowa "Za zasługi dla archiwistyki" (1979), Odznaka "Za zasługi dla województwa piotrkowskiego" (1981), Medal "Za zasługi dla miasta Tomaszowa Maz." (1987). W 1982 r. J. Jastrzębski przeszedł na wcześniejszą emeryturę z powodu złego stanu zdrowia, a w 1984 r., gdy nastąpiła poprawa, ponownie podjął pracę muzealną w niepełnym wymiarze godzin. W 1988 r. zachorował na zawał serca, po czym znów nastąpiła znaczna poprawa zdrowia. Toteż pełnym żalu zaskoczeniem dla rodziny i przyjaciół był Jego nagły zgon, który nastąpił w dniu 13 maja 1989 r. Pochowany został w Tomaszowie Mazowieckim na cmentarzu przy ul. Smutnej, gdzie w 1982 r. spoczęła Jego żona Mirosława. Irena Lechowa �356 DANIELA MĄDRZAK (1926 - 1989) Daniela Mądrzak - długoleni członek Oddziału Łódzkiego PTL - urodziła się 4 stycznia 1926 r. w Łodzi, w rodzinie Stanisława Mądrzaka z zawodu stolarza i Władysławy z Boczkowskich, robotnicy fabrycznej. Pracę zawodową rozpoczęła w 16. roku życia jako robotnica w łódzkim zakładzie włókiennicznym. W 1951 r. przeszła do kadr administracyjnych. W latach 1955 -1968 pracowała w Muzeum Archeologicznym i Etnograficznym w Łodzi, gdzie wcześniej znalazł zatrudnienie jako stolarz Jej ojciec. Daniela Mądrzak (1926 - 1989) Pracując w łódzkim Muzeum zdobyła ogólne uznanie i sympatię. Odznaczała się wielką sumiennością, ambicją, oraz dążeniem do pogłębiania wiedzy i podnoszenia kwalifikacji. Z dużym nakładem sił i wyrzeczeń, godząc naukę z pracą zawodową ukończyła technikum ekonomiczne (1964) i podjęła studia zaoczne na wydziale filologiczno-historycznym Uniwersytetu Łódzkiego. W zespole etnograficznym łódzkiego Muzeum najściślej była związana z działem dokumentacji oraz konserwacji stroju, tkanin i wytworów plastyki zdobniczej. Z zamiłowania włączała się do badań terenowych zespołu etnograficznego. Przeprowadzała wywiady w łódzkim środowisku robotnicznym (1963), co zaowocowało opublikowaniem dwóch wartościowych przyczynków: Dawne gry i zabawy łódzkich dzieci, "Łódzkie Studia Etnograficzne", t. 7: 1965, s. 191 - 194 i Zwyczaj chodzenia Herodów w łódzkim środowisku robotniczym, tamże, s. 194 - 20D. W badanym ze- �357 społowo rejonie Puszczy Kozienickiej (1966 i 1967) zebrała szczegółowe materiały z zakresu stroju ludowego, przechowywane w muzeałnym archiwum. Nawet po odejściu z Muzeum i przejściu na emeryturę nie zerwała kontaktu z łódzkim środowiskiem etnograficznym pozostając w szeregach członków Oddziału Łódzkiego PTL. Po ciężkiej chorobie zmarła 17 kwietnia 1989 r. MARIA POLAKIEWICZ (1911- 1987) Maria Polakiewicz urodziła się 19 łutego 1911 r. w Tomsku na Syberii jako córka Bronisława i Anieli z Łastowskich, Polakiewiczów. Tam też rozpoczęła naukę w Podstawowej Szkole Polskiej. W 1922 r. w ramach akcji repatriacyjnej, przyjechała wraz z rodziną do Polski i po paromiesięcznym pobycie w Warszawie, zamieszkała na stale w Wilnie. Po ukończeniu nauki w szkole powszechnej uczęszczała do Państwowego Gimnazjum Zeńskiego im. Ks. Adama Jerzego Czartoryskiego w Wilnie. W 1932 r. zdała egzamin dojrzałości typu humanistycznego. W 1933 r. wstąpiła na Wydział Matematyczno-Przyrodniczy Uniwerystetu Stefana Batorego w Wilnie, gdzie w 1939 r. otrzymała absolutorium w zakresie geografii. Podczas studiów, w 1936 r., wstąpiła do Związku Harcerstwa Polskiego, z ramienia którego prowadziła szeroką działalność instruktorską przy Hufcu Wileńskim. W 1938 r. w zorganizowanym Pogotowiu Harcerek Chorągwi Wileńskiej podharc mistrzyni Maria Polakiewicz była zastępcą komendanta. Okres wojny uintensywnił tę działalność. Działała aktywnie w Szarych Szeregach, nieco później jako żołnierz Armii Krajowej okręgu Wileńskiego. Prowadziła pracę ideowo-wychowawczą wśród młodzieży harcerskiej, kierowała wykonywaniem różnych prac pomocniczych w zakresie informacji i propagandy, brała udział w pracach o charakterze wojskowym w służbie pomocniczej Związku Walki Zbrojnej, a później Armii Krajowej. Szczególnie aktywnie uczestniczyła w organizacji i prowadzeniu tajnego nauczania jako jego organizatorka i kierowniczka na terenie jednej z dzielnic Wilna. W tym też okresie rozpoczęła pracę zawodową. W 1941 r. pracowała w Instytucie Geologicznym w Wilnie jako pracownik naukowy; do pracy tej powróciła w roku 1944 i kontynuowała ją do końca pobytu w Wilnie, tj. do maja 1946 r. W ramach akcji repatriacyjnej, w maju 1946 r., przyjechała wraz z rodziną do Bydgoszczy, a krótko potem do Torunia, z którym związała się na stałe. 1 sierpnia 1946 r. podjęła pracę na stanowisku asystenta w Dziale Etnograficznym Muzeum Miejskiego w Toruniu, kierowanym przez dr Marię Znarnierowską-Priifferową. Od tego dnia począwczy związała się z muzealnictwem etnograficznym w Toruniu na ponad 35 lat. Wraz z podjęciem pracy rozpoczęła systematyczne zgłębianie wiedzy z zakresu etnografii i szeroko pojętego muzealnictwa. W 1948 r. ukończyła kurs muzeologiczny w Krakowie. W latach 1948 - 49 uczęszczała również na wykłady i seminaria z zakresu etnografii prowadzone przez prof. dr Bożenę Stelmachowską na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika. Na tejże uczelni, w 1949 r. otrzymała dyplom magistra filozofii w zakresie geografii �358 W okresie pracy w Dziale Etnograficznym prowadziła Maria Polakiewicz etnograficzne badania terenowe na terenie wielu regionów Polski północnej, głównie z zakresu kultury materialnej, ale także sztuki ludowej i folkloru. Prace te prowadziła częściowo z ramienia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, którego aktywnym członkiem była już od 1947 r. oraz w ramach prac Polskiego Atlasu Etnograficznego. Brała niezwykle czynny udział we wszystkich poczynaniach Działu Etnograficznego włączając się w akcję popularyzacji kultury ludowej, opracowywanie i realizację ekspozycji stałych i czasowych zarówno w Muzeum w Toruniu jak i w innych ośrodkach Polski północnej. W końcu lat pięćdziesiątych brała udział w pracach, których celem było stworzenie samodzielnego Muzeum Etnograficznego. Aktywnie uczestniczyła w działaniach Społecznego Komitetu Budowy tego Muzeum, a z chwilą jego powstania jako samodzielnej placówki była jednym z jego pierwszych pracowników. W Muzeum Etnograficznym w Toruniu pracowała Pani Maria Polakiewicz aż do 1982 r., w tym od roku 1971 jako emerytka. Z właściwą sobie pracowitością i energią od początku włączyła się w budowę i rozbudowę Muzeum, w prace mające na celu jego wszechstronny rozwój. Brała twórczy udział w wypracowywa.niu koncepcji i założeń tej placówki i w kierowaniu nią. Prowadziła nadal etnograficzne badania terenowe, szczególnie na Kujawach, Krajnie Złotowskiej i w Borach Tucholskich, których wyniki opublikowała w kilkunastu pracach, spośród których szczególnie cenne jest jedyne dotąd monograficzne opracowanie kultury ludowej Borowiaków Tucholskich oraz przewodniki po wystawach stałych Muzeum. Efektem tych badań było również zgromadzenie w Muzeum szeregu cennych, unikalnych kolekcji z :z.akresu różnych dziedzin kultury materialnej. Duży wkład wniosła Maria Polakiewicz w działalność wystawienniczą. Była także twórcą naukowej koncepcji magazynów zbiorów muzealiów i odnośnej dokumentacji, uważanej w owych czasach za najlepszą w Polsce. Ważną dziedziną Jej działalności była praca dydaktyczna i wychowawcza. Przez wiele lat kierowała praktykami muzealnymi studentów etnografii w Muzeum Etnograficznym, a także prowadziła zajęcia z zakresu muzealnictwa na Etnograficznym Studium Podyplomowym przy Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu. Wniosła też olbrzymi wkład w wychowanie młodszych pracowników Muzeum. W bogatym dorobku zawodowym Pani Marii mieści siG także szereg konsultacji oraz pomoc przy urządzaniu muzealnych ekspozycji etnograficznych w wielu ośrodkach Polski północnej, m.in. w Klukach, Grudziądzu, Chojnicach. Kcyni i Golubiu. Maria Polakiewicz była w Toruniu aktywną działaczką wielu towarzystw naukowych i organizacji społecznych, przede wszystkim: Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Polskiego Towarzystwa Geograficznego. Polskiego Towarzystwa Archeologicznego, Towarzystwa Przyjaciół Muzeum Etnograficznego w Toruniu. We wszystkich tych towarzystwach przez wiele kadencji brała udział w pracach ich zarządów. Szczególne zasługi położyła w działalności Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, pełniąc przez szereg kadencji różne funkcje w zarządzie Oddziału Toruńskiego i w latach 60. w Zarządzie Głównym. Brała czynny udział we wszystkich naukowych i organizacyjnych poczynaniach tego Towarzystwa. Za zasługi w pracy zawodowej i społecznej Maria Polakiewicz odznaczona została Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski, Srebrnym Krzyżem Zasługi, Medalem X-lecia PRL; przez Ministra Kultury i Sztuki wy:-óżniona została złotą odznaką "Za opiekę nad zabytkami" oraz odznaką "Zasłużony Działacz Ku!- �3iJ9 tury", przez Towarzystwo Przyjaciół Muzeum Etnograficznego w Toruniu - nagrodą "Za zasługi dla ochrony, poznania i popularyzacji kultury ludowej w Polsce północnej". Mgr Maria Polakiewicz była osobą, która wniosła olbrzymi wkład w powstanie i rozwój Muzeum Etnograficznego w Toruniu, w budowę jego dzisiejszych podstaw. Z całą pewnością była jego współorganizatorem i współtwórczynią. Zmarła 24 grudnia 1987 r. w Toruniu. Roman Tubaja WANDA SKUŁA (1905- 1988) WANDA SKUŁA .- współorganizatorka i pierwsza długoletnia sekretarz Oddziału PTL w Mszanie Dolnej - nie żyje. Odszedł na zawsze człowiek szlachetnego serca i wielkiej dobroci, doskonały pedagog i przyjaciel młodzieży. Absolwentka Uniwersytetu im. Jana Kazimierza we Lwowie była profesorem Gimnazjum Sióstr Urszulanek w Tarnowie, Liceum w Mszanie Dolnej, piastowała urząd dyrektora Liceum w Ujanowicach, następnie była profesorem Liceum w Rabce, skąd przeszła na emeryturę po 34 latach pracy w zawodzie, jako biolog i geograf. Niesłychanie aktywna społecznie była współorganizatorką powstałego z inicjatywy prof. dr. Sebastiana Flizaka w 1947 r. - Oddziału PTL w Mszanie Dolnej. Praca sekretariatu Oddziału pozostawała w rękach mgr Wandy Skuły nieprzerwanie przez 29 lat. Będąc czynnym członkiem Towarzystwa brała udział w corocznych Zjazdach PTL, często jako delegat Oddziału. Za pracę w Oddziale otrzymała specjalne wyróżnienie. Od 1960 r. mgr Wanda Skuła pełniła również funkcje prezesa Oddziału Miejsko-Gminnego Ligi Ochrony Przyrody w Rabce, gdzie pracowała z najwyższym zaangażowaniem w dziedzinie ochrony przyrody. Współpracowała z dyrekcjami szkół podstawowych i średnich, z wieloma instytucjami, propagując akcje zadrzewiania miast, oczyszczania potoków górskich itp. Za prace te odznaczona została Honorową Srebrną i Złotą Odznaką LOP, a za całokształt pracy Srebrnym Krzyżem Zasługi, Medalem 40-lecia PRL, Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski oraz innymi odznaczeniami państwowymi. Mgr Wanda Skuła ur. 30 XI 1905 r. w miejscowości Dobrotwór k. Tarnopola zmarła w Rabce dn. 11 XII 1988 r. Pochowana została w grobie rodzinnym w Mszanie Dolnej. LUBOMIRA SCHREIBER (l911 - 1988) LUBOMIRA SCHREIBER urodzona w 1911 r. w Tyśmienicy zmarła 25 ,XII 1988 r. w Nowym Sączu. Córka Anny i Kazimierza Schreiber, burmistrza w Tyśmii.'lticy - zamieszkała od 1949 r. w Rabce, gdzie zatrudniona była na stanowisku �360 wychowawcy najpierw w sanatorium im. Pstrowskiego, później w Instytucie Matki i Dziecka. Poza pracą, utalentowana muzycznie, oddawała się turystyce i folklorowi, stąd też Jej udział w pracach Oddziału w Mszanie Dolnej, którego członkiem była od 1979 roku. Łagodna i cicha (w gwiazdy chętnie patrzyłaś) całe skromne życie rodzinie i pracy poświęciłaś. Lubomira Schreiber pochowana została w Gdyni. JADWIGA ZELECHOWSKA (1915- 1988) Dnia 12 kwietnia 1988 r. odeszła od nas na zawsze mgr inż. Jadwiga Zelechowska, wieloletni członek Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, były pracownik Muzeum Etnograficznego w Toruniu ichtiolog oraz wspaniały znawca rybołówstwa tradycyjnego. Urodziła się 1.3.1915 roku w Bajarce k. Kijowa w rodzinie urzędniczej. Gimnazjum ukończyła w Toruniu. W 1937 r. uzyskała z wyróżnieniem dyplom inżyniera ichtiologa na SGGW w Warszawie. Swoją pierwszą pracę rozpoczęła w Wylęgarni Ryb na Wigrach. Tam też po raz pierwszy zetknęła się z życiem i pracą rybaków. Czas wojny przeżyła w Warszawie uczestnicząc w ruchu oporu, a następnie biorąc czynny udział w Powstaniu Warszawskim. Po zakończeniu wojny powróciła do Torunia wiążąc z tym miastem swoje życie rodzinne i zawodowe. Podjęła pracę jako inspektor rybactwa w Pomorskiej Izbie Rolniczej, później w Dyrekcji Lasów Państwowych jako kierownik działu rybackiego. Niezwykle czynna, pełna energii, równocześnie z pracą zawodową rozpoczęła szeroką działalność społeczną. Reaktywowała po wojnie Pomorskie Towarzystwo Rybackie w Toruniu, w którym prowadziła doradztwo zawodowe. Bardzo czynnie działała też w Lidze Ochrony Przyrody. W 1947 r. nawiązała kontakt z Działem Etnograficznym Muzeum Miejskiego w Toruniu i od tego czasu rozpoczęła się jej trwała współpraca z tą placówką w zakresie pozyskiwania zbiorów rybackich. W latach 1962- 1965 pracowała w Muzeum Etnograficznym jako adiunkt w Dziale Rybołówstwa. Dzięki bardzo licznym kontaktom w środowisku rybaków. wśród których była bardzo ceniona i lubiana, przyczyniła się w ogromnej mierze do powiększenia muzealnej kolekcji rybackiej. Była też z prof. dr Marią Znamierowską-Priifferową współautorem scenariusza i komisarzem największej w kraju stałej wystawy tradycyjnego rybołówstwa w Polsce. Ze względu na trudne warunki materialne powróciła do pracy w Centrali Rybnej, ale do ostatnich tygodni swego Zycia nie zerwała kontaktów z Muzeum, czynnie uczestniczyła w działaniach Towarzystwa Przyjaciół Muzeum Etnograficznego oraz w pracach Oddziału PTL. Jadwiga Zelechowska wnosiła w życie zespołu muzealnego nie tylko głęboką wiedzę teoretyczną i praktyczną z zakresu rybołówstwa, ale i niezwykłą osobowość człowieka-humanisty otwartego na ludzkie sprawy. Przez wszystkie lata była oddanym przyjacielem profesor Marii Znamierowskiej-Priifferowej, o czym najpiękniej świadczą słowa autorki, napisane w przedmowie do książki Tradycyjne rybołówstwo ludowe w Polsce, Toruń 1988 - "Memu przyjacielowi, ichtiologowi, współtwórcy działu rybołówstwa w Muzeum Etnograficznym w Toruniu, ś.p. Jadwidze �361 Żelechowskiej, dziękuje; gorąco za to, że była stałym honorowym recenzentem moich prac, w tym także i tej, nie szczędząc czasu na dyskusje, cenne rady i różne inne formy pomocy". Jadwiga Zelechowska była również dla wielu z nas wspaniałym człowiekiem i przyjacielem. Za swą wszechstronną działalność została odznaczona: Brązowym Krzyżem Zasługi, Złotym Krzyżem Zasługi, Odznaką Zasłużonego Działacza Kultury, Srebrną Odznaką Zasłużonego Pracownika Morza, Złotą Odznaką Honorową Ligi Ochrony Przyrody, Odznaką Honorową Zasłużonego dla Ochrony Przyrody oraz Medalem 40-lecia Polski Ludowej. ITena WTonkowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/01ad3c3fbada157c151b6250a799457f.pdf 655b54ef08710e93b5e9f7bf3d707065 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1971 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Subject The topic of the resource Wielkopolska folklor ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1830 Title A name given to the resource Między Wartą a Notecią / LUD 1989-90 t.73 Description An account of the resource LUD 1989-90 t.73, s.181-192 Creator An entity primarily responsible for making the resource Łysiak, Wojciech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 73, 1989 WOJCIECH ŁYSIAK Instytut Historii DAM Poznań MIĘDZY WARTĄ A NOTECIĄ - EFElVIERYCZNOŚĆ FOLKLORU Każda rzeczywistość z racji swojego istnienia przynosi wydarzenia, które w mniejszym czy większym stopniu docierają do świadomości jednostki, stosownie do jej możliwości percepcyjnych. To właśnie na gruncie owych wydarzeń i z potrzeby chwili rodzą się treści folklorystyczne. Tak było w przeszłości, tak jest i dzisiaj. Z racji szybszego obiegu informacji tradycyjna kultura o charakterze ludowym zatraciła swój pierwotny kształt odżywając wybranymi formami w postaci folkloryzmu. Folklor, jak żaden inny integralny składnik tej kultury ulega przemianom w tempie tak zawrotnym, że niekiedy trudno w porę zreflektować się, że jakieś zjawisko zatraciło już swą obowiązującą moc. Mówiąc o efemeryczności folkloru mam tu na myśli oczywiście jego warstwę repertuarową l, bowiem sam folklor w całej swej masie jest organizmem niezwykle żywym, reagującym na wszystko to, co w otoczeniu człowieka ważne i niepokojące. Ową ulotność w przekroju gatunkowym spróbuję zilustrować materiałem, z jakim w ostatnich latach zetknąłem się w osadach rozsianych w Puszczy Noteckiej. Już w XIX wieku na oczach zbieraczy i miłośników "rzeczy ludowych" ubożały całe pokłady folkloru. Wysuwano stąd wniosek, że folklor jako zjawisko kulturowe ulega procesowi degradacji, co w końcu doprowadzić musi do jego naturalnej śmierci. Wniosek ten był jednak błędny, bowiem ówcześni badacze-kolekcjonerzy wyznający ortodoksyjną orientację odgrzebywania starożytności ludowych nie dostrzegali przemienności folkloru. Mimo to jednak uważali, iż celem polskiego ludoznawstwa "jest poznanie narodu polskiego we wszystkich jego warstwach społecznych, we wszystkich prowincjach, powiatach, miasteczkach, wsiach i przysiółkach" 2. Teza o niechybnym zgonie folkloru tak się Na zjawisko takie zwróciła uwagę Dorota Simonides, O procesie zmian w folksłownym, (w:) Tradycja i przemiana. Studia nad dziejami i współczesnq kulturą ludową, Poznań 1978, s. 267-274; taż, Zmiany w gatunkach współczesnych I lorze opowiadań ludowych, z ogólnopolskiej I (w:) naukowej Literatura sesji "Wisła" t. 1. 1887, s. 4. ludowa, folklorystycznej literatura 16-18.II.1973, chłopska. Lublin Materiały 1977, s. 81-89. �182 z czasem upowszechniła, że do dnia dzisiejszego pokutuje w opiniach nie tylko badaczy 3. Wobec wszelakich teorii, koncepcji i sugestii badawczych skupionych wokół folkloru dzielących go generalnie na naturalny i sztuczny, nie sposób pogodzić się z pomijaniem jego współczesnych przejawó·w. A przecież już w roku 1924 Mark Azadowskij określił folklor jako komentarz bieżącego życia 4, a wkrótce po nim Jurij Sokołow uznał go za żywy głos teraźniejszości 5. Dlatego też, a czego będę się starał tu dowieść, kategorycznie odrzucam generalne przeświadczenie, iż w dobie obecnej cywilizacji zdominowanej przez tzw. kulturę masową, nie ma miejsca na folklor, czyli spontaniczne uczestnictwo w kulturze. Bieżące spostrzeżenia natomiast pozwalają identyfikować się z tezą Dionizjusza Czubali, że "kultura masowa, tak jak religia i szkoła, dostarcza materiału dla przet\varzania go w spontanicznym i naturalnym obiegu. Tylko tym a nie żadnym innym (... ) sposobem przenika kultura masowa do folkloru. Owo przenikanie ani nie hamuje rozwoju folkloru, ani nie grozi jego istnieniu, ani nie obniża jego wartości" 6. Codziennie, spontanicznie rodzą się nowe zjawiska folklorystyczne, nowe repertuary, nowe fakty kulturowe, które właśnie z racji swej "nowości" i "inności" przez wielu badaczy nie są zauważane lub po prostu ignorowane. Obok nich, tj. treści i wartości zupełnie nowych, powstają też "nowe" aczkolwiek oparte na strukturze gatunków i przekonań, które wypadły już z żywego obiegu. Od nich rozpocznf;. Zdać by się mogło, że we współczesnym świecie, świecie zmaterializowanej i ztechnokratyzowanej rzeczywistości, nie może być mIeJsca na przekonania o charakterze wierzeniowym. Nic bardziej mylnego. Oto bowiem uważna obserwacja życia codziennego potwierdza istnienie olbrzymiej ilości różnorakich tematycznie \vierzeń. Komuż nie znana jest wiara w pechową trzynastkę, ferelny piątek. Powszechna jest wiara w siły magiczne przejawiająca się lękiem przed czarnym kotem lub zającem przebiegającym drogę. Częstokroć można się spotkać z fantastyczną ufnością w magię kamieni szlachetnych, mo\vę kwiató-,v, kolorów itp. Niekiedy wierzenia stanowią wyraz doznań paranormalnych i ma8 Sugestię taką przedstawił niedawno Dionizjusz Czubala, Opowieści z życia. Z badań nad folklorem współczesnym, Katowice 1985, gdzie obala powszech'1C przekonanie o martwocie folkloru ilustrując swe przemyślenia bogatym materiałem współczesnego żywego folkloru. ·1 M. Azadowskij, Besedy sobiratelja. O sobiranii i zapisyvanii pamjatnikow 1Lstnogo tworczestwa, Irkutsk 1924, s. 35. 5 J. Sokołow, Czto takoe folklor, Moskwa 1935. 6 D. Czubala, op. cit., s. 15-16. �183 nifestują się w podaniach wierzeniowych. Przytoczę tu kilka przykładów takich przekazów zawsze utrzymanych w konwencji relacji z przeżycia. Oto jeden z mieszkańców Błot w samym centrum Puszczy Noteckiej opowiadał: "W tym pokoju, w którym teraz śpię, w środku nocy, ogarnia człowieka taki pół sen, pół jawa, taki niepokój, nie potrafię tego dokładnie nazwać. Kiedyś zobaczyłem szarozieloną twarz kobiety, starej kobiety, która usiłowała przeniknąć przez okno do pokoju. Zielona, dlatego że wydawało się, że jest oświetlona zielonym światłem. W kOl1cU ta twarz przeniknęła i odniosłem wrażenie, że chce mi wyrządzić krzywdę, że jestem w niebezpieczeństwie i wtedy się odwróciłem do ściany, żeby nie patrzeć na to. Po jakimś czasie się uspokoiłem, potem twarz zniknęła, już jej nie było. Kilka miesięcy później, może nawet z pół roku później, w tym samym pokoju spali również moi znajomi: Piotr, Maciej i Ania. Nagle w nocy obudził nas krzyk Ani i strach, "laska" histeryzowała. Okazało się, że też zauważyła zieloną twarz pochyloną nad Piotrem, który spał na górnym łóżku. Mimo, że studiowała medycynę i niejedno widziała, bardzo się wystraszyła". Odnotować należy, iż we wszystkich przytoczonych tu przekazach podań wierzeniowych (wszystkie zapisane latem 1987) nie ma miejsca na wyszydzanie tego co się opowiada. Tu się po prostu wie, że otok świata realnego, postrzeganego zmysłami, jest jeszcze jeden świat, ten drugi, subiektywnie realny. To właśnie on w przekonaniu wielu ludzi decyduje o ich losie, to on wbrew ludzkiej woli kreuje życie człowieka. Swiadczy a tym mi(~dzy innymi konstrukcja tych przekazów. Wszystkie opowiadane były jako osobiste doświadczenie, bądź doświadczenie kogoś bliskiego. Nigdy zaś nie jest to utwór literacki zorientowany na artystyczne przetworzenie obrazu świata, jak ma to miejsce np. w bajce. - "W zeszłym roku moją ciocię w Pęckawie zabił piorun. Jak ją pochowano, to następnego dnia wszystkie wieńce na jej grobie były spalone. Mówiono, że ten prcld co w niej był spalił wszystko". W przekazie tym, który powstał na gruncie konkretnego wydarzenia mamy do czynienia z wyrazem magicznego, mitycznego myślenia odrzucającego jakąkolwiek realistyczną, rozumową próbę wyjaśnienia zaistniałego faktu. Dzieje się tak zresztą w znakomitej większości wypadków: - "Dawniej, jak żyła jeszcze pani Leciejewska, to ona opowiadała, że jak szła wieczorem z Chorzępowa do Zatomia, to jej przez drogę przebiegł czarny koń ziejący ogniem. To zdarzyło się wielu innym ludziom". - "Jak umarła moja babcia, to do mojej siostry często przychodziła. Siadała na jej łóżku, gładziła jej włosy. Siostra się jej nie bała". - "W Gogolicach rozebrano kiedyś cztery drewniane domy i zostały po nich tylko klepiska i kilka fundamentów. Teraz jeszcze widać tam nocą �184 pojawiające się światła, które tam tańczą, a czasem słychać koński tętent". - "Dawniej byłam telefonistką w Wieleniu. Naczelnik poczty często mówił, że tu straszy. Ja nie wierzyłam. Raz jednak zostałam na całą noc na poczcie. Słyszałam chodzenie, przesuwanie mebli, otwieranie i zamykanie drzwiczek od pieca. Rano wszystko było w porządku". Tego rodzaju podań i memoratów wierzeniowych przytoczyć można by znacznie więcej. Wszystkie one tkwią w sferze tradycyjnego myślenia o zjawiskach "z nie tego świata". Jednakże na stare wartości wierzeniowe o charakterze półdemonicznym, demonicznym lub niedemonicznym nakładają się nowe, a struktura pozostaje niezmieniona. Przykładem takich tematów jest opowiadanie o "jadzie trupim", które we wsiach Puszczy Notecldej pojawiło się prawdopodobnie w styczniu 1987, by szczyt rozwoju i popularności osiągnąć latem tegoż roku. Przekazy te oparte są na stosunkowo prostym schemacie, który w jednej z sfabularyzowanych wersji przedstawia się następująco: - "Jedna pani miała wziąć ślub. Ona rano ubierała suknię ślubną i gdy zapinano jej zamek na plecach, została skaleczona. Zaraz po tym umarła. Okazało się, że pan młody nie miał pieniędzy na kupienie nowej sukni ślubnej i dlatego poszedł nocą na cmentarz i zdjął suknię ślubną ze zmarłej dziewczyny. Suknia była zakażona jadem trupim i dlatego tak się stało". Nie na tym jednak koniec. "Jad trupi" zaznaczył swoją obecność nie tylko w folklorze, ale wpłynął również na psychikę ludzi stymulując zbiorową histerię. Otóż w lipcu 1987 roku w wielu wsiach położonych we wschodnich partiach Puszczy Noteckiej pojawiła się pogłoska, że jezioro w Lubaszu zostało skażone "jadem trupim", który spłynął doń z pobliskiego cmentarza. Lokalna społeczność kategorycznie zabraniała komukolwiek się tam kąpać uznając, że "jakby się kto w tym jeziorze wykąpał to by umarł". Opowiadano mi także, że tutejsi rolnicy przestali w jeziorze poić bydło. Niezależnie od zaistniałej w Lubaszu sytuacji spotkałem się tez z przekonaniem, że "nie wolno zmarłego całować w usta, bo on jest już zakażony jadem trupim i można od tego umrzeć". Nowym tematem wierzeniowym, który w przekonaniach tutejszej społeczności pojawił się w ostatnich latach jest tzw. "trójkąt śmierci". Jednocześnie zaistniał w repertuarach współczesnych narratorów tworząc mozaikę niezliczonych realizacji. Jedna z moich stałych informatorek powiedziała: "Przed śmiercią każdemu człowiekowi pod nosem do brody tworzy się trójkąt śmierci, taki siny plac. Tak siG stało mojemu wujkowi na trzy dni przed śmiercią. Wtedy już wszyscy wiedzieliśmy, że umrze". �185 Zrozumiałym jest, że w procesie zmian obok znanych już ze źródeł zastanych tematów wierzeniowych, pojawiają się opowiadania, w których narratorzy dokonują daleko idących przewartościowań genologicznych, ukazując tradycyjną formę opowiadania w nowym kontekście semantycznym. Ilustracją takich przeobrażeń niech będzie dość powszechna opowieść a wydarzeniu, jakie prawdopodobnie miało miejsce w Białej: - "Jedna taka, to panie miała iść przez cmentarz, nocą, a pan wie, że to straszy tam a północy. Chciała iść, ale się boi, no bo kto by się nie bał. Akurat, widzi pan, to szedł tam jakiś mężczyzna i ona go zapytała czy on też pójdzie tą drogą. Panie, oni to tu tędy szli. On mówi, że tam idzie i ona zapytała czy może pójść z nim, bo się tak bardzo boi. On mówi, że może i poszli. Panie, poszli razem, a strach tak wielki, bo północ. Jak już tak szli i szli, to ona się go pyta: »A wy się tak nic tero nie boicie?« »Łe, jak żyłem, to też się bałem!«. Przykład ten dowodzi w jakim stopniu dawne konstrukcje z powodzeniem przy odpowiednim spointowaniu mogą stanowić materiał \vyjściowy dla nowego opowiadania, służącego zupełnie inym celom. Nadmienić wypada, że dzisiaj już nie opowiada się tego przekazu. Zupełnie nową wartością zaistniałą w repertuarach, przede wszystkim dzieci i młodzieży, są makabryczne opowiadania osnute wokół AIDS. Latem 1987 roku z podsłuchu zanotowałem: - "Jedna dziewczynka miała ojca marynarza. On wszędzie pływał, a ta dziewczynka była chora na białaczkę. Ten ojciec przyjechał do Polski, ale coś mu nie poszło i musiał sprzedać swoją krew, a potem to już zawsze handlował swoją krwią. Potem się dopiero okazało, że jest chory na AIDS. Kiedyś jak już z tą dziewczynką było bardzo źle, to przetaczali jej krew ojca i tak ojciec zabił własne dziecko". Przekazy te w części zorientowane na wywołanie sensacji, w części oparte o schemat podania wierzeniowego, wyrażają zaskakującą, zdać by się mogło, dążność do opanowania przez folklor najintymniejszych stron życia codziennego. Okazuje się zatem, że dla folkloru nie ma tematów tabu, cenzurował się zawsze sam. Wobec wszystkiego tego a czym wyżej, można uznać, iż tradycyjna proza ludowa, ta jaką znamy z klasycznych dzieł folklorystyki polskiej, jest już niemalże przeszłością. Lukę powstałą w ten sposób wypełniały zawsze nowe treści wpisane niejako w stelaż form zamarłych. Wielką rolę w ich kreowaniu pełnią środki masowego przekazu. Między innymi dlatego z górą dwadzieścia lat temu zaczęto mówić o "folklorze człowieka zindustrializowanego" 7. 7 1967. M. Me Luhan, The mechanical bride: FolklOT of industrial man, Londyn �186 Obok tych treści, które niejako tkwią w stereotypach myślowych badaczy, pojawiają się stale nowe przekazy o charakterze humorystycznym. Humor ludowy to niezwykle obszerny rozdział folkloru, najżywieJ reagujący na codzienność. W kuluarowych opiniach folklorystów panuje zgodne przekonanie, że współcześnie anegdota, kawał czy facecja prawie zupełnie zdystansowały pozostałe gatunki folkloru. Niestety do ~zisiaj nie rozstrzygnięto kvvestii genologicznych humoru ludowego, co oczywiście w przypadku tego omówienia nie jest kwestią najistotniejszą. Właśnie w anegdocie znajdował wyraz mi~dzy innymi każdy widoczny przejaw urzędniczej głupoty, indolencji czy niekompetencji. Niekiedy jeszcze przywołuje się dowcipy o kuratorze asystującym przy pienvszej powojennej maturze międzychodzkiego Gimnazjum - "Wówczas padło pytanie z ust owego pana: »gdzie w hymnie Polski jest mowa o przemyśle włókienniczym?". Wszyscy kolejni maturzyści oblewali egzamin. W końcu jeden z egzaminowanych zapytał o co chodzi i otrzymał następującą odpowiedź: »Przędziem Wisłę, przędzie m Wartę, będziem Polakami,,". Charakterystyczną cechą anegdoty jest fakt ogniskowania się .jej wokół konkretnej osoby. Taką (folklorystyczną) popularnością cieszyli się zawsze funkcjonariusze administracji państwowej wszystkich szczebli, etatowi pracownicy organizacji politycznych. Jeszcze dzisiaj przywołuje się kuriozalne przykłady inteligencji takich postaci. Anonimowy informator powiada: - "W roku 1946 w Międzychodzie ówczesny sekretarz PPR otrzymał z województwa pismo z prośbą o charakterystykę miejscowej fauny i flory. Na pismo odpowiedział: »Flora to jeszcze jedna żyje w Lowyniu, a fauny to w powiecie nie ma żadnej,,". Pomysły humorystyczne podsuwa samo życie. Nie trzeba odwoływać się do zbyt odległej przyszłości, by przedstawić z jednej strony żywotność folkloru, z drugiej zaś jego efemeryczność. Wystarczy wszak wydarzenie, które swoim rozmachem, skalą problemu lub po prostu konstrukcją budzi zdumienie, niepokój, refleksję, a już "dzieje się" lawina kawałów, dowcipów reagujących na owe fakty. Mam tu na myśli np. wybory, referendum, etapy reformy gospodarczej itp. Wystarczy wezwać społeczeństwo do zbiórki śpiworów i kocy dla bezdomnych Nowego Jorku, a już następnego dnia, nawet tu, między Wartą a Notecią, pojawią się dowcipy wymierzone w ów absurd, bowiem folklor to także papierek lakmusowy nastrojów i opinii społecznych. A zatem "wydarzenie" i to wydarzenie niepośledniej miary jest najefektowniej kreującym folklor słowny czynnikiem zewnętrznym. Przed III Pielgrzymką papieża do Polski pojawiły się takie oto np. jego przejawy. Z nazwy papierosów "Popularne" odczytano: "Papież odwiedzi �187 Polskę, uzdrowi lud, a ruskich nawiedzi eids" 8. Rzecz w tym wypadku oparta jest na tym samym schemacie, co ten, kiedy z nazwy papierosów "Sport" odczytano: "Stalin prosi o resztę tłuszczu". Wydarzeniem takim jest także popularny film telewizyjny. Tu spontaniczna twórczość ludowa zadziwia pomysłowością. Kiedy kilka laŁ temu Telewizja Polska emitowała film pt. "Nie\volnica 1saura", w filmowym ojcu tohaterki serialu tutejsza społeczność doszukała się cech "chojańskich". Przypadek to szczególny, kiedy na treści tkwiące w pamięci ludu nakładają się inne, z jednej strony wywołujące nowe wartości, z drugiej samorodnie reanimujące dawne. Żywot takich opowiadań nie był nigdy dłuższy niż sam serial. Tak było w przypadku filmów: "Shogun", "Jak zdobywano dziki zachód" czy też popularnej kreskówki o "Smurfach". Nie ma takiego obszaru rzeczywistości, który nie byłby terenem penetracji folkloru. Po wyborach "Miss Polonia" w roku 1988 rocotnik leśny opowiedział o rzekomej rozmowie finalistek turnieju: "To, że masz dwie piersi, to widzimy, ale pokaż zęby, może też masz dwa!". Podobne przykłady można by wymieniać bez końca. Między Wartą a Notecią anegdota jest gatunkiem znanym i popularnym od bardzo dawna. Już Oskar Kolberg przytaczał w swoim dziele kilka o mieszkańcach Chojna 9. Anegdoty o "poprzecznych Chojnach" są czymś szczególnym w folklorze omawianego terenu. Nie wykazują żadnych cech regresu, a wręcz przeciwnie ,ciągle uzupełniane są nowymi tematami. Szczególne miejsce na omawianym terenie zajmuje folklor robotników leśnych, im tylko właściwy, przez nich tylko zrozumiały. Jeden z przedstawicieli tej grupy zawodowej opowiadał: - "Ja roz ide przez las, piłe mom, a tu pacze, leci caa watacha dzików. To jo za drzewo żeby mnie nie zauważyły. Odpalam te piłe i pierwszemu co koło mnie przeleciał obcinom głowe. Inne uciekły". Taki tekst mógł siG <:rodzić tylko w środowisku robotników leśnych i tylko tu mógł z powodzeniem funkcjonować. Podobnie jest z opowiadaniami o "zielonych" myśliwych, którzy po raz pierwszy przyjeżdżają na polowania. O jednym takim opowiadano, że gdy kiedyś przyjechał do lasu, całą nos przechodził nie strzeliwszy żadnej sztuki. Rano zdenerwowany powiedział, że po tym lesie biegają tylko same psy, bo słyszał jedynie szczekanie. Tutaj, podobnie jak w przypadku innych tekstów, jego istnienie możliwe jest tylko w właściwym sobie środowisku, bowiem 8 Wszystkie pielgrzymki Papieża do Polski odbiły się tak w folklorze, że, jak się wydaje, zasługują na osobne omówienie. 9 DWOK, t. 9, s. 55. szerokim echem �188 nigdzie indziej nie zostanie zrozumiany, a wśród robotników leśnych zawsze wyzwala salwy śmiechu. Folklor robotników leśnych Puszczy Noteckiej to ważny rozdział kultury duchowej mieszkańców Zachodniej Wielkopolski, zasługujący na osobne studia i szerokie omówienie. Ongiś kilka miesięcy spędziłem wśród tej grupy zawodowej, poznając fascynujące przejawy kultury "ludzi lasu". Zaistniałem wówczas w zupełnie naturalnych warunkach sytuacji folklorotwórczej. Mogła nią być np. przerwa śniadaniowa, czy też ucieczka w ostęp, by tam w ciszy "obciągnąć butelkę dykty". W sytuacjach takich rodziły się opowiadania przeróżnego autoramentu. Mówiono o duchach leśnych, miejscach tabu, czasach okupacji, o "życiu" Radusza i szeregu innych spraw, których przelotność jest równa czasowi, jaki je warunkuje. W wielu osadach rozsianych po Puszczy Noteckiej folklorystyczna realizacja najczęściej jednak skupia się wokół "ogniska domowego". Małe możliwości komunikowania się między domostwami sprawiają, iż w wielu sytuacjach rodzina jest jedynym nosicielem repertuaru folklorystycznego. Zwraca uwagę, że repertuar kreowany też jest przez porę roku. Inne treści dominują podczas długich zimowych wieczorów, inne wiosną. Co innego opowiada się w sezonie polowań, co innego podczas najazdu grzybiarzy. Komizm słowny i sytuacyjny wyrażony w opowiadaniach o sobotnio-niedzielnych zbieraczach grzybów równać można jedynie z humorem górników śląskich. Wszystko to bowiem nacechowane jest swoistą terminologią, właściwą gwarą oraz przekonaniem, że "kto w lesie drogi prostuje, ten w lesie nocuje". Gatunkiem folkloru, który na gruncie zaistniałej rzeczywistości jest szczególnie mocno reprezentowany, a cechuje się największą ulotnością jest plotka. Ta w przeciwieństwie do absolutnie fałszywej pogłoski może, lecz nie musi być oparta na faktach. Charakteryzuje się jednak niezwykle stabilną strukturą. Posiłkowana nowymi realiami odżywa i bez przeszkód krąży jakiś czas w ustnym obiegu, by po kilku, kilkunastu dniach umrzeć śmiercią zapomnienia. Szczególne tylko sytuacje pozwalają żyć plotce nieco dłużej. W lipcu 1987 roku w jednej z wsi w Puszczy Noteckiej położonej między Sierakowem a Międzychodem zmarła kobieta. Ponieważ była to postać szczególnie barwna, a okoliczności jej śmierci tajemnicze, już następnego dnia w okolicy mówiono, że umarła ponieważ: a. "stary zaciukał ją toporkiem", b. "stary rzucił w nią zupą w puszce, półtora kilograma, a potem walił ją po głowie tłuczkiem do mięsa", c. "zapaliła się wewnętrznie, bo wypiła duszkiem butelkę denaturatu". d. "połknęła odbezpieczony granat". �189 Mimo, iż w sytuacjach nawet tak makabrycznych ustna twórczość nie pozbawiona jest humoru, który niejako winien stymulować czy też reanimować żywot takich plotek, to już w październiku 1987 roku niewiele o tym wydarzeniu mówiono, zaś w styczniu 1988 roku fakt folklorystyczny przestał istnieć. Plotki tego rodzaju w obiegu ustnym funkcjonować mogą dłuższy czas oczywiście tylko w przypadku niewielkiej konkurencji innych plotek. Ich żywot jest znacznie krótszy w okresie niepokojów społecznych, kiedy pełnią funkcję pierwszego, nie zawsze prawdziwego źródła informacji wywołującego sensację. W kulturze ludowej plotka i pogłoska pełnią funkcję informacyjną, zaś jako "faktoidy" mogą stymulować emocje i zaburzenia społeczne 10. Plotki orientowane na wywołanie niepokoju społecznego są w naszej rzeczywistości zjawiskiem powszechnym. Z dzieciństwa przypominam sobie rozpowszechniane niepokojące wieści o mającej wybuchnąć wojnie światowej, o nadchodzących klQskach głodu, o niechybnym końcu świata. Informacje takie, co dziwne, aczkolwiek charakterystyczne, łatwiej znajdowały posłuch w środowiskach małomiasteczkowych niż wiejskich. O przemijaniu treści w folklorze niech świadczy jeszcze jeden fakt folklorystyczny, jaki tuż przed koMem okupacji hitlerowskiej pojawił się w niektórych wsiach Puszczy Noteckiej w pobliżu Sierakowa. Wówczas leśnictwem Jeziorno administrował Sylwester Kośmider, człowiek niezwykły, bo jak wszyscy ludzie zżyci z lasem rozumiał go na wskroś i pięknie o nim opowiadał. W tym czasie w południowej części lasu pojawił się dziwny jeleń. Dawno już nie był przodownikiem stada, a w olbrzymie poroże tuż przy samej nasadzie wplątany miał łańcuch. Wyglądał jakby mu ze łba wyrastał, zwyczajny łańcuch, taki od krów. Kiedy biegał dzwonił nim, a ludzie opowiadali cuda, że diabeł w nim siedzi, zaczarowany król lasu, jak się komuś pokaże to już po nim. To drwale początkowo roznieśli wieść, że czart po lesie biega i straszy. Ludzie nie wierzyli. Dopiero gdy kiedyś podszedł do wsi, zobaczyli go, posłyszeli dzwonienie, zaraz zaczęto mówić, że to polski jeleń, zerwał niemieckie kajdany, znaczy koniec okupacji bliski. Dowiedział się o tym sierakowski Kreisamtleiter, stary jeleniarz, który postanowił ustrzelić sztukę zadając kres patriotycznym gadkom. Podobno kilka dni i nocy leśniczy Kośmider prowadził Niemca po tych rozległych lasach nie wystawiwszy zwierzęcia na cel. Przypłacił to ciężkim pobiciem, ale wieść o "polskim jeleniu", zwiastunie polskości i leśniczym Kośmidrze jeszcze kilka lat funkcjonowała we wspomnieniach. Później zniknęła. Dziś już nikt jej nie pamięta. 10 R. L. Rosnow, O pogtosce, "Literatura Ludowa" R. 20: 1976, nr 2, s. 33-43. �190 Z pamięci mieszkańców tutejszych wsi zniknęły wieści o wielu niezwykłych wydarzeniach ubranych w ramy folkloru słownego. Któż dziś bowiem pamięta o przemarszu przez lasy Puszczy Noteckiej wojsk szwedzkich i pozostawionej przez nie w pobliżu Chojna olbrzymiej kasie wojennej. Któż pamięta o wojskach francuskich, które zatrzymały się tu w czasie odwrotu z Rosji, a stąd przecież "Francuskie Góry" koło Sierakowa. Któż mógłby opowiedzieć dzisiaj jeszcze o tajemniczym pustelniku z Mnisiej Góry, o duchach pokutujących na Rzecińskich Górach, o dzikim polowaniu pod Sierakowem lub Obrzyckiem, o osadzeniu pierwszych kolonistów w Raduszu, o zapadłych wsiach i kościołach, o "jeziorze dzwonów" i szeregu innych. Mało kto potrafi jeszcze opowiedzieć o komicznej sytuacji w Rosku podczas powstania wielkopolskiego, która spowodowała opuszczenie wsi przez Niemców. Te "historie" pozostały jedynie w zapisach. Obok folkloru słownego bezpowrotnie zniknęły całe obszary folkloru rodzinnego, obrzędowego. Jeszcze w 1939 roku w malowniczo położonym Gulczu odbywały się interesujące zwyczaje żniwne, jakich nie spotykano w innych regionach Wielkopolski. Dzisiaj nie pamięta się już o przybranych kolorowymi wstążkami żeńcach. Przemianom uległo domowe świętowanie Bożego Narodzenia, inaczej wygląda sylwestrowa zabawa. W okresie wielkopostnym nie noszą już Rosku "Smierciska" i nikt nie zaśpiewa: Smiercisko ze wsi, nowe lato Kto nie pójdzie za Smierciskiem Tego rzepa zajdzie. do wsi W Wielkanoc nie chodzą już z "Niedźwiedziem", a w Zapusty nikt nie oczekuje "straszków". Nigdzie w Wielkopolsce wesele nie wyglądało tak jak w Chojnie. Szczególnie jego zakończenie. "Wymiatanie" gości weselnych po kilkudniowych uroczystościach było charakterystyczne tylko dla tej miejscowości. Pijani parobcy wyciągali z ukrycia długie cienkie żerdzie, do których końców przywiązane były małe snopki słomy. Maczając je w błocie, wypędzali odjeżdżających z zagrody wołając: "Wy zgłodniałe psy, przyjechaliście namu tutaj wszystko wyżreć i wszystką wódkę wypić, teraz w domu cały miesiąc nie będziecie potrzebowali jeść i jeszcze dłużej byście żarli, ale my wam damy na zapęd!" 11. Nie spotkałem się z informacją w żadnej innej wsi w Puszczy Noteckiej o podobnym zwyczaju. Dzisiaj nawet w Chojnie o nim zapomniano. 11 L. Skrzypczak, Zycie w dawnym Instytutu Etnologii UAM, nr 81, s. 25. Ch oj nie, 1981, maszynopis w Archiwum �191 W tym krótkim tekście chciałem pokazać, że życie folkloru wpisanego w życie każdej ludzkiej zbiorowości, jest przejściowe, ulotne, pozostawiające jedynie po sobie schemat, rusztowanie, wypełniane w sprzyjających okolicznościach przez nowe wartości. Wojciech Łysiak BETWEEN THE WARTA RIVER AND THE NOTEĆ RIVER THE EVANASCENCE OF FOLKLORE (summary) Folklore, as an integral component of the folk type culture, easily submits to the process of constant exchange of content and qualities fitted into the framework characteristic of it. The observation of the everyday manifestations of folklore proves that this process is a spontaneous one and the life span of particular forms may be only a few days or weeks. It seems that subject to that mutability are all kinds of texts from gossip and rumour through belief tales and nursery rhymes to political folklore texts. New folklore phenomena are being born every day, all rich with form and content. There arise new reportoirs, new cultural facts which because of their "novelty" and "difference", because they deviate from the conventional understanding of folklore remain commonly unnoticed by those professionaly dealing with it. The notification of the ephemeral character of folklore contradicts the common belief that folklore is absent from the contemporary reality. The article has been ilustrated with materials collected during last few years in the region between the two rivers Warta and Noteć. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ab5b36c6b3442e6818f24cb90fe0fb5c.pdf 6942894948bc697a1fc3e631cb69f1ef Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1972 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1831 Title A name given to the resource Recenzje / LUD 1989-90 t.73 Description An account of the resource LUD 1989-90 t.73, s.193-250 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 73, 1989 - 1990 III. RECENZJE Wojciech B u l' S 7. t a, Język a kultura w myśli etnologicznej, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, seria: "Praee Etnologiczne", t. 11, Wrocław 1986, ss. 151. Wydar,a w "Pracach Etnologicznych" książka W. Burszty jest wartościową interesującą rozprawą z pogranicza teorii kultury, teorii badań etnologicznych i dziejów myśli antropologicznej (etnologicznej). Jej tytuł trafnie i zarazem lapidarnie ujmujący przedmiot studiów autora wskazuje, iż zawartość książki poświęcona została krytycznemu przeglądowi etnologicznych koncepcji na temat wzajemnych związków między sferą kultury a obszarem języka. Ukazanie tych ob:.Jstronnych związków w ujęciu różnych szkół i orientacji nie byłoby w pełni mcżliwe i zrozumiałe, gdyby autor pominął relacje zachodzące między etnologią z jednej strony a językoznawstwem - z drugiej. Dzięki równoległemu ujęciu obu par tych relacji (język a kultura versus językoz.nawstwo a etnologia) powstała pożyteczna pr<:ca ukazująca jednocześnie zmienność i różnorodność opinii na temat kulturowego uwikłania języka i językow'ego uwikłania kultury oraz wzajemnych oddziaływań czy interferencji lingwistyki i antropologii kulturowej (etnologii). Trzeba w tym miejscu zauważyć, iż problem obustronnych związków między językiem a kulturą należał zawsze do jednych z głównych zadań poznawczych nauk etnologicznych, a współcześnie w związku z ekspansją takich orientacji jak strukturalizm, kognitywizm i semiotyka stał się on szczególnie ważny. Stąd też należą się autorowi słowa uznania za to, iż podjął się tak trudnego zadania i przedstawił w sposób rzeczowy i kompetentny główne sposoby ujmowania języka i kultury w przebrzmiałych już, ale istotnych także dla współczesności nurtach, ja;Z i w nowszych orientacjach etnologicznych. Wybrane tak trafnie do analizy tytułowe zagadnienie nie było dotąd w polskiej fachowej literaturze przedmiotem rozważań. Dzięki temu autor wniósł istotny wkład do rodzimej myśli etnologicznej i kulturoznawczej likwidując ważne obszary białych plam i wytyczając potencjalne kierunki dalszych badań w podjętym przez siebie temacie. Książka W. Burszty wychodzi naprzeciw trzem głównym potrzebom widocznym wyraźnie we współczesnej refleksji kulturoznawczej. Po pierwsze spełnia ważną funkcję poznawczą przyczyniając się do pogłębienia i usystematyzowania wiedzy na temat rozwoju myśli etnologicznej odnośnie do związków języka z kulturą. Po drugie umożliwia ukazanie specyfiki etnologicznej interpretacji roli jęZykCl w kL:.lturze, a po trzecie dostarcza materiału i refleksji przydatnych do doskonalenia programu podmiotowej interpretacji języka jako formy kultury we współczesnych koncepcjach etnologicznych. ,Jest rzeczą oczywistą, iż wymienione tu cel"" nie mogły zostać spełnione w jednakowym stopniu. Pierwszy z nich zrealizow:1flY został najpełniej, zgodnie zresztą z planowanym zamiarem autora, dla drugiego stworzone zostały solidne podstawy, które wykorzystane być mogą w przyszłych studiach o profilu komparatystycznym, trzeci cel osiągnięty został jedynie w sferze postulatów i świadomej refleksji na temat możliwych dróg i sposobów doskonalenia teorii kultury w obrębie etnologicznych nauk szczegółowych. 13 Lud t. LXXIII �194 Podstawowym zadaniem W. Burszty było dokonanie przeglądu interpretacji i koncepcji tych kierunków etnologicznych, które zajmowały się językowym aspektem kulturowej rzeczywistości, po to by w oparciu o krytyczną analizę różnorodnych podejść wyodrębnić najbardziej znaczące i istotne stanowiska. Tak określony zamysł przybrał w tej książce udany kształt, dzięki czemu czytelnik niezorientowany w problematyce uzyskał dobre kompendium wprowadzające w sposób system<:tyczny w obszar etnologiczno-lingwistycznego pogranicza teorii kultury, a specjalista - interesujące studium rzucające nowe światło na szereg kwestii i inspirujące do dalszych obiecujących badań i refleksji. W obrębie zainteresowań autora znalazła się przede wszystkim angloamerykańska antropologia społeczno-kulturowa oraz francuska antropologia strukturalna, a więc te szkoły, które w istocie najbardziej zaważyły na kształcie współczesnej światowej myśli etnologicznej. Oczywiście możnaby zastanawiać się aad celowością rozszerzenia tej interpretacji na kierunki przez autora śVliadomie pominięte jak np. poststrukturalistyczna semiotyka francuska, czy postproppowska semiotyka radziecka, ale sądzić należy, iż dla postawionego przez W. Bursztę celu polegającego na id·zntyfikacji głównych stanowisk w nurcie refleksji nad językiem a kulturą dokonany przez niego wybór był logiczny i adekwatny do potrzeb. Jasną i zrozumiałą argumentację autorską wspiera bogata literatura przedmiotu zawierająca najbardziej reprezentatywne, a także i najnowsze prace antropologiczne, lingwistyczne i filozoficzno-teoretyczne. Busolą ułatwiającą krytyczną wędrówkę po meandrach różnorodnych koncepcji, idei, postulatów i konstrukcji, a jednocześnie instrumentem zapewniającym utrzymanie jednolitego kursu i interpretacyjnej konsekwencji stała się socjoregulacyjna teoria kultury .T. Kmity, której obecność na kartach recenzowanej książki zaznacza się przede wszystkim w formach aplikacyjnych, aniżeli przez bezpośrednie deklaracje i odwoływania się. Praca jest skonstruowana logicznie, choć poszczególne rozdziały stanowią dość samodzielne szkice, połączone ze sobą jedynie ideą przewodnią książki, tj. poszukiwaniem odpowiedzi na pytanie, w jaki sposób traktowano relację język/kultura w obrębie poszczególnych etnologicznych kierunków. Oprócz ciekawego wprowadzenia i zawierającego naj istotniejsze elementy podsumowania książka składa się z pięciu rozdziałów, z których dwa - pierwszy i ostatni mają nieco odmienny charakter od pozostałych. Otóż rozdział zatytułowany "Język jako jedna z dziedzin kultury" traktuje o tych kierunkach etnologicznych, które nie czyniły z problematyki języka pola swej szczególnej refleksji teoriopoznawczej, choć dostrzegały wagę tego zagadnienia. Rozdział piąty poświęcony antropologii kognitywnej zapoznaje nas ze współczesnymi próbami podmiotowej rekonstrukcji kultury, których ważnym elementem strategii badawczej są studia nad komunikatami językowymi. Znalazły się w nim także omówienia poglądów W. Goodenougha - wybitnego reprezentanta "etnonauki", a także charakterystyka tzw. analizy składnikowej tj. metody mającej na celu dotarcie do autentycznych zasad klasyfikacyjnych tkwiących u podstaw badanej przez kognitywistów kultury. Między tymi dwoma spinającymi całość rozdziałami pokazującymi punkt vvyjścia i stan osiągnięć w dziedzinie refleksji nad kulturą i językiem w czasach num współczesnych znalazły się trzy bardzo ważne eseje poświęcone klasycznej etnolingwistyce amerykańskiej Sapira i Whorfa, brytyjskiemu funkcjonalizmowi Malinowskiego i francuskiemu strukturalizmowi Levi-Straussa. Na przykładzie każ.dego z tych kierunków W. Burszta ukazał specyfikę i odmienność trzech najważniejszych stanowisk w kwestii relacji wiążących język i kulturę. Lapidarnie ujmując pierwszy z nich to nurt zakładający pierwotność struktur językowych względem �195 kształtu kultury, drugi to nurt traktujący język jako integralną część kultury powiązaną funkcjonalnie z jej wszystkimi aspektami, oraz trzeci - to nurt zakładający wzorcowy charakter modeli językowych dla organizacji rzeczywistości kulturowej. Wybór tych trzech kierunków jako osi konstrukcyjnej pracy był w pełni udany umożliwiając ukazanie w sposób chronologiczny zmienność etnologicznej refleksji, przy jednoczesnym uwypukleniu typologicznej odmienności poszczególnych propozycji. Jest rzeczą całkowicie naturalną, iż w tak pozytywnie ocenianej książce znalazły się również mif'jsca pobudzające do krytycznych lub polemicznych uwag. Nie wdając się tu w szczegółową polemikę merytoryczną, chciałbym jedynie wskazać na kilka takich punktów, które w mojej opinii mogłyby być potraktowane w sposób c;cyniący tę interesującą książkę jeszcze bardziej wartościową. Na tle napisanych z prawdziwym znawstwem przedmiotu rozdziałów poświęconych amerykańskiej antropologii, nieco słabsze wydają się te części, które przedstawiają stanowiska etnologicznego strukturalizmu i to glównie klasycznego. Niepotrzebnie powtórzone tam zostaly elementarne zasady tego kierunku, wyraźnie kosztem analizy rekonstruowanych w tej orientacji związków łączących język i kulturę. Ze wzgh;du na niejednorodną wewnętrzną strukturę poszczególnych rozdziałów dopasowaną głównie do specyfiki omawianych w nim kierunków uległy w niektórych miejscach zachwianiu proporcje, w wyniku czego pewne kwestie ujęte zostały zbyt skrótowo jak np. współczesna angielska antropologia strukturalna i semiotyczna. Także inne zagadnienia nie doczekały się glębszej analitycznej dociekliwości. Dotyczy to np. słabego ukazania historycznych korzeni amerykańskiego kognitywizmu czy też niewystarczającego naświetlenia kontrowersji między podejściem typu "emic" a interpretacją typu "etic" i jej praktycznymi skutkami dla warsztatu współczesnego badacza. Dużą autonomiczność poszczególnych rozdziałów pogłębił niewielki stopień refleksji komparatystycznej ukazującej podobieństwa, nawiązania i rozbieżności między przedstawianymi orientacjami. Zadanie to pozostawił autor jakby samemu czytelnikowi. Wreszcie wspomnieć można także i o tym, iż autor większą wagę przywiązywał do oceny teoretycznych postulatów i założeń analizowanych szkół i kierunków, mniejszą zaś do praktycznych efektów zastosowanych w ich obrębie dyrektyw badawczych. Wymienione wyżej uwagi posiadają jednak znaczenie drugorzędne i nie umniejszają bezspornych walorów pracy W. Bu.szty. Podjęcie się tego tematu było przedsięwzięciem bardzo ambitnym, gdyż wymagającym poruszania się po pograniczach antropologii i językoznawstwa, dużej kompetencji w zakresie dziejów myśli etnologicznej, dobrej znajomości teoretycznych podstaw nauk o kulturze. Książkę W. Burszty uznać można za ważny wkład w dzielo rozpoznawania teoriopoznawczych podstaw klasycznych i współczesnych nurtów etnologii. Bezspornym sukcesem jej autora jest wykazanie istoty zróżnicowanych podejść do problematyki język/kultura, umożliwiających klasyfikację tych ujęć i dających dobrą podstawę do dalszych dociekaJ1. Ukazany przez W. Bursztę przedmiot badań okazał się nadzwyczaj interesujący dla historyka myśli etnologicznej, teoretyka kultury i każdego, któremu bliskie są kwestie podmiotowego ujmowania kulturowej rzeczywistości. Książka ta, której lektura nie tylko wzbogaca naszą wiedzę, ale inspiruje i pobudza do refleksji została napisana z dużą kompetencją. Zastosowana interpretacja w większej lTlierze syntetyczno-typologiczna, aniżeli analityczno-komparatystyczna dobrze wprowadza w meritum problematyki wyznaczając jednocześnie wyraźnie dalsze pole potencjalnych studiów. Aleksander Posern-Zieli71ski �196 Aron G u r ie w i c z - Problemy średniowiecznej kultury ludowej, Warszawa 1987, ss. 402. Znamiennym rysem współczesnej humanistyki jest, jak sądzę, żywe zainteresowanie się Biblią, literaturą mitologiczną, ludowymi eposami, literaturą hagiograficzną itp., w głębokim przeświadczeniu, że jest to nadal niewyczerpane pole ekspl:)racji i twórczych podniet. Do niedawna literatura ta traktowana była jako barwne opowiastki dodające historii pikanterii, dzisiaj sama stanowi niezwykle cenny material źródłozanwczy, otwierający przed badaczami coraz to nowe możliwości interpretacji zjawisk kulturowych. Można zaryzykować twierdzenie, że w ikonografii o zabarwieniu folklorystycznym, traktowanej czasami z pobła7.aniem, tlewi cala wielka tajemnica wiedzy o człowieku i nie trzeba jeździć daleko i szukać pierwotnych plemion, by się o tym przekonać. Aron Guriewicz inicjuje badania tego właśnie typu próbując spojrzeć na kulturę średniowiecza, o której mogłoby się zdawać, że napisano już chyba wszystko, od strony ludowych wizji, wyobrażeil, przedchrześcijal1skiej magii i przeciw~tawia to \',;s7.ystko kulturze elitarnej. Końcowy efekt wydaje się zaskakujący, bo oto średniowiecze jawi się nam zupełnie w innych kategoriach, pozbawione mrocznego patosu, wyzule z wszelkich generalizacji, targane licznymi sprzecznościami w walce o zawładnięcie ludzką duszą. Guriewicz zajmuje się wyodrębnianiem rzeczy ukrytych pod płaszczem ludowej mistyki, nadaje tym rzeczom rangę światopoglądu w przekonaniu, że był on kamieniem węgielnym epokL Punktem wyjścia swoich rozważań uczynił zderzenie dwu światów: chrześcijaJ1skiego i pogańskiego, w dobie - jak pisali o tym historycy imperialistycznego marszu tego pierwszego na zachód Europy. Przebudowa i chrystianizacja społeczeństwa wcze:mego średniowiecza wcale nie była tak oczywista i mimo trudu kościoła społeczeństwa te przyjęły specyficzny synkretyzm religijny, usprawiedliwione przcz życie połączenie dogmatów wiary chrześcijailskiej z rytuałami magicznymi Guriewicz podejmuje tym samym, jakby na marginesie książki, sprawę prawdy historycznej, jej zwodniczy rc~latywizm. Bada bowiem kulturę i mechanizmy jej funkcjonowania w oparciu o unikalne, dosyć powściągliwie traktowane przekazy zakladając, że żaden z do tej pory naszkicowanych obrazów średniowiecza nie jest do koilca prawdziwy, bo jest mocno fragmentaryczny i na dodatek skażony licznymi niedoskonałościami. Wracając do pytania zasadniczego: jaką była ta kultura wicków średnich i ludzie. którzy ją tworzyli? Machinalnie ciśnie się odpowiedź, że dosyć niespójna, amhiwalentna, bo niby chrześcijańska, ale też j heretycka, !Josqpna w niekończącej si~ pokucie z wiecznym poczuciem grzeszności; ale też .i karr.3walowa rozbawiona. I tak moglibyśmy przeciwstawiać jej cechy krańcowo odmienne i byłoby to zgedne z prawdą, ale jaki jcst kontekst tych pa;:-;:;doksalnych połączeń? Po upadku świ"ta klasycznego Europa stanęła na rozstajach. Zwycięzcy powinni stać ~ię uczniami pokonanych, którym w zakresie cywilizacji nie potrafili przeciwstawić nic, dlatego swoją zaczęli nieudolnie wznosić od podstaw. Ludzi dziesiątkowały epidemie, głód, szerzyło się bezprawie, rozbój, silnie akcentowany pogromami inr:;owierców, masowo szerzyły się zabobeny i czary, wszyscy bali się wszystkich, strach był głównym dyktatorem średniowiecznych poczynań. Społeczeństwo wyrosłe w takim klimacie było klasowo ściśle zhierarchizowane, pozbawione iluzji. Nauka o predestynacji, czyli o naturalnej, przyrodzonej kondycji k"źdego człowieka, pozbawiała jednostkę możliwości manewru w zakresie zmiany status �197 qu.o. Naturalnie, że nauka Kościoła wraz z całym arsenałem literatury adresowanej do ludu przyjęta była z entuzjazmem, ale jak się okazało później nie do końca. Ksi'lżkę Guriewicza można odczytywać rM.nie. Obok głównych wątków snuje autor niejako mistern'l nić mówiącą o przebiegłości ludu, który w desperackich staraniach o poprawę swego życia, jeżeli nie w tym, to świecie pozaziemskim, tworzy swój p<1llteon osób, rzeczy, czy praktyk sacru.m na zasadzie domniemanej skuteczności, czerpiąc z katolicyzmu. a jeszcze obficiej z pogaństwa. Kościół przyjmuje warunki tej gry i stara się być jeszcze bardziej przebiegłym, dopuszczając w swym łonie istnienie np. magii. Ciekawe wydają się być koleje tego specyficznego dialogu, wzajemnego wymuszania na sobie coraz to dalszych ustępstw, ku obustronnej korzyści. Jednak była to walka, ścierania się starego z nowym, raczej przekora i kcmpromisy ze strony Kościoła niż szarża i, jak pisze autor, Kościół był wtedy rzeczywiście siłą. Odwzorowaniem ducha epoki i łącznikiem pomiędzy ziemskością a wiecznością było zjawisko cudu. To najukochańsze dziecko wiary miało sens rzeczywiście tylko wtedy, gdy nic nie było zdeterminowane ziemską przyczynowością. Nawet odwieczne prawa natury wobec braku prób ich naukowej interpretacji były dzielem Wszechmocnego. Istotnie więc średniowieczne palące zapotrzebowanie na cud czyniło cuda. W tym świecie, tak okrutnym i beznadziejnym, lud za wszelką cenę pragnął cudu, będącego iskrą nadziei, nawet za cenę częściowego porzucenia dogmatów wiary chrześcijańskiej. Co więcej, owo zapotrzebowanie na akty magiczne cechowało także duchowieństwo, bo jak pisze Grzegorz z Tours, zakonnicy nader często śpiewali pieśni pogańskie i chętnie przyglądali się czarnoksięskim praktykom. Bylo to więc zjawisko powszechne, nad którym kościół nie panował, ale wykorzystywał wian:; w cuda dla własnych interesów. Obraz tej kultury, jaki wyłania się z żywotów świętych, penitencjałów, kazań czy kanonów, jest dosyć jednowymiarowy. Słyszymy tego, który poucza, moralizuje, rzuca gromy, strona przeciwna pozostaje przynajmniej częściowo milcząca. Paradoksalne, że lud, który tworzy tutaj historię najprawdziwszą, jest dla niej tylko tłem. Historia ta to popadanie z coraz to nowej skrajności w skrajność. Lud nie tylko jest owładnięty ostrą melancholią dramatycznej wizji końca świata, potrafi się także wspaniale bawić. Mówi o tym J. Huizinga: "Zycie było jaskrawe i różnorakie, że jednym wciągnięciem powietrza wdychano woń krwi i róż. Pomiędzy piekielnym strachem i dziecinnym żartem, pomiędzy okrutną zatwardziałością i skorym do łez wspólczuciem lud chwiał się to w tę, to w inną stronę jak olbrzym z głową dziecka. Wszystko się tutaj miesza, i fanatyzm religijny biczowników, któr:l:Y po odprawieniu swych wstrząsających egzorcyzmów, wieczorem giną w korowodzie karnawałowym i jest także obok siebie miejsce na śmiech, bluźnierstwa, profanację świętości i żarliwe modlitwy". Historycy twierdzą, że ta średniowieczna groteska była wentylem bezpieczeństwa dla ludzi i kluczem do zrozumienia epoki. Chyba jednak umysłowość ludzi tamtych czasów była mocno skażona poczuciem winy, grzechu. ostatecznej zagłady. Hieronim Bosch, wielki malarz i moralista schyłkowego średniowiecza, dopisuje kolejne cechy już nie tylko ludowej mentalności, takie jak: horrendalna głupota, beztroska, rozwiązłość. Swiat Boscha to jeden wielki kocioł w którym wre bezsensowne życie. Bosch całkiem na serio przestrzega: "patrzcie wszyscy co was czeka, jeżeli nie uporządkujecie swego życia", i roztacza apokaliptyczne wizje mąk piekielnych. Ale czlowiek rozdarty pomiędzy sprawy doczesne a wieczne nie potrafi znaleźć dla siebie �198 właściwej płaszczyzny odniesienia. Można traktować to wszystko jako fantasmagoryczne urojenie ludzi chorych, a można się tym wszystkim trochę przestraszyć. Człowiek współczesny odbiera problemy średniowiecznej kultury ludowej z odcieniem ironii jako jedno wielkie błazeństwo. Guriewicz traktuje ją bardzo poważnie, choć konwencja w większości raczej humorystyczna, ale przez to problemy tamtych czasów stają się bardziej wiarygodne i ludzkie. Ostatecznie jednak wątpliwości pozostaną nadal wątpliwościami. Jaka była ta epoka w całej swojej rozciągłości, bardziej elitarna, czy bardziej ludowa? Jeżeli bardziej ludowa, to dlaczego tak wiele wspaniałych treści przekazała potomnym? Autor zdaje sobie sprawę, że odpowiedzieć na v.rszystko nie sposób, ale przed mediewistyką - jak pisze - otwierają się nowe możliwości pełniejszego poznania, bo pierwszy wspaniały krok już został dokonany. SŁawomir Władimir Jakowlewicz wietstwiennyje riedaktory: ningradskogo Uniwersitieta, Bździuch P r o p p, Istoriczeskije korni wotszebnoj skazki. W. T. Jeremina, N. M. Gicnsimowa, Izdatielstwo Leningrad 1986, ss. 364. OtLe- Trzeba przyznać, że osiągnięcia strukturalistów rosyjskich zyskały rozgłos i uznanie w całym świecie. Ich prace uznały za interesujące i t'3 szkoły folklorystyczne, które dalekie były i są od podjęcia podobnej metody. Już do klasyki analizy strukturalnej przeszły prace 1 jednego z najwybitniejszych uczonych tego kierunku w Związku Radzieckim, jakim był Włodzimierz Jakowlewicz Propp, profesor Uniwersytetu w Leningradzie. Jego Morfologia bajki (Leningrad 1928; II wyd., Moskwa 1969) została przetłumaczona na wiele języków obcych, w ostatnich zaś latach wydano trzy jego książki: Folklor i diejstwitielnost' (Moskwa 1976), Problemy komizma i smiecha (Moskwa 1976), Russkaja skazka (Leningrad 1984>, a obecnie wznowiono wydaną po raz pierwszy w 1946 roku jego kolejn'ł pracę, tj. Historyczne korzenie bajki magicznej. Zanim jednak przejdziemy do przedstawienia nowej edycji pracy Proppa, przypomnijmy w skrócie pełną swady i rzetelnie udokumentowaną wypowiedź prof. Kiriłła Wasilewicza Czistowa, jednego z największych współczesnych folklorystów radzieckich. Na szczególną uwagę zasługuje jego "rozprawa" z tzw. "legendami". związanymi z nazwiskiem i pracą Proppa 2. W konsekwencji Czistow owych "legend" wyróżnił aż cztery, po kolei obalając każdą z nich. Rozprzestrzenienia się w świecie koncepcji badawczej Proppa upatruje on głównie w intensywnym rozwoju całej lingwistyki, teorii informacji, semiotyki, współczesnej teorii kultury oraz innych pokrewnych nauk, podważając tym samym mit o "barierze językowej" jako prze~zkodzie w znajomości metody Proppa. Zastanawia się on przy tym, dlaczego tacy uczeni, jak C. Levi-Strauss, M. Luthi i inni, dopiero w latach 60 - 70 naszego stulecia uznali M oTfologię bajki. Czistow przypomina bowiem, że informacje o książce ukazały się w 1929 r. w między• Por. dokładne zestawienie prac uczonego: Bibliogra/ija trudow W. J. Proppa. Sost. B. N. Putiłow, (w:) Tipologiczeskijc iSstiedowanija po /olkloru. Sbornlk staticj pamjatl Wladimira Jakowlewicza Proppa (1895- 1970),Moskwa 1975. , Por. K. W. Czistow, W. J. Propp issliedowatlcl skazki, (w:) W. J. Propp, Russkaja skazka. Olw. riedaklory K. w. Czistow, W. 1. Jeremina, Leningrad 1984, s. 3 - 22. �199 narodowej bibliografii etnograficznej Internationa!e Vo!kskundliche oraz w bibliografii slawistycznej Slavonic CoHection, a także opublikowano recenzje (w j. niemieckim D. K. Zielenina, w j. angielskim R. Jakobsona). Drugi mit, z którym rozprawia się Czistow, dotyczy wypowiedzi niektórych uczonych zachodnioeuropejskich, w świetle których koncepcja Proppa cieszyła się większą znajomością i popularnością na Zachodzie aniżeli w ZSRR. Uważa on, że rosyjska nauka lat 20 naszego wieku w żadnej mierze nie może zasługiwać na miano prowincjonalnej, odbiegającej od osiągnięć europejskich, dokumentuje jednocześnie swe wywody bogatą literaturą folklorystyczną tamtych lat. Według trzeciej "legendy" przejście Proppa od strukturalnych ("morfologicznych", synchronicznych) badarl w Morfologii bajki do problemów genezy i historii bajki (diachronii) w Historycznych korzeniach bajki magicznej nastąpiło pod wpływem krytyki "formalizmu" w historii literatury. Czistow jednoznacznie uznaje, że podobna ,,legenda" wypacza nie tylko proces kształtowania się i rozwijania Proppa jako uczonego, ale i samą istotę koncepcji bajki, jaką stworzył. Czistow ustosunkowuje się również do wypowiedzi w niektórych artykułach i nekrologach, w których to pisano, że Propp - mimo iż zdobył międzynarodową popularność - zmarł jako nieznany w swojej ojczyźnie. Owa czwarta "legenda" według Czistowa również nie może mieć racji bytu. W rezultacie przypomina on opublikowane w Związku Radzieckim prace Proppa oraz przedstawia sylwetkę tego nie tylko znakomitego naukowca, ale i nauczyciela, który jako kierownik Katedry Literatury Rosyjskiej w Uniwersytecie Leningradzkim przewodził dużej grupie uczonych. Spośród wychowanków Proppa wymienia on m.in. takich folklorystów, jak Jeremina i Niekryłowa. Dalszymi dowodami, w sposób bezpośredni podtrzymującymi obiektywizm sądów Czistowa, są ciągle wznawiane staraniem jego uczniów książki Proppa. Zarówno bowiem opublikowana ostatnio Bajka rosyjska, jak i nowe wydanie Historycznych korzeni bajki magicznej, zostały opracowane i przygotowane do druku przez wychowanków Proppa, zachowujących wdzięczną pamięć o swym nauczycielu. A pozostawił ich Propp wielu, zarówno w Uniwersytecie Leningradzkim, jak i w Instytucie Literatury Rosyjskiej Akademii Nauk oraz w innych placówkach naukowych. Właśnie dwie pracownice Instytutu Literatury Rosyjskiej, a jego uczennice, Waleria Igorowna Jeremina (por. ostatnią jej pracę nt. Poetyckiej kompozycji ludowej liryki rosyjskiej, Leningrad 1978) i recenzent książki Anna Fiedorowna Niekryłowa (por. Rosyjskie ludowe święta miejskie, zabawy i widowiska końca XVIII i poczqtku XX w., Leningrad 1984) oraz Natalia Michajłowna Gierasimowa z Katedry Literatury Rosyjskiej Uniwersytetu w Leningradzie przygotowały nowe wydanie Korzeni ... Przypomnijmy w tym miejscu, że zasłużony dla kultury rosyjskiej i radzieckiej Instytut, tzw. "Puszkinskij Dom", powstał w 1903 r., a od 1930 r. na skutek reorganizacji stał się placówką naukowo-badawczą 3. Książka Proppa poświęcona Historycznym korzeniom bajki magicznej według uczonych jest tym dla nauki rosyjskiej, czym Zlota gałqź J. Frazera dla zachodnioeuropejskiej. Obie bowiem prace wykazały owocność analizy wierzeń ludowych i utworów folklorystycznych na tzw. "interetnicznym poziomie". IN Korzeniach Propp traktuje folklor jako zjawisko internacjonalne, które nie sposób badać w izolacji, wyłącznie w oparciu o jeden lud. Wypowiadając się na temat metody , Przy Instytucie jest Oddział rękopisów, chroniący unikalne zabytki piśmiennictwa starej Rosji oraz rękopiśmienne dziedzictwo pisarzy rosyjskich. W Domu Puszkina znajduje się również ogromna ilość eksponatów i rękopisów, związanych z zyciem, działalnością i twórczością takich literatów, jak np.: A. N. Radiszczewa, M. J. Lermontowa, N. W. Gogola. 1. S. Turgieniewa, F. M. Dostojewskiego, L. N. Tołstoja, A. M. Gorkiego, W. W. MaJaikowskiego i wielu innych. �200 i materiałów wykorzystanych w książce (por. s. 32 - 35), podzielił on zgromadzony materiał na trzy grupy. Do pierwszej, tzw. "podlegającej objaśnieniu", zaliczał taką bajkę magiczną, którą badacz winien znać doskonale, do drugiej zaś przydzielał "materiał wnoszący objaśnienia". Natomiast jako rezerwowy pozostawiał tzw. "materiał kontrolny", który może być wykorzystany później, m.in. do konir.retyzacji wcześniej ustalonych zasad. W konsekwencji "podstawą" Korzeni... stała ~ię bajka rosyjska. W wypadkach, gdy nie dysponował on dostateczną ilością materiałów rosyjskich bądź słowiańskich, wykorzystywał teksty innych narodów. Owo porównawczo-historyczne traktowanie folkloru było zgodne z pojmowaniem przez Proppa folklorystyki jako dyscypliny komparatystycznej, o czym pisał w wielu swoich pracach. Jak zwracają uwagę redaktorki wydania Korzeni, próba takiego oglądu materialów folklorystycznych przywiodła Proppa do - wydawałoby się całkowicie paradoksalnego w jego czasach wniosku, iż najbardziej cennymi mat~riałami okazały się nie te - terytorialnie bliskie (europejskie i azjatyckie), ale materiały amerykańskie, częściowo również z Oceanii i Afryki. Propp traktował bowiem Azję jako "kocioł", w którym to narody osiągnęły znacznie wyższy poziom kulturowy aniżeli ludy Ameryki i Oceanii, kiedy to zastali je Europejczycy i zaczęli zbierać etnograficzne i folklorystyczne materiały" (s. 29). W praktyce więc Propp spożytkowywał owe materiały z wielką ostrożnością, nie dysponował w5zak taką ilością zbiorów tekstów, jak współcześni folkloryści. Jeremina we wstępie pt. Ksiqżka W. Proppa «Historyczne korzenie bajki magicznej» i jej znaczenie dla współczesnych badań bajki próbuje uporządkować wnioski, do których doszedł w swej pracy Propp. Uznał on m.in., że w bajce znakomicie zachowały się ślady zanikających form życia społecznego. Podobną tendencję można wykazać, dokonując oglądu bajki pod kątem funkcjonowania w niej obrzędów, obyczajów, mitów (jako różnych przejawów religii), motywów charakterystycznych dla poszczególnych obrzędów, ich wzajemnych powiązań etc. W rezultacie Propp, traktując obrzęd i mit jako przejaw pierwotnego myślenia, doszedł do jeszcze jednej przesłanki, "że formy pierwotnego myślenia powinny również być uwzględnione przy objaśnianiu genezy bajki" (por. s. 31). Uczony, rekonstru·· ując mitologiczne podstawy wątków, analizował późniejsze materiały, które praktycznie utraciły już bezpośredni związek ze swoją przeszłością historyczną. Jak pisze Jeremina, ten kierunek badań znalazł w późniejszych latach odzwierciedlenie w lingwistyce, folklorystyce i etnografii. Porównawcza zasada w badaniach folklorystycznych, osobliwe podejście metodologiczne do klasyfikacji i analizy materiału pomogły uczonemu nie tylko ujawnić cały zespól prawidłowości charakterystycznych dla twórczości ludowej, ale i postawić nowe pytania na temat genetycznych źródeł i oddzielnych motywów oraz gatunków, jak i sztuki ludowej w ogóle. Propp, nie ograniczając się tylko do porównywania bajek, począł poszukiwać ich źródeł. W konsekwencji doszedł w "Korzeniach" do wniosku, że nie można rozgraniczać poszczególnych wątków. Niejednorodność i wielowarstwowość bajek stały się bezpośrednią przyczyną badań Proppa nad wszystkimi motywami wchodzącymi w ich skład. Taka analiza bajki jako całości pozwoliła mu wysunąć wniosek, że poważna część motywów bajki magicznej odzwierciedla obrzędy inicjacyjne. W rezultacie naj starszych podstaw bajki (por. s. 353) upatrywał on w obrzędach inicjacyjnych (poświęcających). Na konkretnych przykładach analizował przeobrażenia owych tradycyjnych form obrzędowych aż po współczesne religie. Propp bowiem, podobnie jak jego popTZcdnicy, transformacji bajki upatrywał nie tylko w jej "wnętrzu", ale i w zjawiskach pozabajkowych: w mitologii, rozmaitych wierzeniach, życiu itp. Jak wiadomo, Morfologia bajki jest klasycznym przykładem analizy struktu- �201 ralnej bajki, w kolejnej pracy (Bajka rosyjska) Propp przedłożył koncepcję pochodzenia, rozwoju i życia bajki rosyjskiej, zaś w Korzeniach odwołuje się przede wszystkim do źródeł bajki magicznej i jej historycznych uwarunkowań. Według Czisiowa 4 Korzenie są o.rganicznym przedłuźeniem Morfologii.. W konsekwencji uznaje on obie prace za jedną Z-tomową monografię, której nadaje - modyfikując ~łownictwo - tytuł "Struktura i geneza bajki magicznej". Przypomnijmy też za tym uczonym, że "Korzenie" w folklorystyce radzieckiej spotkały się z żywym oddźwiękiem. Obok recenzji W. M. Zyrmunskiego ("Sowietskaja Kniga" 1947, nr 5, s. 97 - 103) ukazała się książka E. M. Mieletynskiego Bohater bajki magicznej. Pochodzenie postaci (Moskwa 1958). Czistow uważa książkę Mieletymkiego za 1'0;';wijającą, a jednocześnie ograniczającą uniwersalność wywodów Proppa, poszerza ona bowiem pytanie o historyczne warianty, nie tylko w odniesieniu do typów bohatera, ale i samej struktury bajki. Propp, kończąc Korzenie w latach wojny, nie miał możliwości powtórnego sięgnięcia do źródeł w celu sprawdzenia cytatów i uściślenia aparatu bibliograficznego. Był zmuszony do wykorzystania poczynionych wcześniej notatek bądź też podawał pewne dane źródłowe z pamięci. W konsekwencji w nowym wydaniu Korzeni Mikaeła Jakowlewna Mielc uzupełniła wcześniejsze "zaniedbania" Proppa. W Przedmowie do drugiego wydania Jeremina i Gierasimowa wyjaśniają, że uściśliły również cytaty, sprawdziły i uzupełniły przypisy (opracowując je według nowych norm wydawniczych). Skontrolowane zostały także liczne odsyłacze do przeróżnych zbiorów bajek, poprawione błędy w cytowanych tekstach i numeracji wątków bajkowych. Numery bajek ze zbioru A. N. Afanasjewa (Ludowe bajki rosyjskie) uzupełniono według wydania przygotowanego przez Proppa (Moskwa 1957). Tu drobna komplikacja: w 3-tomowym wydaniu bajek Afanasjewa z lat 1936 - 40, jako tzw. białym kruku, nie sposób było przy cytowaniu wariantów tekstu zachować ciągłej numeracji dla tekstów podstawowych i tych z przypisów opracowanych przez Afanasjewa. W przygotowanym bowiem przez Proppa wydaniu wprowadzona została ciągła numeracja wszystkich tekstów, bajki zaś z Uwag Afanasjewa zostały oznaczone oddzielnymi numerami. Uwzględniając założenia Proppa, przedstawione w Przedmowie do I wydania (dołączonej w omawianej książce) redaktorki nie przytaczają numeracji typów bajek według systematyki. Odsyłacze do Złotej gałęzi J. Frazera przedstawione zostały według ostatniego wydania (Moskwa 1983). Sprawdzono ponadto słowa i nazwy uwzględnione p,rzez Proppa, dokonując ich przekładu w tekście książki. Rozszerzone zostały i uściśłone s!aóty, ukazano również późniejsze wydania przytoczonej przez Proppa literatury. Drobne s!aóty, które zostały dokonane. według Jereminej i Gierasimowej nie naruszają treści badań Proppa. Jak widać, otrzymaliśmy nowe, poprawione, niezwykle starannie opracowane drugie wydanie kolejnej książki radzieckiego strukturalisty. Teresa Kiriłł Leningrad Wasiliewicz Czist 1986, ss. 303. O w, Narodnyje tradicii folklor. Smolińska Oczierki tieorii, Najnowszą publikację leningradzkiego etnografa i folklorysty, profesora Czi~towa, można traktować jako pewną sumę jego przemyśleń, oscylujących przede • Por. K. W. Czistow, W. J. Propp - tssltedowattel .. " op. cit., s. 12. �202 wszystkim wokół problemów związanych z przedmiotem badań folklorysty!d, aczkolwiek nie wolną od wielu refleksji na temat etnografii, jej historii i metody badań oraz wzajemnych stosunków między nią a folklorystyką. Ten radziecki uczony o bogatym dorobku naukowym z perspektywy lat oraz własnych doświadczeń i badań próbuje bądź to uzupełnić wcześniejsze swe sądy, bądź w oparciu o nie podejmuje nowe tematy, imponując erudycją i rozległością zainteresowań. Kiriłł Czistow, członek-korespondent Akademii Nauk ZSRR, od prawie 30 lat kieruje Sektorem wschodniosłowiańskiej etnografii w Instytucie Etnografii Ak>.demii Nauk ZSRR w Leningradzie, jest nadto od 1981 roku redaktorem naczelnym "Sowietskoj Etnografii". Ten uczeń Marka K. Azadowskiego, urodzony w 1919 r .. jest autorem około 350 prac, w tym 13 książek 1. Przypomnijmy dla porządku choć najważniejsze z jego pozycji zwartych: Oczierki litieratury Ki" SSR (Pietrozawodsk 1954), Narodnaja poetessa I. A. Fiedosowa. Oczierki żizni i tworczestwa (Pietrozawodsk 1955), Russkije narodnyje socialno-utopiczeskije liegendy XVII - XIX wiekow (Moskwa 1967) 2, Russkije skazitieli KareW. Oczierki i wospom.inanija (Piet!'ozawodsk 1980). Teoretyczne rozważania Czistowa uzupełniają opracowane naukowo i opatrzone komentarzami antologie tekstów. takie na przykład jak: My po nowomli żiwiem, piesni nowy je pojem. (Pietrozawodsk 1952), Pierstienek Sborni1c - czastuszek, dwienadcat zapisannych stawiesznikow. w Karelskoj Izbra1myje ASSR russkije Podgotowka tiekstow, wstup. statja i kommentarii ... (Pictrozawodsk Podgotowka tiekstow. statja i primieczanija sowmiestno s B. E. Czistowoj (Leningrad 1960), I. A. Fiedosowa. Izbrannoje. Sost., wstup. st. i komment. Podgotowka tiekstow ... sowmiestno s B. E. Czistowoj (Pietrozawodsk 1981), Russkaja narodnaja poezija. Obrjadowaja poezija. Sost. i podg. tiekstow sowmiestno s B. E. Czistowoj, wstup. sL .. (Leningrad 1984). Prace Czistowa tłumaczone i wydawane były w wielu krajach (Anglii, Czechosłowacji, Bułgarii, Finlandii, USA. na Węgrzech). W Polsce - jak dotąd - przetłumaczono we fragmentach dwie jego rzeczy 8. Bibliografia prac Czistowa dokumentuje jego wielokierunkowe zainteresowania kulturą ludową, które to znalazły swój wyraz również w najnowszej książce o tradycji ludowej i folklorze. W rezultacie książka składa siq z trzech części. w których obrębie autor podejmuje szczegółowe zagadnienia. Niech nam bqdzie wolno przedstawić je kolejno, umożliwią one bowiem zorientowanie siC; w bogactwie tematycznym myśli Czistowa, którego nie sposób oddać w niniejszym z natury rzeczy ogólnym omówieniu: l. Folklor. Kultura etnosu. Folkloryzm (Etnos, świadomość etniczna i problemy kultury ludowej; Folklor i kultura etnosu; Tradycyjne i wtórne formy oraz problemy współczesnej kultury; Aspekty etniczne folklorystyki słowiańskiej; Bajarze północnorosyjscy i świadomość bylin ogólnoetnicznym dziedzictwem Rosjan), II. Tradycja. Stereotyp i wariantowość. Poetyka wariantu (Tradycja i wariantowość; Wariantowość jako problem teorii folkloru; Wariantowość i poetyka tekstu folklorystycznego), III. Folklor i historia (Dokument historyczny okresu feudalizmu jako źródło folklorystyczne; Z problemów zapisywania utworów folIdorystycznych; Legenda o "Zbawicielu" i problem powt:uzalności wątkó\1! skazki KareW. 1958), Priczitanija. 1 Szczegółowy wykaz prac Czistowa do 1960 r.: Spisak osnownych rabot po tolkłorlstikle I etnogTaJii doktora istorlczeskich nauk professora K. W. Czistowa (k 60-1ietlju so dnja ,"ożdienija), "Sowietskaja Etnografija" 1980, nr 1, s. 166 - 189. 'Monografia Czistowa poświ<:cona tegcndzie zostanie wydana w najbliższym czasie w j. polskim przez Ludową Spółdzielnię Wydawniczą. , Por. K. W. Czistow, Poezja lUdzkiej potrzeby czyli a zawodzeniach ludowych; Zawodzcnla, przeł. J. Litwiniuk, "Regiony" 1976, nr 4, s. 5 - 18; 19 - 41; Tcnże, Specyfika tolkloru w .~wietLe teorii informacji, przeł. E. Kosowska, ,.Literatura Ludowa" 1977, nr 6, s. 42 - 52. �203 folklorystycznych; Socjalno-utopijne ruchy w kręgu zainteresowań "wiedeńskiej szkoły etnograficznej"; Legenda o Maksymie Zeleźniaku). Punktem wyjścia dla teoretycznych refleksji Czistowa jest współczesny stan naszej wiedzy na temat zakresu bada!} i wzajemnego stosunku dwóch siostrzanych nauk społecznych etnografii i folklorystyki. W efekcie już we Wstępie formułuje on podstawowe pytania w tej mierze, na które w poszczególnych rozdziałach książki oraz w jej zakończeniu (por. Z historii etnografii radzieckiej 30 i 80 lat XX wieku; O niektórych zagadnieniach ogólnej teorii folklorystyki) próbuje dać odpowiedź. Czistow opowiada się za dalszym zbliżeniem obu nauk. Rozwój ich bowiem i wzajemny doń stosunek były na przestrzeni dziejów zróżnicowane i niejednolite, a tak;;c w różnych krajach przez rozmaite szkoły etnograficzne i folklorystyczne były one odmiennie interpretowane. Autor uznaje, że problem tkwi nie w tym, aby ustalić, którzy uczeni się pomylili, ale w tym, że etnograf i folklorysta jeden bez drugiego w swych badaniach obejść się nie może, A w Związku Radzieckim, jak podaje Czistow, sama sytuacja na rynku wydawniczym w tej kwestii jest dość skomplikowana i obrazuje tradycyjne podziały. Filologiczne pisma nie chcą publikować prac, w których widzą "etnograficzną folklorystykę", a etnograficzne "filologicznych". W k()nse!<wencji uczony leningradzki postuluje, aby folklorystyka w celu ostatecznego samookreślenia się przeskoczyła wreszcie "Scyllę filologii i Charybdę etnografii" (s. 7). Jest ona bowiem nauką według niego jednocześnie i filologiczną i etnograficzną. Pogląd ten szczegółowo uzasadnia on w poszczególnych rozdziałach swej najnowszej książki, dowodząc, że ani filologiczna ani etnograficzna alternatywa nie mają dostatecznie przekonujących podstaw i argumentów teoretycznych. Według Czistowa folklor tworzy specyficzny podsystem, spełniający bardzo ważną rolę w systemie tradycyjnej kultury ludowej, jest on jej swoistym "językiem", wyróżniającym się od innych .,języków" znakami umownymi i symbolicznymi informacjami, wspomagającymi kulturę materialną. W konsekwencji folklor pełni funkcję integracyjną, potęgującą i kształcącą tradycyjną kulturę, wyrażając etniczne jej funkcje, którymi w sposób szczególny interesuje się etnografia. Czistowa w kreśleniu przedmiotu badań folklorystyki i jednoczesnym akcentowaniu wzajemnych zależności i związków między nią a etnografią wspomagają - jak wspomniano - szczegółowe zagadnienia, które podejmuje on i analizuje w swej książce. W sumie seria teoretycznych szkiców o zróżnicowanym charakterze, które badacz leningradzki proponuje czytelnikowi, korzeniami sięgają do wcześniejszych jego prac, w sposób jednak zasadniczy uzupełniając je i wzbogacając. Teresa Smo!ińska N. A. Kry n i c z n a j a, Russkaja narodnaja istoriczeskaja Leningrad 1937, wyd. "Nauka", ss. 226. proza. Woprosy genezisa i struktury, Od czasu kiedy Aleksander Nikołajewicz Wiesiełowskij napisał pamiętną pracę pt. "Tri gławy iz istoriczeskoj poetyki" I, w folklorystyce rosyjskiej obserwuje się tendencję do wiązania folkloru historycznie uprofilowanego z dziejami narodu rosyjskiego. I A. N. Wiesielowskij, Tri glawy Proswieszczenija" , 1898, nr 4/5. iz lstoriczeskoj poetiki, "Żurnal Ministerstwa Narodnogo �204 Stworzona tą drogą koncepcja rosyjskiej szkoły historycznej w folklorystyce zaowocowała dziesiątkami opracowań. Daje się obserwować jej wzloty i upadki. Historyczność folkloru fzczególnie w ostatnich latach stała się przedmiotem licznych publikacji. Temu właśnie zagadnieniu poświęciła uwagę Neonila Artemowna Krynicznaja, która obraz ludowej wizji przeszłości próbuje zarysować na gruncie podań. Nie jest to zresztą pierwsza praca tej folklorystki z. Już we wstępie określa swoje stanowisko wobec przedmiotu badań uznając. że podanie, niezależnie od obecności w nim elementów fantastycznych, ze wzgl~du na stosunek do rzeczywistości jest opowiadaniem o realnych faktach (s. 5). Analizując historyzm rosyjskiego folkloru autorka pomija byliny, legendy, pieśni historyczne, uznając, że to właśnie podania "zawierają w sobie całokształt historycznych wiadomości" (s. 6). Czyni tak, chociaż przyznaje, że "utwory tego gatunku (tj. podall) stanowią nieodłączną część folkloru historycznego" (s. 6). Autorka zadaje sobie pytanie, "jaki to aspekt historycznej rzeczywistości znalazł się na dnie podania?" (s. 9). Wydaje się, że bardzo słusznie uznaje, iż skoro najpierw bylina, a później pieśń historyczna zorientowane były na wydarzenia o zasięgu ogólnorosyjskim, to przedmiotem podań były wyłącznic wydarzenia lokalnej historii. Uważa ponadto, że "początkowym zadaniem podania bylo przechowanie historii konkretnego rodu, następnie wspólnoty sąsiedzkiej, a w końcu historii określonej miejscowości" (s. 10). Dalej autorka pisze, że w proce,;ie długotrwałego funkcjonowania gatunku. zawarte w opowiadaniach wydarzenia uformowały się jako ustna kronika jednej lub grupy wsi. Czy na pewno była to ustna kronika? Mam co do tego poważne wątpliwości. Otóż folklor spontanicznie reagujący na każdy wyraz rzeczywistości zajmował się przede wszystkim tymi jej obszarami, które bezpośrednio dotyczyły lub głęboko poruszały społeczność. Wiadomo, że podstawowym tworzywem folkloru historycznego były wydarzenia o charakterze lokalnym, nie mające wpływu na szeroko rozumiany proces dziejowy. A zatem przypadkowa, zagadkowa śmierć bliskiego, pożar, powódź, budowa domu, karczmy, kościoła. Pierwszy przyjazd lokomotywy czy cyklisty. Jednakże skala tych wydarzeń okazywała się niewielką. Szybko o nich zapominano, a ,.puste" miejsce zajmowały nowe wydarzenia, które wpisane w konwencję właściwą folklorowi trwały do kolejnej zmiany. Ulotność ta zatracała swoje obowiązujące formy w przypadku wydarzeń o charakterze regionalnym, czy znacznie poza region wykraczających. Podkreślam. że chodzi tu o "wydarzenia", a nie o ich odbicie w folklorze. I chociaż miały one miejsce w określonych punktach, to wobec zakresu zjawiska st.awały się ogólnokrajowymi. Właśnie takim przykładem posługuje się Neoniła Krynicznaja mówiąc o marszu Piotra I w roku 1702 przez Zaoneże, wsie dzisiejszej Karelii, przez jezioro Onega, rzekę Swir i jezioro Ładoga ku zwycięskiej bitwie ze Szwedami. Fakt ten przerósł skalę wydarzenia lokalnego, stając się fakt.em ogólnorosyjskiej historii. Jednakże mówiące o tym przemarszu podania nie zatraciły swego lokalnego charakteru i ich zakres występowania ogranicza się do okolic tych miej~cowości, które tak czy inaczej "uczestniczyły" w danym wydarzeniu. Podobnie było z powstaniami Stiepana Razina lub Jemieliana Pugaczowa, które dalece wykroczyły poza ramy wydarzenia lokalnego, ale ich odbicie w folklorze znalazło wyraz tylko tam, gdzie się szczególnie zapisały. na obszarach byłego teatru działań powstańczych. 'Badania przypomnieć istoriczcskoj Petrozawodsk nad historycznością folkloru prowadzi Neoniła Krynicznaja od dawna, by lu jej artykuł pl. Otraźenije totemomifologiczeskich predstawlcnij w narodnoproze. K woprosu o struklurie i genezisie predanija, (w:) Folkloristika Karelii. 1983, s. 4 - 22. �205 Myśl Neonily Krynicznej o stosunku gatunków folkloru do rzeczywistości historycznej, różni się od tej, jaka w przeszłości zakorzeniła się w rosyjskiej folklorystyce, a rozważania swe snuje na gruncie prawdopodobieństwa z jakim wyraziły się lub mogły się wyrazić treści historyczne w poszczególnych gatunkach (s. 11 - 12). Zwraca też autorka uwagę na to, że często w omawianym folklorze tzw. motyw historyczny, charakteryzujący się wyjątkową wiarygodnością, w rzeczywistości wyrasta z pnia fantastycznego, z natury mitologicznego. Te natomiast motywy, które nazwać wypada "legendarnymi" często po weryfikacji okazują się być w pełni mitologiczne. I jest to zdaniem Krynicznej zupełnie zrozumiale, skoro mitologiczne było pierwotnc myślenie. Nie odrzuca przy tym sugestii wzajemnego przechodzenia motywów właściwych różnym gatunkom folklorystycznym, tzn. do podań przenikały motywy właściwe legendzie, np. prześladujący Iwana Groźnego święty Kornilo trzymający w n~ku swoją głowę obciętą z rozkazu cara. Innym razem pojawiają się w opowiadaniach motywy wlaściwe by1iczcc, np. gdy Piotr I wchodzi w konflikt z wodnikiem. (Oczywiście wszystko to dotyczy specyfiki folkloru rosyjskiego i terminologii stofowanej w radzieckiej folklorystyce). A zatem tzw. motywy fantastyczne w strukturze podania posiadają mitologiczne kopie, a VI innych, ich [)ojawienie się uwarunkowane jest koegzystencją różnych gatu.nków: podań z legendami, byliczkami, a niekiedy bajkami i bylinami. Orientacja podań na określony aspekt bytu społecznego warunkuje nie tylko treści, ale i strukturę gatunku. Swoistość tej struktury zdaniem autorki, jest jedną z ważniejszych oznak gatunku, dlatego w każdym z folklorystycznych gatunków jest ona inna. W dalszym ciągu swego wywodu Krynicznaja, dając przegląd dotychczasowych osiągnięć na polu systematyzacji folklorystycznej (Sokołowa, Eliasow, Lazariew, Krugliaszowa), stwierdza, że nie ma powszechnie przyjętej systematyki pOd2ń. Sama zaś w omawianej pracy stosuje klasyfikację poda!'l o przeszłości ujmując ją w następujijce grupy: 1) o zasiedleniu i zagospodarowaniu kraju, 2) o aborygenach kraju, 3) o "panach", 4) o skarbach, 5) o olbrzymach, bohaterach oraz siłaczach, 6) o walce z wrogiem wewnętrznym, 7) o rozbójnikach, 8) o schizmatykach, 9) o postaciach historycznych. Dalej autorka rozwodzi się na temat definiowania motywu i wątku przytaczając cały szereg różnych na ten temat opinii. Sama zaś wydaje się przychylać do sugestii wyrażonych przez Sokołową i Meletyflskiego. Dochodzi tu w końcu do przekonGlnia, że "dalsze badanie ludowej prozy historycznej bez rozpatrzenia jej struktury j,t!w jednej z ważniejszych cech gatunkowych i jako klucza do odkrycia gc:nczy danego gatunku dzisiaj jest już niemożliwe" (s. 20) i dlatego uznaje, że ów problem ..jest jednym z podstawowych celów naszej pracy" (s. 20). Ponieważ w folklo;-ystyce radzieckiej jest to rzecz bez precedensu toteż autorka przyznaje, iż niektóre jej sugestie badawcze mogą się okazać dyskusyjne. Swoje zadanie widzi w: l) aprobacie metody analizy strukturalnej, opracowanej do badania pc.dań, 2) wyjaśnieniu podstawowych motywów w systemie jakiegoś gatunku, 3) stwol'zeniu przybliżonych zarysów swego rodzaju systematyki rosyjskiej ludowej prozy historycznej. Zrozumiałym siG zatem wydaje, :~e celem pracy jest wyjaśnienie genetycznych źródeł gatunku i poszczególnych jego motywów co w praktyce jest paralelne z badaniem struktury rosyjskiej ludowej prozy historycznej. Prawdopodobnie ze względu na te wzajemne związki i wzajemne uzależnienia wspomnianych faktów, Władymir Propp rozpatrując strukturę bajki pisał: "badanie formalnych �206 prawidłowości predestynuje badanie prawidłowości historycznych C.. ). Dopóki nie ma właściwego metodologicznego opracowania nie może być prawidłowego opracowania historycznego" 3. Ale wcześniej zauważał, że "należy odpowiedzieć na pytanie - skąd pochodzi bajka, a potem należy odpowiedzieć na pytanie - co ona sobą wyraża" 4. Odpowiedziom na te pytania, oczywiście na gruncie podań o treściach historycznych, poświęcona jest praca Neoniły Krynicznej. Autorka po analizie podstawowych dziewięciu grup tematycznych rosyjskiej ludowej prozy historycznej stwierdza, iż wszystkie one sprowadz<:lją siC; do pewnej jedności i mogą się różnicować ku trzem systematycznym kategoriom: gospoda,rczej, wojennej i kapłańskiej. Zbliża to autorkę do "trójfunkcjonalnej teorii" zaproponowanej przez francuskiego uczonego Georgesa Dumezila 6, który na system mitologiczny ludów indoeuropejskich nałożył schemat struktury społecznej ich społeczeństwa we wczesnym etapie jego rozwoju. Ponieważ. zdaniem Krynicznej, ważniejsze strukturalne komponenty ludowej prozy historycznej mają swój początek w mitologii, dlatego uważa, że wraz z podstawowymi wydarzeniami podanie otrzymało w spadku ich semantyczną dyferencjację, a tym samym trójfunkcjonalność postaci. "Mało tego - pisze Krynicznaja - podanie otrzymało to w spadku i przechowało w trakcie swego rozwoju, jako określony system gatunkowy. Przecież także w takich późniejszych przekazach, jak podania o Piotrze I zasadniczy bohater występuje jako kapłan i mag, to jako wódz wojenny, to jako twórca porządku w źyciu gospodarczym swojego ludu. Gospodarcza działalność Piotra w podaniach została ukazana w planie synchronicznym i diachronicznym: przedstawiony został jako archaiczny "bohater kulturowy" i jako budowniczy konkretnych i zupełnie realnych obiektów" (s. 222). Autorka zauważa w podaniach następujące prawidłowości. Otóż znajduje w nich dwa wzajemnie połączone funkcjonalne rzędy odnoszące się do postaci w tych podaniach występujących. Pierwszy z nich jest obrazem boskiego przodka założycieła rodu (później wodza, cara), w którym funkcje formałnych postaci stanowią synkretyczną jedność. Każda z tych funkcji może istnieć sama dając liczne modyfikacje. Druga grupa funkcjonalna, obrazuje postacie antagonistyczne, które przeszły ewolucję, od wszystkomogących mitologicznych cudotwórców do zupełnie reałnych wrogów. Opowiada dalej Krynicznaja o sposobach organizacji poszczególnych motywów w konkretny temat folklorystyczny. Uznaje bowiem, że skoro "podanie wyrasta na łonie mitologii, można być przekonanym, że szczególnie w mitach o boskim przodku należy szukać podstaw organizacji strukturalnych składników w jedność. W następstwie, w procesie funkcjonowania podań motywy te rozwijają się i rozszerzają, podlegając określonej transformacji" (s. 224). Czym jest praca Neonily Krynicznej? Otóż obok drobiazgowych rozmyślań o gatunkowej specyfice rosyjskiej historycznej prozy łuaowej i problemach jej badania oraz pewnych osobliwościach tematycznego formułowania się tejże prozy, jest omawiana praca nowym spojrzeniem na folklor. Poprzez prace Levi-Straussa i Dumezila autorka schodzi w głąb struktury podań, by w końcu nadae swojej myśli daleko idące uogólnienie. Wojciech Łysiak , w. J. Propp, MOTfologija skazId, Moskwa 1969, s. 20 - 21. Tamże, S. 10 - 11. • G. Dumezil, Mythe et epopee, Paris 1968; tenże, Hcur et molhcur ł du guewicr, Paris 1969. �207 Vaclav F r o l e c a kolektiv. Vcinoce v ceske kulture, Vysehrad 1988, ss. 439. Przedstawiana praca, pod redakcją i z duiym udziałem V. Fralca, jest wynikiem całościowego, wieloaspektowego widzenia zjawisk kultury. V. Frolec i jego współpr2.cownicy postanowili bowiem pokazać z jednej strony jak jedno ze świąt (czy lepiej cały ciąg zachowa/l związanych z okresem zimowego przełomu zwanych cyklem świąt zimowych) Boże Narodzenie przebiegało w różnych warstwach czeskiego i morawskiego ludu. Z drugiej strony zaś pokazać odbicie tych świąt w literaturze, muzyce i sztuce. Sam V. Frolec zajął się częścią etnograficzną analizą niezwykle bogatego materiału zachowań kulturowych w czasie tego cyklu świąt, przygotowując równocześnie wprowadzenie i zakończenie. W książce znalazły się ponadto niezwykle ciekawe rozdziały Jitki Snizkowej o muzyce inspirowanej motywami świąt Bożego Narodzenia (Ceska vanocni hudba), Jana Cervenki o motywach bożonarodzeniowych w czeskiej literaturze ("Motiv v[moc w ceske literature") i Very Davidowej - motywy bożonarodzeniowe w sztuce ("Vanocni motivy v ceskem vytvarnem um{mi"). Niezwykle jest też interesujący esej Ladislava Dvorskego analizujący przemiany zwyczajów Bożego Narodzenia i ich dzisiejszy obraz ("Vanoce dnes"). Ze zrozumiałych względów, jako etnograf, chciałam nieco szczegółowiej omówić rozdział "Boże Narodzenie w tradycji czeskiego ludu" ("Vanoce v tradici ćeskego lidu") autorstwa Vaclava Frolca, znanego i cenionego, o bogatym dorobku, etnografa z Uniwersytetu w Brnie. Już samo wyeksponowanie w tytule tradycji wskazuje, że będzie ona w pracy główną kategorią traktowaną tak przedmiotowo jak i podmiotowo. Myślą bowiem przewodnią analizy jest obraz i znaczenie wszystkich zachowałl ludzkich związanych z cyklem zimowych świąt. Zachowań sacrum i profanum, prastarych, archaicznych i współczesnych, kontynuujących przedchrześcijańskie wierzenia i współczesne zachowania ludyczne. Autor eksponuje pochodzenie wielu z zachowań od przedchrześcijańskich świąt związanych z zimowym przelomem i nawiązujących do analogicznych świąt w kulturze grecko-rzymskiej (np. Saturnalia). Praca zawiera ogromny materiał opisowy (udokumel"ltowany w przypisach) dotyczący Czech i Moraw od czasów najdawniejszych po dzień dzisiejszy, oraz nie mniej bogaty materiał porównawczy z całej właściwie Europy. Odnajdujemy tu też analogie do zwyczajów i obrzędów polskich. Autor, podkreślając trwanie form tradycyjnych aż po wiek XIX, próbuje wyodrębnić kilka wyrażnych warstw wskazując na typowe dla nich zmiany jakościowe:· 1. warstwa przedchrześcijańska, 2. warstwa od zderzenia się form pogańskich z chrześcijaństwem dająca w efekcie formy synkretyczne, 3. warstwa "mieszczańska" pod ogromnym wpływem reformacji i sekularyzacji, ale również rewolucji przem~nłowej. Za swoisty symbol tego czasu uważa V. Frolec przesunięcie obchodzenia świąt z plaszczyzny społecznej do rodzinnej. Stąd też wyprowadza tworzenie się nowych zwyczajów powstających w środowiskach małomiasteczkowych, szczególnie rzemieślniczych (cechach i rodzinach rzemieślniczych), a następnie roz:;zerzających się na inne warstwy (np. choinka wywodząca się z Niemiec, rozbudowana forma daru, czy rozkwit teatru ludowego typu Herodów, czy Jasełek). Omawiając wpływ różnych wyznań na tradycję i zmiany w obchodzeniu świąt autor zwraca uwagę, ilustrując to przykładami empirycznymi, że typowymi dla Kościoła Katolickiego był synkretyzm i "oswajanie" dogmatów kościelnych wplatanych w tradycje ludowe, Kościół Prawosławny uważa za najbardziej tolerancyjny dla przedchrześcijańskich wierzeń ludowych, wreszcie Kościół Prote- �208 stancki reformacja miała przenosić obchodzenie świąt Bożego Narod:~enia ze społeczności do rodziny. Cała rozprawa, bo chyba to najlepsze określenie dla tej liczącej ponad 120 stron pracy, składa się z 5 rozdziałów. Pierwszy - "Święto. Czas a kultura" jest wprowadzeniem do podejmowanej problematyki i usytuowaniu Świąt Bożego Narodzenia w przedchrześcijańskim rozumieniu czasu wiążącym się z przełomami roku słonecznego. Rozdział "Święte noce" to zarówno wskazanie na początek obchodzenia tych świąt oraz wzrost ich znaczenia, jak również próba etymologii czeskiej nazwy "V[moce" (wyprowadzając ją z formy niemieckiej Weihnachten). Rozdział "Czas przed bożonarodzeniowy" zawiera zwyczaje i wierzenia dotyczące adwentu z bogatym zestawem zwyczajów ("przebierańcy" i "maszkary", wróżby w dniu św. Barbary, Łucji, Andrzeja, Mikołaja itp.). Rozdział "Czas Bożego Narodzenia" to szczegółowa analiza rozbita na podrozdziały: wprowadzający ,.Sacrum i profanum", w podrozdziale "Chrześcijańskie elementy w BożY!1l Narodzeniu' tytu; zapowiada treść. Podrozdział "Wigilie w dobie Karola IV" zawiera bogate źródła i przekazy średniowieczne, między innymi ogromnie ciekawy tekst teologicznego traktatu Jana z Holesova z poł. XIV w. W 8 punktach średniowieczny mnich analizuje oobchodzenie Bożego Narodzenia w Czechach i na Morawach !lrytykuj~1c, ale i dokladnie opisując ich elementy pogail:okie (jego rękopis znajduje się w bibliotece UJ w Krakowie). Następne podrozdziały to "Między średniowieczem a nowożytnością" oraz .,Kolęda" - tu odnajdujemy analizę i przykłady kolęd, pastorałek, ale i znakomitą analizę pierwocin teatru ludowe£oo, jakimi były jasełka i Herody. Uwypukla w niej autor ogromną rolę kolęd i form teatralnych wyglaszanych i śpiewanych w języku narodowym, czeskim, w podtrzymywaniu świadomości narodowej wszystkich warstw w niesprzyjających okresach historycznych. Podrozdział "Symbole powodzenia" nawiązuje do zachowań magicznych stosowanych w tym okresie w celu sprowadzenia powodzenia i zabezpieczenia powodzenia i zabezpieczenia w nadchodzącym roku człowieka i dobytku (magi:l wegetatywna i apotropeiczna). Dalsze tytuły to "Bożonarodzeniowa zieleń a choinka" oraz "Wigilijny dar". Część "Święto ludzkiej miłości" jest ostatnią częŚCirt tej rozprawy. Podkreślono tu ogólnoludzkie wartości świąt Bożego Narodzenia. Z zestawionych części i rozdziałów widać wyraźnie zamierzenie wskazania kolejnych okresów historycznych. Ale równocześnie wyeksponowane jest w każdym z nich typowe zachowanie symboliczno-znaczące (np. "maszkary" symbol magii, choinka i dar symbol przesunięcia świąt ze społeczności do rodziny). Kończąc omawianie tej części książki należy zatrzymać się na sprawach warsztatowych. Szacunek budzi bogactwo zebranego materiału tak z Czech i Moraw, jak i pcrównawczego z innych krajów Europy. Przykłady te znalazły swe udokumentowanie w ponad 300 przypisach. Kończący książkę esej Ladislava Dvorskego "Boże Narodzenie dzisiaj" jest próbą spojrzenia na Święta Bożego Narodzenia w calej ich historii i ich rol:-! w życiu ludzkim, Interesują go również przeobrażenia zachodzqce w zwyczajac;1 świątecznych oraz ich perspektywa i rola we współczesnym społeczeństwie i rodzinie. Tradycji i ciągłości świąt upatruje L. Dvorsky w zespole wartości, jakie niosą, eksponując więzi rodzinne. ZWTaca uwagę, że poza znanymi czynnikami zmian należy uwzględnić cechujący dzisiejszego człowieka pośpiec:,. Mówiąc o współczesnych formach obchodzenia świąt stwierdza, że najlepiej zachowały się choinka i dar, czasem pamięć o przodkach. I chociaż, jak uważa, współczesne państwo kultywuje niektóre elementy świąt: choinka w miejscach publicznych. liczne audycje i artykuły w środkach masowego przekazu itp., jest to forma po- �209 \'iierzchowna. Zubożone, ale posiadające swe wartości święta obchodzone są w rodzinie i wzbogacane o formy ludyczne. W interesującym eseju jest też parę miejsc "przegadanych", np. zbyt szczegółowe analizy tekstów audycji i artykułów o tematyce bożonarodzeniowej. Kończąc omawianie tej książki należy zwrócić również uwagę na jej formę edycyjną. Wydana jest niezwykle starannie z przemyślanymi i służącymi tekstowi ilustracjami i przerywnikami rysunkowymi. Na uwagę zasługuje też tok narracji, szczególnie w części etnograficznej. Napisana jest ona barwnie i dostępnie z pełnym jednak wykorzystaniem warsztatu naukowego. Z pewnością jest pozycją, którą warto polecić czytelnikowi polskiemu-etnografowi i miłośnikowi tradycji. Tym bardziej, że odnajdzie na każdym kroku analogie do zwyczajów w Polsce. Anna Viera tendencie, G a s p a r i k o va, Slovensk<l. Bratislava 1986, ss. 359. l'udomi pr6za a jej sucasne Szyfer vyvinove Punktem wyjścia dla prac z zakresu historii folklorystyki, genologii folklorystycznej, a także komparatystycznych ujęć szczegółowych problemów charakterystycznych dla kultury ludowej są narodowe opracowania folkloru. Syntetyczno-analityczny charakter takich zindywidualizowanych narodowo monografii dostarcza wiele cennego materiału zarówno badaczom zajmującym się historycznym, jak i teoretycznym oglądem tradycji folklorystycznej. Do takich właśnie prac, na które czeka wielu uczonych, można zaliczyć książkę dr Viery Gasparikovej, wydaną przez Narodopisny Ustav SAV w Bratysławie. Praca poświęcona słowackiej prozie ludowej i jej tendencjom rozwojowym jest kolejną pozycją Gasparikovej, którą to dokumentuje ona swoje wieloletnie i zróżnicowane zainteresowania słowackim folklorem słownym. Zainicjowane prze7 nią przed laty badania nad folklorem zbójnickim znalazły swój wyraz w dwóch monografiach: Zbójnik Michat Vdovec v histórii a fotkl6re gemerskeho l'udu (Bratislava 1964) i Zbojnik MiSo VdovCIk (Bratyslava 1966) oraz antologii tekstów pt. Povesti o zbojnikoch zo s!ovenskych a pot'skych Tatier (polskie teksty wybrała T. Komorowska, Bratislava 1979). W wydanej zaś ostatnio z okazji 300-letniej rocznicy urodzenia Juraja Janosika epokowej edycji pn. Janosik. Obraz zbojnika v ncirodnej kulture (Bratislava 1988) Gasparikova przygotowała w oparciu a prace zespołu słowackich i czeskich specjalistów uwagi, komentarze oraz wybór opowieści. Efektem wieloletniej penetracji terenowej i archiwalnej tej słowackiej folklorystki są ponadto naukowo opracowane antologie prozy ludowej, takie, jak: Ostrovtipne pribehy i velike cigcinstva a zarty. Humor a satyra v Tozprcivaniach stovenskeho t'udu (Bratislava 1980), Zlata podkova, zlate pero, zlaty vIas. Carovne rozprcivky slovenskeho l'udu (t. I i II, Bratislava 1984- 85). Natomiast badania nad interetnicznymi związkami kulturowymi prowadzone w krajach słowiańskich zaowocowały wydanymi w Polsce antologiami tekstów, które autorka opracowala wspólnie z folklorystami polskimi, czeskimi i łużyckimi (por. Słoneczny koń. Bajki słowackie. Wstęp, wybór tekstów, układ zbioru, posłowie, komentarz i indeks ..., przekład T. Komorowska, Warszawa 1981; Zb6jnicki dar. Polskie i słowackie opo14 Lud \. LXXIII �210 wiadania Humor tatrzańskie ludowy (wespół z T. Komorowską), Warszawa 1976; Skarb w garncll. Zachodnich (pod red. D. Simonides), I wyd. Opo-Ie 1979, Słowian II wyd. Opole 1989). Jak widać, książka posWlęcona słowackiej prozie ludowej i jej tendencjom rozwojowym ma wyjątkowo solidną podstawę materiałową. Autorka posiada bowiem znakomitą orientację w zasobach materiałowych folkloru słowackiego, zarówno tego pomieszczonego w archiwach, jak i funkcjonującego w terenie. Gasparikova, zanim przystąpiła do omówienia funkcjonowania współczesnego folkloru słownego, odwołała się do korzeni, z których wyrósł. W konsekwencji omawiana książka składa się z dwóch podstawowych części i powiedzmy od razu - dokumentację wywodów teoretycznych stanowi oddzielny fragment pracy Dodatek tekstowy, w którym autorka pomieściła 50 opowieści. W poprzedzającym całość Wstępie słowacka folklorystka, pisząc o celach i za~ożeniach metodologicznych książki, zwróciła uwagę na takie zagadnienia, jak folklor a literatura, folklor a kultura masowa, tradycje zbieractwa prozy folklorystycznej na Słowacji. W rezultacie już w tej części pracy Gasparikova przedstawiła swoje stanowisko badawcze, pisząc o stabilności literatury i wariantowości folkloru, o odbieranych przez przekaz ustny impulsach przekazywanych przez środki masowego przekazu, o problemach związanych z tekstologią folklorystyczną, o specyfice folkloru słowackiego po 1945 r. W części I pracy pt. Tradycyjna proza ludowa do 1945 r. Gasparikova podzieliła folklor słowny na podstawowe rodzaje i gatunki, eksponując formę i elementy struktury tradycyjnych opowieści. Czyni to zgodnie z międzynarodową typologią, wyróżniając dwie podstawowe grupy tekstów: bajki (bajki zwierzęce. właściwe, tj. magiczne, legendy, nowele, żarty i anegdoty) oraz podania (historyczne, demonologiczne lub wierzeniowe i lokalne). Podstawą typologii materiału słowackiego stały się systematyka międzyrodowa Aarne- Thompsona oraz jej polska mutacja J. Krzyżanowskiego. Autorka, omawiając tradycyjne gatunki folkloru słownego, wiele uwagi poświęciła ich nosiciełom oraz okazjom i okolicznościom, które szczególnie sprzyjają przekazowi ustnemu (obok wyszczególnionych okazji według pór roku odwołała się ona do takich sytuacji, które funkcjonują przez cały rok, np. opowiadania przed snem, podczas drogi do pracy, podczas przerw w pracy, podczas rodzinnych uroczystości, w trakcie spotkań mężczyzn w karczmie itp.). W części II, traktującej o funkcjonowaniu opowieści ludowych we współczesności, Gasparikova poddała wielostronnej analizie słowacki folklor słowny według następującego planu: Uwarunkowania, przesłanki i podstawy studiów r!ad prozą folklorystyczną. Rodzaje, gatunki i typy prozy ludowej (tu: bezpośrednia konfrontacja ze starszym stanem, rejestracja na pcxistawie tematycznych i reg;onalnych badań szczegółowych, dodatek: badania kwestionariuszowe), stylistyczna strona współczesnych opowiadań, życie prozy folklorystycznej we współczesności. \vspółczesne tendencje rozwojowe i perspektywy opowieści ludowych. Jak już wspomniano, słowacka folklorystka swoje ustalenia dokumentuje Dodatkiem tekstowym, w którym pomieściła zróżnicowane gatunkowo opowieści. zapisane po 1945 r. Na szczególną uwagę zasługuje pięć pierwszych wariantów opowieści, które zostały zarejestrowane w odstępie 30-letnim bądź od tych samych narratorów, bądź od ich krewnych lub sąsiadów. Gasparikova poszła bowiem śladem studentów F. Wollmana, którzy prowadzili prace zbierackie na Słowacji w latach 30 naszego stulecia. Zgromadzone w antologii teksty zostały skla- �211 syfikowane według katalogów A. Aarncgo-S. Thompsona oraz J. Krzyżanowskiego, a także uwzględniono ich odzwierciedlenie w zbiorze J. Polivky. Ambicją Gasparikovej, mimo wielu istotnych ustaleń, nie jest opis dziejów prozy słowackiej, ale analiza uwzględniająca jej zmiany, trendy i tendencje rozwojowe. Autorka, realizując postawiony sobie cel, ustosunkowała się do zebranych wcześniej materiałów oraz poczynionych ustaleń metodologicznych, oceniając i rewidując dotychczasowe s~1dy słowackich folklorystów. W konsekwencji jej analizę cechuje wiele cennych wartościowań komparatystycznych (szczególnie w odniesieniu do folkloru czeskiego) oraz refleksji odwołujących się zarówno do najstarszych etapów zbieractwa folklorystycznego, jak i do jej własnych doświadczeń terenowych. Można uznać, że refleksje na temat doświadcza!l i efektów pracy zbierackiej Gasparikovej przede wszystkim stanowią o wartości naukowej omawianej książki, bogato ilustrowanej tekstami. Teresa Smo!ińska Rodna zeme. Sbornik k 100. vyroci Muzejni a V1astivedne Spolecnosti v Brne a k 60. narozeninam Ph dr. Vladimira Nekudy esc .. pod red. V. Frolca, Brno 1988, ss. 507., il. Praca zbiorowa Hodna zeme zredagowana przez znanego czeskiego etnografa V. Frolca, zasługuje na odnotowanie ze względu na powód, który spowodował jej wydanie oraz ze względu na swoją zawartość. Powód wyszczególniony został w podtytule, jest nim stulecie Towarzystwa Muzealnego w Brnie (zał. 1888 r.), a od 1979 roku działającego jako Towarzystwo Muzealne i Krajoznawcze. Drugi powód to 60-lecie urodzin archeologa Vladimira Nekudy, prezesa TMK i redaktora Morawskiego Przeglądu Naukowego ("Vlastivedny vestnik moravsky"), a także innych morawskich czasopism naukowych, kierownika historyczno-archeologicznego oddziału Muzeum Morawskiego w Brnie. O powstaniu i działalności Towarzystwa Muzealnego piszą A. Verbik i J. Jamik (s. 17 - 51). Powstało ono jako reakcja na działalność szowinistycznej części niemieckiej kultury w dziejach Moraw. Przedstawiciele inteligencji czeskiej pragnęli wykazać autochtoniczny charakter kultury slowiaó.skiej na tym terenie, jej rolę i tym samym utwierdzić świadomość narodową czeskiej większości na Morawach, większości nie majqcej pełnych praw i swobody działania. Towarzystwo podjęło prace naukowe z zakresu historii, archeologii i etnografii. Od 1897 roku zaczęła się ukazywać w fOl'mie zeszytów encyklopedia morawska, pod ogólnym tytułem Vlastiveda moravska (Morawskie krajoznawstwo). O tym i innych wydawnictwach Towarzystwa pisze J. Kubicek (s. 52-70), tam też znajdziemy szczegółową bibliografię, doprowadzoną do roku 1987. Wśród kilkudziesięciu mniej lub bardziej obszernych rozpraw zamieszczonych w omawianym tomie, przeważają prace archeologiczne i historyczne, ukazujące aktualny stan badaó. przeszłości Moraw. Mamy tu rozprawę o naj starszej mapie tej krainy, o kulcie świętych w okresie wczesnego feudalizmu, liczne prace na temat początków osadnictwa na Morawach, a także rozważania o humanizmie morawskim, czy o sytuacji ludności wiejskiej w okresie wojny trzydziestoletniej. Szereg przyczynków dotyczy budownictwa, zarówno z okresów archeologicznych, �212 jak i budownictwa historycznego, w tym sakralnego. Niektóre rozprawy mówią o działalności muzeum i jego zbiorach, jeszcze innc poruszają kwestie ustroju terytorialnego Moraw w XVIII wieku. Są i rozprawy o tematyce etnograficznej: o budownictwie i stroju morawskim. Bez wątpienia godna uwagi jest także rozprawa V. Svobodovej i M. Toncrovej na temat ludowej tradycji w życiu wielki('go miasta (s. 498 - 507). Dowodzi ona, że badacze morawscy, a przynajmniej etnografowie, nie zajmują się wyłącznie przeszłością rodzimej kultury, że interesuje ich również teraźniejszość. Nie sposób oczywiście omówić bliżej wszystkich zamieszczonych w tomie studiów, ze względu na ich wielki tematyczny wachlarz i z powodu ich często bardzo przyczynkarskiego charakteru. Bez wątpienia jednak są one dowodem prężności morawskiej nauki, a ich wartość docenią w peJni przcdstawiciele poszczególnych dyscyplin, zwła~zcza archeolodzy i historycy. Wydaje mi się, że opublikowanie obszernego i cennego tomu prac, obok którego nie przejdzie obojętnie nikt, kto interesuje się kulturą Moraw, tak przecież znaczącą wśród kultur słowiańskich, stanowi godny sposób uczczenia stulecia Towarzystwa Muzealnego i Krajoznawczego w Brnie, organizacji, której wartości dla nauki morawskiej i w ogóle słowiańskiej, ale także dla świadomości Morawian nie sposób przecenić. Jest to również godny sposób uczczenia zasług V. Nekudy, o którego pracy i dokonaniach pisze na wstępie tomu J. Poulik (s. 13 - 16). Ryszard Momcilo Z l a t a n o v i t, Epske narodne pesmc jugozapadne Kantor Srbije, Vranje 1987, ss. 104. Profesor Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Wranje MomcHo Zlatanović należy dziś do czołowych folklorystów jugosłowiab.skich l. Skwapliwie zbiera on runo twórczości ludowej na ziemiach południowowschodniej Serbii. Jest także cenionym badaczem poezji i prozy ludowej w obwodach Wranje. Leskowac i Nisz. Omawiana książka zawiera ciekawe wątki epiki ludowej właśnie z tych terenów, które najdłużej pozostawały pod panowaniem Turcji. Książka zawiera 37 utworów epickich. Autor poprzedził ją zwięzłym wsh;pem 2, w którym podaje ogółne wiadomości o epice ludowej. Głównym jej tematem. to walka przeciwko Turkom. Według Zlatanovicia, pierwsze utwory epickie Słowian bałkańskich powstały na terenach, gdzie doszło do pierwszych starć zbrojnych zbuntowanej ludności przeciwko najeźdźcy azjatyckiemu, a mianowicie "w Macedonii. południowej Serbii i na Kosowym Polu" 8. Słusznie podkreśla on. że po IUGsce Wukaszina i Ugleszy nad brzegiem Maricy zaczęła się emigracja ludności z południa na północ, która przeniosła tam także i epickie pieśni ludowe, powstałe pierwotnie na ich ziemiach. Autor omawia prace naukowo-badawcze jego poprzedników - Svetislava Vulovicia (1847 -1898), Svetislava Simicia (1885 - 1911), M. Milicievicia OS:Jl - 1905) współczesnej badaczki Vidosavy Nikolić-Stojancević. Ta ostatnia prowadziła "Lud", t. 67, s. 295 - 304. M. Zlatanović, Epsl<e narodne , Ibid., s. 7. l pesme jugoistocne SrOlje. VranJe 1987. s. 7 - 20. �213 badania etnograficzne w latach 50. i 60. naszego wieku w obwodzie Wranje. Ona, jak i Dragoljub Simonović, notowała tu utwory epickie, które są podobne do motywów wydanych przez Vuka KaradZicia. Zlatanović zaznacza, że nosicielami epickich pieśni ludowych na ziemiach południowo-wschodniej Serbii są przeważnie starsze kobiety, starsi mężczyźni natomiast pamiętają jedynie fragmenty tych utworów. Potwierdziły to i badania wspomnianej Vidosavy Nikolić-Stojancević. Według Zlatanovicia epika ludowa nadal żyje na ziemiach południowo-wschodniej Serbii. Można ją usłyszeć na weselach, podczas świąt i na zabawach. Podoba się ludziom zarówno treść jak i melodia bohaterskiej pieśni ludowej. Jest ona, jak zaznacza autor, uodporniona na wpływy języka literackiego i w dużym stopniu zachowuje swe archaiczne cechy i dawne walory artystyczne. W porównaniu do zapisów z XIX wieku nowsze teksty są krótkie, sięgają od 100 do 150 wersów. Zdarza siG często, że mlodzież i kobiety skracają wykonywane epickie pieśni ludowe. Jeden z informatorów Zlatanovicia, stary pieśniarz ludowy Jovan Lukić oznajmił, iż pieśń pt. Od Nićka i Novaka była kiedyś dłuższa, miała bowiem około 360 wersów. Wśród tekstów występujących w zbiorach Karadzicia i aktualnie występujących na terenie tej części Serbii, zdarza się często, że pierwotny motyw zostaje zmieniony. Zauważył to w swoim czasie wspomniany Stetislav Vulović. Ulegają zmianie nawet te pieśni, których wykonawca nauczył się z wydanych dotąd zbiorów. Zlatanović przytacza informatorkę Milevę Jović (1893 -1986) ze wsi Golemo Selo, która była niepiśmienną, a utworu ze zbioru Karadzicia nauczyła się słysząc jak go czytano, wykonując go potem zmieniała go. To samo robi i wielu innych pieśniarzy ludowych, którzy zmieniają pieśni, których nauczyli się ze zbiorów Vuka Karadżicia. Dotyczy to motywów o średniowiecznych bohaterach epickich. Zlatanović pisze i o nowszych utworach bohaterskich, poświęconych walce narodowowyzwoleńczej podczas drugiej wojny światowej. Są to teksty ID-sylabowe opiewające heroiczną walkę narodu serbskiego z terenów południowo-wschodniej Serbii przeciwko okupantom. Gęślarz ludowy poświęcił tym bohaterom piękne i oryginalne wątk.i oddające wiernie atmosferę niedawnych czasów, kiedy tereny te były areną krwawych walk przeciwko hitlerowskim i bułgarskim okupantom. Po dziś dzień wzdłuż linii kolejowej Belgrad-Nisz-Sofia na terenie południowo-wschodniej części Serbii zachowały się bunkry, w których krył się okupant, by uniknąć śmierci od kul partyzanckich. Tory kolejowe na tym odcinku były często wysadzane w powietrze przez partyzantów serbskich, za co ludność zamieszkująca te ziemie doświadczała okrutnej zemsty okupanta. Wiele wiosek spalono podczas drugiej wojny światowej, zabito licznych niewinnych mieszkańców wiosek, które pomagały partyzantom. Naoczni świadkowie represji, którzy przeżyli wojnę, ujęli te tragiczne wydarzenia i okrucieństwo okupantów we wzruszających balladach, które rozbrzmiewają jak lamenty. Piszący te słowa był świadkiem wiosną 1968 r.,. kiedy w Domu Młodzieży w stolicy Jugosławii Serbska Akademia Nauk zorganizowała wieczór gęślarzy serbskich i czarnogórskich. Wśród nich byli i tacy, którzy' wywodzili ~;ię z obwodów Nisz, Leskowac i Wranje. Oni właśnie wykonywali długie ballady i elegie opiewające czasy grozy i cierpień ludu serbskiego z tych terenów Serbii. Odhvarzali bestialskie masowe mordy hitlerowców i ich sług kolaborantów bułgarskich. Te tereny Serbii graniczą z Bułgarią i Macedonią. Szczególnie ścisłe więzi kulturowe podcz2.s pięciowiekowej niewoli tureckiej istniały między południową Serbią a Macedonią. Przedostawały się motywy epickie z jednego do drugiego obszaru geograficzn2go. I teraz jeszcze w pogranicznych regionach Serbii i Mace- �214 donii oraz Serbii i Bułgarii dialekty są mozaiką gwar mieszanych co może świadczyć jak duże były wzajemne wpływy kulturowe na przestrzeni wieków. Momcilo Zlatanović nie tylko nie neguje, lecz przeciwnie popiera pogląd, że wraz z przemieszczaniem się ludności z jednego do drugiego obszaru przenosiła się i pieśń ludowa. Widzi on wyraźny wpływ na południowo-wschodnią serbską epikę ludową macedońskich tradycji ł. Szczególnie widoczne są te wpływy w cyklu o królewiczu Marku 6. Ten region Serbii był dotąd obiektem badań, poza wspomnianymi już, także Vladimira Nikolicia 6, Risti T. Nikolicia 7 oraz Jovana Hadzi Vasiljevicia 6. Pierwszy utwór z omawianej książki to ballada epicka pt. Bracia i siostra. znana także w poezji greckiej, macedońskiej i bułgarskiej pt. Zmarły brat prowadzi siostrę do matki. Zawarto tu znane utwory epickie cyklu kosowskiego (nr 4), a królewiczu Marku (nr 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12), a Chorym Dojczinie (nr 14), ballad a kazirodztwie pomiędzy bratem i siostrą (nr 17, 18). Momcilo Zlatanović włączył także wątki występujące jedynie na ziemiach tej części Serbii (nr 13, 15, 19, 20, 21. 23, 32, 33, 34, 35, 36, 37). Większość tych utworów, to zapisy Zlatanovicia. Lokalny charakter posiadają utwory opiewające działających i wywodzących się z tych terenów bohaterów walczących przeciwko Turkom do wyzwolenia (1878 r.) b'ldż też znanych bojowników o wolność i niepodległość kraju podczas drugiej wojny światowej. Wśród hajduckich pieśni ludowych są jednak i znane motywy ościennych ludów słowiańskich np. pieśń nr 22 opiewająca uschnit;ty las, który nie mógł przeboleć prowadzonych i okutych w kajdany niewolników, lub nr 25 o grzechach hajduka Jovana, który ze swoją drużyną spalił w zimie ikony, a igumenowi skrępował ręce i splądrował klasztor. Do wspólnych motywów południowosłowiańskich należy utwór nr 26 pt. Jovan Popović i Koruna vojvoda oraz jego wariant nr 27 pt. Stojan Popović i jPgo tuba. Tu żona hajduka staje po stronie wroga za co zostaje przez męża zabita, a jej rodzice dowiedziawszy się o tym nie karzą zabójcy za to. Również pieśń nr 28 posiada sporo odpowiedników w hajduckich pieśniach ludowych. Tu siostra i matka nie ujawniają kryjówki hajduka Dawida chociaż tracą oczy i kończyny górne i dolne, natomiast żona wydaje męża w ręce żołnierzy tureckich. Utwór z omawianej książki posiada nowe elementy fantastyczne. Siostra hajduka prosi Boga, by przywrócił jej wzrok, ręce i nogi, a potem przebrana za Turka dogania prowadzących brata wrogów i o7...0ajmia, że ma polecenie zabrać aresztowanego i zaprowadzić do sądu. Uwolniony brat dostaje od siostry szablę i wraz z nią zabija swych katów. Ten sam temat poruszają pieśni nr 29 i 30, które są wiernym odpowiednikiem znanej pieśni hajduckiej 9. Utwory nr 34 - 37 opiewają tragedię południowoo-wschod!liej wsi serbskiej podczas drugiej wojny światowej. Momcilo Zlatanović daje objaśnienia epickich piesni ludowych, podaje źr6dła skąd pochodzą te utwory oraz słownik wyrazów obcych. Omawiana książka jest ciekawa dla prac porównawczych i u;talcnia d,6g mi- • Ibid., s. 18. • Ibid., s. 19. • V. Nikolić, Iz Luznice i Nisave, "Srpski Etnografski Zbornik", knjiga XVI, Beograd 1910. 1 R. T. Nikolic, Kraiste i Vlasina, "Srpski Etnograiski Zbornik", knjiga VIII. Beograd 1912. • J. Hadzi Vasiljević, Juzna Stara Srbija, knjiga II, Beograd 1913; J. Hadzi Vasiljevic, Muzicke prilike u Vranju i okoloni za vreme oslobodjenja (1878), "Muzicki Glasnik", Beograd 1922. • K. Simiczijew, pieśń hajducka Słowian południowych, Wroclaw-Warszawa-Krak6wGdańsk-Łódź 1965, s. 356 - 360. �215 gracyjnych pewnych wątków, wspólnych dla Słowiańszczyzny południowej z jednej strony, a z drugiej ukazuje bogate tradycje epickie tego mało zbadanego regionu Serbii. Kole Simo M ł a d e n o w s k i, Makedonskite Skopje 1986, ss. 489. narodni pesni za NOB Simiczijew rewo!ucijata, Autor usiłuje przedstawić nowy rodzaj pieśni ludowych, poświęconych partyzantce macedońskiej, powstałych podczas II wojny światowej. Ruch oporu rozpoczął się tu 11 października 1941 r., kiedy w m. Prilep grupa śmiałków dokonała zbrojnego napadu na posterunek policji bułgarskiej. Na temat tych utworów ludowych pisano dotąd sporo. Autor omawianej pracy po krótkim wstępie (s. 5 - 10) omawia w 11 rozdziałach właściwości walk narodowo-wyzwoleńczych do 1941 r., mówi o faszystowskiej okupacji kraju, o rozwoju i osiągnięciach ruchu oporu. Następnie jest mowa a ruchu oporu jako inspiracji do powstawania utworów ludowych, z kolei omawia stan badań i zbieractwo pieśni partyzanckich oraz zajmuje się ich charakterem. Utwory te S. Mładenowski słusznie traktuje jako poetycką historię ruchu oporu i rewolucji. Znajdujemy tu zbieżność faktów historycznych z opiewanymi wydarzeniami w pieśniach ludowych. Opiewane są w tych wątkach wydarzenia i postacie historyczne. Utwory nie są oderwane od tradycji ludowych. Łączy je wiele wspólnego z pieśniami hajduckimi i powstańczymi. Autor podkreśla ich popularność wśród ludu. Warto zaznaczyć, co pominął autor, że twórcami i nosicielami partyzanckich pieśni ludowych byli partyzanci. Układali oni te utwory dla rozrywki oraz dla pamięci poległych dowódców i kolegów, opiewali ich czyny bohaterskie, znojne czasy ostrych walk z okupantem, bestialskie czyny faszystów i cierpienia bezbronnej ludności. W pieśniach tych zawarto zarówno elementy liryczne, jak też i epickie. Obszerny VIII rozdział autor poświęca poetyce tych utworów, która nie jest oderwana od poetyckich tradycji ludowych. Różni się tylko tematyką. Centralną postacią jest przywódca Tito. W rozdziale tym jest mowa o stylu, języku, walorach estetycznych tych pieśni. Mładenowski omawia obszernie społeczno-polityczne aspekty tych utworów ludowych oraz chronologię powstania poszczególnych motywów, poświęconych ruchowi oporu i rewolucji. Monografię zamykają wnioski ogólne oraz bogata bibliografia i indeksy. Słabo natomiast wypadła analiza wątków. Jest ona zbyt sucha i monotonna, nieciekawa. Niezbyt udane są zestawienia tych utworów z motywami poświęconymi powstaniu Ilindenskiemu z 2 sierpnia 1903 r. oraz z pieśniami hajduckimi. Czytelnik oczekiwał informacji o poetach ludowych. Jest to co prawda sprawa niełatwa, gdyż wielu z nich nie żyje, ale można było przeprowadzić badania i przy pomocy żyjących byłych partyzantów odtworzyć poczet autorów. Zabrakło też podania jednostek partyzanckich w których szeregach powstały poszczególne wątki. Nie ma ani słowa o rozprzestrzenieniu tych utworów wśród ludności, o ich wychowawczym znaczeniu, mobilizującym młodzież do walki z okupantem. Poza czynami bohaterskimi partyzantów zbyt mało miejsca poświęca się represjom �okupanta wobec bezbronnej ludności. Są częste powtórzenia. Czytelnik chciałby się dowiedzieć jakie podobieństwa czy różnice istnieją miqdzy omawianymi pieśniami ludowymi a utworami pozostałych narodów Jugosławii. Wiadomo np.. że \V Serbii zanotowano dotąd ponad 20 tys. partyzanckich pieśni ludowych, wśród których jest wiele ballad i elegii. Pieśń partyzancka jest kroniką burzliwych dziejów historycznych z jednej strony, a z drugiej nowym segmentem poezji ludowej. Kole Ryszard ss. 235, T o m i c k i, Tenochtitlan 1521, Warszawa Simiczijew 1984, Wydawnictwo MON, \V popularno-naukowej serii pt. "Historyczne bitwy", omawiającej najsłynniejsze w historii bitwy, pojawiła się nowa praca autorstwa Ryszarda Tomickiego "Tenochtitlan 1521". Autor tej książki już od wielu lat specjalizuje się w tematyce hispanoamerykallskiej a przedmiotem jego zainteresowaIl są przede wszystkim problemy synkretyzmu religijnego u Indian Hispanoameryki. Oddana czytelnikowi książka poświęcona jest XVI-wiecznej kampanii wojsk hiszpańskich dowodzonych przez Hernan Cortesa, prowadzącej do zdobycia azteckiej stolicy - Tenochtitlanu. Kampania ta trwała dwa lata i zakoilczona została opanowaniem i zniszczeniem stolicy imperium, na której gruzach wznosi się obecnie Ciudad de Mexico. Celem autora było wyjaśnienie czynników które sprawiły, że w 1519 roku Hiszpanie zainteresowali się Tenochtitlanem, początkowo zajęli to miasto bez walki, a następnie prowadzili długotrwałe zmagania zakończone oblężeniem i ostatecznym jego zdobyciem. Zdaniem Tomickiego tylko w takim kontekście ukazać można rolę jaką w tej walce odegrał: przypadek, specyfika polityczna i religijna imperium azteckiego maz konflikt kulturowy. Bez uwzględnienia tych czynników obraz dalekich wydarzeil byłby zdaniem autora jednostronny i bardzo uproszczony. Rozegrana w 1521 roku bitwa o Tenochtitlan była bez wątpienia wydarzeniem epokowym, zarówno dla rozwiniętych cywilizacji Meksyku jak i Hiszpanii. Dla imperium azteckiego oznaczało całkowitą zagładę i hiszpańską kolonizację, natoIniast dla Hiszpanii początek ery dominacji na kontynencie amerykańskim. Autor książki pisze, że wraz ze zdobyciem Tenochtitlanu doszło do jednego z najbardziej ważkich epizodów w historii ludzkości - zainicjowania "fuzji dwóch światów", długotrwałego procesu stapiania się ras i kultur, którego efektem jest swoiste oblicze społeczno-kulturowe dzisiejszego Meksyku. Bitwa o Tenochtitlan ze względu na swoją dramaturgię i skomplikowany przebieg do dziś jeszcze pasjonuje wielu badaczy i pisarzy. Na naszym rynku czytelniczym ukazywały się już publikacje omawiające zarówno temat konkwisty jak i wczesną historię Meksyku. Można by tu przytoczyć nazwiska autorów zajmujclcych się tymi zagadnieniami jak: M. Leon-Portilla, G. C. Vaillant czy na gruncie polskim T. Milewski, T. Łepkow:iki. Jednak jedynie praca Tomickiego daje nam tak wnikliwą i szczegółową analizę przyczyn zdobycia przez Hiszpanów stolicy Azteków. Autor w swej książce powołuje się na teksty źródłowe Herm'm Cortesa, Diaz deI Castillo (uczestnika konkwisty), Bernardin de Sahaguna (franciszkailskiego zakonnika czasów podboju) oraz indiańskich kronikarzy (m.in. Fernando de Alva Ixlixóchitl). Różnorodność wykorzystanych w pracy zarówno tekstów źródłowych jak i współczesnych opracowail ba- �217 daczy meksykańskich i hiszpańskich pozwoliła autorowi nakreślić obraz jak powie historyk Charles Gibson .,jednego z najbardziej pamiętnych oblężeń w historii". Swoją pracę autor rozpoczyna od nakreślenia genezy konkwisty i opisu wyprawy kilkmet żołnierzy hiszpańskich ped wodzą Hernan Cortesa. Oficjalnie wyprawa Cortesa, jal~ pisze Tomicki, była jeszcze jedną wyprawą rozpoznawczo-handlową Rozmiary ck,pedycji były bez wątpienia zasługą zdolności organizacyjnych i autorytetu głównodowodzącego. z drugiej jednak strony świadczą wymownie o skali nadziei rozbudzonych ostatnimi odkryciami. Następnym zagadnieniem, któremu autor poświęca sporo miejsca, jest charakterystyka imperium azteckiego jego władcy Motecuhzomy (Montezumy) w przeddzień konkwisty. Tomicki zwraca szczególną uwagę na te fakty i wydarzenia, które odegrały ważną rolę w podboju Meksyku. W 1519 roku imperium zamieszkiwało 9 mln ludzi, ale jak pisze Tomicki, było ono swoistego rodzaju mozaiką językową, etniczną i kulturową. Kultury środkowoamerykańskie nie \vyszły nigdy poza koncepcję miasta-państwa. Ludy zamieszkujące te tereny nie miały, aż do czasów przybycia Hiszpanów, poważniejszych wrogów, nie wytworzyło się wśród nich poczucie solidarności i jedności, którego źródłem jest wspólnie prowadzona walka obronna. Niezwykłym zjawiskiem opisywanym przez Tor.1ickiego było istnienie w granicach imperium azteckiego suwerennego państwa Tlaxeallan. Przyczyny dla których Aztekowie nigdy nie opanowali tego państwa są niejasne. Autor pisze, że od czasów, gdy zapoczątkowano na wielką skalę tzw. wojny kwietne służące zdobywaniu jeńców, których przeznaczano na ofiarę, Tlaxcallan stało się niejako stałym dostawcą ofiar dla boga wojny Huitzilopochtli. Państwo to nie pokonane, a rozdrażnione długoletnią wojną, w czasie konkwisty stanęło po stronie Hiszpanów, co miało ogromne znaczenie strategiczne. Tomicki jako podstawowe atuty Azteków w walce z Hiszpanami wymienia: ich liczebność i nader korzystne położenie geograficzne w Dolinie Meksyku - z nieosiągalnym wlaściv;ie Tenochtitlanem na wyspie oraz podległymi miastami Tetzcoco i Tlacopan po obu stronach jeziora. Usytuowanie z kolei Doliny Meksyku w centrum kraju ułatwiało Aztekom dostęp do różnych jego regionów, zaś otaczające je ze \\'3zystkich stron góry przekreślały szanse ewentualnego agresora spoza doliny. Wraz z pojawieniem się ekspedycji Hernim Cortesa i buntem Totonaków dla azteckiego kolosa nadszedł czas sprawdzianu. Jego szanse Tomicki określa jako bez porównania większe niż kilkusetosobowej grupy przybyszów na których niekorzyść działały wszystkie wymienione czynniki. Autor w swojej książce wysuwa hipotezę, że gdyby Moteeuhzoma zdecydował się wówczas na rozpoczęcie wojny, hiszpańskie atuty uważane zazwyczaj za podstawę ich późniejszych sukcesów, a mianowicie broń palna, konnica i taktyka walki miałyby o wiele mniejsze znaczenie niż się na ogół sądzi. Decydujące znaczenie zyskałaby miażdżąca przewaga liczebna, możliwość odcięcia dostaw żywności, a także warunlti geograficzne olbrzymie przestrzenie dzielące wybrzeże Zatoki Meksykańskiej od Doliny Meksyku o 3ilnie zróżnicowanej rzeźbie terenu uniemożliwiającej często użycie koni i armat. Ryszard Tomicki porusza również najbardziej chyba kontrowersyjną kwestię w histo~iografii podboju Meksyku, a mianowicie przyczyny niezwykłej pod każdym względem postawy Motecuhzomy wobec białych cudzoziemców. Toczone cd lat dyskusje i spory oscylują pomiędzy absolutnie przeciwstawnymi wyjaśnieniami. Autor przytacza dwie skrajne teorie dotyczące tej kwestii. Pierwsza z nich to interpretacja tłumacząca pasywność Meksykanów fatalizmem indiańskiej wizji �218 świata, która rzekomo zmuszała do pogodzenia się z każdym wyrokiem losu. Natomiast druga interpretacja odrzuca całkowicie udział czynników światopoglądowych czy ideologicznych w kształtowaniu postawy Indian, kładąc nacisk na szok jakim był kontakt z cywilizacją europejską, oraz mistrzowskie wykorzystanie przez Cortesa słabości imperium azteckiego. Tomicki uważa, że obie krańcowe interpretacje zawierają w sobie ziarno prawdy, aczkolwiek praprzyczyny reakcji Motecuhzomy na przybycie i poczynania Hiszpanów szuka w skomplikowanym splocie uwikłań politycznych, religijnych i psychologicznych w jakim wladca Tenochtitlanu znalazł się w przeddzień konkwisty. Zdaniem autora zachowanie władcy stanowiło uboczny i mimowolny, przez nikogo nie przewidziany efekt konfliktów drążących meksykańskie państwa. Na kilka lat przed dotarciem europejskich statków do brzegów Meksyku, Tenochtitlan stał się areną wydarzeń, które przybrały dość specyficzną formę. Mocarstwowa i absolutystyczna polityka Motecuhzomy wywołała w pewnym momencie falę krytyki ze strony tzw. arystokracji plemiennej. Krytyka ta z czasem przerodziła się nieomal w wojnę psychologiczną przeciwko władcy. Jak trafnie zauważył autor, pewną w tym rolę odegrał także motyw "powrotu bogów", silnie zakorzeniony w tradycji ludów Mezoameryki. Tomicki pisze, że władca uwierzył, iż przybysze (flotylla Cortesa) są istotami boskimi, a sam Cortes zapowiedzianym przed setkami lat Quetzalcoatlem, który miał odzyskać utracone niegdyś panowanie nad ziemią. Taka jednoznaczna identyfikacja Cortesa, jak dalej wyjaśnia autor, była dziełem przypadku. Ten bowiem sprawił, że lądowanie Hiszpanów nastąpiło ostatecznie w roku oznaczonym w kalendarzach indiańskich jako rok 1 - Acatl, który powtarzał się co 52 lata. Zgodnie z tradycją toltecką rok ten miał być datą powrotu Quetzalcoatla. Co więcej, opuszczając Meksyk Quetzalcoatl oddalił się na wschód, z tego też Iderunku przypłynęli Hiszpanie. Sam wygląd cudzoziemców, ich broń, konie, duże psy, a także wiadomość o łamaniu przez nich dawnych zwyczajów i praw, wywołały wśród mieszkańców Meksyku prawdziwie apokaliptyczne nastroje. Przedłużający się pobyt Hiszpanów sprzyjał jednak oswajaniu się Indian z ich obecnością. Kolejne rozdziały pracy Tomicki poświęca kilkumiesięcznym działaniom wojsk hiszpańskich zmierzającym do opanowania imperium. Autor kolejno relacjonuje: najpierw wymarsz wojsk Cortesa w głąb kraju, dotarcie do stolicy, a następnie zajęcie jej bez walki. Opisuje uwięzienie Motecuhzomy a póżniej jego śmierć, oraz wydarzenia nocy, którą Hiszpanie nazwali "la noche triste" (smutna noc). W wyniku indiańskiego buntu, Hiszpanie tej nocy zostali wyparci ze stolicy i schronili się w Tlaxcallan. Nasuwa się w tym miejscu refleksja, jak inaczej potoczyć by się mogły losy konkwisty gdyby Tlaxcallanie wtedy nie udzielili schronienia pobitym Hiszpanom, a zjednoczyliby się z Meksykanami. Ale stało się inaczej. W dalszej części pracy autor opisuje przygotowania Hiszpanów do ponownego podjęcia walki oraz oblężenie Tenochtitlanu. Oblężenie stolicy trwało 67 - 68 dni. Walki toczono na groblach, na jeziorze i wewnątrz miasta, które powoli zmieniało się w zwalisko gruzów i ogromny cmentarz. Tomicki dzieli ten okres na trzy zasadnicze etapy. Każdy z tych etapów cechował odmienny rytm wydarzeń i swoista dramaturgia. Pierwszy etap to trwające przez czerwiec walki toczone w centrum Tenochtitlanu. Drugi etap charakteryzował się cyklicznym niszczeniem miasta przez Hiszpanów, natomiast trzeci był okresem całkowitego upadku Tenochtitlanu i zakończył się 13 VIII 1521 roku wraz z ujęciem Cuahtemoca - nowego władcy imperium. Datę tę Tomicki uznaje jako umowny dzień, w którym imperium azteckie przestało istnieć, a faktem stała się Nowa Hiszpania, pierwsza wielka kolonia hiszpańska na kontynencie amerykańskim. �219 Omawiana praca wydana jest w ramach batalistycznej serii i czytelnik interesujący się XVI-wieczną wojskowością zarówno hiszpańską jak i indiańską znajdzie w niej wiele cennych informacji. Autor książki z dokładnością historyka opisuje szczegółowo przyczyny i przebieg zdobycia przez Hiszpanów imperium azteckiego, oraz ukazuje również tło kulturowe i społeczne rozegranych wydarzeń. Tomicki tą wnikliwą analizą obala wiele mitów i stereotypów m.in. takich jak ten, że imperium azteckie zostało zdobyte w ciągu przysłowiowego "jednego dnia". Książka ukazuje jak trudne i krwawe były dwuletnie zmagania wojsk hiszpańskich o zdobycie stolicy azteckiej. Trzeba również dodać, że upadek Tenochtitlanu nie zakOlIczył całkowicie hiszpańskiej konkwisty. Opanowanie innych głównych polityczno-wojskowych ośrodków Mezoameryki przypadło dopiero na lata 15211550. Autor w swojej pracy porusza również interesujące zagadnienia historyczne - porównania dwóch światów, dwóch przeciwstawnych światopoglądów: przeciwstawia wyobrażenia właściwe światu indiańskiemu, przesyconemu wierzeniami magicznymi - praktycznej i przenikliwej mentalności Hiszpanów. Tomicki kreśli również portrety psychologiczne "bohaterów" tych wydarzeń a mianowicie Motecuhzomy i Cortesa. Chciałabym podkreślić również znaczenie faktu, że autor w swojej pracy cZGsto powołuje się na kroniki indiańskie. Bogactwo informacji zawartych w relacjach indiańskich i sam sposób ich przedstawienia otwiera niewątpliwie drogę do podjęcia badań nad wieloma nowymi problemami dotyczącymi konh.-wisty. Wszechstronna ocena starcia dwóch światów indiańskiego i hiszpańskiego z którego to związku wywodzi się Meksyk, pozwala nam lepiej poznać oblicze dzisiejszego narodu meksykailskiego i jego kultury. Książka dodatkowo wzbogacona jest słowniczkiem i rycinami pochodzącymi z kodeksów indiańskich. Iwona Ghita El K h a y a t - B e n n a i, Le monde L'Harmattan, ss. 325. arabe au feminin, Chmielewska Paris 1985, cd. Sytuacja kobiety arabskiej w wyniku różnorodnych ruchów społecznych uległa zmianie, jednak owe przekształcenia nie mają charakteru radykalnego. W wielu krajach nowoczesne ustawodawstwa pozostają jedynie dokumentem, ustępując miejsca obyczajom i szeroko pojętej tradycji. To zderzenie świata przeszłego z teraźniejszym stało się podstawą dociekań Marokanki Ghita El Khayat-Bel"'.nai w rozprawie pt. Le monde arabe au feminin, (Kobiecy świat arabski) wydanej w Paryżu w 1985 r. n::lkladem wydawnictwa L'Ha,rmattan. Książka składa się z części wprowadzającej i trzech rozdziałów. We wstępie autorka definiuje pojęcie Arab i wymienia terytoria zamieszkałe przez tę nację. Rozdział pierwszy zatytułowany L'Heritage substantiel du passe (Dziedzictwo przeszłości) ukazuje zagadnienie płci, struktury rodziny arabskiej i pozycję kobiety. W rozdziale drugim pt. La rupture (Przerwanie) przedstawiono problem kolonializmu i jego wpływ na styl życia, a także zaprezentowano wyznaczniki charakteryzujące Maghreb i Machrek. W ostatnim rozdziale ograniczonym do formuły Troisieme partie (Trzecia część) nakreślono źródła ruchów emancypacyjnych w krajach arabskich oraz zaprezentowano bojowniczki Arabki walczące o prawa kobiet. Swoje rozważania w rozdziale pierwszym autorka rozpoczyna od nakreślenia �220 wyróżników arabskiego świata kobiet. Analizuje zatem istotę zasłony na twarz, haremu, niewolnictwa, honoru i dziewictwa. Zagadnienia te rozpatruje w kontekście historycznym. W świetle przytoczonych argumentów dowodzi, iż zjawiska te nie stanowią wyznacznika stylu życia Arabów i Muzułmanów, albowiem zostaly przejęte z wcześniejszych cywilizacji (Grecja, Rzym). Podkreśla związek haremu z klasami wyższymi uprzywilejowanymi. Charakteryzując zasłonę na twarz akcentuje jej związek z miastem, ponadto sygnalizuje jej różnorodne formy i niejednolite nazewnictwo. Wymienia safsari tunezyjskie, adjer algierski I, purdah pakistański, chadri afganistańskie i czador irański. Wspomina również a istnieniu pojqcia wspólnego jakim jest hijab; termin ten ujawnia szeroką konotację. Oznacza on nie tylko woalowanie, ale także ochronę przed tym co złe, perwersyjne lub zakazane. Pierwotnie hijab pełnił funkcję elementu sakralizującego namiot nomada, następnie przeistoczył się w zwyczaj, który z kolei rozpowszechnił się symbolizując osłonę i najlepszy sposób zabezpieczenia duszy i ciała kobiety (s. 26). Obyczaj zamykania kobiet w obrębie domostwa autorka tłumaczy niebezpieczeństwem jakie groziło ongiś kobiecie mieszkającej w mieście. a zatem norma ta genetycznie przynależy miastu, a podobnie jak zasłona, znalazał recepcję w środowisku wiejskim dopiero w naszej epoce. Autorka analizuje powszechny w wielu krajach muzułmańskich, chociaż prawnie zakazany, obyczaj obrzezania dziewczynek. Zasięg "wycinania" i "zaszywania" jest bardzo szeroki i obejmuję całą Afrykę. Spośród krajów Maghrebu występuje jedynie na południu Algierii (s. 42.). Obecność tego zachowania autorka wyjaśnia stałością obyczaju i świadomością konieczności jego praktykowania. Ma on ścisły związek z kultem dziewictwa. \V środowisku muzułmańskim utrata błony dziewiczej przed ślubem powoduje skazę na honorze nie tylko dziewczyny, ale również jej rodziny, co w konsekwencji musi być pomszczone. Przypadki torturowania i morderstw młodych dziewcząt, które sprzeniewierzyły honor, nie należą do rzadkości. Ta szczególna wrażliwość wyrasta z nakazów obyczajowych, gdyż w świetle tradycji honor stanowi klucz cementujący rodzinę arabską. Dlatego też, aby zapobiec tragediom, już od wczesnego dzieciństwa dziewczynkę wychowuje się w atmosferze kultu dziewictwa, skromności, poczucia wstydu. Z uwagi na obowiązującą separację płci jej edukacją zajmują się kobiety w podeszłym wieku. Mężczyźni ingerują jedynie w okolicznościach zawierania związku małżeńskiego, bądź wówczas, gdy zachowanie panny narusza przyjęte normy. W niektórych krajach w momencie redagowania kontraktu ślubnego odnotowuje się na podstawie zaświadczenia lekarskiego stan fizyczny narzeczonej (s. 49). Wiele uwagi autorka poświęca specyficznej strukturze rodziny arabskiej. Jej istotę rozpatruje w aspekcie pokrewieństwa, które z kolei cechuje system patrylinearny. Z tego punktu widzenia podstawę stanowi nie para małżcllska, lecz grupa krewnych odpowiedzialna za kobiety przynależne do rodu. Preferencją obejmowane są małżeństwa endogamiczne, gwarantujące trwałość społeczności wiejskich, osiadłych i miejskich. Chronią one nie tylko sferę majątkową, ale również utrwalają więzy krwi. Oddanie kobiety lub dziewczyny obcemu czyni skazę na honorze. Koncepcja honoru wynika z uczucia niesłychanej zazdrości mężczyzn. Model rodziny arabskiej, podobnie jak europejskiej, ulega ewolucji. O zmianach świadczy m.in. zachwianie autokratycznej pozycji ojca. Fakt ten należy tłumaczyć powszechnością nauczania i ingerencją środków masowego przekazu. 1 W Algierii odpowiednikiem tunezyjskiej safsarii jest haik. dekoracyjna chusteczka koloru białego lub ecri okrywająca dolną Natomiast adjer to malutka część twarzy - głównie usta. �221 Sledząc pozycję kobiety w łonie rodziny tradycyjnej, autorka stwierdza, iż mimo pojawiających się zmian, życie Arabki od narodzin do śmierci jest twarde, pełne bólu i cierpienia. Zmu~za się ją do ukrywania własnego ciała, wdzięku, kobiecości, pozwala się jej "królować" dopiero w wieku bardzo dojrzałym, a zatem w momencie, gdy minęła młodość, urok i czar (s. 69 - 70). Swoją argumentację wzmacnia maksymą: "La femme n'a que trois sorties dans Ie monde, du ventre de sa mere, vel'S san mari et vers Ie cimetiere" (Kobieta trzykrotnie ogląda świat, w momencie morodzin, zamążpójścia i w drodze na cmentarz (s. 74). Zgodnie z przyjętym k;:nonem przeznaczeniem kobiety jest maEeństwo i macierzyństwo. Ten nakaz tradycji funkcjonuje w wielu środowiskach do dzisiaj. Wiele kontrowersji wywołują praktykowane współcześnie tzw. małżeństwa wymuszane. Opierając się na najświeższych badaniach socjologicznych autorka stwierdza, iż w rejonie Marrakech (Maroko) w końcu lat 70 zarejestrowano 75% związków tego typu (s. 74). Przyczyny takiego stanu dopatruje się w trudnej sytuacji materialnej rodzin, a także lęku o honor córek. Najbardziej groźne w skutkach są małżeństwa młodziutkich dziewcząt, niekiedy nawet niepełnoletnich, ze starcami. Wprawdzie w Kodeksie Rodzinnym określono wiek zezwalający na zawarcie małżeństwa, jednak nakazy te nie zawsze są przestrzegane. Rozdział pierwszy zamyka autorka rozważaniami o pracy kobiety. W świetle tradycji zatrudnienie kobiet poza ogniskiem domowym pozbawiało je prestiżu. Wyjątek stanowiły akuszerki, masażystki w hammam (łaźnia), osoby czuwające nad ceremoniałem weselnym oraz trudniące się myciem ciała po śmierci. Szacunek wynikał z lęku, gdyż przypisywano im moce magiczne. Kobiety te pochodziły z nizin społecznych, zarówno w mieście jak i na wsi. W Maroku określa się je pojęciem "Qabla", a w Egipcie "Daya" (s. 108). W rozdziale drugim, charakteryzując Mauretankę, autorka podkreśla wysoki procent analfabetyzmu wśród dziewcząt, a także powszechność zawierania przedwczesnych związków małżeńskich. SIedząc ruchy emancypacyjne dostrzega wiele elementów zbieżnych między Tunezyjką a Marokanką. Uważa, że w Maghrebie najsłabiej zmienia się pozycja Algierki. Akcentuje duży przyrost naturalny wśród populacji arabskich, co zgodnie z mentalnością społeczeństwa ma symbolizować uprzywilejowaną funkcję kobiety i rzeczywistą witalność mężczyzny oraz spełnienie obowiązku religijnego. Swoje poszukiwania autot"1m zamyka prezentacją historii emancypacyjnego ruchu kobiet arabskich. Przywołuje z nazwiska postać May Ziyade, pierwszej Arabki, która podjGla się opracowania problemu kobiety arabskiej. Sygm<1izuje działalność zajmuj<jcej sip' polityką Flory Tristan, urodzonej w Egipcie w arystokratycznej rodzinie muzułmańskiej. Wiele uwagi poświęca Hoda Chaaraoui, zwanej Ceres Wis,ea-Was,ef. Ukazuje jej osiągnięcia w dziedzinie ekonomii, polityki i problemów społecznych Egiptu oraz świata arabskiego. Przypominając o jej wkładzie w prace organizacji kobiecych, uznaje ją za jedną z n~1jwiększych w swoich czasach. W XX w. walka feministek przybrała charakter narodowy i międzynarodowy. Ich zasługą są utworzone w wielu krajach związki narodowe kobiet. Niewątpliwie dużą niespodziankę stanowią obejmowane przez kobiety stanowiska w wielu rządach, jednak te przedsięwzięcia nie mają charakteru powszechnego. Sygnalizuje różnice w uposażeniu między mężczyzną a kobietą za tę samą pracę. Równieź często pod byle jakim pretekstem pozbawia się je zatrudnienia (s. 293). Prawo równości płci ogłoszone w niektórych konstytucjach nie zawsze znajduje odbicie w praktyce. �222 Uogólniając autorka podkreśla nierówne traktowanie kobiet w zestawieniu z mężczyzną. Dyskryminacja ta tkwi zwłaszcza w społeczeństwach konserwatywnych, w których eksponuje się niebezpieczeństwa, jakie czyhają na dziewczynę czy kobietę po opuszczeniu obrębu domostwa. Przypomina się, że świat zewnętrzny to "królestwo" podłości i opętania. W tym kontekście zrozumiałe stają się protesty zwalczające prawa kobiet. Ortodoksi uważają, że "kobieta przynależy do płci słabej; jej posłannictwem jest macierzyństwo, a jej temperament podporządkowany jest bardziej uczuciu niż rozsądkowi" (s. 297). Tę trudną, a niekiedy wręcz bolesną sytuację kobiety, autorka tłumaczy obyczajami, które przekazywane przez babki i wiekowe ciotki młodym dziewczętom, konstytuują trudny do przełamania światopogląd. Współcześnie problem kobiety arabskiej uchodzi za jecie!'! z najtrudniejszych. Odsłania on głęboki kryzys społeczeństwa arabskiego, ujawnia ciągle niedostateczną komunikację wzajemną między mężczyzną a kobietą. Polecana książka zawiera wiele cennych uwag i spostrzeżeń, które niesposób przedstawić w krótkiej recenzji. Zainteresuje ona zapewne socjologa, etnologa, politologa, a także miłośnika kultury arabskiej. Anna Celia sidential H a i g - B r o w n, School, Vancouver Resistance and Renewal. Surviving the Barska Indian Re- 1988, ss. 164. Celia Haig-Brown, pracownik University of British Columbia, podjęła interesującą próbę przedstawienia dziejów szkół z internatem, które od początku XIX wieku aż po lata sześćdziesiąte XX wieku, stanowiły podstawową formę instytucjonalnego oddziaływania białych kolonizatorów na ludność tubylczą Kanady. Autorka (od 1976 r. koordynator programu dla nauczycieli pracujących z tubylcami - "Native Teacher Education"), posiadająca bogate doświadczenia w pracy pedagogicznej z młodzieżą indiańską, zaproponowała nowatorskie ujęcie podjętego problemu. O ile bowiem dotychczasowe opracowania dotyczące szkolnictwa dla ludności tubylczej Kanady (i inne prace związane ze zjawiskiem "zderznnia się" kultur - białej i indiańskiej - na terenie tego kraju) oparte były przede wszystkim o badania archiwalne 1, to Celia Haig-Brown założyła, iż podstawowym źródłem wiedzy o funkcjonowaniu szkół z internatem będą dla niej informacje uzyskane w toku wywiadów z ich byłymi wychowankami. W związku z tym, 13 tubylcom, wychowankom Kamloops Residential School, głównie (w 11 przypadkach) - przedstawicielom plemienia Shuswap (którzy przebywali w szkole od roku do dwunastu lat, najstarszy - w latach 1907- 1908, najmłodszy - w latach 1965 - 1967) zadano dziewięć pytań, dotyczących m.in. adaptacji do kulturowo obcego środowiska szkolnego, codziennego życia w szkole i zasad je regulujących, stosunków między wychowawcami i wychowankami oraz wśród wychowanków, a także wpływu, jaki pobyt w szkole wywierał na świadomość indiańskiej młodzieży. Wypowiedzi uzyskane w toku wywiadów zainspirowaly autorkę do wyeksponowania dwóch kategorii pojęciowych, stanowiących nie tylko oś konstrukcyjną 1 Jedynym wyjątkiem jest praca J. Redforda, Attendance at Indian Residential Schools tn British Columbia 1890- 1920, British Columbia Studies, No 44, Winter 1979-1980, jednak wyniki badań przedstawione tam są wyłącznie w formie wykresów l tabel. �223 jej pracy, ale również swoistą antynomię teoretyczną: "kulturowa inwazja białych" "kulturowy sprzeciw tubylców" (skorzyst.ała ona przy tym świadomie z dorobku brazylijskiego pedagoga, jednego z twórców współczesnego modelu pedagogiki antyautorytarnej P. Freire, dla którego "kulturowa inwazja" jest "prz2nikaniem kulturowego kontekstu" danej grupy przez kulturę "najeźdźców", którzy narzucają jej własny pogląd na świat i świadomie powstrzymują jej t\'Ilórczość i ekspresję 2). Przedstawiając specyfikę "kulturowej inwazji", w kontekście funkcjonowania szkoły z internatem, autorka ukazuje przekonywająco genezę tego typu szkół. Z jednej strony złożyło się na nią dążenie chrześcijaliskich misjonarzy (prowadzących szkoły) do chrystianizacji i "cywilizowania" ludności tubylczej, przy czym wprowadzenie katolicyzmu było procesem relatywnie łatwym z uwagi na częściowe podobieństwo wie;-zeil tubylców z wiarą katolicką (m.in. duchowe podobieństwo Boga-ojca i Chrystusa-syna do "Old-one" i "Coyote"). Z drugiej strony rząd federalny widział w szkołach z internatem środek przystosowania migrujących plemion Indian do agrarnego stylu życia - jako wstępu do ich asymilacji w euro-kanadyjskie społeczeństwo. Oficjalni przedstawiciele rządu wyrażali więc wprost swoje przekonanie, iż edukacja Indian powinna przyczynić się do "wyleczenia" ich z "nałogów i uczuć ich przodków", w związku z czym wszystkie realne problemy w ciągu ponad stuletniej historii szkół z internatem redukowano w polityce oświatowej do jednego: konieczności "zmiany istniejącej społeczności indiańskiej w społeczność kanadyjską" (wypowiedzi odpowiednio z 1847 r. i z lat pięćdziesiątych XX wieku, podaję za: C. Haig-Brown, op. cit., s. 25, 69). Z kolei autorka przedstawia życie codzienne w szkole z internatem, ilustrując swoje tezy licznymi cytatami z wypowiedzi wychowanków. Czytelnikowi wyłania się obraz totalnie represywnego środowiska, w które z dnia na dziel'! "wrzucano" oderwane od rodziców, kilkuletnie dzieci, dążąc świadomie do destrukcji wyniesionych przez nie wzorów zachowania i systemów wartości, przy czym najistotniejszymi elementami "kulturowego szoku", któremu poddawano dzieci były: bezzwłoczny zakaz używania rodzimego języka, segregacja wiekowa i separacja płci. Autorka książki sugestywnie ukazuje wspomniane zjawisko "zderzenia się" kultury wnoszonej przez dzieci do szkoły z narzuconymi przez białych misjonarzy wzorami i normami. Niezależnie od odrzucenia tej podstawy każdej kultury, jaką jest język, dążono także do eliminacji wszystkich wcześniejszych doświadczeń życiowych dzieci, m.in. swoistego rozumienia zjawiska wladzy, wierzeń, obyczajów w zakresie świętowania oraz okazywania dowodów uznania, a także rytów "przejść". Edukacja Shuswap, opierająca się o odpowiedzialność całej społeczności (a szczególnie dziadków) za wychowanie, o udział w codziennych pracach domowych, o uczucia rodzinne i związki z naturą, a przede wszystkim O kultywowanie poczucia wolności każdego członka plemienia (przy minimum stosowania przemocy fizycznej przez dorosłych) zastąpiona została przez wychowanie sformalizowane, u którego podstaw leżało przekonanie, iż najlepsze efekty wychowawcze przynosi kara (ze szczególnym upodobaniem stosowano publiczne upokarzanie w kulturze Shuswap uważane za najgorszy rodzaj kary). "Redukowano" przy tym dzieci do wypisanego atramentem na przegubie ręki numeru, a dziewczętom ścinano fantazyjnie ułożone. długie włosy, odgrywające znaczącą rolę w wydarzeniach I Par. P. Freire, Pedagogy of Oppressed, New York 1970, s. 150. �224 związanych z dojrzewaniem płciowym (w kulturze Shuswap ścinanie włosów bylo z kolei karą za cudzołóstwo). Jednocześnie w system pojęć moralnych dzieci, jasny prosty, wprowadzono "obce i straszliwe" - jak pisze autorka - pojęcia winy, grzechu, ognia piekielnego etc. Prowadzący szkołę misjonarze "w systematyczny i nie ustępliwy SpOSÓi) demonstrowali, iż wzory kulturowe Shuswap nie są akceptowane" (s. 52). Poczucie frustracji u wychowanków miało być więc wstępem do odrzucenia wzorów kulturowych ich plemienia i przyjęcia systemu wartości białych. W tym kontekście szczególnie destruktywny wpływ na psychikę dzieci miało zastąpienie typowych dla Shuswap stosunków międzyludzkich, opartych o współpracę, rywalizacją i dążeniem do zwycięstwa w celu uzyskania nagrody (z jednej strony przyczyniało się do wzrostu napięcia w grupach, z drugiej, zwiększało kontrolę misjonarzy nad wychowankami). W drugiej części pracy autorka przedstawia wspomniane zjawisko "kulturowego sprzeciwu" dzieci indiańskich wobec represywnego oddziaływania kultury białych w szkole z internatem. Autorka dokonuje tu znacznej idealizacji przebywających w szkole dzieci, motywów ich postępowania oraz stopnia świadomości plemiennej (przykładem tej idealizacji jest przekonanie, iż "uczniowie w swojej mądrości uświadomili sobie niesprawiedliwość systemu, który próbował ich kontrolować i przekształcać", dzięki czemu "mimo bólu, głodu i cielesnych kar", "pozostali potomkami swoich przodków" (s. 114 i 115). Wyraźnie emocjonalne podejście autorki do problemu "kulturowego sprzeciwu" powoduje, iż ta część pracy pozbawiona jest rzeczowych analiz, zawiera natomiast wiele mało wiarygodnych uogólnień. Podane przez autorkę przykłady "kulturowego sprzeciwu" dowodzą jednak, iż w szkołach z internatem tworzyły się, w oparciu o wartości wyniesione z domu rodzinnego, subkultury młodzieży, których celem był m.in. opór wobec represywnych działań misjonarzy (ale także walka o dominację w międzygrupowej rywalizacji). Uczniowie używali więc w kontaktach między sobą rodzimego języka, wyrażali swój sprzeciw poprzez bierność i milczenie, łamanie zasad separacji płci i segregacji wiekowej, a także uciccz':i ze szkoły. Celia Haig-Brown uważa, iż opór wobec systemu wartości narzucanego w szkołach z internatem przyniósł sukces, bowiem plemię Shuswap oparlo się procesowi asymilacji i przetrwało do dzisiaj. \V stwierdzeniu tym uderza, charakterystyczne dla prowadzonej przez kanadyjskiego pedagoga narracji, izolowanie zjawiska konfrontacji rodzimej i obcej kultury na terenie szkoły z internatem od analogicznego zjawiska, występującego w środowisku pozaszkolnym (fakt, iż autorka nie konfrontuje działalności szkoły z innymi płaszczyznami ekspansji kulturowej "najeźdźców" powoduje, iż otrzymujemy obraz jednostronny i statyczny). Występuje więc tu podwójna absolutyzacja roli szkoły. Z jednej strony czytelnik odnosi wrażenie, jakoby najważniejszą (a nawet jedyną) płaszczyzną represywnego oddziaływania kultury białych była szkoła z internatem, a jednocześnie - z drugiej strony - jakoby swoista kontrkultura, którą tworzyła w szkole młodzież indiańska, stanowiła główny czynnik kulturowego oporu plemienia Shuswap. Jednocześnie brak informacji na temat zmia.n w populacji Shuswap na przestrzeni dziesięcioleci nie pozwala na wyciągnięcie jakichkolwiek wniosków na temat możliwego, wynaradawiającego wplywu szkół, tym bardziej że autorka nie podaje też żadnych danych liczbowych, dotyczących zasięgu obejmowania przez szkoły ich wpływem "wychowawczym" dzieci indiańskich. �225 Z kolei niewątpliwym walorem pracy są rozważania autorki na temat wpływu szkół z internatem na psychikę ich wychowanków, choć i tu trudno nie zauważyć, że szkola nie była jedynym czynnikiem zmian w tym zakresie. Ludność tubylcza odrzucila swój tradycyjny styl życia na rzecz swoistej "mieszanki" kulturowej -europejsko-indiai1skiej. W sferze religii wierzenia Shuswap oparte są zarówno na tradycjach katolicyzmu, jak i s[)irytualizmu, jednocześnie duża część wychowanków szkół z internatem utraciła wiarę całkowicie. W sferze języka zaakceptowano język angielski jako podstawowy (wielu wychowanków szkół z internatem uniemożliwiło swoim dzieciom naukę języka rodzimego aby nie były one w przyszłości narażone na kary w związku z jego używaniem w szkole), choć język tubylczy nie wyszedł całkowicie z obiegu. Dezorganizacja życia społecznego Shuswap, w związku z rozbiciem przez szkoły z internatem tradycyjnych struktur rodzinnych, spowodowala też wystąpienie zjawiska alkoholizmu i liczne samobójstwa. W rezultacie oddziaływania szkoły z internatem całe pokolenia, jak twierdzi Celia Haig-Brown (wbrew swojemu, wielokrotnie w różnych miejscach książki wyrażanemu optymizmowi) utraciły swoją tożsamość plemienną, nie przejmując jednak w pełni wzorów kultury białych. Stąd znaczna część współczesnych Shuswap nie jest już Indianami, lecz nie jest też jeszcze zeuropeizowanymi Kanadyjczykami. I w związku z tym, w swojej części postulatywnej, jest książka Celii Haig-Brown wezwaniem do "odrestaurowania" kultury indiańskiej. Głównym źródłem tworzenia poczucia identyfikacji z własną grupą etniczną ma być w tym kontekście szkoła, której organizacja, oparta o autentyczny dialog międzykulturowy ma pozwolić Indianom na "kontrolę" edukacji swoich dzieci (autorka ukazuje \V tym miejscu kontrowersje wokół problemu zdefiniowania pojęcia owej "kontroli", bowiem część teoretyków i działaczy oświatowych redukuje ją do zgody władz na umieszczenie w programie nauki języka rodzimego, podczas gdy inni domagają się oparcia nauki niemal wyłącznie o "program indiański"). Sama autorka w pełni podziela wyrażone przez R. Freda we wstępie do jej książki przekonanie, iż ksztalcenie Indian powinno opierać się o zasadę "edukacja wewnątrz kultury", a nie - "kultura wewnątrz edukacji" (s. 20). Celia Haig-Brown wprowadza też, za P. Freire pojęcie "kulturowej syntezy" (jako przeciwieństwa ..kulturcwej inwazji"), która ma miejsce wówczas, gdy przybyli kulturowo odmienni aktorzy nie zachowują się jak "kulturowi najeźdźcy", lecz próbują "uczyć się z ludźmi o ludzkim świecie" (s. 148). Punktem wyjścia i podstaw<1 realizacji idei "kulturowej syntezy" jest, zdaniem autorki, właściwe kształcenie nauczycieli, którzy pracują z ludnością tubylczą i wykształcenie w nich umiejętności rozpatrywania edukacyjnych problemów tej ludności przede wszystkim z punktu widzenia wzorów miejscowej kultury. Autorka postawiła sobie za zadanie przedstawienie edukacji w szkole z internatem i jej wpływu na świadomość "oczyma" ludności tubylczej. Wydaje się, że mimo nikłej liczby respondentów, książka spełnia to zadanie. Jednocześnie jednak trudno nie zauważyć, że wbrew wyrażonej opinii, iż w związku z tym że "natura g.up (uczniów przyp. mój Z. M.) zmieniała się przez lata", "Uogólnienia opierające się na jakimś poszczególnym odcinku czasu mogą być niedokładne" (s. 97) autorka bardzo dowolnie ilustruje poszczególne tezy wypowiedziami wychowanków szkoły z internatem z początku XX wieku, a także z lat sześćdziesiątych, co sprawia wrażenie, jakby sposób funkcjonowania szkoły i jej kulturowe 15 Lud t. LXXIlI �22G oddziaływanie na przestrzeni całego XX wieku miały charakter jednorodny. Jest to poważny brak książki. Na zakończenie warto dodać, że książka Celii Haig-Brown stanowi nie tylko próbę przedstawienia jednego z aspektów problemu indiańskiego na terenie Kanady, ale jest także ona ciekawą egzemplifikacją antyautorytarnych, humanistycznych tendencji we współczesnej myśli pedagogicznej - w zastosowaniu do tego problemu. I jest to bez wątpienia jedna z najbardziej godnych podkreślenia wartości omawianej pozycji. Zbyszko Irena w B u k o w s k a - F lor społecznościach industrialnych Sląskiego nr 909, Katowice e ń s k a, Społeczno-kulturowe Górnego Śląska, Prace Melosik funkcje Naukowe tradycji Uniwersytetu 1987, ss. 175, tab!. Mimo dużego zainteresowania tradycją wśród etnografów polskich, pozostają· cych pod wpływem ważnej pracy J. Szackiego z roku 1971, niewiele jest dotąd badań, które wykorzystują rozwiniętą teoretycznie koncepcję tradycji jako kategorię etnograficznych badań empirycznych. Niewiele jest także studiów nad kulturą społeczności industrialnych podjętych ze świadomością jej odrębności. ,}edną z takich prac jest książka Ireny Bukowskiej-Floreńskiej. Celem tej pracy jest przedstawienie roli tradycji w tworzeniu specyfiki kultury Górnego Słąska, poprzez wskazanie na tradycję jako na silę postawotwórczą i czynnik sprawczy funkcjonowania społeczności okresu zarówno preindustrialnego jak i industrialnego tego regionu. Książka obejmuje zatem długi okres czasu, którego opracowanie wymaga wykorzystania nie tylko źródeł etnograficznych ale również innych rodzajów danych. Pojawia się ponadto cel dodatkowy, jakim jest przygotowanie założeń badań tradycji w społecznościach industrialnych. Przystępując do lektury pracy zainteresowany byłem uzyskaniem odpowiedzi na następujące pytania: 1. W jaki sposób autorka analizuje i jak przedstawia rozwój i charakter społeczności i kultury śląskiej; 2. Jak radzi sobie z połączeniem w jednym studium czasów odległych i bliskich; 3. W jaki sposób godzi regionalne i uniwersalne cele pracy; 4. Jaką przyjmuje koncepcję tradycji i w jaki sposób przekształca dyrektywy teoretyczne dotyczące tradycji w narzędzie badań empirycznych; 5. Jak rozumie funkcje tradycji. Przedmiotem monografii są rodzime społeczności i kultura Górnego Śląska traktowane w ich historycznej zmienności, poczynając od XVIII wieku. Autorka przyjmuje założenie, że właśnie \V historii, w procesach długiego czasu mających miejsce na tym terenie, należy szukać przyczyn odmienności kulturowej regionu. Poszukuje ich przede wszystkim w długotrwałych procesach industrializacji i urbanizacji, przekształcających stopniowo dawny kształt społeczności i kultury ludowej tego terenu, a jednocześnie zachowujących wiele elementów tej kultury. Jako ważny dla badanego zjawiska kształtowania się odrębności kulturowej regionu uznaje ponadto związany z industrializacją proces migracji, powodujący napływ ludności z zewnątrz, w tym ludności niemieckiej, i tworzący u Ślązaków mechanizm obrony własnej tożsamości kulturowej. Uwzględnia również znaczenie ~tosunków politycznych, a mianowicie fakt pozostawania Górnego Śląska, przez długi olcres czasu, w granicach państwa pruskiego i niemieckiego. �227 Przedstawienie zmi;:n spowodowanych industrializacją i urbanizJ.cją pozwala autorce skoncentrować się na warunkach pracy i życia powstałych w spoleczno~ci3ch zindustrializowanych i uznać niektóre spośród nich za ważne dla kształtowania się specyfiki kulturowej Śląska. Są to m.in. warunki pracy w kopalni~ch lub innych zakbdach przemysIowych oraz warunki życia w osiedlach miejskich, przed~ wszystkim w osiedlach przy fabrykach. VIspółzależność tych waru.n" Ó\v i innych sfer kultury, m.in systemu wartości, organizacji życia rodzinnego i sposobu spędzania wolnego czasu. bardzo intere~ująco ukazana VI dołączonej do pra,::y tabeli nr 3, ś\viadczy o przyjGtym założeniu o systemowym a zarazem adaptacyjr.ym charakterze kultury. Świadczy także o umiejętności idealizacji badanej rzec::ywistości i syntetycznego jej ujmowania. Rezygnacja z kolei z udowadniania twierdzell. dotyczących specyfiki kulturowej regionu, np. przy pomocy materiałów statystycznych, choć nie przeszkadza w zrozumieniu tych twierdzeń i ich przyjęciu, to jednak każe my:Heć o możliwościach sprawdzenia przyjętych sądów. Zajęcie się długim okresem czasu spowodowalo konieczność poslugiwania się różnymi rodzajami żródeł. Czasy odlegle omówione zostały przy pomocy danych zaczerpniętych z prac historycznych, natomiast czasy nam bliskie przy pomocy literatury etnograficznej, socjologicznej i ekonomicznej, a także na podstawie własnych badań terenowych. Autorka pragn(~ła. jak się wydaje, w różnych poziomach chronologicznych stawiać źródłom te same pytania i rozpatrywać te same zagadnienia. Nie można bylo tego jednak zrobić ze względu na inne możliwości zawarte w materiałach. Pamir~tać należy o tym, że autorka nie przeprowadziła własnych badań archiwalnych. Przyjęty uklad chronologiczny pracy służy zatem nie tyle r6wnomiernemu omówieniu różnych okresów dawnej i bliż~zej przeszłości co odnalezieniu w przeszło~ci przyczyn kształtujących współczesność i przedstawieniu modelu zmienności kultury. Książka I. Bukowskiej-Floreńskiej jest monografią regionalną. Odrębność historyczna i gospodarcza regionu jest, zdaniem autorki, przyczyną jego odrębności kulturowej. W granicach badanego obszaru wyróżnia zresztą dwa podregiony: Górnośląski OKręg Przemysłowy i Rybnicki Okręg Węglowy, o nieco odmiennym przebiegu historii i intensywności procesów industrializacji i urbanizacji. Porównanie tych dwóch podregionów służy gdzieniegdzie w pracy formułowaniu wniosków na temat wspólzależności między industria!iz2.cją a kulturą. Regionalny charakter monografii nic obniża jed:1ak jej walorów uniwersalnych. Bardziej ogólną wartość mają przede wszystkim twierdzenia dotyczące związków między pracą i st05unl~ami ~polccznymi a pozostałymi dziedzin::lmi kultu.ry w społecznościach indu:"trialnych. Wyjaśnienie funkcji tradycji to główny cel omawianej pracy. Autorka przy jmuje tu koncepcję .J. Sz<,ckiego, tak pożyteczną i inspirującą w obrębie etnologii i socjologii pol"kicj, mówiącą o trzech aspektach i znaczeniach tradycji. Koncepcja ta pozwala na posługiwanie się alba uogólnionym pojęciem tradycji albo na podkreślenie autonomii trzech wyodrębnionych jej aspektów. I. Bukowska-Floref1ska, zainteresowana przede wszystkim podmiotowym aspektem tradycji, 1".1dycją jako \o\'artością, tradycją "po prostu" - używając określenia J. Szackiego, ,i~ga także elo pozostałych jej wymiarów. nie zawsze podkreślając ich odrębność, tak wyr3źną w materiale empirycznym. Nie przekształciła bowiem w spo~ób konsekwentny ogólnych dyrektyw teoretycznych przyjętych oel J. Szackiego WZałożenia empirycznyeh badań nad kultuf<l, W których odróżnienie tego co zostało przejęte z prze:'z!ości od mechanizmu przekazu i od sposobu warto~ciowania, ma zasadnicze znaczenie. Pewnym tu usprawiedliwieniem jest przyjęty cel pracy, �228 jakim jest wYJasmenie funkcji (roli) tradycji, szczególnie dobrze czytelne w :ipOłecznościach industrialnych przede wszystkim wówczas, kiedy zajmiemy się tradycją jako wartością, Oczywiście badania tradycji ujmowanej przedmiotowo dziedzictwa kulturowego, wymagałoby innych metod pracy terenowej i prezentacji materiału, Tradycja w pracy L Bukowskiej-Floreńskiej przedstawiona została jako v,cartość o dużym znaczeniu dla badanych społeczności, Interesująco zaprezentowane zostały historyczne warunki uzyskiwania przez tradycję wysokiego miejsca pośród innych wartości cenionych przez ludność Górnego Śląska. Autorka jednocześnie jest świadoma tego, że tradycja jako wartość nie ma waloru autonomicznego (choć może się tak niekiedy wydawać) a instrumentalny. Służy bowiem realizacji innych ważnych celów zbiorowych i indywidualnych. Określenie tych celów, jakimi w kulturze ludności śląskiej była adaptacja do warunków życia i pracy w regionie uprzemysłowionym oraz kontestacja wobec treści i formom wnoszonym z zewnątrz i zagrażającym tożsamości kulturowej i wartościom grupy, należy do ważnych osiągnięć pracy. Cenne ponadto jest stwierdzenie nie tylko konserwatywnych ale i kreatywnych, stymulujących tworzenie nowych rozwiązań, skutków wysokiego wartościowania tradycji, Orientacja autorki nie tylko ku przeszłości lecz również ku teraźniejszości, wyraźna także w innych jej publikacjach, pozwoliła jej ponadto na dostrzeżenie specyfiki współczesnych potrzeb kulturalnych ludności Górnego Śląska, związanych z warunkami życia i właśnie z wysokim wartościowaniem tradycji, Wśród kilkakrotnie powtarzanych wyjaśnień funkcji (roli) tradycji zabrakło jednak stwierdzenia, że funkcja ta polega na wypełnianiu pewnego zakresu kultury (tradycja - dziedzictwo) oraz na chronieniu i selekcjonowaniu dziedzictwa, a także na takim doborze innowacji, aby zgodne były z ważnymi celami i wartościami grupy. Wybór tradycji i jej funkcji jako głównej dziedziny obserwacji i analizy okazał się interesujący i trafny. Rozważania nad miejscem tradycji i stosunkiem do tradycji w kulturze ludności rodzimej Górnego Śląska pozwoliły uzyskać nowy i bardziej pełny obraz tej kultury i procesów dokonywujących się w niej. Książka L Bukowskiej-Floreńskiej jest jednocześnie kolejną interesującą próbą, choć nie było ich zbyt wiele, zastosowania tradycji jako kategorii etnograficznych badań terenowych, uzupełniającą dotychczasowe prace w tym zakresie. Zbigniew Jacek przykładzie B e d n a r s k i, Seria Etnografia Zróżnicowanie rodzinnych Uniwersytet nr 13, Poznań 1987, ss. 124. rodzin w Poznańskiem, środowisk Jasiewicz kult.urowych. im. A. Mickiewicza Na w Poznaniu, Rodzina stanowi zawsze żywy problem zainteresowań różnych naukowych dyscyplin, a zwłaszcza socjologii, psychologii, pedagogiki i etnografii . .Jest to z,'oZllmiałe z racji jej miejsca w życiu społecznym i kulturowym, w którym ja:;o podstawowy element struktury społecznej odzwierciedla szereg proccsów o szerszym zasięgu, wykraczającym poza jej ramy i jednocześnie skupia je w sobie. Będąc ponadto jednostką twórczą, oddziaływuje na te procesy wpływając na jakość i kierunek zmian. W pracy Jacka Bednarskiego rodzina rozpatrywana jest z pozycji ksztalto- �wanego przez nią środowiska kulturowego. Zakres omawianego zagadnienia wyznacza przyjęte przez autora pojęcie środowiska, które rozumiane jest jako całość obiektywnych warunków, w jakich przebiega życic zbiorowe i kształtują się praktyki i świadomość jednostek. W przypadku środowiska kulturowego wyznacza je kultura. Srodowisko kulturowe rozpatrywane jest w swoich trzech wymiarach: - materialnym, rozumianym przede wszystkim jako mikrośrodowisko mieszkalne w aspekcie materialnym, przestrzennym i społeczno-kulturowym; - społecznym, obejmującym interakcje członków rodziny, ich role, pozycje, statusy; kulturowym, węziej pojętym, pod czym autor rozumie te czynności kulturowe i ich rezultaty, "które mają charakter autoteliczny i są związane ze sferą kultury symbolicznej i uczestnictwem w niej" (s. 5). Materialny i społeczny wymiar środowiska kulturowego z uwagi na cel pe:rspektywiczny pracy, potraktowane są marginalnie, raczej jako wstępna charakterystyka warunków w jakich ksztatłuje się środowisko kulturowe węziej pojęte. Głównym zainteresowaniem autora są te aspekty środowiska kulturowego, które ściśle wiążą się z funkcją kulturalną i enkulturacyjną rodziny, z uczestnictwem w kulturze jej członków i kulturową transmisją. Przyjęte przez autora selektywne rozumienie uczestnictwa w kulturze, wyznaczające ramy analizowanych potrzeb i zachowań kulturowych, nie jest jednoznaczne z uczestnictwem w kulturze symbolicznej (koncepcja A. Kłoskowskiej), nie wyczerpuje go, ale jednocześnie przekracza. Wykracza także poza nurt kultury masowej i zinstytucjonalizowanej, które w analizie tworzą raczej ramy odniesienia dla ukazania organizacji życia kulturalnego rodziny. Ponadto łączy się z kategorią czasu wolnego i czasu pracy i ze wszystkimi układami kultury (wyróżnionymi przez A. Kłoskowską). Ma charakter domowy i pozadomowy, zaś jeśli chodzi o uczestnictwo w treściach - polikulturowy. Drugi z rozpatrywanych aspektów środowiska kulturowego węziej pojętego, jakim jest transmisja kulturowa, związany jest z funkcją enkulturacyjną rodziny. W pracy odnosi siG głównie do kształtowania rodzinnego świata wartości, zwyczajów i tradycji i do pośrednictwa rodziny i rodziców w tym procesie. Te wstGpne założenia teoretyczne znajdują odzwierciedlenie w układzie pracy, która poza wprowadzeniem określającym przedmiot pracy i procedury badawcze zawiera trzy zasadnicze rozdziały poświęcone w kolejności charakterystyce środowiska mieszkalnego i społecznego rodziny, uczestnictwa rodziny w kulturze, rodzinie jako czynnikowi kulturowej transmicji oraz podsumowanie. Dla pokazania zróżnicowania kulturowych środowisk rodzinnych autor przyjmuje dwojakie kryteria: obiektywne, zewnętrzne, jakimi są środowisko zamieszkania, przynależność społeczno-zawodowa, struktura rodziny, poziom wykształcenia: inuywidualne, wewnętrzne, czyli uznawane normy, wartości, zachowania różnicujące środowisko kulturowe wewnątrz danej kategorii. Podstawowym celem tej analityczno-porównawczej pracy jest charakterystyka środowiska kulturowego wyróżnionych kategorii rodzin w zakresie, jaki został wyżej sformułowany, określenie różnic międzyśrodowiskowych i ustalenie obszarow homogenizacji i dyferencj3cji. Ponieważ czasem przyjętym dla omawianego zagadnienia jest współczesność, zmiana pokazana jest poprzez pokolenia wewnątrz poszczególnych rodzin. Wydobyciu tej zmiany służył celowo skonstruowany kwestlonari~lsz kierowany do rodziców i do dz:cci. �230 Podstawą opracowania zagadnienia są materiały z badań terenowych przeprowadzonych przez pracowników (w tym również autora) i studentów Instytutu Etnologii DAM pod kierunkiem prof. dra hab. Z. Jasiewicza, w ramach projektu "Kultura" (badania porównawcze o zakre3ie europejskim llad aktywnością kulturalną i przekazem kultury w rodzinie) oraz badarl uzupełniających, zrealizowanych w obrębie problemu węzłowego W.1L9 do tematu "Hodzina jako środowi;ko kulturowe", również kierowanym przez prof. dra hab. Z. Jasiewicza. Badania podstawowe prowadzone były na obszarze woj. poznaJlskiego w latach 1979- 1980, uzupełniające w latach 1982 - 1984. \V doborze próby badawczej uwzględniono nastc;puj'lce kryteria: typ strukturalny rodziny - rodziny podstawowe lub p03zerzone, wspólnie zamieszkałe, z pracującym ojcem, niekoniecznie Jnatk;-ł, z dwojgiem dzieci, w tym z jednym w wieku szkolnym; miejsce zamieszkania - środowisko wielkomiejskie, zurbanizowane, małe miasto urbanizujące się lub tylko male miasto oraz wieś; przynależność społeczno-zawodowa rodziny chłopskie, robotników rolnych, robotnicze, zatrudnionych w prywatnym i uspołecznionym sektorze usług i inteligenckie. W badaniach podstawowych (w ramach projektu "Kultura") posłużono się kwestionariuszem ankietą dla rodziców i dzieci, które zrealizowano w 300 rodzinach, a następnie, przy pomocy kwestionariusza o wybranym zestawie tematycznym, przeprowadzono badania pogłębione w 79 rodzinach. Badania uzupełniające, mające charakter pogłębionych, przeprowadzono w 35 rodzinach, używając kwestionariusza o postaci ogólnyCh wskazówek dla swobodnego wywiadu. Badania wielkomiejskie dotyczą Poznania, konkretnie dzielnicy Wilda, najbardziej uprzemysłowionej, robotniczej dzielnicy tego miasta. Jako środowisko urbanizowane wybrano miasteczko Oborniki i kilka wsi podmiejskich oraz w badaniach uzupełniających - miasteczko Nowy Tomyśl i Srem. Środowisko wiejskie reprezentuje w sumie 13 wsi położonych na obszarze gminy Czempiń, Kuślin i Kórnik. Wstępnej charakterystyki badanej populacji autor dokonuje poprzez o~ueślenie przynależności spoleczno-zawodowej rodzin o różnych typach środowiska zamieszkania, określenia typu strukturalnego, cech demograficznych, wykształcenia i pochodzenia terytorialnego. Następnie - zgodnie z wcześniej wyłożonymi racjami omawia wybrane cechy środowiska materialnego i społecznego rodziny, któI'e bezpośrednio warunkują jej funkcję kulturową. Wśród tych cech interesuje go stan techniczny i ogólne aspekty użytkowania mieszkania (co dotyczy środowiska mieszkalnego) oraz układ ról i pozycji wewnątrzrodzinnych, a także rytmika dnia codziennego (wyróżnionych w charakterystyce środowiska społecznego). Charakterystyka środowiska kulturowego w przyjętym prze:'. autora węi:szym znaczeniu obejmuje co powtórzmy uczestnictwo w kulturze oraz przekaz kulturowy w rodzinie. Pierwsze z zagadniell rozpatrywane jes~ w domowym i pozadomowym układzie kultury. W domowym układzie kultury interesuje autora uczestnictwo poprzez masowe środki przekazu, w czym najpoważniejszą rolę odgrywa telewizja, a dalej radio ze swoją informacyjno-muzyczną funkcją Of2Z czytelnictwo prasy. W dalszej kolejności autor omawia zainteresowania i upodcbania kulturalne członków rodziny, co dotyczy czytelnictwa książek, upodobań muzycznych i upodohaJ} teatralnych. Na koniec zaś informuje a indywidualnych praktykach i zajęciach kulturalnych członków rodziny analizując ich użytko¥r.r i artystyczrJy sens. �Pozadomowy układ uczestnictwa kulturalnego rodziny, to udział w kulturze poprzez wybrane instytucje kulturalne. Spośród instytucji o tym znaczeniu, ale je nazywa "wyższego rzędu", autor wybiera kino, teatr, filharmonię i muzea. Natomiast aktywność kulturalną w środowisku lokalnym (zamieszkanie) rozważa w oparciu o działalność domów kultury, świetlic i szkół poprzez udział członków rodzin w różnego rodzaju zespołach amatorskich czy kołach zainteresowań. W podsumowaniu analizy uczestnictwa w domowym układzie kultury znalazły się także rozważania autora o stopniu identyfikacji z trzema wyróżnionymi nurtami kultury masowej, tradycyjnej ludowej i tzw. "kultury wyższej". Prowadzą one do interesujących wniosków o niezróżnicowanym poziomie identyfikacji z treścią kultury masowej i o zróżnicowaniu tego poziomu z treścią "kultury wyższej" i tradycyjnej. Owo zróżnicowanie tworzy w wymiarze środowiskowym kontinuum wielkomiejsko-wiejskie, zaś w wymiarze społeczno-zawodowym kontinuum inteligencko-chłopskie. Rolę kulturowej transmisji w rodzinie autor analizuje w trzech różnych sferach speretrowanych wybiórczo: sferze rodzinnych wartości i postaw, roli rodziny w procesie przekazu kulturowego oraz kontynuacji "małej" tradycji rodzinnej. Wśród wyróżnionych wartości interesują go między innymi takie, jak szczęśliwe życie rodzinne, pokój, wywkie zarobki, interesująca praca, czas wolny, bardziej równe i sprawiedliwe społeczeilstwo, możliwość udziału w decydowaniu w miejscu pracy, możliwość udziału w decydowaniu w życiu społecznym oraz ocena tych wartości w różnych kategoriach rodzin. Odpowiada także na pytanie pod czyim wpływem kształtuje się świat warlości dzieci i jaką rolę w tym procesie można przypisać rodzicom i rodzinie. To ostatnie zagadnienie wiąże się bezpośrednio z pośrednictwem kulturowym w rodzinie, rozważanym w następnym podrozdziale i odnoszonym do sfery polityki i spraw społecznych, sfery religii i sfery wąsko rozumianej kultury. Kontynuację tradycji "małej" wiąże autor ze świadomością posiadania tradycji rodzinnych i z chęcią ich podtrzymywania. Ta samoświadomość dotyczy posiadania pamiątek rodzinnych, określonych prac domowych, specjalnych umiejętności, hobby, umiejętności artystycznych, ustnej tradycji i zwyczajów rodzinno-domowych. Nawet to syntetyczne omówienie zawartości pracy ukazuje bogactwo tematyki, która służy autorowi do analizowania i prezentowania środowiska kulturowego rodziny. Możliwość korzystania z obliczeń komputerowych dodatkowo wzbogaca ją o ukazanie rozlicznych zależności i przekrojów, a zastosowanie metody analizy skupień i "największego rozpiętego drzewa" pozwoliło ustalić pewną typalogię rodzin jako środowisk kulturowych. Potwierdziła ona wstępną hipotezG o bardzo istotnych dla owego zróżnicowania obiektywnych cechach położenia społecznego rodzin. Z pozycji przyjętych obiektywnych kryteriów zróżnicowania tworzą one kontinua od środowiska wiełkomiejskiego do wiejskiego i od rodzin inteligenckich do chłopskich i robotników rolnych. Podobnie stopień wewnętnnej dyferencjacji czy homogenizacji tworzą także kontinua w wymiarze środowiskowym od rodzin wielkomiejskich do rodzin wiejskich i w wymiarze społeczno-zawodowym od rodzin inteligenckich do rodzin chłopskich i robotniczych. Poza bogactwem analizowanej treści zaprezentowanej w pracy, na uwagę zasługuje wnikliwość analizy i bardzo głęboka penetracja życia rodzinnego, mająca na celu ukazanie przyczyn i wewnętrznych uwarunkowań omawianych zjawisk. Podobnie dużą wartością jest też precyzja, z jaką autor określa zakres swoich zainteresowań i ramy pracy oraz konsekwencja wobec postawionych celów pracy, �a w związku z tym także jasność myśli. Omawiane w pracy zo.gadnicnia przemyślane są przez autora do końca i dlatego porusza się wśród nich swobodnie zdradzając jednocześnie gruntowną znajomość problematyki związanej w ogóle z rodziną. Praca ma więc dużą wartość w sensie pok:E<lIJia bogatego war:;ztatu naukowo-badawczego oraz w sposób znaczny wzbogaca nurt badarl nad rodziną. Trochę żal jednak, że jako etnograf tak mało miejsca przeznaczył na analizę treści owej "małej" tradycji, a zwłaszcza ustnej tradycji rodzinnej i zwyczajów rodzinnych. \-Vobec innych ważkich form i treści, które charakteryzują kulturowe środowisko rodzinne, te oczywiście mogą mieć marginalne znaczenie. Lecz tak się jakoś dzieje, że coraz częściej podejmowane są tematy badawcze, którc coraz bardziej odsuwają w cień zjawiska zajmujące wcześniej poważne miej,~ce w etnograficznych badaniach. Bożena Janine P o n t y, Polonais meconnus. Histoire des France dans l'entTe-deux-quenes, "Serie Internationale" Pantheon Sorbonne, Paris 1988, ss. 474. Beba travai([enTs immigres en 34, Universite de Paris L Z dużym zainteresowaniem francuskie środowiska historyków, etnologów i socjologów przyjęły, wydaną w końcu 1988 roku przez wydawnictwa Sorbony, pracę Janine Ponty ,'polacy nieznani" 1. Przyczyn zainteresowania było wiele. Po pierwsze publikacja wypełnia lukę w badaniach społeczności polskiej we Francji. Problem polskiej imigracji analizowany był dotychczas wycinkowo 2. Praca Ponty jest pierwszą monografią badacza francuskiego poświęconą polskim robotnikom we Francji w latach 1919 - 1939. Zauważmy również, że książka odpowiada współczesnemu zainteresowaniu Polską, wagą spraw rozgrywanych w kraju oraz polskością w szerszym pojęciu, a więc także polską diasporą. I wreszcie studium polskiego wychodźstwa robotniczego we Francji ciekawi z obecnego punktu widzenia narodowych kultur państw zachodnich. To przecież zagadnienia integracji czy asymilacji, kulturowych wpływów, zadań i wyzwań stawianych państwom przyjmującym imigranta, budzą coraz to większe emocje nie tylko etnologów i socjologów ale również polityków. Dlatego też "Polacy nieznani" są ciekawym głosem w dyskusji nad migracjami, w czasie coraz większych i łatwiejszych ruchów ludności i zderzeń kulturowych na szeroką skalę. We wstępnej części pracy Ponty przedstawia polską emigrację zarobkową poprzedzającą "wielką falę lat dwudziestych". Lata 1907- 1918 są okresem spontanicznych, choć liczebnie mniej ważnych, sezonowych ruchów migracy jnych. przede wszystkim z Galicji do południowo-wschodnich krajów Cesarstwa Niemieckiego. Do rangi symbolu urastają, organizowane przez niemieckie agencje najemeze, 1 Polacy pisaną pod tutu Hi"torii nieznani są wydan"t z nieznacznynli znlianami pracc1 dokt.orską Janine Ponty kierunkiem nestora francuskich historyków Jean:J-Bap1.iste Duroscllc'a z InslyWspółczesnych Stosunków Międzynarodowych (I.H.H.I.C.) w Paryżu i obromoną \V 1985 Toku. 2 Przykładenl mogą być prace prowadzone nad polskilTIi górnikarni z;:1głl,'biu pOlaSO\Vego Miluzy przez socjologów i etnologów Uni\vcrsytctu w Strasburgu (Genevieve Hcrberich-Marx i Freddy Raphael publilzujących w "Revue Sciences Sociales·') oraz przez Ecotllus00C de la Mine ct de la Potassc en Alsace. �233 wyjazdy ,.na Saksy", to jest do słynącej z przemysłowej uprawy buraka cukrowego Saksonii. Hok 1908 przynosi powstanie trzech instytucji galicyjskich 3, które za sprawą posłów lwowskich próbują ukierunkować emigrację w stronę Francji. Ma to stanowić remedium na germanizację, czy też w stosunku do poddanych carskich, rusyfikację Polaków. Mimo silnej akcji propagandowej Skołyszewskiego, Stapińskiego, Bupki i innych rezultaty są znikome. Przeważa emigracja do Niemiec gdzie bliżej, łatwiej i lepiej 4. W przededniu wybuchu wojny pracuje we Francji, według Ponty, niespełna 10 tysięcy Polaków, przeważnie obywateli państwa austro-węgierskiego. Przełomem w historii polskiego wychodź~;twa jest przybycie do Francji pierwszych robotników wykwalifikowanych (rok 1909). Dotyczy to zwłaszcza górników i hutników polskich pracujących do tej pory w Zagłębiu Ruhry, tak zwanych .,Westfalczyków". Znajdują oni zatrudnienie na północy kraju lub we francuskiej części Lotaryngii. Nie bez znaczenia jest tu działalność księcia Witolda Czartoryskiego. deklarowanego obroilcy polskości, ale również dużego finansisty, mającego silne udziały we francuskim przemyśle wydobywczym. Czteroletni konflikt światowy zasadniczo zmienia polityczną mapę Europy. Polska niepodległa staje przed problemami narodowościowymi, społecznymi, a ponad wszystko ekonomicznymi. Z wyjątkiem Wielkopolski, Pomorza i polskiego Sląska, wieś polską charakteryzuje przeludnienie, zacofanie i bieda. Analizując fenomen emigracji, Ponty przedstawia mapę stopnia analfabetyzmu w Polsce w roku 1921. W Poznańskiem obowiązkowe szkolnictwo podstawowe obniżyło poziom analfabetyzmu do 3"/0. To właśnie Poznaniacy stanowili trzon .,Wesfalczyków" - wykwalifikowanych robotników z Nadrenii i Westfalii. Wschodnia Polska z ponad 600/0 analfabetów na Polesiu i Wołyniu jest strefą wyjątkowej nędzy, pogłębionej działaniami pierwszej wojny i wojny polsko-radzieckiej. To stąd oraz z Polski południowo-wschodniej (województwa lwowskie, tarnopolskie i stanisławowskie) emigruje się najwięcej, do obu Ameryk, do Niemiec i od 1908 do Francji. W tym samym czasie francuski rynek pracy dusi się z nadmiaru ofert. Wojna jest katastrofalna dla kraju. Zołnierze zabici, zaginieni i wojenni inwalidzi poważnie obniżają francuski potencjał siły roboczej. Zaznaczająca się od dziesięcioleci silna denatalizacja oraz poszukiwanie życia łatwiejszego i lepszego w mieście ("exode rural") nie pozostają bez wpływu. "Prawodawstwo pracy rozszerzające ośmiogodzinny dzień pracy na wszystkie zawody drugiego sektora oraz opóźnienie w mechanizacji w dobie przemy:':łowego rozwoju lat dwudziestych zmuszają do nieustannego poszukiwania imigranckich rąk do pracy" 5. Jest to moment, w którym polska emigracja okresu "brazylijskiej gorączki" należy już do przeszłości. Stany Zjednoczone Ameryki Północnej poprzez "Literacy Test" ograniczają napływ nowej siły roboczej, a Niemcy pogrążone we własnych problemach politycznych i gospodarczych państwa pokonanego nie chcą i nie mogą odpowiedzieć polskim potrzebom. Pozostaje Francja. Motywacja ekonomiczna skierowania wielkiego ruchu migracyjnego w tę stronę przysłaniana jest coraz 'Galicyjski Komitet Emigracyjny, Polskic cle placement; J. Panty, PolonaLe; mćconnus ... , s. • Niemieckie statystyki graniczne z roku 1907 l 50 tysiącach Ukraiilców pracujących sezonowo w li Tam,że, s. 35. Towarzystwo Emigracyjne, Office central 8 - 10. mówią o 300 tysiącach Polaków galicyjsl<ich Niemczech; tamże, s. 7 - 31. �234 bardziej oficjalną frazeologią polityczną i patriotyczną. "Polska woli wysłać swoich do sprzymierzonego narodu i chciałaby widzieć swoich robotnik6w na ziemi, na kt6rej przelała się krew za polskie wyzwolenie i niepodległość." 6 Rozpoczynają się polsko-francuskie negocjacje uwieńczone konwencją z 3 września 1919 roku "o emigracji i imigracji", uzupełnione konwencją z 14 października 1920 roku "o opiece i ubezpieczeniach społecznych". Najciekawszą dla nas, etnolog6w, jest dalsza część studium Janine Ponty poświęcona położeniu i życiu codziennemu polskich robotników rolnych i przemysłowych we Francji. Liczne wywiady z byłymi robotnikami pochodzenia polskiego, z ich francuskimi towarzyszami pracy, publikacja rodzinnych listów, zarządzeń administracji państwowej i regionalnej, dokument6w pracodawców, czy też związków zawodowych sprawiają, że mamy do czynienia z pr;:lcą rzetelną i jedyną w swoim rodzaju. Autorka uwagę swoją skupia kolejno na samym procederze rekrutacji w Polsce, na transporcie i przybywaniu grup do Francji. Bliżej analizuje największe skupiska robotnicze w Pas-de-Calais, w Nord, w Lotaryngii i we Francji środkowej, dużo pisze o wysiłkach rekonstytucji narodowego środowiska polskiego w tych regionach. Mowa tu o narodowych aspektach kościoła katolickiego, religijnych praktykach Polak6w, o konfliktowej kwestii pol 'kiego szkolnict'w'a we Francji, o ruchu stowarzyszeń harcerskich, sportowych i innych, o polskiej działalności wydawniczej. W tej ostatniej sprawie Ponty podkreśla niepowodzenia polskiej prasy paryskiej i rozkwit dwóch wielkich dzienników północy: "Wiarusa Polskiego" i "Narodowca". Obie te gazety założone zostały w Zagłębiu Ruhry i z grupą "Westfalczyków" przywędrowały do Francji. To właśnie polscy górnicy i hutnicy przybyli masowo z Niemiec do Francji po zakończeniu wojr;y nadali, twierdzi autorka, ksztalt polskiemu życiu kulturalnemu. "Westfalskie dziedzictwo" zaznaczyło się również w działalności związków zawodowych i ograniczonej aktywności politycznej środowiska polskiego. Druga wielka część pracy opisuje okres od 1926 do 19:39 roku, "erę niepewności", Jeszcze koniec lat dwudziestych, mimo poprzedzającego je kryzysu gospodarczego z lat 1926 - 27, jest momentem najliczniejszej obecności polskiej we Francji. W pięciu latach społeczność polska w tym kraju rozrasta się o 64,21l/o; oficjalnie w 1926 przebywa we Francji 309312, a w 1939 roku 507811 obywateli polskich Taj.: znaczny wzrost nie jest tylko rezultatem napływu nowych robotników aL spowodowany jest również łączeniem rodzin (imigracja kobiet i dzieci) i niezwykle wysokim przyrostem naturalnym pracujących we Francji Polak6w. Lata 1931 - 36 to czas wielkiego kryzysu światowego, który z pewnym op6źnieniem opanowuje francuską gospodarkę. "I,Vielki kryzys, wielki dramat" to tytuł rozdziału, w którym Ponty przedstawia położenie pierw:;zych ofiar gospodarczego kataklizmu - robotników obcokrajowców we francuskim przemyśle. Mnoż~i się konflikty w ruchu związkowym i samym środowisku robotniczym. Wybuchowe stają się stosunl<.i między pracodawcą i zatrudnionym. Autorka ilustrUje sytuację opisem strajku w Leforest w sierpniu 1934. I oczywiście, sprawa masowych repatriacji robotników do Pols!d, kwestia, która przez dzicsiGciolecia był:' tematem tabu, starannie omijanym przez badaczy francuskich. Ponty nie operuj2 • C. Kaczmarek, L'emigration J. Panty, op. cit., s. 50. polonaise en France apres la guerre, Paris, 1927, s. 96, za �235 tutaj samymi tylko liczbami ale podaje szczegóły przymusowych wyjazdów, rodzinnych tragedii, cytuje wzruszający fragment Terre des Hommes Antoine'a de Saint-Exupć-ry, literackie odbicie tamtych wydarzeń. Ost:ltnim analizowanym okresem ~ą lata 1936 - 39. Front Ludowy z entuzjazmem przyjęty zostaje przez polską społeczność robotniczą. Zaznacza się gwałtowna aktywizacja Polaków w związkach zawodowych. Krótko trwa jednak polski optymizm przygaszony nowymi dekretami i represjami, kontrowersyjną kwestią słu;;:by wojskowej, napiętą sytuacją międzynarodową w przededniu drugiej wojny światowej. JanirlC Panty we wstępie do swojej książki pisze: "Niniejsza praca poddaje w wątpliwość różową legendę polskiej imigracji ulegającej łatwej asymilacji, dobrze przyjętej przez robotników francuskich, dobrze widzianej przez władze państwowe, jednym słowem imigracji bez problemów" 7. Autorce niewątpliwie udało się osiągnąć wytyczony cel. Przede wszystkim Panty udowadnia, że Polacy czujący dużo sympatii dla Francji, kraju sprzymierzonego z ich własną ojczyzną, kraju który ich przyjął i dał im pracę, skutecznie stawiaj<l opór wszelkim próbom romanizacji. Błędem jest dla Panty częste, szablonowe i ogólniające porównywanie we Francji Polaków do Włochów. Daje ona liczne przykłady zasadniczych różnic dzielących obie grupy imigrantów. Zachowanie Polaków jest dla autorki szczególne, uformowane przez doświadczenia rozbiorów i walki o zachowanie narodowej tożsamości. "Od czasów rozbiorów Polacy, których trudności polityczne, czy też bieda zmuszały do opuszczenia ziemi ojczystej, zabierają ze sobą umiłowo.nie ojczyzny i wolę kultywowania narodowych wartości na obczyźnie, w oczekiwaniu chwili powrotu" 8. Pielęgnacja tego co polskie przyczynia się do prawdziwego rozkwitu życia społeczno-kulturowego. Jego instytucjonalnym kośćcem są: polski kościół, szkola i harcerstwo, chóry i zespoły taneczne, kłuby sportowe, spółki wydawnicze itp. Srodowisko polskie, kulturowo samowystarczalne, odcina się wyraźnie, nie tylko językowo, od społeczności lokalnej. Polacy wydają się wyobcowani, a kulturowa wymiana między nimi a otoczeniem prawie nie istnieje; kontakty z sąsiadami francuskimi, a nierzadko włoskimi czy belgijskimi, ograniczone są do koniecznego minimum. Ponadto Panty na podstawie szczegółowej analizy statystycznej gminy SalI aumines kolo Lens stwierdza, że środowisko polskie ma charakter wybitnie endogamiczny. Autorka podaje przykład częstej "endogamii podwójnej". Polacy nie tylko że żenią siG miqdzy sobą, ale wewnątrz grupy "Westfalczyk" żeni się z Polką z Zagłębia Ruhry, "Ukrainka" wychodzi za "Ukraitlca", a nierzadko chłopak poślubia dziewczyn(~ z tej samej wsi w Polsce. Grupę polską charakteryzuje powolny awans społeczny JeJ członków. Typowo polski jest zawód górnika: trudny, niebezpieczny i źle płatny. Oferuje on ograniczone możliwości kariery i stanowi kategorię z której trudno wyjść, by polepszyć swoją pozycjq społeczną. Wyjątkiem są przedsiębiorczy "Westfalczycy", którzy wykazują mrjwiGkszą dynamikę zawodową wśród francuskich Polaków. Otwierają oni małe sklepik.i, zakłady rzemieślnicze: rzeźnicze, wędliniarskie, piekarnicze, krawieckie i inne. Z braku innych perspektyw częsty jest awans społeczny przez sport. Wiele J. Panty, op_ cit., s. 1. s Tamźe, s. 1. 7 �236 mówiącym przykładem są zawodowe kariery czterech "Westfalczyk6w" grających przed drugą wojną we francuskiej ekipie repn'zcntacyjncj piłki nożnej. Dembicki, Kowalczyk, Nowicki i Wawrzyniak zdobyli nie tylko pieniądze ale również silną pozycję społeczną, uznanie swoich rodaków i zainteresowanie francuskiej opinii publicznej. Integracja polskich robotników z ich otoczeniem we Francji jest powolna i jej rezultaty w przededniu wojny są znikome. Jeśli można mówić a pewnej integracji grupy polskiej, to wykluczyć należy pojęcie jej asymilacji. W odróżnieniu od asymilacji, p{)legającej na całkowitym wchłonięciu imigranta przez przyjmujące go środowisko, integracja zasadza się, według Ponty, na harmonijnym przystosowaniu się do nowych warunków, bez wyrzekania się własnych wartości. Tacy też byli polscy robotnicy okresu międzywojennego - wierni swojej szczególnej polskości i "nieznani" francuskiemu społeczeństwu g. Kończąc prezentację pracy Janine Panty należy wyrazić nadzieję na możliwe naj szybsze tłumaczenie i wydanie "Polaków nieznanych" w Polsce. Stworzy to czytelnikowi w kraju doskonałą okazję do spojrzenia na problemy polskiej emigracji chłodniej, trzeźwiej, mniej emocjonalnie oczyma rzetelnego badacza francuskiego, jakim jest pani Ponty. J<;drzej Adam Wal a s z e k, Zjednoczonych Ameryki, Polscy robotnicy, praca i związki zawodowe Kośmicki w Stanach 1880 - 1922, Wrocław 1988, ss. 250. Dwudziesty już tom Biblioteki Polonijnej, serii znanej szeroko nie tylko wśród badaczy Polonii, stanowi praca A. Walaszka o polskich robotnikach w Stanach Zjednoczonych, ich udziale w ruchu związkowym, ale także pośrednio, acz nieuchronnie - a przemianach Polonii w tym kraju, przemianach, których kierunek jawi się wyraźnie. Od 1880 roku, data ta przyjmowana jest w nauce jako początek masowego, głównie chłopskiego wychodźstwa z ziem polskich do USA, do roku 1922, kiedy to załamała się powojenna fala strajków, wiele się zmieniło zarówno pod względem sytuacji ekonomicznej i społecznej polskiego imigranta w Ameryce, jak i pod względem poziomu narodowego, etnicznego a i do pewnego stopnia także klasowego uświadomienia. Polonia amerykańska przebyła w tym czasie długą drogę, od amorficznej grupy wychodźców, w ogromnej przewadze robotników niewykwalifikowanych, do grupy etnicznej, obecnej i liczącej się w życiu wieloetnicznego społeczeństwa amerykańskiego. W procesie przyspieszania i ukierunkowywania tych przemian wielką rolę odegrało miejsce pracy imigranta. Los jego był właściwie od początku zdeterminowany dynamicznym rozwojem Stanów Zjednoczonych w latach 1870-1929, w którym to okresie produkcja przemysłowa wzrosła tam 14-krotnie, nastąpił niebywały rozwój miast, a kraj odczuwał wielkie zapotrzebowanie na siłę roboczą. Częściowo było ono zaspokajane przez ludność przenoszącą się ze wsi do miast, jednakże w pełni mogło być zaspokojone dopiero przez przybyszów spoza granic państwa. Także z ziem polskich. Szacuje się maksymalnie, że z tych terenów do roku 1914 wyjechało co Stanów Zjednoczonych 4 miliony osób. Ci - w przeII Ta1nże. s. 351. �237 wadze - chłopi z zapóźnionych terenów europejskich, po kilkutygodniowej podróży przez Ocean trafili w sam środek najbardziej dynamicznego, nowoczesnego przemysłu, przenosili się z feudalizmu (nieomal) w kapitalizm. Rzecz jasna, nie bez poważnych konsekwencji. Pozycja robotnika niewykwalifikowanego była w tym okresie w Stanach Zjednoczonych plynna. Dziś zarabiał, jutro podlegał redukcji, nie miał praktycznie ż::!dnych praw, był jednak niezbGdny w systemie produkcji. Jeszcze pod koniec XIX wieku 90% Polaków w Chicago należało do tej kategorii pracowników. Z czasem jednak rytuacja zaczęła się zmieniać, wzrastająca liczba Polaków zatrudnionych w char;:;kterzc robotników p6łwykwalifikowanych, czy nawet wykwalifikowanych, była dowodem stabilizacji części imigrantów, faktu, iż pozostawali na dłużej (bądź już na ~tałe) w USA. Wyko'rzystując możliwości podnoszenia kwalifikacji w postaci licznych kursów, polepszali swoją pozycję wśród własnej grupy, ale także wchodzili w obręb społeczeństwa amerykańskiego, stawali się jego częścią· Praca A. Walaszka ukazuje rozmaite a~pekty życia imigrantów, owej masy niewykwalifikowanych robotników polskiego pochodzenia, żyjących w etnicznych gettach dynamicznie rozwijających się amerykańskich miast przede wszystkim w Chicago. Drobiazgowy opis warunków pracy, stosunków robotnik-majster, problemów językowych, które trapiły imigrantów i utrudniały mu egzystowanie w społeczeństwie amerykańskim, wreszcie analiza różnic między pracą na emigracji a pracą w kraju, przede wszystkim na roli, zajmuje w omawianym dziale wiele miejsca i są to fragmenty godne uwagi, podobnie jak te, które mówią o życiu rodzinnym imigrantów, o ich mieszkaniach w etnicznej dzielnicy, o kontaktach sąsiedzkich i towarzyskich, o działających wśród imigrantów instytucjach i organizacj;::ch polonijnych. Jednakże najbardziej rewelacyjne są te stronice pracy, które ukazują Polaków w konflikcie z pracodawcą, ukazują ich nie jak to dotychczas przyjęło się w nauce jako "potulnych przybyszów", lecz jako "krnąbrnych" robotników, wałczących nie tylko o poprawę warunków pracy i płacy, ale - może przede wszystkim o wejście w charakterze równoprawnego partnera w obn;b społeczeństwa amerykaIlskiego, poprzez, między innymi, udział w amerykańskim ruchu związkowym, ruchu o charakterze ekskluzywnym. Walka ta niejednokrotnie wymagała krwawych ofiar. Temu zagadnieniu poświęcona jest zasadnicza część studium A. Walaszka, oparta na poszukiwaniach archiwalnych, prasie i wspomnieniach uczestników walk, i ona nadaje pracy oryginalność, stanowi o jej pierwszorzędnej wartości. Ona też może budzić pewne wątpliwości, gdyż - na przykład - autor nie jest w stanie określić, czy aktywna postawa wobec ruchu związkowego i jego walki charakteryzowała na tyle liczącą siG część Polonii, by w istocie stanowisko takie moglo w procesie przemian polskiej grupy etnicznej odgrywać rolę impulsu. W ka±dym razie nie były to zjawiska marginalne i dla grupy obojętne. Już ta kon~tatacja ma znaczenie. Sytuacja Polaków w Stanach Zjednoczonych nie różniła się zasadniczo od sytuacji innych grup etnicznych wywodzących się z Europy Środkowej, Południowej czy Wschodniej. Wiele uwag autora może zatem odnosić się także do Słowaków, Litwinów, Ukraińców czy Włochów tym bardziej, że przytoczone przez niego fakty świadczą, iż Polacy niejednokrotnie występowali z nimi solidarnie w walce klasowej, łączyły ich bowiem zarówno problemy jak i aspiracje. Ukazanie krzepnącej świadomości polskiego imigranta-robotnika w USA na tle zmieniającego się kapitalizmu w tym kraju, na tle przemian w organizacji �238 pracy, na tle walki związków zawodowych o prawa, to w rzeczywi' tości ukazanie jednego z aspektów procesu asymilacji, asymilacji wychodźcy poprzez prace;, być może aspektu najistotniejszego w tym pl'occsie. Praca A. Walaszka to studium pionierskie, u!caL:ujące zjawiska dotychczas bardzo słabo znane. Forma pracy zasługuje na uznanie, wyvvód przeprowadzony został rzeczowo, a jednocześnie atrakcyjnie dla czytelnika, jasno i ~- na ogół przekonywująco. Można stwierdzić, że literatura na temat Polonii amerykallSkiej wzbogaciła się a pozycję niezwykle wartościową. Ryszard Kantor Zofia G r a d e c k a, Stroje ludowe LV dawnym i współczesnym Poznaniu, Poznań 1936, Monografie Muzeum Narodowego w Poznaniu t. XVIII. red. H. Kondziela, ss. 146, il. 115. Odległe wydają się czasy, kiedy wśród etnografów toczyły się dyskusje czy w obręb badań prowadzonych przez tę dyscyplinę należy włączyć miasto. Termin "ludowy" rezerwowali niektórzy tylko dla kultury chłopskiej. Trzeba tu je:::lnak wspomnieć, że już w latach międzywojennych taki pogląd nie był powszechny; i tak np. znany historyk kultury i etnolog Jan St. Bystroń w swym podręczniku "Wstęp do ludoznawstwa polskiego" wskazywał etnografom również kulturę miejską jako pole badawcze. Trudno się temu dziwić - przecież znaczna część mieszkańców miast od XIX wieku poczynając rekrutowała się spośród warstwy chłopskiej, a to z dwojakich przyczyn: 1. w miarę rozwoju przemysłu fabrycznego i gospodarki towarowej wkraczającej także na wieś, chłopi przybywali do miast w poszukiwaniu zarobku. 2. miasta rozbudowując się poszerzały swe granice i obejmowały swym zasięgiem dotychczasowe wsie. Ewidentnym przykładem obu tych faktów był Poznań przełomu XIX i XX wieku, może jedyne miasto poza Lowiczem, w którym tradycyjny strój ludowy posiada swój walor do dnia dzisiejszego. Tcgo właśnie zagadnienia, tak interesującego nie tylko dla etnografów ale także dla socjologów i historyków kultury dotyczy książka Z. Grodeckiej. Autorka we wstępie słusznie zauważa, że tematyka strojów winna być be',dana w kontekście społeczno-kulturowym, gdyż to pozwala na wyjaśnienie mechanizmów powodujących trwanie lub zanik tradycyjnych ubiorów na określonym terenie. Konieczne jest spojrzenie na stroje od strony ich funkcji w określonym środowisku i zmienności tych funkcji, tak jak to czynił VI swych badaniach Piotr Bogatyrev rozpatrując zagadnienie przede wszystkim od jego strony znakowej. Tak też uczyniła w swej pracy autorka stosując w swych badaniach model Bogatyreva przetwarzając go jednak i uzupełniając, by w ten sposób dostosować go do konkretnej sytuacji. Omawiane przez autorkę zagadnienie jest ostrzeżeciem przed tworzeniem pewnych stereotypów zmian zachodzących w strojach ludowych. jak np. pogląd, że w środowisku l'niejskim zanikają ono :';~ybko. Tymczasem, jak pisze autorka, omawiane przez nią stroje "są przykładem pozornej niezmienności i w długim czasie, nawet w innym środowisku niż wiejskie, odporności na dyktat mody miejskiej". Stroje o jakich mowa, to: 1. strój bamberski, który do końca XIX wieku utrzymywał się i rozwijał VI podmiejskich wsi2ch w okolicach Poznania zamieszkałych przez Bambrów zamożnych rolników i ogrodników pochodzenia niemieckiego i częściowo polskiego. 2. strój tzw. poznański wprowadzony �239 do Pozn2.nia przez kobiety ze wsi. które przybywały do miasta w poszukiwaniu pracy i zatrudniały sic: głównie j.:lko pomoce domowe. Same nosicielki określały go je',:-;cz(; po n wojnie światowej jako .,wiejski ubiór poznarlski". Podstawę jego stunowil ubiór ludowy środkowej Wielkopolski okresu schyłkowego. O ile strój bamberski ja.ko bardziej dekoracyjny został zauważony w pracach badaczy, to poznal1ski jako mniej efektowny nie doczekał się opracowania aż do ukazania się niniejszej książki. Autorka wykorzystała wszystkie publikacje wzmiankujące a ~:troju bamberskim poczynając od Kolberga aż po opracowania współczesnych etnologów, jak M. Paradowska (autorka monografii Bambrzy - mieszkańcy dawnych wsi miasta Poznania i innych artykułów na temat tej grupy etnograficznej) czy S. Chmielowski. Korzystała również z maszynopisów prac doktorskich pisanych w Katedrze Etnografii UAM w Poznaniu, przewertowała prasę poznańską z lat międzywojennych i po II wojnie światowej a także literaturę pamiętnikarską. Przeprowadziła również kwerendę w Archiwum Państwowym Miasta Poznania i Województwa oraz w Archiwum Arehidiecezjalnym w Poznaniu. Uzyskała te;:~ nieco danych liczbowych dotyczących pomocy domowych w międzywojennym Poznaniu. Wykorzystała teki Krystyny Klęsk znajdujące się w Archiwum Polskiego Tcwarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu. Podstawę do prac analitycznych i ~·tw();·;:enia typologii omawianych strojów dała autorce przede wszystkim unikatowa kolekcja licząca około 500 okazów i zbiór przekazów ikonograficznych znajdujące się w Muzeum Narodowym w Poznaniu. Kolekcja ta została zgromadzona głó'.vnie przez autorkę podczas jej poszukiwań terenowych w ostatnim 20-leciu i obejmuje Elementy ~·trojów od końca XIX wieku po czasy współczesne. CZ(~Ść eksponatów i fotografii pochodzi ze zbiorów Heleny i Wiesła"wy Cichowicz - inicjatorek kolekcji etnograficznej w Poznaniu. Uwzględniła również autorka eksponaty znajdujące się w kolekcji Muzeum Archidiecezjalnego w Poznaniu, jć,k też w rękach prywatnych a także znajdujące się w rękach prywatnych pocztówki i fotografie. Do ustalenia funkcji społeczno-kulturowych posłużyły dane z wywiadów przeprowadzanycl1 między innymi w domach pomocy społecznej i ośrodkach parafialnych oraz źródła ikonograficzne i literatura. Dla pełniejszego zrozumienia funkcji strojów konieczne było omówienie pochodzenia, środowiska, wa·" runków życia użytkowników obu rodzajów stroju. Teren badawczy został ogranjczony do obszaru Poznania. Dość szczegółowo omawia więc autorka początki i dzieje osadnictwa bamberskiego \v okolicach Poznania. (Z czasem wsie te zostaly włączone w obrqb miasta). Podkreśla przy tym, że za wsie bamberskie należy uznać nie tylko te, które zostały zasiedlone przez kolonistów niemieckich, ale również osadzane przez Polaków na tym samym specyficznym prawie czynszowym. Zachodzi tu podobna sytuacja jak w tzw. wsiach "olenderskich", w których mieliśmy do czynienia początkowo z osiedlaniem się Holendrów, ale póżniej także i Polaków. Polacy a szczególnie kobiety - Polki we wsiach bamberskich przejqły także reprezentacyjny strój od Niemek. Nawet niemiecki autor z końca XIX wieku :ótwierdza, że większość ubranych "po bambersku" kobiet na ulicach ?ozriania - to Polki. Jeszcze b::n-dziej stało się to widoczne w wieku XX. Było to róvmie;: rezultatem polonizowania się niemieckich Bam.brów, często na skutek P.1ałżehstw mieszanych, które umożliwiało w;;pólne wyznanie katolickie. Rzecz godna podkrdlenia, że w ciągu 150 lat spolszczyli się Bambrzy do tego stopnia. że występowali przeciw polityce germanizacyjnej w szkołach. Można więc już w E połowie XIX wieku traktować ich jako polską grupę etnograficznę z wyraźnym jednak poczuciem swej odrębności i pewną niechęci<.~ do obcych - nie-Bambrów. Podtrzymywała to poczucie stosunkowo duża zamożność. Zostali oni �240 stosunkowo wczesrue uwłaszczeni a specjalizując się w ogrodnictwie zn::l!eźli w Poznaniu chłonny rynek zbytu. Wyraz "bamber" stał się z czasem synonimem bogacza wiejskiego. Tak więc trój bamberski trwał do lat międzywojennych w prawie niezmienionym środowisku a po odzyskaniu niepodległości na czoło wysunqła się jego funkcja stroju uroczystego. głównie podczas uroczystości kościelnych. Taki charakter miał juź zresztą w czasach zaborów, gdy noszenie go przez kobiety podczas uroczystości kościelnych miało charakter manifestacji narodowej i było podkreślaniem polskości. Po II wojnie światowej, kiedy wymarły już autentyczne Bamberki, stał się strojem a właściwie kostiumem noszonym na uroczystościach przez starsze poznanianki. Autorka bardzo szczegółowo omawia poszczególne fragmenty stroju Bamberek (kobiet i dziewczynek) oraz mężczyzn. Oczywiście ze względu na bogatszy materiał i dłuższe jego trwanie bardziej szczegółowo został omówiony strój kobiecy w różnych jego odmianach tj. jako ubiór do pracy, codzienny-wyjściowy, półodświętny, odświętny. Omawia też wykonanie, konserwację i zdobienie stroju, jego fazy rozwojowe i funkcje w nich dominujące. W fazie wstępnej, lata siedemdziesiąte, osiemdziesiąte XIX wieku, dominowała funkcja praktyczna stroju. Nie był on jeszcze wtedy tak dekoracyjny. W fazie szczytowej (lata osiemdziesiąte, do I wojny światowej) ubiór coraz bardziej przekształca się w strój uroczysty i pełni funkcję przynależności narodowej. W fazie pośredniej (lata międzywojenne) na czolo wysuwa się funkcja stroju odświętnego, noszonego podczas uroczystości religijnych. Strój podkreśla przynależność regionalną użytkowniczek. W fazie schyłkowej (po II wojnie światowej) (w okresie okupacji strój Bamberek zniknął z ulic Poznania) stroje pozostają w tradycyjnym kręgu obrzędowości kościelnej. Od lat pięćdziesiątych XX wieku można już właściwie mówić o fazie kostiumowej, która w latach siedemdziesiątych cechuje się wzmożeniem zainteresowania, przebieraniem się w ten strój kobiet i dziewczynek, przy czym należy tu podkreślić stymulującą rolę źsięży z niektórych poznańskich parafii. Dużą rolę odgrywa obecnie funkcja estetyczna. Autorka uważa ją w tej fazie za decydującą, na następnym miejscu wymienia funkcję podtrzymywania tradycji. Bodźce te są jak widać dość silne, gdyż przygotowanie strojów, jak i ubieranie się w nie wymaga wiele wysiłku. Autorka próbuje też znaleźć analogie stroju bamberskiego z innymi strojami regionalnymi. Nie wgłębiając się w to zagadnienie zwraca uwagę na podobieństwo stroju poznańskiej Bamberki do pewnych elementów kobiecych strojów ludowych występujących w paśmie od Górnej Frankonii przez południową Saksoniq i Dolne Lużyce do Ziemi Lubuskiej. Za najbardziej zbliżony do ubioru Bamberki uważa autorka kobiecy ubiór dolnołużycki. Obszerny wstęp społeczno-historyczny otwiera również część drugą książki dotyczącą stroju wiejskiego poznańskiego, który w odróżnieniu od bamberskiego charakteryzował uboższą część mieszkanek Poznania. Rekrutowały się one spośród małorolnego i bezrolnego chłopstwa, które od połowy XIX wie1<::unapływało do Poznania w poszukiwaniu pracy. Mężczyźni podejmujący pracę w mieście porzucali prędko swój ubiór wiejski, natomiast większość starszych kobiet, niepracujących mężatek i dziewczyn pełniących funkcje słuźących zatrzymywała ubiór wiejski. Nawet robotnice pracujące w fabrykach nosiły często nadał ubiór łudowy. Autorka podaje fragmentaryczne dane łiczbowe dotyczące służących domowych w łatach przed i po I wojnie światowej. Omawia równieź ich zarobki i warunki pracy a także stowarzyszenia roztaczające nad nimi opiekę. Byly one zwykle inicjowane i prowadzone przez instytucje kościelne. Przynależność do niektórych z tj-ch stowarzyszeń nakładała obowiązek sprawiania odpowiednich strojów obrzę- �241 dowych. Instytucja pomocy domowych zaginęła po II wOJrue światowej. Przyczyniło się to również do zaniku ludowego stroju poznańskiego. W latach międzywojennych był on jednak jeszcze żywy, do czego przyczyniał się fakt, że panie domu sprzeciwialy się nieraz ubieraniu się służących po miejsku. Nosiły ten strój również sprzątaczki w urzędach, salowe i kucharki w szpitalach i przytułkach. Był to już jednak ubiór szczątkowy pozbawiony ozdób. Natomiast w odświętnych strojach poznańskich, podobnie jak Bamberki, występowały kobiety na procesjach. Strój ten został przez autorkę omówiony z podobną dokładnością i według tego samego schematu, co bamberski. Podkreśla też autorka, ile trudu i pracy musiały kobiety włożyć w jego przygotowanie i konserwację (pranie, prasowanie), na co miały przecież tak mało czasu. Ubiór ten był kwintesencją ubiorów środkowowielkopolskich z okolic samego Poznania, Śremu, Środy, Szamotuł, Obornik czy Wrześni. Można w nim było zauważyć, mimo cech wspólnych, pewne zróżnicowanie. Jednak przekształcanie się go w ubiory procesyjne powoduje ujednolicenie. W strojach noszonych na procesjach wzrasta funkcja estetyczna - rozbudowuje się zdobnictwo, zwłaszcza haft. Kolorystyka stroju stawała się uzależniona od statusu danej osoby w procesji. Jednakowo musiały być ubrane kobiety niosące wstęgi sztandaru, jak i te, które niosły feretron. Kolor ubioru uzależniano też od barwy sztandaru lub zdobiących go wstęg. Zależał też od pory roku (jaśniejsze barwy latem, ciemniejsze zimą) i od wieku nosicielek. Najważniejszą rolę odgrywały kolory maryjne to jest biały i niebieski. Strój świąteczny pełnił też niekiedy funkcje obrzędowe (czarny - żałobny, brązowy - pokutny). I tu również stara się autorka ustalić dominacje funkcji w poszczególnych fazach rozwoju stroju. Za dominującą w fazie pierwotnej i szczytowej to jest od połowy XIX w. do II wojny światowej uważa funkcję wyróżnienia grupy zawodowej czy przynależności regionalnej a na następnym miejscu stawia funkcję praktyczną i dopiero po niej - stroju uroczystego. W fazie schyłkowej (od II wojny światowej do lat osiemdziesiątych XX wieku) mamy do czynienia z reaktywowaniem strojów uroczystych. Na zakończenie daje autorka zestawienie porównawcze kobiecego stroju bamberskiego i poznańskiego oraz ich funkcji. Całość pracy stanowi ilustrację uzależnienia przemian stroju w czasie, w zależności od zmiany jego funkcji. Opisy wzbogacają bardzo dobre ilustracje - fotografie poszczególnych elementów stroju, jak również ich użytkowników w różnych okolicznościach, niektóre oparte na dawnych rycinach i zdjęciach, kopiach dawnych obrazów. Książka jest cenna nie tylko jako przyczynek do wyjaśnienia mechanizmów rządzących zmianą kulturową w dziedzinie stroju, ale także może służyć pomocą przy rekonstrukcji stroju bamberskiego i poznańskiego. Teresa Karwicka Jadwiga P a w low ska. Wieś warmińska Brqswald w województwie otsztvit1945- 1967, Wrocław 1986, ss. 199; Maria Z i e n t a r a - M a l e w s k a, Wieś nad łąkami, Olsztyn 1988, ss. 235. skim w latach Brąswałd, położony około 10 kilometrów na północ od Olsztyna, przechodził w związku ze swoim geograficznym umiejscowieniem różne koleje losu, dzięki czemu stał się bardzo interesującym obiektem badań zarówno dla etnografów jak i historyków czy socjologów. Historia Brąswałdu jest nierozerwalnie związana 16 Lud t. LXXIll �242 z dziejami Warmii, stanowi w mikroskali odbicie złożonej przeszłości tego regionu. Wieś została założona w roku 1337, na prawie chełmińskim, jako osada kościelna należąca do dóbr kapituły warmińskiej. Przywilej lokacyjny otrzymała w roku 1363, wtedy też zwiększono ilość przynależnych jej gruntów do 50 włók. Poważniejszy napływ osadników polskich na te tereny odbywał się w XIV wieku i związany był z działalnością biskupów kapituły warmińskiej pochodzących przeważnie ze Śląska. Wielkość osadnictwa nie była stała, zmieniała się periodycznie. Ważną cezurą określając'l jego wzrost jest przejście Warmii z rąk Krzyżaków pod zwierzchnictwo polskie po roku 1466. Osadnictwo polskie na War'mii, rozpoczęte w pierwszej połowie XIV wieku przez Krzyżaków, dosiedlających często przybyszów do istniejących jeszcze wsi pruskich. kontynuowane było przez biskupów warmińskich. Osadzano na prawie chełmińskim; proces zasiedlania przebiegał w kilku falach do końca XVI wieku. Najliczniejsze grupy osadników przybyły z Ziemi Chełmińskiej, Pomorza i Mazowsza. Po roku 1772, na mocy traktaków rozbiorowych, Warmia (i, siłą rzeczy. Brą· swałd) włączona zostaje do Prus, ponosząc wszystkie konsekwencje tego faktu. Brąswałd do końca XIX wieku pozostaje wsią zamieszkałą prawie wyłączniE" przez Polaków, stanowi jeden z najbardziej czynnych ośrodków walki o polskość Warmii. Znajduje to odzwierciedlenie w głosowaniu plebiscytowym. Spośród okolicznych wsi właśnie Brąswałd oddał najwięcej głosów za przyłączeniem Warmii do Polski. Z tego też powodu wieś została objęta długotrwałymi, ostrymi represjami. Obie wojny nielitościwie obeszły się z Brąswałdem. Masowe, przymusowe wcielenia do niemieckiego wojska, częste rekwizycje i rabunki, przyczyniły się do zaburzenia równowagi demograficznej i prawie kompletnej ruiny ekonomicznej wsi. Nielekkim okresem były pierwsze powojenne lata w granicach Polski. Nieprzemyślana, dyskryminacyjna polityka realizowana w stosunku do ludzi okreśłonych nieszczęsnym mianem "autochtonów" wielu z nich wręcz zmusiła do wyj2Zdu za granicę, głównie do RFN. Część Warmiaków wysiedlono wcześniej za Odrę, inni wywiezieni zostali przez Rosjan do pracy w kopalniach na Uralu, skąd niewielu powróciło. \V czasie masowego napływu osadników na Ziemie Odzyskane dokonywały się bardzo złożone procesy przemian, mieszania się elementów kulturowych, asymilacji, tworzenia zupełnie nowych wartości, ostatecznego zanikania innych. Brąswałd zawsze leżał w bezpośrednim zasięgu procesów kształtujących obraz Warmii, tkwił w środku aktualnych przemian. W jego historii i teraźniejszo~ci odbijają się skomplikowane zjawiska społeczne, gospodarcze, polityczne, które były udziałem ziemi warmińskiej, nic więc dziwnego, że właśnie ta wieś stała l'ię tematem szeregu prac o charakterze popularyzatorskim, czy też ściśle etnograficznym. O dwóch z nich, wymienionych w tytule, chciałbym napisać. Jakkolwiek obie prace dotyczą tego samego obiektu i za temat mają coś. co bardzo ogólnikowo można określić jako szeroko pojęty opis miejscowości, to jednak różnią się od siebie zasadniczo, mogą być przykładem dwóch skrajnie odmiennych ujęć tematu, dostosowanych do celu, który w tych pracach nie jest jednakowy. Książka Marii Zientary-Malewskiej jest pracą o charakterze osobistym. Nic cziwnego, Brąswałd to wieś rodzinna autorki, tutaj pod wpływem atmosfery rodzinnego domu, miejscowego środowiska, ukształtowała siq osobowość pisarki. Osobiste zaangażowanie autorki w sprawy, o których pisze, znajduje odbicie �243 w charakterystycznym toku narracji, chwilami beletryzowanym, wzbogaconym elementami pieśni i baśni warmińskich, momentami mającym cechy pamiętnika lub autobiografii. Wspomnienia (bo na osobistych wspomnieniach autorki głównie oparte są opisy) nie dotyczą jakiegoś określonego czasu, często obok zupełnie realnych i ściśle osadzonych w rzeczywistości faktów spotykamy opisy zdarzeń z zamierzchłej, nieokreślonej przeszłości. Jak już wspomniałem, wiadomości o życiu wsi, jej folklorze, autorka czerpie ze wspomnieil własnego dzieciństwa, z opowiadań zasłyszanych od rodziców, od babki. Duży dystans czasowy wygładz::l co ostrzejsze krawQdzie davmej rzeczywistości, a często osobisty udział w opisywanych zdarzeniach z jednej strony sygnalizuje autentyczność faktów, z drugiej powoduje ich oglądanie przez pryzmat własnych uczuć, prowadzi do zarysowania subiektywnego, czasem wręcz wyidealizowanego obrazu wsi swojego dzieciństwa. Ale czy można to uznać za wadę tego typu pracy? Wyłania się więc pytanie o cel i sposób jego realizacji oraz kwestia w jakim zakresie ksiqżka Wie.~ nad łąkami może służyć jako źródło informacji etnograficznych. Celem ksiqżki jest przedstawienie folkloru, tradycyjnej kultury Warmii, przybliżenie zwykłemu czytelnikowi piękna warmińskiej ziemi, miejscowych obyczajów i obrzędów, których w większości obecnie już się nie spotyka. Nie jest to praca ściśle naukowa i nigdy nie miała taką być, jednak mimo to można ją uznać za źródło interesujących, rzetelnych informacji etnograficznych, przydatnych amatorom jak i znajdujących wykorzystanie w pracach naukowych. Dzięki temu praca nie ma charakteru naukowej rozprawy, który zawsze nakłada określone rygory, zwłaszcza co do stylu i języka, można ją czytać jak powieść, odnosząc nie tylko korzyści poznawcze ale i ciesząc się ciepłym, przystępnym stylem pracy. Stronę poznawczą książki wzbogacają rozdziały traktujące o brąswałdzkim kościele, szkole, oraz zamieszczony słowniczek gwary warmińskiej. Zupełnie in!1.Ycharakter ma praca Jadwigi Pawłowskiej. Jest to profesjonalna, wielodziałowa monografia wsi, napisana według metodycznie ułożonego, klarownego planu. Dotyczy dokładnie określonego przedziału czasu; są to lata 1945 - 1967. Jej celem jest wszechstronne, dokładne zdjęcie etnograficzne stanu społeczności wiejskiej Brąswaldu z ujęciem zachodzących w3półcześnie procesów. Jednak ze względu na zastosowany schemat podziału atomizujący w znacznym stopniu obraz kultury wiejskiej, należy ją zaliczyć do prac typu tradycyjnego. Mamy więc do czynienia z dwoma publikacjami, dotyczącymi tej samej mIeJscowości, różni;,!cymi się między sobą w zasadniczych kwestiach. Różny jest cel tych prac i sposoby jego realizacji. Maria Zientara-Malewska w swojej osobistej, zawierającej elementy biograficzne ksiqżce przekazuje informacje na temat folkloru, obrzędów, ogólnie życia ludzi w dawnym Brąswałdzie. Styl jest chwilami zbeletryzowany, w tekście zawarte są wiersze poetki bliskie omawianym zagadnieniom. Problemem. któremu autorka poświęca wiele uwagi jest sprawa walki o polskość Warmii i o jej powrót w granice naszego państwa. Inny jest cel publikacji Jadwigi Pawłowskiej. Jest to określona w czasie naukowa praca ujmująca aktualny obraz kultury wsi Brąswald i procesy zmian zachodzących w społeczności wiejskiej. Zadania, w układzie charakterystycznym dla wielostopniowych monografii typu tradycyjnego, są konsekwentnie realizowane za pomocą takich metod jak wywiad etnograficzny czy metoda statystyczna zastosowana w opisach i analizie procesów demograficznych. Rzeczowe przedstawienie faktów, połączone z ich ścisłym udokumentowaniem, stanowi o wartości pracy jako źródła. �244 Sposób traktowania czasu jest kolejną cechą różniącą te prace. W książce Wieś nad łqkami trudno niekiedy ustalić okres do jakiego odnoszą się opisy, dotyczą "przeszłości" i mają niejednokrotnie charakter swobodnych rekonstrukcji historycznych. Jadwiga Pawłowska natomiast pisze o współczesnym obrazie wsi. wprowadzając jednocześnie elementy opisów historycznych dostarczających podbudowy omawianym faktom. Styl jest zwięzły i rzeczowy, podporządkowany charakterowi publikacji. Prace, choć mówią o jednej miejscowości, dotyczą właściwie dwóch różnych formacji społecznych: tradycyjnej, należącej już do przeszłości i współczesnej, ukształtowanej między innymi przez powojenne warunki Ziem Odzyskanych. Publikacje należą do dwóch różnych typów opracowań, niemożliwe jest więc ich porównanie na zasadzie lepsza - gorsza. Można je oceniać jedynie w ramach kategorii, do których należą. Aby uzyskać całościowe spojrzenie na Brąswałd. ujmujące zarówno stan obecny jak i formy tradycyjne, należące już do przeszłości, trzeba przeczytać obie prace. Dopełniają się one w wielu płaszczyznach, chociażby czasowej. Konfrontacja rzeczowego, naukowego opisu współczesnego Brąswaldu z osobistą, zawierającą elementy biografii, czasem subiektywną lub zbeletryzowaną relacją o przeszłości, umożliwia stworzenie sobie wszechstronnego, pełnego i w rezultacie prawdziwego obrazu warmińskiej wsi. Wojciech Tabor Helmut O t t e n j a n n, Lebensbilder aus dem !ći.ndlichen Biedermeier, seumsdorf Cloppenburg - Niedersiichsisches Freilichtmuseum, 1984, ss. Ill, tab!. 21. Muił. 57, Obrazy z wiejskiego biedermeieru, czyli odświętne ubiory na wsi północno-zachodniej Dolnej Saksonii przedstawione w wyciętych i malowanych sylwetach Caspara Dilly, to nie tylko w oryginalny sposób urządzona wystawa w Muzeum 'Wsi Dolnosaksońskiej w Klopenburgu, ale także albumowa książka przygotowana przez dr. Helmuta Ottenjanna dyrektora tegoż Muzeum. Książka oprawiona w czarną obwolutę frapuje już umieszczoną na niej ilustracją z wyraźnie widocznym podpisem artysty i datą ,,18 August 1818". Artysta w swoim "obrazowym" pamiętniku utrwalił stroje różnych regionów Dolnej Saksonii, które są odbiciem czasów empiru (1790 - 1815) i biedermeieru (1815- 1848). Ponadto w niekonwencjonalny sposób prezentuje szczegóły dnia codziennego na wsi oraz funkcjonujące w tym środowisku zwyczaje, odnosząc je do poszczególnych osób czy rodzin znanych z nazwiska i dokładnie przez niego opisanych. Autor książki podaje mapę Dolnej Saksonii (graniczącej od północy z Morzem Północnym, a na zachodzie z Holandią), na której zaznaczył okręgi i miejscowości, gdzie przebywał artysta podczas swoich podróży w latach 1815- 1839. Nie są jednak znane daty urodzin i śmierci Caspara Dilly. Prawdopodobnie jego śmierć przypadła na lata pełnej dojrzałości twórczej. .Jego podróże koncentrowaly się zasadniczo w trzech rejonach pomiędzy rzeką Ems i Wezerą, tj. w okolicach Osnabrock nad rzeką Hase, w rejonie oldenburskiego Ammerlandu i we wschodniej Fryzji. Twórczość artystyczna w postaci sylwet nie była w tamtych czasach odosob- �245 nionym przypadkiem. Z takiej działalności znany byl np. Ferdinand Trumpelmann z Hannoveru, czy inne osoby, lecz nie wszystkie nazwiska się utrwaliły. Jednak sylwety Dilly'ego mają największą wartość ze względu na charakter niezwykle cennych i wiernych realiów. Składają się na nie przedmioty codziennego użytku, autentyzm scenerii i zachowań różnych postaci, reprezentujących bogatych chlopów i rodziny pastorów wschodnio-fryzyjskich i dolno saksońskich. Szczególnie interesująco przedstawiają się tutaj wnętrza mieszkalne, meble i iIU1e sprzęty domowe oraz odzie2, które prawie niczym nie różniły się od mieszczańskiego wzoru kultury w tym czasie. Dla potwierdzenia autentyczności tych faktów, autor książki konfrontuje ilustracje Dilly'ego z eksponatami muzealnymi datowanymi na początkowe i środkowe lata XIX w. Są to więc przykłady dwuczęściowych i kulistych czepców haftowanych złotem i ozdabianych koronkami oraz inne oryginalne części odzieży, jak jupy, jaki, zapaski, skórzane spodnie, trójkątne i cylindrowatc kapelusze, przedmioty galanteryjne w postaci grzebieni do włosów, lasek, parasolek, nadto portrety mężczyzn i kobiet z tamtych czasów oraz późniejszych, np. z przełomu XIX i XX w. Stanowią one dowód, jak dalece w czasie i w terenie i w jakiej formie wszystkie te fakty się utrwaliły. Poza częścią wstępną z szerokim komentarzem, obejmującym połowę książki, drugą jej część stanowią kolorowe tablice, reprodukujące oryginalne ilustracje Dilly'ego. Są to, oprócz całościowych przedstawień także ich fragmenty. Obrazują one bądż same postacie lub detale ich stroju, czy fryzury, bądź przedmioty albo zwierzęta z najbliższego otoczenia człowieka. Sceny rodzajowe, już to kilku- już wielosobowe, przedstawione są we wnętrzach pokoi wcale niebanalnie urządzonych, lub na tle krajobrazu w różne dnie tygodnia. Są to nie tylko pary: mężczyzna i kobieta, lecz często całe rodziny o trzech generacjach. Charakterystycznym strojem dla mężczyzn jest frak i koszula o stojącym kołnierzyku, spodnie do kolan i przeważnie buty z cholewami, lub płytkie obuwie z klamrą oraz skarpety do kolnn, a na głowie cylinder. Niemal każdy trzyma w ręce długą fajkę lub laskę. Stosunkowo rzadko występują oni we fraku, żabocie, w koszuli z żabotem czy tzw. Vatermorderze i długich spodniach. Jak się okazuje, w ten sposób ubierali się pastorowie. Długie spodnie nosili także chłopcy w różnym wieku. Natomiast ich odkryte głowy prezentują fryzury z różnego okresu: z warkoczem jeszcze z samego początku XIX w., a la Titus - z około lat dwudziestych ubiegłego wieku, sczesane gładko wokoło głowy - z nieco późniejszego czasu, czy w lokach opadające na kark - z lat trzydziestych. O wiele bardziej urozmaicone są stroje kobiet i dziewcząt oraz małych dziewczynek. Noszą one długie. podwyższone w stanie sukienki w stylu Empire, z delikatnych bawełnianych tkanin w pionowe, wzorzyste pasy i naramienne, spięte z przodu chustki "Fichu", w białym lub ciemniejszym kolorze. Mężatki mają na głowie złotem haftowane czepce, wykończone koronkową białą krezą, albo czepce z delikatnej białej koronki z ozdobnym stroikiem. Z gołą głową występują tylko dziewczęta, przy czym włosy mają albo krótko, po męsku ścięte, albo w lokach w dół sczesane, czasem ozdobione stroikiem. Ewidentnymi przedmiotami dekoracyjnymi płci żeńskiej są koliste lub elipsowate, zwisające kolczyki i naszyjniki, a u mężczyzn - sprzączki u nogawek spodni i breloki przy zegarkach. Pod koniec lat trzydziestych ubiegłego wieku młode kobiety mają również odsłonięte głowy, a wlosy w skomplikowany sposób sczesane do góry w czub. Zona pastora ma do tego wymyślny, koronkowy stroik. Innym często powtarzającym się elementem są długie, stosunkowo wąskie zapaski, zawiązywane na linii pod- �246 wyższonego stanu i nierzadko przytrzymywane paskiem. Również białe krezy lub szerokie, ozdobne kołnierzyki są nierzadkim zjawiskiem zarówno u starszych, jak i młodszych. Wszystkie przy tym kobiety i dziewczęta mają białe pończoszki, widoczne spod sukienki i czarne pantofelki, podobnie jak mali chłopcy, noszący przeważnie długie spodnie. W prezentowanych obrazach ciekawym szczegółem wszystkich postaci są ich zajęcia i przedmioty trzymane w ręce. U mężczyzn są to przeważnie długie fajki, laski, nakrycia głowy, strzelba, bukiecik kwiatów, który ofiarowują kobiecie, modlitewnik lub owoc podawany dziecku. U kobiet są to dzieci trzymane na ręku, naczynie lub pożywienie, gdy siedzą przy nakrytym stole, chusteczka, otwarty modlitewnik, bukiecik kwiatów, torebka, ciastko bądż precelek podawane dziecku. Dziewczęta trzymają zazwyczaj igły do robienia dzi:min - poczwórne przy robieniu pończoch, czy inną robótkę z igłą i nitką, bukiecik kwiatów, koszyczek, albo ciastko, czy owoc. Natomiast chlopcy mają także otwartą książkę, bacik, ptaszka. Ludziom towarzyszą psy, koty, ptaki, a także upolowane zwierzęta. Prezentowane postacie i sceny, poza licznymi detalami, związanymi ze sferą materialną codziennego życia, oddają również klimat i atmosferę stosunków międzyludzkich. Odnoszą się one nie tylko do kręgu rodziny i wnętrza mieszkalnego, w których uczestniczy także służba, ale i do tego, co działo się poza nimi, głównie w obrębie obejścia i ogrodów. To barwne i bardzo swojskie tło dodaje całości szczególnego uroku. Warto podkreślić, że autor książki zadał sobie niemało trudu, aby objaśniającym komentarzem ułatwić zrozumienie treści obrazów i życia ludzi minionej epoki. Barbara S. K. botanists, J a i n, P. E. M i n n i s, N. C. S h a h. A World Society of Ethnobotanists, Lucknow 1986, ss. 52. Directory Bazie/ich of Ethno- Opracowanie niniejsze nie pretenduje do miana recenzji. jest jedynie abstraktem, informacją o pozycji, która trafiła do polskiej biblioteki etnograficznej, a której istnienie pov.rinno być zasygnalizowane nie tylko badaczom pracującym na pograniczu m.in. etnologii i botaniki. Tego rodzaju pomysl edytorski nie jest zamierzeniem nowatorskim. Wydawanie ksiąg adresowych ma już swoje tradycje w etnologii/antropologii (w tym miejscu trzeba wspomnieć np. o Fifth International Directory of Anthropologists wydanej w serii "Current Anthropology Resource Serie:;" pod r~d. Sol Taxa, Chicago i London 1975). Niemniej jednak w etnobotanice jest to rzecz prawie nowa. Pomimo, że etnobotanika jest ju.ż subdy~cypliną obrosłą tradycją i literaturą, to ostatnie dziesięciolecia przynoszą szczególny wzrost zainteresowań jej przedmiotem badań w wielu krajach. Świadczy o tym chyba zalożenie w 1981 r. Society of Ethnobotanists z siedzibą w Lucknow (Indie), z którego to inicjatywy wydano prezentowaną księgę adresową. Punktem wyjścia dla realizacji podjętego zadania była przygotowana. powielona i puszczona w obieg w 1976 r. Directory Of Ethnobotanists, której twórcą był P. E. Minnis (Ann Arbor, USA). Obejmowała ona około 150 nazwisk etnobotaników świata z ich adresami i zainteresowaniami badawczymi. Kiedy powołano do życia Towarzystwo Etnobotaników okazało się, że naukowców pracu- �247 jących na tym polu jest o wiele więcej. Dało to asumpt do zweryfikowania istniejącej księgi oraz uzupełnienia jej o nowe nazwiska. Omawiana publikacja zawiera 488 nazwisk etnobotaników świata, ich imiona, ponadto nazwę kraju, z którego pochodzą, miejsce pracy wraz z adresem (czasami jest to tylko adres prywatny), dalej wskazano dyscyplinę, którą reprezentują, po czym wymieniono szczegółowy przedmiot badań z podkreśleniem obszaru zainteresowań pod względem etnicznym lub geograficznym. Wśród zarejestrowanych etnobotaników zdecydowanie przeważają naukowcy indyjscy (245), drugą najbardziej liczną grupą są badacze ze Stanów Zjednoczonych (151). Pozostali naukowcy wywodzą się głównie z krajów europejskich (61), w tym księga zamieszcza nazwiska trzech etnobotaników polskich. W opublikowanym wykazie etnobotaników znaleźć można przedstawicieli wielu dyscyplin: antropologii fizycznej, medycznej i społecznej, archeologii, botaniki, ekologii (kulturowej), etnografii, farmacji, folklorystyki, psychiatrii i in. oraz subdyscyplin: etnobiologii, etnofarmakologii, etnolingwistyki, etnomedycyny, mykologii, paleobotaniki i in. Jeżeli chodzi o zainteresowania badaczy, to są one najróżniejsze, żeby wymienić dla przykładu: taksonomie (ludowe) roślin, rekonstrukcja środowiska prehistorycznego, archeologiczne pozostałości roślinne, rośliny lecznicze, psychotropowe, halucynogenne, aromatyczne, ekonomiczne, folklor "roślinny", systemy ogrodnicze, medycyna ludowa, ceremonialne i lecznicze używanie roślin, rośliny w praktykach żałobnych, leksykografia etnobotaniczna, lekarstwa ziołowe, narkotyki i in. Zwraca się także uwagę na badanie poszczególnych gatunków roślin, np. palm czy grzybów. Natomiast lokalizacja wymienionych zainteresowań pod względem etnicznym i geograficznym obejmuje niemalże wszystkie zakątki kuli ziemskiej. Twórcy A World Directory of Ethnobotanists zdają sobie sprawę z niedoskonałości swojego dzieła. Niedoskonałość ta polega nie tylko na bardzo skromnej szacie graficznej wydawnictwa, ale także na różnych niekonsekwencjach w zapisach, skrótach, w nierzadkim braku ich objaśnień, błędach w nazwiskach czy adresach, czasem w braku podania zainteresowań wymienionego etnobotanika. Autorzy omawianej księgi adresowej zapewniając, że niedociągnięcia zostaną usunięte, a wykaz etnobotaników zweryfikowany i uzupełniony w przewidywanej następnej edycji, mają nadzieję jednak, że przygotowana publikacja będzie pomocna w komunikacji międzyetnobotanikami na świecie. Irena Dialog serdeczny. Korespondencja do druku przygotował, Warszawa 1988, ss. 184, ił. skiej, Władysława przedmową Kabat i Katarzyny Smreczyńopatrzył Franciszek Ziejka, arkana i przypisami W ogromnym archiwum po Władysławie Orkanie, przechowywanym w Bibliotece Jagiellońskiej, wśród kilku tysięcy listów jego autorstwa i jeszcze liczniejszej korespondencji, którą podczas swego krótkiego przecież życia otrzymał, jest zespól stosunkowo niewielki, ale godny szczególnej uwagi. Są to listy arkana do matki, Katarzyny Smreczyńskiej i listy od niej do syna, dyktowane różnym krewnym i sąsiadom, gdyż nie umiejąc pisać (ale czytać potrafiła), musiała Smreczyńska korzystać z ich pomocy. �248 Przypomnijmy, Franciszek Ksawery Smaciarz (Szmaciarz) tak bowiem nazywał się człowiek, który do historii polskiej literatury wszedł pod pseudonimem Władysław Orkan, urodził się w ubogiej wsi w Gorcach, w Porębie Wielkiej, w roku 1875. Był młodszym synem, tym samym. zgodr,ie z tradycją, przeznaczonym na "dziedzica" ojcowskiej zagrody. Jego starszy brat Stanisław poszedł do szkół, by mogły się urzeczywistnić nadzieje rodziców, widzących w nim przyszłego księdza. Marzenia te nie spełniły się jednak, Stanisław został nauczycielem, z czasem dyrektorem gimnazjum w Krakowie. W ślad za starszym bratem ruszył także w świat po nauki Franciszek. To bez wątpienia matka wyczuła w nim zdolności, pokonała upór męża niechętnego kształceniu syna i Franciszek skończył najpierw ludową szkołę w Porębie, potem uczył się u 00. Cystersów w Szczyrzycu, aby na koniec trafić do Gimnazjum św. Jacka w Krakowie. Matury jednak nie uzyskał, pociągnęło go mocno środowisko literackie, odkrył w sobie talent prozatorski i oddał mu się na usługi z takim sukcesem, że wiele lat później wydawca jego dzieł zebranych, profesor Stanisław Pigoń napisał, iż Orkan: "zjawił się na tle swego czasu jako fenomen wysoce odrębny... miał życie trudne, warunki pracy wyjątkowo ciężkie ... z tyloma musiał się mocować zawadami, zanim przyrodzoną siłą dźwignął się na jaką taką wyżynę - drugiego (pisarza) nie umielibyśmy takiego pokazać". Do historii literatury przeszła również matka arkana, o której tenże sam Pigoń napisał, iż "była indywidualnością ze wszech miar niepospolitą, odcinającą się wyraźnie od otoczenia i czasu". Posiadała naturalny talent narracyjny, o czym świadczą dyktowane przez nią listy oraz drobne opowiadania i wspomnienia, z których część została ogłoszona drukiem, a część spoczywa w zbiorach archiwalnych. Matka arkana stała się ponadto symbolem wszystkich chłopskich matek, których wyrzeczenia i hart ducha, finansowe i przede wszystkim moralne wsparcie umożliwiło ich synom wybicie się, wyrwanie z nędzy, zajęcie często wysokiej pozycji społecznej, czasem osiągnięcia znaczącej rangi w polskiej kulturze. Tym matkom złożył hołd popularny w XIX wieku pisarz Sewer (Ignacy Maciejowski), w szeroko znanej, choć zdaniem historyków literatury niezbyt udanej powieści Matka. Pierwowzorem postaci tytułowej była właśnie Katarzyna Smreczyńska, matka arkana. Zostawmy na uboczu powieść Sewera, zresztą protektora i przyjaciela arkana, skoncentrujmy się na listach pisarza do matki i jej odpowiedziach, pięknie wydanych ostatnio przez Ludową Spółdzielnię Wydawniczą z rzeczową przedmową i komentarzami Franciszka Ziej ki. Z listów tych, na ogół krótkich, w dużej części poświęconym materialnym i rodzinnym kłopotom, których życie nie szczędziło Orkanowi i jego rodzicielce, pełnych drobnych, lecz niezmiernie wartościowych szczegółów, przyczynków do orkanowej biografii, emanuje niezwykły czar, czar moralnego ładu. Matka arkana, świadoma iż syn miota się i łamie pod ciosami życia, w piekle niezrealizowanych ambicji i nadziei, że gubi się w obcym sobie świecie, nie skąpi mu rad i duchowego wsparcia. Czyni to z niezwykłą subtelnością, z iście matczyną intuicją. Jej przewodnikiem jest Bóg, mocna i szczera wiara. Z niej wynika jasny i niewzruszony system wartości, wskazujący drogę życiową matce i synowi, jednocześnie budując między nimi więż daleko wykraczającą poza związek biologiczny. Lektura korespondencji między matką a Orkanem pobudzić może do wielu refleksji, może zadziwić i wzruszyć, dobrze się zatem stało, że listy te zostały wreszcie opublikowane. W ich świetle jawi się godny uwagi i najwyższego szacunku portret kobiety-matki, góralki z zapadłej wsi galicyjskiej, "wizerunek kobiecy - jak pisze Franciszek Ziejka - która zna �249 wartość macierzyńskiej miłości, która wie, w jaki sposób można pomóc swemu dziecku w życiu". I trzeba się zgodzić, że jest to "portret wszystkich matek-chłopek, które nie tylko na przełomie XIX i XX wieku oddały narodowi to, co miały naj cenniejszego: własne dzieci". Pamiętajmy i o tym czytając "serdeczne listy" Orkana i jego matki. Ryszard KantaT � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/25a92b385a0aac04d09dcd066a8c280f.pdf c55f5a78db69b83abd207a4f3a8e17c0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1648 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1525 Title A name given to the resource Rodzina Holtzerów / ETNOGRAFIA POLSKA 1999 t.43 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1999 t.43, s.121-130 Creator An entity primarily responsible for making the resource Beszterda, Rafał Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XLIII: 1999, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 RAFAŁ B E S Z T E R D A Pracownia Etnologii Instytutu Archeologii i Etnologii PAN, Poznań RODZINA HOLTZERÓW Artykuł ten jest wynikiem badań archiwalnych i wywiadów prowadzonych w celu uzupełnienia dokumentacji dotyczącej dziejów znanych rodzin poznań­ skich o pochodzeniu niemieckim. W obszarze zainteresowań znalazły się rody Holtzerów, Szulców i Arnoldów. Zgromadzone materiały pozwolą na opublikowanie rękopiśmiennych pamiętników wraz z komentarzem, a także krótkich tekstów prezentujących stan badań przedmiotowych. Wśród wielu rodzin zasłużonych dla Wielkopolski Holtzerowie zajmują ważne miejsce. Ich niemiecko-austriacki rodowód jest mało znany mieszkań­ com Poznania. W Wielkopolskim Słowniku Biograficznym znaleźć można jedy­ nie wzmiankę dotyczącą Stanisława Emila Holtzera, który powszechnie koja­ rzony jest z działalnością lekarską i społeczną na uchodźstwie w okresie poprzedzającym powstanie wielkopolskie i po powrocie do kraju. Uderzające jest skojarzenie obco brzmiącego nazwiska z działalnością narodowego Towa­ rzystwa Gimnastycznego „Sokół". Co sprawiało, że przedstawiciele tej rodzi­ ny tak żarliwie opowiadali się czynnie za polskością, nie tracąc przy tym świadomości własnego pochodzenia? Prawdą jest bowiem, iż żyjący Holtze­ rowie nie mają wątpliwości co do swojej polskości. Nie przeszkadza im to równocześnie pamiętać o swoim rodowodzie i podtrzymywać jego znajomość wśród najmłodszych członków rodziny. W omawianym przypadku świado­ mość pochodzenia nie łączy się w żaden sposób z utrzymywaniem kontaktów z przedstawicielami rodziny pozostającymi poza granicami Polski. Zostały one zaniechane w okresie bezpośrednio poprzedzającym I I wojnę światową, głów­ nie ze strony członków rodziny zamieszkującej na terenie Niemiec. Dane genealogiczne, którymi dysponuje rodzina pochodzą w głównej mie­ rze z zapisków dokonanych w języku niemieckim przez przedstawicielkę wtór­ nie zniemczonej gałęzi rodziny - Helenę Zagrodzka. Dzięki kontaktom z Ireną Czarnecką zostały one przetłumaczone w 1937 r. na język polski i obok foto­ grafii należą dzisiaj do najcenniejszych dokumentów rodzinnych. Swoje wspomnienia spisał także pod koniec życia Bogdan Józef Holtzer. Niestety nie zdążył dokończyć dzieła przed śmiercią. Informacje o jego pierwotnym, roz­ budowanym zamyśle znajdujemy w spisie rozdziałów. Wiadomości zostały spisane po I I wojnie światowej i obejmują przede wszystkim lata 1902-1945. �RAFAŁ BESZTERDA 122 Najwcześniejsze ślady dziejów rodu Holtzerów sięgają połowy X V I I I w. Pierwszy znany protoplasta o niewiadomym imieniu był cesarsko-królewskim radcą nadwornym w Wiedniu. Ożenił się najprawdopodobniej około 1785 r. z córką aptekarza - Anną Brunner, pochodzącą ze Śląska . Oboje małżon­ kowie byli wyznania rzymskokatolickiego. Mieli jedynego syna - Sylwestra. Chłopiec został bardzo wcześnie osierocony. Jego rodzice zmarli w 1796 г., stając się ofiarami epidemii cholery. Sylwester Holtzer urodził się w Wiedniu w 1789 lub 1790 r. Po śmierci rodziców wychowywany był przez stryja w majątku Ober Pritsch pod Wschową. I tu zaczynają się dzieje wiążące do dziś rodzinę z Wielkopolską. Kształcił się we Wschowie i został agronomem. Przez czas jakiś pomagał stryjowi w prowadzeniu folwarku, a w latach późniejszych wykupił tartak i dzierżawił jeden z folwarków należących do księcia Turn-Taseis w powiecie krotoszyńskim. Ponoć już we wczesnych czasach szkolnych zakochał się w córce protestanckiego superintenden­ ta -Augusta von Sachtleben. W tradyq'i rodzinnej przypisywano Sachtlebenom posiadanie tytułu barona. Ślub Sylwestra z Karoliną Matyldą von Sachtleben odbył się we Wschowie w 1815 r. Kochające się małżeństwo miało jedenaścioro dzieci: Natalię, Agnieszkę, Teofilę, Antoninę, Konstanq'e, Ferdynanda, Roberta, Paulinę, Ludwika, Serafinę, Adolfa. O niektórych z nich wiadomo niewiele. Fakty te jednak mają znaczenie dla dalszych dziejów rodziny. Najstarsza córka Natalia (zm. 1840), nie pozostawiła potomstwa. W historii rodziny zapisano jedynie, iż była kulawa. Agnieszka również była do śmierci panną i nie miała potomstwa. Urodzona w 1817 r. przeżyła w samotności długie życie. Pamięć rodzinna mówi o zawiedzionej miłości młodzieńczej, której pozo­ stała wierna aż do śmierci w 1891 r. Swe dni spędziła we Wschowie. Teofila (ur. 1818), podobnie jak starsze siostry, była bezdzietna i umarła samotnie w Buku w 1898 r. Dorosłe swe życie poświęciła nauczaniu dzieci . Kolejna siostra - Antonina połączyła jako pierwsza dzieje rodziny z Po­ znaniem. Urodzona w 1820 г., wyszła za mąż za nauczyciela gimnazjalnego z Krotoszyna - Karola Czarneckiego. W latach pięćdziesiątych X I X w. był on nauczycielem i jednym z dyrektorów (?) Gimnazjum Marii Magdaleny w Poznaniu . Antonina umarła w Poznaniu w 1858 г., pozostawiając czwórkę dzieci: Emila, Stanisławę, Józefę i Bolesława. 1 2 3 4 5 1 Wzmianka dotyczy miejscowości Trappau lub Frappau. Dotychczas nie udało mi się ustalić, jaka miejscowość kryje się za tą nazwą. Możliwe, iż jest to nazwa majątku ziemskiego nie mającego dzisiejszego odpowiednika. Pogrubioną czcionką zaznaczam osoby tworzące główną Unię genealogiczną rodu. Dostępne źródła nie są wystarczające, by stwierdzić czy we wspomnianym przypadku super­ intendenta można uważać za biskupa. Dotychczas nie znaleziono potwierdzenia tego faktu w archiwach szkolnych w Buku. Po konsultacjach z p. Adamem Białobłockim, przygotowującym do druku monografię poświęconą nauczycielom wzmiankowanego Gimnazjum, wypada stwierdzić, iż Karol Czarnecki nie był naczelnym dyrektorem nawet przez krótki czas. W interesującym mnie okresie nie funk­ cjonował oficjalny tytuł zastępcy czy też zastępców dyrektora. W tym przypadku zatem pamięć rodzinna jest nieprecyzyjna. 2 3 4 5 �123 RODZINA HOLTZERÓW Emil Czarnecki został profesorem w gimnazjum męskim w Krotoszynie a później w Grodzisku Wielkopolskim. Był żonaty z Seweryną Gąsiorowską (zm. 1936). Mieli jedynego syna - Sylwestra, który chcąc uchylić się od obo­ wiązkowej służby w wojsku niemieckim zażywał narkotyki. Nadszarpnęło to poważnie zdrowie młodego człowieka, który doznał śmiertelnego zawału serca podczas kąpieli w Puszczykowie w 1911 r. W ten sposób zakończyła się linia Czarneckich. Z pozostałej trójki rodzeństwa Emila Stanisława była wychowa­ wczynią w zakładzie dla panien w Krotoszynie (zm. 1876), Józefa - wychowy­ wana przez dziadków Holtzerów we Wschowie - i Bolesław, który pracował jako początkujący aptekarz zmarli na gruźlicę w Poznaniu w 1878 r. Piąte dziecko Sylwestra Holtzera i Karoliny Matyldy von Sachtleben - Kon­ stancja, wyszła za mąż za wdowca, burmistrza Wolsztyna J. Schmidta . Mieli trójkę dzieci. Pierworodny syn Adam umarł jako dziecko u swoich dziadków Holtzerów. Podobnie zmarł kolejny męski potomek, którego imię pozostaje nieznane. Trzeci syn, Karol, był nauczycielem w Wąsowie pow. Grodzisk Wlkp. Ożenił się z Lydią Kropf, pochodzącą z Ostrowa Wlkp. Schmidtowie mieli piątkę dzieci: Luizę, Almę, Wiktora, Georga i Hansa. Wychowywane przez matkę w wierze protestanckiej zamieszkały po I wojnie światowej na terenie Niemiec. Do chwili wybuchu I I wojny utrzymywały kontakty z przedstawicielami rodziny pozostałymi w Polsce. Dalsze ich losy nie są znane . Szóstym z kolei dzieckiem był Ferdynand vel Frantz. Jeszcze w latach trzydziestych X X w. rodzina Holtzerów była w posiadaniu jego listu, który potwierdzał, iż dosłużył się on przynajmniej rangi porucznika w wojsku polskim u boku Napoleona. Dzisiaj wiadomo jedynie, że zaginiony list pisany był w języku niemieckim i pochodził z 1807 r. Ferdynand osiadł później jako rezydent w majątku hr. Potworowskiego w Kossowie, gdzie zmarł jako kawaler w 1883 r. Robert zachował się w pamięci rodziny ze względu na swój podobno wyjątkowo szlachetny charakter i niesienie pomocy w trudnych chwilach całej rodzinie. Pozostał w stanie bezżennym aż do śmierci w 1883 r. Trudnił się z powodzeniem kupiectwem. Starość spędził w majątku swego brata Ludwika w Kurzej Górze. Paulina (ur. 1826) zapoczątkowała kolejną boczną gałąź rodziny. Wyszła za mąż za lekarza powiatowego z Babimostu - Maksymiliana Zagrodzkiego. 6 7 8 9 6 Sylwestra Holtzera i Karolinę Matyldę von Sachtleben. Inicjału nie udało się rozszyfrować. Wydaje się, że przynajmniej w przypadku omawianej rodziny identyfikacja narodowa jest ściśle połączona z wyznawaną wiarą. W domu Sylwestra i Matyldy dzieci płci męskiej były katolikami a żeńskiej protestantkami. Z materiałów, którymi dysponuję wynika, iż taki podział nie pozostał bez wpływu na ich dalsze koleje. Należy jednak dodać, że popularny pogląd jakoby mężczyźni byli bardziej skłonni do spolszczenia się poprzez żony Polki i katoliczki, a z kolei kobiety do utrzymywania niemieckości (ściślej germańskości) poprzez mężów protestantów i naj­ częściej Niemców nie jest uzasadniony. Dzieje rodzin rozpatrywane w szerokiej perspektywie nie dają się podporządkować tak prostym schematom. W dokumentach będących w posiadaniu p. Jacka Holtzera z Poznania znajdują się wzmian­ ki, które pozwalają na odnalezienie ich śladów na terenie Niemiec. 7 8 9 �124 RAFAŁ BESZTERDA Wiadomo, iż ich dzieci były wychowywane w wierze katolickiej. Małżeństwo to miało dziesięcioro dzieci. Szóstka z nich (trzech chłopców i trzy dziew­ czynki) zmarła we wczesnym dzieciństwie i nieznane są z imienia. Czwórką dzieci, które dożyły wieku dojrzałego były córki: Zofia, Bronisława, Helena i Maria. Wiadomo o nich niewiele choć ich rola w kształtowaniu świadomości rodzinnej jest bezcenna . Zofia pozostała panną i długi czas prowadziła razem z siostrą Marią (najmłodszą) gospodarstwo rolne koło Buku. Oprócz tego nauczała w pobliskiej szkole powszechnej. Obie siostry umarły w latach dwu­ dziestych X X w. Nie wiadomo dlaczego Zofia zmarła na terenie Westfalii, a Maria w Buku. Bronisława wyszła za mąż za naczelnika stacji kolejowej w Berlinie Zoo - Antoniego Białego. Do śmierci obojga w 1932 r. mieszkali w Berlinie. Mieli dwójkę dzieci: Lizę i Leona, które całkowicie się zniemczyły. Ich wychowanie w „niemieckości" było przedmiotem wielokrotnych sporów pomiędzy Stanisławem Emilem Holtzerem (ojcem Bogdana Józefa i Ireny) a Antonim Białym. Ten ostatni pochodził z Kongresówki. Zamieszany w dzia­ łalność konspiracyjną związaną najprawdopodobniej z powstaniem stycznio­ wym, wyemigrował do Berlina, gdzie był pod stałą obserwacją miejscowej policji. Obawy przed represjami wobec rodziny, „utrata posady, lub też jakieś inne jeszcze okoliczności wpływały na to, że wujostwo wychowywali dzieci -jeżeli nie w duchu niemieckim - to w każdym razie w mowie niemieckiej. Za naszych czasów kuzynostwo już zupełnie nie znali polskiej mowy i posługiwali się tylko niemieckim językiem" . Pomimo sporów wśród dorosłych, czwórka dzieci bardzo się lubiła i odwiedzała się często. Starsza córka Białych - Liza wyszła za inżyniera chemika Waltera Benedicta; do I I wojny mieszkali w Duisburgu. Brak informacji o ich dzieciach. Leon był kupcem i ożenił się z Ruthi Weinberg. Z notatek Heleny Zagrodzkiej, spisanych w 1937 г., wiado­ mo tylko, że mieli jedynego syna i zamieszkiwali w Hamburgu. Z kuzynost­ wem Irena i Bogdan utrzymywali już z Polski rzadki kontakt listowny. Doszło nawet do spotkania z Lizą na krótko przed wybuchem I I wojny światowej, kiedy Irena wracała z wypoczynku w Szwajcarii. Podczas zwierzeń „kuzynka Liza w pewnym momencie wypowiedziała - podobno z odczuwalnym pewnym smutnym akcentem takie charakterystyczne słowa: «Jak nasze życie się nieraz dziwnie układa. Jestem przecież z krwi i kości Polką. Mam z domu piękne polskie nazwisko i właściwie więcej krwi polskiej posiadam niż Ty, która masz nazwisko niemieckie. A teraz cóż. Ty jesteś Polką, aja Niemka!»" . O Leonie słuch zaginął w czasie I I wojny światowej: „W pierwszych miesiącach wojny pisałem do niego list, w którym bez osłonek, nie zdając sobie sprawy z tego na co siebie, a może nawet jego narażam, opisałem jaką gehennę przechodzimy pod okupacją hitlerowską, i oczywiście nie otrzymałem od Herr Leo von Biały 10 11 12 1 0 Helena Zagrodzka spisała podstawowe wiadomości o dziejach rodziny Holtzerów i w 1937 r. przesłała je do Polski. Rękopis wspomnień Bogdana Józefa Holtzera. Oryginał w posiadaniu Jacka Holtzera. Rękopis wspomnień B.J. Holtzera. Brulion pt. „Czasy berlińskie". Brak paginacji. 11 1 2 �RODZINA HOLTZERÓW 125 żadnej odpowiedzi. Może bał się, a może sam już był zdeklarowanym hitle­ rowcem, bo jak mi wiadomo był on, czy jest jeszcze typem kierującym się w życiu zasadą: «j.w.w.» - jak wiatr wieje" . Helena ( z d. Zagrodzka, siostra Bronisławy) dożyła samotnie początku I I wojny w Zakładzie dla Pań w Freienwalde nad Odrą. Jest ona autorką krótkich notatek o historii rodziny Holtzerów, które - aczkolwiek skąpe -pozwalają odtworzyć fragmenty dziejów w sytuacji braku innych dokumentów. Ludwik, dziewiąte z kolei dziecko Sylwestra Holtzera i Karoliny Matyldy von Sachtleben, urodzony około 1830 г., był rolnikiem. Ożenił się z Marią Kapczyńską w 1860 r. w Piotrowie. Mieli trójkę dzieci: Stanisława Emila, Stefanię i Marię. Najmłodsza wyszła za mąż za kupca Antoniego Barciszewskiego w Poznaniu, ale pozostała bezdzietna. Umarła w Poznaniu w 1915 r. Stanisław Emil jest bodaj najsławniejszy z Holtzerów. Urodzony w Poznaniu w 1864 г., wykształcony lekarz, praktykował w Poznaniu, a po wczesnej śmierci żony Izabeli Trąmpczyńskiej (zm. 1901) - w Berlinie, Bohum i Oberhausen. Był prezesem-założycielem Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół" i organizatorem zlotów „Sokoła" na emigracji (m.in. w Berlinie i Wynterswyck w Holandii). Na początku powstania wielkopolskiego powrócił do Poznania, gdzie pracował jako lekarz wojskowy w szpitalu na terenie dzielnicy Łazarz. Udzielał się społecznie na rzecz bezdomnych i biednych aż do śmierci w 1931 r. We wspomnieniach syna Bogdana jawi się on jako najtroskliwszy ojciec aż do przesady kochający dzieci. Silną ręką trzymał całą rodzinę, ponieważ „matka zajmowała się dziećmi tylko w okresie niemowlęctwa i wczesnego dzieciństwa, a później obowiązek ten sprawował ojciec. [...] Matka, Izabela z Trąmpczyńskich [w latach 1894-1900 wiceprzewodnicząca Towarzystwa Kobiet „Warta" - przyp. R.B.], pochodziła ze starej, znanej rodziny, rozsianej w różnych zakątkach Wielkopolski. Ponoć już jeden z [...] praszczurów po kądzieli brał udział w bitwie pod Grunwaldem. [...] Pradziad Hypolit Trąmpczyński prze­ szedł nawet do historii jako dowódca oddziału Kórnickiego, który podczas Wiosny Ludów wpadł do Poznania ze zamiarem opanowania Cytadeli Poznań­ skiej. Zamach, jak wiadomo, nie udał się. Powstańcy wpadli w zasadzkę wojsk pruskich [...]" v Syn Hipolita Trąmpczyńskiego - Władysław także miał chwa­ lebną przeszłość wojskową. Brał udział w powstaniu styczniowym jako porucz­ nik w oddziale Taczanowskiego. „Kiedy już jako oficer pruski w I wojnie światowej odwiedziłem dziadka [wspomina Bogdan Józef Holtzer - przyp. R.B.], który ostatnie lata życia spędzał u swego kuzyna Henryka Lutomskiego w majątku Staw w powiecie wrzesińskim, długie nieraz wieczory spędzaliśmy na pogawędkach o owym nieszczęsnym powstaniu. [...] Niezmiennie kończył swoje gawędy proroczym zdaniem: «Twoje pokolenie jest szczęśliwsze. Ty wrócisz z tej wojny jako oficer polski. Chciałbym Cię jeszcze widzieć w polskim mundurze». Niestety! Proroctwo dziadka się spełniło co prawda, wróciłem 13 14 1 3 1 4 Tamże. Tamże. �126 RAFAŁ BESZTERDA z I wojny światowej w szeregach armii gen. Hallera, ale dziadek już nie żył. Kilka dni przed Wielkanocą 1919 r. otrzymał ode mnie wiadomość z Francji, że jestem żołnierzem polskim. Podobno bardzo się wzruszył tym listem. W dru­ gim dniu świąt wielkanocnych zmarł nagle po obiedzie, bez żadnych poprze­ dnich objawów chorobowych. [...] Został jako pierwszy powstaniec pochowany z honorami wojskowymi we Wrześni" . Dlaczego sędziwy Władysław Trąmpczyński dożywał swych dni u swego kuzyna? Z dawnej świetności domu nic już wtenczas nie pozostało: „Dziadek mając w opinii prusaków «zabazgrana» przeszłość polityczną nie mógł marzyć o błyskotliwej karierze życiowej. O daw­ nych majątkach ani śladu. Albo stracone, albo drogą mariażów w innych rękach, jak Lutomskich lub Skrzydlewskich [...]" . Dziadkowie (Władysław i Józefa z Sikorskich) mieli czworo dzieci: Izabelę, Zbigniewa, Halinę i Wie­ sława. „Niestety wszystkie dzieci były wątłego zdrowia i umarły - chyba na gruźlicę - w kwiecie wieku, przed trzydziestym rokiem życia. Wpierw moja matka [Izabela - przyp. R.B.], mając zaledwie 26 lat, po 5-letnim pożyciu małżeńskim, potem Halina, zaręczona za ziemianina Reichsteina na Kuja­ wach, Zbigniew referendarz na Mazurach i Wiesław, agronom i administrator majątków hr. Zollarskiego (?). Krótko po śmierci najmłodszego syna zmarła także i babcia [Józefa - przyp. R.B.] tak, że [...] dziadek został na starość zupełnie sam, przelewając całą swoją czułość na nas, jedynych wnuków, cóż, kiedy przebywających aż do końca I wojny na Zachodzie". 15 1<s 17 Powróćmy do głównej linii rodziny Holtzerów. Stanisław Emil i Izabela z domu Trąmpczyńska mieli trójkę dzieci: Irenę Mariannę, Bogdana Józefa, autora cytowanych pamiętników i Mariana Ludwika (umarł jako dziecko ). Irena Marianna wyszła za mąż za Zygmunta Czarneckiego - nadleśniczego w Marzelewie pow. Września. Byli bezdzietni. Bogdan Józef (ur. 1898) był jedynym męskim potomkiem rodziny Holtzerów. Po bardzo wczesnej śmierci matki Izabeli (Bogdan miał wówczas niepełne trzy lata) wychowywany był wraz z siostrą Ireną przez siostrę matki - Halinę. Dzieci spędziły czas jakiś w majątku Sierakówko na Kujawach aż do nagłej śmierci ciotki. Później przebywały u babci Marii z Kapczyńskich w Poznaniu (ojciec w tym czasie praktykował w Berlinie). „Babcia w czasie, gdy wróciliśmy z Sierakówka, mieszkała [...] przy ulicy Strzeleckiej, w tym samym miejscu gdzie obecnie jest gmach Politechniki, a nieco później przy św. Marcinie" [...] . Dzieci rozpoczęły edukację, a po roku ojciec 18 19 1 5 Tamże. Tamże. Zapiski Bogdana Józefa są w tym miejscu nieprecyzyjne. Bezsprzecznie Halina z d. Trąmp­ czyńska umarła bardzo wcześnie, ale na innym miejscu wspomina, że była ona już zamężna. W obu wypadkach chodzi o tę samą osobę - ziemianina Reichsteina z Kujaw, posiadającego majątki Mierosławice i Sierakówko. Z małżeństwa tego urodziło się dwoje dzieci: Izabela i Adam, które zmarły wkrótce po narodzinach. Wbrew informacji zamieszczonej w Wielkopolskim Słowniku Biograficznym (s. 256), który przypisuje Emilowi Holtzerowi i Izabelli Trąmpczyńskiej jedynie dwójkę dzieci. Rękopis wspomnień B.J. Holtzera. 1 6 1 7 1 8 1 9 �127 RODZINA HOLTZERÓW zabrał je do Berlina i Bochum. W napisanych przez siebie wspomnieniach Bogdan wielokrotnie przywołuje czasy szkolne i towarzyszące im próby upoko­ rzenia go przez niemieckich nauczycieli. Pomimo, iż opanował język niemiecki w stopniu doskonałym (znajomość i „literackość" jego niemieckiej mowy nauczyciele wykorzystywali podczas różnorakich wizytacji), nigdy nie pozbył się „piętna" Polaka. Od 1915 г., przed ukończeniem gimnazjum , wcielony do armii niemieckiej w stopniu podporucznika, a później porucznika został wzięty do niewoli francuskiej w 1917 r. Wstąpił do armii gen. Hallera, z którą przybył do Wielkopolski w 1919 r. Walczył w wojnie polsko-bolszewickiej 1920 r. i jako ochotnik w I I powstaniu śląskim. W 1933 r. ożenił się z Janiną Szreybrowską . W sierpniu 1939 r. oddelegowany został z Poznania do Rejonowej Komendy Uzupełnień w Ciechanowie. Tam, zaskoczony przez początek działań wojennych, został podczas ewakuacji wzięty do niewoli przez Armię Czerwoną. Odesłany z czasem do Wielkopolski spędził wraz z rodziną okupację hitlerowską początko­ wo we Wrześni, a później w Golinie. Od 1942 r. pracował tamże jako kierownik filii przedsiębiorstwa zbożowego. Mimo wielokrotnych namów nie przyjął propozycji podpisania Volkslisty. Po I I wojnie światowej pracował jako pełno­ mocnik rządu polskiego na Pomorzu Zachodnim. Po okresie zamieszkiwania w Koszalinie, Kamieniu Pomorskim i w Szczecinie powrócił z żoną do Poznania. Mieli jedynego syna - Jacka Stanisława Ludwika, ur. w 1940 r. we Wrześni. W 1969 r. Jacek Stanisław ożenił się z Krystyną Jaroszek. Ukończył studia Politechnikę Poznańską i od 25 lat pracuje w biurach projektów. Jest kierowni­ kiem zespołu w Biurze Projektów „Energoprojekt" w Poznaniu. Prowadzi także działalność gospodarczą w zakresie projektowania i nadzorowania budów. Jednym z jego największych osiągnięć ostatnich lat było kierownictwo budowy kompleksu handlowego „Castorama" w Poznaniu. Dziećmi Jacka Holtzera i Krystyny Jaroszek są: Izabella Małgorzata Victoria (ur. 1970) Piotr Maciej (ur. 1972). Izabella wyszła za Józefa Lwa i mają syna Brajana, a Piotr Maciej ożenił się z Iwoną Kalek i także mają syna - Jana Jacka . 20 21 22 Stefania, siostra Stanisława Emila, wyszła za mąż w Poznaniu za Stani­ sława Promieńskiego. Mieli córkę Ludwikę. Była ona nauczycielką przyrody w Gimnazjum Marii Magdaleny w Poznaniu . 23 2 0 Uczniom z przedostatniej klasy gimnazjum (wyższej primy) udzielano wcześniejszej matury (tzw. matura wojenna). Była to zazwyczaj suwerenna decyzja gimnazjalisty, który mógł wstąpić do wojska i w ten sposób wcześniej zakończyć naukę w gimnazjum. Na kartach wspomnień Bogdana Józefa ta decyzja nosi miano „przymusu". Z zachowanych materiałów archiwalnych nie sposób odpowiedzieć na pytanie czy Bogdan Józef zgłosił się na ochotnika do armii niemieckiej. Przema­ wia za tym rodzinna tradycja wychowania mężczyzn, na co zresztą skarży się on, nazywając swój wybór zawodu wojskowego „życiową pomyłką". Z opowiadań i fragmentów zapisków rodzinnych wynika, iż o życie i zdrowie Bogdana Józefa modlili się wszyscy członkowie rodziny. Nawet wśród notatek Heleny Zagrodzkiej znajduje się zapis: „Ostatni potomek polskiej linii Holtzerów i dotychczas bezdzietny". Jan Jacek jest „nadzieją" Holtzerów na trwanie rodu. Konsultacje z p. Adamem Białobłockim świadczą, iż najprawdopodobniej była jedynie praktykantką w tymże gimnazjum. Dalsze jej losy nie są znane. 2 1 2 2 2 3 �128 RAFAŁ B E S Z T E R D A Serafina pozostała panną. Zajmowała się aż do śmierci w 1874 r. wychowy­ waniem sierot po siostrach - Antoninie Czarneckiej i Konstancji Schmidt. Najmłodszy syn Adolf był nadleśniczym w Sierakówku u hr. Platera. We wspomnieniach rodzinnych zachowała się historia jakoby kłusownicy pewnego razu tak go poturbowali, że zmienił zawód i został naczelnikiem poczty w Ra­ koniewicach. Ożenił się późno z Emmą Berhardini, która była protestantką. Ich dzieci: Franciszek, Józef, Maria i Luiza również pozostały w tej wierze. W tej linii Franciszek (zm. 1922) pozostał bezdzietny. Według opinii rodzi­ ny, miał dobre serce, ale był lekkomyślny. Pracował na poczcie. Wyrzucony ze służby za notoryczne opuszczanie dyżurów wyemigrował do Stanów Zjed­ noczonych. Mieszkał w Pittsburghu. Jedyny raz odwiedził Europę i Polskę w 1908 r. Wspomnienie z jego wizyty zanotował Bogdan Józef w swoich zapiskach. Bezdzietny i majętny wuj chciał nawet adoptować chłopca i zabrać ze sobą do Stanów Zjednoczonych, ale Stanisław Emil nie wyraził zgody. Ponoć żałował tego w chwili, gdy jedynego syna wcielono później do wojska niemieckiego podczas I wojny światowej. Józef miał dwóch synów, którzy zginęli na tej wojnie jako żołnierze armii niemieckiej. Maria wyszła za mąż za Eckhardta . Ich jedynak - Rudolf poległ w powstaniu śląskim 1922 r. jako żołnierz niemiecki. Luiza wyszła za mąż za Quasta . Mieli syna Hansa i córkę Margaretę. Hans był inżynierem, ożenił się z Margareta Ruthenberg i zamieszkał z nią w Dreźnie. Losy wojenne ich jedynego syna Petera nie są znane. Siostra Hansa Margareta wyszła za mąż za Ericha Gramera. Mieli dwójkę dzieci: Erikę i Helmutha, które do czasu wybuchu I I wojny żyły we Wrocławiu. Dalsze ich losy są nieznane. Zasygnalizowane tu dzieje jednej z gałęzi rodu Holtzerów są doskonałym przykładem asymilacji w środowisku polskim, pracy dla dobra polskiej ojczyz­ ny i istotnego wkładu w jej rozwój. Jednocześnie stanowią wzór polskiego patriotyzmu tak znamienny dla wielu rodzin o korzeniach niemieckich za­ mieszkałych od pokoleń w Wielkopolsce. Istotne jest, że nawet w nader skąpym zbiorze informacji dotyczących najdawniejszych dziejów rodzinnych postaci pradziadka Sylwestra i jego żony Matyldy jawią się jako scalające trójpokoleniową rodzinę na obcym gruncie. W chwili, gdy ich zabrakło wielu członków rodziny staje się skłonnych do przyjęcia niewątpliwych profitów, które niosło ze sobą opowiedzenie się za niemieckością . Dopiero Stanisław Emil Holtzer daje oczywisty przykład pol­ skiej świadomości narodowej w najtrudniejszych czasach. Polskość staje się nadrzędną wartością, którą zachowała część rodziny zamieszkała w Polsce 24 25 26 2 4 Jego imię i dzieje pozostają nieznane. Imię i miejsce zamieszkania są nieznane. Temat „niemieckości" i „polskości" jest stale obecny na kartach wspomnień Bogdana Józefa Holtzera. Różnorakie rozważania i wyrażane przez niego poglądy znajdują w tym szkicu jedynie fragmentaryczne miejsce ze względu na ich sporą objętość i sygnalny charakter prezen­ towanego tu tekstu. 2 5 2 6 �R O D Z I N A HOLTZERÓW 129 pomimo oczywistych nacisków ze strony niemieckich władz administracyjnych a później okupacyjnych. Z drugiej strony jednak należy wspomnieć o świado­ mości korzeni, dzięki której rodzina nie pozwoliła na zmianę pisowni nazwi­ ska, przeciwstawiając się w ten sposób naciskom władz polskich po 1945 r. Obie te decyzje wydają się charakterystyczne dla trwale ukształtowanej świa­ domości rodzinnej i zasługują na najszczerszy szacunek. PODSTAWOWE ŹRÓDŁA: Zbiory Archiwum Archidiecezjalnego w Poznaniu. Zbiory Archiwum Państwowego w Poznaniu. Wielkopobki Słownik Biograficzny, PWN, Warszawa - Poznań 1981. Wywiady z p. Jackiem Holtzerem. Zapis wywiadów przeprowadzonych przez autora z lat 1998/99 przechowywany w bibliotece Pracowni Etnologii I A E PAN Oddział w Poznaniu. Dokumenty i pamiątki znajdujące się w posiadaniu rodziny Holtzerów, w tym rękopis wspomnień Bogdana Józefa Holtzera. RAFAŁ B E S Z T E R D A THE HOLTZER FAMILY Summary The history of the Holtzer family is based on archival documents (manuscripts, old memoirs and diaries) and interviews. The author's purpose was to complete data telling about eminent families of German background from Poznań and their contribution to the development of Polish culture. The Holtzers have lived in the western province of Poland since the 18th century. Many of them actively showed their Polish national identity together with clear consciousness of their German roots. In spite of that consciousness they have avoided, since the years preceding World War II any contacts with their relatives in Germany, the German family ceased the contacts themselves. Genealogical data which the family in Poland dispose of now come from two sources: the record written in German by Helena Zagrodzka who came from that branch of the family who returned to German nationality, and the memoirs (the manuscript) by Bogdan Józef Holtzer. The history of the Holtzer family makes a good example of the assimilation of German families in Poland, whose contribution in Polish culture was considerable. Polish patriotism was characteristic for many families whose German ancestors had once settled in Wielkopolska (part of ethnic Poland, in the 19th century incorporated to Prussia). Remarkable are the figures of the couple of ancestors - Sylwester and Matylda who kept the extended family together. After their death many of their descendants declared for the German nationality, since it was more profitable in that time. In the next generations Stanisław Emil Holtzer gave an example of keeping to Polish national consciousness. For many members of the family Polish identity was a real value in spite of the pressures of German authorities. On the other hand they had a strong sense of their German ancestry and that is why, after 1945 they refused to change the German form of their name to Polish spelling, resisting Polish official pressures. It seems that both decisions prove their strong sense of self-identity and both deserve respect. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4c3213f3f60c9877efd0ee81947c667a.pdf 651fb076c8d40eb29100ed112283b74f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1975 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1834 Title A name given to the resource Spis treści / LUD 1989-90 t.73 Description An account of the resource LUD 1989-90 t.73, s.362-366 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SPIS TRESeI I. STUDIA Christopher H a r r i s, Rodzina i pokrewieństwo. Współczesne postępy w teorii i badaniach Wiktor S t o c z k o w s k i, Ewolucja rodziny, czyli dzieje jednej teorii. Szkic z antropologii nauki etnologicznej Hanna P a w l a c z y k, Ugrupowania rodzinne w okresie wczesnego średniowiecza na terenie Polski. Możliwości wnioskowania na podstawie materiałów archeologicznych 7 41 50 II. ARTYKUL Y I MATERIAL Y Bożena B e b a, Rodzina małomiasteczkowa. Specyfika przemian Bożena D o m a g a ł a, Ideały życiowe mieszkańców małych miast w Polsce Irena K a b a t, Obrzędowość weselna jako wyraz przemian pozycji społecznych mężczyzny i kobiety w środowisku wiejskim Michael A b d a 11 a, Małżeństwo j obyczaje weselne u wschodnich Asyryjczyków w latach siedemdziesiątych naszego wieku Kole S i m i c z i j e w, Kazirodztwo w poezji ludowej Słowian południowych Stanisław B ł a s z c z y k, Jak żniwowa no i jak plonów pilnowano. Fragment wspomnień. Wojciech L y s i a k, Między Wartą a Notecią. Efemeryczność folkloru 85 101 ll;; 12,1 147 169 181 III. RECENZJE Wojciech Burszta, Język a kultura w myśli etnologicznej, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, seria: "Prace Etnologiczne" t. lI, Wrocław 1986, ss. 151 (Aleksander Posem-Zieliński) Aron Guriewicz, Problemy średniowiecznej kultury ludowej, Warszawa 1987, ss. 402 (Sławomir Bździuch) Wladimir Jakowlewicz Propp, Istoriczeskije korni wołszebnoj skazki. Otwietstwiennyje riedaktory: W. J. Jeremina, N. M. Gierasimowa, Izdatielstwo Leningradskogo Uniwiersitieta, Leningrad 1986, ss. 364 (Teresa Smolińska) Kiriłl Wasiliewicz Czistow, Narodnyje tradycii i folklor. Oczerki tieorii, Leningrad 1986, ss. 303 (Teresa Smolińska) N. A. Krynicznaja, Russkaja narodnaja isstoriczeskaja proza. Woprosy genezisa i struktury, Leningrad 1987, wyd .. ,Nauka", ss. 226 (Wojciech Łysiak) Vaclav Frolec a kolektiv, Vanocc v ceske kulture, Vysehrad 1988, ss. 439 (Anna Szyfer) 19:1 106 198 201 20,{ 207 �364 Viera GaSparikova, Slovenska l'udova próza a jej śu<':asne vyvinove tentencie, Bratislava 1986, ss. 359 (Teresa Smolińska) Rodna zeme. Sbornik k 100. vyroci Muzejni a Vlastivedne Spoleenosti v Brne a k 60. narozeninam Ph. dr. Vladimira Nekudy Csc., pod red. V. Frolca, Brno 1988, ss. 507, i!. (Ryszard Kantor) Momcilo Zlatanović, Epskie narodne pesme Jugozapadne Srbje, Vranje 1987, ss. 104 (Kole Simiczijew) Simo Mładenowski, Makedonskite narodni pesni za NOB i rewolucijata, Skopje 1986, ss. 489 (Kole Simiczijew) Ryszard Tomieki, Tenochtitlan 1521, Warszawa 1984, ss. 235 (Iwona Chmielewska) 211 212 21::; 216 Ghita El Khayat-Bennai, (Anna 20!J Le monde arabe au feminin, Paris 1985, ss. 325 Barska) 219 Celia Haig-Brown, Resistance and Renewal Survivung the Indian Residential School, Vancouver 1988, ss. 164 (Zbyszko Melosik) Irena Bukowska-Floreńska, Społeczno-kulturowe funkcje tradycji w społecznościach industrialnych Górnego Sląska, Prace Uniwersytetu Sląskiego nr 909, Katowice 1987, ss. 175, tab!. (Zbigniew Jasiewicz) Jacek Bednarski, Zróżnicowanie rodzinnych środowisk kulturowych. Na przykładzie rodzin w Poznańskiem, Uniwersytet im. A. Mickiewicza w Poznaniu, Seria Etnografia nr 13, Poznań 1987, ss. 124 (Bożena Beba) Janine Ponty, Polonais meconnus. Histoire des travailleurs immigres en France dans l'entre-deux-guerres, "Serie Internationalle" 34 Universite de Paris I. Panthwn Sorbonne, Paris 1988, ss. 474 (Jędrzej Kośmicki) Adam Walaszek, Polscy robotnicy, praca i związki w Stanach Zjednoczon;rch Ameryki, 1880 - 1922, Wrocław 1988, ss. 250 (Ryszard Kantor) Zofia Grodecka, Stroje ludowe w dawnym i współczesnym Poznaniu, Poznań 1986, Monografie Muzeum Narodowego w Poznaniu t. XVIII ,red. H. Kondziela, ss. 146, il. 115 (Teresa Karwicka) Jadwiga Pawłowska, Wieś warmińska Brąswałd w województwie olsztyńskim w latach 1945 -1967, Wrocław 1986, ss. 199, Maria Zientara-Malewska, Wieś nad łąkami, Olsztyn 1988, ss. 235 (Wojciech Tabor) Helmut Ottenjann, Lebensbilder aus dem landlichen Biedermeier, Museumsdorf Cloppenburg-Niedersachsisches Freilichtmuseum, 1984, s~. 111, il. 57, tab!. 21 (Barbara Bazielich) S. K. Jain, P. E. Minnis, N. C. Shah, A World Directory of Ethnobotanists, Society of Ethnobotanists, Lucknow 1986, ss. 52 (Irena Kabat) Dialog serdeczny. Korespondencja Władysława arkana i Katarzyny Smreczyńskiej, do druku przygotował i przypisami opatrzył Franciszek Ziejka, "Lud" Warszawa 1988, ss. 184, i!. (Ryszard Kantor) 222 226 228 232 236 238 241 244 246 247 IV. KRONIKA Działalność dydaktyczna Katedry Historii i Etnologii Religii KUL (ks. Henryk Zimoń SVD) Sympozjum naukowe "Religie pozachrześcijańskie w procesie przemian" Katolicki Uniwersytet Lubelski, 18 - 19 listopada 1988 r. (Krzysztof Gladkowski) "Centrum 2.51 :'55 i peryferie" konferencja etnograficzna w RFN (Jadwiga Kucharska) 260 �365 Dziesiąte Warsztaty 1989 (Janusz Konferencja na (Barbara Naukowe poświęcone problematyce indiańskiej. Wiedeń Mucha) temat 263 odzieży i strojów. Lienz Austria 26 - 30 maja 1986 BazieHch) 266 Polska sztuka ludowa w dokumentacji Instytutu Sztuki PAN (Bożena Kural) Tematyka albańska w polskim muzealnictwie (Anna Bartosz) VI Przegląd Filmów Etnograficznych "Etnologia a film" (Grzegorz Pełczyński) Muzeum Misyjno-Etnograficzne w Pieniężnie w roku 1987 (Eugeniusz ŚHwka SVD) Grzeszczak Pieniężnieńs1de spotkania SVD) z religiami (Sławomir 274 Janowicz SVD) 277 czyński) 280 280 283 286 289 Działalność Redakcji Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga w Poznaniu w okresie od 1.07.1987 do 30.06.1988 roku (Jan M. Pałka) Sprawozdanie z działalności Koła Zainteresowań Kulturą Asyryjską przy Poznańskim Oddziale PTL za okres wrzesień 1987 - kwiecień 1989 roku 291 294 Abdalla) Konferencje, zjazdy i inne spotkania uwzględniające problematykę etnograficzną w 1985, 1986, 1987, 1988 roku (Maria Niewiadomska) . Wymiana zagraniczna wydawnictw Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego (Stan w czerwcu 1988 roku) (Jadwiga 273 275 "Dni Buddyjskie" Wystawa i sesja naukowa na temat: Wkład misjonarzy polskich do nauki światowej (Eugeniusz Śliwka SVD) Sesja naukowa z okazji 90 rocznicy powstania Oddziału Krakowskiego PTL, Kraków 9 grudnia 1988 roku (Anna Spiss) Konferencja naukowa pt. "Funkcje muzealnictwa etnograficznego" towarzysząca 64 Walnemu Zgromadzeniu Delegatów PTL w Bytomiu, 16 - 17 września 1988 roku (Iwona Grzelakowska, Maria Niewiadomska) 64 Walne Zgromadzenie Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Bytomiu, 16.09.1988 roku (Iwona Grzelakowska, Maria Niewiadomska) Sprawozdanie z działalności Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego za okres od września 1987 do września 1988 roku (Antoni Ku- (Michael 271 273 Otwarcie wystawy nowogwinejskiej ze zbiorów Księży Werbistów w Pieniężnie w Muzeum Archeologicznym w Gdańsku (Leszek Niewdana SVD) Wystawa "Kultura i Sztuka" w Olsztynku (Mirosław Dorosz) Dni Hinduistyczne w Pieniężnie - zbliżenie duchowe czy intelektualne (Władysław 268 270 Gerlach-Klodnicka) Letnia Szkoła Etnologiczna (Iwona Chmielewska) 65 Walne Zgromadzenie Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Opole 15.09.1989 roku (Iwona Grzelakowska, Maria Niewiadomska) Sprawozdanie Sekretarza Generalnego z działalności Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w kadencji 1986 -1989 (Antoni Kuczyński) 296 307 319 321 326 V. IN MEMORIAM Tancred Banateanu 1922 - 1987 (Ewa Fryś-Pietraszkowa) Stanisław Blaszczyk (Zbigniew Toroński) Lubomira Maria Bobrowska 1960 -1990 (Michał Buchowski) 333 334 347 �366 Wspomnienie o Doktorze Janie Piotrze Dekowskim 1907- 1988 (Irena Lechowa) Bibliografia Jana Piotra Dekowskiego. Kontynuacja od roku 1975 (Irena Lechowa) . Pamięci Józefa Jastrzębskiego 1920- 1989 (Irena Lechowa) Daniela Mądrzak 1926- 1989 (Irena Lechowa) . Maria Polakiewicz 1911-1987 (Roman Tubaja) Wanda Skuła 1905- 1988 (Oddział PTL w Mszanie Dolnej) Lubomira Schreiber 1911- 1988 (Oddział PTL w Mszanie Dolnej) Jadwiga Zelechowska 1915- 1988 (Irena Lechowa) :;:,0 :1;'4 :Jfj(j :1;'7 3,,9 ::i;!) :HiO � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8117eee58d193c80cc688d768e80f6c6.pdf 8c03170b6941c68653b4ab97ca1fdd5e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2514 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2334 Title A name given to the resource O autorytecie etnograficznym / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4, s.19-31 Creator An entity primarily responsible for making the resource Clifford, James Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text O autorytecie etnograficznym James Clifford Clifford traktuje... antropologów... jak tubylców czy informatorów... Staliśmy się obiektem obserwacji i zapisu. Paul Rabinów. Representations are social facts Strona tytułowa dzieła Ojca Lafitau Moers des sauvages 00tąuains pochodząca z 1724 roku przedstawia etnografa postaci młodej kobiety, siedzącej przy pulpicie pośród jitefaktów z Nowego Świata, Antycznej Grecji i Egiptu. Autor­ ce towarzyszą dwaj cherubi, pomagający jej przy pracach po­ równawczych, oraz brodata postać Czasu, wskazująca na obraz przedstawiający jedyne źródło prawd wyłaniających się spod pióra pisarki. Młoda kobieta unosi wzrok na wyobrażenie obło­ ku, na którym ukazani są Adam, Ewa i wąż. Ponad nimi, po obu stronach promieniującego trójkąta noszącego hebrajski napis Vahweh, stoją odkupieni mężczyzna i kobieta z Apokalipsy. Stronę tytułową Argonautów Zachodniego Pacyfiku Malino­ wskiego stanowi fotografia z podpisem „Akt ceremonii K u l a " . Wódz Trobriandczyków, stojący u drzwi swego domostwa, otrzymuje naszyjnik z muszli. Za mężczyzną ofiarującym naszyjnik widać rząd sześciu młodzieńców w pokłonie, z któ­ rych jeden gra na muszli. Uwaga wszystkich postaci, widzia­ nych z profilu, skupiona jest na rytuale wymiany, prawdziwym wydarzeniu z melanezyjskiego życia. Kiedy się jednak przy­ jrzeć z bliska, można zauważyć, że jeden z kłaniających się Trobriandczyków patrzy wprost w aparat fotograficzny. Alegoria Lafitau jest mniej bliska: przedstawiona tam autorka raczej kopiuje niż daje początek. W przeciwieństwie do foto­ grafii Malinowskiego, na sztychu nie ma odniesień do doświad­ czenia etnograficznego - pomimo pięciu lat badań spędzonych przez Lafitau wśród plemienia Mohawk, badań, które za­ gwarantowały mu zaszczytne miejsce pośród badaczy wszyst­ kich pokoleń. Jego relacja przedstawiona jest nie jako wynik bezpośrednich obserwacji, lecz pisania w zatłoczonej pracowni. Strona tytułowa Argonautów, jak wszystkie fotografie, potwier­ dza obecność - sceny znajdującej się przed obiektywem; sugeruje leż inną obecność - obecność etnografa, który aktyw­ nie komponuje wycinek trobriandzkiej rzeczywistości. Wymia­ na Kula, temat książki Malinowskiego, została doskonale uwidoczniona, w centrum ramy percepcyjnej, podczas gdy spojrzenie jej uczestnika przenosi naszą uwagę na punkt widzenia obserwatora, w którym, jako czytelnicy, mamy udział 'etnografem i jego aparatem fotograficznym. Zasygnalizowany tu został dominujący model współczesnego autorytetu w badaach terenowych: „Jesteście tam... b o j a tam b y ł e m " . w położenie wiąże się z rozpadem i powtórnym podziałem potęg kolonialnych, który nastąpił po roku 1950 oraz echem tych procesów w radykalnych teoriach kulturowych lat 60. i 70. Po tym jak ruch murzyński zmienił europejskie spojrzenie, po crise de consience w antropologii wiążącym się z jej liberalnym statusem w imperialnym porządku, oraz w sytuacji, w której Zachód nie może uważać się za jedyne źródło wiedzy ant­ ropologicznej o innych, niezbędnym stało się wyobrażenie sobie świata uogólnionej etnografii. Wraz ze wzrostem komuni­ kacji i wpływów międzykulturowych, ludzie zaczęli inter­ pretować innych, i samych siebie, w oszałamiającej różnorod­ ności idiomów - jest to globalne zjawisko, które Michaił Bachtin (1953) nazwał „heteroglosją" . Ta wieloznaczność, wielogłosowość świata sprawia, że coraz trudniej jest rozumieć ludzką różnorodność jako wpisaną w odgraniczone, niezależne kultury. Różnica jest wynikiem twórczego synkretyzmu. W ostatnich latach dzieła takie jak Orientalizm (1978 [wyd. pol. 1991]) Edwarda Saida czy Sur la ,,philosophic" africaine (1977) Paulina Hountondji poddały w wątpliwość procedury, które pozwalają na przedstawianie obcych grup ludzkich bez zaproponowania systematycznych, całkiem nowych metod lub epistemologii. Badania te wskazują, że o ile pisarstwo etnografi­ czne nie może całkowicie uchronić się od redukcjonistycznego posługiwania się dychotomiami i ekstraktami, może przynaj­ mniej samoświadomie walczyć o to, aby nie portretować abstrakcyjnych, ahistorycznych innych. Bardziej niż kiedykol­ wiek stało się konieczne, aby różne ludy tworzyły złożone, konkretne obrazy siebie nawzajem, jak i łączących je powiązań wynikających z wiedzy i władzy; żadna jednak suwerenna metoda naukowa czy stanowisko etyczne nie jest w stanie zagwarantować prawdziwości takich obrazów. Są one ustano­ wione - krytyka kolonialnych sposobów przedstawiania świata tyle przynajmniej wykazała - w konkretnych historycznych powiązaniach dominacji i dialogu. 2 Próby pisania etnografii, których przegląd przedstawiono w tym rozdziale nie należą do jasno określonego kierunku reformistycznego czy też jednego ciągu ewolucyjnego. Są to pomysły ad hoc i nie można ich traktować jako systematycznej analizy postkolonialnego sposobu przedstawiania. Być może najlepiej spojrzeć na nie jako na „zestaw n a r z ę d z i " teorii zaangażowanej zalecanej niedawno przez Gillesa Deleuze'a Poniższy rozdział ma za zadanie prześledzić powstawanie i Michela Foucaulta: „Koncepcja teorii jako zestawu narzędzi załamanie się autorytetu etnograficznego w dwudziestowiecz­ oznacza, że (i) Budowana teoria nie jest systemem, lecz ni antropologii społecznej. Nie jest on pełnym opisem tego instrumentem, logiką szczególnych stosunków władzy i walki zagadnienia ani też nie jest oparty na pełnej realizacji teorii wokół nich; (ii) dociekania m o g ą być prowadzone tylko krok po °'yczącej interpretacji i tekstualizacji etnografii. Kontury kroku w oparciu o refleksję (która z konieczności pod pewnymi akiej teorii są problematyczne, jako że w dzisiejszych czasach względami będzie miała charakter historyczny) nad konkret­ ardziej niż kiedykolwiek poddaje się w wątpliwość funknymi sytuacjami (Foucault 1980: 145; zobacz też 1977: 208). )°nowanie przedstawień międzykulturowych. Obecne trudne M o ż e m y przyczynić się do praktycznej refleksji nad międzykulturowym przedstawieniem robiąc inwentarz lepszych - choć tj^^styJ-Clifforda, jak i o nim, publikowaliśmy już w numerach 1/91, niedoskonałych - z obecnie przyjętych sposobów podejścia. , • ' W , 3-4/94 naszego pisma. Prezentowany artykuł On ElhnoJs™ 'Authority, pochodzi z książki Jamesa Clifforda The Predicament Spośród nich badania terenowe pozostają niezwykle czułą Twentieth Century Ethnography, Literature and Art. Harvard metodą. Obserwacja uczestnicząca zmusza praktykujących ją, H ^ y Press 1988. Pierwodruk - ©..Representations" I (1983): by doświadczyli, tak na poziomie cielesnym jak i intelektual­ Tekst ten ukaże sit w przygotowanej przez Michała Buchowsnym, niestałości tłumaczenia. Wymaga żmudnego uczenia się »yj ologii tekstów Amerykańska Antropologia Postmodernistyczna języka, w pewnym stopniu bezpośredniego zaangażowania |ц J przez Instytut Kultury. Autorowi antologii i Instytutowi i rozmów, a często wprowadza zaburzenia w osobiste i kulturo•У dziękujemy za zgodę na diuk artykułu w naszym piśmie. n| 1 1 c 1 rsi, 8 ant Wane 19 �we oczekiwania. Istnieje, oczywiście, mit badań terenowych. Faktyczne doświadczenie, skazane na nieprzewidziane wypa­ dki, rzadko sięga ideału; lecz jako środek czerpania wiedzy z intensywnego, intersubieklywnego zaangażowania uprawia­ nie etnografii zachowuje swój wzorcowy charakter. Co więcej, nawet jeżeli badania terenowe przez pewien czas identyfikowa­ no z wyłącznie zachodnią dyscypliną i totalizującą nauką - ,,antropologią",te skojarzenia nie muszą być trwałe. Obecne style opisu kultur są historycznie ograniczone i podlegają istotnym przemianom. Rozwoju etnografii jako nauki nie można pojmować cał­ kowicie w oderwaniu od bardziej ogólnych dyskusji politycznoepistomologicznych na temat pisarstwa i przedstawiania inno­ ści. W tym omówieniu skupiłem się jednak na profesjonalnej antropologii, a szczególnie na etnografii po roku 1950\ Obecny kryzys - lub lepiej rozproszenie - autorytetu etnograficznego pozwala na wydzielenie okresu zawierającego się mniej więcej między rokiem 1900 i I960, w którym nowa koncepcja badań terenowych ustaliła się jako norma w antropologii europejskiej i amerykańskiej. Intensywne badania terenowe, prowadzone przez wykształconych na uniwersytetach specjalistów, wyłoniły się jako uprzywilejowane, usankcjonowane źródło informacji o ludach egzotycznych. Nie chodzi tu o dominację pojedynczej metody badawczej. „ I n t e n s y w n a " etnografia była różnie defi­ niowana. (Porównaj Griaule'a 1957 z Malinowskim 1922 |wyd. pol. 1981]: rozdz. 1). Co więcej, hegemonia badań terenowych ustaliła się wcześniej w Stanach Zjednoczonych i Anglii niż we Francji. Wczesne przykłady Franza Boasa i wyprawy do Cieśniny Torresa dopiero później znalazły odpowiednik w zało­ żeniu Institut d'Ethnologie w 1925 roku i bardzo nagłaśnianej Misji Dakar-Djibouti z 1932 roku (Karady 1982; Jamin I982a; Stocking 1983). Niemniej od połowy lat trzydziestych można już mówić o ustalaniu się międzynarodowego konsensusu: wartościowe antropologiczne uogólnienia miały być, kiedy to tylko możliwe, opierane na intensywnych opisach wykonywa­ nych przez wykwalifikowanych badaczy. Od tego czasu nowy styl stał się popularny, zinstytucjonalizowany i ucieleśniony w konkretnych dokonaniach tekstowych. Dopiero ostatnio stało się możliwe rozpoznanie tych konwen­ cji i nabranie wobec nich pewnego dystansu. Jeśli kulturowe interpretacje powstają w etnografii poprzez intensywne do­ świadczenia badawcze, jak można przetworzyć niezdyscyp­ linowane doświadczenie na autorytatywne pisemne sprawo­ zdanie? Jak, w rzeczy samej, możliwe jest, aby to przegadane, nadmiernie określone spotkanie międzykulturowe, przeniknięte stosunkami władzy i konfliktami osobistych interesów zostało opisane jako właściwa wersja mniej czy bardziej wyodręb­ nionego „innego ś w i a t a " stworzona przez pojedynczego auto­ ra'.' Analizując tę złożoną transformację trzeba mieć na uwadze fakt, że etnografia jest, od początku do końca, uwikłana w pisanie. Pisanie to zakłada, co najmniej, przełożenie doświad­ czenia na formę tekstową. Proces ten jest komplikowany przez działanie licznych subiektywnych i politycznych ograniczeń znajdujących się poza kontrolą piszącego. W odpowiedzi na te naciski pisanie etnograficzne przyjmuje szczególną strategię autorytetu. W ujęciu klasycznym do strategii tej niepodważalnie należy roszczenie sobie prawa do bycia dostarczycielem prawdy w tekście. Złożone doświadczenie kulturowe wyrażane jest przez jednostkę: We the Tikopia Raymonda Firtha, Nous avons mange laforet Georges'aCondominasa, Dojrzewanie na Samoa Margaret Mead, The Nuer E. E. Evans-Pritcharda. Poniższe omówienie umiejscawia najpierw historycznie ten autorytet w rozwoju dwudziestowiecznej nauki o obserwacji uczestniczącej. Następnie przechodzi do krytyki leżących u jego podłoża założeń i przeglądu wyłaniających się praktyk teks­ towych. Przeciwstawne strategie autorytetu etnograficznego można zaobserwować w niedawnych eksperymentach etnogra­ fów, którzy samoświadomie odrzucili przedstawienia kulturowe w stylu strony tytułowej Malinowskiego. Pojawiają się różne świeckie wersje zatłoczonej pracowni pisarskiej ojca Lafiteau. 4 20 Według nowych paradygmatów autorytetu piszący nie jest zafascynowany transcendentnymi postaciami - ani hebrajsko chrześcijańskiego Boga, ani też jego dwudziestowiecznyrnj substytutami. Człowiekiem i Kulturą. Z niebiańskiego obrazu nie zostaje nic poza pokrytym laserunkiem odbiciem ropologa w lustrze. Cisza pracowni etnograficznej zost ) zakłócona - natarczywymi, wielojęzycznymi głosami, skrzy pieniem innych piór. a n i a a 5 Pod koniec dziewiętnastego wieku - w przeciwieństwie <] podróżnika, a zwłaszcza misjonarza i administratora, z których niektórzy spędzali znacznie więcej czasu w terenie, mieli lepsze kontakty i lepszą znajomość miejscowego języka - etnograf nie miał a priori zagwarantowanego statusu najlepszego interpretatora tubylczego życia. Rozwój badań terenowych jaki nastąpił w Ameryce od Franka Hamiltona Cushinga (ekscentryka) aż po Margaret Mead (nieomal bohaterkę narodową) j | znaczący. W tym okresie wytworzył się szczególny rodzaj autorytetu - autorytet zarówno uprawomocniony naukowo, jak też oparty na unikalnym osobistym doświadczeniu. W latach dwudziestych Malinowski odegrał centralną rolę w tworzeniu wiarygodności badacza terenowego, i w tym świetle powinniś­ my przypomnieć sobie jego ataki na kompetencje ludzi współ­ zawodniczących w terenie. Na przykład sędzia kolonialny Alex Rentoul, który ośmielił się podważyć odkrycia nauki dotyczące koncepcji ojcostwa na Trobriandach, został na stronach pisma „ M a n " e k s k o m u n i k o w a n y za nieprofesjonalne podejście, właś­ ciwe „sądowi policyjnemu" (zobacz Rentoul 1931 a.b; Malino­ wski 1932). Amatorszczyzna w badaniach terenowych spotkała się z jeszcze silniejszym atakiem ze strony A. R. RadcliffeBrowna, który, jak to wykazał łan Langham, doprowadził do kodyfikacji postawy naukowca-profesjonalisty odkrywającego ścisłe prawa społeczne (Langham 1981: rozdz.7). To, co wyłoniło się po sukcesie profesjonalnych badań terenowych w pierwszej połowie dwudziestego wieku było fuzją ogólnej teorii i badań opartych na doświadczeniu, analizy kulturowej z opisem etnograficznym. 0 e S Badacz terenowy-teoretyk zastąpił dawniejszy podział na „człowieka na miejscu" (używając słów Jamesa Frazera) i socjologa lub antropologa w metropolii. Ten podział pracy byl różny w różnych tradycjach narodowych. Na przykład Morgan w Stanach Zjednoczonych dysponował osobistą wiedza na temat przynajmniej niektórych z kultur, które stanowiły dla niego materiał do syntezy socjologicznej; a Boas już dość wcześnie uczynił z badań terenowych warunek sine qua non poważnego antroplogicznego dyskursu. Jednak, ogólnie, zanim Malinowskiemu, Radcliffe-Brownowi i Mead udało się pomyśl­ nie ustanowić normę naukowca z uniwersyteckim przygotowa­ niem, który testuje i wyprowadza teorie z własnych badań, obowiązywał nieco inny system podziału wiedzy etnop nej. Na przykład The Melanesians (1891) R. H . Codringtona'f szczegółowa kompilacja folkloru i zwyczajów, powstała w niku dość długich badań, które prowadził jako ewangelts i oparta na intensywnej i bliskiej współpracy z tubylczym tłumaczami i informatorami. Książka ta nie jest skonstrui wokół „ d o ś w i a d c z e n i a " z badań terenowych, nie wysuv żadnej jednolitej hipotezy interpretacyjnej, funkcjonalnej. W torycznej czy innej. Zadowala się uogólnieniami na nisP poziomie i zgromadzeniem eklektycznego zbioru inform*; Codrington ma dogłębną świadomość niekompletności s** 111 11 1 1 1 wiedzy, wierząc, że prawdziwe zrozumienie życia tubyI możliwe jest dopiero po około dekadzie spędzonej na Л czaniu i badaniu (str. vi—vii). Świadomość trudności w uc . ceniu świata obcych ludów - potrzeby poświęcenia wielu uczenie się i oduczanie, trudności / pełnym opano* języka - w znacznym stopniu zdominowała pracę p°* ^ Codringtona. Te założenia wkrótce nnaly być podważonep bardziej przekonany o swojej słuszności relatywizm ku в ^ w modelu Malinowskiego. N o w i badacze terenowi о о я �wyraźnie od wcześniejszych „ludzi na miejscu" - misjonarzy, jdniniistratorów, kupców i podróżników - których wiedza na ,ai tubylców, jak argumentowali, nie była poparta najdos­ konalszymi naukowymi hipotezami ani też dostateczną neutralien przed wyłonieniem się profesjonalnej etnograf u, autorzy tacy iak J- P- McLennan, John Lubbock i E. B. Tylor starali się tontrolować jakość sprawozdań, na których opierali swoje —(Topologiczne syntezy. Czynili to zgodnie ze wskazówkami Mes and Queries i , w przypadku Tylora, podtrzymując długotrwałą współpracę z doświadczonymi badaczami w lerenie'takimi jak misjonarz Lorimer Fison. Po roku 1883 Tylor. ,,ko nowo mianowany wykładowca antropologii w Oxfordzie, Mocował nad tym. aby zbieraniem danych etnograficznych zajmowali się wykwalifikowani profesjonaliści. Za wzór po­ szyło zaangażowane już w to przedsięwzięcie Biuro Etnologii Stanów Zjednoczonych. Tylor brał udział w tworzeniu komitetu zajmującego się północno-zachodnimi plemionami Kanady. Pierwszym przedstawicielem komitetu w terenie został mis­ jonarz pracujący przez dziewiętnaście lat wśród Indian Ojibwa, g F. Wilson. Wkrótce zastąpił go Boas, z zawodu fizyk, który właśnie przekształcał się w profesjonalnego etnografa. George Stocking w przekonywający sposób dowiódł, że zastąpienie Wilsona przez Boasa „wyznacza początek ważnego etapu i rozwoju brytyjskiej metody etnograficznej: zbierania infor­ macji przez przyrodników z akademickim wykształceniem, którzy określali siebie jako antropologów, a także brali udział otworzeniu i ocenianiu teorii antropologicznej" (1983: 74). Wraz z. wczesnymi pracami przeglądowymi Boasa i pojawie­ niem się w latach dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku innych przyrodników poświęcających się badaniom terenowym, takich jak А. C. Haddon i Baldwin Spencer, rozpoczął się ruch W kierunku profesjonalnej etnografii. Wyprawę do Cieśniny Torresa w 1899 roku można uważać za punkt kulminacyjny dorobku tego. używając określenia Slockinga, „przejściowego pokolenia". Nowy styl badań był wyraźnie inny od stylu charakteryzującego misjonarzy, jak i innych amatorów pracują­ cych w terenie, i należał do ogólnego potylorowskiego kierun­ ku, którego celem było to, „aby zbliżyć do siebie empiryczne i teoretyczne składniki dociekań antropologicznych" (1983: 72). Ustalenie intensywnej obserwacji uczestniczącej jako obo­ wiązującej profesjonalnej normy musiało jednak poczekać na generację Malinowskiego. Zazwyczaj przedstawiciele „pokole­ nia przejściowego" etnografów nie spędzali dłużej niż rok * jednym miejscu, szlifując tubylcze narzecze i przechodząc osobiste doświadczenie uczenia się, które można by porównać inicjacją. Nie przemawiali jak ludzie wtajemniczeni w kulturę, b:z zachowywali obserwacyjną postawę przyrodnika doku­ mentalisty. Głównym wyjątkiem aż do trzeciej dekady, był Frank Hamilton d i s h i n g - pozostał on jednak odosobniony. Zgodnie z. sugestią Curtisa Hinsleya długotrwałe badania prowadzone przez Cushinga wśród Indian Zuni, jego silne kopienie się w ich sposób życia s p o w o d o w a ł o trudności ' weryfikacją i wyjaśnialnością... Środowisko antropologii Wekowej, biorąc przykład z innych nauk, wymagało wspólnego К'Ука w dyskusji, kanałów regularnego komunikowania się •choćby minimalnego porozumienia co do metod осепу'Ч 1983: *)• Intuicyjne, nadmiernie osobiste rozumienie Indian Zuni ^ Cushinga nie mogło przydać mu naukowego autorytetu. v z Ujmując to schematycznie, prawic do ostatnich lat dziewięt­ nastego wieku etnograf i antropolog, pierwszy opisując i tłuma^че zwyczaje, drugi budując ogólne teorie na temat ludzkości, hiatal • odrębnie. (Zdolność wyraźnego odczuwania napięć _ "iiędz.y etnografią i antropologią jest ważna do prawidłowego thWk4. ^ ' ecnego. i być może czasowego, połączenia tych IK%C sposobów podejścia.) Malinowski ukazuje nam obraz 80 „antropologa" - kucającego przy obozowym ognisku; Patrz, T^go, słuchającego, pytającego; zapisującego i intergo życie na Wyspach Trobrianda. Literackim manifes­ e an U O D tem lego nowego autorytetu jest pierwszy rozdział Argonautów. z wyeksponowanymi fotografiami namiotu etnografa postawio­ nego pomiędzy domostwami Kiriwinian. Najbardziej przenik­ liwe metodologiczne uzasadnienie dla tego nowego stylu można znaleźć w Andaman Islanders (1922) Radcliffe-Browna. Obie wspomniane właśnie książki zostały opublikowane w odstępie jednego roku. I chociaż ich autorzy wypracowali całkiem inne style badań terenowych i spojrzenie na naukę o kulturze, oba te ich wczesne teksty dostarczają jasnych argumentów przema­ wiających za szczególnym autorytetem etnografa-antropologa. Malinowski, co wyraźnie widać w jego notatkach do krytycz­ nego wprowadzenia do Argonautów, bardzo przejmował się retorycznym problemem przekonania czytelników, że podawa­ ne przez niego fakty zostały pozyskane w sposób obiektywny i nie są wytworami subiektywnymi (Stocking 1983: 105). Co więcej, był w pełni świadomy, że „w etnografii istnieje ogromny dystans między surowym materiałem informacyjnym - jaki zbiera badacz w trakcie swych obserwacji, z wypowiedzi tubylców, czy w kalejdoskopie ich życia plemiennego - a osta­ tecznym, w pełni już naukowym przedstawieniem owych rezultatów" (Malinowski 1922: 3-4 [wyd. pol. 1981: 31]). Różne literackie wybiegi wykorzystane w Argonautach (wcią­ gające konstrukcje narracyjne, użycie strony czynnej w „etno­ graficznym czasie teraźniejszym", zwodnicze dramatyzacje uczestnictwa autora w życiu trobriandzkim), techniki, które Malinowski wykorzystywał, aby „jego własne doświadczenie doświadczenia tubylców mogło się także stać doświadczeniem czytelnika" zostały bardzo dobrze zanalizowane przez Slockin­ ga (Stocking 1983: 106; zobacz też Payne 1981 i rozdział 3). Malinowski wiele rozmyślał o trudnościach z weryfikacją i wyjaśnialnością, które zepchnęły Cushinga na margines profesjonalnego życia. Odbiciem tego niepokoju jest ogromna ilość faktów zawartych w Argonautach, 66 fotografii, „Chrono­ logiczna tabela wydarzeń związanych z Kula. których autor był ś w i a d k i e m " , dzisiaj raczej zaskakująca, ciągłe przechodzenie od bezosobowego opisu typowych zachowań do wypowiedzi w stylu „byłem świadkiem..." i „Nasza załoga, płynąc z pół­ nocy..." Argonauci są złożoną narracją jednocześnie na temat życia na Trobriandach oraz na temat terenowych badań etnograficznych. Dzieło to urosło do rangi archetypu dla pokolenia pisarstwa etnograficznego, któremu udało się nadać obserwacji uczest­ niczącej wartość naukową. Opowieść o prowadzeniu badań wbudowana w Argonautów, w popularne dzieło Mead na temat Samoa oraz w We the Tikopia stała się bezwarunkową narracją leżącą u podstaw wszystkich profesjonalnych sprawozdań z egzotycznego świata. Jeśli kolejne pisane etnografie nie musiały zamieszczać rozbudowanych relacji z badań tereno­ wych to tylko dlatego, że badania te były przyjmowane za oczywistość j u ż po stwierdzeniu w rodzaju pojedynczego zdania umieszczonego przez Godfreya Lienhardta na początku Divinity and Experience (1961: vii): „Książka ta została oparta na dwuletniej pracy wśród Dinka. zawierającej się w latach 1947-1950." W latach dwudziestych nowy badacz terenowy-teoretyk ustalił silnie oddziałujący naukowy i literacki gatunek, pisarst­ wo etnograficzne, syntetyczny opis kulturowy oparty na obser­ wacji uczestniczącej (Thornton 1983). Nowy styl przedstawia­ nia opierał się na instytucjonalnych i metodologicznych inno wacjach pozwalających na pokonanie przeszkód napotykanych na drodze do szybkiego poznania innych kultur, które absor­ bowały najlepszych przedstawicieli pokolenia Codringtona. O m ó w i m y je tu pokrótce. Po pierwsze, osoba badacza terenowego została uprawomoc­ niona tak publicznie, jak i wewnątrz profesji. Znane na forum publicznym postaci, takie jak Malinowski, Mead i Marcel Griaule, stworzyły obraz etnografii jako zarówno wymagającej naukowych kwalifikacji, jak i bohaterstwa. Zawodowy etnograf był wykształcony w zakresie najnowszych technik analitycz­ nych i naukowych sposobów wyjaśniania. Dawało mu to przewagę nad działającymi w terenie amatorami: profesjonalis21 �la mógł utrzymywać, że dotrze do serca kultury szybciej, wychwytując najistontejsze instytucje i struktury. Zalecany relatywizm kulturowy odróżniał badacza terenowego od mis­ jonarzy, administratorów i innych, których stosunek do tubyl­ ców był przypuszczalnie bardziej emocjonalny i którzy zajęci byli problemami związanymi z rządzeniem lub nawracaniem. Poza naukowym wyrafinowaniem i skłonnością do relatywizmu w nowej formie badań wyłoniło się wiele standardów o charak­ terze norm: badacz miał mieszkać w tubylczej wiosce, po­ sługiwać się tubylczym narzeczem, pozostawać tam przez, dostatecznie długi (choć rzadko określony) czas. zgłębiać pewne klasyczne zagadnienia i tak dalej. Po drugie, istniało milczące porozumienie co do lego, że etnograf „w nowym stylu'', którego pobyt w terenie rzadko przekraczał dwa lata. a częściej był znacznie krótszy, mógł skutecznie , , u ż y w a ć " tubylczych języków nic doskonaląc ich. W ważnym artykule z 1939 roku Margaret Mead argumen­ towała, że etnograf postępujący zgodnie z zaleceniem Malinow­ skiego, by unikać pośrednictwa tłumaczy i prowadzić badania w miejscowym narzeczu, nie musiał w praktyce osiągać ..wirtuozerii" w posługiwaniu się językiem, lecz powinien móc ..używać" go, aby zadawać pytania, podtrzymywać kontakty i w ogóle radzić sobie w danej kulturze, a jednocześnie osiągać dobre wyniki w badaniu tych jej obszarów, na których się skupiał. W rezultacie usprawiedliwiało to jej własną metodę, opierającą się na krótkich pobytach i koncentrowaniu się na konkretnych dziedzinach, takich jak dzieciństwo czy „osobo­ w o ś ć " , które służyły za „ t y p y " d o syntezy kultury. Jej stosunek do „ u ż y w a n i a " języka był generalnie charakterystyczny dla tego pokolenia etnografów, które mogło, na przykład, uznać za autorytatywną monografię pod tytułem The Nuer, opartą na zaledwie jedenastu miesiącach bardzo trudnych badań. Artykuł Mcad sprowokował bardzo ostrą odpowiedź Roberta Lowiego (1940), który występował z punktu widzenia starszej, boasowskiej tradycji, o bardziej filologicznej orientacji. Ale były to już niepokoje ariergardy: ogólnie przyjęto, że wartościowe badania mogły być w praktyce przeprowadzone w oparciu o roczną czy dwuletnią styczność z obcym narzeczem (pomimo że, jak to sugerował Lowie. nikt nie uznałby tłumaczenia dzieł Prousta opartego na takiej właśnie znajmości francuskiego). Po trzecie, nową etnografię charakteryzował zwiększony nacisk na wagę obserwacji. Kultura rozumiana była jako zbiór charakterystycznych zachowań, ceremonii i gestów dających się zapisać i wyjaśnić przez wyszkolonego obserwatora. Naj­ dalej poszła w tym kierunku Mead (jej zdolność do analizy wizualnej była doprawdy nadzwyczajna). W ogólnej tendencji ucTAstnik-obserwator wyłonił się jako norma badawcza. Oczy­ wiście w udanych badaniach terenowych korzystano ze wszel­ kich możliwych interakcji, ale zdecydowane pierwszeństwo przyznawano wizualności: interpretacja była ściśle związana z opisem. Powszechnie podejrzliwy stosunek do „uprzywilejo­ wanych informatorów ".jaki pojawił się po Malinowskim, był odbiciem planowego przedkładania (metodycznych) obserwacji etnografa nad (stronnicze) interpretacje miejscowych auto­ rytetów. Po czwarte, przekonujące i pewne teoretyczne uogólnienia miały pomóc akademickim etnografom „dotrzeć do serca" kultury szybciej niż może to osiągnąć ktoś, kto na przykład starannie kolekcjonuje zwyczaje i wierzenia. Nie spędzając lat na dogłębnym i szczegółowym poznawaniu tubylców, ich złożonych języków i przyzwyczajeń, badacz mógł skoncent­ rować się na wybranych informacjach, które miały go do­ prowadzić do poznania wewnętrznej konstrukcji czy struktury kulturowej całości. „Metoda genealogiczna" Riversa, a także podążający jej śladem model "struktury społecznej" RadcliffeBrowna miały umożliwiać taką właśnie drogę na skróty. Wydawało się. że można wyłowić kluczowe terminy po­ krewieństwa nie rozumiejąc w pełni miejscowego narzecza, a zasięg koniecznej, płynącej z kontekstu wiedzy został dogod­ nie ograniczony. Po piąte, ponieważ kultury postrzeganej jako złożona całość 22 nie da się opanować w krótkim czasie prowadzenia badań. no\vv etnograf starał się koncetrować tematycznie na wybranych instytucjach. Celem nie było doprowadzenie do pełnej inwen taryzacji czy opisu obyczajów, lecz raczej dotarcie do całości poprzez jedną czy kilka jej części. Zaznaczyłem już, ^ w pewnym okresie na miejscu uprzywilejowanym znalazła sie struktura społeczna. Indywidualny cykl życia, złożony rytuał taki jak pierścień Kula czy ceremonia Naven także mogły by^ wykorzystane, podobnie jak kategorie zachowań związanych z gospodarką, polityką i tym podobne. Z w przeważającej mierze synekdochicznego, retorycznego punktu widzenia no­ wej etnografii, części uznawano za mikrokosmosy lub analogi całości. Portret spójnego świata z instytucjami w pierwszym planie i podłożem kulturowym w tle sam przez się prowadził do realistycznych konwencji literackich. Po szóste, przedstawiane w ten sposób całości, będąc wynj. kiem krótkotrwałych badań, miały zazwyczaj charakter synchroniczny. Intensywny badacz terenowy mógł wiarygodnie naszkicować zarysy „teraźniejszości etnograficznej" - yl(| roczny, szereg rytualny, wzór typowych zachowań. Wprowadzenie długotrwałych dociekań historycznych niepomiernie skomplikowałoby zadanie stawiane pracy terenowej w nowym stylu. Tak więc. po tym jak Malinowski i Radcliffe-Brown skrytykowali „domniemaną historię" dyfuzjonislów, nietrudni, było wyłączyć z kręgu badań terenowych procesy diachroniczne. prowadząc do skutków, które zostały już dostatecznie zdemaskowane. C Te innowacje posłużyły uwiarygodnieniu skutecznej etnografii opartej na naukowej obserwacji uczestniczącej. Ich lączm wpływ można zobaczyć w pracy Evans-Prilcharda The Nuer, opublikowanej w 1940 roku, którą można by nazwać pokazem siły nowej etnografii. W oparciu o jedenaście miesięcy badai: przeprowadzonych - jak dowiadujemy się z godnego uwagi wstępu - w niezwykle trudnych warunkach, Evans-Pritchardbyl mimo wszystko w stanic stworzyć klasyczne dzieło. Przybył do Kraju Nuerów [Nuerland] na tyłach karnej wyprawy wojskowej i na wyraźne życzenie angielsko-egipskiego rządu w Sudanie Był przedmiotem ciągłych, silnych podejrzeń. Dopiero w osiai nich kilku miesiącach swojego pobytu był w stanie rozmawiać z pewnym skutkiem z informantami, którzy, jak to sam mówi. wprawnie uchylali się przed pytaniami. Roszcząc sobie niewielkie pretensje i nie ukrywając trudności w prowadzeniu badań Evans-Pritchard zdołał przedstawili swoje opracowanie jako dowód na skuteczność teorii. Skupi! MC na politycznej i społecznej „ s t r u k t u r z e " Nuerów, analizę jako oderwany zespół relacji pomiędzy jednostkami terytorial­ nymi, rodami, grupami wiekowymi i innymi bardziej płynnymi kategoriami. Ten analitycznie dobrany zespół przedsu jest na tle „ e k o l o g i c z n e j " osnowy stworzonej ze zwyczajM migracyjnych, stosunku do bydła, kategorii czasu i przestrzec Evans-Pritchard wyraźnie odróżnia swoją metodę od, jak J' nazywa, „ p r z y p a d k o w e j " | „ h a p h a z a r d " |dokumentacji Malm wskiego. The Nuer nie jest szeroko zakrojonym kompei obserwacji i tekstów w oryginalnym narzeczu w styl gonuutów lub Ogrodów koralowych Malinowskiego. Ev* Pritchard kategorycznie dowodzi, zc „fakty można *У* cjonować i uporządkować tylko w świetle teorii • rf wyodrębnienie struktury polityczno-społecznej dostarcza zbędnej ramy. Jeżeli zarzuca mi się podawanie faktów J*^ uzasadnienia dla mojej teorii, zauważa dalej, to znaczy, zostałem zrozumiany (1969: 261). ее [( я W The Nuer Evans-Pritchard stanowczo domaga się " wSi" prawomocności naukowego uogólnienia do ukierunkowuj badań i porządkowania złożonych informacji. Książka-! miejscach ma raczej charakter dyskusji niż opisu, cnoC w tym w pełni konsekwentna: teoretyczna dyskusja *У w otoczeniu umiejętnie zaobserwowanych i opowie przywołań i interpretacji życia Nuerów. Fragmenty �y c z n ą funkcję czegoś więcej niż tylko „ilustracji",ponie­ waż skutecznie wciągają, czytelników w złożoną subiektywność ^serwacji uczestniczącej. Widać to w charakterystycznym tagniencie, w którym następuje przejście przez kolejne ode­ rwane, dyskursywne punkty widzenia: i znaczenia", takich jak Clifford Geertz. Jednak gdy doświad­ czenie i interpretację wysuwano jako podstawę do uznania autorytetu, przyznawano im różne znaczenie. Ostatnio nastąpiło wyraźne przeniesienie nacisku z pierwszego elementu na drugi. W tej i następnej części zajmiemy się zgłębianiem nieco różnych roszczeń związanych z doświadczeniem i interpretacją, Trudno jest znaleźć angielski odpowiednik, który właś­ jak też rozwojem ich wzajemnych powiązań. ciwie oddawałby pozycję społeczną diel w plemieniu. Rosnący prestiż badacza terenowego-teoretyka ograniczył Nazywaliśmy ich arystokratami, nie chcemy jednak przez, (nie eliminując) liczbę procedur i pośredników, które zaj­ to powiedzieć, że Nuerowie uważają ich za wyższych mowały ważniejsze miejsce w poprzednich metodach. Widzie­ rangą, ponieważ, jak to wyraźnie powiedzieliśmy, idea, liśmy, jak wymaganie biegłości w języku zostało sprowadzone aby jeden człowiek rozkazywał innym jest dla nich do poziomu wystarczającego, by zgromadzić wybrany zestaw odrażająca. Ogólnie mówiąc - później uzasadnimy to danych w ograniczonym czasie. Zadania transkrypcji tekstowej twierdzenie - diel ma raczej prestiż niż rangę i raczej i tłumaczenia wraz z kluczową dialogiczną funkcją tłumaczy wpływy niż władzę. Jeżeli jesteś dii plemienia, w którym i „uprzywilejowanych informatorów" zostały zepchnięte do żyjesz, jesteś więcej niż zwykłym jego członkiem. Jesteś drugorzędnej, a czasem nawet pogardzanej roli. Praca terenowa jednym z właścicieli kraju, wiosek, pastwisk, stawów ogniskowała się w doświadczeniu naukowca-obserwatora ucze­ rybnych i studni. Inni ludzie żyją tam dzięki wżenieniu się stniczącego. Ostry obraz czy opowieść zwiastowały pojawienie w twój klan. adoptowaniu do twojego rodu lub innym się człowieka z zewnątrz, laika, wchodzącego w pewną kulturę, więzom społecznym. Jesteś przywódcą plemienia i nazwa przechodzącego coś w rodzaju inicjacji prowadzącej do „rela­ oszczepu twojego klanu wznoszona jest jak okrzyk bojo­ cji "(polegającej przynajmniej na akceptacji i empatii, a zwykle wy, gdy plemię rusza na wojnę. W każdej wiosce, w której oznaczającej coś pokrewnego przyjaźni). Z tego doświadczenia, jest clii, jej mieszkańcy grupują się wokół niego tak jak w nieokreślony sposób wyłaniał się reprezentatywny tekst bydło grupuje się wokół byka. (1969: 215) pisany przez uczeslnika-obserwatora. Jak to zobaczymy, ta wersja twórczości tekstowej w tym samym stopniu zaciemniała, Pierwsze trzy zdania mają formę dyskusji nad przekładem, przy co wyjaśniała. Warto jednak poważnie potraktować jej najważ­ okazji przypisują jednak „ N u e r o m " zestaw ustalonych postaw. niejsze założenie, że doświadczenie badacza może służyć za (Będę miał później więcej do powiedzenia na temat tego stylu jednoczące źródło autorytetu w terenie. przypisywania.) Dalej, w czterech zdaniach rozpoczynających Podstawą autorytetu opartego na doświadczeniu jest wy­ się od „Jeżeli jesteś dii ..." użycie drugiej osoby [liczby czucie obcego kontekstu, pewien rodzaj nagromadzonej mądro­ pojedynczej] łączy czytelnika z. tubylcem poprzez tekstowe ści i wyczucie charakteru ludzi czy miejsca. Tego rodzaju uczestnictwo. Ostatnie zdanie, podane w formie bezpośredniego odwołanie jest często wyraźne w tekstach wczesnych profe­ opisu typowej sytuacji (które czytelnik odbiera teraz z punktu sjonalnych obserwatorów uczestniczących. Doskonałym przy­ widzenia uczeslnika-obserwatora). przywołuje ją wykorzyskładem może tu być przekonanie Margaret Mead o tym, że gijąc przenośnie Nuerów odwołujące się do bydła. W ośmiu możliwe jest uchwycenie fundamentalnych zasad czy etosu /daniach tego fragmentu dyskusja na temat przekładu prze­ kultury poprzez wzmożoną wrażliwość na formę, intonację, gest chodzi poprzez fikcyjne uczestnictwo do metaforycznego zlania i sposoby zachowania się, czy też nacisk kładziony przez '[iisu kulturowego dokonanego z zewnątrz i od wewnątrz. Malinowskiego na jego życie w wiosce tubylczej i zrozumienie Subiektywne połączenie oderwanej analizy i konkretnego do­ płynące z „imponderabiliów" życia codziennego. Wiele pisanej świadczenia zostało osiągnięte. etnografii, na przykład Leśni ludzie Colina Turnbullu (1962: W późniejszym okresie Evans-Pritchard odszedł od teorety­ [wyd. pol. 1967]), stale jeszcze odwołuje się do trybu eks­ cznego stanowiska jakie zajął w The Nuer. odrzucając orędow­ perymentalnego, wysuwając na pierwszy plan, przed sfor­ nictwo za „strukturą społeczną" jako uprzywilejowaną ramą. mułowaniem jakiejkolwiek konkretnej hipotezy badawczej, Ka/,dy z wymienionych wcześniej „ s k r ó t ó w " był i pozostaje owo szczególne „Ja tam b y ł e m " etnografa, odgrywającego rolę dyskusyjny. Jednak dzięki wykorzystaniu ich w różnych kom­ wtajemniczonego i uczestnika. binacjach w latach 1920-1950 ustalił się autorytet akademic­ Oczywiście trudno jest wiele powiedzieć o doświadczeniu. kiego badacza terenowego-teoretyka. Ten szczególny amalPodobnie jak w przypadku „intuicji", jest to coś, co ktoś ma lub 'i powstały ze stopienia intensywnego doświadczenia nie, i powoływanie się na nie ma często posmak mistyfikacji. osobistego i naukowej analizy (rozumianej w tym okresie Niemniej należy oprzeć się pokusie przełożenia całego znaczą­ zarówno jako „obrzęd przejścia".jak i „laboratorium")wyłonił cego doświadczenia na interpretację. Choć są one wzajemnie ' jako metoda - obserwacja uczestnicząca. Choć różnie powiązane, to jednak nie są tożsame. Słuszne jest ich roz­ 'umiana i obecnie kwestionowana w wielu ośrodkach, metoda dzielanie, choćby dlatego, że odwołanie się do doświadczenia '/ostaje główną cechą wyróżniającą profesjonalną anczęsto służy uwiarygodnieniu autorytetu etnograficznego. ^Mogię. Jej złożona subiektywność jest wciąż rutynowo Najpoważniejsza dyskusja nad rolą doświadczenia w nau­ ' arzana tak w pisanej, jak i wykładanej etnografii. kach historycznych i naukach o kulturze zawiera się w ogólnym pojęciu Verstehen.^ We wpływowej opinii Diłtheya (1914) rozumienie innych wypływa początkowo z prostego faktu koegzystencji we wspólnym świecie; lecz ten empiryczny świat, _ bserwacja uczestnicząca" służy za stenografię [shorthandl У ciągłym lawirowaniu pomiędzy wewnętrznym i zewnętrz- intersubiektywne podłoże dla obiektywnych form wiedzy jest dokładnie tym. czego brakuje etnografowi wchodzącemu w ob­ glądem wydarzeń: z jednej strony einpatycznym odcą kulturę lub co jest dla niego problematyczne. Tak więc. niem istoty konkretnych zajść i gestów, z drugiej cofaniu w ciągu pierwszych miesięcy w terenie (a tak naprawdę, "ok. aby umiejscowić tc znaczenia w szerszym kontekśw trakcie całych badań) ma miejsce nauka języka rozumianego ' jen sposób konkretne wydarzenia nabierają głębszego w najszerszym sensie. „Wspólna sfera" Diłtheya musi być niniejszego znaczenia, strukturalnych reguł itd. W rozuwciąż na nowo ustanawiana przez budowanie wspólnego świata dosłownym ..obserwacja uczestnicząca" jest terminem ^ o k s a••"•ym , n y i mylącym, ale można ją potraktować poważnie empirycznego, w odniesieniu do którego będą konstruowane wszystkie „fakty", „ t e k s t y " , „ w y d a r z e n i a " i ich interpretacje. 0 | j^'oniuduje się ją w terminologii hermeneutycznej jako Taki proces indywidualnego „wzywania s i ę " w obcy świat ma Nou^r ' ' ^ ' ' ' ' interpretacji. Tak właśnie przeforzawsze charakter subiektywny, lecz szybko zostaje uzależniony ' ^ metodę najbardziej przekonywający z ostatnich jej od tego, co Dilthey nazywa „trwale ustalonymi ekspresjami", w tradycji, która prowadzi od Wilhelma Diłtheya. czyli stałych form, do których może się odwoływać rozumienie. ^axa Webera do antropologów spod znaku ..symbolu tel01 K Jlw u ILIj u r la t 0 w u t c z c n a 23 �Egzegeza tych ustalonych form stanowi treść całej usystematy­ zowanej wiedzy historyczno-kulturowej. Tak więc doświad­ czenie jest blisko związane z interpretacją. (Dilthey, jako jeden z pierwszych nowoczesnych teoretyków, przyrównał rozumie­ nie form kulturowych do czytania „ t e k s t ó w ' ' . ) Jednak ten rodzaj czytania czy egzegezy jest niemożliwy bez głębokiego osobis­ tego uczestnictwa, czynnego „czucia się u siebie'' we wspólnym świecie. Za Diltheyem „ d o ś w i a d c z e n i e " etnograficzne można rozu­ mieć jako budowanie wspólnego, znaczącego świata czer­ piącego z odczuwania bliskiego intuicji, postrzeganiu i przypu­ szczaniu. Działanie to wykorzystuje wskazówki, ślady, gesty i strzępki sensów zanim dopracuje się mocnej interpretacji. Takie fragmentaryczne doświadczenia można zaklasyfikować jako estetyczne i/lub związane z przeczuciami. W tym miejscu możemy poświęcić tylko kilka słów tym stylom rozumienia w zakresie, w jakim odnoszą się do etnografii. Dogodnego przykładu trybu estetycznego dostarcza napisana w 1931 przez A. L . Kroebera recenzja z książki Margaret Mead Dojrzewanie na Nowej Gwinei. Przede wszystkim jasno widać, że ma ona w niezwykłym stopniu zdolność szybkiego dostrzegania najważniejszych nurtów oddziałujących na jednostkę w danej kulturze i nakreślania ich w zwięzłych szkicach o zadziwiającej ostrości, których rezultatem jest przedstawienie o nie­ zwykłej żywości i pozorze życia. Oczywiście, u podłoża lej zdolności leży dar zintclektualizowancj, lecz silnej sensualności, jak również, wysokiej klasy intuicji rozumianej jako umiejętność dopełniania przekonywającego obrazu na podstawie wskazówek, ponieważ tylko tym mogły być niektóre z jej danych, jeśli weźmiemy pod uwagę, że miała zaledwie sześć miesięcy na naukę języka i wejście do wnętrza kultury jako całości, koncentrując się oprócz tego na zachowaniu dzieci. W każdym razie, gdy chodzi o obraz, jest on całkowicie przekonujący dla recenzenta, który nie skrywa podziwu dla pewności wglądu i biegłości pociągnięć pióra, z których powstaje opis. (s. 248) Inaczej formułuje to Maurice Leenhardt w Do Kamo: Person and Myth in the Melanesia/! World (1937), książce, która ze względu na cokolwiek tajemniczy sposób opisu wymaga od czytelników dokładnie tego rodzaju estetycznego, „postaciowe­ g o " postrzegania [gestaltist perception], który Mead i Leenhardt doprowadzili do doskonałości. Poparcie Leenhardta dla tego sposobu podejścia ma szczególne znaczenie, ponieważ, biorąc pod uwagę jego niezwykle długi pobyt w terenie i dogłębne poznanie języka melanezyjskiego, jego „ m e t o d a " nie może być postrzegana jako racjonalizacja ograniczonej czasowo etnogra­ fii: „ W rzeczywistości, kontaktu z innym nie osiągamy poprzez analizę. Raczej rozumiemy go w jego całości. Z początku możemy naszkicować jego obraz za pomocą zarysu lub sym­ bolicznego szczegółu, który zawiera w sobie całość i przywołu­ je jego naturę w prawdziwej formie. Ta ostatnia umyka nam jeśli podchodzimy do naszego bliźniego posługując się jedynie kategoriami intelektualnymi" (s. 2). Inny sposób poważnego traktowania doświadczenia jako źródła wiedzy etnograficznej znajdujemy u Carlo Ginzburga (1980), który studiował złożoną tradycję wróżenia. Jego bada­ nia sięgają od interpretacji śladów zwierząt przez wczesnych myśliwych, poprzez mezopotamskie formy przepowiedni, od­ szyfrowywanie objawów w medycynie hippokratejskiej. sku­ pienie się na szczegółach w wykrywaniu fałszerstwa sztuki, po Freuda, Sherlocka Holmesa i Prousta. Nieekstatyczne style wróżenia pozwalają uchwycić specyficzne warunkowe powią­ zania znaczeń i opierają się na przypuszczeniach, odczytywaniu pozornie zasadniczo odmiennych wskazówek oraz przypad­ kowych wydarzeń. Ginzburg proponuje model wiedzy przypu­ szczalnej jako zdyscyplinowany, nieuogólniający, odwodzący sposób pojmowania [abductive mode of comprehension], który ma zasadnicze, choć nicuznane, znaczenie dla nauk o kulturze. Można go dołączyć do raczej skromnego zbioru środków służących ścisłemu zrozumieniu w jaki sposób ostrożnie weho. dzi się w nieznaną sytuację etnograficzą. Właśnie dlatego, że trudno je dokładnie zdefiniować, „(j . ś w i a d c z e n i e " skutecznie służyło za gwarancję autorytetu etno. graficznego. W tym określeniu zawarta jest oczywiście znaczą, ca dwuznaczność. Doświadczenie przywołuje uczestnicząca obecność, wrażliwość na kontakt ze światem, który próbuje się zrozumieć, relacje z żyjącymi w nim ludźmi, konkretność odbioru. Sugeruje również skumulowaną, pogłębianą wiedzę („jej dziesięcioletnie doświadczenie Nowej Gwinei").Wspólny wysiłek zmysłów służy usankcjonowaniu rzeczywistego, choć niewysłowionego, uczucia czy drygu etnografa do „jego'' ludzi Warto jednak zauważyć, że ten „ ś w i a t " , kiedy rozumie się go jako eksperymentalny wytwór doświadczenia, jest subiektywny, a nie dialogiczny lub intersubiektywny. Etnograf gromadzi osobistą wiedzę na temat badanego terenu (forma dzierżawcza moi ludzie była do niedawna powszechnie wykorzystywana w kręgach antropologicznych - sformułowanie to w praktyce oznacza jednak tyle co „moje d o ś w i a d c z e n i e " ) . 0 Biorąc pod uwagę mglislość opartych na doświadczeniu kryte­ riów autorytetu - nie poddanej badaniu wiary w „metodę' obserwacji uczestniczącej, w siłę płynącą z relacji, empatii i tym podobne - zrozumiałym się staje, że musiały one w końcu napotkać krytykę ze strony antropologów doświadczonych w metodzie hermeneutycznej. Problem dialektyki doświad­ czenia i interpretacji doczekał się wzmożonej uwagi i opraco­ wania (zobacz, na przykład. Geertz 1973, 1976; Rabinów i Sullivan 1979; Winner 1976; Sperber 1981). Interpretacja, oparta na filologicznym modelu „ c z y t a n i a " tekstów wylonik się jako wyrafinowana alternatywa wobec dziś łatwo do­ strzegalnej naiwności roszczeń do autorytetu opartego na doświadczeniu. Antropologia interpretatywna demistyfikujt wiele z tego, co wcześniej bezkrytycznie akceptowano w kon­ struowaniu opowieści etnograficznych, typów, obserwacji i opi­ sów. Dzięki niej twórcze (i w szerokim znaczeniu poetyckie procesy, w wyniku których obiekty „ k u l t u r o w e " zostv.ja wyna­ lezione i potraktowane jako znaczące stają się coraz wyraźniej widoczne. Na czym polega spojrzenie na kulturę jako zbiór tekstów podlegających interpretacji? Klasyczne wyjaśnienie tego zaga­ dnienia można znaleźć w eseju Paula Ricoeura Model tekM Działanie znaczące rozważane jako tekst (1971 [wyd. poi 1984]). W kilku pobudzających i subtelnych rozważaniaci Clifford Geertz przystosował teorię Ricoeura do antropologu.' nej pracy terenowej (1973: rozdz. 1). „Tekstualizacja"rozumia­ na jest jako wstęp do interpretacji, utworzenie diltheyowskw „ustalonych ekspresji". Jest to proces, w którym niez zachowania, mowa, wierzenia, tradycja ustna i rytuał oznaczone jako korpus, potencjalnie znaczący całol wyodrębniony z bezpośredniej dziejącej się i płynnej s; W momencie tekstualizacji ten znaczący korpus Р У№* mniej czy bardziej stałe odniesienie w ramach kont** końcowy rezultat tego procesu jest nam znany w P°*r znacznej części tego, co określa się jako etnograficzny zagęszczony [thick description]. Na przykład mówimy^ pewne instytucje lub aspekty zachowania są typowe dlaF** kultury lub stanowią element komunikowania się wjejoWC jak to ma miejsce na przykład w przypadku słynnych kogutów opisywanych przez Geerlza (1973: rozdz. !->'• stają się bardzo istotnym toposem w kulturze B a l i j ^ 1 п 1 T w o r z ą się obszary synekdoch, w których części Я niesienie do całości, i z których składa się to, co nazywamy kulturą. Ricoeur w rzeczy samej nie uprzywilejowuje s* część-całość ani specyficznego rodzaju analogii, się na funkcjonalistyczne lub realistyczne wyobi kładą on tylko konieczność wzajemnego odniesienia tekstem i „ ś w i a t e m " . Ś w i a t a nie można zrozumieć �riio: wyciąga się o nim wnioski na podstawie jego części, części muszą być koncepcyjnie i percepcyjnie wydzielone ze irumienia doświadczenia. Tak więc tekstualizacja jest źródłem sensu poprzez kolisty ruch wyodrębniający, a następnie kontekstualizujący fakt czy wydarzenie we wcielającej je rzeczywisto­ ści. Wytwarza się znany rodzaj autorytetu, roszczący sobie wo do przedstawiania odrębnych, znaczących światów. Etnografia jest interpretacją kultur. Drugim zasadniczym krokiem w analizie Ricoeura jest opis procesu, w którym „dyskurs"staje się tekstem. Dyskurs, według klasycznej rozprawy Emile'aBenveniste'a(1971: 217-230) jest sposobem komunikowania się, względem którego obecność „łowiącego podmiotu i bezpośrednia sytuacja, w której na­ stępuje komunikacja, są wewnętrzne. Dyskurs naznaczony jest jmkami [osobowymi] (wypowiedzianymi lub d o m y ś l n y m i ) ) ^ I » i zaimkami wskazującymi ten, tamten, teraz i tak dalej . sygnalizującymi raczej teraźniejszą chwilę dyskursu niż coś poza nim. Dyskurs nie przekracza konkretnej sytuacji, w której podmiot przywłaszcza sobie możliwości języka w celu dialogiczneeo komunikowania się. Ricoeur dowodzi, że dyskursu nie można interpretować w nie zamknięty, potencjalnie publiczny sposób, w jaki „ c z y t a " się tekst. Aby zrozumieć dyskurs musiałbyś tam b y ć " , w obecności wypowiadającego się podmiotu. Aby dyskurs stał się tekstem, musi - w terminologii Ricoeura - się stać „ a u t o n o m i c z n y " . o d d z i e l o n y od konkretnej wypowiedzi i autorytarnej intencji. Interpretacja nie jest dialo­ giem. Nie jest uzależniona od bycia w obecności mówiącego. Znaczenie tego rozróżnienia dla etnografii jest być może aż nazbyt oczywiste. Etnograf zawsze w końcu wyjeżdża, zabiera­ jąc ze sobą teksty do późniejszej interpretacji (a do tych zabieranych „ t e k s t ó w " m o ż e m y zaliczyć wspomnienia-wyda­ rzenia ułożone według pewnego wzoru, uproszczone, odarte z bezpośredniego kontekstu, aby można je było zinterpretować wpóźniejszej fazie rekonstrukcji i obrazowania). Tekst, w prze­ ciwieństwie do dyskursu może podróżować. Nawet jeśli więk­ szość pisania etnografii ma miejsce w terenie, to jednak swą ostateczną formę uzyskuje ona gdzie indziej. Informacje ukonBytuowane w dyskursywnych, dialogicznych okolicznościach są przyswajane tylko w formie stekstualizowanej. Wydarzenia i spotkania z okresu badań stają się notatkami z terenu. Doświadczenia stają się narracjami, znaczącymi wydarzeniami lub przykładami. To przekładanie doświadczenia badacza na formę tekstową oddzieloną od dyskursywnej okoliczości tworzenia ma ważne konsekwencje dla autorytetu etnograficznego. Tak przefor­ sowane dane nic muszą być j u ż traktowane jako komuniko­ wanie się konkretnych osób. Wyjaśnień czy opisu zwyczaju dokonanych przez informatora nie trzeba ujmować w formę uwzględniającą przesłanie „ten powiedział tak a tak".Zapisane postaci tekstu rytuał czy wydarzenie nie są j u ż blisko Wiązane z tworzącymi je konkretnymi aktorami. Teksty te stają ? natomiast świadectwem wcielającego kontekstu, „kulturo­ wą rzeczywistością. Co więcej, wobec faktu, że konkretni 'У zostają oderwani od swoich wytworów, trzeba wymyś, uogólnionego „ a u t o r a " odpowiadającego za świat czy ontekst, w którym teksty te są literacko powtórnie umieszTen uogólniony autor przyjmuje różne imiona: punkt Juzeniatubylców. ..Trobriandczycy",,,Nuerowie",,,Dogono^ .kiedy ic i im podobne sformułowania pojawiają się Pisanych etnografiach. „Balijczycy" przyjmują rolę autora ekstowej formie walki kogutów Geertza. 8 f ma więc szczególną relację ze źródłem kultury czy ^ m i o t e m absolutnym" (Michel-Jones 1978: 14). Kuszące r x ^ - ' P Уrównanie etnografa do interpretatora literatury (i folrarf ' hardziej powszechne) - a konkretniej 4anj • • ' 8 ° krytyka, który za swoje zadanie uważa umieszmezdyscyplinowanych znaczeń tekstu w jednej, spójnej Przedstawiając Nuerów, Trobriandczyków czy Balijjako całościowe podmioty, źródła znaczących intencji, Przekształca związane z sytuacją badawczą dwuznacz­ a s Dra za w sl ec e n n r a ,n S ę r7 Wnan e | e s t ne u l c o r a z ności i różnorodne znaczenia w zintegrowany obraz. Ważne jest jednak, aby zauważyć coś, co zostało przeoczone. Prowadzenie badań jest oddzielone od tekstów, które powstają na ich podstawie, jak również od fikcyjnego świata, który teksty te mają przywoływać. Rzeczywistość sytuacji dyskursywnych i poszczególnych r o z m ó w c ó w zostaje odsączona. Jednak infor­ matorzy - wraz z notatkami z terenu - są głównymi pośred­ nikami, zazwyczaj wyłączanymi z autorytatywnych pisanych etnografii. Wiążące się z dialogiem i konkretną sytuacją aspekty interpretacji etnograficznej zostają usunięte z ostatecznego tekstu przedstawiającego. Oczywiście nie całkowicie usunięte: istnieje zatwierdzony topos przyjęty w celu zobrazowania procesu badawczego. Coraz lepiej znamy oderwane sprawozdania z badań tereno­ wych (subkategorię, którą ciągle jeszcze klasyfikuje się jako subiektywną, „ m i ę k k ą " czy nienaukową), nawet jednak w ra­ mach klasycznych pisanych etnografii, mniej czy więcej stereo­ typowe „opowieści [fables] o bliskich relacjach" donoszą o uzyskaniu w pełni statusu obserwatora uczestniczącego. Opowieści te mogą być podawane z namaszczeniem lub mimochodem, naiwnie lub ironicznie. Zazwyczaj ukazują one początkową ignorancję etnografa, nieporozumienia, brak kon­ taktu - c z ę s t o status odpowiadający w badanej kulturze statuso­ wi dziecka. W Bildungsgeschichte etnografii miejsce tych stanów niewinności czy pomieszania zajmuje wiedza pewna, charakterystyczna dla człowieka dorosłego, który uwolnił się od iluzji i nabrał pewności siebie. M o ż e m y tu ponownie przywołać przykład walk kogutów u Geertza - początkowe wyobcowanie spośród Balijczyków, niejasny „ n i e o s o b o w y " status zmienia się w trakcie pociągającej opowieści o obławie policyjnej ukazują­ cej współudział autora w nielegalnym zwyczaju (1973: 412^117). Anegdota wprowadza założenie łączności, umoż­ liwiającej piszącemu występowanie w dalszej analizie w roli wszechobecnego, dobrze poinformowanego egzegety i rzecz­ nika. Jako interpretator traktuje on ten rytualny sport jako tekst umieszczony w skontekstualizowanym świecie i błyskotliwie „odczytuje"jego znaczenia kulturowe. Gwałtowne rozpłynięcie się Geertza w relacji - niemal niewidoczność związana z obser­ wacją uczestniczącą - ma rangę paradygmatu. Wykorzystuje on tutaj przyjętą konwencję odgrywając zdobywanie autorytetu etnograficznego. W rezultacie rzadko uświadamia się nam fakt. że głównym elementem skonstruowanej w postaci tekstu walki kogutów jest dialog - autor rozmawiający twarzą w twarz z konkretnym Balijczykiem - a nie odczytywanie kultury „przez (jego) r a m i ę " (1973: 452). Antropologia interpretatywna, patrząca na kultury jak na zbiory tekstów, luźno a czasem przeciwstawnie połączonych, oraz podkreślająca kreatywną poetyckość we wszystkich zbioro­ wych przedstawieniach, przyczyniła się istotnie do wyob­ cowania autorytetu etnograficznego. Jednak ze względu na swe zasadnicze wątki realistyczne nie uchroniła się ona od ogólnej ostrej krytyki ze strony przeciwników „ k o l o n i a l n e g o " przed­ stawiania, którzy od 1950 roku odrzucili dyskursy obrazujące rzeczywistość kulturową innych ludów bez jednoczesnego zagrożenia bezpieczeństwa swojej własnej rzeczywistości. Po­ czynając od wczesnych pism krytycznych Michela Leirisa, przez Jacquesa Maqueta, Talala Asada i wielu innych, zaczęto wskazywać na sytuację braku wzajemności [unreciprocal quali­ ty] interpretacji etnograficznej (Leiris 1950; Maquet 1964; Asad 1973). Od tego czasu ani doświadczenie badacza, ani dokony­ wana przezeń interpretacja nie m o g ą być już uznawane za bezstronne. Niezbędnym staje się myślenie o etnografii niejako o doświadczeniu i interpretacji wyodrębnionej „ i n n e j " rzeczy­ wistości, lecz raczej jako o twórczym negocjowaniu pomiędzy co najmniej dwoma - a zwykle jest ich więcej - świadomymi, politycznie znaczącymi podmiotami. Paradygmaty doświad­ czenia i interpretacji ustępują dyskursywnym paradygmatom 25 �dialogu i polifonii. W pozostałej części tego rozdziału przyj­ rzymy się wyłanianiu się takich form autorytetu. Dyskursywny model praktykowania etnografii wysuwa na czoło intersubiektywność mowy w ogóle, wraz z bezpośrednim kontekstem wypowiadania. Praca Benveniste'a dotycząca kon­ stytutywnej roli zaimków osobowych i deixis [wskazywania] uwypukla ten właśnie wymiar. Każde użycie ja zakłada jakieś ty, a każdy moment dyskursu jest natychmiast wiązany z kon­ kretną, wspólną sytuacją: oznacza to, że bez dialogu i kontekstu nie ma dyskursywnego znaczenia. Znaczenie tak położonego nacisku dla etnografii jest oczywiste. Praca terenowa jest w dużym stopniu złożona z wydarzeń językowych; język zaś, według słów Bachtina „leży na granicy pomiędzy mną a innym. W języku słowo w połowie należy do kogoś innego." Rosyjski krytyk nalega na ponowne przemyślenie języka w odniesieniu do konkretnych sytuacji dyskursywnych: „Nie m a " - pisze - „słów i form 'neutralnych' - słów i form nie należących do 'nikogo'; język został w całości przejęty, przesiąknięty inten­ cjami i akcentami."Tak więc słowa w pismach etnograficznych nie mogą być interpretowane monologicznie, jako autorytatyw­ ne stwierdzenia czy interpretacje dotyczące abstrakcyjnej, tekstowej rzeczywistości. Język etnografii jest przeniknięty innymi subiektywnościami i szczególnymi, związanymi z kon­ tekstem, niuansami, bo każdy język, według Bachtina, jest „konkretną wiclojęzykową [heteroglot] koncepcją ś w i a t a " (1953: 293). Formy pisarstwa etnograficznego przyjmujące tryb „dyskur­ sywny" dbają o przedstawianie kontekstu badań i sytuacji rozmowy. Tak na przykład książka Paula Rabinowa Reflections on Fieldwork in Morocco (1977) poświęca uwagę przed­ stawieniu konkretnej sytuacji badawczej (szeregu wyodręb­ nionych czasów i miejsc) i (w nieco literackiej wersji) kolejnych rozmówców. Całą nową subkategorię „sprawozdań z pracy terenowej" (spośród których praca Rabinowa jest najbardziej stanowcza) można umiejscowić w dyskursywnym paradyg­ macie pisarstwa etnograficznego. Les mots, la mort, les sorts (1977) Jeanne Favret-Saady jest uporczywym, samoświadomym eksperymentowaniem z pisaniem etnografii w trybie dyskursywnym. Dowodzi ona, że wydarzenie rozmowy przypi­ suje zawsze etnografowi szczególne miejsce w sieci intersubiektywnych relacji. Nie istnieje neutralne stanowisko na shierarchizowanym pod względem siły polu dyskursywnych stanowisk, w zmieniającej się matrycy relacji różnych ja i różnych ty. Autorzy kilku niedawnych prac zdecydowali się ukazać dyskursywny proces pisania etnografii w formie dialogu pomię­ dzy dwiema osobami. Warto tu wspomnieć o Dialogue des femmes en ethnologic Camille Lacoste-Dujardin (1977). The Headman and I Jean-Paula Dumonta (1978) czy o Nisa: The Life and Words of a IKung Woman Marjoric Shostak (1981). Dwa inne teksty w wyrafinowany sposób postulują tryb dialogowy. Pierwszy, teoretyczne refleksje Kevina Dwyera nad „dialogicznością etnologii",wyrasta z serii wywiadów z najważniejszym informatorem i usprawiedliwia decyzję Dwyera o skonstruowa­ niu etnografii w formie dość dosłownego zapisu rozmów (1977, 1979, 1982). Drugi to bardziej złożona praca Vincenta Crapanzano Tuhami: Portrait of a Moroccan, kolejne sprawozdanie z serii wywiadów odrzucające ostre rozdzielanie interpretujące­ go „ j a " od tekstualizowanego innego (1980; zobacz też 1977). Zarówno Dwyer jak Crapanzano umieszczają etnografię w pro­ cesie dialogu, w którym rozmówcy aktywnie negocjują wspólną wizję rzeczywistości. Crapanzano dowodzi, że to obustronne konstruowanie ma miejsce w każdym spotkaniu etnograficz­ nym, choć jego uczestnicy mają skłonność przyjmować, że po prostu zaakceptowali rzeczywistość drugiej strony. Tak na przykład etnograf opisujący mieszkańców Wysp Trobrianda raczej interpretuje „punkt widzenia Wyspiarzy Trobriandzkich'' niż otwarcie stwarza pewną wersję rzeczywistości we współ­ pracy z informatorami. Crapanzano i Dwyer oferują wyrafino­ wane próby zerwania z tą literacko-hermeneutyczną konwen­ cją. W procesie tym autorytet etnografa jako narratora 7 26 i interpretatora ulega zmianie. Dwyer proponuje hermeneutyk, „podatności na zranienie" [vulnerability], kładąc nacisk na rozdarcia [ruptures] przeżywane w czasie badań terenowych podzielne stanowisko [divided position] i niedoskonałą kontro|» jaką posiada etnograf. Tak Crapanzano jak Dwyer szukają dróo do przedstawienia doświadczeń z badań, które odsłoniłyby stekstuałizowaną strukturę drugiego człowieka, a więc także i interpretującego ja." (Etymologia ma tutaj znaczenie przywo. łujące: słowo tekst, jak dobrze wiadomo, jest pokrewne tkaniu vulnerability [podatność na zranienie] - rozdzieraniu czy ranieniu, a w tym przypadku otwieraniu zamkniętego autorytetu.) Model dialogowy uwypukla dokładnie te dyskursywne - . runkowe i intersubiektywne - elementy, które Ricoeur musiał wyłączyć ze swojego modelu tekstu. Lecz jeżeli autorytet interpretacyjny opiera się na wyłączeniu dialogu, to prawdziwe jest także stwierdzenie przeciwne: autorytet dialogiczny tłumi nieunikniony fakt tekstualizacji. Podczas gdy pisane etnografie skonstruowane na kształt spotkań pomiędzy dwiema jedno­ stkami mogą skutecznie udramatyzować dawanie-i-branie, któ­ re ma miejsce podczas pracy terenowej i wprowadzić kontra­ punkt autorytatywnych głosów, pozostają przedstawieniem dialogu. Struktura tekstu nie musi być dialogowa, bo, jak zauważył Steven Tyler (1981), chociaż Sokrates wydaje się uczestnikiem rozbijającym monologiczność [decentered par­ ticipant] swoich spotkań, Platon zachowuje nad dialogiem pełną kontrolę. To przemieszczenie, lecz nie wyeliminowanie auto­ rytetu monologowego, jest charakterystyczne dla każdego podejścia, które w narracji z badań terenowych przedstawia etnografa jako odrębnego bohatera. Co więcej, często w dialogu literackim występuje tendencja, aby rozmówcę etnografa uka­ zywać jako przedstawiciela jego własnej kultury - typ, wjęzyku tradycyjnego realizmu - przez który ujawniają się ogólne zjawiska społeczne. Takie obrazowanie przywraca związany z synekdochą autorytet interpretacyjny, w oparciu o który etnograf odczytuje tekst w odniesieniu do kontekstu, tworząc w ten sposób znaczący „ i n n y " świat. O ile trudno jest uniknąć w dialogowych portretach odwoływania się do typów, to jednak mogą się one w znacznym stopniu oprzeć tendencji do auto­ rytatywnego przedstawiania innych. Jest to zależne od ich zdolności do literackiego [fictionally] zachowania obcości drugiego głosu i eksponowania konkretnych warunków wymia­ ny. W a 4 Stwierdzenie, że etnografia złożona jest z dyskursów oraz że poszczególne jej składniki pozostają ze sobą w dialogu me oznacza, że powinna przyjąć tekstową formę literalnego dialo­ gu. Jak na to wskazuje Crapanzano w Tuhami. trzeci uczestnik, rzeczywisty czy wyobrażony, musi pełnić rolę pośrednika w każdym spotkaniu pomiędzy dwiema osobami (1980: 147-151). Literacki [fictional] dialog faktycznie jest kondensa­ cją, uproszczonym przedstawieniem złożonego, wielogłosowe; go procesu. Innym sposobem przedstawienia tej dyskursywnej złożoności jest pojmowanie przebiegu całych badań jako trwającej negocjacji. Przypadek Marcela Griaulc'ai Dogonó* jest dobrze znany i wyjątkowo przejrzysty. Sprawozdani* Griaule'az nauk pobranych w dziedzinie wiedzy kosmologu" nej Dogonów, Dieu d'eau (1948a), było jedną z pierwszy* wprawek w dialogowej narracji etnograficznej. Jednak poza szczególnym zdarzeniem rozmowy, miał miejsce bardzi złożony proces, ponieważ jasne jest, że treść i okres, w który ' zespół Griaule'aprowadził długotrwałe, obejmujące dziesięć '' lecia badania, był starannie śledzony i istotnie kształtowaH przez autorytety plemienne D o g o n ó w (zobacz moje ° fL w rozdziale 2)''''. Nie jest to już nowina. Wielu etnograf wspominało o sposobach, lak subtelnych |uk drastyczny w jakie ich badania były ukierunkowywane lub ogranicz przez informatorów. W swoich prowokacyjnych rozważań* na len temat loan Lewis (1973) nazywa nawet antro| formą plagiatorstwa. 1 11 o m w l �proces dawania-i-brania w etnografii został jasno zobrazowacych podmiotów na płaszczyźnie złożonych dyskursów. Po­ v w pracy Renato Rosalda z 1980 roku pt. Ilongt Headhunting; wieść boryka się z heteroglosją i j ą odtwarza. Dla Bachtina, jarto o nim wspomnieć ze względu na to, że ukazuje ona zajętego przedstawianiem niejednolitych całości, nie istnieją afówno interpretowaną inną rzeczywistość, jak i sam przebieg zintegrowane kulturowe światy ani języki. Wszelkie próby Słań- Rosaldo przybywa na wyżyny filipińskie z zamiarem ustalenia takich abstrakcyjnych jedności są konstrukcjami opisania synchronicznego opracowania na temat struktury monologowej władzy. Konkretnie mówiąc, „ k u l t u r a " jest nie­ nolecznej; wciąż jednak, mimo prób sprzeciwu, zmuszany jest kończącym się dialogiem subkultur, wtajemniczonych i laików, ^ w y s ł u c h i w a n i a niekończących się opowiadań Ilongotów różnorodnych frakcji. „ J ę z y k " jest miejscem wzajmnego od­ jotyczących miejscowej historii. W poczuciu obowiązku, m i l działywania i zmagania się regionalnych dialektów, profes­ •zaco. znudzony, w stanie jakby transu zapisuje opowieści, jonalnych żargonów, powszechnych banałów, mowy różnych spełniając notatnik za notatnikiem tekstami, które uważał za grup wiekowych, jednostek i tak dalej. Dla Bachtina powieść i we do odrzucenia. Dopiero po powrocie z terenu, w długopolifoniczna nie jest pokazem siły kulturowej czy historycznej irwałym procesie ponownej interpretacji (o którym mówi totalizacji (jak tego dowodzili krytycy związani z realizmem, w swojej spisanej etnografii) naprawdę zdał sobie sprawę, że te tacy jak Georg Lukacs i Erich Auerbach), lecz raczej kar­ niejasne opowieści faktycznie dostarczyły mu ostatecznie temanawałową areną różnorodności. Bachtin odkrywa utopijną - różniącego się kulturowo poczucia narracji i historii Ilontekstualną przestrzeń, która może pomieścić dyskursywną aotów. Doświadczenie przez. Rosalda czegoś, co można by złożoność, dialogiczne wzajmne oddziaływanie głosów. To, co Jazwać „pisaniem pod dyktando" zmusza do postawienia ceni w powieściach Dostojewskiego czy Dickensa, to właśnie adniczego pytania: Kto właściwie jest autorem notatek nie poddawanie się totalizacji, a za idealnego powieściopisarza z terenu? uważa brzuchomówcę - w dziewiętnastowiecznej mowie „poliZagadnienie jest bardzo delikatne i wymaga starannego fonistę".,,On naśladuje policję różnymi g ł o s a m i " wykrzyknął zbadania. Dość zostało jednak powiedziane, aby postawić tezę, słuchacz zachwycony Sloppym, chłopcem, który czytał na głos lubylcy mogą mieć istotną, a nawet decydującą kontrolę nad gazetę w Naszym wspólnym przyjacielu. Lecz Dickensa, jako wiedzą zdobytą w terenie. Współczesne pisarstwo etnograficzne aktora, oratora i polifonistę trzeba przeciwstawić Flaubertowi, poszukuje nowych sposobów właściwego ukazywania auto­ mistrzowi autorskiej kontroli, który jak bóg porusza się między rytetu informatorów. Nie ma wielu modeli do wyboru, warto myślami i uczuciami swoich bohaterów. Etnografia, tak jak icdnak ponownie wziąć pod uwagę starsze kompilacje tekstowe powieść, zmaga się z tymi alternatywami. Czy pisarz etnografi­ Boasa, Malinowskiego. Lcenhardta i innych. W pracach tych czny obrazuje to, co myślą tubylcy, posługując się flaubertowsstyl etnograficzny nie zjednoczył się wokół nowoczesnej ką „ m o w ą pozornie z a l e ż n ą " , stylem, który tłumi głos bezpo­ interpretacyjnej monografii blisko utożsamianej z osobistym średnich cytatów na rzecz kontrolującego dyskursu, zawsze Joświadczeniem badań terenowych. Możemy przypatrywać się w mniejszym czy większym stopniu pochodzącego od autora? procedurze etnograficznej, która nie stała się jeszcze auto­ (Dan Sperber 1981, biorąc za przykład Evans-Pritcharda. rytatywna w ten szczególny sposób, który obecnie poddaje się przekonywająco wykazał, że mowa zależna jest w istocie wwątpliwość ze względów politycznych i epistemologicznych. preferowanym sposobem interpretacji etnograficznej.) Czy też Te starsze zbiory zawierają wiele materiału, który właściwie może obrazowanie subiektywnych zajwisk wymaga mniej poza samym zapisem w całości należy do informatorów. stylistycznie jednorodnych wersji, pełnych dickensowskich Przychodzi tu na myśl rola George'a Hunta w etnograficznej „różnych g ł o s ó w " ? pracy Boasa czy piętnastu traskryptorów wymienionych w D<>Do pewnego stopnia użycie mowy zależnej jest nieuniknione, ments neocaledoniens (1932) Lcenhardta.'" chyba że powieść lub pisana etnografia są skonstruowane Malinowski jest złożonym przypadkiem przejściowym. Jego wyłącznie z cytatów, do czego rzadko się dąży, choć jest to pisane etnografie odzwierciedlają niepełną fuzję współczesnej teoretycznie m o ż l i w e . Jednak w praktyce pisana etnografia monografii. Choć Malinowski w przeważającej mierze przyi powieść uciekają się do mowy zależnej na różnych poziomach aynił się do ukucia autorytetu profesjonalnego badacza tereno­ abstrakcji. Nie musimy zadawać sobie pytania, skąd Flaubert wego opartego na teorii i opisie, to jednak włączał także wie. co myśli Emma Bovary, ale zdolność badacza terenowego materiał, który nie popierał bezpośrednio jego cokolwiek nazbyt do zamieszkiwania tubylczych umysłów zawsze budzi wątp­ jasno interpretacyjnego nastawienia. Wśród licznych podyk­ liwość. Jest to rzeczywiście stały, nierozwiązany problem towanych mitów i zaklęć, które wypełniają jego książki, w etnografii. Zazwyczaj etnografowie powstrzymują się od "publikował wiele niezrozumiałych dla siebie danych, co przypisywania wierzeń, uczuć i myśli jednostkom. Nie wahają otwarcie przyznawał. W rezultacie powstał tekst otwarty, się jednak przypisywać subiektywne stany kulturom. Analiza podlegający ponownym interpretacjom. Warto porównać takie Sperbera ukazuje jak sformułowania w rodzaju „Nuerowie 'usze zbiory ze współczesnym modelem pisanej etnografii, myślą ..."czy „poczucie czasu Nuerów . . . " s ą zasadniczo różne I którym podaje się dowody na poparcie ukierunkowanej od cytowania czy przekładów tubylczego dyskursu. Takie "Uerpretacji i j u ż niewiele w i ę c e j . " W nowoczesnej, aulowypowiedzi są „pozbawione określonego m ó w c y " i są literacko Vatywnej monografii nie ma praktycznie żadnych istotnych dwuznaczne, łącząc w sobie bez rozróżnienia stwierdzenia Stosów poza głosem autora; ale w Argonautach (1922) i Ogroetnografa oraz informatora czy informatorów (1981: 78). Pisane hch koralowych (1935 [ w y d . polskie 1986]) kartka za kartką etnografie obfitują w nieprzypisane konkretnym osobom zdania 'ytamy magiczne zaklęcia, z których żadne nie ma - według takie jak „Duchy wracają do wioski n o c ą " , opisy wierzeń, **etnografa - istotnego znaczenia. Te podyktowane teksty są w których autor przybiera w rezultacie głos kultury. Całości poza fizycznym zapisem napisane przez konkretnych, Na tym „ k u l t u r o w y m " poziomie etnografowie aspirują do nienazwanych Trobriandczyków. W rzeczy samej, każde flaubertowskiej wszechwiedzy, która swobodnie przenika przez graficzne przedstawienie obejmuje rozmaite opisy, transświat tubylczych podmiotów. Pod powierzchnią ich teksty są i interpretacje podane przez różnych miejscowych jednak bardziej niezdyscyplinowane i wewnętrznie skłócone. orów". W jaki sposób te autorskie obecności winny być Praca Victora Turnera jest w tej kwestii wiele mówiącym °cznione? przykładem, któremu warto się bliżej przyjrzeć, przykładem wzajemnego oddziaływania pomiędzy monofonicznym i poli­ fonicznym przedstawieniem. Prace etnograficzne Turnera w nadzwyczaj złożony sposób obrazują rytualne symbole i wierzenia plemienia Ndembu; można w nich też znaleźć j ^ ^ - - choć ekstremalne - stanowisko wyrażone zostało został niezwykle wyraźne spojrzenia poza te sceny. W esejach -oachtina w analizie powieści polifonicznej. Podstawową Podstawo* N tego zebranych w The Forest of Symbols, jego trzeciej książce 8o gatunku, jak dowodzi, jest przedstawienie mówią­ al ш /ib 12 l)c W|d c / n e r 27 �poświęconej plemieniu Ndembu, Turner przedstawia w roz­ dziale Muchona the Hornet, Interpreter of Religion (1967: 131-150) portret swojego najlepszego informatora. Muchonę. rytualnego uzdrowiciela, i Turnera przyciągnęło ku sobie wspólne zainteresowanie tradycyjnymi symbolami, etymologią i ezoterycznymi znaczeniami. Obaj są „intelektualistami", zagorzałymi interpretatorami niuansów i głębi zwyczajów; obaj są wykorzenionymi ze swych środowisk naukowcami [uprooted scholars] odczuwającymi ten sam „niezaspokojony głód wiedzy obiektywnej".Turner przyrównuje Muchonę do wykładowcy uniwerstyteckiego; w sprawozdaniu z ich współpracy zawarł więcej niż tylko przelotne napomknienia o silnym psycho­ logicznym dublowaniu się [doubling]. W ich dialogu obecna jest jednak jeszcze trzecia osoba, Windson Kashinakaji, starszy nauczyciel z miejscowej szkoły misyjnej, należący do plemienia Ndembu. To on doprowadził do spotkania Muchony z Turnerem i podziela ich pasję interpretacji tradycyjnej religii. Dzięki studiowaniu Biblii „po­ siadł umiejętność wyjaśniania zagmatwanych p y t a ń " . O d nieda­ wna sceptyczny w stosunku do dogmatów chrześcijańskich, przyjaźnie zapatrywał się na pogańską religię. Kashinakaji, jak mówi Turner, „pokonał dzielący nas dystans kulturowy, prze­ kładając techniczny żargon i pikantną wioskową gwarę małego doktora na łatwiejszą dla mnie do uchwycenia p r o z ę " . W k r ó t c e trzej intelektualiści „rozpoczęli poważne codzienne seminaria na lemat religii".Sprawozdania Turnera z tych seminariów są wystylizowane: „osiem miesięcy ożywiających, błyskotliwych rozmów w gronie naszej trójki, głównie na temat rytuałów plemienia N d e m b u " . O d s ł a n i a j ą one niezwykłość etnograficz­ nej „ r o z m o w y " ; znaczące jest jednak, że Turner nie czyni tej potrójnej współpracy sednem swojego eseju. Koncentruje się raczej na Muchonie, sprowadzając w ten sposób rozmowę trzech osób do dialogu i spłaszczając złożoną twórczą relację do „portretu" „informatora". (To uproszczenie było do pewnego stopnia wymogiem formuły książki, w której esej ten ukazał się po raz pierwszy, antologii Josepha Casagrande'a In the Com­ pany of Man: Twenty Portraits of Anthropological Informants z I960.) Opublikowane prace Turnera różnią się znacznie pod wzglę­ dem struktury dyskursywnej. Niektóre składają się w znaczej mierze z cytatów; w co najmniej jednym eseju Muchona zostaje wskazany jako główne źródło całej interpretacji; w innym miejscu przywoływany jest anonimowo, na przykład jako ..mężczyzna, specjalista od r y t u a ł ó w " (1975: 40-42,87, 154-156, 244). Windson Kashinakaji nazywany jest raczej asystentem i tłumaczem niż. źródłem interpretacji. Ogólnie, pisane etnografie Turnera są niezwykle polifoniczne, otwarcie zbudowane z cytatów („Według tego, co mówi biegły..." czy „Jeden z informatorów przypuszcza..."). Nic oddaje on jednak Ndembu różnymi głosami i nie spotykamy wiele „pikantnej wioskowej gwary". Wszystkie głosy z terenu zostały wy­ gładzone do języka przedstawiającego [expository prose] mniej czy bardziej wymiennych „informatorów".Inscenizacja miejs­ cowej mowy w pisanej etnografii, konieczny stopień prze­ tłumaczenia i przyswojenia stanowią skomplikowany problem praktyczny i retoryczny. Prace Turnera, umieszczając tubylcze interpretacje zwyczajów na widocznym miejscu, w konkretny sposób ukazują zagadnienia tekstowego dialogu i polifonii. Włączenie Turncrowskiego portretu Muchony do The Forest of Symbols można uważać za znak czasu. Antologia Casagrandego, w której ukazał się on po raz pierwszy, wywarła skutek w postaci wydzielenia najważniejszego zagadnienia relacji pomiędzy etnografami i ich tubylczymi współpracownikami. Dotąd nie było na ten temat dyskusji w ramach naukowej etnografii, ale antologia Casagrandego wstrząsnęła zawodo­ wym tabu dotyczącym „uprzywilejowanych informatorów", jakie pojawiło się po Malinowskim. Raymond Firth o Pa Fenuatarze, Robert Lowie o Jimie Carpenterze - długa lista wybitnych antropologów opisujących tubylczych „etnogra­ f ó w " ^ którymi dzielili do pewnego stopnia zdystansowane. 13 14 28 analityczne, nawet ironiczne spojrzenie na zwyczaje. Osoby stały się cenionymi informatorami, ponieważ zrozumiały. czę to z prawdziwą przenikliwością, na czym polega etnografie^ podejście do kultury. W cytowanej przez Lowiego wypowiedz tłumacza (i kolegi ,,filologa")z plemienia Crow Jima Carpe tera, wyczuwa się wspólną perspektywę: „Kiedy słyszy j» starych mężczyzn opowiadających swoje wizje, po prost trzeba im w i e r z y ć " (Casagrande 1960: 428). W opowiadaniu Firtha o jego najlepszym przyjacielu i informatorze z Tikopj wyczuwa się znacznie więcej niż tylko porozumiewawcze mrugnięcie i ukłon: t e s n S u a Przy innej okazji rozmowa przeszła na sieci zastawione w jeziorze na łososio-pstrąga. Sieci czerniały, prawdopo­ dobnie za sprawą jakiegoś planktonu, i szybciej ulegały zepsuciu. Wtedy Pa Fenuatara opowiedział zgromadzo­ nym w domu ludziom o tym, jak, kiedy był pewnego razu na jeziorze ze swoimi sieciami, poczuł, żc przez sieć przeszedł duch i uczynił j ą miękką. Kiedy wyciągnął sieć okazało się, że jest śliska. Zadziałał duch. Zapytałem i wtedy, czy przekonanie o tym, że duchy są odpowiedzialne za niszczenie sieci było częścią tradycyjnej wiedzy. CM. powiedział: „Nie, to moja własna m y ś l " . A potem dodał ze śmiechem: „To moja własna część tradycyjnej wiedzy" (Casagrande 1960: 17-18) Wciąż, nie ujawnił się w pełni wpływ antologii Casagrandego na metodologię, a zwłaszcza znaczenie tych relacji dla stworzenia dialogicznych etnograficznych tekstów i interpretacji. Jej zna­ czenie zaciemniane jest przez tendencję do zaszeregowania tej książki jako uniwersalizującego humanistycznego dokumentu, ukazującego „salon luster... pełną różnorodność niekończąca się odbitego obrazu c z ł o w i e k a " (Casagrande 1960: xii). W świe­ tle obecnego kryzysu autorytetu etnograficznego te odkrywcze portrety przelały się do dzieł swoich autorów, zmieniając sposób, w jaki się ich czyta. Jeśli etnografia jest częścią tego, co Roy Wagner (1980) nazywa „wynalezieniem kultury" to jej pole działania jest wielowymiarowe: znajduje się poza kontrola jakiejkolwiek jednostki. Jednym z coraz częściej spotykanych sposobów ukazywania współpracy przy tworzeniu wiedzy etnograficznej jest regularne i obszerne cytowanie informatorów. (Uderzającym przykładem jest We Eat the Mines, the Mines Eat Us [1979] June Nash.) Ale ta metoda dopiero zaczyna burzyć monofoniczny autorytet Cytaty zawsze są inscenizowane przez cytującego i służą zwykle jedynie za przykłady lub potwierdzające świadectw! Wybiegając poza cytaty można by sobie wyobrazić radykalniej szą polifonię, w której „tubylcy i etnograf mówiliby innymi g ł o s a m i " ; lecz i to jedynie przemieściłoby autorytet etnografi czny, wciąż będąc potwierdzeniem faktu, żc ostateczna wirtuozerska orkiestracja wszystkich dyskursów w tekście je* dziełem pojedynczego autora. W tym sensie polifonia Bach* zbyt wąsko utożsamiana z powieścią, jest udomowioną heteroglosją. Dyskursy etnograficzne w żadnym wypadku nie m o w ą wymyślonych bohaterów. Informatorzy są konkretny ' osobami mającymi prawdziwe imiona - imiona, które m° ' cytować, w zmienionej formie jeżeli wymaga tego takt- ' ^ i informatorów są nadmiernie zdeterminowane, a ich s*T politycznie i metaforycznie złożone Jeżeli przyzna Ж w tekście autonomiczną przestrzeń i zapisze wystarczaj** obszernie, wypowiedzi tubylców mają sens różny o d '' nadaje im porządkujący etnograf. Etnografia zalana jest he glosją. ^ Ta możliwość sugeruje naprzemienną strategię tekstu, u ^ mnogiego autorstwa, przyznającego współpracownic tylko status zaledwie niezależnych wyrazicieli opinii. lecz , autorów. Jako forma autorytetu możliwość ta wciąż musj^ traktowana z dwóch powodów jako utopia. Po pierwsze. 1 n s e n s U 1 s �jjjdawnych eksperymentów z pracami mającymi wielu autoф# wydaje się wskazywać, żc zainteresowanie badaniami ze strony etnografa działa jako siła napędowa i że to on w końcu ujmuje kierownicze, redaktorskie stanowisko. Autorytatywnej ggzycp tego. który „udziela g ł o s u " innym nie da się w pełni npekroczyć. Po drugie, sama idea wielu autorów jest wy­ zwaniem dla głęboko zakorzenionego na Zachodzie utożsamia­ na porządku wszelkich tekstów z zamysłem pojedynczego autora. Nawet jeśli utożsamianie lo było mniej wyraźne w cza­ sach, gdy Lafitau napisał Moeurs des sauvages ameriquains, i jeśli współczesna krytyka poddała je w wątpliwość, to jednak u i i / pozostaje ono skutecznym ograniczeniem pisarstwa [Biograficznego. Niemniej widać oznaki zmian w tej dziedzinie, df coraz większym stopniu antropologowie będą musieli uzna­ wać współautorstwo tekstów, a czasem także dzielić strony lytulowe, ze współpracującymi z nimi tubylcami, w stosunku do których określenie informator przestało być, jeśli kiedykolwiek bvlo. adekwatne. Ważnym prototypem jest tu książka Ralpha Bulmera i lana Mąjnepa Birds of My Kalam Country (1977). (Wkład etnografa j mieszkańca Nowej Gwinei, którzy współpracowali ze sobą ponad dziesięć lat, zostały w zestawieniu wyodrębnione innym krojem czcionki.) Bardziej jeszcze znaczące jest po­ wstałe w 1974 roku studium Piman Shamanism and Staying Sickness (Ka.cim Mumkidag). na którego stronic tytułowej występują bez żadnego wyróżnienia (choć, na co należałoby zwrócić uwagę, nie w porządku alfabetycznym): Donald M . Bahr. antropolog; Juan Grcgorio, szaman; David I . Lopez, ilumacz; oraz Albert Alvarez, redaktor. Trzej spośród nich to Indianie Papago, a świadomym celem książki jest „przekazanie jinianowi możliwie największej liczby funkcji przypisywa­ nych zwykle autorowi. Zalicza się do nich wybór stylu przed­ stawienia, obowiązek interpretowania i wyjaśniania oraz prawo oceny, które rzeczy są ważne, a które nie" (s. 7). Bahr, inicjator organizator tego przedsięwzięcia, opowiada się za najdalej idącym podziałem autorytetu. Gregorio. szaman, występuje lako główne źródło „teorii choroby", zapisanej w transkrypcji itlumaczeniu na dwóch niezależnych poziomach przez Lopeza i Alvareza. Teksty Gregoria zapisane w rodzimym narzeczu awierają zwięzłe, często gnomiczne wyjaśnienia, które pod­ legają interpretacji i kontekslualizacji w oddzielnych komenlarzach Bahra. Książka jest niezwykła pod względem tekstowej realizacji interpretacji interpretacji. W Piman Shamanism przechodzenie od wypowiedzi jedno­ stek do uogólnień kulturowych jest wyraźnie widoczne w roz­ dzieleniu głosów Gregoria i Bahra. Autorytet Lopeza, mniej *idoczny, przypomina autorytet Windsona Kashiakaji w pra* h Turnera. Biegła dwujęzyczność Bahra prowadzi go przez subtelności języka Gregoria, w ten sposób pozwalając szamano*i „obszernie mówić o zagadnieniach teoretycznych". Ani ^pez, ani Alvarez nie pojawiają się w tekście jako odrębne Stosy, a ich udział w tej spisanej etnografii pozostaje w dużym *pniu niewidoczny dla wszystkich z wyjątkiem wyedukowa"ych Indian Papago, którzy potrafią ocenić wierność przekładu Jasiów i oddającą niuanse miejscowego narzecza interpretację 'tira. Autorytet Alvareza zawiera się w fakcie, że Piman "inicinism to książka skierowana do odrębnych grup odbior* • Dla większości czytelników koncentrujących się na aczenru i wyjaśnieniach, teksty wydrukowane w języku są mało interesujące. Jednak lingwista Alvarez, poprawił ^rypcje i przekład z myślą o ich wykorzystaniu do nauki ^ * j . wprowadzając opracowane przez siebie w tym celu J**y ortografii. W ten sposób książka przyczynia się do J lezienia przez Indian Papago literackiej formy ich kultury ' inne• "odczytanie — wbudowane w Piman Shamanism, ma '"aczei'e szersze niż tylko lokalne. Dl p j ^ °zpadu monologicznego autorytetu istotne jest. aby •tytH ' , S ' ' i c przestały być adresowane do jednego rodzaju H j - ' - Mnożenie możliwych sposobów odczytywania ciedla fakt, żc świadomości „etnograficznej" nie możm a A : n a r e n n i 0 U ) w r l 1 1 na dłużej traktować jako monopolu określonych zachodnich kultur i klas społecznych. Nawet w pisanych etnografiach, w których nie występują teksty w oryginalnym narzeczu, tubylcy odmiennie odczytają zapisane tekstowo interpretacje i wiedzę. Prace polifoniczne są szczególnie otwarte na nie zamierzone z góry sposoby odczytywania. Czytelnicy z Trobriandów uznają być może interpretacje Malinowskiego za nużące, natomiast przykłady i obszerne transkrypcje za porusza­ jące. Ndembu nie prześlizgną się tak jak czytelnicy europejscy ponad różnymi głosami występującymi w pracach Turnera. Nowa teoria literacka sugeruje, że zdolność tekstu do bycia zrozumiałym w spójny sposób zależy w mniejszym stopniu od zamierzonych intencji autora niż od twórczej postawy czytel­ nika. Aby przytoczyć tu słowa Rolanda Barthesa, jeżeli tekst jest „utkany z cytatów pochodzących z niezliczonych centrów kultury", to „jedność tekstu leży nie w jego pochodzeniu, a w jego przeznaczeniu" (1977: 146, 148). Pisanie prac etnograficznych, działanie niezdyscyplinowane i wielopodmiotowe nabiera spójności w konkretnych sytuacjach czytania. Zawsze jednak istnieje wiele różnych możliwych sposobów odczytania (poza tylko osobistym przyswojeniem), sposobów odczytania znajdujących się poza kontrolą jakiegokolwiek pojedynczego autorytetu. Do klasycznej pisanej etnografii można podejść po prostu w poszukiwaniu znaczeń, które badacz podaje w oparciu o przedstawione fakty kulturowe. Lub również, jak to sugerowałem, można czytać na przekór dominu­ jącemu w tekście głosowi, poszukując innych na wpół ukrytych autorytetów, ponownie interpretując opisy, teksty i cytaty zebrane przez autora. Wraz z poddaniem obecnie w wątpliwość kolonialnych stylów przedstawiania, wraz z szerzeniem się literackiej i etnograficznej świadomości, wyłaniają się nowe możliwości odczytywania (a zatem i pisania) opisów kulturo­ wych. 15 Tekstowe wcielenie autorytetu stanowi powracający problem we współczesnym eksperymentowaniu z pisaniem etnografii."' Starszy, realistyczny styl - wyobrażony na stronic tytułowej Argonautów Zachodniego Pacyfiku i oparty na konstrukcji kulturowego tableau vivant, przeznaczonego do oglądania z jednego tylko punktu widzenia, to znaczy punktu widzenia piszącego i czytelnika - można obecnie uznać tylko za jeden z. możliwych paradygmatów autorytetu. W len, jak i inne style pisania wplecione są polityczne i epistemologiczne założenia, których autor pisanych etnografii nie może już dłużej nie zauważać. O m ó w i o n e tutaj formy autorytetu - doświadczalna, interpretacyjna, dialogiczna, polifoniczna - są dostępne wszy stkim autorom tekstów etnograficznych, tak zachodnich jak i niezachodnich. Żadna nie jest przestarzała, żadna nie jest czysta: w ramach każdego paradygmatu jest miejsce na wynala­ zczość. Zobaczyliśmy, jak poprzez nowe sposoby podejścia ponownie odkrywane są zaniechane praktyki. Autorytet poli­ foniczny z odświeżoną sympatią patrzy na kompendia tekstów w oryginalnych narzeczach - formy wypowiedzi zasadniczo różne od zogniskowanych monografii związanych z obserwacją uczestniczącą. Teraz, kiedy naiwne roszczenie sobie prawa do autorytetu opartego na doświadczeniu zostało poddane w hermeneutyczną wątpliwość, możemy spodziewać się odnowienia zainteresowania subtelnym wzajemnym odzialywaniem osobis­ tych i związanych z dyscypliną składników badań etnograficz­ nych. Procesy związane z doświadczeniem, interpretacją, dialogiczne i polifoniczne zachodzą, nieharmonijnic, w każdej pisanej etnografii, ale ich spójne przedstawienie zakłada istnienie kontrolującego autorytetu. Starałem się dowieść, że ten nakaz spójności nakładany na niezdyscyplinowane procesy tekstualizacji jest obecnie nieuniknienie sprawą strategicznego wyboru. Próbowałem rozróżnić ważniejsze style autorytetu, jakie ujaw­ niły się w ostatnich dziesięcioleciach. Jeżeli pisarstwo etnogra­ ficzne żyje, a wierzę, że tak, walczy ono w obrębie tych możliwości i przeciwko nim. w ler Przełożyli: Joanna Iracka i Sławomir Sikora 29 �P R Z Y P I S Y 1 O m ó w i o n e zostały jedynie przykłady angielskie, a m e r y k a ń s k i e i fran­ cuskie. C h o ć prawdopodobne jest. ż e analizowane tu formy autorytetu m o ż n a szeroko u o g ó l n i a ć , nie podejmowano ż a d n y c h prób przeniesienia ich na inne tradycje narodowe. Zgodnie z a n t y p o z y t y w i s t y c z n ą tradycją Wilhel­ ma D i ł t h e y a , przyjęte z o s t a ł o także z a ł o ż e n i e , ż e etnografia jest inter­ pretowaniem, a nie w y j a ś n i a n i e m . Formy autorytetu oparte na epistemologii nauk przyrodniczych nie zostały o m ó w i o n e . Koncentrując s i ę na obserwacji u c z e s t n i c z ą c e j , jako na intersubieklywnym procesie z n a j d u j ą c y m s i ę w sercu dwudziestowiecznej etnografii, p o n i ż s z e o m ó w i e n i e pomija kilka dodat­ kowych źródeł autorytetu: na przykład w a g ę nagromadzonej ..archiwalnej" wiedzy o p o s z c z e g ó l n y c h grupach, perspektywy p o r ó w n y w a n i a m i ę d z y k u l ­ turowego i badania statystyczne. „ H e t e r o g l o s j a " zakłada, że „języki nie wykluczają się wzajemnie, lecz raczej przecinają s i ę ze s o b ą na wiele r ó ż n y c h s p o s o b ó w (język ukraiński, j ę z y k poematu epickiego, wczesnego symbolizmu, studenta, konkretnego pokolenia dzieci, p o ś l e d n i c h intelektualistów, n i e t z s c h e a ń s k i i tak dalej). M o ż e się nawet w y d a w a ć , ż c samo s ł o w o j ę z y k ' traci w tym procesie wszelkie znaczenie - p o n i e w a ż najwyraźniej nie istnieje p ł a s z c z y z n a , na której te wszystkie ' j ę z y k i ' m o ż n a by z e s t a w i ć " (291). T o , co z o s t a ł o powiedziane o j ę z y k a c h w r ó w n y m stopniu odnosi się do „ k u l t u r " i „ s u b k u l ­ tur". Zobacz też W o ł o s z y n ó w (Bachtin?) 1953: 291, z w ł a s z c z a rozdziały 1-3; oraz Todorov 1981: 8 8 - 9 3 2 ' Nie p o d j ą ł e m s i ę przeglądu nowych s t y l ó w pisarstwa etnograficznego m a j ą c y c h swe źródło poza Zachodem. Jak wskazywali na to Edward Said, Paulin Hountondji i inni. pozostaje wiele do zrobienia w dziedzinie ideologicznego „ r o z j a ś n i a n i a " , p o l e m i c z n e j pracy krytycznej; temu w ł a ś n i e zagadnieniu niezachodni intelektualiści p o ś w i ę c a j ą z n a c z n ą c z ę ś ć swoich w y s i ł k ó w . Moje r o z w a ż a n i a pozostają w obrębie, c h o ć na eksperymentalnej granicy, realistycznej nauki o kulturze wypracowanej na Zachodzie. C o w i ę c e j , „ p a r a e t n o g r a f i c z n y c h " r o d z a j ó w tradycji ustnej [oral history), p o w i e ś c i faktu, „ n o w e g o dziennikarstwa",literatury p o d r ó ż n i c z e j ani filmu dokumentalnego nie traktuję w nich jako o b s z a r ó w innowacji. 4 W obecnym kryzysie autorytetu etnografia w y ł o n i ł a s i ę jako podmiot historycznych d o c i e k a ń . Nowe krytyczne p o d e j ś c i e m o ż n a z n a l e ź ć w: Hartog l 9 7 1 ; A s a d 1973: Burridge 1973:rozdz. I ; Duchet 1971; Boon 1982; De Certeau 1980; Said 1978; Stocking 1983; oraz Rupp-Eisenreich 1984 ' Na temat stłumienia dialogu na stronie tytułowej Lafitau i ustanowienienia slekstualizowanej, ahistorycznej i wizualnie zorientowanej „anlroplogii" m o ż n a przeczytać w s z c z e g ó ł o w e j analizie Michela de Certeau (1980). ' Pojęcie to jest czasem zbyt cliętnie ł ą c z o n e z intuicją czy empatią, lec/ jako opis wiedzy etnograficznej Verstehen oznacza w ł a ś c i w i e krytykę d o ś w i a d c z e n i a empatycznego Precyzyjne znaczenie tego terminu jest przedmiotem dyskusji pośród badaczy D i ł t h e y a (Makreel 1975: 6-7). Angielskie t ł u m a c z e n i e książki Favret-Saady nosi tytuł Deadly Wards (1981); zobacz z w ł a s z c z a rozdział 2. Jej d o ś w i a d c z e n i e z o s t a ł o ponownie spisane na innym poziomic lilerackości u Favret-Saady i Contrerasa 1981 " B ł ę d e m b y ł o b y p r z e ś l i z g n i ę c i e s i ę nad różnicami w teoretycznych zapatrywaniach Dwyera i Craponzana. Dwyer, za Georgem Lukacsem przekłada dialogiczno.ść na n u i r k s o w s k o - h e g l o w s k ą dialektykę, o b i e c u j ą c ą m o ż l i w o ś ć odbudowy podmiotu, rodzaj d o p e ł n i e n i a w i poprzez drugiego c z ł o w i e k a . Crapanzano odmawia jakiegokolwiek zakotwiczenia w scalającej teorii, a jego jedynym autorytetem jest autorytet p i s z ą c e g o dialog, autorytet o s ł a b i o n y n i e k o n k l u z y j n o ś c i ą o p o w i e ś c i o spotkaniu, rozdarciem [ruplure] i stanem pomieszania. (Warto z w r ó c i ć u w a g ę , że o k r e ś l e n i a dialogiczny, zgodnie z tym, jak tego s ł o w a użył Bachtin, nie m o ż n a s p r o w a d z i ć do dialektyczy.) Jednym z pierwszych o r ę d o w n i k ó w antropologii dialogicznej był Tedlock (1979). 7 ' Na temat realistycznych „ t y p ó w " zobacz L u k a c s 1964. passim. Tendencję do przekształcania jednostki w wyraziciela kultury m o ż n a zaobserwować u Marcela Griaule'a w Dieudeuu (1948a). W y s t ę p u j e ona także ambiwalent. nie w Nisa Shostak (1981). O m ó w i e n i e tej anibiwalencji i wynikającej z niei dyskursywnej z ł o ż o n o ś c i książki m o ż n a z n a l e ź ć u Clifforda 1986b: l()3-|()cj *" R o z d z i a ł ten nosi tytuł Power and Dialogue in Ethnography: Marcel Griaule's Initiation (w:) The Predicament of Culture, ss. 5 5 - 9 1 ) [przyn tłum.]. "' Opracowanie tego sposobu t w ó r c z o ś c i tekstowej znajduje się u Cliff . da 1980a. W tym k o n t e k ś c i e zobacz też Fontana 1975, Wprowadzenie do Tlu Pima Indians Franka Russella na temat ukrytego w s p ó ł a u t o r a książki Indianina Papago, Jose L e w i s a ; Leiris 1948 porusza problem współpracy jako w s p ó ł a u l o r s t w a , podobnie jak L e w i s 1973. Na temat obrony nacisku który Boas kładł na teksty w oryginalnym narzeczu i jego współpracy z Huntem zobacz Goldman 1980 p or " Opracowanie Jamesa Fernandeza Bwiti (1985) jest samoświadomym przekraczaniem ciasnej formy monograficznej, powrotem do skali Malinowskiego i o ż y w i e n i e m „ a r c h i w a l n y c h " funkcji etnografii. T a k i zamiar o g ł o s i ł Evans-Pritchard we w s t ę p i e do Man and Wonuin among the Azande (1974), jednej z p ó ź n i e j s z y c h prac, którą m o ż n a uważać za reakcję przeciw z a m k n i ę t e m u , analitycznemu charakterowi jego wfas. nych w c z e ś n i e j s z y c h pisanych etnografii. Przyznaje, ż e inspiracją był dla niego Malinowski. (Idea ksiqzki z ł o ż o n e j w y ł ą c z n i e z c y t a t ó w to modernis­ tyczne marzenie z w i ą z a n e z Walterem Benjaminem.) W sprawie p o d e j ś c i a „ d y n a m i k i grupowej" [ „ g r o u p dynamics"] w etnografii zobacz: Yannopoulos i Martin 1978. Przykład etnografii opartej wprost na „ s e m i n a r i a c h " z tubylcami - zob. Jones i Konner 1976 Wykorzystanie przez Favert-Saadc dialektu i kursywy w Les mots, k mon, les sorts (1977) jest jednym z wielu r o z w i ą z a ń problemu, który od dawna zajmuje p o w i e ś c i o p i s a r z y realistów. " Niezwykle sugestywny model polifonicznego przedstawienia zapropo­ nowano w czterotomowym projekcie wydania tekstów etnograficznych napisanych, w y w o ł a n y c h i transkrybowanych w latach 1896-1914 przez Jamesa Walkera na temat Rezerwatu Indian Siou Pine Ridge. Do tej pory ukazały s i ę trzy tytuły pod radakcją Raymonda J . DeMaillego i Elaine Jahner: Lakotu Belief and Ritual (1982a), bukata Society (1982b) i Lahti Myth (1983). Rozrastające się tomy p o w t ó r n i e otwierają tekstową homogenn o ś ć klasycznej monografii Walkera z 1917 roku. The Sun Dance, zbioru indywidulanych wypowiedzi wydanych tutaj w t ł u m a c z e n i u Te wypowiedzi ponad trzydziestu „ a u t o r y t e t ó w " o znanych imionach dopełniają i pr/e kraczają s y n t e z ę Waltera. D u ż y dział Lakota Belief and Ritual zoslal napisany przez Thomasa Tyona, z a j m u j ą c e g o się interpretowaniem i objas nianiem Walkera. Czwarty tom b ę d z i e t ł u m a c z e n i e m pism George'aSwordi wojownika i s ę d z i e g o plemienia Oglala. napisanych za n a m o w ą Walkera, aby utrwalić i zinterpretować tradycyjny s p o s ó b ż y c i a . Pierwsze dwa toraj prezentują w tej samej konwencji niepublikowane teksty wykształconych c z ł o n k ó w plemienia Lakota i opisy samego Walkera Pisanie etnografiija»i się j a k o proces zbiorowego tworzenia. Bardzo w a ż n e jest zwrócenie uwagi na to, ż e na d e c y z j ę T o w a r z y s t w a Historycznego Stanu Colorado (Colorado Historical Society) o wydaniu tych t e k s t ó w miały w p ł y w coraz częstsze prośby n a p ł y w a j ą c e ze w s p ó l n o t y Oglala z Pine Ridge o kopie malriałó* Walkera w celu wykorzystania ich w nauczaniu historii Oglala. (Na teno Walkera zobacz też Clifford 1986a: 15-17 ) 12 11 14 "• Bardzo przydatny i p e ł n y przegląd w s p ó ł c z e s n y c h pisanych etnograf" eksperymentalnych m o ż n a z n a l e ź ć u Marcusa i Cushmana 1982; zobacz K. Webster 1982; F a h i m 1982; oraz Clifford i Marcus 1986 B I B L I O G R A F I A Asad T. (wyd.). 1973 Anthropology and the Colonial Encounter, Ithaca Press. Bahr 1). M„ Gregorio J . , Lopez D. I„ Alvarez A., 1974 Piman Shamanism ami Staying Sickness (Ka.-cim Mumkidag). Tucson: Univ. of Arizona Press Bakhtin M 1953 Discourse in the Novel, w: The Dialogic Imagination, wyd. Michael Holquist. s. 259-442. Austin: Univ. of Texas Press, 1981 Bardies R„ 1977 Image Music Text. New York: Hill and Wang Benveniste E„ 1971 Problems in General Linguistics. Coral Gables, Fla.: Univ. of Miami Press Boon J . . 1982 Other Tribes, Other Scribes: Symbolic Anthropology in the Comparative Study of Cultures, Histories, Religions and Text. Cambridge: Cambridge Univ. Press Buhner R. i Majnep I.. 1977 Birds of My Kalam Country. Auckland: Univ. Of Auckland Press Burridge К О I... 1973 Encountering Aborigines. New York: Pergamon Casagrande J. (wyd.). 1960 In the Company of Man: Twenty Portraits of Anthropological Informants New York: Harper and Row 30 Clifford J . . 1986a Partial Truths, w: Writing Culture, wyd. James Clifford i Geor| s. 1-26. Berkeley: Univ. of California Press 1986b On Ethnographic Allegory, w: Writing Culture, s. 98-121 Clifford J. i Marcus G . (wyd.), 1986 Writing Culture. Berkeley: Univ. of California Press Codrington R. H , 1891 The Melanesians. Reprint, New York: Dover, 1972 Crapanzano V „ 1977 The Writing of Ethnography. ..Dialectical Anthropology" 2 1980 Tahumi: Portrait of a Moroccan. Chicago: Univ. of Chicago F " De Certeau M., yi 1980 Writing vs. Time: History and Anthropology in the Works oj П '' ,ш French Studies" 59: 37-64 Dillhey W., 1914 The Construction of the Historical World in the Humur. ИВ» Dillhey: Selected Writings, wyd. H P . Rickman. s. 168-245. I * Cambridge Univ. Press, 1976 Duchet M., 1971 Anlhropologie et histoire au siecle des lumieres. Paris: MasP Duinont, J-P.. 1978 The Headman and I. Austin: Univ. of Texas Press �pwyei' К-. 1977 On the Diatomit of Fieldwork, „Dialogical Anthropology" 2(2): 143-151 1979 The Dialogic of Ethnology, "Dialogical Anthropology" Mi): 205-224 |982 Moroccan Dialogues. Baltimore: Johns Hopkins Univ. Press £vans-P" E.E., |969 The Nuer. Oxford: Oxford Univ. Press 1974 Man anil Woman among the Azunde. London: Faber and Faber Fahim H. (wyd.), |982 Indigenous Anthropology in Non-Western Countries. Durham: Univ. of North Carolina Press fjvret-Saada J . , 1977 ies mots, la morl. lex sorts. Paris: Gallimard. Trans. Catherine (alien as Deadly Words. Cambridge: Cambridge Univ. Press, 1981 favrel-Saada J . i Contreras J . . 1981 Corps pour corps: Enqiwte sur la sorcellerie dans te Bocage. Paris: Gallimard Fernandez J . . I9gs Bwili: An Ethnography of the Religious Imagimifum in Africa. Princeton: Princeton Univ. Press Fontana В.. 1975 Introduction, w: Frank Rusell, The Pima Indians Tueson: Univ. of Arizona Press Foucaull M., 1977 Nietzsche, Genealogy. History, w: Language, Counter-Memory, Practice, s. 139-164. Ithaca, N.Y.: Cornell Univ. Press 1980 Power/Knowledge. New York: Pantheon Ceoti C , 1973 The Interpretation of Cultures. New York: Basic Books 1976 From the Native's Point of View: On the Nature of Anthropological Understanding, w: Meaning in Anthropology, wyd. K . Basso i H. Selby, s. 221-238. Albuquerque: Univ. of New Mexico Press Ginzburg С . 1980 Moreeli. Freud and Sherlock Holmes: Clues and Scientific Method, "History Workshop" 9 (Spring): 5-36 Goldman I.. 1980 Boas on the Kwakiutl: The Ethnographic Tradition, w: Theory and Practice: Essays Presented to Gene Wclljish. wyd. S. Diamond, s. .334-336. The Hague: Mouton Griaule M.. 1948a Dieu d'eau: Enlretiens ovee Ogoteinineli. Paris: Editions du Chene. Trans. R. Butler i A. Richards as Conversations with Ogotemmili. London: Oxford Univ. Press for the International African Institute. 1965 1957 Mćthode tie Tethnogtaphte. Paris: Presses Universitaires de Franee Hanog F.. 1971 Le mirair d'Herodole: Essai sur la representation de Vautre. Paris: Gallimard Hinsley C . 1983 Ethnographic Charisma and Scientific Routine: Cushing and Fewkes in American Southwest, IH79-IH93, w: History and Anthropology, Vol. I , Observers Observed, wyd. G . Slocking, s. 5.3-69. Madison: Univ. of Wisconsin Press Houmondji P.. "77 Sur la „philosophie" africaine. Trans. H. Evans as African Philosophy: Myth and Reality. Bloomington: Indiana Univ. Press, 1983 lamin J.. 1982a Ohjets trouves des paradis perdus: A propos tle lo Mission DakarDjibouti, w: Collections passion, wyd. J. Hainard i R. Kaehr, s. 69-100. Neuchatel: Musee d'Ethnographic Jones N.B.i Konner M . , '"6 IKung Knowledge of Animal Behavior, w: Kalahari Hunter-Gatherers. wyd. R. Lee i I De Vore. s, 325-348. Cambridge, Mass.: Harvard Univ. Press Kaiadj V., , c h a r a '^2 Ц>probleme de la legitimite dans t 'organisation historique de I 'ethnologic' francais, ..Revue francaise de sociologie 32(1): 17-36 wber A.L.. K| Review of,.Growing Up in New Guinea'' hy Margaret Mead. ..American . Anthropologist" 36:248 ^-Dujardm С e ^lli v '' ' l e m l n e s en ethnologic Paris: Maspćro The Building of British Social Anthropology. •^hardr M.. cu New York: Dover v "37 ?" ""'"'- neo-caledoniens. Paris: Instilut d'Ethnologie z," Kamo: La personne et le nnthe dans le monde melanesien. Palis: Gallimard. Trans B. Gulati as Do Kamo: Person and Myth in the H'fortesian World Chicago: Univ. of Chicago Press St 0 "'Kni/v and Experience: The Religion of the Dinka. Oxford: Oxford Univ. L'tthn nnogruphe devant le colonialisme, ,,Le temps modernes" 58. Reprint * « , s. 125-145. Paris: Mercure de France. 1966 nmr Po\ ^ "l"'higist """cal Science V e I 's Muse. London: London School of Economics and Languages as Ethnographic 81-89 Tools. "American Anthropologist" Makreel R„ 1975 Dilthey: Philosopher of the Human Sciences. Princeton: Princeton Univ. Press Malinowski В.. 1922 Argonauts of the Western Pacific. London: Routledge. Tłum. pol. Argonauci Zachodniego Pacyfiku, Warszawa 1981 1932 Pigs, Papuans and Police Court Perspective. „ M a n " 32: 33-38 1935 Coral Cardens anil Their Magic. Bloomington: Univ. of Indiana Press. Tłum. pol. Ogrody koralowe i ich magia. Warszawa 1986 Maquet J . , 1964 Objectivity in Anthropology. ..Current Anthropology" 5: 47-55 Marcus G . i Cushman D., 1982 Ethnographies as Texts. „Annual Review of Anthropology" 11: 25-69 Mead M.. 19.39 Native Languages as Field- Work Tools, „American Anthroplogist 42(20): 189-205 Michel-Jones F . , 1978 Retour au Dogon: Figure du double et ambivalence. Paris: Le Sycomore Nash J . . 1979 We Eat the Mines, the Mines Eat Us: Dependency and Exploitation in Bolivian Tin Mines. New York: Columbia Univ. Press Payne H.. 1981 Malinowski's Style,,.Proceedings of the American Philosophical Society" 125:416-440 . Rabinów P., 1977 Reflections on Fieldwork in Morocco. Berkeley: Univ. of California Press Rabinów P. i Sullivan W. ( w y d ) , 1979 Interpretive Social Science. Berkeley: Univ. of California Press Radcliffe-Brown A . R . , 1922 The Andaman Islanders. Reprint. New York: The Free Press, 1948 Rentoul A., 1931a Physiological Paternity and the Trohriatulers, ,,Man" 31: 153-154 1931b Papuans, Professors and Platitudes, ..Man" 31: 274-276 Ricoeur P.. 1971 The Model of the Text: Meaningful Action Considerd as a Text. ..Social Research" 38: 529-562. Tłum. pol. J . Fałkowska Model tekstu: działanie znaczące rozważane jako tekst, „Pamiętnik Literacki" 1984, z. 2 Rosaldo R.. 1980 llongot Headhunting / 974: A Study in Society and History. Stanford: Stanford Univ. Press Rupp-Eisenreich В ( w y d ) . 1984 Histoires de I'anthropologie. Pans: Klicksieck Editions Said E . , 1978 Orientalism. New York: Pantheon Books. Tłum. pol. W. Kalinowski Orientalizm. Warszawa 1991 Shostak M.. 1981 Nisa: The Life and Words of u IKung Woman. Cambridge, Mass.: Harvard Univ. Press Sperber D.. 1981 L'interpretation en anthropologic, „ L ' H o m m e " 2 1 ( I): 69-92. Trans, in On Anthropological Knowledge, s. 9-34. Cambridge: Cambridge Univ. Press. 1985 Slocking G . ( w y d ) , 1983 History of Anthropology. Vol. 1. Observers Observed: Essays on Ethnog­ raphic Fieldwork, w szczególności 77i«r Ethnographer's Magic: Fieldwork in British Anthropology from Tylor to Malinowski, s. 70-119. Madison: Univ. of Wisconsin Press Tedlock D., 1979 The Analogical Tradition and the Emergence of a Dialogical Anthroplogy. „Journal of Anthropological Research 35(4): 387-400. Reprint w: D Tedlock , The Spoken Word and the Work of Interpretation, s. 321-338. Philadelphia: Univ. of Pennsylvania Press. 198.3 Thornton R., 1983 Narrative Ethnography in Africa, 1X50-1920, „ M a n " 18: 502-520 Todorov T z . . 1981 Mikhail Bakhline: Le principe dialogique. Paris: Editions du Seuil Turnbull C , 1962 77ic Forest People. New York: Simon and Schuster. Tłum. pol. Leśni ludzie, 1967 Turner V . , 1967 The Forest of Symbols: Aspects of Ndembu Ritual. Ithaca, N.Y.: Cornell Univ. Press 1975 Revelation anil Divination in Ndembu Ritual. Ithaca, N.Y.: Cornell Univ. Press Tyler S „ 1981 Word for Deeds and the Doctrine of the Secret World, w: Papers from the Parussession on Language and Behavior, s. 34-57. Proceedings of the Chicago Linguistic Society. Chicago: Chicago Univ. Press Wagner R„ 1980 The Invention of Culture. Rev. ed. Chicago: Chicago Univ. Press Webster S.. 1982 Dialogue anil Fiction in Ethnography, "Dialectical Anthropology" 7(2): 91-114 Winner T h . . 1976 The Semiotics of Cultural Texts, „ S e m i o t i c a " 18(2): 101-156 Yannopoulos T . i Martin D.. 1978 De la question au dialogue: A propos des enquetes en Afrique „Cahiers d'etudes africaines" 71: 421-442 noire, 37 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/544dbdf430aed0d78023a2bf42b8c2d6.pdf 0218d6c45acadb2e2161574a6a306387 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2515 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2335 Title A name given to the resource Pokaż mi swoje notatki... / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4, s.32-33 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wasilewski, Jerzy S. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Pokaż mi swoje notatki... Jerzy S. Wasilewski Rzadko zaglądam do swoich mongolskich materiałów tereno­ wych. Niechętnie czytam siebie z tamtych czasów. Ciarki przechodzą mnie na myśl, że najstarsze zapiski mają 25 lat. Dzisiaj j a to ktoś inny. Lubię za to oglądać swoje zdjęcia. Tu nie mam kłopotów z identyfikacją. Na jednym - siedzę przed jurtą i zapisuję to, co przez tłumacza objaśnia mi para starszych rozmówców; oboje w kapeluszach, z długimi fajkami w rękach. Na drugim - opisuję: klęczę przy kultowym stosie kamieni owoo, spisuję co się na nim znajduje - drobne obiekty ofiarne, teksty modlitewek. Na trzecim wreszcie - po prostu piszę: wieczorem, przy świeczce, wpisuję do zeszytu jakąś notatkę z minionego dnia. Leżę na ziemi, w rozchylonym polowym namiocie, nad głową mam surowy połeć mięsa - nasze ekspedycyjne pożywienie. Co piszę - jakieś wrażenia z dnia, impresje na temat pejzażu, luźne deliberacje na temat stosunku koczownika do przestrzeni?* To chyba właśnie takie notatki miał na myśli Zbigniew Benedyktowicz, kiedy sugerował, by napisać o tym, co w materia­ łach terenowych może być pisarskiego, co jako „literatura" nie przedostało się do akademickich publikacji. T y m zamówieniem wkracza Redakcja w jeden z największych obszarów niedomó­ wień, istniejący w naszej dyscyplinie - w sferę „tabu notat­ kowego". Nie ma w naszym środowisku zawodowym zwyczaju pokazywania notatek z terenu. Nawet w trakcie ekspedycji mongolskiej robienie zapisków należało do tych nielicznych czynności, które staraliśmy się wykonywać na osobności. Jako student nie widywałem materiałów terenowych swoich nau­ czycieli, dzisiejsi studenci też ich pewnie nie oglądają - ja im w każdym razie swoich nie pokazuję. Jest bowiem co ukrywać, nawet przed sobą samym. Błędy warsztatu, młodzieńcze naiwności, niedopytania, grafomańskie sformułowania. Z upływem lat narasta poczucie dysproporcji między wysokimi kosztami zdobycia materiałów a niewielkim ich wykorzystaniem, a także obawa, że to co pozostało nieopublikowane zmienia się nieuchronnie w makulaturę. Niejeden z nas przeżywa pewnie swoją wersję takiego oto koszmarnego snu: na sądzie ostatecznym staje w kornym pochyleniu przed Wiekim Ozyrysem, trzymając zwoje swych papirusów w ręku, a ten mówi doń: „Pokaż mi swoje materiały terenowe, a powiem ci, jakim byłeś etnografem". Moje materiały mają przeważnie postać zapisanych obustron­ nie (by wozić jak najmniej papieru w teren) arkuszy papieru maszynowego. Pisane są ręcznie ale czytelnie, długopisem i ołówkiem. Długopisem - a więc wyraźnie, trwale, „dla potom­ ności" - pisane są wywiady i „obiektywne" opisy zjawisk etnograficznych: wesele, stypa, obchód w klasztorze; tylko to nazywam materiałami terenowymi. Ołówkiem zapisywałem luź­ niejsze obserwacje, własne refleksje i to czego byłem mniej pewien, co formułowałem „dla siebie"; to wszystko określam jako „zapiski" czy „notatki". Nie mam poczucia, że tylko te pierwsze wykorzystuję w pracy naukowej, choć oczywiście do druku trafiła praktycznie tylko zawartość tej teczki. Zwłaszcza w dydaktyce jest miejsce na luźną relację, taką jaka została utrwalona w zapiskach, na pozaetnograficzną dygresję, anegdotę, szkic pejzażu. Ale czy to co ' Trzy powyższe terminy stanowią oczywiste nawiązanie - choć nie całkiem serio - do Cliffordowskiego rozróżnienia inscription - trans­ cription - description. Patrz ważny artykuł w wartej polecenia pub­ likacji: J. Clifford, Notes on (field) notes, |w:| Fieldnotes. 'lite Makings of anthropology, ed. R. Sanjek, Ithaca and London (Cornell University Press) 1990 32 pozostałoby w notatkach, gdyby wykreślić z nich wszystko co wykorzystane w publikacjach lub ustnie upublicznione, to juj tylko odpady, szlaka po wytopie cennego metalu? Warto moż zrobić rachunek - co zostało zgubione w notatkach: e 1. Po pierwsze, przemyślenia i wiadomości, które spóźniły щ do d r u k u - pojawiły się już po zakończeniu pracy nad publikacją omawiającą dany temat. Oto przykład takiego zapisu: „Klasztor kobiecy Demczigijn chijt w somonie Chan-Bogdo w ajmaku południowogobijskim. Żyło w nim 108 chandmaa (mniszek), dla nich zbudował go w latach trzydziestych Nojonchutugt Rawdżaa, „piąty chubiłgan", postać znana w ówczesnej Mongolii, intelektualista, pisarz, poeta, uczył naród, stanął na czele tego klasztoru. Mniszki obchodziły klasztor - zamknięty dla postronnych - w kierunku pod słońce [odwrócenie ogólnie obowiązującej reguły] co staruszek rozmówca tłumaczył takim właśnie kierunkiem rozchodzenia się orgazmu po ciele kobiecym, w przeciwieństwie do kierunku u mężczyzny - ze słońcem." Nie jest to wypis z wywiadu; zapisałem go w luźnych notat­ kach, bo trafił mi się przypadkiem, z drugich ust, kiedy temat symboliki ruchu obrotowego miałem całkowicie opracowany i oddany do druku. Aż tu nagle, dzięki tej nieproszonej informacji, pojawił się dodatkowy wymiar - jego związek z parą pojęciową „męski-żeński".Jak wszystko, z czym związany jest żal niespeł­ nienia, tak i ten nieopublikowany zapis generuje ciągłą refleksję i nie ginie z pola uwagi - w odróżnieniu od takich zdobyczy terenowych, które petryfikują się po przetworzeniu w systematy­ czną wiedzę. Do dziś szukam więc lepszych wyjaśnień dla tego zwyczaju niż prosta asocjacja opozycji binarnych. Pytam, czy nie jest to fragment jakiejś chińskiej albo indyjskiej - taoistycznej czy tantrycznej - ezoterycznej wiedzy o ciele, o krążących w nim energiach. Zastanawiam się - i wpisuję to do aktualnych notatek - jak ta wiedza seksualna doszła do mongolskich pasterzy, nie mówiąc już o czcigodnych mniszkach. 2. Rozproszyły się po notatkach sprawy wstydliwe. Najwczw niejszy taki szczery zapis powstał już w kilka dni po moim pierwszym wyjeździe w teren. „Widząc siedzącego przed jurtą starszego mężczyznę, który heblował deskę, ofiarowuję się, że mu ją zhebluję - porwany myślą, że oto ja, przedstawiciel osiadłej cywilizacji mogę pokazać stepowcowi jak wygląda praca rzemie­ ślnicza. Poheblowawszy chwilę, zadowolony oddaję robotę i wte­ dy zauważam, że na desce była dokładnie zaznaczona kreska, do której należało dojechać, a której tylko przypadkiem nie przeje­ chałem. Facet coś pod nosem komentuje. Skądinąd hebel* cacko, na pewno chiński, wąziutki na 2 cm, z drzewa przypomina­ jącego m a h o ń . " Notatka ta upamiętniła moje zawstydzenie, że tak naiwnie rozumiałem słowa tych zwietrzałych lektur, którym karmiłem się przed wyjazdem, wedle których kultura pasterski nie zna rzemiosł wytwórczych, ograniczając się do biemeg wykorzystywania środowiska. 1 0 |lL Wstydliwość niektórych zapisków bierze się z porus/a " w nich tematyki. Oto taki ołówkowy fragment o pł zwierząt: „W porze iiaadomu [święto, którego składnikiem й wyścigi koni] stare konie, które kiedyś brały w nich udzi* przychodzą do koniowiązu przy jurcie, gdzie były trzymane prz^ 3-4 tygodnie przed biegami, żeby za dużo nic jadły, i płaczą 1 tęsknoty za wyścigami]. Płacze też wielbłąd, umierający J* pogryzień wilków, kiedy ludzie przychodzą dawać mu z l i ' * pić, a także wielbłądzica, szukająca w stepie małego, porwanej przez w i l k i " . 01 �Są formułki przekleństw wraz z refleksja nad ich kulturowa Ifcyfika. Np. przytaczając te zalecające osobie nimi obdarzanej„brażanej stosunek z matką (mong. echee och!) zastanawiałem się j ich możliwym mitologiczno-Edypowym sensem oraz nad dlaczego nie ma takiej propozycji w polszczy nie, choć języki JJjjednie i dalsze chętnie się do niej odwołują. Jest zapis rozmowy na temat zarzynania barana - w typowo 2olski sposób, przez przerwanie aorty. Rozmówca śmiał się. wspominając instruktaż z broszurki dla pasterzy, opisujący to tak, uśmiercenie zwierzęcia przypomina stosunek seksualny (pisk, jjjehy wszystkich czterech kończyn, na końcu bezwładne opad­ nięcie). Notuję, że jest to dla mnie zbliżenie do problematyki podobieństwa seksu i śmierci, znanej mi dotąd tylko z Modliszki Rogera Caillois. A skądinąd, z radością wpisałem dalszy ciąg tej kwestii w dwadzieścia lat później, do swych notatek z Kirgizji. Na wysokogórskich pastwiskach Ticn-szanu brałem udział w świę­ cie, na które zabijano konia. Pastcrz-kołchoźnik opowiedział mi, że kiedy widział scenę zabijania owcy na filmie Michałkowa Urgu. wyciąganie okrwawionej ręki z wnętrzności zrobiło na „jm wstrząsające wrażenie; natomiast kirgiskie podrzynanie jardla i spuszczanie krwi traktuje jako normalne, choć wie, że Mongołowie i inni byliby pewnie zaszokowani. n a ( [уП1 nl0rl г е t0 3. Nie warto ukrywać, że spora część moich zapisków to stowotok, podejrzanej jakości etnozofia i etnografomania. To chyba normalny objaw okresu intelektualnego raczkowania: potrzeba wypisania się, usilne poszukiwanie własnych sfor­ mułowań w kwestiach elementarnych, dotąd poznawanych tylko pośrednio, przez lektury. Produkowałem więc sążniste deliberaejc na takie tematy jak symbol, mit, mentalność, stosunek do przestrzeni czy „charakter narodowy" koczownika. Dziś traktuję tę domorosłą Volkerpsychologie jako nieuniknione penetrowanie granic naukowości, jako higieniczne uwalnianie się od takich natręctw nawiedzających etnograficzny umysł, które nie spełniają wymogów akademickiego dyskursu. 4. Są w notatkach p o d r ó ż n i c z e romantyzmy - zdania, które można by przenieść do awanturniczej powieści o Azji Centralnej pierwszych lat X X wieku. Czasem zapisywałem je na końcu wywiadu, w którym padały, ale z. reguły przenosiłem do własnych wieczornych zapisków. „Za jedno poroże jelenia chińscy kupcy płacili 24 cegły prasowanego czaju". [...] Okolice Czandmani óndor [północna, tajgowa część Mongolii] - wizyta w domku myśliwego: slegowa chata, dach z. płatów modrzewiowej kory, nad wejściem szczęka dzika, nad chojmorem [miejscem honoro­ wym] łapa niedźwiadka z ziołami altan gagnuur, za slegami barania łopatka, bagt [kość piszczelowa]. Drewniane sprzęty, archi [wódkal nalewana z naczynia z kory brzozowej (nie przecieka, pytałem). Półmrok XlX-wieczny, choć wszystko nor­ malnie, bez jakiejkolwiek teatralnej egzotyki". [...] „Baaka opowiada, jak jedził z karawaną po zboże i broń dla chińskich kupców i swoich nojonów [feudałów] do Ałma-Aty, pędzili bydło )Ло /apłatę, droga trwała 3 d n i " [...] „Sambuu mówi. że w jego klasztorze w Cecerlegu było przejście w ścianie jednej ze świątyń, Przez które przechodzili pielgrzymi: w ciemnym pomieszczeniu N ścianą jakby stół, pod nim dziura, przepełzało się na kolanach "Ibo na brzuchu. A kto był wielkim grzesznikiem tego ściana Przyduszała, dlatego wszyscy się bali, kobiety w ciąży w ogóle nie Przechodziły, on sam prześlizgnął się będąc dzieckiem". Są i opisy przyrody do takiej powieści - szkice stepowego 'Mpustynnego pejzażu, opisy wielokilometrowych przejazdów: Trawa i trawa, rzednąca z każdym kilometrem na południe, dalej "Żółto, to piasek ze zdrewniałymi roślinami, potem już prawie Pustynia - skaliste góry z poprzylepianymi do nich starymi decami wapiennymi (poukładane bloki kamienne, wyglądają jak "'ale warownie). W wąwozie, zapełnianym jesienią przez sezonol - rzekę, trafia się parę drzew saksaułowych. olbrzymich, hych, kształtu baobabu. Sępy mają na nich gniazda, pod nimi Wyjadane łupiny jeży. Drzew jest pięć czy sześć, odległych od SUc siebie o 100-200 metrów, na ich widok Mongołowie wołają las saksaułowy!, następna taka grupa będzie 40 km dalej, a jurty są jeszcze rzadziej". Czasem trafia się na ślady ludzi sprzed półwiecza: „Opus­ toszałe klasztorne miasto, rzędy glinianych domków wokół świątyni z wyprutym wnętrzem, lamowie dawno pouciekali, gobijski wiatr otwiera i zamyka okiennice, przykoczowała jedna jurta, koń stoi pod siodłem, ale gospodarza nie ma, wyszedł zostawiając otwarte drzwi jak to jest we zwyczaju na Gobi, byś mógł wejść jeśli potrzebujesz, a dalej jezioro z żurawiami jak z chińskich malunków, lazurowe [...]. Nie miałem zamiaru pisać powieści w stylu Ossendowskiego. Jeśli zbierałem takie zdania, to raczej dlatego, że będąc w Mon­ golii chciałem w takiej opowieści żyć. Jakaś część ekspedycyj­ nego bytowania dawała pożywkę dla młodzieńczo-romantycznych rojeń, wzorowanych na podróżniczych opowieściach. Mój osobisty orientalizm (robię tu oczywiście aluzję do Edwarda Saida i jego oskarżeń orientalistyki europejskiej o skrzywienie postawy poznawczej wobec Wschodu poprzez jego egzotyzację) żywił się wizjami stepu jako areny przygody - w końskim siodle, w karawanie, z berdanką w ręku. Podobnemu kreowaniu rzeczywistości służył też inny, niewer­ balny rodzaj notatek - zdjęcia. One również miały utrwalić w pamięci - a może wręcz uczynić składnikiem mego życia - wymarzony, półfikeyjny obraz Orientalnej Eskapady. Reżyse­ rowane przeze mnie samego fotografie, na których przemierzam konno step, a trawy sięgają końskich brzuchów albo w tle widać ośnieżone szczyty Ałtaju to kreacja osobistego mitu Wielkiego Podróżnika, zaś te gdzie uczestniczę w życiu w jurcie - to przecież lekko pochlebiony portret Śmiałego Badacza. 5. Nie wszystkie notatki prezentują mnie w upozowaniu i w kostiumie. Jest w nich też autorefleksyjne przedstawienie siebie wobec Innych. Notuję własne reakcje - satysfakcję, zmęczenie, niezgodność rzeczywistości ze zmityzowanymi wy­ obrażeniami. Jest refleksja nad paradoksami poznawania kraju, gdzie trzeba pokonać tak wiele przestrzeni, dającej zero infor­ macji, by nagle znaleźć się wobec niepojętego jej nadmiaru - natrafiwszy na opuszczony klasztor, którego ściany pokryte są niejasnymi symbolami, albo nawet jurtę, równie gęstą od sym­ boliki. W afgańskim notatniku odnajdę szczegółowy zapis dwu­ dniowego przejazdu przepełnioną ciężarówką przez góry Paropamisu, gdzie jako jedyny Europejczyk jestem kolejno obiektem wszystkich możliwych uczuć ze strony jadących. Podsumowuję słowami: „nachalstwo nużące o zacięciu pederastycznym". Etnograficzne spotkanie niesie radość, gdy trafia się na kogoś starego i mądrego, kto przedstawi swoją kulturę w jej najlepszym wydaniu." Bułgan - wizyta u trzech staruszków, każdy z innej grupy (Torguci Wangijn i Belijn oraz Urianchaj). a mimo to wysokie poważanie, precyzja w podawaniu tabakierek i archi, kultywowana forma - nie bacząc na wieloletnią pewnie przyjaźń (...). Wiedza prezentowana w wywiadzie i potem, gdy każdy z nich wygłasza kolejno jeroł [toast] na moją cześć, dotykając głowy dłonią, żebym był mądrym i wielkim uczonym. Uprzej­ mość polegająca na godnym obniżeniu siebie, cofnięciu się do własnej (upozorowanej) niewiedzy (...) Im więcej jeździ się w teren, tym bardziej znika dysproporcja, niezgodność między systemem jaki tworzę sobie w gabinecie, w oparciu o lektury, a tą wersją jaka prezentuje się w żywym badaniu. Wiele zależy od informatorów, bo ci najlepsi, jak owi trzej staruszkowie, dają poczucie ładu, a od złych wychodzi się z chaosem w głowie". Notuję swój entuzjazm, widząc jak precyzyjnie moi rozmówcy ustawiają kostki cukru, by pokazać jak układano trzy kamienie domowego ogniska. Podobnie zapiszę swoje wrażenia z tokijskiej giełdy rybnej, gdzie w nieprawdopodobnym młynie akcji jest miejsce na precyzyjne rozcinanie wielkich ryb, nożami długimi jak samurajskie miecze, w skupieniu godnym praktyk zen. Od etnograficznego spotkania, przez pisanie o nim, aż po późniejsze odczytywanie i przeżywanie na nowo - gęsty splot męki i radości. 33 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/019db362b4737919c342771decd7b2b1.pdf 2d011271e4fdd6e3c86e33d3c735f7bf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2516 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2336 Title A name given to the resource Mityczność / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4, s.34-44 Creator An entity primarily responsible for making the resource Barański, Janusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mityczność Janusz Barański Mityzacja, proces tworzenia wtórnych sensów i jeden z me­ chanizmów partycypacji kulturowej, pozostaje w centrum zainteresowania etnografii rozumianej jako ogólna refleksja nad kulturą. Ta natomiast, jeśli pojmować jej pojęcie w kategoriach wszelkich ludzkich wytworów, obejmuje swym zakresem rów­ nież język w rozmaitych jego przejawach, tych codziennych i tych odświętnych, pospolitych i niezwykłych. Podążając tropem znanej definicji mitu. że ten jest niczym innym jak tylko słowem, chcemy wskazać pewną konstytutywną cechę tegoż, słowa, tytułową mityczność, od której nie ma zaiste ucieczki. Notabene, świadomość tego faktu uspokoi może tych, którzy gorączkowo poszukują dla etnografii jakiegoś „nowego parady­ gmatu" w miejsce znikających chałup i orki w zagony. Trzeba jednak zaznaczyć, że kwestia ta nic sprowadza się wyłącznie do rzeczonego słowa, bo li tylko w nim cała kultura wyczerpać się może. Pozostańmy przy języku: on jest głównym fundatorem reguł nadawania sensu, a antypody mythos-logos rozstrzygają 0 tym ile w nim czucia, a ile rozumu. Bodaj najbardziej na rodzaju klasyfikacji języka ze względu na jego użycie zaciążyła propozycja Ogdena i Richardsa, w której głosili oni istnienie z jednej strony języka nauki, gdzie słowa oznaczają związki sprawdzalne w stosunku do rzeczywis­ tości zewnętrznej, z drugiej strony natomiast emotywne i ewokujące użycie języka, gdzie słowa stają się znakami emocji 1 nastawień; język laki jest typowy np. dla poezji (1956). Roman Jakobson poszerzył później ten podział na sześć funkcji języka (poznawcza, emotywna. konatywna, fatyczna, poetycka, meta­ językowa) jednak pośród nich najważniejsza to funkcja po­ znawcza, nastawiona na oznaczanie, i funkcja emotywna. nastawiona na adresata i zawierająca komponent emocjonalny wypowiedzi (1989, s. 82-88). Samuel Ichijć Hayakawa, przed­ stawiciel szkoły General Semantics, wskazywał na istnienie z jednej strony języka sprawozdawczego, informacyjnego, który ma charakter instrumentalny, z drugiej natomiast języka afektywnego. którego cechy to głośność wypowiedzi, intonacja, rytm (1965, s. 82-83). By nie mnożyć bytów ponad konieczną potrzebę poprzestańmy zatem na dodaniu jeszcze Saussure'a, Barthes'a, Todorova, Spcrbera, którzy dostrzegli w języku podobne dychotomiczne funkcje. Dystynkcje takie pojawiły się także w pracach politologów. Murray Edelman, czołowy przedstawiciel orientacji symbolistycznej, rozwijał te koncepcje w swoich pracach o symbolu w polityce i w politycznym języku. W pracy Politics as Symbolic Action z 1971 roku odwołał się do jednej z koncepcji w teorii informacji, w której dokonano podobnego - jak w przypadku funkcji języka - podziału na „informację semantyczną'' i „informację estetyczną'' .Ta pierw­ sza ma charakter logiczny w sensie statystycznej akceptowalności i zyskuje wskutek tego obowiązującą uniwersalność; jest równocześnie związana z działaniem i ma charakter utylitarny. Drugi typ informacji jest emocjonalnie nacechowany, bywa przypadowy i wyrywkowy, osadzony w symbolice i normach danej grupy czy kultury (s. 35). Edelman zwrócił równocześnie uwagę na fakt, że oba typy informacji są zwykle obecne w każdym komunikacie, z zachowaniem odpowiednich propor­ cji, czy jest to twierdzenie logiki, czy wyborczy slogan. Wyodrębnienie ich jest natomiast dziełem procedury analitycz­ nej (s. 41). 34 W innej pracy rozważania jego biegną jakby po \щ Malinowskiego stwierdził bowiem, że język jest zawsze częścią sytuacji społecznej, nie jest niezależnym instrumentem, narzę. dziem tylko opisu; język, myśl, działanie określają się wzajemnie (1977, s. 58). Wprowadził tutaj rozróżnienie - za języko­ znawcą Bazy lem Bernsteinem - na „język formalny" z jednej strony i „język publiczny" z drugiej, dodając jednak, że żaden z nich nie jest wolny od tejże sytuacji społecznej i są to tylko znów pewne skrajności. W pierwszym przypadku mamy do czynienia ze stwierdzaniem faktów lub ich możliwości, z rela­ cjami logicznymi, czasowymi i przestrzennymi, z postulatem alternatywnych konceptualizacji doświadczenia, testowaniem logicznych i ("aktualnych tez, słowem - z eksperymentowaniem na strukturach poznawczych; skrajnym przykładem jest tu sformalizowany język matematyki (s. 104). Język publiczny spełnia czasem tak rozumiane formalne rygory, gdy mowa o politycznych procesach w terminach pojęć abstrahujących konkretne przypadki, częściej jednak uwikłany jest w najbliższy kontekst sytuacyjny (kampanie wyborcze, debaty parlamentar­ ne etc.) i wtedy dominują w nim krótkie zdania o nietypowej składni, częste powtórzenia, niewiele kwalifikacji. Wypowiedzi cechują się „eksplicy tną niekompletnością'' - manifestowaniem zrozumienia pomiędzy m ó w c ą a słuchaczami („implicytne zrozumienie"). Język wykazuje wówczas walor konstytuowa­ nia i jego użycie sprzyja tym samym utrwalaniu pewnego publicznego status quo - czy to w skali pewnej grupy nim się posługującej, czy też w skali państwa (s. 105-110). Samo używanie języka w takiej funkcji uznać więc można za formę politycznej akcji - stwierdził Edelman w innej pracy (1985. s. 197). Chcielibyśmy w tym miejscu poświęcić nieco więcej uwagi poglądom badacza, wywodzącego się ze szkoły New Cricicism - Phi lipa Wheel wrighta, który zaproponował jeszcze inne rozróżnienie, reinterpretując równocześnie klasyczny podział, zastosowany również w referowanych powyżej pracach Edel­ mana, na funkcję referencyjną (poznawczą) i funkcję emotyw­ na. Przede wszystkim Wheelwright odrzucił ten podział w do­ tychczasowym jego kształcie nadanym mu przez - jak II określił - „semantyczny pozytywizm", głoszący dominację funkcji emotywnej w języku, którym posługuje się intuicja filozoficzna, poezja, wreszcie wiara religijna i który moŻW - j a k utrzymywano - postrzegać tylko w kategoriach afektywności i konatywności (1964, s. 45). Nowy kształt zyskało* podział poprzez połączenie go z innym - wprowadzonym prztf badacza - mianowicie z podziałem na ,.expressive language' ( „ d e p t h - l a n g u a g e " ) i „ s t e n o - l a n g u a g c " (s. 3-4). Przytaczam) oryginalne określenia, choć można zapewne przełożyć J' - odpowiednio - np. na język ekspresji i język logiki. Wiailfi"' natomiast, że domeną depth-language jest religia, mit, рое ) natomiast nauka posługuje się tym drugim rodzajem - stW language. Rozróżnienie to ma jednak, jak to bywa Vv I w takich przypadkach, charakter modelowy, w rzeczywisto* bowiem oba języki (funkcje) przenikają się wzajemnie -za­ chowaniem wszakże odpowiednich proporcji. A zatem i Zuży ciem steno-language nie sposób ująć bytu ab initio: zawstf obecny jest komponent stylu i zwyczaju językowego, któryś 7 korzeni szukać należy w depth-language (s. 6). Steno-lang to język honorujący prawa logiki klasycznej - identyczno* 1 �^sprzeczności, wyłączonego środka, racji dostatecznej, a poś­ miał tej logiki można - według Wheelwrighta - oddać słowami - nie m o ż e " ; to również język podejmowania decyzji. jCpth-kinguage wymienionym logicznym procedurom się nie noddaje. jest translogiczny, mogą być w nim elementy paradok­ salne i j e jeżykiem symboli, których treści nigdy do końca nie wyczerpuje, w przeciwieństwie do języka nauki, którego uniwefsum semantycznych możliwości jest ograniczone; postulat logiki tego języka określił autor formułą „może - nie m u s i " .53-54). Autor dotknął tutaj kwestii tzw. modalnośei - logicznej charakterystyki wypowiedzi pod względem sposobu, w jaki awierdzają to, co stwierdzają. Użycie bowiem słów „ m u s i " i może" nawiązuje do znanego w logice tradycyjnej rozróż­ nienia na modalność de re, gdy orzeka się jednoznacznie konieczność przysługiwania lub nieprzysługiwania cechy przedmiotowi, i modalność de dieto, gdzie orzeka się zarówno tonieczność, jak i możliwość. Wheelwright dokonał następnie zestawienia swojego po­ działu z. podziałem referencyjność-emotywność i ustanowił dla tych dystynkcji pewien wspólny mianownik nazwany przez niego „typami m o w y " (Modes of Discourse). Stało się to możliwe po stwierdzeniu, iż przeciwstawienie referencyjnośćemotywność jest błędne, zauważyć można natomiast dwa inne: referencyjność (R) - niereferencyjność (non-R) i emotywność (E) - nieemotywność (non-E). Wheelwright przedstawił ten konstrukt w postaci następującego schematu: s t (s Typy Mowy R ekspresyjna poetycka dosłowna logiczna non-E wykrzyknikowa atyczna non-R Wskutek tej szczególnej fuzji dwóch ujęć funkcji języka utrzymujemy takie oto typy mowy: R,non-E: język przedmiotowy używany w funkcji refere­ ncyjnej oraz język naukowy w tym sformalizo­ wany język logiki. ^on-R, non-E: mowa fatyczna - „Dzień dobry" etc. Vm-R, E: mowa w y k r z y k n i k o w a - „ C h o l e r a ! " e t c „ gdzie w odróżnieniu od mowy fatycznej zwroty odnoszą się do zaistniałych zdarzeń, mowa ekspresyjna, język, który jest zarówno referencyjny jak i emotywny, ale nie poprzez przypadkowy związek - np. „Pali s i ę ! " , tylko ze względu na sens bardziej fundamentalny, gdzie funkcja referencyjna, właściwe znacze­ nie, bierze przynajmniej część swej zasadniczej postaci z emotywności języka i zmienia się wraz ze zmianami tegoż (s. 56); jest to język religii, mitu, metafizyki, poezji, heelwright wskazał zatem dwa typy referencyjności - nietywną i emotywną - o tożsamym walorze prawomocności. ! * n ą analogią do wyróżnionych tu dwóch typów referenйР ^- J P°gl4d - niemieckiej filozofii życia, w szczei Georga Mischa, który rozróżnił dwa typy mowy: J r * duskursywną" i „ m o w ę e w o k u j ą c ą " . Podobnie jak 1Ц r i g h t przypisał obu formę referencyjności, przy czym ta l=a nie rządzi się prawami logiki klasycznej, natomiast ją e 0 e s l 0 s c e elw l z w poprzedza: tam gdzie kończy się logika ewokacji zaczyna się kanon logiki arystotelesowskiej, choć odbywa się to w sposób stopniowy. Staje się tak wskutek procesu odrywania się znacze­ nia od słowa, konstytuowania pojęć, wreszcie symboli logiki i nauk szczegółowych, np. symboli chemicznych. Nauka wyabstrahowuje znaczenia z języka naturalnego, który jest wielo­ znaczny i uwikłany w kontekst ludzkich spraw. Woda w mowie dyskursywnej, w nauce, to wzór chemiczny, w mowie ewokującej natomiast może być wodą rytualnych oczyszczeń, wodą - praelementem, wodą wciągającą w otchłań etc. U podstaw pierwszej stoi tradycja logiki arystotelesowskiej, tradycja orze­ kania wartości logicznej zdań oznajmujących, druga natomiast uwzględnia również swoistą logikę życzenia czy rozkazywania. Pierwsza umieszcza w pełni to, co domniemane, w tym, co wypowiedziane, w drugiej - np. wiara religijna - domniemane nie mieści się w tym, co wypowiedziane. W mowie ewokującej sens rozwija się w trakcie wypowiadania, znaczenie jest właśnie ewokowane, wywoływane niejako, co łatwo zauważyć choćby w dziełach literatury wymagających przecież interpretacji, gdzie również to, co domniemane, jest nie do końca wypowiada­ ne. Konstytuujące się w tej mowie znaczenie bywa w swej pierwotności związane z mimiką, gestem, ujawnia się wtedy zależność duszy i ciała, znika ich rozdział, np. gdy ktoś daje wyraz swego gniewu, żalu, prośbie etc. Z punktu widzenia aspektu mito-magicznego kultury na podobne dychotomiczne funkcje języka wskazywali etnologo­ wie. M o c ą tradycji badawczej skupiali się na tymże aspekcie podkreślając specjalny status języka towarzyszącego zabiegom magicznym, rytuałom, całej sferze sakralnej i nadnaturalnej. Cassirer pisał o istnieniu „funkcji semantycznej" i „funkcji m a g i c z n e j " j ę z y k a , deskryptownej i kreatywnej, wzajemnie się przenikających (por. 1946a, s. 282-83; 1953, s. 165-66). Ponadto ta „ m o w a magiczna" jest swego rodzaju wspólną częścią, którą dzieli język z mitem, jest pozostałością nie­ gdysiejszej jedności mitu, języka i sztuki (Cassirer I946b, s. 97-98). Filozof twierdził bowiem, że te trzy formy symbolicz­ ne wyodrębniły się z pierwotnej „mentalnej j e d n o ś c i " w wyniku wewnętrznego napięcia pomiędzy przedstawieniami subiek­ tywnych wrażeń, a potrzebą skończonych obiektywnych form i obrazów (por. kaniowskie kategorie) (tamże, s. 88). „Słowo i magiczna mowa, podobnie jak magiczne wyobrażenie, są integralną częścią magicznego ś w i a t o p o g l ą d u " - twierdził Cassirer (1953, s. 40), a echa tego poglądu pojawiają się we współczesnej refleksji na podobne tematy. Bronisław Malinowski w Suplemencie do wspomnianej już pracy Ogdena i Richardsa o języku zauważył: „Sposób, w jaki pisząc te słowa stosuję go teraz, sposób, w jaki musi go stosować autor książki, tekstu na papirusie lub napisu wyciosanego w kamieniu, jest bardzo wy­ szukaną, pochodną funkcją języka. Przy tym sposobie użycia język staje się skondensowanym odzwierciedle­ niem, rejestracją faktu lub myśli. W swoich pierwotnych zastosowaniach funkcjonuje on natomiast jako ogniwo łączące zgodną ludzką działalność, jako część ludzkiego zachowania. Jest sposobem działania, a nie narzędziem m y ś l i " (1981, s. 262). Losy tej ważnej wypowiedzi, a zwłaszcza jej interpretacji, bywały różne, również z powodu jej nieprecyzyjności, ogólno­ ści. Malinowski wyodrębnił także dychotomiczne: „mowę w działaniu'' (speech in action) i „ m o w ę narracyjną'' (narrative speech). Pierwsza obecna jest w rytualnych aktach magicznych, także w zabiegach magicznych towarzyszących niektórym czynnościom praktycznym i produkcyjnym, ale bywa również, że przenika ten drugi rodzaj mowy np. podczas opowiadania, rozważania zdarzeń w grupie, gdzie korelatem narracyjności są poszczególne społeczne, umysłowe i emocjonalne nastawienia (1956, s. 312). W takiej sytuacji narracja, opowiadanie stwarza nowe więzi i uczucia poprzez emocjonalne oddziaływanie słów. 35 �W klasycznym przypadku „kontekstu sytuacji" mowa towarzy­ sząca działaniu zrozumiała jest tylko w połączeniu z tym działaniem, we wskazanym natomiast przypadku u mowy narracyjnej odwołanie do działania ma charakter tylko pośredni, jednak referencyjna funkcja opowiadania jest tutaj wtórna wobec funkcji społecznej i emotywnej (s. 313). Do tych myśli, jak również ich interpretacji przyjdzie się jeszcze odwoływać. Zwróćmy tylko uwagę, że te intencje poprzedzały późniejsze wystąpienie Austina i jego teorię aktów mowy. Można by nawet mówić o terminologicznych paralelach, gdy Malinowski wskazywał na pewne językowe zjawiska, europejskie i jemu współczesne, np. przysięga, w której zauwa­ żył zróżnicowanie jej „ m o c y " w zależności od tegoż kontekstu sytuacji (s. 322). Austin mawiał o podobnych akiach mowy używając określenia „mocy illokucyjnej" wypowiedzi. M a l i ­ nowski tych cennych pomysłów nie rozwinął - chciałoby się powiedzieć - w pożądanym kierunku, który pozwoliłby na rozwój tak zapoczątkowanej etnologicznej teorii języka (mo­ wy), choć w pewnym ograniczonym stopniu podjęła te pomysły późniejsza tzw. etnografia mówienia. Przejął się natomiast zanadto domniemaną stwórczą mocą słowa w magii, gdy w rzeczywistości metaforyczna substytucyjność w magii Trob­ riandczyków. którą się zajmował, nie była przez nich po­ strzegana w kategoriach - z europejskiego punktu widzenia - substancjalnej identyczności (por. Tambiah 1968, s. 198). Ponadto, podobnie jak w rytuale, emotywne słowa mają jednak zawsze swą strukturalną i referencyjną podstawę (por. tamże). Czy zatem przeciwstawienie Wheelwrighta emotywność-nieemotywność języka implikuje dwa skrajne modelowo typy referencyjności logicznie równorzędne, choć dotyczące bytów o różnym statusie ontycznym? Podobnie jak w przypadku przeciwstawienia partycypacja-przyczynowość dotyczącego ty­ pów kosmologii i w tej kwestii nie sposób wyjść poza intelektualne i językowe uposażenie wpisane w te referencyjno­ ści i nastawienia. Innymi słowy, nie można przeprowadzić np. postulatu Gódla i stworzyć stosownych środków wykraczają­ cych poza teorię, by z ich pomocą o niej orzekać. Leszek Kołakowski przy okazji rozważania interesujących nas tutaj funkcji języka również doszedł do takiego wniosku: „Uznanie, że język przeznaczony specjalnie do wyrażenia sfery sacrum nie może być przełożony bez zniekształceń na język profanum nie sugeruje wcale, że ten ostatni (w przeciwieństwie do pierwszego) jest naturalny, autentycz­ ny, obiektywny, opisowy, bezzatożeniowy, nadający się do komunikowania prawdy. Po pierwsze, codzienna mowa świecka obfituje w słowa, które są obciążone wartoś­ ciowaniem lub odnoszą się do nieweryfikowalnych fak­ tów, w szczególności do naszych stanów 'wewnętrznych'. Dokładnie 'empiryczny' czy behawiorystyczny język ni­ gdy nie istniał, jest on sztucznym wymysłem filozofów i p s y c h o l o g ó w " (1986a, s. 94). Lakoniczne określenie Frederica Jamesona „the prison-house of language" nie jest czymś nowym w historii refleksji nad językiem. Zjawisko tzw. terroru słów dostrzegali j u ż Bacon, Rousseau, Vico, współcześnie natomiast - by wymienić tylko niektórych - Levi-Strauss, Starobinski, Derrida, wspomniane już szkoły General Semantics i New Criticism. Jeśli chodzi o tzw. zasadę relatywizmu językowego (hipoteza Sapira-Whorfa), której nie sposób pominąć w tych rozważaniach, chcielibyś­ my przytoczyć tylko wypowiedź jednego z polskich jej inter­ pretatorów. Anna Wierzbicka we wstępie do książki Sapira Kultura, język, osobowość napisała: „Tezę Sapira o 'względności językowej' i o wpływie języka na myślenie i działanie jego użytkowników inter­ pretuje się niekiedy w duchu skrajnego determinizmu. Jest to zupełne nieporozumienie. Ani Sapir, ani nawet Whorf (mimo radykalności niektórych jego sformułowań) nie twierdzili nigdy, że język określa świadomość. Przeciwnie, 36 Sapir uważał taki pogląd za naiwność. Potenejalnj w każdym języku można wyrazić wszelkie treści; nie щ takiej interpretacji doświadczenia, która byłaby nie <j pogodzenia z jakimkolwiek językiem. Ale jest istotna różnica między tym, czego dany język 'nie uniemożliwia' a tym, co dany język podsuwa, ułatwia i sugeruje. j różnica między myślą potencjalną a myślą 'habitualną"' (1987, s. 22). Stąd więc w języku Hopi, wskutek braku podmiotownorzeczeniowej struktury zdań, łatwiej jest mówić o borsuku kopiącym j a m ę czy goniącym za myszą, niż o „borsuku jak t a k i m " , p o n i e w a ż tenże borsuk - z powodu językowego haht, tus - istnieje dla Hopi przede wszystkim sytuacyjnie. Natomiasi Trobriandczykom, wskutek braku rozróżnienia na obiekt i j „ atrybut, trudno jest oddzielić „ o g r o d n i k a " i „ d o b r o ć " : n i e mają takich oddzielnych słów, mają natomiast jedno na określenie ogrodnika, który nie może być ogrodnikiem złym (por. Burszta 1986, s. 54). „ O g r o d n i k " i „ d o b r o ć " stanowią zatem jedną istotę, nie ma tu substancjalno-akcydentalnych rozróżnień - jak by powiedział Cassirer. To jest również sprawa arystotelesowskiego kanonu, którego próżno szukać na Trobriandach w takiej formie, do jakiej przywykł europejski badacz, posługujący się językiem ukształtowanym w ciągłym wyzwaniu wobec pytań w rodzaju: „co to jest rzecz?",,,co to jest cecha?", „co to jest poznanie?", „jakie są warunki poznania?" etc. Kulturowy dystans ułatwia dostrzeganie tych różnic pomiędzy językiem „ n a s z y m " a „ i c h " , trudniej natomiast zastosować taką miarę właśnie wobec tego naszego, indoeuropejskiego języka (czy to będzie polski, angielski czy francuski), chcielibyśmy w tym miejscu odwołać się do wspomnianych dwóch szkół, które ten problem podjęły. Czołowy przedstawiciel szkoły New Criticism, Kenneth Burkę, kwestię j ę z y k o w e g o determinizmu podjął w sposób, który z jednej strony strukturujący wpływ języka rozciąga na wszelką językową działalność: od języka wiedzy do języki poezji. Z drugiej natomiast wskazał na pewne cechy lej działalności, które - wydaje się - łączą wszystkie języki. Rozważmy - za B u r k ę ' m - takie oto zdanie: „Człowiek idzie u l i c ą " . Jest to zaiste zdarzenie nadzwyczaj typowe dla kogoś, kto siedzi przy biurku i spogląda przez okno szukając czegoś, co mogłoby zostać przedstawione w postaci czysto opisowego zdania. Burkę stwierdził natomiast, że to zdanie opisowe M jest. Nie opisuje ono bowiem, czy człowiek jest wysoki, czy niski, jak jest ubrany, czy jest stary, czy młody; nie wiemy czy idzie powoli, czy szybko, czy może nawet kuleje albo podpiera się laską; czy ulica jest szeroka, czy wąska, jaki ma KUI/j chodnika, czy rosną wzdłuż niej drzewa, jakie są doim wreszcie jaka to pora roku, dnia, jaka pogoda etc. Jest to więc „zdanie-tytuł", które w sposób arbitralny opisuje różne sytua­ cje: „sytuację c z ł o w i e k a " , „sytuację chodzenia", „sytuacje u l i c y " . Prócz tej cechy języka, mianowicie „tytułowania (entitling) niewerbalnych sytuacji bynajmniej nie w kategorii* słowo-rzecz, czyli denotacji (Burkę 1966. s. 361), drugą ceclH jest jego „ s k r ó t o w o ś ć " : używanie słów-abstraklów w rodzaj „ c z ł o w i e k " zamiast „stary (młody) etc. c z ł o w i e k " itd. Dial* tyczne środki pozostające do dyspozycji tych językowy mechanizmów to - różnej długości werbalne wyrażenie sytuacji niewei sumujące lub tytułujące tę sytuację; - to wyrażenie może zostać skrócone, tak że jego czff* oddawać całość, a więc krótsza część jest wówczas ty tytułu; - podobnie rzeczywisty obiekt może pełnić tę samą slkra«F cą funkcję, np. przedmiot związany z jakąś osobą | czymś więcej niż nim samym, staje się aspektem i czy związany z sytuacją np. dom - może być skróten sytuacji, która miała w nim miejsce - dobrej z udziałem takich a takich osób itd. e а 0 e s ( 0 e 0 11 1 |u �, gdy wyrażenie zostaje zredukowane do fragmentu siebie (słowa), a niewerbalną sytuację reprezentuje jej fragment, pojawiają się wtedy warunki, w których taki „podsumowują­ cy obiekt"kojarzy się z „podsumowującym s ł o w e m " (tamże, 1.371). 0 ile więc w przypadku rozważanego przez Burke'a języka Imielskiego można wskazać cechę generalizacji (tytułowanie, gotowość), to w przypadku Hopi należałoby mówić o parkulacji (nie oddzielnego, niesytuacyjnego terminu „borj j " ) . W każdym jednak przypadku znaczenie słów uzależ­ nione jest albo od sposobu postawienia problemu, albo od kontekstu. Nie przypadkiem Burkę dziełu, w którym powyżej orzedstawione kwestie referuje, nadał tytuł Language as Sym­ bolic Action- Bliski jest tutaj Malinowskiemu; obaj podzielali pogląd o języku jako formie działania, Burkę poszedł jednak Jalej i uniezależnił tę cechę od mniej lub bardziej dosłownie rozumianych działań, a jakich mówił Malinowski. U Burke'a .IUIO bowiem projektowanie i strukturowanie obrazu rzeczywi­ stości nie wymaga koniecznie stosownych czynności, gestów, technik, jak to jest w przypadku np. rytuału czy niektórych jziałań wytwórczych. O ile język opisu nic składa się wyłącznie zterminów fizycznej miary, matematycznej funkcji, formalno•logicznego związku etc, o tyle zawsze jest wypadkową kontekstu sytuacji, miejsca, jakie zajmuje w polu semantycz­ nym, będącym tego kontekstu znaczeniową realizacją (por. Tokarski 1993, s. 355). Nie musi to być sytuacja rytualnego tańca przy wtórze bębnów, może to być choćby sytuacja spoglądania przez okno. Ponadto Burkę stwierdzeniami na lemat natury owego j ę z y k o w e g o tytułowania i skracania, ufundowanych na odniesieniach typu część-całość, które mogą nawet symbolicznie wcielać się w konkretne obiekty, wskazy­ wał na źródłową mito-magiczność i emolywność k a ż d e g o tezyka i ludzkich (kulturowych) nastawień. Bez względu na iiięd/y-kulturowe podziały, a ze względu na podziały wewnątrz-kulturowe, nasycenie tą magicznością jest odwrotnie proporcjonalne do nasycenia pytaniami o własną prawomoc­ ność. Polski badacz - Walery Pisarek - wypowiadał się w podob­ nym duchu na temat perswazyjnego charakteru języka. Zauwa<yl. że taki rodzaj oddziaływania na odbiorcę nie musi być podejmowany przy pomocy explicite sformułowanych zwrotów perswazyjnych, często wystarcza bowiem tylko odpowiednia •elekcja informacji. Oto doniesienie o wypadku samochodo­ wym może być sformułowane np. „Samochód przejechał przechodnia" albo „Przechodzień wpadł pod s a m o c h ó d " , albo ••Przechodzień padł ofiarą wypadku samochodowego" itp. •Możliwości jest znacznie więcej - napisał Pisarek - ale i te trzy wystarczą by wykazać, że pozornie neutralne relacje za każdym 'Нет co innego implikują. Pierwsza sugeruje raczej winę serowcy, druga - winę przechodnia, trzecia składa odpowie­ dzialność na nieosobowe fatum. Rzeczywiście w oczach prze•todniów samochody na nich najeżdżają, w oczach kierowców Przechodnie włażą pod k o ł a " (1976, s. 20-21). Ukon­ stytuowane zostały więc. w każdej z tych wypowiedzi, różne azy jednego i tego samego czasoprzestrzennego wycinka /"^ywistości, obrazy, które można by odnieść zarówno do 2*'. których zdarzenie było widziane, jak i owych •wień, w tym wypadku jednostkowych. Wiemy już, że takie ^wienia bywają również zbiorowe i to one właśnie poddają najlepiej zewnętrznym procedurom wychwytywania i interL ' należy wszakże do zadań etnografii. Istotna jest tu . ytuująca funkcja języka, owa pierwotna mito-magiczność, j ę z y k o z n a w c y określają mianem emotywności czy perm a 4 4 f z a C j l c o stawia, również język, jako zbiór skończonej ilości słów, jest tylko taką mapą rzeczywistości. Podobnie jak mamy mapy przedstawiające połączenia komunikacyjne, mapy synoptyczne, stratygraficzne, surowców mineralnych etc, mamy także języ­ kowe mapy przedstawiające procesy ekonomiczne, ruchy cząs­ tek elemntarnych, miłosne uniesienia czy obrazy za oknem. Nie możemy bowiem ująć jednoznacznie w słowa nieskończonej ilości zjawisk zachodzących na poziomie mikroskopowym niedostrzegalnym przez zmysły czy nieskończonej liczby poru­ szeń naszego ducha, wymykających się naszej introspekcji... Jeden z kontynuatorów tej teorii, wspomniany wcześniej Samuel Ichije Hayakawa, twierdził, że posługujemy się wyłącz­ nie takimi właśnie etykietkami wziętymi z różnych poziomów abstrakcji i wszystko o czym m ó w i m y to abstrakcje (1965). Wyobraźmy więc sobie taką drabinę abstrakcji w formie pytań i odpowiedzi: „ C o to jest w ą ż ? " (1) „Zwierzę z rodziny g a d ó w " . „ C o to jest z w i e r z ę ? " (2) „Organizm ż y w y " . „ C o to jest 'organizm'?" (3) „Pewien układ biologiczny". „Czy zatem człowiek to organizm żywy, z w i e r z ę ? " itd. To tylko trzy ogólnikowo przyjęte szczeble, a już pojawia się zagrożenie pomieszania pojęć, np. że człowiek jest zwierzę­ ciem. Jest nim oczywiście, ale pod pewnymi warunkami, które często są pomijane, ponieważ uwzględnienie ich pociąga konieczność żmudnego budowania sąsiadujących pięter abs­ trakcji, które następnie należy porównywać, selekcjonować, uwzględniać różne metafizyczne przesłanki etc. Rozważając rzeczy jakby „od d o ł u " abstrakcji mielibyśmy: (1) węża poznawanego przez naukę (procesy fizyczne, bio­ chemiczne, motoryczne e t c ) , z użyciem stosownej apa­ ratury badawczej i z uwzględnieniem aktualnego stanu wiedzy; (2) węża jako obiekt potocznego doświadczenia, który nasz system nerwowy wyselekcjonowuje z węża — procesu (por. wyżej); (3) słowo „ w ą ż " , które jest n a z w ą nadawaną obiektowi z poprzedniego poziomu, które tym obiektem nie jest i pomija szereg jego charakterystycznych cech; (4) słowo „ w ą ż " , które wskazuje szereg cech charakterys­ tycznych pewnego zbioru obiektów: „ w ą ż , " , „ w ą ż , " . . . , , w ą ż " , pomija jednak typowe cechy poszczególnych obiektów; (5) słowo „ w ą ż " , k t ó r e umieszcza powyższy zbiór w zbio­ rze szerszym nazwanym słowem „ g a d " itd. Już mając wiedzę z (4) łatwo o pomieszanie poziomów abstrakcji: zwykle jadowitego i niebezpiecznego węża „z g ł o w y " ł ą c z y m y z innym zobaczonym na leśnej ścieżce: nazwa i pełzające stworzenie stają się tym samym. Czasem po chwili zauważamy, że to tylko np. niegroźny padalec, który zresztą nie jest wężem. Tak ustanowiona „negatywna analogia" może się jednakowoż utrwalić. Został tutaj pominięty ów wymiar głębo­ kości, zróżnicowanie na plan pierwszy i tło, o którym mówił Cassirer, wymiar, który ujawnia się dopiero wtedy, gdy prze­ prowadzimy - jak wyżej - proces ustanawiania kolejnych abstrakcji. Mechanizm powyższy związany jest ze strukturą znaczenia jednostek językowych. By pozostać przy przykładzie z „wę­ ż e m " zauważmy, że o denotacji tej nazwy (znaczeniu ekstensjonalnym, relacji nazwa-desygnat) można mówić wówczas, gdy wskazujemy obiekt nazwany „ w ą ż , " lub „ w ą ż , " lub ... lub „ w ą ż " . M a to jednak miejsce stosunkowo rzadko, zwykle bowiem wypowiedzi mają równocześnie charakter zarówno ekstensjonalny, jak i intensjonalny (konotacja). Zdarza się również i tak, że mamy do czynienia wyłącznie ze znaczeniem intensjonalnyin, np. w zdaniu: „Anioły patrzą w nocy na moje n n zbliżonym duchu utrzymana jest argumentacja szkoły »ykl J założyciel Alfred Korzybski (1948) 4^ 'nawiać, że podobnie jak „mapa nie jest terytorium". Р^У pomocy umownych znaków to terytorium przed­ ; S e m a m i c s J c 37 �ł ó ż k o " . N i e znaczy to jednak, że anioły nie patrzą; o wyłącznej intensjonalności znaczenia decyduje jednak to, że nie możemy tego zmierzyć, sfotografować, dotknąć, zobaczyć itd. Słowem, nie istnieją empiryczne procedury weryfikacji-falsyfikacji tej wypowiedzi, które pogodziłyby potencjalnych dyskutantów, np. mistyków i agnostyków. Takie procedury można natomiast z całą pewnością zastosować wobec wypowiedzi o znaczeniu wyłącznie ekstensjonalnym, np. ,,Ten pokój ma 5 m d ł u g o ś c i " . Porozumienie jest tu pewne, choćby nie wiadomo jak wielkie było pomieszanie dyskutantów w tymże pokoju zgromadzonych (por. Hayakawa 1965, s. 59). Z denotacją mamy zatem do czynienia wtedy, gdy nazwa odnosi się do konkretnego obiektu lub klasy obiektów, konota­ cja natomiast to treść charakterystyczna nazwy, zbiór cech wyróżniających obiektu, lub klasy obiektów. W przedstawionej drabinie abstrakcji węża przynajmniej od poziomu (3) zaczyna się proces konotowania, nadawania znaczenia intensjonalncgo nazwie i wraz z kolejnymi szczeblami tak rozumianego „od­ dalania" się od obiektu, znaczenie ekstensjonalne ustępuje pod naporem znaczenia intensjonalnego. Hayakawa zwrócił uwagę na to, że istnieją dwa rodzaje konotacji: informacyjna i afektywna. Ta pierwsza to społecznie podzielane, nieosobistc znacze­ nia: „ w ą ż " - zwierzę z rodziny gadów, bywa jadowty itd. (por. tamże, s. 83). Druga to auta osobistych odczuć, które otaczają nazwę: „ w ą ż ' ' - np. jadowity, oślizgły, ale mogą to być odczucia zupełnie przeciwstawne. Afeklywne konotacje mogą wszakże służyć przydawaniu etykietek ludziom: „ w ą ż " , a jeszcze lepiej - ,.żmija"czy np. „ k o c i a k " , „ s u k a " , „ m ł o t e k " e t c . (por. tamże, s. 84-85). Słowo jest wówczas składnikiem przynajmniej dwóch pól semantycznych, np. „ ż m i j a " — należy zarówno do pola nazw zwierząt, jak i do pola ocenianych negatywnie postaw. Hayakawa nie wspomniał tutaj o konotacjach kulturo­ wych: nazwa „ w ą ż " b y w a czasem zupełnie pozbawiona znacze­ nia ekstensjonalnego - wąż z Raju, egipski wąż Apophis, aztecki wąż Quetzalcoatl etc. - i bliska jest takim obiektom jak np. jednorożec, którego nazwa denotacji w ogóle nie ma. By jednak pozostać przy zjawiskach bardziej współczesnych niż starożytne mitologie posłużmy się przykładem, który podał Hayakawa, znamiennym dla kraju, w którym przyszło mu tworzyć - kulturowego i narodowościowego tygla. A zatem takie np. zdanie jak „Pan Miller jest Ż y d e m " posiada niemal nieograniczoną gamę afektywnych konotacji. Nieważne, że panu Millerowi można przypisać tysiące abstrakcji np. „lewo­ r ę c z n y " , „ o j c i e c " , „amator golfa", „ h a n d l o w i e c " , „Bostończyk" itd. W a ż n e jest, że wiele z nich można odczytać z natychmiastową afektywną konotacją, że ekstensjonalny pan Miller „zrasta s i ę " natychmiast z intensjonalnym Żydem, który jest w głowie i który bywa też w niepisanych zasadach kulturowej identyfikacji. A więc jeśli pan Miller jest ortodok­ sem, to znaczy, że „nie chce się a s y m i l o w a ć " ; jeśli rezygnuje z ortodoksyjności to znaczy, że „wszędzie się wpycha". Jeśli odnosi sukcesy w biznesie, to znaczy, żc „jest sprytny",gdy jest natomiast skromnym sklepikarzem, to znaczy, że „nie ujawnia swych ciemnych i n t e r e s ó w " etc. (s. 204). Doszliśmy więc do momentu kiedy konotacja utrwala się w postaci stereotypu (np. „wąż - j a d o w i t y " , „ Ż y d - f a ł s z y w y " ) lub mitu (węże w rozlicznych religijno-mitycznych panteonach, „Żydzi-mordercy Chrystusa", „ ż y d o - m a s o n e r i a " itp.). Jednak próba ustalenia zasad wzajemnego wpływu w relacji: konotacje afektywne-konotaeje kulturowe byłaby przedsięwzięciem po­ dobnym do przysłowiowego sporu o pierwszeństwo jajka i kury. Chcemy natomiast wykazać, że cechy takiej oto emotywnokonotatywno-ewokującej referencyjności języka związane są właśnie z owym mito-magicznym nastawieniem, partycypacją, w odróżnieniu od przyczynowości i w odróżnieniu od referen­ cyjności nieemotywno-denotatywno-dyskursywnej. Takie bo­ wiem „ s k a k a n i e " po szczeblach tej drabiny abstrakcji, miesza­ 38 nie porządków denotacji i konotacji, signifić i signifiant, g j ^ każdy ze szczebli jest odrębnym systemem znaczeniowym niesprowadzalnym do systemów sąsiednich bez uwzględnienia różnic zakresów pojęciowych, taki proces zrastania się naz i rzeczy, istot i przypadłości, własności i przedmiotu, z dodai kowym aksjologicznym korelatem, jest działalnością mit logiczną, swoistą j ę z y k o w ą magią. W taki oto sposób powstają wtórne systemy modelujące, zaprojektowane w granicach okre słonych kosmologii, dające różne modele świata, obrazy, które są symboliczne, ponieważ są konotowane (por. Barthes 19.85 s. 293). Philip Wheelwright określił język emotywnej referencyjności, język mitu, religii, literatury, mianem języka diaforycznego (1974, s. 158). Diafora to tautologiczny zwrot zbudowany powtórzeniu słowa, skojarzonym ze zmianą jego znaczenia, np „Żyd jest Ż y d e m " , „Biznes to biznes" itp. Każdy z nich wygląda jak zwykłe zdanie, ale żaden zdaniem nie jest. Zwrot len rzuca bowiem swoisty j ę z y k o w y most pomiędzy dwom poziomami abstrakcji. Pierwsze słowo aktualizuje inne skład­ niki znaczeniowe niż drugie. Pierwszy „ b i z n e s " denutuje rozważaną transakcję, drugi „ b i z n e s " wprowadza konotację słowa: może to być np. „brudny biznes". Nie jest to zdanie informacyjne a projektujący zwrot, który rozmowę kieruje w kierunku zgodnym z konotacjami słowa (por. Hayakawa 1965, s. 220). W myśl zatem mito-logiki oba „biznesy" zrastają się wchodząc następnie w ogół nastawień wobec świata, w kosmologię jednostki czy grupy. Hayakawa potwierdził pośrednio poczynione powyżej stwie­ rdzenia o fundamentalnej mito-magiczności języka gdy mówił 0 „intensjonalnej orientacji, n a s t a w i e n i u " (podkr. JB). klóre ignoruje kontekst, ma skłonność do automatycznych reakcji, miesza poziomy abstrakcji, przecenia podobieństwa w przeciwieństwie do różnic (s. 279). Sam Korzybski nazwał zresztą swoją teorię systemem niearystotelesowskim („nonAristotelian system"), przez co chciał wskazać na nadużycia dwuwarlościowcj logiki w życiu codziennym; na przykład w zdaniach „Miller jest albo sprytny, albo ukrywa swoje interesy", „jeśli j a mam rację to wszyscy inni nie". „Żyd jesl Ż y d e m " . Z n a n y j u ż nam ostatni zwrot wydaje się kalką prawa tożsamości, a nim przecież nie jest i - co więcej - wymyka się regułom formalno-logicznej oceny (por, tamże, s. 242). Jeśli pamiętamy uwagi Cassirera na temat skłonności myśli mitycz­ nej do jednoznacznych, bezwarunkowych rozstrzygnięć i poró­ wnamy je ze spostrzeżeniami Korzybskiego, to przyjdzie stwierdzić, że dla mitu nie ma zaiste granic, potrafi naw.: wprząc do swojego dzieła oręż, którego zadaniem jest tego mim unicestwienie. Prawo logiki formalnej może być bowiem stosowane tylko w związku z innymi prawami tejże logik' w innym wypadku pada ono łupem mitu, podobnie jak wiek spopularyzowanych teorii naukowych czy systemów filozoficz­ nych. Erie Gould uznał mit raczej za „ekspandującą konteks­ tową strukturę" aniżeli coś w rodzaju powracającego motyw" Nawet zdemaskowany odradza się on wciąż w innym miej*' w 0 n a a 1 11 1 w innym przebraniu (Gould 1981, s. 177). Konkluzja Hayakawy jest pesymistyczna: „Obraz rzeczywistości, który tworzymy w naszych umy łach bez świadomości ciągłego abstrahowania nie ft ' m a p ą ' j a k i e g o k o l w i e k istniejącego 'terytorium świat iluzji. W tym świecie nigdy-nigdy wszyscy Ży ** oszuści; wszyscy 'kapitaliści' to spasieni tyrani, p *drogie cygara i zgrzytający zębami na związki zawdc^W tym świecie także wszystkie węże są jadowite, w ? kie wdowy i sieroty godne ubolewania, zawadzaj* samochody należy pouczać kopaniem w dekiel, а к • mówiący z obcym akcentem jest komunistycznym szr g i c m " (s. 208). ^ Ernst Cassirer określał m o w ę mianem „odwiecznego uau* m i t u " ( I946b, s. 84). Gould, którego uznajemy za kontyt" s 0 8 sz �„wsi' Cassirera. stwierdził, ze „ m i t y c z n o ś ć " to nieprzezwycię/aina własność języka. Ta natomiast związana jest z niemożnoś­ cią wypełnienia semiologicznej przerwy pomiędzy słowem aeczą, tym, co wewnętrzne, a tym, co zewnętrzne (1981, s. j4) na co wskazywał również Cassirer gdy mówił o napięciu jedzy przedstawieniami subiektywnych wrażeń a potrzebą kończonych obiektywnych form i obrazów. Centralne z. punktu Rdzenia etnografii kulturowe zjawisko - mityzacja, proces woistej wewnątrzkulturowej konotatywnej dialcktyki, ma swój ł y k o w y fundament. Aspektem wskazanej konotatywności języka jest jego figura­ tywność. Kenneth Burkę zauważył, że ukazany przez niego nroces skrótowości języka, gdzie jeden element kontekstu używany bywa jako reprezentacja całości, nie jest rzadkością. Uzyskaną wskutek tego figurę retoryka nazywa synekdochą; dzięki niej część ma zastępować całość (1966, s. 371). Burkę określany przez niektórych z racji typu refleksji nad językiem i literaturą mianem „ l o g o l o g a " (logologist) (Sapir, Crocker 1977) słusznie zauważył, że tematyka zainteresowań folklorystyki zderza się z problemami poetyki i retoryki. Stwierdził dalej, że kwestią pojawienia się mitów w dziejach powinna zajmować się folklorystyka i antropologia, studiowa­ niem natomiast motywów i struktury mitów jako form narracyj­ nych mających swój początek, środek i koniec - poetyka (Burkę 1966,s. 382). Nic jest to pomysł zupełnie nowy, nie wywodzi się również z uznania immanentnej konotatywności języka, jako senus proximum wobec zarówno jego mito-magiczności, jak \ figuratywności. Te dwie cechy języka wydają się natomiast dwiema stronami tego samego medalu. A zatem nie formalne podobieństwo pomiędzy mitem i literaturą, magią i poezją jest głównym wyróżnikiem ich analogiczności. Ta jest tylko wypa­ dkową „natury j ę z y k a " , w tej bowiem „ n a t u r z e " , w tym mito-logicznym współczynniku zakorzenione są wspomniane formy użycia słowa i formy symbolizacji, w tym figuratywności myślenia. Pragniemy wykazać żc istnieje pewien wspólny fundament dla wszelkiej sztuki słowa, że konotalywność myślenia jest wypadkową konotatywności języka i vice versa. W szczególnoSciinteresują nas afekty wne i kulturowe odmiany konotatywnofei,czy będzie to słowo w rytuale inicjacji lub ludowym eposie, czy słowo liryki lub - dajmy na lo - XIX-wieczncj prozy. Zgodni jesteśmy tutaj z poglądem czołowego przedstawiciela nurtu mitograficznego w literaturoznawstwie. Richarda Chase'a, który stwierdził, że „magia i literatura spotykają się w micie" (1966, s. 73). Badacz ten nie usiłował rozstrzygać o domniemanej pierwotności jednego z dwojga - mitu lub mowy. Na prymat pierwszego wskazywali np. romantycy (Herder, Schclling), drugiego natomiast - szkoła tzw. mitologii Porównawczej (Max Muller, Adalbert Kuhn) (por. Cassirer !946b. s. 85). Tego typu „ g e n e a l o g i c z n e " spory należą j u ż * tym typie literaturoznawstwa do przeszłości, podobnie jak pierwszeństwo rytuału lub mitu prowadzony swego czasu etnograficzne szkoły rytualizmu i funkcjonalizmu (por. Mieletynski 1981. s. 45-53). Nie podążamy jednak tropem krytyki, którą Haskell M . Block «lil mianem „literackiej antropologii" (1966, s. 135). Ta '*?eła się, z inspiracji klasycznej antropologii brytyjskiej, od " «pcji tzw. rytualistów (Harrison, Cook, Murray), którzy Jaśnie w rytuale i w micie szukali podstaw poetyckiej y°braźni (tamże, s. 130), szczytowym natomiast jej momenJ* M a tzw. krytyka archetypowa i wystąpienie jej głównego Pffcdst awicicla Northropa Frye'a. Badacz ten nie wyszedł *dnak poza formułę postrzegania literatury jako pewnego m tr k n 1 nu. ~ zbioru kulturowych zachowań (tamże, s. 135). Fryc zrzucił nigdy poglądu, że Złotą Gałąź Frazera należy przede wszystkim za studium z dziedziny krytyki ^ • k i e j , co zaciążyło na postrzeganiu literatury głównie ze Sędu na obecność w niej archetypicznych obrazów, analogi­ ite cznych od tych obecnych w micie i rytuale. Pośród ant­ ropologów miał wszakże sojusznika w Malinowskim, który również uważał, że mit jest pierwowzorem literatury (por. 1958. s. 517-18). Przytoczone zdanie Chase'a ważne jest również ze względu na stopień ogólności, z jakim mamy rozważać mito-poetyckie filiacje. Pójdziemy tutaj śladem wyznaczonym przez wystąpie­ nie Giambattisty Vico, którego ustalenia są bliskie koncepcji pierwotnej jedności form konceptualizacji rzeczywistości -Cassirera, homogeniczności u m y s ł u - H o r t o n a czy tożsamości logiki - Lćvi-Straussa. Swoją antyoświeceniową postawą ten oświeceniowy myśliciel poprzedzał późniejsze antysejentystyczne i antyrelatywistyczne poglądy wymienionych badaczy. Jego pogląd nie różnił się od poglądu oświecenia w do­ strzeganiu zmiany ludzkich instytucji, które począwszy od pierwotnego stanu „ b e s t i o n e " , c z ł o w i e k a pierwotnego, osiągają etap zwany cywilizacją. Jednakże zjawisko to - według Vico - nie jest jakimś ruchem ad infinitum, a pewną wymiennością procesów. „Niekiedy świat staje się znów barbarzyński, ponie­ waż w chwilach takich duch ogarnia i ożywia cały świat swą niepowstrzymaną s i ł ą " - skomentował tę myśl etnolog i folk­ lorysta Giuseppe Cocchiara (1971, s. 125). Tak rozumia­ ny „ b e s t i o n e " jest wciąż w nas obecny. Vico dodał jednak, żc „ b e s t i o n e " - chciałoby się rzec - pierwotny, nie rozróżniał fantazji i rozumu, nie jest pewne czy myślenie w ogóle istniało wówczas jako odrębny rodzaj konceptualizacji. M i t , myślenie, poezja byty niewyodrębnionymi częściami postawy wobec świata, co zresztą - według Vico - jest dla człowieka typowe: „Umysł ludzki z natury swej znajduje upodobanie w unifikacji" (1966. s. 104). Ta „metafizyka uczucia i w y o b r a ź n i " ( t a m ż e , s 167) jest pokrewna pierwszym systemom filozoficznym, w szczególności niezwykle poetyckim ujęciom w poglądach greckich filozofów przyrody (Tales, Anaksymandei, Anaksymenes). To oni, szukając w odwiecznych żywiołach - wodzie czy powietrzu - owej archć, zasady i początku, sięgali jeszcze do wyjaśnień typu mitycznego, które tłumaczą zjawisko po­ przez wskazanie jego genezy. Na takim etapie rozwoju, tym razem poezji, umieścił Vico milo-poezję Homera, który posługiwał się jeszcze naturalną niejako metaforyeznością ówczesnego języka. Pogląd ten po­ twierdziła Olga Frcidenberg: „Homer mógł powiedzieć'żelazne niebo', 'żelazne serce' dlatego, że niebo, człowieka, serce człowieka reprezen­ towało w micie żelazo. Później jeden synonim, 'żelazne serce', uzyskuje w myśleniu pojęciowym przenośny sens 'nieugiętego', 'srogiego' serca; jednakże 'żelazne niebo' nadal pozostaje obrazem mitologicznym w jego sensie dosłownym 'nieba z żelaza', i w archaicznym, przedpojęciowym eposie metaforą się nie staje" (1983, s. 331). Tak rozumiana metafora, „forma obrazu w funkcji pojęcia" - jak ją określiła folklorystka, nie jest jeszcze przenośnią w rozumieniu typowym dla wyodrębnionej później poezji klasycznej. Analogia antyczna „poszukuje całkowitej tożsamo­ ści semantycznej obydwu swych członów. A jest to możliwe jedynie na gruncie obrazów mitologicznych" (tamże, s. 333). Ale i krąg takich metafor musiał być zawężony do zjawisk wypełniających mitologię - pogodowych, rolniczych, chtonicznych. „Kiedy Sofokles mówi 'bezowocna choroba', trzyma się mitologicznych obrazów ' b e z p ł o d n o ś c i ' j a k o suszy, jako śmier­ ci, i 'choroby'jako złowróżbnej kobiety, niezdolnej do wydania potomstwa" (tamże). Perswazyjność takich mito-poetyckich analogii mogła być rzeczywiście doskonała, mniejsza jest w przypadku poezji klasycznej, zupełnie umowna natomiast jest analogia w nauce. Automatyzm w podejściu do zjawisk kultury i do innych kultur obcy był już Vico, a spośród myślicieli doby oświecenia podobną postawę wykazywał chyba tylko Jan Jakub Rousseau, którego Levi-Strauss uznał za pioniera nauk społecznych. Autor 39 �Nauki nowej głosił konieczność traktowania ludzkich instytucji bez uprzedzeń i gotowych schematów, co dotyczy zarówno ludów „ c y w i l i z o w a n y c h " , jak i „barbarzyńskich". Wszystkie one mają bowiem jakąś religię, instytucję małżeństwa i wszyst­ kie grzebią zmarłych. Te trzy wyznaczniki są - podkreślał Vico - dowodem na istnienie „wspólnego pierwiastka prawdy". Ostrzegał równocześnie: „konieczne jest, aby wszystkie narody zrozumiały, że jeśli wszędzie cywilizacja rozpoczęła się od trzech zwyczajów, to należy przestrzegać ich jak najskrupuiatniej, aby świat nie popadł w stan zwierzęcy i nie stał się ponownie wielką p u s z c z ą " (1966, s. 333). Jest tu zatem i poczucie istnienia pewnych powszechników ducha ludzkiego, i szacunek dla inności. „Taka jest natura rzeczy, że powstają one w określonym czasie i w określonych warunkach! Ilekroć pojawiają się takie określone warunki, powstają rzeczy takie, a nie inne" (tamże. s. 147). Te słowa myśliciela winny być maksymą każdej metodologicznej procedury. Po znacznym osłabieniu oświeceniowego mechanistycznego materializmu przyszedł czas kontynuatorów Vikianskicj myśli. Ideolog romantyzmu - Fryderyk Schelling - na sto lat przed Chase'm powiedział, że poezja i filozofia to odgałęzienia ze wspólnego pnia - mitu. Pisał w swojej Philosophic der Mythologie: „W mitologii nie mogła działać filozofia, szukająca postaci dopiero w poezji, natomiast filozofia ta była sama w istocie rzeczy równocześnie poezją; i odwrotnie: poezja, która tworzyła postacie mitologii, nie była w służbie różnej od siebie filozofii, lecz sama w swej istocie była również działalnością tworzącą wiedzę, czyli filozofią. To ostatnie zapewne sprawia, że w wyobrażeniach mitologicznych prawda nie będzie jedynie przypadkiem, lecz pewnego rodzaju k o n i e c z n o ś c i ą (podkr. JB); to pierwsze - że poetyckość mitologii nie jest zewnętrznym dodatkiem, lecz tym, co wewnętrznie istotne i dane przez samą m y ś l " (cyt. za: Weimann 1969, s. 313). Teorie mówiące o istnieniu jakiejś mito-poetyckiej epoki, włączając Vikiańską i Schellingiańską. należą już zapewne do przeszłości. Można je uznać za przejaw dążenia, typowego dla każdej filozofii dziejów, do znalezienia w historii pewnej linearnej logiki rozwoju. Współcześni tworzeniu tych koncepcji „ d z i c y " czy tzw. warstwy niższe narodów europejskich byli. w myśl zarówno idei romantycznych, jak i późniejszych - ewolucjonistycznych, „ ś l a d e m " tej odległej epoki. Znalazły się także dowody w postaci najstarszego piśmiennictwa filozofi­ cznego czy antycznego dramatu i liryki, które, wraz z obecnymi jeszcze „ p r z e ż y t k a m i " w folklorze i tzw. kulturze ludowej, doprowadziły do stworzenia obrazu tej mito-poetyckiej epoki. Tymczasem przed Sokratesem świata nie zaludniali wyłącznie proto-filozofowie i proto-poeci, a XIX-wieczni chłopi nie zajmowali się wyłącznie świętowaniem, odczynianiem uroków i śpiewaniem pieśni w czas żniwa. Świętowali, odczyniali uroki i śpiewali także nie-chłopi. W najnowszej polskiej myśli etnograficznej tradycje tych XIX-wiecznych idei są wciąż silne, mimo wygłaszanych deklaracji o „zmianie paradygmatu", mimo raz - podkreślania związków z różnymi -izmami, innym natomiast razem - od tych -izmów się odżegnywania. Wracając do Vico i wyznaczanych przez niego drogo­ wskazów, zatrzymujemy to. co w jego nauce trafne. To mianowicie, że wciąż trwa proces dyferencjacji. wyodrębniania, mutacji różnych nastawień, kosmologii, dyskursów, form twór­ czości, mających istotnie wspólne, choć wirtualne źródło. Określamy je jako wirtualne, ponieważ trudno w jego wskaza­ niu osiągnąć więcej, niż. modelowy tylko zarys, i na pewno nie było ono hegemonem jakiejś epoki. Nie wyjdziemy więc dalej, niż powtórzenie za Cassirerem. że m i l . język, sztuka i wreszcie nauka zakorzenione są we wspólnym symbolicznym i apriory­ cznym fundamencie, który jest - tym samym - ich uzasad­ nieniem. W każdej z tych dziedzin obecne są zatem elementy 40 pozostałych, w tym zwłaszcza język można uznać za szczegó] medium pomiędzy magicznością i krytycznością, mitem i пац ką, konotacją i denotacją. Natomiast o w ą mito-poetycką epob „ b e s t i o n e " możemy potraktować jako pewną przenośnię, słu^ cą ukazaniu źródłowej jedności symbolicznych form. I.G. Frank-Kamieniecki, współczesny Oldze Freidenbero badacz mitu, który również dostrzegał oczywiste jego zwią^j ze sprawami interesującymi poetykę, połączył te dwie sfery wyjaśniając genezę metafory. W pierwszym tomie zbioru Sowietskoje jazykoznanije z 1935 roku napisał, że metafora poetycka i obraz mitologiczny są tymi samymi formami poznania - konkretu poprzez konkret. Wniosek ten wywodził z faktu wzajemnej inspiracji, j a k ą pomiędzy tymi dwiema formami twórczości można dostrzec, zwłaszcza w przypadli poezji starożytnej (por. wcześniejsze uwagi Freidenberg). ]\[j znaczy to, że przynależność do wspólnej nierozczłonkowanej „ideologii" (my powiedzielibyśmy - kosmologii) przesądza o genetycznym pierwszeństwie mitu wobec twórczości poetyc­ kiej (za Faryno 1983, s. 321). Badacz napisał: „Początkowo jednak obie dziedziny rozwijały się w ścis­ łym powiązaniu: poezja czerpie surowy materiał z mitu mitologia zaś wykazuje pierwiastki twórczości poetyc­ kiej w procesie przeformowywania zapatrywań tradycyj­ nych. Dualizm fantastycznego i realistycznego poczucia świata znajduje wyraz w micie nie w sprzeczności dwu światopoglądów, lecz w przeciwstawieniu dwu przestrzen­ nie odgraniczonych światów, z których o b y d w a uznaje się za r e a l n e " (podkr. JB) (cyt. za: Faryno, s. 321-22). Ernst Cassirer upatrywał w metaforze rodzaj łącznika pomię­ dzy językiem i mitem; na styku tych sfer właśnie powstaje metafora. Zarówno mowa. jak i mit mają więc pierwotnie metaforyczny charakter (1946b. s. 84-85; 1953. s. 141), Marburczyk twierdził, że to. co wyraża poezja, nie jest ani mitycznym słowem-obrazem bogów i demonów, ani nie jest tez logiczną prawdą abstrakcyjnych uwarunkowań i związków Świat poezji stoi z boku obu jako świat fantazji, ale jest takim rodzajem fantazji, że królestwo czystego uczucia może znaleźć w nim swój wyraz i osiągnąć pełne i k o n k r e t n e spełnie­ nie (1946b, s. 99). W tym znaczeniu metafora nie jest tylko określeniem jakiejś kategorii w terminach innej kategorii, ale sama jest przejawem powstania kategorii zupełnie nowej (tamże, s. 88), a prawda poezji, podobnie jak prawda mitologii, jest „pewnego rodzaju koniecznością" - jak by powiedział Schelling. Jest to konieczność z punktu widzenia przyjętych reguł i kontekstu sytuacji, na co wskazywał Malinowski, np w rytuale czy magii. Nieobce jest to również literaturze, czy to będzie poezja, czy proza, ponieważ chce ona uzyskać ontyczm status mitu poprzez eksploatację samego języka, poprzez stawanie się kulturowym dokumentem uzależnionym wc języka, wreszcie poprzez próbę przemyślenia kwestii spotó* nego kompromisu w kategoriach interpretacyjnego proces" (Gould 1981, s. 129). Ten proces jest natomiast zawsze koniecznym warunkiem zarówno mitu, jak i literatury (tam/ 112). Słowo staje się słowem mitycznym lub poetyckim W wtedy, gdy ma miejsce jego interpretacja, konstytuowani' w jakimś konkretnym kształcie. ne e 1 1 Rzecz jasna ramy tej konkretności wyznaczane są P *' jednostki lub gremia: od samotnic przeżywającego P ^ * słowo, po zbiorowo celebrujących rytuał - sporządzony * ^ mitycznego scenariusza. W tym znaczeniu nie można rtw" o „ ż y w y m " o d b i o r z e literatury czy o „ ż y w y m " micie. J^sM to tylko bierny odbiór czy mechaniczne odtwarzanie. А г kronika pewnych wypadków miłosnych pozostanie re tylko pewnych faktów i nie stanie się - powiedzmy • wypadków miłosnych Konwickiego, o ile nie zostanie | czytelniczej interpretacji, pewnemu nastawieniu lub nastawienia nie wywoła. Podobnie ceremonia przyj 0 eCI �„eona akademickich czeladników zyskuje swą konkretność. Syrnboliczno-egzystencjalne doznania obiektu tej inicjacji -iązane są ze zmianą statusu zawodowego i społecznego. 2drugiej strony prawda tej ceremonii zyskuje wymiar niezbęd­ ności z racji pewnej konieczności kulturowej, w tym wypadku ^tu podejmowanego w pewnej zawodowej i środowiskowej irrupie. będącego jednym z fundamentów tę grupę konstytu­ ujących- Powieść - tylko jako kronika - czy rytuał - tylko jako zbiór przepisanych zachowań - jest wyłącznie pustą formą, metajęzykowym odniesieniem dla społecznej rzeczywistości. Literatura i mit tylko wtedy pełnią wobec rzeczywistości sensotwórczą rolę, gdy ma miejsce „zdarzenie czytelnika-wtekście" lub „zdarzenie tekstu-w-czytelniku",jak to obrazowo ujął Erie Gould (tamże, s. 130). ,.Mitopoetycka wyobraźnia' 'jest - według Goulda - nie tylko źródłem mitu i literatury. M i t możemy bowiem odnaleźć w każdym miejscu szlaku, którym człowiek podąża w inter­ pretacji swego miejsca na ziemi: w wartościach i ich negowaniu, w alegorii i tautologii, w fantazji i w logice, archetypie i metaforze etc. (tamże, s. 4-5). Przypomnijmy tylko o w ą „tautologię", która wciela się w diaforę (Żyd jest Żydem) czy ową „dysjunkcję", która wciela się w stereotyp („Miller jest albo sprytny, albo ukrywa swoje interesy"). Dodajmy jeszcze, że obecność mitu nawet w epistemologii i w logice dostrzegał również Leszek Kołakowski (1986b). Uznać zatem wypada mit za jeszcze jeden teoretyczny konstrukt. Bo czyż mitem nazwać można np. obecność spetryftkowanych reguł logiki formalnej w tworzeniu stereotypów -konotatywnych przedstawień w ramach procesu identyfikacji kulturowej? Nie można nazwać również tego procesu mitologią, choć zbiór takich i innych przedstawień może się złożyć na pewien wytwór, który nazwalibyśmy - z pewnymi zastrzeżenia­ mi - mitologią narodową. Erie Gould wskazał taką właśnie nadrzędną kategorię - mityczność. Mityczność, która tkwi w języku, w semiologicznej luce pomiędzy zdarzeniem i zna­ czeniem, którą język usiłuje zapełnić. Jest ona źródłem metafory.symbolu, archetypu, sacrum. Gould nie ukrywał inspiracji ze strony Rolanda Barthes'a, który napisał w 1971 roku: „mit współczesny jest bowiem nieciągły, już nie ujawnia się w wiel­ kich opowieściach, lecz w samym 'dyskursie'; jest raczej frazeologią, zbiorem zdań (stereotypów); mit zniknął, lecz pozostała - bardziej podstępna - mityczność (le mythique)" iBarthes 1971, cyt. za K u ź m a 1986, s. 63). Oto kilka cennych uwag Erazma Kuźmy na temat tejże mityczności: „(...) uznaje się j ą za zjawisko językowe, a nie tylko literackie, a więc staje się raczej pojęciem stylistycznym niż genealogicznym; implikuje odprzedmiotowienie, abstrakcjonizację, współoznacza więc raczej strukturę niż temat; nie jest skupieniem organizującym się w mit, ale rozproszeniem podminowującym język i literaturę; nie jest poznaniem czy prawdą, lecz raczej następstwem działania umysłu nastawione na poznanie, które jest jednak nieosią­ galne" (1986, s. 63-64). punktu widzenia etnografii należałoby mówić nie o „pojęstylistycznym" a o pojęciu mito-logicznym (jako przejawie l**nego nastawienia, kosmologii); nie o „odprzedmiotowiaJ -abstrakcjonizaeji",a o mityzacji jako wewnątrzkulturowej i^notatywności. Pozostałe wymienione przez Kuźmę okreś' dotyczą również zakresu i metod etnografii, jitlip Wheelwright zapożyczając о М а х а Mullera określenie ykalna metafora" zauważył, że nie sposób jej odróżnić od 'Ури czy obrazu religijnego. Konstytuuje się ona wówczas, *v h ^ 'Cdzykontekstowych analogii ogarnia całą kulturę, 1^ °dzi daleko poza swą rudymentarną formę - poza zdanie (p z - i może stać się kategorią np. religijnego dyskursu • '^64, s. 101 i ns.). Przypomnijmy, że podobna interpreta­ zW Clu lu a е r Z e W,ers 0| m cja skłoniła М а х а Blacka do używania terminów „metafora" i „ a r c h e t y p " wymiennie - w celu uniknięcia wyłącznych skojarzeń z poezją (1962). Podejście Wheelwrighta jest równie pokrewne poglądowi głoszonemu przez Richardsa, że metafora to operacja dokonywana nie na słowach, a na myślach. Z tego natomiast wynika, że nie ma pozakontekstowego trwałego znaczenia słowa, z wyjątkiem może niektórych terminów naukowych. Paul Ricoeur, idąc tropem takiej semantycznej analizy metafory, również położył nacisk na jej kontekstualny charakter: „choć rezultat semantyczny, który nazywamy meta­ forą, zamyka się w słowie, to przecież ma on swe źródło w działaniu kontekstu, który doprowadza do wzajemnego oddziaływania pól semantycznych kilku s ł ó w " (1989, s. 252). Rzucane w ten sposób „semantyczne mosty" powodują, że w metaforze istnieje napięcie pomiędzy heterogenicznymi elementami, złączonymi w jedno wyobrażenie lub ekspresję. Te elementy nie mogą wszelako stanowić tej samej logicznie klasy, nie mogą być rozważane w kategoriach subsumpcji, ekskluzji i inklusji (por. Wheelwright 1964, s. 97). Brak owej substancjalno-akcydentalnej głębi typowy dla mitotwórstwa widoczny jest również w procesie tworzenia i w strukturze metafory: jest jednowymiarowa i bezaspektowa. Dlatego to nazwana została przez Jeana Cohena „zuchwalstwem semantycznym'' (za: Rico­ eur 1989, s. 130), ponieważ łączy różne, czasem bardzo odległe dziedziny. Wheelwright zgodny był z Cassirerem i z własną koncepcją emotywnej referencyjności, gdy uznał „myślenie metaforą" za równoprawną metodę poznania, wychodząc od kantowskiej zasady, że każda wiedza powstaje poprzez unifiku­ jący akt umysłu, który unieważnia w tym wypadku wszelką heterogeniczność elementów. Tak dokonywane syntezy wyra­ żają nasze życiowe stosunki ze światem, które są wszakże czymś realnym, światem pełnym paradoksów, dramatycznych napięć i dwuznaczności (Wheelwright 1964, s. 96). Wskazaliśmy wcześniej na istnienie analogii pomiędzy teorią języka Malinowskiego a logologią Burke'a. Stanley Jeyaraja Tambiah zauważył również podobieństwo ich koncepcji magii i retoryki. Malinowski mógłby zostać zaliczony - według Tambiaha - do tych, którzy antycypowali pewne cechy teorii retoryki Burke'a, ten natomiast do tych, którzy są rzecznikami przesunięcia określenia magii jako „złej nauki" (bad science) na określenie jej jako „sztukę r e t o r y c z n ą " (rhetorical art). Magia jest w tym również znaczeniu retoryką, ponieważ służy kształ­ towaniu ludzkich postaw i zachowań. Dlatego o ile można uznać ją za błędne działanie techniczne, to jest jednak poprawnym działaniem społecznym: działa raczej na uczestników, niż na naturę (Burkę 1969, s. 43; Tambiah 1990, s. 82). Porównanie poglądów Malinowskiego i Burke'a, tudzież jeszcze kilku innych głosów na temat charakteru języka, pozwoliło dostrzec źródłową konotaty wność, sytuacyjność i mi­ tyczność języka. Obaj wymienieni badacze „spotykają s i ę " - j a k widać - ponownie przy okazji przedstawienia figuratywności języka i w związku z wymienionymi powyżej innymi jego cechami, gdzie każda z nich jest aspektem pozostałych, co dotyczy także tej obecnie rozważanej. Burkę bliski był również poglądom Cassirera jeśli chodzi o strukturę metafory, w tym mianowicie sensie, że podkreślał nie tylko jej funkcję wskazy­ wania podobieństwa dwóch różnych dziedzin doświadczenia, lecz raczej tworzenia pewnej nowej perspektywy, zakorzenionej równocześnie w obu tych dziedzinach. W tym zakresie obaj byli zwolennikami raczej „teorii n a p i ę c i a " , n i ż „teorii substytucji" w refleksji nad metaforą (por. Ricoeur 1986, s. 66-75). Jest to słuszne podejście jeśli zważymy, że w tym znaczeniu metafora może mieć zarówno „ a l u z y j n y " , jak „iluzyjny" charakter, w zależności od tego gdzie jest usytuowana na skali podobieństwo-kontrast. Może to być np. podobieństwo częściowe, co bywa źródłem retorycznej siły metafory (Paine 1981, s. 188). 41 �Wskazanie takiego aluzyjno-iluzyjnego charakteru metafory, jako formy analogii, pozwala na dalsze ugruntowanie poglądu 0 jej strukturalnym podobieństwie z zabiegami magicznymi. A zatem podobnie jak metafora nie musi służyć ukazaniu podobieństw, tak i tzw. magia sympatyczna nie jest ufundowana na zasadzie „podobne wywołuje podobne" - w czym mylił się Frazer. Evans-Pritchard w Witchcraft dał szereg przykładów zabiegów magicznych, które zbudowane są na zasadzie - jak to określił Tambiah - „analogii negatywnej" (1973, s. 214). Na podobne zróżnicowanie cech zabiegów magicznych opartych na zasadach styczności, podobieństwa i przeciwieństwa wskazy­ wał również Marcel Mauss (1973, s. 82). Zresztą - jak podkreślał Tzvetan Todorov - w skład kanonu tzw. matrycy tropicznej, ustalonego przynajmniej od czasu stoików, wchodzą skojarzenia myślowe oparte nie tylko na stosunkach podobieńst­ wa i styczności, ale i przeciwieństwa (1991, s. 44). Giambattista Vico, którego poglądom poświęciliśmy szcze­ gólną uwagę, był bodaj pierwszym, który sprzeciwił się zdecy­ dowanie przekonaniu o wyłącznie literackim rodowodzie meta­ fory (por. Ziomek 1990, s. 1164). Pogląd ten jest wciąż żywy 1 rozważany, nie ma także wątpliwości, że figuratywność jest - o b o k cech wskazanych wcześniej - konstytutywną właściwoś­ cią języka (por. Lakoff. Johnson 1988). Ustalenia te mają również niebagatelne znaczenie dla teorii etnograficznej. Tak oto formalna relacja jaką wskazał Jakobson pomiędzy wyszczególnionymi przez siebie operacjami języko­ wymi - metaforą i metonimią - a wskazanymi przez Frazera typami magii - sympatyczną i kontagialną, wymaga umocowa­ nia na nieco zmodyfikowanych teoretycznych podstawach. Wiele zrobił w tym dziele Levi-Staruss. aplikując kategorie Jakobsona do swoich analiz mitów. Dzięki holistycznemu ujęciu ukazał pewną umowność tych podziałów, dotyczących z jednej strony dziedziny manipulacji słowami, z drugiej natomiast - manipulacji przedmiotami. Na poziomie konotatywności, czy jest to indywidualna konotatywność afektywna, na co wskazywał Hayakawa, czy kulturowa - w stereotypie, rytuale etc, metaforyczność i sympatyczność, metonimiczność i kontagialność uznać można za synonimiczne określenia reguł nadawania sensu. W tym świetle za teoretyczne fetysze uznać należy z jednej strony pogląd o nieodwołalnej jedności myśli i przedmiotu w myśli mito-magicznej, z drugiej natomiast pogląd, że metafora tworzy ich jedność tylko do odwołania. Że „człowiek pierwotny" nie dostrzegał różnicy pomiędzy zdarze­ niami i faktami, a własnymi o nich wyobrażeniami i że poeta metaforyczne związki tworzy w pełni świadomie. Wskazywaliśmy j u ż na pewne nadinterpretacje dotyczące magicznej mocy słowa - będące udziałem Malinowskiego; nie byli wolni od tego także Cassirer i Levy-Bruhl. Z drugiej strony zwróciliśmy uwagę na swoistą emotywną i ewokującą realność dzieła literackiego, o ile jego sensy konstytuują się w autorskim i czytelniczym przeżyciu, w interpretacji. Bywa jednak, że tak rozumiana interpretacja nie jest koniecz­ na, by wytwory sztuki słowa zostały zupełnie wchłonięte przez język potoczny. M a to miejsce choćby w przypadku zjawiska katachrezy, gdy metafora zapełnia leksykalne luki, wnosząc nowe określenia w rodzaju „noga s t o ł o w a " czy „grzbiet g ó r s k i " . Staje się tzw. metaforą martwą, przejętą przez język i zwykle nie dostrzeganą j u ż w codziennym użyciu (por. Black 1962, s. 33). Czy znaczy to, że proces interpretacji uwewnętrznił językowo metaforę tak dalece, że niegdysiejsze semantyczne zuchwalstwo osiągnęło pełnię nasycenia i pędzi dalej podobny żywot jak „ s t ó ł " czy „ g ó r y " ? C z y taki proces można również uznać za przejaw ogólniejszej cechy języka, wskazywanej przez Barthes'a i Goulde'a, mianowicie owej mityczności jako nie­ ustannego wysiłku zasypywania przepaści pomiędzy słowem a rzeczą? We wskazanych przykładach tego wysiłku nie widać, choć kiedyś miał on na pewno miejsce. Nie widać tutaj 42 semantycznego mostu, widać natomiast „udeptany grunt" w miejscu, gdzie były kiedyś dwa oddzielone brzegi. Inaczej jest w przypadku o m ó w i o n y c h afektycznych metafor w rodzaju „ ż m i j a " czy „ k o c i a k " . Tutaj to napięcie pomiędzy różnymi poziomami abstrakcji, skrzyżowanie pól semantyce nych - chciałoby się powiedzieć - widać i czuć. Realność takich metafor bywa, z mocy społecznych konwencji i kontekstów przeżywana przez miliony. Co więcej, takie metafory w wizual­ nej wersji - np. telewizji - mają moc stwórczą. Potrafią zaludniać świat, w zależności od aktualnych społecznych konwencji i kontekstów, zastępami „ k o c i a k ó w " , a może nawet redukować ilość „ ż m i j " . „ D o m e n a retoryki to domena logomachii, wojny słów" - napisał Gui Boisiepe (1985, s. 303). Istnieje niewątpliwie wielka różnica pomiędzy słowami „ k o c i a k " i „suka",którymi może być określona, przez dwie różne osoby, osoba trzecia Christopher Croker, idąc tropem wyznaczonym przez Burke'a ukuł trzeci termin „retoryczne t y t u ł o w a n i e " (rhetorical entit­ lement) na określenie takiego użycia języka. Wskazał ponadto że ten rodzaj sztuki słowa służy zakorzenianiu się stereotypów a „ p r a w d a " retoryki to swego rodzaju „prawda objawiona" przedstawiona poprzez semantyczne zabiegi przekształcania znaczeń, prawda serii społecznych kontekstów. W retoryce namawia się do dostrzegania rzeczy w ich wzajemnych związ­ kach i rodzaj tych związków świadczyć ma o „naturze" rzeczy (1977. s. 42). Retoryka angażuje zarówno aktywną intelektualną uwagę, jak i emotywne nastawienie adresata, metafora i synekdocha mogą być równocześnie rzeczą i myśli, i uczucia (tamże, s. 46). Zauważmy więc, że tytułowanie jest operatorem nie tylko różnych poziomów językowej abstrakcji, ale także operatorem różnych rodzajów językowej figuratywności, wreszcie - na­ zwijmy to - figuratywności (konotatywności) kulturowej: mitu. stereotypu, symbolu. Nazwy „ ż m i j a " i „ k o c i a k " mogą być tytułami dwóch gatunków zwierząt, przy tym ta druga dotyczy prawdopodobnie zwierzęcia młodego; nie mówią nic o maści, wielkości, płci itd. Dalej mogą być tytułami dwóch osobników płci żeńskiej pracujących np. jako sekretarki w naszym biurze. Wreszcie - tytułem nadanym postaci obecnej w określonej mitologii lub tytułem określającym cechy osobnika płci żeń­ skiej, który może się cieszyć powodzeniem u płci przeciwnej, cechy podawane np. przez wybraną dziedzinę kultury masowej, a dotyczące włosów, oczu, nóg, biustu itd. Seria społecznych kontekstów, wraz z intelektualną uwagą i emotywnym na­ stawieniem, sprawiają, że obrazy o takich i podobnych tytułach zyskują realność i referencyjność nie mniejszą od pierwszej zasady termodynamiki. Powiedzenie Barthes'a, że „mit jest s ł o w e m " należy rozumieć - jak widać - nadzwyczaj dosło­ wnie. Co więcej, prawdziwe wydaje się również stwierdzenie, że słowo jest mitem. Mamy nadzieję, że tak radykalna parafraza hasła Barthes a nie jest nadużyciem. Widzieliśmy j u ż , jak niezwykle trudno osiągnąć tę denotatywną „ p r z e j r z y s t o ś ć " , ó w prymarny poziom znaczenia, jak łatwo natomiast popaść w proces symbolizacji (por. Todorov 1984, s. 25), wyrażając sens wtórny wypowiedzi gdzie nie ma j u ż relacji znaczący-znaczony, jest tylko jede" element znaczony symbolizujący inny element znaczonyjest komponentem szerszego zjawiska znanego etnograf "' mityzacji, która petryfikuje i konstytuuje znaczenia z uwzględ­ nieniem semantycznego pola całej wypowiedzi czy kulturo­ wego tekstu. Odmianą tego zjawiska jest z kolei myślenie tyl* bricolage, opisane przez Levi-Straussa, obecne w mit* systemach totemicznych czy magii. Jak zauważył Tzve^ Todorov, natura wzajemnych związków pomiędzy tymi d typami nadawania znaczenia - prymarnym i wtórnym - J stosunkowo mało poznana i staje się dopiero przedm " badań. „Względnie najlepiej znana jest - napisał Tod" 0 10 �abstrakcyjna r ó ż n o r o d n o ś ć związków, które łączą jha sensy: retoryka klasyczna nadawała i m nazwy s y n e k dochy, metafory, m e t o n i m i i , antyfray , h y p e r b o l i , l i t o t y . " (tamże, s. 25-26). przypominając porównanie - metafora : metonimia :: magia apatyczna: magia kontagialna, zwróciliśmy uwagę na pewną owność tych podziałów. Nie chcemy przez to powiedzieć, że ą one bezużyteczne, że wskazywane przez nie differentia specifics nie mają odniesienia w symbolicznej materii. Chodzi mianowicie o istnienie bardziej ogólnej podstawy, której wskazanie może się okazać istotne dla teorii etnograficznej. Cassirer mawiał, że myśl mityczna rządzi się zasadą pars pro m i miał na uwadze - oczywiście - również szereg odmian tej zasady, co zilustrował wieloma przykładami, głównie w tomie trzecim Filozofii form symbolicznych. Użycie tej, znanej od czasów sofistów, reguły, miało jeszcze u Cassirera piętno błędu logicznego, choć sam autor nie miał takich intencji. W dotychczasowych rozważaniach usiłowaliśmy wskazać pewną wspólną - dla języka i sztuki słowa - zasadę nadawania sensu rzeczywistości, bez względu na typ nastawienia wobec niej, na typ kosmologii. Zasada pars pro toto jest wpisana w każdą myśl i w każde użycie słowa. Występuje ona zarówno w zawodnej indukcji enumeracyjnej, jak i w indukcji heurys­ tycznej, znanej pod nazwą epagoge, a przez Arystotelesa uważanej za typ wnioskowania niezawodnego. Wiąże się ona ze wskazanym przez Cassirera stosunkiem do owych substancjalno-akcydentalnych rozróżnień, których obecność decyduje o tym, czy daną spekulację uznać można za myśl naukową, czy za myśl mityczną. Wreszcie używa się jej dla zdefiniowania jednego z tropów poetyckich - synekdochy. z rodzajem argumentacji, w którym używa się przesłanek praw­ dopodobnych i rozważa tylko część zakresu rozważanej seman­ tycznej dziedziny, argumentacji, która staje się „ p r a w d z i w a " poprzez ukazanie swojego punktu widzenia jako jedynego możliwego. Autor Pejzażu semiotycznego stwierdził, że retoryka to problem semiotyczny, że retoryka i semantyka to dwie zależne od siebie strony tego samego problemu (tamże, s. 311). W innym miejscu napisał o „świecie retorycznym" jako o świecie denotacyjnych kodów i konotacyjnych słowników, poza którymi stoi nadrzędna jednostka - ideologia, która ten „semiologiczny świat"organizuje (Eco 1972, s. 139). Przyjęcie semiotycznej perspektywy retoryki jako denotatywno-konotatywnej gry w ramach określonych uzusów językowych pozwala włączyć j ą w wykładnię formułowanej tutaj koncepcji konotaty­ wności kultury, jako przejawu różnych nastawień człowieka wobec świata. Natomiast tak szeroko rozumiany termin „ideo­ logia" zawierałby się w zakresie terminu „ k o s m o l o g i a " . Wnioskowanie entymematyczne odwołuje się do tzw. logiki potocznej i do obiegowej wiedzy (por. Ziomek 1990, s. 31-32), w tym do szerokiej gamy stereotypów i klisz. Do logiki potocznej zalicza się również zasadę pars pro toto i wiele innych jej pokrewnych, obecnych w micie i magii, jak „skutek jest podobny do p r z y c z y n y " , „ p o d o b i e ń s t w a są bardziej konstytuty­ wne niż r ó ż n i c e " , „każda rzecz ma jakąś swoją i s t o t ę " itd. (por. Hołówka, 1986, s. 146-49). Te i inne typ nastawienia z rodzaju partycypacji, tworzone na mocy zasad tej „logiki rozmytej" konstrukcje skojarzeń potocznych nie są czymś absolutnie trwałym, każdorazowo wymagają procesu interpretacji. Woj­ ciech Tomasik zauważył, że takiego procesu wymaga użycie Paul Ricoeur, powołując się na niektóre ustalenia psycholinkliszy. „Zakłada bowiem pewną hierarchię w obrębie skład­ giwstyki, napisał w swojej książce o metaforze, że pojedyncza ników nazywanej sytuacji. Odrzucenie jednych jako nieistot­ umysłowa operacja odbywa się w kolejności synekdochanych, i wyeksponowanie innych, tych, które uznaje się za metonimia-metafora (1986, s. 201). W podobnym duchu wypo­ relewantne, decydujące o swoistości danego stanu" (1984. wiedzieli się retorycy z tzw. Grupy (J. z Liege, według których s. 146). A zatem wskazana j u ż wcześniej interpretacja jako synekdocha jest tropem nadrzędnym zarówno wobec metafory, przejaw konkretności przeżycia podmiotu (osoby, grupy, naro­ jaki metonimii (Dubois, Edeline i in., 1970). A zatem - w myśl du) w tej konotatywnej grze sensów i interpretacja jako przejaw tej koncepcji - metafora powstaje wskutek kombinacji dwóch konkretności przedmiotu - aktualnych znaczeń przypisywanych synekdoch, zwykle najpierw na drodze partykularyzacji, póź­ np. idei ojczyzny, macierzyństwa, jest konstytutywnym elemen­ niej generalizacji. I tak, w przypadku naszego „ k o c i a k a " tem kliszy, tej specyficznej słownej czy obrazowej skamieliny. mielibyśmy najpierw partykularyzującą synekdochę, w myśl Przedstawiony powyżej mechanizm entymematycznej ar­ której kot, postrzegany jest - poprzez związek metonimiczny gumentacji i perswazji znany jest pod n a z w ą toposu (łac. locus - jako część świata kobiet (część za całość). W ramach communis - miejsce wspólne). Tomasik potraktował go jako taksonomicznej klasyfikacji kotów mały kot jest „ k o c i a k i e m " , ponadjęzykowe zjawisko fundujące z jednej strony klisze, co ustanawia analogię - k o t : kociak :: kobieta : wagina, w której z drugiej natomiast - stereotypy (1984, s. 135). Uważamy, że dychotomia duże/małe łączy się z generalizującą synekdocha w świetle poczynionych dotychczas ustaleń uznać możemy (całość za część). Ta metonimiczna przyległość pozwala za­ topoi za jeszcze jeden korelat owej kulturowej konotatywności. kpić waginę „ k o c i a k i e m " , p o p r z e z synekdochicznie podziela­ We wspólnym polu topicznym „ m a c i e r z y ń s t w a " znaleźć się ne cechy rzeczy małych i puszystych, a przede wszystkim mogą różne z tym związane idee, obrazy i wartości, w polu wrażliwych na głaskanie (Crocker 1977, s. 51). W przypadku „ojczyzny" - podobnie. M o g ą one być ponadto zmienne Metonimii ma miejsce proces odwrotny: najpierw generalizacja, historycznie, politycznie, obyczajowo etc. Bez przesady można №niej partykularyzacja (por. Sapir 1977, s. 20; Todorov 1986, stwierdzić, że stanowienie owych miejsc wspólnych jest rów­ s.241). nież odmianą zasady łączenia rzeczy w myśli magicznej: Umberto Eco stwierdził, że jeśli klasyczna retoryka uważała „we wszystkich przypadkach, w których występuje abs­ ?za sztukę przekonywania, to było to przekonywanie oparte trakcyjne pojęcie magicznej styczności, skojarzeniom idei s p o ł e c z n i e zorientowanym wynikaniu. Nie miało ono towarzyszą przeniesienia uczuć, zjawiska abstrakcji i wy­ ^ wspólnego z pierwszymi zasadami (formalno-logiczne łączności uwagi, zjawiska ukierunkowania intencji. Za­ "Euły: identyczności, niesprzeczności, wyłączonego środka), chodzą one w świadomości ale ulegają obiektywizacji na z g I ę d n i a ł o zatem apodyktycznych sylogizmów. Podob­ tej samej zasadzie, co skojarzenia samych i d e i " na jak dialektyka (w rozumieniu arystotelesowskim), retoryka - napisał znawca magii Marcel Mauss (1973, s. 87). tyczy tylko przystanek prawdopodobnych. Dialektyka stosuje Powiedzmy więc na koniec, że wskazane dotychczas katego­ k zasady logicznego wynikania, gdy retoryka posługuje się rie, za pomocą których można opisać typ pewnej kosmologii, yniematami, sylogizmami, które nie tylko ograniczają się do uznajemy za wzajemnie przekładalne, że arbitralność, magicz^ ' a n e k prawdopodobnych, ale używają ich w celu emocność, bezaspektowość, mityczność, bezaspektowość, mitycz­ ainego i pragmatycznego wpłynięcia na adresata (1977a, s. ność, konotatywność, sterotypowość, figuratywność, entyme. ' Retoryka w tym rozumieniu jest jedną z najbardziej matyczność, topiczność i być może kilka jeszcze innych y c h form produkcji znaków - stwierdził Eco. Jest określeń, są odmianą tego samego zjawiska nadawania sensu. urn s n a r n lo Sl na nie Uw n a ; №ri 43 �BIBLIOGRAFIA Barthes, R. 1971 Changer Iobjet tui тете, „Esprit",nr 4 1985 Retoryka obrazu. „Pamiętnik Literacki", z. 3, s. 289-302 Black, M. 1962 Models and Metaphors. Studies in Language and Philosophy, Ithaca-New York. Block, H.M. 1966 Cultural Anthropology and Contemporary Literary Criticism, in: J.B. Vickery (ed.). Myth ami Literature Contemporary Theory and Practice, Lincoln. Bousiepe, G. 1985 Retoryka wizueilno-werbalna, „Pamiętnik Literacki", z. 3, s. 303-309 Burke, К. 1966 Language as Symbolic Action, Berkeley. 1969 A Rhetoric of Motives, Berkeley and Los Angeles. Burszta, W.J. 1986 Język a kultura w myśli analogicznej, Wroclaw. Cassirer, E. 1946a The Myth of the State, New Haven. 1946b Language and Myth, New York and London. 1953 The Philosophy of Symbolic Forms, vol. 3, New Haven. Chase, R. 1966 Notes on the Study of Myth, in: J.B. Vickery (ed), Myth and Literature. Contemporary Theory and Practice, Lincoln. Cocchiara, G. 1971 Dzieje folklorystyki w Europie, Warszawa. Crocker, J.C. 1977 The Social Functions of Rhetorical Forms, in: J.D. Sapir, J.C. Crocker (eds.), 77ic Social Use of Metaphor. Essays on the Anthropology of Rhetoric, University of Pensylvania Press. Dubois. J. - Edeline, F. - Klinkenberg, J.M. ... 1970 Rhetorique generale par le Grupe p. Paris. Eco, U. 1972 Pejzaż semiotyczny. Warszawa. 1977 A Theory of Semiotics. London. Edelman, M. 1971 Politics as Symbolic Action. Mass Arousal and Quiscence, Chacago. 1977 Political Language. Word That Succeed and Policies That Fail, New York. 1985 The Symbolic Uses of Politics, Urbana and Chicago Faryno, J. 1983 Wprowadzenie, w: O. Freidenberg, Metafora, „Pamiętnik Literacki", z. 2 Frank-Kamieniecki, I.G. 1935 К woprosu o roz.witii poeticzeskoj mietafory, w: Sowietskoje jazykoznanije, t. 1, Leningrad. Freidenberg, O. 1983 Metafora, „Pamiętnik Literacki", z. 2, s. 321^48 Gould, E. 1981 Mythical Intentions in Modern Literature, Princeton University Press. Hayakawa, S.I. 1965 Language in Thought and Action, London. Hołówka, Т. 1986 Myślenie potoczne. Warszawa. Jakobson,R. 1989 W poszukiwaniu istoty języka. Wybór pism, t. 2, Warszawa. Kołakowski, L. 1986a Religia, Warszawa. 1986b Obecność mitu. Warszawa. 1988 Iluzje demitologizacji, „Res Publica",nr9 Korzybski, A. 1948 Science and Sanity. An Introduction to Non-Aristotelian Sys­ tems and General Semantics, Lakeville. 44 Kuźma. E. 1986 Kategoria mitu w badaniach literackich, „Pamiętnik Lite cki",z. 4, s. 53-73 Lakoff, G. - Johnson, M . 1988 Metafory w naszym życiu, Warszawa. Malinowski, B. 1956 The Problem of Meaning in Primitive Languages, Suppl in: C K . Ogden, L.A. Richards, The Meaning of Meaning London. 1958 Szkice z teorii kultury. Warszawa. 1981 Problem znaczenia w języku pierwotnym, w: A.K. Paluch Malinowski, Warszawa. Mauss, M . 1973 Socjologia i antropologia. Warszawa. Mieletinski, E. 1981 Poetyka mitu, Warszawa. Ogden, C K . - Richards, L.A. 1956 The Meaning of Meaning, London. Paine, R. 1981 When Saying is Doing, in: R. Paine (ed), Politicallly Speaking Cross-cultural Studies of Rhetoric, Philadelphia. Pisarek, W. 1976 Język służy propagandzie, Kraków. Ricoeur, P. 1986 The Rule of Metaphor. Multi-disciplinary Studies of tin Creation of Meaning in Language, London. 1989 Język, tekit, interpretacja. Warszawa. Sapir, J.D. 1977 The Anatomy of Metaphor, in: J.D. Sapir, J.C. Crocker, (edsл The Social Use of Metaphor. Essays on the Anthropology of Rhetoric, University of Pensylvania Press. Tambiah, S.J. 1968 The Magical Power of Words, „Man",vol. 3, s. 175-208 1973 Form and Meaning of Magical Acts: A Point of View, in: R Horton. R. Finnegan (eds). Modes of Thought. Essays m Thinking in Western and Non-Western Societies, London. 1990 Magic, Science, Religion and the Scope of Rationality, Cam« ridge. Todorov, T. 1984 Poetyka, Warszawa. 1986 Synekdochy, „Pamiętnik Literacki", z. 4, s. 235-47 1991 Wstęp do symboliki, w: M. Głowiński (red.), Symbole itp botika. Warszawa. Tokarski, R. 1993 Słownictwo jako interpretacja świata, w: J. Bartmiński (red! Encyklopedia Kultury Polskiej, t. 2, Wrocław. Tomasik, W. 1984 Socrealistyczne ..miejsca wspólne". „Pamiętnik Literacki".! 4, s. 129^49 Vico, G. 1966 Nauka nowa, Warszawa. Weimann, R. , 1969 Literaturoznawstwo a mitologia. Wstępne problemy W metodologicznej, „Pamiętnik Literacki", z. 2, s. 303-36 Wheelwright, P. 1964 The Burning Fountain. A Study in the Language ofSomboto* Bloomington. .. 1974 The Semantic Approach to Myth, in: T A . Sebeok, D. Bw»(eds.), Myth. A Symposium, Bloomington and London. Wierzbicka, A. 1978 Sapir a współczesne językoznawstwo, w: E. Sapir, język, osobowość. Warszawa. Ziomek, J. 1990 Retoryka opisowa, Wrocław. ra emeni � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2c8a6006d5cfe13e445b386bcb621cc3.pdf c598b690b4ba2dfd2288b224c815b9da Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2510 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2330 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4, s.2-3 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �SPIS TREŚCI Zbigniew Beneclyktowicz Maria Janion Małgorzata Baranowska James Clifford Jerzy S. Wasilewski Janus/ Barański Jacek Borowski Monika S/najderman Kazimiera Szczuka Magdalena Saganiak Justyna Sobolewska Krzysztof Dorosz Aneta Pierzchała Wiesław Juszczak Jadwiga Wais Roger Caillois Anna Wieczorkiewicz Michał Głowiński Marek Nowakowski Grażyna Borkowska Dariusz Czaja Ludwik Lewin. Ludwik Stomma Wojciech J. Burszta Adam Mars—Jones Ryszard Ciarka Marilyn Strathern Wojciech Michera Ewa Dżurak Andrzej Stasiuk Władysław Hasior Krzysztof Kubiak Hanna Kirchner Aleksander Jackowski Danuta Wawiłow Ewa Korulska M i t - literatura - antropologia kultury (wstęp do numeru) . . . . „Najwyższym szczęściem dzieci ziemi jest jedynie o s o b o w o ś ć " - z prof. Marią Janion rozmawiają Zbigniew Benedyktowicz i Czesław Robotycki Kajety. Prywatna historia poezji O autorytecie etnograficznym Pokaż mi swoje notatki Mityczność Filozoficzne treści symbolu cztowieka-ptaka: mit i sztuka . . . . Kaptan czy błazen'.' O metaforach Don Kichota u Manna i Kafki . Klątwa Narcyza Makabra w Mistycznym Teatrze Juliusza Słowackiego Dionizos u Iwaszkiewicza Wieczność. Piekielny raj Malcoma Lowry Faust uwiedziony Realizm i liturgia. Kontury rzeczywistości w „Coctail Party" Eliota Wszystko zważone - o sztuce umierania dzisiaj W sercu fantastyki Filozof w podróży (O dekonstrukcji pewnej metafory) Polska literatura współczesna i paradygmaty symboliczne (1945-1995) Miasto Kresy zachodnie: genius loci Wenecja jest kobietą. Rzecz o wyobraźni Paryż za dwa Ludwiki Kurt Vonnegut: Portret antropologiczny Antropologia strukturalna Z głową w nogach czyli propedeutyka etnografii Poza kontekstem. Sugestywność fikcji literackiej w antropologii . . Gałązka Eneasza Literatura i rytuał. Elementy tradycyjne we współczesnej powieści indiańskiej Połowa lala. Pogórze O sztuce plebejskiej - z Władysławem Hasiorem rozmawia Aleksander Jackowski Mowa słów pisanych Dziewięćdziesiąta druga sylwetka O książce Aleksandra Jackowskiego ..Sztuka zwana n a i w n ą " : Fragment) recenzji O sztuce zwanej naiwną - z Aleksandrem Jackowskim rozmawia Zbigniew Benedyktowicz Eksperyment K L A N Dzieci pukają do drzwi kamienia Streszczeniaartykułów Noty o autorach 3 5 Ш 16 \ 19 /'32 'S 34 45 63 70Я 77 I 84 w j 88 99 I I 104 116 Щ 121 129 134 141 143 146 153 158 162 164 166 169 172 177 o k ł a d c e : Prof. Maria Janion. Fot.: Krzysztof Gierałtowski Na stronic t y t u ł o w e j : Johann Wolfgang Goethe w pracowni (autoportret), rys. kredką © COPYRIGHT B Y „ K O N T E K S T Y " Przedruk t e k s t ó w w z g l . w i ę k s z y c h f r a g m e n t ó w t y l k o za z g o d ą redakcji Numer dotowany przez Ministerstwo Kultury i Sztuki oraz Fundację Kultury £3 • M 179 193 198 Я 199 м 204 212 217 ta 220 223 Na Ш �P O L S K A S Z T U K A L U D O W A KONTEKSTY ANTROPOLOGIA KULTURY ETNOGRAFIA SZTUKA nr 3/4 1995 INSTYTUT SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK �CONTENS Zbigniew Benedyktowicz Maria Janion Małgorzata Baranowska James Clifford Jerzy S. Wasilewski Janusz Barański Jacek Borowski Monika Sznajderman Kazimiera Szczuka Magdalena Saganiak Justyna Sobolewska Krzysztof Dorosz Aneta Pierzchała Wiesław Juszczak Jadwiga Wais Roger Caillois Anna Wieczorkiewicz Michał Głowiński Marek Nowakowski Grażyna Borkowska Dariusz Czaja Ludwik Lewin, Ludwik Stomma Wojciech J. Burszta Adam Mars Jones Ryszard Ciarka Marilyn Strathern Wojciech Michera Ewa Dżurak Andrzej Stasiuk Władysław Hasior Krzysztof Kubiak Hanna Kirchner Aleksander Jackowski M y l h - Literature - Anthropology o f Culture (Editorial) . . . . personality Is the Suprime joy of the Children of the Earth" A n interview with Prof. Maria Janion held by Zbigniew Benedyktowicz and Czesław Robotycki Notebooks. A Private Poetry Lesson On Ethnographic Authority Show me your Fieldnotes The Mythical The Philosophical Contents o f the Man-Bird Symbol. M y t h and Art Priest or Jester? The Metaphors of Don Quixote in the in the Work o f Mann and Kafka The Curse of Narcissus The Macabre in the Mystical Theatre of Juliusz Słowacki . . . . Dionysus and Iwaszkiewicz Eternity. Malcolm Lowry's Infernal Paradise Faust Seduced Realism and Liturgy. Contours of Reality in the „Coctail Party" by T.S. Eliot A l l Measured - On the Art o f Dying Today In the Heart of Fantasy A Philosopher on the Road „PolishConteniporaryLiterature"andSymbolicParadigms(1945-1995) Town The Western Territories: Genius Loci ..Venice is a W o m a n " On imaginetion 3 5 16 19 32 34 45 63 70 77 84 88 99 104 116 121 129 134 141 143 146 Paris for Two Louis d'Or Kurt Vonnegut: A n Anthropological Portrait Structural Anthropology The Head at the Bottom of the Bed or Propaedeutic of Ethnography Out of Context. The Persuasive Fictions o f Anthropology . . . . The Bough of Aeneas Literature and Ritual. Traditional Elements in Contemporary Novels written by Native Americans Middle of the Summer, Pogórze On Plebeian Art - A n Interview with Władysław Hasior held by Aleksander Jackowski The Speech of Written Words The Ninety Second Silhouette 153 158 162 164 166 169 172 177 179 193 198 " O n the So-called Naive A r t " by Aleksander Jackowski: (Excerpts of Reviews.) 199 On the „So-called Naive A r t " and the autobiography „Short Cuts" - An Interview with Aleksander Jackowski held by Zbigniew Benedyktowicz 204 Danuta Wawiłow The K L A N Eksperiment Ewa Korulska Summary of Articles Notes about the A u t h o r s 212 217 220 223 Redagują: Zbigniew Benedyktowicz, Aleksander Jackowski, oraz Sławomir Sikora (sekretarz redakcji), Danuta Benedyktowicz, Dariusz Czaja, Ludwik Stomma Doradzają i współpracują: Jerzy Baitmiński. Ewa Fryś-Pietraszkowa, Antoni Kroh, Czesław Robotycki, Roch Sulima, Zofia Bisiak \ Tłumaczenia: Aleksandra Rodzińska Projekt okładki i strony t y t u ł o w e j : Jacek Królak Redaktor techniczny: Krzysztof Nalewajko Adres redakcji: Instytut Sztuki P A N , ul. Długa , , <U/y \ft«-f 28, 00-950 Warszawa, U a ! , '[ *~Г U j l skr. poczt. 994 tel. 31-32-71/4 wew- � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ac54e59f54eadef216f5d78cc06022ab.pdf 55923f9ca652e2feb8c635dfc5cb1dac Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2511 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2331 Title A name given to the resource Mit - literatura - antropologia kultury / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4, s.3-4 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mit - literatura - antropologia kultury (wstęp do numeru) Zbigniew Benedyktowicz „Co robi etnograf? - pisze." (Clifford Geertz) - takim nego literaturze, jej odniesieniom do mitu i antropologii kultury. mottem opatruje swój esej Marilyn Strathern o pisarstwie Sir Taki właśnie specjalny „literacki" zeszyt prezentujemy Państ­ Jamesa Frazera, autora Złotej Gałęzi, zatytułowany Poza konwu obecnie. tefatem. Sugestywność fikcji literackiej w antropologii. „Być Zanim jednak przedstawimy choćby w zarysie jego zawartość iam. p i - ć ' ' .„Antropolog jako autor'',„etnograficzne pisarsti odsłonimy tajniki kuchni literackiej, i to w jaki sposób został (vo"(t° znowu Geertz), „Pisanie kultury"(Writing culture. The sporządzony, a także główne motywy, jakie towarzyszyły poetics and politics of Ethnography, Berkeley 1986). Od paru przygotowaniu tego zeszytu niech nam będzie wolno zacząć od dobrych lat, - a można powiedzieć, że od parunastu, jeśli liczyć może nie najważniejszego, ale dość istotnego. wcześniej publikowane artykuły, zanim ukazały się one w ksią­ Odkrycie, że etnografia jest przede wszystkiem pisaniem, żkach o tak dźwięcznych i sugestywnych tytułach, - współczes­ a etnograf przede wszystkim pisarzem, przyjmowane powierz­ na antropologia kultury, głównie za sprawą naszych amerykańs­ chownie, a takimi wydają się być - (tu już dochodzi do głosu kich kolegów, zafascynowana jest odkrywaniem swego pisars­ osobisty pogląd autora tego wstępu) - recepcja i powodzenie tej kiego, przyliterackiego, quasi-literackiego charakteru. Antro­ tezy wśród wielu przedstawicieli etnografii na naszym gruncie, pologia kultury, (w której akcent przesuwa się wyraźnie, na zwłaszcza młodej, „ p o n o w o c z e s n e j " etnografii, może niekiedy powrót, w stronę szeroko, ale i na nowo pojmowanej etnografii), (zmieniając się w karykaturę) przypominać zachwyt i odkrycie czy też mówiąc inaczej: etnografia sama, traktowana wymien­ Pana Jourdain, że mówimy prozą. nie г antropologią, w świetle tego odkrycia i autorefleksji jest W takiej recepcji, w której nie trudno rozpoznać fenomen przede wszystkim p i s a n i e m . Powiada się, że współczesny łatwego przyjmowania kolejnej mody i nowinek gubi się często antropolog kultury/etnograf jest (ma, powinien być) przede to. co stanowi istotę, rangę i siłę tego odkrycia, jakie zawiera się wszystkim pisarzem. w refleksji o etnografii, rozwijanej przez amerykańskich ant­ ropologów. A mianowicie to, o czym pisał i do czego wzywał Ten pisarski, literacki wątek w etnografii-anlropologii, gdzie Geertz : „by przyznać się otwarcie, że jest ona wytworem akcent wyraźnie pada na graphos, dla stałych i wiernych w y o b r a ź n i " . Ż e etnografia, którą chętnie nazywamy dziś sztuką czytelników „ K o n t e k s t ó w " nie jest już niczym obcym i nowym. interpretacji kultury, jest w tym ujęciu, w gruncie rzeczy, jak Pojawiał się i dochodził do głosu wiele razy na tych łamach. pisze recenzent prac Geertza, Godfrey Lienhardt - „hybrydą Szczególnie wyraziście za sprawą prezentowanych tu fragmen­ sztuki i nauki, ale ani jednym, ani d r u g i m " . Tymczasem to tów pracy Jamesa Clifforda Kłopoty z kulturą. Dwudziesto­ wieczna etnografia, literatura i sztuka (The Predicament of zafascynowanie i zachwyt „pisaniem kultury ".odczytywanym Culture. Twentieth-century Ethnography, Literature and Art. jako hasło i wezwanie płynące zza oceanu, że etnograf przede wszystkim powinien być pisarzem, wydaje mi się być tendencją por. „Konteksty" nr 1/1991: nr 3^4/1992; nr 1/1993). Ze­ niebezpieczną, bo nie tylko, że naruszającą tę równowagę stawiając sylwetki Josepha Conrada i Bronisława Malinows­ („pomiędzy sztuką i n a u k ą " , „ani sztuka, ani nauka"), ale kiego, Clifford omawia zjawisko autokreacji etnograficznego zapoznającą nasze rodzime, polskie doświadczenia w tym Mora - pisarza. Analizuje strategie pisarskie przyjęte przez względzie. Ze zdumieniem (powie ktoś, że to zjawisko mar­ innych autorów - antropologów, i uwikłanie tychże strategii ginalne, ewidentna pomyłka i nie ma się czego czepiać. tworzenia, uprawiania i pisania antropologii w ich osobisty, A jednak!) w naszej młodej „ p o n o w o c z e s n e j " prozie etnografi­ biograficzny, kulturowy, historyczny, polityczny kontekst. Takcznej znalazłem krytykę autorów przedstawianych jako przed­ *w konwencje literackie, artystyczne, naukowe jakie towarzystawicieli etnografii/antropologii reprezentujących typ „nauki ^yły powstawaniu owych etnograficznych dzieł. Etnografia, twardej", których bym nigdy o to nie podejrzewał. Nauki antropologia kultury rozpatrywana jest tu na tle literatury. A pisarskie doświadczenia etnograficznych autorów odnoszone skostniałej w stosowaniu klisz, schematów, „ w y t r y c h ó w " w „wyjaśnianiu"i uładzaniu zjawisk kultury. Powiedziałby ktoś 4dodoświadczeń współczesnej im literatury i sztuki. Punktami łagodniej: dziś, po prostu staroci, nie mogących sprostać ^niesienia dla tak kształtującej się antropologii są tu, przywoskomplikowanemu chaosowi ponowoczesności. Mowa tam У*апе przez Clifforda, postaci wzorcowe, reprezentujące różne była - że nie wspomnę już, o pracach (sic!) Stefana Czarno­ У ' РУ pisarstwa i autora - tacy twórcy literatury i pisarze, jak, wskiego - o Drzewie życia (1975) Ryszarda i Joanny Tomic­ upomniany już. Conrad, Flaubert, Dickens, Zola, Proust, Joyce J mni. Przywoływany jest także Michaił Bachtin teoretyk kich, Antropologii kultury wsi polskiej XIX w. (1986) Ludwika Stommy. Tymczasem dla mnie były to właśnie prace wprowa­ " .v i kultury z jego koncepcją dzieła polifonicznego. Nic dzające do naszej twardej nadwiślańskiej etnografii w owym Cc dziwnego w tym, że po numerach specjalnych, monoczasie, ów współczynnik literacki. Starające się tworzyć i za­ - icznych poświęconych teatrowi, filmowi i fotografii (związchować tę równowagę pomiędzy doświadczeniami sztuki i na­ jakie łączą mit - teatr - film - z antropologią kultury uki, łącząc ich elementy, kojarząc je i stapiając w jedno. ™/Konteksty " n r 3 ^ / 1 9 9 1 : 3-4/1992), w których pojawiał W Drzewie życia było to przywołanie i wprowdzenie do wątek literacki, a także i po tych, w których występował etnograficznej interpretacji wspaniałego eseju o mityzacji rze­ z zagadnieniami wyobraźni symbolicznej, wrażczywistości Brunona Schulza, fragmentu wziętego z jego Prozy osci i wyobraźni antropologicznej ("Konteksty"nr 3/1988; (Mityzacja rzeczywistości). Takie odwołanie się do doświad­ jr«v " " )' P redakcyjnym doczenia literackiego, do literatury nie miało w sobie nic z „o' myśl o przygotowaniu specjalnego numeru poświęco­ s a t u r W| ra| 111 1 9 9 4 W a r r 1 _ 2 / 1 9 9 5 w z e s o l e a 3 �zdabiania literaturą" własnych rozważań i analiz. Kryło się za tym głębokie przekonanie, że to literatura (sztuka) wyprzedza nieraz „ n a u k o w e " doświadczenie antropologiczne, współgra z nim, antycypuje. (Wskazuje na to nie tylko praca Clifforda 0 Conradzie i Malinowskim. Jakże to bowiem frapujący 1 specjalny wątek, w ogóle w literaturze polskiej, godny naszej uwagi, proszący się wręcz o dalsze rozwinięcia. Wystarczy wspomnieć: Gombrowicz, i jego Bytem pierwszym strukturalistą). Z przykładów tego typu odwołań - jak w Drzewie życia - do literatury, na gruncie naszej współczesnej polskiej etnografii można by ułożyć całkiem pokaźną listę autorów. - U Stommy (w wymienionej i innych książkach) byli to Vercors. Italo Calvino, Cendrars. Tomasz Mann z Historiami Jakubowymi. U Jerzego S. Wasilewskiego w Podróżach do Piekieł. Rzeczy 0 szamańskich misteriach (1979), rzeczy o podróżach w za­ światy, do krainy śmierci i rytuale inicjacyjnym pojawia się tenże Tomasz Mann, z Historiami Jakubowymi, (egipską podróżą i doświadczeniem Józefa z Józefa i jego braci), /. Hansem Castorpem i Czarodziejską Górą. (Jest tu oczywiście 1 Dante, i Eleazar Mielctynski z semiotyczno-strukturalnymi badaniami nad zjawiskiem ..mitologicznej" powieści X X wie­ ku. W samym zaś tytule pracy Wasilewskiego nie trudno znaleźć echa słynnego filozoficzno-literackiego eseju Bole­ sława Micińskiego) - Że poprzestanę tu na tych kilku przy­ kładach, do czego powinna skłaniać środowiskowa skromność. Listę bowiem takich odwołań do kolejnych pisarzy, autorów literatury pięknej pojawiających się w naszej etnografii można by tu ciągnąć jeszcze długo. Można powiedzieć, że na swój sposób współczesna polska etnografia dzieliła ten sam problem i dylemat, o którym Geertz w swej pracy Works and Lives: Anthropologist as Author (1988) (Prace i życie. Antropolog jako autor) tak pisał: ..Nie całkiem wiadomo w jakiej proporcji w barwnych opisach realnych ludzi żyjących w realnych czasach, w realnych miejscach stapiać należy fakty i fikcje, ale antropologia będzie to musiała ustalić, jeśli ma być nadal intelektualną siłą we współczesnej kulturze." Tak oto doszliśmy do głównego motywu wokół którego ten numer był budowany. A mianowicie do podstawowej naszej intencji i chęci: ukazania tego, jak mogą (na różny sposób) przenikać się, i jak przenikają się doświadczenia literatury z antropologią. Jak obecny jest „współczynnik antropologicz­ n y " w literaturze i literacki w antropologii. Powie ktoś i zarzuci mi, że pomieszane zostały tu dwa jakby różne porządki. Że problem postawiony przez amerykańskich antropologów dotyczy przede wszystkim tego, jak doświad­ czenie badań terenowych można (powinno się) opisywać, jak zostaje ono, „przełożone",przekształcone, przetworzone w et­ nograficzne dzieło. Jak przebiega i odbywa się nadawanie temu doświadczeniu ostatecznej formy tekstowej. Przytoczone prze­ ze mnie przykłady polskie na pierwszy rzut oka niewiele zdają się mieć z. tym problemem wspólnego. Dla mnie jednak mają: jest to druga strona tego samego medalu. Radykalne po­ stawienie sprawy przez Jamesa Clifforda: spojrzenie na etnogra­ ficzne i antropologiczne dzieła „ n a u k o w e " , jak na dzieła literackie, przy jednoczesnym szerokim rozumieniu etnografii - ("Etnografia to hybrydyczna aktywność, która pojawia się jako pisanie, kolekcjonowanie, jako modernistyczny kolaż, jako imperialna siła, jako wywrotowa krytyka",czy li krótko mówiąc jako sposób podróżowania, przenikania do odmiennego świata; czy jak powiada Geertz: „pisanie etnograficzne obejmuje opowiadanie historii, wykonywanie zdjęć, wymyślanie sym­ b o l i / . m ó w " ) - spojrzenie więc. które rozpoznaje i odkrywa w tej etnograficznej, hybrydycznej aktywności swego rodzaju „kon­ struowane prawdy " . j a k ż e przypominające literackie (i nic bez. udziału literatury), tworzone „poważne, (co nie znaczy: fał­ szywe) fikcje", antropologiczne fikcje. - Takie podejście w pełni usprawiedliwia moje stanowisko. Wywoławszy bo­ wiem, za amerykańskimi antropologami, w ten sposób pytania 0 „ p r a w d ę " . „ r e a l i z m " , „ r z e c z y w i s t o ś ć " , „ f i k c j ę " , ( k t ó r e czyt . Inik odnajdzie także w tym numerze), trzeba brać pod uwagę, ^ nadal pozostajemy w kręgu tych samych pytań (jakie padały wówczas, wobec wspomnianych przeze mnie, polskich etnog . licznych książek), i które to pytania odnajdujemy także w cyt . wanym j u ż tu dziele Geertza. Problemem nadal pozostaje to samo: - „Jak słowa przystają do tego świata, opisy d doświadczenia, książki do ż y c i a ? " (Geertz 1988) I dlatego nie wystarczy tu j u ż wtedy tylko fascynacja 1 zachwyt dla samej możliwości „pisania kultury".To zaledwie jedna strona medalu. Równie ważna (nie mniej ważna, j k zresztą wskazują na to te same prace amerykańskich autorów) dla etnografii i antropologii jest tu sprawa umiejętności i s z t u k i c z y t a n i a (umiejętność wnikliwej, starającej się uchwycić intencje, dzieła i autora, szanującej, rozumiejącej tak autonomię, jak i kontekst dzieła, - l e k t u r y , jakiej uczyć się możemy od wielu autorów, zamieszczonych w tym numerze artykułów, opowiadań, rozważań i interpretacji). Antropologia i etnografia to nie tylko badania terenowe, nasze pisanie i nasza mała proza, to także umiejętność obcowania z tekstem, (tekstami kultury), interpretacji tekstu. Pod tym względem doświadczenie polskie jest niezwykle bogate. Wspomniane przeze mnie prace etnograficzne ukazywały się, gdy do kanonu podstawowych lektur antropologów, tak zresztą jak i całej humanistyki należały wów­ czas IBL-owskic, literaturoznawcze „Teksty", a wiedzę o ponow­ nym odczytywaniu, na nowo tekstów i kultury czerpaliśmy / pism profesor Marii Janion - (nie jak dziś z Rereading Culture Anthropology, bo po prostu tego typu artykułów, które złożyły się na ten zbiór, jeszcze wtedy w „światowej" antropologii nie było) - która tak o tym pisała w Odnawianiu znacz.eń: „Jeśli używam słowa 'odnawianie',to dlatego, że oddaje ono intencję, towarzyszącą podejmowanym przeze mnie próbom zrozumienia naszej teraźniejszości. „Lire e'est re-lire", jak mówi klasyk krytyki tematycznej, Georges Poulet. 'Czytać to znaczy czytać ponownie', 'czytać jeszcze raz'. Lektura określa charakter przyjętej metody interpretacji - lektura znaczeń, których ukryta potencjalność domaga się wprost bezustannego ponawiania procesu czytania. Dla hermeneutyki nie ma bowiem większej oczywistości nad tę, że znaczenia są i na state zakotwiczone w tekstach kultury, i zarazem cechuje je pewna płynność, zależna od odbiorcy; że zachowują one kształt pierwotny i że jednocześnie podlegają historycznej przemianie; że odbywa się ciągły dialog między owymi dwiema ich postaciami i że bez. tego toczącego się bez przerwy dialogu kultura prawdopodobnie by u p a d ł a . " Oto więc numer poświęcony wspólnocie doświadczeń i re­ fleksji literatury i antropologii. Numer o pisaniu i czytaniu kultury, micie, symbolu, literaturze, antropologii kultury. Moż­ na by powiedzieć, że powstał z upodobań autorów: „Pokaż mi swoje lektury...", „Pokaż mi swoje notatki...". Składają się nań teksty doświadczonych i młodych autorów, literaturoznawców, antropologów kultury, pisarzy. Nie sposób wymienić tu wszystkich wątków, ani nic nu potrzeby radzić jak go czytać. (Zastanawiałem się czy nie zacząć od lektury samych mott i wybranych fragmentów- „Zmyślony obraz zawiera w sobie własną p r a w d ę " [Giordano Bruno - Roger CailloisJ, „Postmodernizm to ludzkość w P' ' czekalni do poczucia c a ł o ś c i " [Małgorzata Baranowska], „Naj­ lepsze współczesne dzieła literackie nic są aktem kreacji- le aktem przywołania, osobliwie nasyconego wspomnieniam [Harry Levin - Krzysztof Dorosz], „To, co niepojęte, jest поЙИ tego, co znane." [Simone Weil - Wiesław Juszczak]. Pozostaje tylko życzyć czytelnikom dobrego zmarnowanego czasu. Dlaczego zmarnowanego? - Nic będę zdradzać P * tego opowiadania (pisze o tym Andrzej Stasiuk), jeśli У* powiem za nim - Bo w zmarnowanym czasie zaczyna się- b i swój początek... literatura. e ra 0 0 a 1 fl 1 uenl 1 er/Ł � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3490e7fd242fd28b9eb436230c8560f7.pdf 1eb308192e6cf26be8ef499ed522ace2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2512 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2332 Title A name given to the resource "Najwyższym szczęściem dzieci ziemi jest jedynie osobowość" z Profesor Marią Janion rozmawiają: Zbigniew Benedyktowicz, Czesław Robotycki / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4, s.5-15 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew; Robotycki, Czesław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Najwyższym szczęściem dzieci ziemi jest jedynie osobowość" z Profesor Marią Janion rozmawiają: Zbigniew Benedyktowicz, Czesław Robotycki Czesław Robotycki. Pani Profesor, pytając Panią o humani­ stykę, dzisiaj, chcielibyśmy zawrzeć w tym bardziej szczegółowe pytania: czy ma to być terapia - wobec na przykład New Age (w którym także poszukuje się wartości wobec zagrożenia, zagubie­ nia i niezrozumienia świata)? Czy ma to raczej być poznanie -nauka dekonstrukcjonistyczna, ironiczna, filozoficznie skom­ plikowana. Czy podtrzymuje Pani aktualność dawnego dylema­ tu. Innymi słowy: Jak uprawiać humanistyką u końca wieku ? Zbigniew Benedyktowicz. Jak odnosi się do tego idea "Bildung", do której odwołuje się Pani ostatnio. Jakie jest miejsce idei ' 'Bildung'' w naszym ' 'lokalnym'' i ogólnokullurowym doświadczeniu. Doświadczeniu człowieka masowego, "człowieka bez wyobraźni"? Maria Janion. Zawsze pamiętam, że Schleiermacher, twórca nowożytnej hermeneutyki, uważał, że możliwość nieporozu­ mienia jest powszechna i że hermeneutyka jest sztuką unikania nieporozumień. Gadamer w Prawdzie i metodzie cytuje ważną konstatację Schleiermachera, którego metoda ukształtowała się wtoku tłumaczenia i komentowania dialogów Platona: „niepo­ rozumienie powstaje samo z siebie, a rozumienie musi być w każdym punkcie pożądane i poszukiwane".To znaczy, że zaw­ sze istnieje przewaga nieporozumienia nad porozumieniem. Nastawienie rozumiejące, słuchające, nie agresywne, zorien­ towane na indywidualność mówiącego, względnie autora, może posługiwać się przeczuwaniem i zgadywaniem, ale zawsze г najwyższą ostrożnością. Nie idzie jednak o jakąś pełną identyfikację. Utożsamienie i dystans muszą w postępowaniu hermeneutycznym zachować równowagę. Stąd wielka rola pośred­ ników, którzy jednak nie mają sobie uzurpować władzy kap­ łanów. Postmodernizm - tak w ogólności rzecz biorąc - zakwestonuwał koncepcję „osobowości hermeneutycznej", osobowo­ ści mówiącego i słuchającego, która stanowi jakąś całość 'zawiera jakąś swoją entelechię. Postmoderniści traktują nieraz osobowość jako scenę, na której występuje wielu aktorów, 'sranie rozmaitymi konwencjami np. w literaturze może być Rumiane jako gra tych aktorów na naszej wewnętrznej scenie, "aunian podkreśla, że „osobowość iście ponowoczesna wyróż" ię b r a k i e m t o ż s a m o ś c i . Jej kolejne wcielenia 'rnieniają się równie szybko i gruntownie, co obrazy w kalejdo­ skopie" Chodzi oczywiście o pewien „wzór kulturowy", *°brębie którego „życie w tym świecie jest, jak i dawniej, zdrówka - ale teraz jest to wędrówka bez wyznaczonego la s S°ry kierunku".Utrata centrum - niezależnie od tego, jakby " Je rozumiało - wydaje nas na spotkanie „oko w oko ' Laosem". Tej konfrontacji człowiek ponowoczesny musi ' c stawić czoła, ale widząc dokoła „chaos nasz powszedni", dy spytamy o związek tych poglądów ze współczesnymi rami kultury masowej, to okaże się, że człowiek masowy jest ekiem bez wyobraźni (w znaczeniu siły twórczej), ale też c e W| - i to bym zaakcentowała - człowiekiem bez osobowości. Ortega у Gasset mówił, że to człowiek bez historycznej odpowiedzialności i bez świadomości, co zawdzięcza umarłym. C R . Ta nieświadomość "zawdzięczania", można powie­ dzieć, to brak świadomości dziedzictwa kulturowego. Maria Janion. Ale czy historyczna odpowiedzialność jest konieczna? Nie można przecież wychodzić z założenia, że trzeba bez ustanku, jak gderliwi rodzice, wypominać dzieciom - w tym wypadku potomstwu demokracji, co zawdzięczają pracowitym przodkom. Jest, jak jest. Ale czy współcześni już tyle otrzymali w wianie, że nie muszą zupełnie zajmować się sobą? I tylko konsumować, za pomocą elektronicznych środków przekazu, to, co j u ż jest i tak ich własnością? Otóż tutaj uderza mnie pewna tendencja, która pojawiła się w Europie, ale również i w Ameryce. Kwestionuje ona starorzymską zasadę, która stosuje się j u ż nie tylko do sportu, ale do wszystkich działań człowieka: citius, altius, fortius - wyżej, szybciej, dalej. Zauważa się, że człowiek może nie powinien tak wyłącznie eksteryriozować się w ekspansji zewnętrznej, ale skupić się, choć na chwilę, na sobie samym. Gadamer w cyklu wykładów Aktualność piękna mówi, że „wrastając w dzieło [sztuki] wyrastamy ponad siebie". Jest to jednak inne wyrastanie niż w rywalizacji technologicznej, politycznej czy militarnej. Jeśli to walka, to jest to walka o wielkość duszy. Ale czy należy ją komukolwiek narzucać? Może raczej tworzyć alternatywę dla człowieka sterowanego przez kulturę masową. Podstawą idei „ B i l d u n g " jest kształtowanie i doskonalenie osobowości według sentencji Goethego: „Najwyższym szczęś­ ciem dzieci ziemi jest jedynie o s o b o w o ś ć " (to z Dywanu Zachodu i Wschodu). Niektórzy moi studenci są skłonni sądzić, że to jest tylko szlachetna gadanina, wzniosłe kłamstwo, chytrzące się mnie więcej w ten sposób: w obliczu chaosu i dezintegracji społeczeństwa trzeba „ratować kogo się da".To znaczy przemawiać językiem Bildung - i może „ktoś się na to nabierze". Ale tu następuje znamienny dysonans pedagogiczny: językiem Bildung mówi się do elity, nie do ludu. C R . Czy byłby to tylko zarzut wobec postawy pani profesor, czy też mają własne rozwiązanie postawy ' 'Bildung'' ? Maria Janion. Trzeba rozważyć to, co napisał Zygmunt Bauman w Nowoczesności i zagładzie o absolutyzacji społe­ czeństwa przez Durkheima - do czego to miało doprowadzić - oczywiście, wraz z utopiami ładu i porządku. „Rasizm - podkreśla - może działać jedynie w kontekście istnienia planów doskonałego społeczeństwa i zamiaru realizacji tych planów przy pomocy określonych ś r o d k ó w " . Zaś „rewolucja nazistowska była lekcją inżynierii społecznej na ogromną skalę".Inżynieria społeczna to skrajny rezultat Oświeceniowe­ go prymatu racjonalizmu, instrumentalizmu. nauki (oderwanej od wartości), biurokracji i administracji. Inżynierię społeczną traktuje Bauman jako „ogrodnictwo",zmierzające do idealnego 5 �ładu i oczyszczenia z wszelkich chwastów (przede wszystkim, rasowo obcych, ma się rozumieć). Jednak nie bierze pod uwagę tego, że - obok racjonalistycznego, przystrzyżonego ogrodu francuskiego - istnieje romantyczny park angielski, pozo­ stawiający naturę w stanie swobodnym i dający szansę wyobra­ źni i marzeniu. „ B i l d u n g " może zmierzać do ogrodu francus­ kiego, ale może też być ogrodem angielskim. Ja byłabym za tym drugim. Bauman używa przecież określenia „jaźń moralna" czy „moralność bez e t y k i " . Jego zdaniem, wskutek kresu „ery etyki"jesteśmy świadkami początku „ery moralności " . „ L u d z i e wrzuceni w społeczeństwo ponowoczesne nie mają poniekąd ucieczki: muszą oni spojrzeć w oczy własnej niezawisłości moralnej, a zatem własnej, nie wywłaszczalnej i nie zbywalnej, moralnej odpowiedzialności". (Dwa szkice o moralności pono­ woczesne)). W książce o Holocauście Bauman za Levinasem traktuje egzystencjalną odpowiedzialność za Innego (pomijam w tej chwilil kwestię zasadności powoływania się na Levinasa - bez uwzględnienia obecnej u niego metafizycznej sankcji) jako istotną, pierwotną i podstawową strukturę podmiotowości. „Korzenie moralności sięgają znacznie głębiej niż urządzenia społeczne takie jak struktury dominacji czy kultury " . M o r a l n o ś ć wyprzedza społeczeństwo. Lekcja Holocaustu uczy: „Nie ma znaczenia, ilu ludzi wybrało moralny obowiązek, a nie rac­ jonalizm własnego ocalenia - ważne, że tacy b y l i " . Co zaś do szlachetnego kłamstwa. Cytuję czasem czterowiersz Mickiewicza ze Zdań i uwag pt. Stopnie prawd: Są Są Są Są prawdy, które mędrzec wszystkim ludziom takie, które szepce swemu narodowi; takie, które zwierza przyjaciołom domu; takie, których odkryć nie może nikomu. mówi, Czy są prawdy, których mędrzec nie mówi nikomu? Otóż moim zdaniem, nie - jeśli bym miała przez to rozumieć (ale zaznaczam, to nie jest zgodne z intencją Mickiewicza!) podział prawd na te dla maluczkich i te dla wtajemniczonych. Niemniej jednak kwestia się komplikuje, gdy weźmie się pod uwagę powstający dylemat: „ B i l d u n g " a „transgresja". One nie dają się tak łatwo pogodzić, ale jeszcze do tego powrócę. Najogólniej rzecz biorąc, uważam, że uprawiam myślenie w obrębie paradygmatu modernistycznego, nie postmodernis­ tycznego. C R . Uważ.am, że postmodernistyczny myśliciel, właściwie rzecz biorąc, moim zdaniem, jest też modernistycznym myś­ licielem. Uważam, że nie da się uciec, po pierwsze: od rozumu, po drugie: od autoironicznej postawy. (Prędzej czy później to drugie wróci do modernistycznego myślenia). Bo myślę, że to w ogóle jest cecha stylu naszego europejskiego uprawiania refleksji nad człowiekiem. Chciałbym zapytać Panią profesor, co Pani o tym sądzi.' Bo moim zdaniem postmodernizm jest to pewien rodzaj uprawiania gry. Maria Janion. Ale, proszę pana, niech Pan zwróci uwagę jak poważne jest zakwestionowanie pojęć całości, jedności, które są decydujące dla myślenia modernistycznego. I „meta-narracja", Wielka narracja już nie istnieje. Według Lyotarda człowiek postmodernistyczny porusza się w świecie „małych narracji", które nie muszą szukać uzasadnienia np. w hermeneutyce sensu. „Funkcja narracyjna traci swoje funktory: wielkich bohaterów, wielkie niebezpieczeństwa, wielkie podróże i wielki c e l " . T o należy do kondycji postmodernistycznej, jak ją nazywa Lyotard. Ale „krytyka c a ł o ś c i " też ma swoje walory i uroki. Tu przypomnę, jakie znaczenie można przypisać doświadczeniu (dekonstrukcyjnemu) Grassa. Grassa, który jest krytykiem niemieckiej literatury, filozofii niemieckiej, a zwłaszcza ideali­ zmu niemieckiego. Pamiętam, jak na spotkaniu w Gdańsku, które prowadziłam, Grass powiedział, że faszyzm oduczył go 6 wiary w wielkie ideały i prosił, by przy nim nie używać wielka słów i nie odwoływać się do wielkich ideałów, bo on tego nj zniesie. To mi dało wiele do myślenia, bo przecież w koń w jakimś sensie sama się wychowałam na humanistyce niemie kiej, bo to zaczęłam najwcześniej poznawać. Pierwsza inspirj cja w czasie mych dojrzałych lektur wyszła od Stefana Żółkiew, skiego, który zawsze mówił: Dilthey. „Dilthey, jako twórc przełomu antynaturalistycznego" - każdy jego wykład od teg się zaczynał. Więc ja rzeczywiście z Diltheyem się zapoznałam przestudiowałam, potem z innymi twórcami humanistyki nie­ mieckiej , ale gdy skonfrontowałam to z Grassem, to zro­ zumiałam, że jest on pisarzem, który podważa wzniosłą całość kultury wysokiej, tę całość idealizmu niemieckiego, która tak bardzo mi się podoba i tak bardzo chcę z niej korzystać, właśnie w taki sposób, że pokazuje jak - tutaj znów mówiąc najkrócej e Cl) c a 0 - posłużyło to, czy mogło posłużyć, jednak faszystowskim nadużyciom. Z innej strony ujmuje to samo Tomasz Mann. To w końcu Tomasz Mann mówi, że Niemcy doszli do zupełnego rozdziału polityki od ducha. Tu wzlatywali z Schillerem we wzniosłą czystą krainę ideałów, a polityka wiadomo to jest brudna robota i trzeba w tym brudzie się unurzać, a potem wznieść ku wyżynom. Brutalną karykaturą może być ten Niemiec, który w czasie Powstania Warszawskiego rozstrzelał mieszkańców całego domu, a potem każe wynieść fortepian na podwórko i gra na nim. Ten oficer niemiecki jest niby przedstawicielem kultury wysokiej. Muzyka, poezja, a jedno­ cześnie polityka zupełnie od tego oddzielona. To czego nie ma w Polsce, bo w Polsce jednak jest przede wszystkim w naszym romantyzmie zasadnicze uduchowienie polityki, myśl, że poli­ tyka musi być na usługach ducha heroicznego i moralnego Chociaż teraz nie jest. Wczoraj [Rozmowę prowadziliśmy w lipcu 1995 - przyp. redakcji] obejrzałam film o obaleniu rządu Olszewskiego i tak sobie myślę, ale... duch gdzie. Jakakolwiek figura ducha żeby była. Jedyne coś, co się tam zarysowywało to „czyja Polska", no ale co dalej? Zapylać „czyja Polska", to jest trochę za mało. Ja chcę się dowiedzieć 1 - może to anachroniczne pragnienie - o przeznaczeniu Polski Rozmawiałam na ten temat z Jarosławem Markiem Rym­ kiewiczem, bo się zdenerwowałam, jak przeczytałam w £i Librisie, na pierwszej stronie artykuł o przeznaczeniu Ameryki No, powiedziałam, bardzo dobrze, ale ja chcę dowiedzieć się czegoś o przeznaczeniu Polski. Na to Rymkiewicz mówi, tak, ale do tego potrzebny jest prezydent, który wie, co to jest przeznaczenie Polski. De Gaulle wiedział, co to jest prze­ znaczenie Francji. Ale pomińmy w tej chwili ten problem. To tylko dygresja. W r ó ć m y do kwestii całości. W jaki sposób została zakwes­ tionowana całość duchowa, którą stworzył idealizm niemiecki Raz została zakwestionowana przez Tomasza Manna, który był dziedzicem tego myślenia, ale umiał się do niego ironicznie ustosunkować. I po wtóre przez Grassa, który też jest bardzo ironicznym krytykiem kultury niemieckiej. Ale i melancholi kiem. Jednocześnie jednak, jak to rozumiem, Grass usiłuje tworzyć swoje całości, które są niesłychanie trudne do rozszylrowania między innymi dlatego, że posługuje się on metoda nieprawdopodobnie szczegółowych opisów, które z pozoru, na powierzchni, patrząc na pierwszy rzut oka, mogą spra* * wrażenie chaosu. Ja nawet kiedyś mówiąc i pisząc o Blastoff bębeneku utrzymywałam, że to jest hiperrealizm. To znaczy к jest realizm, który już łączy się z fantastyką, bo ta rzeczyw ° którą on wytwarza, i która jest tak szczegółowo opisana, F rzeczywistością fantastyczną. Dzisiaj się mówi, że GrassпаИ do klasyki... Wiedzą Panowie, że on teraz wydał nową po* Rozległa dziedzina, to jest nawiązanie do wypowiedzi staw Briesta z zakończenia powieści Fontanego Effi Briest i J ' podobno niesłychanie skomplikowana powieść o zjednoczę 1 1 |Sl 1 1 0 L �Niemiec. I proszę: pierwsza powieść o zjednoczeniu Niemiec. Hjooni mają szczęście, ci Niemcy! Bo ja bym chciała, żeby u nas powstała taka powieść po 89 roku. Gigantyczna struktura. C.R- To pokazuje, jak potrzebne jest to, o co pani profesor iągle walczy, mianowicie o ten rodzaj erudycji, właśnie ' 'Bil­ ing". Bo cóż może zrobić postmodernizm, bez tej wiedzy, którą Qrass zakłada w przywoływaniu dziesiątków autorów. A istnieje Ki taka tendencja w postmodernizmie, obecna także pośród jego sympatyków, że niepotrzebny jest bagaż erudycyjny... Maria Janion. A jednocześnie oni igrają tymi słowami, strukturami, ale traktują to tak niepoważnie. Tymczasem wczoraj pani Joanna Konopacka, redaktorka wydawnictwa, z Gdańska, które wydaje Grassa, powiedziała itii. że wydawca przysłał wraz z powieścią Rozległa dziedzina ogromne dossier, składające się z map Berlina starego, i nowego, odwołań do poezji, cytatów różnorakich, które są wmontowane niesłychanie misternie w tekst powieści Grassa. Pełno tam jakichś aluzji historycznych, politycznych, poetyckich, literackich, bar­ dzo skomplikowanych. Stąd ta powieść może być takim swois­ tym dla tłumaczy komentarzem, dodatkiem do tego ogromnego "materiału". Sławomir Błaut kiedyś mówił o tym, jakie miał kłopoty przy tłumaczeniu Blaszanego bębenka... z kartami. Bo tam gra w karty odgrywa wielką rolę i są takie rozmaite powiedzenia z tym związane, a także mówił, jakie miał kłopoty ze sztachetami w płocie, bo te sztachety, z. kolei, składały się z różnych desek i trzeba było określić, jakie są te deski. W przypadku znów Turbota opowiadał, że potworność jego pracy nad nazwami grzybów nie da się z niczym porównać, bo tam jest straszna z kolei ilość grzybów. I teraz, jakby ktoś powiedział: no, co to jest? Czy to jest realizm? To jest realizm, który nie jest realizmem samym dla siebie, tylko tworzy swoją symboliczną całość. Jak się czyta te szczegółowe opisy, to one mają rezonans symboliczny w całości dzieła, a nie jest tak, że poprzestajemy na tych opisach, bo inaczej byłby to atlas grzybów. c z z C R . / książka kucharska. Maria Janion A to jednak jest powieść, opowieść na dziewięć miesięcy ciąży. I w związku z tym chciałabym uzupełnić odpowiedź na pytanie: hermeneutyka a dekonstrukcja, bo to też padło w pańs­ kiej wypowiedzi o podstawowych tendencjach w poznaniu, we współczesnej nauce. Proszę zwrócić uwagę, że jednak dekonst­ rukcja musi żerować na hermeneutyce. Dekonstrukcja czasem rodzi się jakby wewnątrz hermeneutyki. Dekonstrukcja bada to czego nie ma, co nie zostało powiedziane. Ale żeby wiedzieć, czego nie ma, najpierw trzeba dokonać rozbioru tego, co jest, a potem już dekonstrukcja może prowadzić swoją robotę. To jest bardzo ciekawe, co robią niektórzy dekonstrukcjoniści, ale iie trzeba udawać że oni są zupełnie autonomiczni, właśnie niezależni, zwłaszcza od hermeneutyki. Jednak trzeba koniecz­ nie dodać, że postępowanie dekonstrukcjonistyczne zupełnie пе przynosi rezultaty niż hermeneutyczne. Jak pisze Ryszard Nycz: „Wyprowadzone na powierzchnię sprzeczne porządki znaczeń wytwarzają nieodmiennie efekt niekonkluzywności, ^rozstrzygnięcia i dyspersji sensu, pozbawionego konteks­ t a c h granic". 1Г| Z.B. Dla mnie stosunek studentów, do Pani projektu, do idei bildung", ich niepokój, może być odbiciem ogólnej tendencji, Zym pani profesor tutaj mówiła, co znajduje swój wyraz 'c Grassa, mianowicie: takiego rozczarowania światem wiel"] idei, czy kultury i historii, które się skompromitowały i stąd k<łcego się lęku przed pedagogią społeczną. To widać tyciu politycznym, gdzie się często gloryfikuje tego człowieka tyólczesnego, czy człowieka masowego. I gdzie powiada się, 'e należy pouczać społeczeństwa, że naród jest mądry, nie '9' pouczać wyborców... •^ria Janion. No to jest niechęć do elit. c ro< Z . B . / tutaj wydaje mi się, że ten niepokój jest o tyle nieuzasadniony przy tej postawie "Bildung", do której Pani profesor powraca. Dlatego, że Pani sposób odkrywania całości i odkrywania wspólnoty wyobraźni idzie takim bardzo oryginal­ nym tropem. Chciałbym tu nawiązać do całego tego obszaru odkrywanego przez Panią profesor w „Projekcie krytyki fantaz­ matycznej". Jest to obszar mający kolosalne znaczenie dla poznawania wyobraźni zbiorowej, z jednej strony dla tej całości, ale z drugiej jednak przez to, że prowadzeni jesteśmy przez Panią jakby bocznymi ścieżkami, tropami maskującymi człowie­ ka. - Mam tu na myśli ten stale obecny w Pani twórczości motyw: człowiek nieczytelny, zamaskowany, skryty czy ukrywa­ jący. „Larvatus prodeo - idę zamaskowany. " - To jest bardzo ciekawy nurt, dlatego, że w „Krytyce fantazmatycznej", jak i w inych swoich studiach, pani profesor w ten sposób obejmuje i tę kulturę wysoką, wielką, i te różne fantazmaty, które były w kulturze niskiej, masowej, popularnej, które w jakiś sposób współtworzyły człowieka. To pokazuje najlepiej, że jedność, całość nie muszą wykluczać wielostronności. Maria Janion. M o i niektórzy studenci są zdania, że nie ma nic wspólnego między kulturą wysoką a kulturą masową, i że trzeba je rozdzielić i nie zawracać głowy, bo to są próby indoktrynacji. Z . B. Ale przecież już samo doświadczenie romantyzmu i ten poszerzany wykład, który pani profesor prowadzi, pokazuje właśnie krążenie i jakby przepływanie wielu treści pomiędzy kulturą niskiego i wysokiego obiegu, ich wzajemne przenikanie się. Maria Janion. Tylko wie pan, tutaj powstaje problem. 0 którym chcę jeszcze mówić odpowiadając na pytania panów. Mianowicie: Czy kultura masowa ma formę? Jest to jednak zasadnicza różnica między kulturą wysoką a kulturą masową. Ja wiem, że kultura wysoka ma formę. I jeżeli chodzi o fantazmaty to ona je przekształca, nadając im stosowną formę. Natomiast czy kultura masowa wykorzystuje fantazmaty posługując się formą? Świadomość formy jest moim zdaniem podstawowym zagadnieniem pod koniec naszego wieku, w tym sensie, że się zatraciła. C R . A spójrzmy teraz na taki przykład: Trwa moda na działania i teatry alternatywne, zgromadzenia poszukujące 1 przeżywające inną rzeczywistość. Te wspólnotowe doświad­ czenia kreuje się w oparciu o ludowy rytuał, ale jest on najczęściej zlepkiem różnych tradycji, nie zawsze dobrze prze­ myślanym (wspólne żucie strawy, dziady, nabywanie energii, wspólne śpiewy). Co sądzi Pani profesor o takich praktykach w perspektywie Jej refleksji o transgresji - i jej zawsze jednostkowym wymiarze i wysiłku? Maria Janion. Wiele zjawisk we współczesnej kulturze może na to wskazywać, że to jest głównie kultura ekspresji. To znaczy tutaj ekspresję uważa się za kulturę i to zupełnie już uczestnikom „ w y d a r z e ń " wystarcza. Natomiast kultura jednak jest formą. I jeśli na nią spojrzymy w tym sensie-ja mówię w tej chwili о к u 11 u r z e a r t y s t y c z n e j i l i t e r a c k i e j - i zwłaszcza teraz, gdy jesteśmy świadkami ogromnej ilości działań wydawniczych, wtedy trudno mi wyrazić zgodę na nazwanie pewnych zjawisk w pełni kulturotwórczymi. Są np. czasopisma, które proponują wymianę prywatnych fantazma­ tów na tej zasadzie: ty mi opowiesz swoje fantazmaty, ja ci opowiem swoje i to będzie już pełnia kultury. Nie, bo to będzie właśnie nadal tylko ekspresja. M o ż e ona nawet pełnić doniosłą rolę terapeutyczną. To jeszcze nie oznacza jednak, że w ten sposób zrodzi się kultura jako forma. I uważam też w tej chwili, że decentralizacja, która nastąpiła w naszym życiu kulturalnym, ten upadek centrum z którego tak się cieszył Janusz Sławiński w swym artykule w „ K r e s a c h " i idące za tym obdzielanie funduszami na kulturę, jeżeli one w ogóle jeszcze istnieją, na tej 7 �zasadzie: „bo to się dzieje na prowincji, a nie w Warszawie",to doprowadziło do tego, że ukazuje się bardzo dużo najrozmait­ szych wydawnictw i pism, ale sama ich ilość nie zawsze może tylko cieszyć, ani nie znaczy to, że tworzy się w ten sposób znacząca jakość. Dostaję dużo tomików poetyckich, na przy­ kład, które są właściwie tylko ekspresją. One nie mają żadnej formy, ci autorzy w ogóle nie stawiają przed sobą takiego zadania, że kultura jest formą, i że trzeba mieć tego świadomość. A jednak Warszawa jest centrum. M ó w i ę w sposób nieco starożytny, ale w końcu od czasów Oświecenia bardzo wyraźnie Warszawa stała się centrum. I tutaj lansowano pewną zasadę formy, która była obroną przed grafomanią. I niech nikt mi nie mówi, że dla klasyków warszawskich romantycy byli prowinc­ jonalnymi grafomanami, bo ci romantycy, na czele z Mic­ kiewiczem - terminowali „w szkole klasyków".Fe'rwor walki zaciemnił fakty, które dziś bardzo wyraźnie widzimy. To nie znaczy, oczywiście, że w Warszawie nie wychodziły grafomańskie rzeczy, ale jednak zawsze było grono osób, które wiedziało co to jest forma. Weźmy współcześnie choćby taki przykład - myślę tutaj o małżeństwie państwa Julii Hartwig i Artura Międzyrzeckiego. Rozmaite rzeczy można o nich, o ich twór­ czości powiedzieć, ale to są bez wątpienia wybitni poeci formy i jednocześnie jakiż ogromny jest ich wkład w zapoznanie nas z poezją amerykańską czy francuską. Trudno nawet to wszystko wymienić. Właśnie na ich pracy można się uczyć, co to jest forma w poezji, kulturze. I właśnie to wydaje mi się zostało zatracone w tej chwili gdyż bardzo często zaciera się różnica między ekspresją a formą. Powie ktoś, że ekspresja z czasem może stać się formą. A l e j a tego jeszcze nie widzę. Może sądzę zbyt surowo, bo na moje narzekania, odpowiadają m i , że przecież właśnie w tych środowiskach ekspresyjnych szerzą się rozmaite rodzaje kultu, na przykład Hermana Hessego, czy Carla Gustawa Junga i to jest dobrze dlatego, że ci uczestnicy w ten sposób też kształtują swoją osobowość. W pańskim pytaniu kryje się dla mnie bardzo ważne pytanie dotyczące też kultury ludowej. Czy to jest jeszcze jakaś alternatywa dla kultury masowej? C R . Kultura ludowa w tym wymiarze folklorystycznym jest przecież wyłącznie formą. Folklor bezformy nie istnieje, jest tak skonwecjonalizowany. M a r i a Janion. Ale jakże często wspaniale jest skonwenc­ jonalizowany. Pamiętam jakie na mnie wrażenie zrobiła an­ tologia poezji ludowej ułożona przez Przybosia. ta .Jabłoneczka'', jak on cytował jako arcydzieło formy, to jedno zdanie: ... zaraz, jak ono brzmi?...- ,, Jaś koniki poił, Kasia wodę brała, on sobie zaśpiewał, ona zapłakała." - I już. I koniec. Przyboś uważał, że wszystko jest tu powiedziane i w taki znakomity sposób. Ja jednak przeszłam też przez okres wielkiej fascynacji ludem, bo byłam i w tym sensie romantykiem, i mówiłam o tym. Z profesor Marią Żmigrodzką uprawiałyśmy kult ludu. Praco­ wałyśmy w redakcji „ W s i " . I przecież także w naszej książce Romantyzm i historia pokazywałyśmy, jak romantyzm rozumie lud i jakie jest znaczenie ludu dla kultury narodowej itd. Często tragicznie to widziałyśmy. Tragicznie, bo miałyśmy w pamięci trupa „ostatniego p o w s t a ń c a " , o b d z i e r a n e g o przez chłopskiego pariasa w Rozdziobią nas kruki, wrony... A potem Solidarność, ta pierwsza „ S o l i d a r n o ś ć " była wspaniałą epoką potwierdzania się romantycznej wizji ludu, a nawet j u ż można było dojść do tego, że i Krasiński zaczynał się podobać, chociaż tak nie znosimy Przedświtu. „ Z polską szlachtą polski l u d . " , - Ta szlachta to była (miała być) inteligencja. C R . / znowu wróciliśmy do tradycji romantyzmu... M a r i a Janion. ...Ale niestety j a musiałam się pożegnać z kultem ludu. musiałam. Kilka lat temu, gdy pani profesor Alina Witkowska, dla jakichś swoich celów, czytała Romantyzm i historię, mówi mi: 8 „to jest bardzodobra książka, ale jak dochodziłam do ludu, d tego, co wy tam o nim piszecie, to j u ż nie mogłam tego czy л~\~ —: л~ myślenia. Л 1 — : „ r\ „i i -o Co ' t a ć .»»" . Tт o„ dało mi sporo do O co chodzi? sic stało? Zresztą j u ż w dawnych czasach myśmy w Pracowni Romantycznej I B L - u ułożyły niby ludową śpiewkę: „h p hop! jestem dzielny, ludowy c h ł o p ! " i tak wyśmiewałyśmy jc z tego. A jednocześnie podobał nam się romantyczny | j Stało się jednak to, że ten „ l u d " , który myśmy sobie wyidealizowały na rozmaite sposoby, jednak przekształcił się w masę. I w tej sytuacji Ortega у Gasset, jego refleksja zupelnj inaczej nas ustawia wobec takiego stanu. Powstaje pytanie: czy rzeczywiście trzeba się posługiwać tą demistyfikacją ludu, tak jak j a panom teraz o tym opowiadam? Mnie się wydaje, że tu jednak nie ma wyjścia, tu rzeczywiście nastąpiło przekształ­ cenie. I gdybyśmy chcieli teraz ów „ l u d " przerabiać w świado­ my naród, w takim sensie jak często się o tym mówi, to musielibyśmy jednak przeciwstawić się kulturze masowej i wytworzyć jakąś inną alternatywę. 0 0 S U ( e С R. Narazie ruch ludowy, jeżeli chce przekształcać sir w naród to wraca do romantycznej wizji, do solidaryzmu społecznego, do XlX-wiecznych wizji... M a r i a Janion. Ależ tak, i to do jakże mało ciekawych. Przecież to, co tam się czasem formułuje, te hasła, sprawiają, że ja myślę sobie o Petainie i o rządzie Vichy, bo - obok paternalizmu dla robotników - dla chłopów jest „rodzina", „ z i e m i a " , „ w ł a s n o ś ć " . Wiadomo co z tego wynika. To jest bardzo nieciekawy program z punktu widzenia X X i X X I wieku. A w jakim stopniu (i w jaki sposób) można dzisiaj oprzeć się wpływom kultury masowej, ja nie mówię, że ograniczyć, ale przeciwstawić się temu. To pytanie pozostaje otwarte. Może „ l u d " j u ż od dawna był masą, tylko ja o tym nie wiedziałam. С R. Może właśnie za tamtą wizją kryło się romantyczne narzucanie formy... M a r i a Janion. M o ż e popełniłam falsyfikat? Teraz, kiedy przed tą rozmową pan Zbyszek mówił mi, że chcieli państwo, by w niej pojawił się i ten problem: literatura a kultura ludowa, to j a się jakoś wstrząsnęłam na to. A przecież Kazimierz Nowosielski, mój uczeń z Gdańska, napisał taką ciekawą pracę Ryzyko obecności. Doświadczenie biograficzne i powieść chłopska, ja nawet byłam promotorem tej rozprawy doktorskiej, ale j u ż bez uczuć, bez głębszych uczuć mogłabym o tym mówić. Nie wiem, być może na fakt, że teraz to tak oceniam, wpłynął też upadek mitu Solidarności, odsłonięcie wszystkich rozczarowań z powodu dzieła naszego, które się obróciło przeciwko nam. Z . B . Do tego upadku mitu przyczynił sie też i ogólny proces, inwazja bardzo agresywnej kultury masowej. M a r i a Janion. No więc właśnie, ale myśmy sami niejako to stworzyli. M y ś m y walczyli o wolny wybór, wolny rynek Walczyliśmy o wolny rynek marzeń i idei, a to stało sie właściwie wolnym rynkiem dla kultury masowej. Pytanie: czy rzeczywiście m y ś m y stworzyli coś, co obróciło się przeciwko nam, to też jest kwestia dla mnie dosyć poważna Bo mam w stosunku do siebie bardzo poważne zarzuty. ^ człowiek, który zawsze kierował się przeczuciem, że nad­ chodzące wydarzenia rzucają cień... Pamiętam, jak zobaczyła" przedstawienie Dziadów Macieja Prusa w Gdańsku, jeszcze przed „Solidarnością". Wtedy wygłosiłam mowę na tem nadchodzących wydarzeń rzucających cień, bo czułam. * Dziady Prusa staną się szczególną rzeczywistością. I stało srtNo a dlaczego nie wiedziałam, jakie nadchodzą zagroź ' ''' które j u ż rzucały cień na ,, S o l i d a r n o ś ć " . Intelektualista obo** zany jest do krytycyzmu i to często skrajnego krytycyzm ' tym polega, w końcu, jego funkcja społeczna. Myślę, że dla l 1 1 11 11 �s e jalam ' porwać, że w moim wypadku, na moich oczach j leśnił się mit romantyczny. C.R. Niektórzy powiadają że po raz ostatni. Maria Janion. Tak, po raz ostatni, ale j a to zobaczyłam. pamiętam, gdy wygłaszałam referat podczas Kongresu Kul­ tury Polskiej, który został tak dramatycznie przerwany przez tan wojenny, to jeszcze zdążyłam powiedzieć, że jestem zcześliwa, jako badacz literatury romantycznej, bo właśnie na moich oczach nagle zaczął się stawać romantyzm. Mówiłam wtedy o symbolicznym języku „Solidarności",który, co cieka­ we, nie tyle był językiem symbolicznym wielkich romantyków, małych romantyków. A trzeba pamiętać, że to zawsze była moja specjalność: poezja w kraju między Powstaniem Lis­ topadowym a Powstaniem Styczniowym. To moja najściślejsza specjalność: tylko w kraju i tylko między tymi powstaniami. 1 tylko poezja. I j a nagle zobaczyłam, że to jest żywe, że to się dzieje na moich oczach, kiedy strajkujący na murach stoczni napisali: „Bywaj dziewczę zdrowe, ojczyzna mnie w o ł a " . w i ę c myślałam, że to szczęście, przeżyć coś takiego. Wtedy Wałęsa tyl przywódcą charyzmatycznym, Wałęsa był mitem. I też się lemu jakoś poddałam. Intelektualista nic może się na coś podobnego porywać, na co j a się porwałam. To znaczy dać się tak zafascynować romantycznemu mitowi w postaci „Solidar­ ności" i w postaci charyzmatycznego przywódcy. A potem zacząć rozpaczać nad gruzami... uC £ s Ten mit, ta wspólnota mityczna, która tak znakomicie się utrzymywała jeszcze w stanie wojennym przy rozmaitych krzyżach kwietnych, w kościelnych i cmentarnych manifestac­ jach, toż to zupełne Powstanie Styczniowe. Jednakże intelek­ tualista jest obowiązany wyjść ze wspólnoty. Popatrzeć na to /boku, i zrozumieć co się szykuje. Jaki cień j u ż ogarnia te wydarzenia. A tu był cień taki mianowicie, że jeśli mit stanie się rzeczywistością, i to " r z e c z y w i s t o ś c i ą p o l i t y c z n ą " , t o oczywiś­ cie dojdzie do jakiegoś potwornego rozdźwieku. Do zderzenia ж zwykłą, nie odświętną rzeczywistością. Nie można się tak upajać. Z.B. Ale z drugiej strony ten mit został dosyć szybko skrytykowany, z wielu stron obśmiany i zdestruowany. Być może, że był nadużywany nie do zniesienia, ale nastąpiła dość W/bka destrukacja tego całego etosu, także wątku martyrologiQtego, patriotycznego. Dosyć prędko dostał się w publicystycz­ ne kleszcze krytyki. I tutaj wydaje mi się, że występuje i takie niebezpieczeństwo: pani profesor mówi, że intelektualista powi­ nien wyjść i dbać o dystans, ale czasami czyż nie wychodzi za W», i nie posuwa się za daleko. Zresztą samo życie polityczne społeczne tworzy taką krytykę, bardzo ogólną tendencję Чщисета tego garbu romantycznego, wygodniej jest. Maria Janion. No tak, ale dlaczego jest wygodniej? Właśnie dhtego, że mit romantyczny narzuca ogromne wymagania, dlatego wygodniej pozbyć się ich. W końcu to, o czym j a Myślałam cały czas, to ideał, że rządy „Solidarności" będą *łaśnie spojeniem polityki i moralności, w tym najwyższym sensie. Tak jak przyświecało to idealnej polskiej demokracji (awsze. C.R. W związku z mitem, może warto przypomnieć znów, takie '•tkane spostrzeżenie Ortegi у Gasseta. Ta sytuacja, że mit ^Ще nad rzeczywistością, inna jest w społeczeństwie arJO'Oiym, tak go nazwijmy, albo antropologicznie klasycznym, '" ' się zajmujemy. Ten mit jest tam jedyną alternatywą, Wstaw, nową j dlatego jest on tam powtarzany, gdyż wśród °sci życia nie było innych. W tej chwili zaś i w naszym •ypadku: dużej ilości alternatyw i możliwości wyboru różnych ' ' cyjnych realizacji, dzieje się tak, że ten mit rzeczywiście 'Ze spoić tych wszystkich alternatyw. No i on wtedy musi Zpaść, bo alternatyw jest za dużo. Ma a Janion. No to napewno, pan ma rację, bo pluralizn 1 n n Za r , w demokracji jest przeciwko mitowi. Ale gdyby z tego mitu została zasada moralności (świeckiej) i polityki właśnie w tym najwznioślejszym sensie o którym mówię, to ona by jednak w jakiś sposób nas uratowała. Ja nie mówię, że uratowałaby mit, ale uratowałaby prawdę, prawdę być może przeznaczenia Polski. C . R . Jeszcze chciałbym wrócić, do tego artykułu w Ex Librisie o społeczeństwie amerykańskim, zastanawiającym się jakie jest jego przeznaczenie, jaka jest jego prawda, i że tam mówi o tym prezydent. W polskim romantyzmie i w polskich tradycjach, jak sama pani profesor podkreślała nieraz w swych studiach, zawsze poeta mówił o przeznaczeniu, o tym, jakie jest nasze miejsce. Tutaj w tej chwili nie mamy tego. Maria Janion. No tak, ale jednak prezydent Stanów Zjed­ noczonych, może się odwołać powiedzmy do Emersona i zacy­ tować go, i to jest coś. U nas się j u ż nie cytuje poetów, oni już wypadli z języka politycznego zupełnie. To jest charakterys­ tyczne, jeżeli się weźmie pod uwagę format Piłsudskiego na przykład, dla którego umiłowanym poetą był Słowacki. I ten niesłychany przypadek testamentu Piłsudskiego, który był utajony, a zawierał w sobie tylko informację, jakie cytaty ze Słowackiego mają być wyryte na grobie: Matka, i Serce Jej Syna, i o który spadkobiercy polityczni Piłsudskiego strasznie się kłócili, bo przecież wyobrażali sobie, że tam jest napisane, kto ma być jego następcą. Ale właśnie, cobyśmy nie powiedzieli, Piłsudski rozumiał czym jest przeznaczenie Polski między Rosją a Niemcami. Widział je jako bezustanny wysiłek moralny, jako właściwie najwyższy heroizm moralny, maksymalizm moralny. Można 0 nim powiedzieć rozmaite rzeczy i krwawo zapłakać nad rozmaitymi jego posunięciami, ale trzeba jasno stwierdzić, że nie czepia się go żadne podejrzenie o jakiekolwiek sprzeniewie­ rzenie grosza publicznego, czy jakiejś prywaty, czy czegoś w tym rodzaju. W tym sensie Piłsudski realizował zasadę nie oddzielania moralności od polityki, chociaż jednocześnie był anty parlamentarny, trudno temu zaprzeczyć. Z . B . Kiedy ta możliwość wolnego rynku marzeń, idei, 1 twórczości zaistniała, pani profesor udzieliła pewnego kredytu zaufania dla różnych pism, środowisk, a teraz dostrzega niebezpieczeństwo, jak pani powiedziała, grafomanii. Czy pani nie uważa, że jednak istnienie tych „regionalnych", rozmaitych środowisk literackich i kulturalnych poza centrum Warszawy, może być ważne przy dochodzeniu do tego typu literatury, która ujawnia i zapisuje różnorodność doświadczenia kulturowego, lokalny koloryt małych ojczyzn (mamy już tego przykłady: „Pogranicze", „Krasnogróda", Śląsk, Gliwice, "Opowiadania galicyjskie", Pomorze, Gdańsk, Warszawa, jest i białoruski wątek). Cz\ nie prowadzi to na naszym gruncie do powstawania takiego typu literatury z jakim spotykamy się i u Guntera Grassa, gdzie ważny jest ten kulturowy konkret. Maria Janion. N o tak, ale widzi pan, co jest potrzebne? Będę się tu upierać. Do tego potrzebna jest forma. A przecież jakże często pisarze nie wiedzą co to jest forma. Przysłano mi teraz powieść, w której występują Gdańsk i Prusy Wschodnie, Francja i Niemcy, to się dzieje przed drugą wojną światową. Autor odwołuje się do tradycji Michela Tournicra, mówi o Królu Olch. Przejrzałam, jest to bardzo szczegółowy opis, w którym widać autor pokłada nadzieje. No bo jeśli tak Tomasz Mann pisze, no i może Grass... Ale to jest właśnie problem, że jest w tym sama szczegółowość, lecz nie ma żadnego od­ niesienia symbolicznego. Bo jeżeli czytam powieść i czuję, że te wszystkie szczegóły mają jakieś swoje odbrzmienie w pewnej symbolicznej całości, że w jakiś sposób ten szczegół gra w czymś, co właśnie jest sensem lego tekstu, to zgoda. Ale jak tego nie ma, to mi się nawet nie chce czytać, bo ani nie jestem w stanie lego zapamiętać, ani przeżyć, doświadczyć. Być może 9 �jeszcze wykształci się ten pisarz, rozwinie. Niczego nie chcę tutaj przesądzać, natomiast uważam, że brakuje edukacji, ale nic takiej „ t e c h n i c z n e j " , bo tutaj nie chodzi o samą technikę pisania, ale generalnie rzecz biorąc, o brak takiej edukacji, która by u k a z y w a ł a - w głębokim sensie-co to jest forma powieści na przykład, czy forma wiersza. C R . To jest tak jak z. opisem etnograficznym, który jest tylko opisem i brakuje mu koncepcji, odniesienia do pewnej teorii i jest niezwykle nużący. I nas też to uderza, po co to robić? Skoro jest to tylko wyłącznie taka etnografia, kolejny opis... Maria Janion. Tak, albo taki typ historii, z którego Żółkiew­ ski zawsze się śmiał: „liczyć krowie ogony",to jest potrzebne, ale z tego nie powstają te wielkie, porywające książki do czytania dla większej publiczności. I dlatego uważam, że ogromna jest rola i znaczenie edukacji, edukacji świadomości humanistycznej. I „ K o n t e k s t y " też mogą odegrać taką rolę, ale nie wiem w jakim stopniu docierają w ogóle do kogokolwiek. Ktoś opowiadał m i , że chciał mieć ten numer, gdzie jest, napisany z Marią Żmigrodzką, nasz tekst o Rousseau, i obleciał nawet całą Warszawę, no i nigdzie nie ma... To jest jakaś okropność. M y ś m y się znaleźli w stanie zakorkowania. Nawet gdyby przyjąć tę myśl, że mielibyśmy oddziaływać na elity, to musimy wychodzić z założenia, że jest jeszcze parę tych elit gdzieś w jakichś innych miastach, do których „ K o n t e k s t y " powinny docierać, j u ż nie mówiąc o Warszawie. C R . Myje kształcimy przez, nasze uniwersyteckie działania. Na drobną skale oczywiście w porównaniu, jeśli w ogóle może być tu mowa o porównaniu z tym, co pani profesor robi od lat. Pani dokonania pod tym względem są ogromne. Nieporów­ nywalne. Z . B . Czy w idei "Bildung", po pani studiach nad romantyz­ mem, a zwłaszcza wobec "Transgresji", nie ma jakiejś tęsknoty za uładzeniem świata? W jednej z audycji telewizyjnej I,,Słowa i twarze'': Obłoki Marii Janion) przywołała pani profesor swój ulubiony dla siebie, tajemniczy wiersz o obłokach, wiersz. Czesława Miłosza "Obłoki". Zacytowała go pani bez ostat­ niego wersu, tak jak on się sam w pani mówił od lat, - ,,bez. pocieszenia" - jak powiedziała pani to wtedy. Czy teraz w sięgnięciu i odwołaniu się do idei ' 'Bildung'' nie ma tęsknoty jakiegoś powrotu do formy klasycznej i jednak klasycystycznej wizji? Chciałbym też zapytać o inne ważne dla pani lektury, które kształtowały i wpłynęły na pani biografię twórczą. Maria Janion. Tak. to jest ważne i dla mojego dzieciństwa, i dla mojej młodości - bo wtedy właśnie czytałam te Obłoki. To było w czasie okupacji niemieckiej w Wilnie, i było dosyć dziwne, że trafiłam na ten wiersz, widocznie miałam Trzy zimy Miłosza, które były wydane w Wilnie w 1937 roku. Mogło być i tak. że ten tomik był u któregoś z moich nauczycieli. Poza tym czytałam stare numery „ A l m a Mater Vilnensis", czasopisma Uniwersytetu i m . Stefana Batorego. Miłosz w nim też pracował i drukował swoje wiersze, więc może stamtąd? Już nie pamię­ tam. W każdym razie, kiedy pani Małgorzata Baranowska przed zdjęciami do filmu powiedziała, że napewno mam jakiś swój tajemniczy tom poetycki, tajemniczą książkę, jakiś tajemniczy wiersz, odpowiedziałam: tak, to są właśnie te „ O b ł o k i " , k t ó r e mówią się we mnie już. przeszło pół wieku, słyszę ten wiersz w sobie. Jest to bardzo dziwne, ale zdaje się bardzo wielu ludziom to się przytrafia, że coś w nich mówi ciągle ten sam wiersz. się pod uwagę otoczenie, w którym się tego uczyłam. Dobrze znałam łacinę, potem zaczęłam się uczyć greki w czasie okupacji. Po wojnie nawet myślałam, że pójdę na filologię klasyczną, do tego stopnia byłam antykiem zainteresowana. I robiło na mnie największe wrażenie? Właśnie ta doskonałość antyku, ta absolutna doskonałość i to przekonanie, że w Grecji powstało coś niesłychanego, jedynego, godnego najwyższego podziwu. Chociaż zauważałam, oczywiście - nawet w W i l j okupacyjnym to było widoczne - że Niemcy, hitlerowcy wykorzystują antyk, ale oni wykorzystywali przede wszystkim antyk rzymski, ten rodzaj gładkości i monumentalizmu. Wy. czuwało się jakąś pustkę, te kolumny, len typ propagandy wzorowanej na wielkim Imperium Rzymskim. I dlaczego wiersz Miłosza na mnie zrobił takie wrażenie? Dlatego, że by| zupełnie czymś przeciwstawnym temu kultowi antyku, tej doskonałości antycznej. Z tego wiersza dowiedziałam się o czymś, co jest skażeniem natury człowieka. Bo tam jest mowa C o n e 0 tym: - ,,/ wiem, że we mnie pycha, pożądanie / i okrucieństwo, 1 ziarno pogardy / dla snu martwego splatają posłanie, [...] wtedy spuszczam oczy i czuję wicher, co przeze mnie wieje, palący, suchy O, jakże wy straszne jesteście, stróże świata, obłoki.'". - I pamiętam, że jakiś czas temu pytałam swoją najdroższą przyjaciółkę profesor Marię Żmigrodzką, no dobrze, ale co ja mogłam zrozumieć z tego wiersza wtedy. Przecież tam mowa jest i o pożądaniu, i o kłamstwie, i o pogardzie, i o Bóg wie czym, a ona mi na to odpowiedziała: a dlaczego już wtedy koleżanki nazywały cię Napoleonem (bo ja jej kiedyś opowiada­ łam, że właśnie w dzieciństwie nazywano mnie Napoleonem). I to dato mi dużo do myślenia. Właśnie, skażenie. Było to we mnie. Ale proszę nie sądzić, że to jest skażenie grzechem pierworodnym. Ja tak nie myślę. I może Miłosz też nie miał tego na myśli. Ten wiersz, w moim przekonaniu, mówi raczej 0 dualizmie natury ludzkiej. Z . B . Tam jest jeszcze taki motyw, w tym wierszu - może to za mocne słowa - zakłamywania świata. To trochę przypomina i tę sytuację, którą w odniesieniu do antyku podnoszą niektórzy historycy sztuki, gdy mówią o oddalaniu się późniejszej sztuki klasycznej, w tym i rzymskiej, od tej pierwotnej doskonałości, od ideału, doskonałości i prawdy jaki stworzyła i osiągnęła w sztuce Grecja. W wierszu padają znamienne słowa:" ...A kłamstwa mego najpiękniejsze farby zakryły prawdę...". To znów motyw z pani późniejszej twórczości: świat jakby zamalo­ wywany, ta prawda jest ukrywana pod różnymi maskami, pod rozmaitymi przebraniami, i to u pani profesor zaowocowało szczególnie tropieniem ciemnej strony egzystencji ludzkiej. Do czego zmierzam? Że szukanie u pani profesor jedności i całości łączy się bardzo ściśle jednak z wyczuleniem na tę dwoistość, dualizm, o którym pani mówiła przed chwilą. I dlatego nadal rue mogę zrozumieć niepokojów pani słuchaczy, dlatego, że pa" mówiąc o jedności i całości, ma wciąż na uwadze i ten dualizm1 Maria Janion. A gdy padło j u ż pytanie o ważne i znaczące dla mnie lektury, to będą tu i lektury z okresu środkowego 1 trzeba przede wszystkim powiedzieć o ..Transgresjach i o tym wszystkim, co j a czytałam do transgresji, czym się wted) interesowałam, jak pracowałam na te transgresje. Studenci M Uniwersytecie Gdańskim, bo przecież tam prowadziłam semi­ naria na ten temat, i tam w Gdańsku zostały wydane TransgK sje, opowiadali mi, jak mówili między sobą, że znając problern temat, zagadnienie, które chcieliby podjąć, i poszukiwał literackiego wyrazu, mówili częstokroć tak: „ja nie wiem jest taka książka, ale trzeba przyjść do pani profesor i opo* dzieć, że j a bym chciał albo chciała przeczytać taką ks'"^* w której taki to a taki problem się pojawia i ona powie, gdzieJ taka książka, i czy wogóle j e s t " . N o więc właśnie ja się wyspecjalizowałam, w takim wyszukiwaniu potrzebnych książek. Wtedy dla mnie szalenie ważnymi pisarzami byl'--' cZ A dlaczego wtedy zrobi! na mnie takie wrażenie, dlaczego go zapamiętałam. Otóż teraz kiedy o tym myślę, to wydaje mi się, że było to związane z. faktem, że przez swoich nauczycieli na tajnych kompletach gimnazjalnych byłam wychowana w kulcie antyku. Oni się z kolei nauczyli lego od swoich nauczycieli i to tak szło przez stulecia w Polsce, len kult antyku, antyku greckiego, bardzo chyba niezwykły, zwłaszcza jeżeli weźmie 10 ł IŁ e �^jdać P° Transgresjach, Gcnet i Balaille. Właściwie w każdym (ornie starałam się. aby było coś Geneta i Bataille'a, Foucaulta. pjDiiętam dużo osób mi mówiło; ''co ty chcesz robić, ty jppnawiasz z ludźmi, którzy mają dwadzieścia lat. albo j j z i e ś c i a d w a i mówisz do nich o strasznych rzeczach".-To znaczy J ..straszne rzeczy" ujęłam w taki cykl, taką sekwencję: " S e k s - S z a l e ń s t w o - Ś m i e r ć " (to jest to zresztą, co poucault poznał na sobie samym, tego wszystkiego na sobie samy doświadczył). - Dlaczego ty im to mówisz, to jeszcze nieje P - ^ У У ' ' r o z m a w i a ć . " Aleja widziałam, że i studenci bardzo dobrze wiedzą, o co chodzi i chcą o tym ze rozmawiać, bo uznają, że to jest nawet najważniejsza dla nich sprawa: s e k s - s z a l e ń s t w o - ś m i e r ć . tfa a t e m st o r a а 0 1 т L n m n i n i l д teraz powróciłam do Wilhelma Meistra Goethego. Prowa­ dziła przez półtora roku wykład na temat Lat nauki i lut gedrówki Wilhelma Meistra. Chcemy wydać książkę, która będzie zawierała wykłady moje i pani prof. Marii Żmigrodzkiej oraz dyskusje i referaty słuchaczy, doktorantów, takie dzieło, które być może będzie nosiło tytuł: Goethe - lata nauki i lata pedrówki, a j u ż mniejszymi literkami w podtytule: historia Wilhel Meistra. Sięgnęłam więc do dzieła, które na pewno nie jest dziełem transgresyjnym. Powróciłam właśnie ze wzglę­ du na ideę „ B i l d u n g " . Ale dlaczego? Po ponownej lekturze Doktora Faustusa Tomasza Manna doszłam do wniosku, że może rzeczywiście dylematem kultury europejskiej, pogoetheańskiej. jest dylemat humanizmu i demonizmu, i że Goethe umiał jeszcze utrzymać równowagę między humanizmem a demonizmem. Natomiast polem, ta równowaga jednak się zachwiała na rzecz, oczywiście, pierwiastka demonicznego. Ijeżeli teraz myśli się o budowie obrazu kultury integrującej, to jednak trzeba sięgnąć do tak rozumienego „Bildung",jak to jest u Goethego. Do tak rozumianej osobowości i do tej równowagi między humanizmem a demonizmem jaka tam jest. 111 ma To nie jest tak, że tam nic ma demonizmu. Tam jest demonizm, ale on jest jednak zrównoważony. I Goethe był nazywany „ b o s k i m " , dlatego, że on umiał te sprzeczne pier­ wiastki pogodzić. Stąd Wihelm Meister w twórczości i w kon­ stelacji wierszy Goethego jest dążeniem do kształtowania osobowości, która zrównoważy pierwiastki humanistyczne i pierwiastki demoniczne. I tak się już stało raz. w dziejach ludzkości: Goethe to zrobił. To nie znaczy, że pojawi sie nowy Goethe, albo ktoś będzie Goethem, wystarczy mi to, że ktoś może uwewnętrznić Goethego, i w ten sposób będzie żył w nim Goethe. I to j u ż będzie według mnie bardzo cenne. Oczywiście, cały czas mówię, by nie wykluczać tutaj, broń Boże, demonizmu. Nie wykluczać też światopoglądu tragi­ cznego. On jest obecny nawet w Wilhelmie Meistrze, są w nim opowieści wtrącone i jedna z nich przedstawia człowieka tragicznego. Stąd bierze się i powstaje dylemat, o którym j u ż tyła mowa, jak to możliwe - tam „transgresja", a tu „ B i l d u n g " . Nawet mogę jeszcze dopowiedzieć: tu nauczanie społeczne, atu *iatopogląd tragiczny. I teraz sprawa komplikuje się jeszcze bardziej, dlatego, że światopogląd tragiczny nie może być światopoglądem „ m a s o w y m " , w takim sensie, jak coś takiego fożna było robić z romantyzmem, z zachowaniami romantycz­ n i , prawda? A co można zrobić z tym? Zaproponować światopogląd tragiczny? Komu? I dlatego można uważać, że "tówię coś elicie, czego nie mówię „ l u d o w i " . Pyta się mnie wobec tego, do czego chcę doprowadzić. Mówię więc, że erudycją chcę doprowadzić do światopoglądu tragicznego. Ale dycją, niczym innym, tylko przedstawiając tym, których "•raczam, rozmaite sytuacje, rozmaite alternatywy, rozmaite Możliwości, rozmaite myśli. Istotą światopoglądu tragicznego jednak to o czym pan mówił - wspominając ów motyw I °wieka nieprzejrzystego - jest ta nieprzejrzystość właśnie. s iru ,ul aj od razu trafiamy na problem, o który pan pytał na początku - co może znaczyć idea „ B i l d u n g " u końca wieku i w naszym „ l o k a l n y m " doświadczeniu. Otóż sądzę, że niekoniecznie wszystkich należy doprowadzać do światopoglądu tragicznego. A l e wszystkim trzeba uświada­ miać nieprzejrzystość bytu i to uważam za jeden z pod­ stawowych problemów kultury europejskiej X I X i X X wieku. Jednak proszę zwrócić uwagę, że wszystkie utopie, łącznie z utopią Marksa, są oparte na dążeniu do przejrzystości. Natomiast jednocześnie pojawia się podejrzenie o „organiczną" nieprzejrzystość. I tutaj pan Zbyszek wspomina moje studium Larvatus prodeo, o Kasparze Hauserze, tym nieprzej­ rzystym człowieku, który tak tajemniczo pojawia się i tak tajemniczo odchodzi. Ale proszę zwrócić uwagę, że nieprzej­ rzystość jest silnie zarysowana i obecna w polskiej literaturze. Jest problemem Białoszewskiego. Ta nieprzejrzystość jest także, moim zdaniem, problemem Gombrowicza. Ona jest również, problemem Irzykowskiego w Pałuhie. I tutaj coś ważnego znajduję dla mnie, w Pałuhie Irzykowski cytuje pieśń Mignon z Lat nauki Wilhelma Meistra, kiedy ona śpiewa: „pozwólcie mi się wydawać, zanim się s t a n ę " („Lasst mich scheinen, bis ich w e r d e " - c h o d z i o anielskie przebranie i rychłą śmierć Mignon). W y d a w a ć się. Stwarzać rozmaite pozory, teatralizować się. Zanim się stanę. Oto świadomość teatralnej nieprzejrzystości, która jest też traktowana jako konieczna po to. żeby człowiek mógł się stać. Żeby mógł się rozpoznać. Ale - powstaje pytanie - czy takie rozpoznanie jest możliwe? I tu przerabiam i czytam wciąż na nowo Gombrowicza. Przerabiam Białoszewskiego. Chcę przypomnieć, że tę prob­ lematykę podniosłam w rozprawie o Towiańczykach, pokazu­ jąc, jak oni się zmagają z demonem teatru. Pod koniec doszłam tam do takiego wniosku, że byt nie jest przezroczysty; gdy tylko istnienie przybiera postać zachowania, pojawia się teatralizacja. Jeśli tak, to klęska T o w i a ń c z y k ó w (dlatego, że oni w końcu, n i e c h c ą c y takie teatrum straszliwe urządzili, okrutne) nabie­ ra znaczenia czegoś nieuchronnego, nieusuwalnego, uniwersal­ nego. Mówiąc o nieprzejrzystości bytu, nie neguję wcale tego, że może jest czyste istnienie, takie, którego, na przykład, doświad­ czał Rousseau, jak to opisuje w Marzeniach samotnego wędrow­ ca, jak wypływał łódką na jezioro i tam słyszał tylko szum wód słynny, ten sam, może, który słyszał Mickiewicz, i ten szum wód był rytmem jego egzystencji, melodią jego istnienia. Tylko to. Ale wydaje mi się, że to są tylko takie chwile. Bardziej chwile jakiejś ekstazy, niemal mistyczne uniesienia. Natomiast poza tym, czy nie jest tak, że jak się zachowujemy społecznie, to natychmiast stajemy się nieprzejrzyści i się teatralizujemy? Gdy tak mówię: „teatralizujemy s i ę " , to oczywiście myślę 0 Teatrze życia codziennego Ervinga Goffmana. To jest książka, która zrobiła na mnie duże wrażenie. I to, uważam, jest bardzo istotne właśnie dla antropologii kulturowej, taki typ zgłębiania rzeczy. Bo jeżeli byt jest nieprzejrzysty, to jest to jakaś tragiczna cecha naszej kondycji. A jak uznać, że jest przejrzysty, to wtedy utopijnie wszyscy istniejemy naprawdę, utopijnie wszystko widzimy naprawdę. To tak, jak Marks sobie wyobrażał: przej­ rzyste stosunki produkcji itd, i td... i wszystko wtedy jest jasne, 1 panuje ogólne szczęście. C . R . A człowiek jest sumą układów społecznych... Maria Janion. Jeśli przyjąć prawdę o nieprzejrzystości bytu, to tutaj pojawia się coś takiego, co można określić jako ontologiczne nieszczęście człowieka. Dlatego w Transgresjach, w jednym z tomów, w Maskach, zajęłam się Człowiekiem śmiechu Wiktora Hugo. To znowu powieść, którą czytałam w dzieciństwie. Zrobiła na mnie ogromne wrażenie, nie wie­ działam dlaczego. A potem do tego powróciłam j u ż jako dojrzały człowiek, ale przerażony, bo jak wiadomo, powrót do lektur z dzieciństwa jest taki niebezpieczny. Miałam już za sobą �przygodę z Moim przyjacielem Meaulnes Alain-Fourniera. Jak ja to przeczytałam w dzieciństwie, to zupełnie oszalałam z zachwytu, a potem jak przeczytałam to mając lat trzydzieści kilka, to szybko schowałam na dalsze półki, aby w ogóle o tym nie wiedzieć. A tu teraz: Człowiek śmiechu. Co będzie? - Taka próba lektury dojrzalej. Bo Gombrowicz miał rację, mówiąc: " C z ł o w i e k i człowiek, ale w jakim wieku jest ten c z ł o w i e k " , t o jest bardzo ważne, co on ma za sobą, co on ma przed sobą. Przeczytałam więc tego Człowieka śmiechu dojrzale i zro­ zumiałam, że jest w nim coś wstrząsającego. Mianowicie to. że człowiek śmiechu zostaje - jak panowie pamiętają - porwany i podrobiony przez bandę złoczyńców, którzy wycinają mu na twarzy wieczny grymas śmiechu, żeby bawił widzów cyr­ kowych swoją gębą. 1 on jest zamaskowany jak każdy człowiek, a do tego jest podwójnie zamaskowany. A jednocześnie - oka­ zuje się oczywiście, że on pochodzi z Iordowskiej rodziny, jest właścicielem wielkich majątków - i gdy przemawia w Izbie Lordów... C R . To jest to forma romantyczna... Maria Janion. ...Tak oczywiście, to jest forma romantyczna. - ...to wszyscy lordowie pokładają się ze śmiechu, kiedy on mówi wielkie słowa. Patetyczne zdania o biedzie, nędzy, krzywdzie itd. a tu gęba wykrzywia się w uśmiechu...- I niesa­ mowicie właśnie, Wiktor Hugo naciska romantyczny pedał z całą siłą, i wydobywa dziki dysonans. Ale być może to jest naprawdę ontologicznym nieszczęściem człowieka: Nie to. że jest skażony przez grzech pierworodny, tylko to że byt jest nieprzejrzysty. C R . Ja zgadzam się tu z. panią profesor, ho też uważam że człowiek sum siebie nie jest w stanie poznać i żyje - większość bez - a niektóre postacie tragiczne - z. tą właśnie świadomością. Maria Janion. Tak, i te postacie tragiczne podejmują walkę z przeznaczeniem. Podejmują wysiłek poznania losu. aten los to jest właśnie nieprzejrzystość i teraz dowiedzieć się lego... Straszna walka o poznanie swego losu zakończona zazwyczaj katastrofą. Bo charakterystyczne, że bohater tragiczny poznaje los w momencie gdy pada martwy, w ostatnim momencie zrozumiał: A ! to było to! - Zrozumiał, że to był jego los, ale niestety już dalej dla niego nic z tego nie wynika. Najwyżej dla nas. Bo. jak mówi Nietzsche, tragizm oddawał hołd „odwadze i wolności uczucia w stosunku do potężnego wroga, wzniosłego potwora, problemu wzbudzającego g r o z ę " . Henryk Elzenberg w Kłopocie z istnieniem cytował z Empedoklesa Holdcrlina słowa, które uznał za elementarne: Czvż wtedy nie mają śmiertelni Nic własnego nigdzie, i czy naprawdę Straszliwość aż po serce im sięga ? [...] Być samym i bez bogów: to jest śmierć. C R . Solidarność 1980 roku była kolejnym nawrotem do romantycznych wzorców zachowań, symbolów i znaczeń. Ro­ mantyzm znowu podpowiadał sposób przeżywania historii i rze­ czywistości. Obecnie tzw. „Etos" został zdeptany i odrzucony. Czy to ostateczny koniec romantycznego kanonu? Czy hasło: zostawmy przeszłość historykom, zamyka zbiorowe poczucie sensu i kultury? M a r i a Janion. Odpowiadając po części na to pytanie, chciałabym jeszcze zatrzymać się przy kwestii światopoglądu tragicznego. Chciałabym zwrócić uwagę, że w Polsce może jest ważne myślenie o tragizmie ze względu na to. co nazywam ironią tragiczną w dziejach Polski. Mam tu na myśli to, co pisałam w Życiu pośmiertnym Konrada Walenroda, że wszyst­ kie nasze wysiłki odnowy, wielkie i wspaniałe trudy odrodzenia zostają obrócone przeciwko nam i popadamy w zupełną klęskę. Tu zaczynani od Konstytucji 3 Maja i rozbiorów Polski, 12 a „Solidarnością" i stanem wojennym to się zamyka. I teraz j ciekawe, że przez dłuższy czas mówiłam, że nareszcie i r j tragiczna się skończyła, bo uważałam, że jest ona wynikiem naszego położenia geopolitycznego. Że istnieje coś takiego geografia tragiczna. To znaczy, to położenie między Niemcami a Rosją. (Nie wiem czy panowie znają tę anegdotę. Ktoś tam opowiadał, jak jechał taksówką na Kubie z przyjacielem i rozmawiali po polsku, no i ten szofer kubański pyta: w jakim języku wy rozmawiacie, oni mówią: po polsku. A gdzie leży t Polska? Oni powiedzieli: między Niemcami a Rosją, na co on o mało na drzewo nie wjechał, z wrażenia. Jak można!? Co§ takiego: znaleźć się między Niemcami a Rosją! Ale znają przecież panowie ten słynny rysunek Mleczki, jak Bóg układa świat: „A Polakom to ja taki żarcik urządzę..."). Rozumiałam więc, że geografia tragiczna się skończyła. Bo Niemcy zjed­ noczone. Nie zagrażają. Rosja sowiecka upadła, więc najpierw długo będzie się zajmowała sobą, zanim do nas przyleci, chociaż jeśli chodzi o Rosję, to j a j u ż taka pewna nie jestem, czy będzie zajmowała się sobą, czy nie dozna znów poczucia mesjanicznej wizji niesienia swego „ d o b r a " na zewnątrz? Jarosław Marek Rymkiewicz zawsze mi mówił: „ C o pani mówi. Pani Misiu,co pani mówi! Przecież imperium żyje i tu przyjdzie, i pani musi przygotowywać nasze społeczeństwo na lo, że imperium cały czas myśli o nas i ono tu b ę d z i e . " A ja wtedy, w takim radosnym nastroju trochę się ocuciłam, kiedy zobaczyłam omdlenie Mazowieckiego podczas wygłaszania mowy premierowskiej. To było jak omdlenie Kordiana przed sypialnią cara. Ironia tragiczna chodziła po obrzeżach. Wyszczerzyła zęby w tym momencie i dała nam znak. No więc, myślałam: tak, jednak ironia tragiczna wyszła nachwilę, pokazała się i schowała. Noto dobrze. Mazowiecki ożył i j u ż wszystko w porządku. - Ale jakie wszystko w porządku?! Czy j u ż nie ma ironii tragicznej w dziejach Polski? Teraz? Kiedy się okazało, co się okazało, właśnie jeżeli chodzi o tzw. elity polityczne. Czy to byłaby ironia tragiczna? e s t U n a a Mnie się zdaje, i na tym może też polegać ironia tragiczna, że wolność wyszczerzyła kły. Bo wolność była, w końcu, naszym celem. Naszym najwyż­ szym dobrem. Cały czas, właściwie marzyliśmy tylko o wolno­ ści. Niedawno pewien Rosjanin powiedział: „przecież dla was Polaków wolność jest dobrem samym w sobie, my w Rosji, to jest w Euroazji, musicie o tym pamiętać, nie mamy takiego pojęcia w o l n o ś c i . " I ja go rozumiem, j a go nie potępiam za to, wiem też, że się męczyłam - i w czasie Transgresji i w stanie wojennym - marzeniem o wolności. Ale gdybym się urodziła w Bułgarii, - j a nie chcę tu, broń Boże, uchybiać Bułgarii - czy w jakimś innym miejscu świata, być może, nie byłabym uka chora od tego. Bo bym nie miała zakodowanego w sobie takiego wzoru kultury. A to było marzenie o wolności. I teraz ta wolność jakoś zbladła. Na wakacjach będę czytała dwie książki, cudzoziemców, bo cudzoziemcy czasem zobaczą to. czego my nie widzimy. Jedna to Normana Davisa Serce Europy, a druga to Rogera BoysaWaj prezydent. Być może będę mogła panom odpowiedzieć po tej lekturze, czy to jest zemsta dziejów. Tego nie wiem, ale chyba wszyscy się czują tak dojmująco przez tę wolność posiekam na kawałki. Czy nie jest tak? Ja się niewymownie cieszę z braku cenzury, możemy sobie opowiadać i to będzie wydrukowane To są cudowne rzeczy, zupełnie cudowne. Ale jednocześni И że nie możemy, nie umiemy rozprowadzić książek po Polsce łych wspaniałych książek, tych czasopism. No to co to jest?T" przecież jakaś straszna strona tej wolności, prawda? Bo to je wolność hurtowników. 1 41 Z . B . Wolność hurtowników i tych idei hurtowych. Gdy pani mówi o ironii tragicznej, światopoglądzie $, cznym, a wcześniej w swoich studiach, w kolejnych etap !ra a �nazywała tę świadomość tragiczności egzystencji ludzkiej, to ' fiecież w tym jest mocna kontra i sprzeciw nie tylko wobec tych \iei hurtowych, ale także wobec ogólnej wizji człowieka donist)'cznego w kulturze masowej, sprzeciw wobec człowieka -owego, który mówi, że te nieszczęścia wymyślają intelekliści i nieszczęśliwi ludzie. Maria Janion. Świetnie pan trafia, też chciałam o tym flówić- Bo tak jest rzeczywiście. Bo to, co my chcemy ludziom w i a ć za pomocą kultury wysokiej, to jest świadomość Istnienia. Mówimy: będziesz świadomie przeżywał swoje ist­ nienie, a na to słyszymy: ..A po co mi to? Ja nie chcę świadomie przeżywać. Ja mogę mieć mentalność narkomana - (to nie znaczy, oczywiście, że on koniecznie musi korzystać z nar­ kotyków) - j a nie chcę mieć świadomości istnienia. Chcę scbie yć w pozorach i odurzeniu telewizją". Pragnie nie odróżniać fikcji od rzeczywistości. Wspaniale opisywano u nas bezrobot­ nych - nie wiem czy panowie znają te reportaże - ideą bezrobotnego bywa kupić sobie wideo i chodzić do wypożycza­ lni, potem oglądać cały dzień filmy. I to jest to życie narkotycz­ ne, zaspakaja głód obrazów, w często intensywny sposób. I ci nasi krytycy, krytycy intelektualistów i pedagogii społecznej pozornie mają rację. Bo dlaczego my mamy ludziom mówić o światopoglądzie tragicznym, o tych nieszczęściach? Przecież nie jesteśmy kapłanami, księżmi. Księża mogą im mówić, że tutaj na tym padole łez... Ale my? dlaczego mamy im przed­ stawiać życie jako padół łez, jako nieszczęście ontologiczne, nie dając im wizji tego wyższego drugiego, przyszłego życia. Księża mówią: tutaj tak się męczysz, ale będziesz miał nagrodę. A ja jaką mogę wskazać nagrodę? Światopogląd tragiczny nie daje żadnej nagrody poza samym sobą, poza tym. że jesteś świadomie. kości, zachwycona, że mówi prozą, z podobną nonszalancją odnosi się niekiedy do dzieł klasycznej etnografii, tekstu, cytatu, interpretacji, nie wnikając ani w autonomię, ani kontekst tych dziel, przeciwstawiając im, (szczęśliwie tej twórczości nie jest za wiele) swoją,,prawdę ".Ale to tylko wtrcicam tak na marginesie. C . R . Oczywiście, że ta tendencja we współczesnej kulturze rzuca się w oczy. Przede wszystkim to jest rozwój całej popularnej prasy, która niby podaje nam całą prawdę na wierzchu poprzez plotkę, oszczerstwo, pokazując to „ intymne Życie'', stosując podglądactwo, które ma czytelnika zaspokoić. Maria Janion. Malowany ptak mnie bardzo interesuje m.in. dlatego, że Kosiński wykorzystuje Biegeleisena, jego dzieło 0 medycynie ludowej. Te wszystkie wywody o ludowych przesądach i sposobach leczenia pochodzą od Biegeleisena, którego książkę o lecznictwie ludu polskiego poznał, gdy był w Łodzi studentem socjologii u Chałasińskiego. To dosyć niesłychana historia, jak Kosiński to spożytkował, przetworzył 1 co z tego zrobił. Ale tutaj - skoro j u ż powiadamy o masowym odbiorcy - wydaje mi się, że może być przejście między kulturą wysoką a człowiekiem masowym. Takie przejście mianowicie, żeby zorientować publiczność i społeczeństwo, że kultura jest mową. Jeżeli w ten sposób sprawę postawimy, to okaże się, że może się ona do czegoś przydać nawet człowiekowi masowemu. Chciałabym się odwołać do pewnego zdarzenia, które mnie bardzo poruszyło i bardzo zastanowiło. Kiedy byłam w szpitalu i przychodził taki duży orszak profesora z wieloma lekarzami, i oni pytali pacjentów jak się czują, jedna pacjentka mówiła: bardzo dobrze, no i oni odchodzili i szli do następnego pacjenta, potem wychodzili z sali, ona wybuchała płaczem, pytałam: dlaczego pani płacze? B o j a się bardzo źle czuję! A dlaczego pani tego nie powie? B o j a nie umiem, ja nie umiem powiedzieć, Z.B. Zaskoczył mnie kiedyś optymizm pani profesor w pyta­ niach często stawianych o tę konkurencję między nową formą że się źle czuję, i jak źle się czuję, i o co mi chodzi. I właśnie to cierpienie, to straszne cierpienie tej kobiety kultury, opartą na obrazie a literaturą. Ze pani profesor nie mdzi jednak tak tragicznie przyszłości literatury, że jednak i innych, które jest niewymówione, nienazwane, niewypowie­ dziane, ale nie dlatego, że cierpienie jest w ogóle nie do wierzy w literaturę. wypowiedzenia, bo jest. Do pewnego stopnia przecież można Maria Janion. Tak, ale jednocześnie stawiam sobie pytania, o których mówimy. To znaczy uważam, że jest to taki proces jednak coś powiedzieć. bardzo wyraźny: przejście od kultury słowa do kultury obrazu, Ale kultura masowa tego nie robi. Kultura masowa nie uczy co moim zdaniem, jest o tyle niebezpieczne, że szybkość mowy, bo nie jest w stanie tego robić. Musi działać za pomocą obrazów nie pozwala na namysł, na kontemplację. uproszczenia. Zresztą ktoś m i powiedział, że mam rację w tym C.R. / wbrew pozorom zabija wyobraźnię kulturową. spostrzeżeniu i tak to ujmując. Opowiadał, że obserwował Maria Janion. Tak, oddala i likwiduje możliwość, że się z bliska demonstrantów ostatnio, którzy wystąpili ze znanymi skupię na czymś, samotnie, zastanowię. hasłami: „Precz z Ż y d a m i " , „Precz z k o m u n ą " i na tym to się skończyło. Kiedy się chciało z nimi porozmawiać, to się Napewno jest to proces niebezpieczny, ale myślę, że się jakoś okazywało, że właściwie nic więcej nie mieli do powiedzenia. wyprostuje. Natomiast martwi mnie o wiele bardziej stosunek A przecież wiemy, że to nie jest prawda. Oni mieli bardzo dużo do literatury. Gdy na przykład poeta, i to taki poeta jak Miłosz, do powiedzenia, ale nie potrafili sobie dać z tym rady i posłużyli który wydał swoje Wypisy z ksiąg użytecznych, mówi o wierszu się stereotypem. Powie ktoś, że może, właściwie, tłum tylko tak Aloysiusa Bertranda, że owszem to jest dobry wiersz, ale potrafi mówić...Ale j a bym okazała wielką niewiarę w człowie­ zanadto trąci literackością. Co to znaczy? Bo dobre są wiersze ka, gdybym sądziła, że tylko do tego tłum jest zdolny. krótkie, od razu przemawiające. W jakim sensie Miłosz to roówi? Moim zdaniem, w takim, że przeciwstawia „ p r a w d ę " Z.B. Skoro już mowa o „uczeniu mowy", to mnie się wydaje, •literaturze".I to jest proces, który w ogóle moim zdaniem jest Że dla twórczości pani profesor jest to niezwykle ważny motyw: charaktery styczny dla współczesności. mowa. Rozmowa, wydobywanie z kogoś (czy Z czegoś.tekstu) mowy, nazywanie. Ze ważny jest ten kontakt seminaryjny, Proszę zauważyć, jakim powodzeniem cieszy się książka stawianie, sprawdzanie pewnych hipotez. Czy to ma wpływ na banny Siedleckiej Czarny ptasior, ohydna moim zdaniem, pani pisanie? Kosińskim. To jest ta prawda, prawda niby dokumentu, ale • « przy tej okazji nie mówi o Malowanym ptaku. Nie traktuje Maria Janion. Tak, oczywiście! Zresztą przypuszczam, że 4 go jako autonomicznego, zamkniętego dzieła literackiego, jako człowiek piszący tak się właśnie ukształtowałam, że które nie ma nic wspólnego z wymysłami pani Siedleckiej. pisanie jest zwykle związane z moimi wykładami, że gdybym nie wykładała, to może bym nie pisała, albo może bym nie pisała rzeba to dzieło pokazywać i trzeba go doświadczać niejako, ale w ten sposób. fy nie mamy dobrej atmosfery, właśnie dlatego że podobna "Prawda" zwycięża nad literaturą. Czy panowie nie odczuwają Z.B. Postawiła pani tezę o wyczerpaniu się i końcu panowa­ ^ j sytuacji w kulturze współczesnej? nia paradygmatu romantycznego w kulturze polskiej. Co dalej? Co może z tradycji romantycznej przetrwać, zachować się, ^•B. Ja to dostrzegam czasami nawet na naszym gruncie, ocalić ? Wczesnej etnografii, która mimo odkrycia swej przyliterac- } ne tua w m a z 0 l e 13 �Maria Janion. M o ż e najpierw trzeba powiedzieć, że nie wszyscy z moją tezą się zgadzają. Otóż pani profesor Kłoskowska postawiła mi zarzut, że niesłusznie mówię o paradygmacie kultury romantyczno-symbolicznej jako o paradygmacie kul­ tury polskiej ostatnich dwustu lat. Argumentuje to w ten sposób, że prowadziła badania nad czytelnictwem i z nich wynika, że bardzo niewielu ludzi czytało romantyków. Ja na to odpowiedam, że wcale nie trzeba czytać romantyków, by móc uprawiać zachowania romantyczne, by móc mówić (i myśleć) B ó g - H o nor-Ojczyzna, i żeby wiedzieć, jak i kiedy się układa krzyż kwietny. To są zachowania wmontowane w naszą kulturę i nie wymagają one lektury romatyków. To tak, jak kiedyś Wyka mówił o egzystencjalistach w latach 50. w Paryżu, „bardzo wielu widziałem egzyslencjalistów, którzy nie czytali Sartre'a", bo nie trzeba było czytać Sartre'a, żeby być egzystencjalistą, i żeby się tak czuć. Ale wtedy pada pytanie, że skoro zakończyły się zachowania romantyczne, to jaki może być projekt kultury. Nie mówię, żeby to był jedyny projekt kultury, bo czas jedynych projektów j u ż się skończył. M o ż e być kilka tych projektów, czy kilkanaście, ale jaki byłby ten mój projekt, jak powiadam, projekt życia duchowego, na to starałam się odpowiedzieć, mówiąc o ,,Bildung"i o cofnięciu się jeszcze przed romantyzm. Ale jeżeli chodzi o sam romantyzm, to myślę, że my jesteśmy w wyjątkowo dogodnej sytuacji, bo mamy wielką poezję w Polsce, wielką i to od romantyków do dzisiaj. Nic mamy dobrej powieści, tak dobrej, jak mamy dobrą poezję. Inni, na przykład Czesi, mają bardzo dobrą powieść, a my mamy poezję. I to rzeczywiście jest coś, co jest naszym skarbem, skarbem jednak nieznanym, niewykorzystanym, właściwie zakopanym. Nauczyciele mówią, że uczniowie w szkole oddychają z ulgą, kiedy od poezji romantycznej, symbolicznej przechodzi się do literatury pisanej prozą. Ale jeśli ma się laki skarb narodowy, jaki my mamy, lo czy możemy sobie pozwolić na jego zatracenie? Chodzi mi o to, że poezja jest w moim przekonaniu najbardziej intymnym obszarem życia duchowego. Ona w naj­ większym stopniu pozwala rozpoznać to, co Josif Brodski nazwał „kondycją własnego serca". Ze może poezja, jako mowa, taka szczególna mowa polska, może ona ma jakieś szanse. Ale powie znów ktoś, w kulturze masowej, jakie ona może mieć szanse? Może, gdyby pojawił się reżyser filmowy, który umiałby przerobić tę poezję na obrazy, ale nie tracąc też jej słów, zrobić z tego filmy o poezji po prostu, tak jak robią to we Francji, to może to by przeniknęła do świadomości. C R . Mówi pani o filmie. Czy jednak język poezji sam sobą się nie obroni, czy trzeba nadawać mu nową formę? Maria Janion. Oczywiście, tak. T y l k o , co mam tu na myśli. Kiedyś napisałam studium o tym, że poezja romantyczna jest pierwszym wyzwoleniem wyobraźni i wskutek tego jest jakby początkiem filmu. Poezja romantyczna jest bardzo bliska wyobraźni filmowej. M o ż n a więc zachowując poezję, nadać jej jeszcze i taką o b r a z o w ą formę. To by była wielka rzecz w doświadczaniu poezji polskiej. Pamiętam jak pisałam studium o tenorze Burgera, które było opublikowane w „ T e k ­ stach drugich" poświęconych problemom feministycznym, pod tytułem: Panna i miłość szalona, i rozmyślałam o Lenorze Burgera i o Ucieczce Mickiewicza. Przecież, jaki wspaniały można byłoby zrobić film z Ucieczki Mickiewicza. Ta panna szalona z miłości, po śmierci ukochanego wzywa go do siebie i on do niej przychodzi, i p o r y w a j ą . I tu pojawia się ciekawy motyw. Ktoś mi zwrócił u w a g ę , że lud żywi przekonanie, że żałoba ma swój kres. A dziewczyna z ballady Burgera i potem z wiersza Mickiewicza uważała, że m o ż n a rozpaczać bez końca po czyjejś śmierci. Dziki galop umarłego j e ź d ź c a (wszak „umarli szybko j a d ą " ) na czarnym rumaku, krótkie a dwuznaczne rozmowy między przerażoną d z i e w c z y n ą a uko­ chanym, który okazuje się trupem, a kresem tej szalonej jazdy 14 ma być zapadnięcie się we wspólny grób, to sekwencja wspaniałych obrazów. Z . B . W romantyzmie, jak się podkreśla, ważny jest moty^ znaczenia pamięci ludzkiej, świadomość łączności z przeszłoś, cią z tymi co zmarli, ze światem niewidzialnym. Tu inozjiQ upatrywać źródeł wizji człowieka, który jest w jakiś sposób odpowiedzialny za historię. Ten indywidualny, egzystencjalny wymiar pamięci ludzkiej, przenikając do niej, bardzo ściśle sit Z. taką wizją łączy. Maria Janion. Ale ta myśl też często pada na martwą gleb^ myśl o związku z przeszłością, czy z pamięcią, bo jak o tym rozmawiam z młodymi ludźmi, to ich to nie interesuje, ani jako problem teoretyczny, ani w żaden inny sposób. Z . B . Ale z punktu widzenia tożsamości kulturowej to jest chyba bardzo istotne. Maria Janion. Ortega у Gasset mówi, że kultura europejska będzie jak Piotr Schlemihl, który stracił swój cień, bo nie będzie miała zmarłych u swego boku. Kultura musi iść ze swoimi zmarłymi, my musimy iść ze swoimi zmarłymi, i to jest zupełnie podstawowa rzecz dla nas ta świadomość, że oni są z nami. Na tegorocznym zjeździe polonistów przemawiał profesor Ireneusz Opacki i mówił, że właściwie wszystkie idee romantyczne upadły, wszystkie po kolei; pokazywał, jak one były żywe w poezji dwudziestolecia, u Wierzyńskiego chociażby, i w idei wolności tragicznej, i w czasie wojny. Ale teraz nie ma śladu po tym. Tylko - mówił - jedno zostało: groby, groby w kulturze polskiej. Tc nasze groby na Sybirze, w Kazachstanie, groby żołnierzy poległych w walkach na Zachodzie, groby w kraju. To jest jedyne, co pozostało z romantycznego kultu wolności i śmierci za nią. Niejednokrotnie na lo zwracałam uwagę, że kultura polska jest kulturą żałoby, odnawianej uroczyście raz do roku, i tutaj miał rację Mickiewicz, kiedy pisał we francuskiej przedmowie do Dziadów, że łączność między widzialnym a niewidzialnym światem, żyjącymi a tymi którzy umarli jest istotnym rysem kultury polskiej, a w prelekcjach paryskich omawiał tę cechę jako znamienną w ogóle dla kultury słowiańskiej. Z . B . W wielu rozmowach z panią podkreślano znaczenie, jakie wiąże pani zainteresowania literackie z wątkiem północ] w kulturze europejskiej. Chciałbym też przy tej okazji, od razu zapytać, odwołując sie do Iwaszkiewiczowskiego pojęcia "Podróży do Polski...", jak w pani profesor doświadczeniu i Jej biografii naukowej odcis­ nęły się: najpierw Wilno, potem Łódź, Gdańsk, Warszawa. C:} te kolejne doświadczenia w jakiś sposób wpływały na wizjf osobistej mitycznej geografii. Czy ma pani taką swoją mityaM mapę Polski? Maria Janion. Na pewno bardziej cenię północ, ale tez rozmyślałam: dlaczego? Gdy byłam w Gdańsku podczas uro­ czystości wręczenia mi doktoratu honoris causa, pytano mnie dlaczego upodobałam sobie Gdańsk? Odpowiadałam: dlatego że tam są mgły północy. A to jest część mojego fantazmatu- To jest część tej nieprzejrzystości: „ m o ż e to jest t o " , „ m o ż e tojes' tamto", „ m o ż e . . . " , „to jest niejasne". Fellini to wiedział, i tak wspaniale umiał to pokaz* niedawno oglądałam ponownie Amarcord i lak bardzo czekała na ostatni obraz, kiedy dziecko wychodzi do szkoły, i będzie dziwna mgła, i przechodzi koło niego coś białego - może kro* czy wół. I nie wiadomo skąd się to wzięło. To dziecko nikn^ mgle. Ale właśnie u Felliniego to było nie południowe, Południc to Pasolini. Król Edyp. Proszę pamiętać, że w Królu Edypie jest spotkanie Edyr z Lajosem w pełnym słońcu, absolutny żar i wtedy dochodp furiackiego zamordowania ojca przez Edypa. To się dziej* rozdrożu i w samo południe. To jest ta straszna godzina Ь jest godzina południa na południu, prawda? 1 a �2.13. Ale tutaj pani profesor wychodzi poza stereotyp ,,sloneapego, pogodnego Południa", nawet na tym słonecznym południu znajduje i widzi demoniczność, albo ,,północne mgły'' I f ll i nie go! Maria Janion. No, widzę, widzę. Trzeba przy tym pamiętać, £ geografia mityczna nakładając się na geografię fizyczną może być powodem zamieszania i kontuzji. Choćby wampir pracula, niby mieszkał na Podkarpaciu, ale został stworzony Anglii, więc to też domena jakby mitycznie północna, ta Transylwania. Poza tym mgły też są w Nosferatu Herzoga. wspaniałe mgły. kiedy odbywa się podróż do zamku, taka inicjacyjna. Pamiętam, jak po projekcji jakiegoś filmu odbywało się spotkanie w Klubie „ H y b r y d " , p r o w a d z i ł je profesor Aleksan­ der Jackiewicz i j a mówiłam, czym są dla mnie mgły. a wtedy pjlip Bajon, obecny na tym spotkaniu, bardzo mnie zbył j powiedział: ..ach proszę pani, jak reżyser nie wie, co ma robić, lo puszcza mgłę. tu nic więcej nie ma, pani się niepotrzebnie dopatruje jakichś s e n s ó w . " Wydaje mi się, że jednak Bajon to spłycił. Aja mówię, że mgla. dla mnie, to jest znak i sygnał, że lo jest świadoma nieprzejrzystość. Natomiast w odpowiedzi na pytanie o zasadnicze punkty iobszary miasta, to z. pewnością wpływały na mnie i jakoś mnie kształtowały. Ale gdy pada pytanie: jak wyglądałaby moja mapa, to muszę panu powiedzieć, że ja już nie żyję w miastach, że to się już. skończyło. Już naprawdę mnie nie obchodzi ani Wilno, ani Gdańsk, ani Łódź, ani Warszawa. Przeniosłam się do jakiejś innej domeny. Dla mnie właśnie to było bardzo ciekawe, co powiedział mi Jarosław Marek Rymkiewicz po obejrzeniu filmu Obłoki Marii Janion. (w reżyserii Krzysztofa Bukows­ kiego; scenariusz napisali Marek Bieńczyk i Dorota Siwicka): „wic pani, to jest film niesamowity, bo pokazuje egzystencję, ja myślałem, żc to jest niemożliwe. Pani zawieszona w tej dziwnej jakiejś przestrzeni wśród książek, pólek, tak pani błądzi, wciąż czegoś szuka, jest pani właściwie jakby poza jakimkolwiek miejscem, takim dokładnym, takim lokalnym. Tylko w takiej zawieszonej przestrzeni z k s i ą ż k a m i " . Na innych natomiast wrażenie robiła część filmu Melancholia, gdzie nic nie mówię. e C w С «Wt^UlwivV>f«0 . s V ^ i t , * tylko chodzę, błądząc po mieszkaniu też w jakimś bezczasic i jakby poza miejscem. Z.B. Pani powiedziała, że panią i pani myślenie "ratuje troche literatura"(nie bez humoru, oczywiście, jest to." trochę"), czy nie jest tak. że i miasto, wspomnienie miasta ze szczegółami - chciałoby się powiedzieć - „jak u Biułoszewskiego", może dostarczać tego konkretu i oparcia w myś­ leniu? Maria Janion. Ale w stosunku do miasta, jak i w tych szczegółach nie ma dla mnie już dawnego symbolicznego odniesienia. Niektóre szczegóły mi czegoś dostarczają, ale wie pan w taki osobliwy sposób musiałam pomyśleć, że dowiedzia­ łam się o „historii dla B i a ł o s z c w s k i e g o " . Nie wiem, czy pamiętają panowie, "Gazeta Wyborcza" opisała to dokładnie, jeden leśniczy wstał rano i patrzy, że idą pod lasem lwy. a nie byt pijany, potem przetarł oczy i widzi, że jakby nie, ale potem patrzy i widzi, że jakby idą te lwy, no i widzi pan, to jest właśnie " d l a B i a ł o s z e w s k i e g o " . na tym to polega, Białoszewski by lo opisał, że ten człowiek zobaczył, jak idą tc Iwy, potem - parafrazuję Gombrowicza - patrzy bliżej, jakby chart, patrzy bliżej, jakby pekińczyk, ale patrzy jeszcze bliżej, jakby do wilka podobny, a też do jamnika, no i tak... na tym to polega. Ja właściwie w tym swoim miejscu ciągle wyświetlam sobie takie obrazy, słowa, oczywiście: patrzę, patrzę... no jakby tak... i tyle. C R . / wtedy pani profesor przywołuje raczej postaci literac­ kie, autorów, ten typ skojarzeń, nie tak jak inni właśnie, miejsca miasta, w którym żyją cale życie, pamięcią dawnego miasta. Maria Janion. Ja bardzo sobie to cenię i lubię ludzi, którzy są tak, w dalszym ciągu, bardzo zakochani we Lwowie i mówią, że jest najpiękniejszy, lubię tego słuchać i to mi odpowiada, ale jak padło to pytanie, to sobie pomyślałam: ja j u ż nie żyję w mias­ tach, coś mi się stało. Coś takiego może się zdarzyć. Nic'.' Warszawa, lipiec ****** W * * * , 1995 Opracowała Danuta Benedyktowicz ^y^ivy tKCtWC \ tf*ufc* г * * * ^ , Z kajetu prof. Marii Janion. Wiersz „Obłoki" Czesława Miłosza 75 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fbe6976fa41c84749ec4bc07787e8b66.pdf 53505a848c0508a830f5c92936225215 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2513 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2333 Title A name given to the resource Kajety. Prywatna historia poezji / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4, s.16-18 Creator An entity primarily responsible for making the resource Baranowska, Małgorzata Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Kajety. Prywatna historia poezji Małgorzata Baranowska 30 VII 1993 Patrzenie z punktu widzenia psa zaszło już dawno do pokoju dziecinnego. A przecież Adolf Dygasiński pisząc Asa w końcu ubiegłego wieku był jeszcze odkrywcą. Chciał opisywać klasy najniższe. Czy można było znaleźć na drabinie społecznej kogoś niższego niż psa? On się po prostu znajdował poniżej tej drabiny. Do tego jest świadkiem i nieraz krzywdzonym uczestnikiem wydarzeń, które ludzie starają się ukryć przed opinią publiczną. Pies naturalistyczny to zupełnie inne zwierzę niż pies alegoryczny, który służył literaturze już dawno. 2 VIII 1993 Na najniższym stopniu, koło psa, przez całe wieki znajduje się przykucnięte dziecko. Właściwie ani żadnej osobnej duszy, ani tym bardziej ważności nie miało. Kochanowski jednak wielkim krokiem wyprzedziwszy literaturę, nadał Urszulce ważność przynależną personom. Uczcił ją Trenami, przy okazji uczynił poetką, bo jednak bez żadnych dorosłych przymiotów do opiewania nie mógł jej do ważności wprowadzić. 3 VIII 1993 Do ważności, czyli do literatury, do poezji. Oto fragment Muzy Kochanowskiego: Nie raz Troja burzona: przed Hektorem siła Mężnych było, którym śmierć przy ojczyźnie miła, Ale wszyscy w milczeniu wiecznym, pogrążeni, Że poety zacnego rymy przebaczeni. Kogo poeta przeoczy, ten ugrzęźnie w niebycie. Kochanowski wierzył w nieśmiertelność w poezji. * Tytuł pochodzi od redakcji. Jest to fragment publikowanego przez autorkę cyklu Prywatna historia poezji na łamach „Twórczości",który drukujemy za: „Twórczość" 1995, nr 11, s. 123-127 Литок. ą U 4 VIII 1993 Andre Malraux Przemiana bogów. Nadprzyrodzone: Egipski rzeź. biarz wierzył, że wyzwala spod władzy czasu swojego modela, a Vermeer - swój obraz" (tłum. Eligia Bąkowska.) II VIII 1993 Z tymi dziećmi nie jest tak prosto. Były dzieci królowie, dzieci wojownicy, dzieci pracownicy. Jeszcze są - najwięcej dzieci robot­ ników. Skoro Urszulka umarła mając trzydzieści miesięcy, mogła być już nawet poetką - prawda? Urszulka na koturnie poezji weszła do napuszonego gatunku - do trenów. Odwrotny, odmładzający, proces zaszedł z Baczyńskim, który zginął mając dwadzieścia trzy lata, więc już w wieku męskim, prawda? Ci, co zostali, starzeli się, a on nie. Matka przeżyła poetę, więc musiał pozostać dzieckiem, niedorostkiem. Legenda Baczyńs­ kiego odmładza go. 14 VIII 1993 Udało mi się pożyczyć kajety dziecka? pensjonarki? kajety młodzieńcze? Powiedzmy od dwunastu, trzynastu lat do jakichś szesnastu to już młodzież chyba. Trudno się dowiedzieć. W każdym razie zostały zapełnione w Wilnie i przyjechały pociągiem „repat­ riacyjnym" w roku 1945. Matka pani profesor Janion, bo to kajety prof. Janion, właśnie tej wiosny (1993) na Wielkanoc w Łodzi oddala jej, żeby wzięła te zeszyty do siebie. 15 VIII 1993 Pierwszy kajet to notes w kratkę z dziurkowanymi kartkami do zrywania (wysokość 21,5 cm, szerokość 13 cm), z wykończonym metalem otworem do zawieszania. Ale wyraźnie nie był wieszany, bo wisiałby w pionie, a zapisany został w poziomie. Ponadto wyraźnie ktoś (właścicielka) dorobił mu indeks alfabetyczny, czyli wycia) „schodki" z literami. Cóż, jest to lista lektur zapisana pod literą według nazwisk autorów Każda strona w tym notesie została ułożona w tabelkę: AUTOR. TYTUŁ, STR„ AUTOR, TYTUŁ, STR. •MMHH ТУТ U-r. TYTUŁ AUTOR i6TR. A •»•« *\»". *b*fi 4 •} <ДОЦ ftn*»»«jy«*fcw lUmt »' I ł wt'« S\e*yivik* W * « J | Y'** •*****•• "** 9. 1 W I 0- if H H * m ^ Точу.**** 9«k**A i to*"-, Л - ft jito*«»v <|1M| Щ •Щ 76 1 ii. bu< 1л �Oto niektóre z książek autorów, których nazwisko zaczyna się na C. niezbyt dużo pozycji. Na literę P byłoby 66. a tutaj tylko 49, ale i tak weźmiemy tylko niektóre. L. Czarska Nieznośna dziewczyna, [str.J 240 M. Cropker Tajemnicze klejnoty, 160 j O. Curwood Łowcy wilków. 200 g. Curie Maria Curie-Sklodowska. 450 X. Choiński Tiara i korona, 780 p. Chmielowski Historia literatury polskiej, 480 L. F. Celine Podróż do kresu nocy, 660 j . Conrad Nostromo, 330 C. A. Chant Cuda wszechświata.. 180 j . Czekanowski Człowiek w czasie. 270 д. Carrel Człowiek - istota nieznana. 270 R. Culder Narodziny przyszłości, 250 P. Choynowski Historia naiwna, 230 p. Choynowski Młodość, miłość awanstura.. 270 G. H. Chesterton Niedowiarstwo ks. Browna. 310 R. Czekańska-Heymanowa Maria Kalergis, 380 A. Czechow Nowele, 150 M. Choromański Zazdrość i medycyna, 315 Oczywiście i dalsze utwory Conrada: Sześć opowieści (310) Tajfun (130). U kresu sił (190), Murzyn z załogi Narcyza (210), Lord Jim (320). Między lądem a morzem (270), Korsarz (276), Fantazja Mmcmra (210), W oczach Zachodu (rzadkie zjawisko w tym kajecie -nie ma podanej liczby stron). 17 VIII 1993 Jaka szkoda, że zupełnie nie mogę się dowiedzieć, w jakich latach ten spis został sporządzony. To normalna cecha dzieciństwa i młodo­ ści-czas wydaje się nieistotny, nieograniczony i wolno płynący. Nie ma potrzeby wypisywać dal. Ciekawe, że potem można lego nie pamiętać. Ale tak jest. Nie pamiętamy swego życia dzień po dniu. W każdym razie pierwsze, środkowe i końcowe wpisy w po­ szczególnych literach różnią się pismem. Te początkowe są raczej dziecinne. 18 VIII 1993 Może byłaby to jakaś po prostu wysepka profesorskiego dziecińst­ wa, gdyby nie fakt, że tych zanotowanych z liczbą stron książek jest 1039, tak, tysiąc trzydzieści dziewięć. I w dodatku często jakieś większe całości nie są rozbite na poszczególne tomy, więc w tym i Chłopi, i inne kolubryny zanotowane zostały jako jedna pozycja. Proszę. Chłopi (pod R) - 1940 stron. Zresztą tutaj i Ziemia obiecana -860 stron, Rok 17941-460 stron, Ave Patria - 330 stron. Krosnowa i mat - 370 stron, Komedjantka - 485 stron. Przysięga - 190 stron, Fermenty - 660 stron. Bunt - 200 stron. Co daje 5015 stron (pięć tysięcy piętnaście stron) samego Reymonta. 19 VIII 1993 No i po co spytałam profesor Janion: co pamięta z Reymonta, tego ••dziecinnego" ?Twierdzi, że nic jej nie zostało. Tylko była pod takim *'elkim jego wpływem, że napisała nowelkę. Przez całą jedną stronę '°P z chłopem kłócili się o ziemię. A potem nastąpiło zakończenie, które brzmiało: „I chycił go za orzydle". Prot. Janion nie rosła więc na prozaika. Niewątpliwie jednak już * dzieciństwie przejawiała siłę systematyczności. To się robi tak: "kie się z mamusią do miejskiej biblioteki, zapisuje się, a potem już №o rano pożycza się dwie książki i po południu także dwie. Bo Przecież od zawsze tylko dwie pożyczają. W dodatku w mojej czytelni elnicowej na siłę trzeba było wziąć np. poezję lub popularno­ naukową. A mieli taką złą poezję! Nawet jak sama już drukowałam ersze, to nie raczyli mnie zwolnić z tej bzdury, bo by się im ^'ystyka socjalistyczna popsuła. ***' profesor każdemu by statystykę poprawiła. Jej notesik, kajet [') tabelka jest po prostu katalogiem tamtej, nie istniejącej, biblioteki. ' 'e - trzeba dodać - zaopatrzonej. " mojej czytelni żadnego chyba Gombrowicza nie było. W Wilnie Joasie wojny prof. Janion czytała Ferdydurke (320 stron). Ciekawe. i a l i nam Gojawiczyńską, jakby nie było innych pisarzy, a nie tyscy przeczytał i do końca Dziewczęta z Nowolipek. W kajecie jest cn z| W| z W r n a w ł s siedem jej książek, obok Gide'a, Celine'a, Gombrowicza, Ochorowicza, Słońskiego, Schulza, Wildea. Tych tez u mnie nie było. Właściwie może to kajet z historii Wilna? 20 VIII 1993 I rzeczywiście. Spytałam. A to historia Wilna. Z powodu okupacji (litewska, sowiecka, niemiecka, sowiecka) Wilna zlikwidowano polskie stowarzyszenia. Biblioteka Związku Spółdzielni Mleczars­ kich i Jajczarskich (do której należała matka prof. Janion) oddała swój zbiór pry watnej czytelni przy ulicy Tatarskiej. Za to dawni czytelnicy biblioteki spółdzielczej mogli - w tej prywatnej bibliotece na Tatarskiej, gdzie normalnie wykupywało się abonament - wypoży­ czać książki za darmo. Prof. Janion natychmiast zaanektowała legitymację biblioteczną swojej mamusi i jej przyjaciółki. Za pomocą tych dwóch legitymacji udało się jej osiągnąć taki wynik. 21 VIII 1993 Ten spis świadczy o dziecinnym dążeniu do doskonałości. Na akord. 22 VIII 1993 Ale jest tu i coś innego. Bardziej ogólnego. Bardziej historycznego. Wszyscy znani mi starsi czytelnicy przeczytali masę książek właśnie w okresie wojny. Jeżeli tylko mogli. Bo oczywiście wielu odcięło od książek. Ale natrafia się ciągle na opisy bezcennych pojedynczych egzemplarzy zaczytanych na zsyłce albo w wojsku brytyjskim, albo gdziekolwiek na świecie. Znałam osobę - Jadwigę Packiewiczównę (ur. 1900) - którą koleżanki z obozu niemieckiego nazywały Człowiekiem, który był Czwartkiem, ponieważ niezrównanie opowiadała Chestertona. Bo i przekaz ustny literatury pisanej stał się wtedy skarbem. 23 VIII 1993 Czytanie nie tyle wiązało się z mającą jakoby dziś upaść Galaktyką Gutenberga, ile raczej z planetą wolności i wspólnotą języka. Odejściem od rzeczywistości wojny. Czytanie, narkotyczne czytanie stwarzało wybór, pozór wolności. 24 VIII 1993 Oczywiście trafiali się i czytacze urodzeni, pożeracze książek od zawsze i na zawsze, jak prof. Janion czy Jerzy Lisowski, który zapewne do dziś boleje nad ..straconą" gwiazdką 1937 roku, kiedy zamiast, jak co roku, „metra książek" dostał od rodziców skrzypce. W każdym razie bolał jeszcze w latach siedemdziesiątych, kiedy udzielał mi wywiadu dla Literatury na Świecie. I jeszcze wtedy żywo pamiętał głód polskiej książki we Francji, w latach czterdziestych, w schroniskach polskich, jakby jeszcze mu brakowało tamtych niedostępnych tomów Przedwiośnia i Ogniem i mieczem (bo wtedy mógł znaleźć tylko poszczególne tomy, zaczytane). Opowiadał, że: „w archiwach jakiejś starej księgarni, która prowadziła sprzedaż jeszcze dzieł Wielkiej Emigracji, znalazły się Pamiętniki Soplicy w arkuszach. W schroniskach polskich wzbudziły prawdziwą ra­ dość". 26 VII/ 1993 Jak obliczaliśmy, w okresie moich studiów polonistycznych trzeba było przeczytać 600 stron dziennie, żeby zaliczyć wszystkie lektury. Ktoś powie, że to bez sensu liczyć na strony. Tyle tylko że tu się liczy przede wszystkim czas. Mogą być genialni dwunastoletni matematy­ cy, ale nie ma dwunastoletnich genialnych humanistów. Żeby wykształcić humanistę, trzeba dłuższego czasu. 27 VIII 1993 Do humanistyki zupełnie jak do matematyki konieczna jest intuicja. Ale intuicja ma dojść do głosu dopiero w trzecim tysiącleciu. Ciekawe, co robić do tego czasu. Wydaje się, że mnóstwo ludzi się nad tym zastanawia. Na razie w Polsce postmodernizm ledwo raczkujący zaraz się na szczęście skończy. Postmodernizm to ludzkość w poczekalni do poczucia całości. 17 �28 VIII 1993 Zdobyć świadomość humanistyczna przy tak wielkiej (najczęściej wtórnej) produkcji myśli i tak rozrośniętej informacji stało się dziś sztuką. 29 VIII 1993 Dzieci noszą teraz dyskietki, a nie tomy. Notują w przestrzeni niewidocznej. 30 VIII 1993 Przerażająca jest ta dzisiejsza supertechnika gry na fortepianie czy skrzypcach. Japończycy opanowują rynek nie tylko instrumentów, lecz i palców. Rubinstein był niedokładny, także Paderewski chyba. Ale Rubin­ stein i Paderewski byli wielkimi muzykami, a nie doskonałymi pianolami. Jak się słyszy, że przy dzisiejszej technice można na płycie kompaktowej nagrać Dziewiątą symfonię po jednym dźwięku i wy­ jdzie bezbłędnie, lo brrr! Odechciewa się takiej sztuki. Mimo że przy komputerze jeszcze siedzi człowiek, to zasadą staje się, wyeliminowanie człowieczeństwa. Nie przyjmuję tłumaczenia, że konserwatyści (czyli w tym wypadku ja) zawsze byli przeciw postępowi technicznemu w sztuce i nie ma się czym przejmować. Jest się czym przejmować! Beethoven nie słyszał i nie tworzył muzyki po jednej nucie, tylko całymi Niagarami dźwięków. 7IX 1993 No tak. Pozostał jeszcze drugi kajet profesor Janion (licealistki podziemnej wówczas). Jest to zeszyt w zieloną kratkę wysokości 20,5 cm, szerokości 16 cm, obdarty z (prawdopodobnie twardej) okładki. Zostały szare kartki, które są dziś (pod nieobecność okładki) okładkami. Z grzbietu wystają zardzewiałe druciki. 9IX 1993 W kajecie w całości miejsce w miejsce równo zapisanym, tym pismem z kajetu-spisu, które wygląda na pismo dojrzalsze, znajdują się wiersze w języku polskim, niemieckim i francuskim. Ostatnia kartka pusta, może miał być spis treści, ale i lak by się nie zmieścił. Ostatnie siedem stron wpisane czerwonym atramentem, inne niebies­ kim. Zeszyt ma 85 kartek. Nie ma tu żadnych specjalnych wyróżnień, strony nie są numero­ wane, żadnych dat ani notatek na boku. Ale mając kilkanaście lat wtedy, w czasie wojny, czy ktokolwiek mógłby się powstrzymać od sentencji? Wątpię. A więc na pustej pierwszej kratkowanej kartce widnieje tylko to: La vie, s'en va, madame, la vie s'en va. Helas! La vie non. mais nous, nous en allons. 10 IX 1993 Pierwszy wiersz w kajecie prof. Janion to Inwokacja Antoniego Słonimskiego. Oto zwrotka z niego: Jeśli Cię już nazwano słońcem, różą wonną. Jeśli Cię porównano do dźwięczącej lutni. Ja dla Ciebie, o Mario-Wiktorio Colonno, Sięgnę wyżej i nazwę Cię smutniej! Ostatni wpis to wiersz Leopolda Staffa Jesień w lesie. Oto on w całości (w kajecie czerwonym atramentem): Błądzę po lasu gęstwinie stubarwnej I tonąc w liście więdnących palecie. Czuję się w kręgu baśni starodawnej. Od której bije trzytysiąclecie. I na gałęziach, w których jesień kona. Pośród agonii kolorów tysięcy. Widzę złocisle włosy Absalona, Jakem oglądał je w biblii dziecięcej. 12 IX 1993 Zaledwie po czterech i pół stronach Słonimskiego jest lo, co być musi. W połowie piątej strony zaczyna się Quintus Horatius Flaccus Carpe diem i Aequam memento w przekładzie J. Czubka i Exegi monumentom w przekładzie J. Zawirowskiego. A potem już Josef Weinheber (po niemiecku). Paul Fort (po 18 francusku), Rainer Maria Rilke (przekład Hulewicza), Friedrich Hólderlin (po niemiecku). Joh. Gottfried Herder (niem.), Otto Arnold (niem.). I zanim się człowiek obejrzy, Julian Tuwim O słoniu bez pamięciBył sobie słoń wielki jak słoń zwał się ten słoń Tomasz Trąbalski Tak. W księdze wierszy, w której może jedną czwartą zajmują przepisane po niemiecku wiersze Rilkego, puszy się Słoń Trąbalski (który okazuje się miał kiedyś inny tyluł). I słusznie, bo tu rytm jak słoń. Czyli poezja. W każdym razie jesteśmy na dobrej drodze, na drodze każdego kiedyś średnio wykształconego człowieka w Polsce. Znowu początek w Horacym. 18 IX 1993 W kajecie prof. Janion jeden, filozoficzny, wiersz Mariana Piechala pl. Mądrość /:ATXL za Tuwimem i przed Tuwimem. Potem Kazimierz Wierzyński (z Wolności tragicznej), co zaznaczone w nawiasie Oczywiście także te wiersze, których my długo nie praktykowaliśmy, bo nie było skąd brać: Rok 1914, Listopad 1918, a gdzieś dalej Piłsudski. Jest i Słonimski o śmierci Piłsudskiego, i Józef Piłsudski Tuwima. Skamandrylów mnóstwo. Jerzy Liebert Pochwala róż Władysław Broniewski. Jest nawet Artur M. Swinarski Droga, ścieżka i rów, gdzie się pastwi nad Jehanną Wielopolską. Oczywiście Iłłakowiczówna. M. Jasnorzewska, Jarosław Iwaszkiewicz, Rilke, Rilke. Rilke, o A. Nieławiecka zaczyna się po grecku, nie będę cytować, E. Korwin-Małaczewski, Zagórski, Emile Verhaeren (po francusku), Cz. Miłosz, całymi stronami Miłosz z Trzech zim, J. Vrchlicky (niem.). E. Hulewicz (sonet o Mozarcie). Wilhelm Raabe (niem.). Erich Weinert (niem.), Mieczysław Braun, St. Baliński. Irena Tuwim Rue Bagneux, Julian Przyboś 2 wiersze, Józef Wittlin, Bolesław Leśmian. To już wszyscy poeci występujący w tym kajecie (zapisałam imiona według zapisu w kajecie, czasem się różniły przy różnyczh wierszach). 24 IX 1993 Zapytałam, bo bez wyróżnień trudno dociec, o który to właściwie wiersz chodzi. Każdy ma przecież jakiś wiersz inicjujący w poezję. Czy to polscy romantycy, których tu nie ma? Czy Rilke. który wszystko zdominował? Okazało się, że nie. To Obłoki Miłosza: Obłoki, straszne moje obłoki, jak bije serce, jaki żal i smutek ziemi, chmury, obłoki białe i milczące, patrzę na was o świcie oczami łez pełnymi i wiem, że we mnie pycha, pożądanie i okrucieństwo i ziarno pogardy dla snu martwego splatają posłanie, a kłamstwa mego najpiękniejsze farby zakryły prawdę. Wtedy spuszczam oczy i czuję wicher, co przeze mnie wieje palący, suchy. O, jakże wy straszne jesteście stróże świata, obłoki! Niech zasnę, niech litościwa ogarnie mnie noc. Więc jednak to była współczesność. Cały kajet jest bardzo współczesny (wraz z Horacym i Rilkem oczywiście). Dzisiejsza prot Janion uskarża się, że miała jako dziecko straszne trudności z dowie­ dzeniem się, jakie książki należy przeczytać (chyba jakie pierwszt tysiąc). Podsłuchiwała dorosłych przychodzących do biblioteki' patrzyła, co odnoszą. Inaczej bibliotekarka odsyłała ją do Curwood* albo Montgomery. W każdym razie szary kajet stanowi wspaniałą antologię. WygW" na to, że prof. Janion już wtedy wykradła dorosłym tajemnicę - k ° przecież, jako wieczna, do nich nie należy - tajemnicę poezji, t0 30 IX 1993 Może w młodości chce się tak bardzo posiąść tajemnice, a w sta' '' ści odrzucić? Mówią, że Bruckner, ten od słownika, na starość szedł ^ ogrodu z książką, którą czytał do obiadu. Kolejne kartki wyry i wyrzucał za siebie. Do południa książkę miał już widocz przeczytaną, bo przychodził do stołu z samą okładką. 1 n n 0 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/70b7753afae60c909c0cb75f26e81960.pdf 881bb1254d954d6053664f872317b9d5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5175 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4800 Title A name given to the resource Pierwsze strony, spis treści / LUD 2007 t.91 Description An account of the resource LUD 2007 t.91, s.2-8 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text L U D O R G A N POLSKIEGO T O W A R Z Y S T W A L U D O Z N A W C Z E G O I KOMITETU N A U K ETNOLOGICZNYCH POLSKIEJ A K A D E M I I N A U K T O M X C I Z A R O K 2007 �„LUD" is regularly indexed/abstracted in: • • IBSS — International Bibliography of the Social Sciences Internationale Volkskundliche Bibliographie • Anthropological Index Online • „Central European Journal of Social Sciences and Humanities" �L U D ORGAN P O L S K I E G O TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO I K O M I T E T U NAUK ETNOLOGICZNYCH ORGANE DE L A SOCIÉTÉ POLONAISE D'ETHNOLOGIE E T DU COMITÉ DES SCIENCES ETHNOLOGIQUES ZAŁOŻONY W R O K U 1895 PRZEZ ANTONIEGO KALINĘ OGÓLNEGO ZBIORU TOM X C I Z A R O K 2007 P O LS KIE TO WA R ZYS T W O L U D O Z N AW C Z E K O M I T E T NAUK E T N O L O G I C Z N Y C H P O L S K I E J AKADEMII NAUK POZNAŃ - WARSZAWA- WROCŁAW 2007 �RADA REDAKCYJNA Michał Buchowski, Zbigniew Jasiewicz, Katarzyna Kaniowska, Lech Mróz, Aleksander Posern-Zieliński, Czesław Robotycki ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny — Danuta Penkala-Gawęcka Zastępca redaktora naczelnego — Jacek Bednarski Redaktor, sekretarz redakcji — Roman Bąk Redaktor techniczny — Justyna Nowaczyk Projekt okładki — Ewa Wąsowska Recenzenci tomu: Tarzycjusz Buliński, Wojciech J. Burszta, Marek Gawęcki, Robert Kasza, Waldemar Kuligowski, Izabella Main, Katarzyna Marciniak, Bożena Muszkalska, Arleta Nawrocka-Wysocka, Grzegorz Pełczyński, Adam Pomieciński, Ryszard Vorbrich Tłumaczenie streszczeń: Zbigniew Nadstoga ISSN 0076-1435 Publikacja dofinansowana przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego i wydana przy współpracy z Uniwersytetem Wrocławskim POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE — WROCŁAW 2007 ADMINISTRACJA: 50-382 WROCŁAW, UL. SZCZYTNICKA 11 TEL. (071) 321 16 10; 321 16 14 REDAKCJA: 61-809 POZNAŃ, UL. ŚW. MARCIN 78 TEL. (061) 829 48 17, FAX (061) 829 47 10 e-mail: danagaw@amu.edu.pl; jbed@amu.edu.pl http://ptl.free.ngo.pl/lud/lud.html DRUK: Zakład Poligraficzno-Wydawniczy M-Druk w Wągrowcu �Lud, t. 91, 2007 SPIS T R E Ś C I Od redakcji 13 I. STUDIA I MATERIAŁY Eliza Ostoj ska, Vincent Crapanzano o badaniach terenowych Marcin B r o c k i , Kulturowy obraz ciała i jego współczesne przemiany Włodzimierz P i ą t k o w s k i , Luiza N o w a k o w s k a , Socjologia ciała. Próba charakte­ rystyki młodej subdyscypliny socjologii Joanna Jessa, Konsumenckie potyczki o „laur semiotyczny" Adam P o m i e c i ń s k i , Pomiędzy glokalizacją a świadomością globalną. Kilka uwag na kanwie twórczości Józefa Chełmowskiego Marcin Andrzej Kafar, Projekt „etnografii doświadczenia" Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej i jego współczesne zastosowania Piotr Szarota, Japoński uśmiech: orientalistyczna inwencja czy skrypt kulturowy?. . . . Zbigniew Szmyt, Buriaci w Mongolii. Dylematy tożsamości etnicznej i narodowej . . Maciej Kurcz, Między rzeką a pustynią. Kategoria graniczności w kulturze północnosudańskich muzułmanów Kacper Świerk, Kopieniactwo i rośliny uprawne Indian Matsigenka Paquirianos (wschodnie Peru) Urszula Lehr, „Jestem głodny". Przestrzeń jako kontekst zdarzeń codziennych . . . . Bożena D o m a g a ł a , Ukraińcy na Warmii i Mazurach. Między zachowaniem tożsamości językowej a językową asymilacją Sabina Jakubowska-Kocot, Wpływ lokalnych kultów świętych na imiennictwo w Jadownikach Podgórnych (Małopolska) Barbara Pabian, Tradycja „ziela" w Ślęzanach (Częstochowskie) 17 35 55 77 95 111 137 155 169 181 207 231 253 294 II. POGLĄDY I OPINIE Tarzycjusz B u l i ń s k i , Powiedz mi, co tłumaczysz, a powiem ci, kim jesteś. O polskich przekładach prac antropologicznych w latach 2002-2007 295 III. ROZMOWY I WSPOMNIENIA Anna Kowalska-Lewicka, „Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna odcinać się od korzeni, z których wyrosła". Odpowiedzi na pytania Zbigniewa Jasiewicza 305 �6 IV. RECENZJE I NOTY RECENZYJNE Alan Barnard, Antropologia. Zarys teorii i historii, przeł. S. Szymański, wstęp J. Tokarska-Bakir, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2006 (Tarzycjusz Buliński) 347 Adam Kuper, Kultura. Model antropologiczny, przeł. I . Kołbon, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2005 (Maja Kostecka) 351 Empire of the Senses. The Sensual Culture Reader, ed. David Howe s, Berg Publishers, Oxford, New York 2005 (Aleksandra Krupa) 356 Gender. Perspektywa antropologiczna, t. 1: Organizacja społeczna, red. Renata E. Hryciuk i Agnieszka K o ś c i a ń s k a , przeł. M . Bierca i in., Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2007 (Karolina Bielenin) 359 Nationale Wahrnehmungen und ihre Stereotypisierung. Beiträge zur Historischen Stereotypenforschung, red. Hans H. Hahn, Elena Mannova, Peter Lang Euro­ päischer Verlag der Wissenschaften, Frankfurt a/M 2007 (GrzegorzPełczyński). . . 363 Guglielmo Verdirame, Barbara Harrell-Bond, Rights in Exile. Janus-Faced Humanitarianism, Berghahn Books, New York, Oxford 2005 (Daniel Pluta) . . . 365 Gretchen E. Schafft, Od rasizmu do ludobójstwa. Antropologia w Trzeciej Rzeszy, przeł. T. Bałuk-Ulewiczowa, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2006 (Piotr Nowaczyk) 369 Umberto Eco, Rakiem. Gorąca wojna i populizm mediów, przeł. J. Ugniewska, A. Wa­ silewska, K. Żaboklicki, Wydawnictwo W.A.B., Warszawa 2007 (AgnieszkaPrycik) . . 374 Barbara Glowczewski, Rêves en colère avec les Aborigènes australiens, Plon, Paris 2004 (Adam Pomieciński) 377 Chris Hann, „Not the Horse We Wanted!". Postsocialism, Neoliberalism, and Euroasia, Lit-Verlag, Münster 2006 (IzabellaMain) 379 Agnieszka Chwieduk, Alzatczycy. Dylematy tożsamości, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2006 (Mariusz Filip) 383 Tibor R é m i â s , In memoriam Derenk, Dominium Bt., Miskolc, Budapest, t. 1, 2004; t. 2, 2005; t. 3, 2007 (Janusz Kamocki) 386 Halina M i e l i c k a , Antropologia świąt i świętowania, Wydawnictwo Akademii Świę­ tokrzyskiej, Kielce 2006 (Michał Buchowski) 389 B a r t ł o m i e j Krupa, Wspomnienia obozowe jako specyficzna odmiana pisarstwa historycznego, Universitas, Kraków 2006 (Aleksandra Rzepkowska) 397 Zdzisław K u p i s i ń s k i SVD, Śmierć jako wydarzenie eschatyczne. Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe oraz zaduszkowe mieszkańców regionu opoczyńskiego i radomskiego, Wydawnictwo KUL, Lublin 2007 (Halina Mielicka) 400 Anna Szyfer, Zapisane w pamięci. Z badań etnografa, Prace Komisji Etnograficznej, t. 3, Wydawnictwo Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Wydział Historii i Nauk Społecznych, Poznań 2006 (Irena Bukowska-Floreńska) 403 Oskar Kolberg, Wołyń. Suplement do tomu 36. Dzieła wszystkie, t. 84, Instytut im. Oskara Kolberga, Poznań 2002 (Katarzyna Linda) 407 Janusz Hochleitner, Obrzędy doroczne w kulturze chłopskiej Warmii południowej w XVI-XVIII wieku, Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, Olsztyn 2006 (Anna Szyfer) 411 Jędrzej Wowro. Świątkarz beskidzki / Beskidian Holy Sculpture Maker, tekst A. Kowalska-Lewicka, zdjęcia J. Kubiena, Wadowickie Centrum Kultury, Wadowice 2006 (Ewa Fryś-Pietraszkowa) 413 �7 V. KRONIKA 83. Walne Zgromadzenie Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Mszana Dolna, 20 września 2007 (Elżbieta Jaworska) Wybory członków Komitetu Nauk Etnologicznych PAN na kadencję 2007-2010. Wyborcze posiedzenie plenarne Komitetu Nauk Etnologicznych PAN, Warszawa, 22 czerwca 2007 (Ryszard Vorbrich) „Europe and the World". Konferencja Europejskiego Stowarzyszenia Antropologów Społecznych (EASA), Bristol, 18-21 września 2006 (Helena Patzer, Agnieszka Kościańska) 58. Doroczna Konferencja ICOM's Costume Committee - „Costume: Design and Decoration", Kopenhaga, Lund, 9-13 października 2006 (Barbara Bazielich) . . . Konferencja „Antropologiczne spojrzenie na globalizację - doświadczenia i wyzwania", Poznań, 23-24 października 2007 (HannaKossak-Nowocień, KatarzynaMirgos) . . III Poznańska Konferencja Azjanistyczna „Azja w początkach X X I wieku. Tożsamość — społeczeństwo — kultura", Poznań 18-19 maja 2006 (Anna Urbańska-Szymoszyn) „610 Anniversary of the Settlement of Tartars and Karaims in the Grand Duchy of Lithuania", Wilno, 13-15 września 2007 (Janusz Kamocki) Międzynarodowa Konferencja Naukowa „Po słonecznej stronie Karpat", Opole, 21¬ -22 maja 2007 (Janina Hajduk-Nijakowska) Konferencja naukowa „Polska - Słowacja. Pogranicze kulturowe i etniczne", Mszana Dolna, 21 września 2007 (Halina Solecka) VII Międzynarodowa Konferencja Naukowa „Kształtowanie tożsamości etnicznej i narodowej na pograniczu polsko-ukraińskim", Lublin, 19-20 kwietnia 2007 (Agnieszka Chwieduk) „Dziedzictwo kaszubskiej kultury ludowej — problemy ochrony i upowszechniania", Starbienino, 7-9 grudnia 2006 (Anna Weronika Brzezińska) 415 418 420 423 426 430 th 433 434 436 441 446 VI. IN MEMORIAM Mary Douglas (1921-2007). Łuskowiec i Al-Kaida (Wojciech Dohnal) Clifford Geertz (1926-2006). Antropologiczne życie w fascynujących czasach (Waldemar Kuligowski) Anna Krzysztofowicz (1925-2007) (Krystyna Reinfuss-Janusz) Reimund Kvideland (1935-2006) (Anna Pietrzyk) Richard Rorty (1931-2007). Relatywista od dobrej nadziei (Waldemar Kuligowski) . . 449 456 464 465 467 Noty o autorach artykułów Informacje dla autorów 473 477 ��Lud, t. 91, 2007 CONTENTS Editorial 13 I. STUDIES AND MATERIALS Eliza Ostoj ska, Vincent Crapanzano on fieldwork Marcin B r o c k i , The cultural image of the body and its modern transformations Włodzimierz P i ą t k o w s k i , Luiza Nowakowska, Sociology of the body. An attempt at describing a young subdiscipline of sociology Joanna Jessa, Consumer struggle for „semiotic laurels" Adam P o m i e c i ń s k i , Between glocalisation and global awareness. Some remarks on the basis of Józef Chełmowski's work Marcin Andrzej K a f a r, Kazimiera Zawistowicz-Adamska's „Ethnography of experience" project and its modern applications Piotr Szarota, The Japanese smile: an Oriental invention or a cultural script? Zbigniew S zmyt, Buryats in Mongolia. Dilemmas of ethnic and national identity. . . Maciej Kurcz, Between river and desert. The category of border in the culture of North Sudanese Muslims Kacper Świerk, Slash-and-burn cultivation and cultivated plants of the Matsigenka Paquirianos Indians (eastern Peru) Urszula Lehr, „I am hungry". Space as a context for everyday events Bożena D o m a g a ł a , Ukrainians in Warmia and Mazury. Between the preservation of linguistic identity and linguistic assimilation Sabina Jakubowska-Kocot, The influence of the cult of saints on names in Jadowniki Podgórne (Małopolska) Barbara Pabian, The tradition of „herb" (ziele) in Ślęzany (Częstochowa Region) . . 17 35 55 77 95 111 137 155 169 181 207 231 253 294 II. VIEWS AND OPINIONS Tarzycjusz B u l i ń s k i , Tell me what you are translating and I will tell you who you are. On Polish translations of anthropological works between 2002-2007 295 III. INTERVIEWS AND RECOLLECTIONS Anna Kowalska-Lewicka, „Our modern social and cultural anthropology should not detach itself from the roots". An answer to Zbigniew Jasiewicz's questions . . 305 �10 IV. REVIEWS AND REVIEW NOTES Alan Barnard, Antropologia. Zarys teorii i historii [History and Theory in Anthro­ pology], translated by S. Szymański, foreword by J. Tokarska-Bakir, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2006 (Tarzycjusz Buliński) 347 Adam Kuper, Kultura. Model antropologiczny [Culture. The Anthropologists' Account], translated by I. Kołbon, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2005 (Maja Kostecka) 351 Empire of the Senses. The Sensual Culture Reader, ed. David Howe s, Berg Publishers, Oxford, New York 2005 (Aleksandra Krupa) 356 Gender. Perspektywa antropologiczna [Gender. An Anthropological Perspective], vol. 1: Organizacja społeczna [Social Organisation], ed. Renata E. Hryciuk and Agnieszka K o ś c i a ń s k a , translated by M . Bierca et al., Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2007 (Karolina Bielenin) 359 Nationale Wahrnehmungen und ihre Stereotypisierung. Beiträge zur Historischen Stereo­ typenforschung, Hrsg. Hans H. Hahn, Elena Mannova, Peter Lang Europäischer Verlag der Wissenschaften, Frankfurt am Main 2007 (Grzegorz Pełczyński) 363 Guglielmo Verdirame, Barbara Harrell-Bond, Rights in Exile. Janus-Faced Humanitarianism, Berghahn Books, New York, Oxford 2005 (Daniel Pluta) . . . 365 Gretschen E. Schafft, Od rasizmu do ludobójstwa. Antropologia w Trzeciej Rzeszy [From Racism to Genocide. Anthropology in the Third Reich], translated by T. Bałuk-Ulewiczowa, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2006 (Piotr Nowaczyk) 369 Umberto Eco, Rakiem. Gorąca wojna i populizm mediów [Turning Back the Clock. Hot War and Media Populism], translated by J. Ugniewska, A. Wasilewska, K. Żaboklicki, Wydawnictwo W.A.B., Warszawa 2007 (Agnieszka Prycik) . . . . 374 Barbara Glowczewski, Rêves en colère avec les Aborigènes australiens, Plon, Paris 2004 (Adam Pomieciński) 377 Chris Hann, „Not the Horse We Wanted! ". Postsocialism, Neoliberalism, andEuroasia, Lit-Verlag, Münster 2006 (Izabella Main) 379 Agnieszka Chwieduk, Alzatczycy. Dylematy tożsamości [Alsatians. The Dilemmas of Identity], Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2006 (MariuszFilip) . . . . 383 Tibor R é m i â s , In memoriam Derenk, Dominium Bt., Miskolc, Budapest, vol. 1, 2004; vol. 2, 2005; vol. 3, 2007 (Janusz Kamocki) 386 Halina M i e l i c k a , Antropologia świąt i świętowania [An Anthropology of Holidays and Celebrations], Wydawnictwo Akademii Świętokrzyskiej, Kielce 2006 (Michał Buchowski) 389 B a r t ł o m i e j Krupa, Wspomnienia obozowe jako specyficzna odmiana pisarstwa historycznego [Concentration Camp Diaries as a Specific Form of Historical Writing], Universitas, Kraków 2006 (Aleksandra Rzepkowska) 397 Zdzisław K u p i s i ń s k i SVD, Śmierć jako wydarzenie eschatyczne. Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe oraz zaduszkowe mieszkańców regionu opoczyńskiego i radomskiego [Death as an Eschatic Event. Funeral and All Souls Day's Customs, Rituals and Beliefs of the Inhabitants of the Opoczno and Radom Regions], Wydawnictwo KUL, Lublin 2007 (Halina Mielicka) 400 Anna Szyfer, Zapisane w pamięci. Z badań etnografa [Committed to Memory. On an Ethnographer's Research], Prace Komisji Etnograficznej, vol. 3, Wydawnictwo Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Wydział Historii i Nauk Społecznych, Poznań 2006 (Irena Bukowska-Floreńska) 403 �11 Oskar Kolberg, Wołyń. Suplement do tomu 36, Dzieła wszystkie [Volhynia. Supplement to vol. 36. Collected Works], vol. 84, Instytut im. Oskara Kolberga, Poznań 2002 (Katarzyna Linda) 407 Janusz Hochleitner, Obrzędy doroczne w kulturze chłopskiej Warmii południowej w XVI-XVIII wieku [Annual Rituals in the Peasant Culture of Southern Warmia in the 16 -18 c.], Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, Olsztyn 2006 {Anna Szyfer) 411 Jędrzej Wowro. Świątkarz beskidzki / Beskidian Holy Sculpture Maker, text A. K o walska-Lewicka, photos J. Kubiena, Wadowickie Centrum Kultury, Wadowice 2006 (Ewa Fryś-Pietraszkowa) 413 th th V. CHRONICLE 83rd General Meeting of Delegates to the Polish Ethnological Society, Mszana Dolna, 20 September 2007 (Elżbieta Jaworska) Elections of members of the Ethnological Sciences Committee, Polish Academy of Sciences, for the 2007-2010 term of office. Electoral plenary meeting of the Ethnological Sciences Committee, Polish Academy of Sciences, Warszawa, 22 June 2007 (Ryszard Vorbrich) „Europe and the World". Conference of the European Association of Social Anthropologists (EASA), Bristol, 18-21 September 2006 (Helena Patzer, Agnieszka Kościańska) 58th Annual Conference ICOM's Costume Committee — „Costume: Design and Decoration", Copenhagen, Lund, 9-13 October 2006 (Barbara Bazielich) Conference „An Anthropological look at Globalisation — Experiences and Challenges", Poznań, 23-24 October 2007 (Hanna Kossak-Nowocień, KatarzynaMirgos) . . . . 3rd Poznań Conference „Asia at the Beginning of the 21st Century. Identity — Society — Culture", Poznań, 18-19 May 2006 (Anna Urbańska-Szymoszyn) „610 Anniversary of the Settlement of Tartars and Karaims in the Grand Duchy of Lithuania", Vilnius, 13-15 September 2007 (Janusz Kamocki) International Scientific Conference „On the Sunny Side of the Carpathians", Opole, 21-22 May 2007 (Janina Hajduk-Nijakowska) Conference „Poland — Slovakia. A Borderland of Culture and Ethnicity", Mszana Dolna, 21 September 2007 (Halina Solecka) 7th International Scientific Conference „Development of Ethnic and National Identity on the Polish-Ukrainian Borderland", Lublin, 19-20 April 2007 (Agnieszka Chwieduk). . „The Heritage of Kashubian Folk Culture — Problems of Protection and Popularisation", Starbienino, 7-9 December 2006 (Anna Weronika Brzezińska). . 415 418 420 423 426 430 th 433 434 436 441 446 VI. IN MEMORIAM Mary Douglas (1921-2007). Pangolin and Al-Qaida (Wojciech Dohnal) Clifford Geertz (1926-2006). An anthropologist's life in fascinating times (Waldemar Kuligowski) Anna Krzysztofowicz (1925-2007) (Krystyna Reinfuss-Janusz) Reimund Kvideland (1935-2006) (Anna Pietrzyk) Richard Rorty (1931-2007). A relativist of good hope (Waldemar Kuligowski) 449 456 464 465 467 Notes about the Authors Information for Authors 473 477 ��OD REDAKCJI „Lud" jest znany i ceniony od lat, jako czasopismo o ponad stuletniej histo­ rii i bogatej tradycji, odzwierciedlającej dzieje polskiej etnologii i antropologii kulturowej. Wiele pokoleń polskich etnologów zostawiło w nim ślad swej dzia­ łalności, zarówno w zakresie etnograficznej dokumentacji kultury, jak i na polu teoretyczno-metodologicznym. Jest to jedyne etnologiczne czasopismo o takiej „głębi genealogicznej" w Polsce i jedno z niewielu podobnych w Europie. Co in­ teresujące, szacowny brytyjski „Journal of the Royal Anthropological Institute", przedstawiany jako najstarszy — ukazujący się od 1848 roku — periodyk antro¬ pologiczny, kilkakrotnie zmieniał nazwę, podczas gdy „Lud" przez całe swoje dzieje pozostał wierny nazwie oryginalnej. Od momentu założenia pisma w 1895 roku, było ono ściśle związane z Pol­ skim Towarzystwem Ludoznawczym, instytucją, której rola w rozwoju polskiej etnologii jest nie do przecenienia. Od 1992 roku „Lud" jest jednocześnie orga­ nem Komitetu Nauk Etnologicznych Polskiej Akademii Nauk, co dodatkowo wzmocniło pozycję czasopisma. Objęcie redakcji tak zasłużonego czasopisma jest zadaniem odpowiedzialnym i niełatwym. Zdając sobie sprawę z odpowiedzialności, jednocześnie nie chcia­ łabym, aby stała się ona dla mnie brzemieniem, pod którym łatwo się ugiąć. Są¬ dzę, że najlepszym rozwiązaniem jest po prostu solidne zabranie się do pracy, ze świadomością, że należy robić wszystko, by nie zawieść zaufania, którym mnie obdarzono. Oczywiście, nie jest możliwe spełnienie wszystkich, niejednokrotnie sprzecznych oczekiwań odbiorców. Niemniej chciałabym, aby hasłem „Ludu" była różnorodność — stanowisk teoretycznych, podejść metodologicznych, wi¬ zji uprawiania etnologii i antropologii w dzisiejszym świecie oraz sposobów ich realizacji. W takim postrzeganiu zadań czasopisma przejawia się, moim zdaniem, kontynuacja jego profilu z ostatnich kilkudziesięciu lat. Kartkując kolejne tomy „Ludu" z lat 80. ubiegłego wieku, gdy pismo redagował Profesor Józef Burszta, można łatwo dostrzec, że publikowano w nim teksty prezentujące znaczące nur¬ ty teoretyczne ówczesnej antropologii, nie pomijając jednocześnie opracowań opartych na badaniach terenowych, prowadzonych tak w Polsce, jak i w innych �14 Od redakcji częściach Europy oraz na obszarach pozaeuropejskich; dopuszczano również do głosu etnologów z innych krajów. Ten profil czasopisma utrzymał i rozwinął, podczas swojej blisko dwudziestoletniej pracy (od 1988 roku) jako redaktor na­ czelny „Ludu", Profesor Zbigniew Jasiewicz. W tym czasie, na łamach „Ludu" przewijały się ważne dla rozwoju naszej dyscypliny debaty na temat „kultury lu­ dowej" czy tożsamości etnologii/antropologii kulturowej. Jednocześnie Profesor Jasiewicz doceniał znaczenie materiałów dotyczących historii polskiej etnologii, prezentując je między innymi w cyklu rozmów z zasłużonymi jej postaciami. Idąc śladami moich poprzedników i nie obawiając się zarzutu eklektyzmu, pragnę, by „Lud" pozwalał zabrzmieć różnym głosom, różnym „pieśniom" i róż¬ nym historiom, opowiadanym z rozmaitych perspektyw, przez uznanych na¬ ukowców i badaczy dopiero rozpoczynających swoją naukową przygodę. Będzie w nim miejsce i na opracowania kontynuujące tradycyjne nurty zainteresowań etnologicznych, jak i na prace proponujące nowe tematy i nowatorskie koncep¬ cje. Zapraszam szczególnie autorów artykułów łączących perspektywę teoretycz¬ ną z pogłębionymi badaniami empirycznymi. Dobrze byłoby, gdyby udało się wypełnić pewną lukę, którą stanowi brak opracowań dotyczących antropologii stosowanej, dyskusji na temat roli antropologów w diagnozowaniu i próbach roz¬ wiązywania ważnych problemów społeczno-politycznych współczesnego świata. Jednocześnie chciałabym kontynuować publikację tekstów ukazujących historię etnologii i antropologii kulturowej, pamiętając o już dość zbanalizowanym, acz¬ kolwiek wciąż nie w pełni docenianym twierdzeniu o roli historii w zrozumieniu współczesności i perspektyw przyszłości. Uważam, że warto zaznaczać interdy¬ scyplinarne związki antropologii, nie tylko prezentując punkt widzenia naszej dyscypliny na te zagadnienia, ale także zamieszczając artykuły reprezentantów bliskich nam dyscyplin, którzy ujmują z innej perspektywy problemy interesują¬ ce antropologów. Zachęcam autorów do prezentowania komentarzy i poglądów na różnorodne sprawy, które budzą ich niepokój, nie pozwalają milczeć, prowo¬ kują do dyskusji. Nie należy jednak zarzucać informacyjnej funkcji pisma, której służą sprawozdania z takich wydarzeń życia naukowego, jak konferencje — i te międzynarodowe, i te na poziomie lokalnym — a także z działalności wystawien¬ niczej muzeów. Ważny pozostanie również dział recenzyjny, którego znaczenia nie trzeba chyba uzasadniać. Bieżący tom „Ludu" w znacznej mierze realizuje powyżej przedstawione za¬ mierzenia. Są w nim artykuły młodszych i doświadczonych już badaczy; teksty dotyczące teorii i metodologii badań, nieraz w interesujący sposób łączące per¬ spektywę ogólną z próbami realizacji teoretycznych koncepcji we własnych ba¬ daniach autorów. Znalazły się w tym woluminie zarówno opracowania dotyczące Polski, jak i terenów pozaeuropejskich. Szereg tekstów porusza tak ważne współ¬ czesne problemy, jak globalizacja i glokalizacja, tożsamość etniczna i językowa, kultura konsumpcyjna czy ubóstwo. Wypowiedzieli się także przedstawiciele po¬ krewnych dyscyplin — głosy socjologów i psychologa społecznego uzupełniły �Od redakcji 15 w znaczący sposób spojrzenie antropologa na problematykę ciała, w jego aspek­ tach kulturowych i społecznych. Ważna i zapewne pobudzająca do dyskusji jest wypowiedź na temat polityki tłumaczeń prac antropologicznych na język polski. Kontynuacją wspomnianego wyżej cyklu jest rozmowa Profesora Zbigniewa Ja­ siewicza z Doktor Anną Kowalską-Lewicką która może zaciekawić czytelników różnych pokoleń, pragnących dowiedzieć się czegoś więcej o „drogach polskiej etnologii" powojennej. Zapraszam zatem serdecznie do współpracy wszystkich, którzy chcieliby mieć wpływ na kształt naszego wspólnego czasopisma, zapewniając jednocześnie, że najważniejszym kryterium przyjęcia dostarczanych tekstów do publikacji jest ich wartość merytoryczna. Danuta Penkala-Gawęcka Redaktor naczelny ��Lud, t. 91, 2007 I. STUDIA I MATERIAŁY ELIZA OSTOJSKA Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Łódzki VINCENT CRAPANZANO O B A D A N I A C H TERENOWYCH Antropologia dialogiczna Martyn Hammersley w swojej książce What's Wrong with Ethography? (1992) wskazuje na przeobrażenia, jakie miały miejsce w naukach społecznych w związku ze stosowaną przez nie metodą badań. Początkowo spór dotyczył badań jakościowych — ich przeciwnicy widzieli w nich podejście nienaukowe, mogące służyć co najwyżej jako pomocne im narzędzie. Zawieszenie broni mię¬ dzy zwolennikami badań jakościowych i ilościowych zostało przerwane przez głosy zwątpienia antropologów, które pojawiły się wraz z różnicowaniem się po¬ dejść metodologicznych w ramach tej dyscypliny. Hammersley wskazuje na dwa główne obszary tego krytycznego — i autorefleksyjnego — podejścia wewnątrz antropologii (Hammersley, 1992, s. 2). W centrum pierwszego z nich znalazła się dyskusja dotycząca celu działalności etnograficznej, a konkretnie — relacji pomiędzy badaniami i praktyką. W tym nowym spojrzeniu na badania terenowe podkreśla się, iż jest możliwe, a nawet wskazane, ściślejsze związanie ich ze sferą społecznej użyteczności — zaleca się tu prowadzenie takich badań, których wyniki mogłyby zostać wykorzystane w ramach działalności administracyjnej, edukacyjnej czy społecznej. W ramach drugiego, który określić można mianem antyrealistycznego, podjęto zmagania z problemem reprezentacji, umieszczając w centrum rozważań kwestię prawdziwości etnograficznych przedstawień i ich legitymizacji. Clifford Geertz — w kontekście pomysłu Stephena A. Tylera na etnografię „ewokacyjną" — pisze, iż ten krytyczny stosunek do dotychczasowej praktyki antropologicznej: 1 1 Wyłaniająca się z tekstów S.A. Tylera (1986, 1999) wizja etnografii opiera się w znacznej mierze na próbie zdemaskowania autorytetu naukowych pojęć oraz krytycznym odniesieniu do modernistycz­ nego dziedzictwa, a zwłaszcza takich kategorii jak mimesis, metanarracja, pismo. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3a01d847e76ca02687461dc57fb9e05b.pdf d1d7e0ffb28618e9dc72dc5423bd6436 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5176 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource etnologia - teorie badania terenowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4801 Title A name given to the resource Vincent Crapanzano o badaniach terenowych / LUD 2007 t.91 Description An account of the resource LUD 2007 t.91, s.17-34 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ostojska, Eliza Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 91, 2007 I . STUDIA I MATERIAŁY ELIZA OSTOJSKA Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Łódzki VINCENT CRAPANZANO O B A D A N I A C H TERENOWYCH Antropologia dialogiczna Martyn Hammersley w swojej książce What's Wrong with Ethography? (1992) wskazuje na przeobrażenia, jakie miały miejsce w naukach społecznych w związku ze stosowaną przez nie metodą badań. Początkowo spór dotyczył badań jakościowych — ich przeciwnicy widzieli w nich podejście nienaukowe, mogące służyć co najwyżej jako pomocne im narzędzie. Zawieszenie broni mię¬ dzy zwolennikami badań jakościowych i ilościowych zostało przerwane przez głosy zwątpienia antropologów, które pojawiły się wraz z różnicowaniem się po¬ dejść metodologicznych w ramach tej dyscypliny. Hammersley wskazuje na dwa główne obszary tego krytycznego — i autorefleksyjnego — podejścia wewnątrz antropologii (Hammersley, 1992, s. 2). W centrum pierwszego z nich znalazła się dyskusja dotycząca celu działalności etnograficznej, a konkretnie — relacji pomiędzy badaniami i praktyką. W tym nowym spojrzeniu na badania terenowe podkreśla się, iż jest możliwe, a nawet wskazane, ściślejsze związanie ich ze sferą społecznej użyteczności — zaleca się tu prowadzenie takich badań, których wyniki mogłyby zostać wykorzystane w ramach działalności administracyjnej, edukacyjnej czy społecznej. W ramach drugiego, który określić można mianem antyrealistycznego, podjęto zmagania z problemem reprezentacji, umieszczając w centrum rozważań kwestię prawdziwości etnograficznych przedstawień i ich legitymizacji. Clifford Geertz — w kontekście pomysłu Stephena A. Tylera na etnografię „ewokacyjną" — pisze, iż ten krytyczny stosunek do dotychczasowej praktyki antropologicznej: 1 1 Wyłaniająca się z tekstów S.A. Tylera (1986, 1999) wizja etnografii opiera się w znacznej mierze na próbie zdemaskowania autorytetu naukowych pojęć oraz krytycznym odniesieniu do modernistycz­ nego dziedzictwa, a zwłaszcza takich kategorii jak mimesis, metanarracja, pismo. �Eliza Ostojska 18 odzwierciedla uznanie faktu, przyjmowanego przez coraz szersze kręgi, że „mówić jak jest" jest sloganem (...) nieadekwatnym w etnografii (...). Nieadekwatność słów wobec doświadczenia i ta ich tendencja prowadzenia do coraz to innych słów jest czymś znanym od dawna matematykom i poetom, lecz etnografów to raczej nowe dla nich odkrycie wprawiło, niektórych w każdym bądź razie, w stan rozstroju, być może permanentnego, choć raczej doraźnego (Geertz, 2000, s. 185-186). I nawet, jeśli tak radykalne pomysły na zreformowanie antropologii jak Tylerowski uznać możemy za dyskusyjne , to polemika z tradycją etnograficzną, która niewątpliwie pojawia się także w projekcie amerykańskiego antropologa , zainicjowała w ramach autorefleksyjnego nurtu tej dyscypliny odmienne spojrze­ nie na pewne zagadnienia praktyki badawczej. Celem mojego artykułu nie jest rozpatrywanie kwestii reprezentacji pod ką­ tem — tak jak czyni to część przedstawicieli wspomnianego już nurtu krytycz­ nego — retorycznego uwarunkowania etnograficznego pisarstwa . Chciałabym raczej skupić się nad kwestią nadal, moim zdaniem, istotną i ostatecznie nie roz¬ strzygniętą, a mianowicie nad sposobem badania rzeczywistości społecznej, jaki miałby obowiązywać w antropologii. Idea naukowego panoptikum, w którym następowało całkowite oddzielenie obserwatora i obserwowanych, a życie tych ostatnich było przedmiotem nieprzerwanej inwigilacji, odeszła już chyba bezpo¬ wrotnie w zapomnienie . Co jednak miałoby zająć jej miejsce? Jednoznacznej odpowiedzi udzielić nie sposób. 2 3 4 5 Część antropologów — a wśród nich Vincent Crapanzano, którego poglądy chciałabym tu przybliżyć — upatrując w spotkaniu z Innym punkt wyjścia an¬ tropologicznej działalności, opowiedziała się za tym, by docierać do tego, co odmienne poprzez dialog. Należy jednak pamiętać, iż takie podejście badawcze nie jest procesem pozbawionym etycznych wątpliwości — w każdym dialogu uczestniczy przecież jakieś konkretne ,ja" i konkretne „ty". Konieczna zatem, w moim odczuciu, stała się refleksja nad tym, jakich norm należałoby w tej sy¬ tuacji przestrzegać. Co więcej, rozmowa między antropologiem i Innym jest nie tylko dialogiem między określonymi kulturami, ale także między historycznie 2 Ramy tego artykułu nie pozwalają mi na podjęcie szczegółowej dyskusji z Tylerem, którego podej­ ście ściśle wiąże się z zastosowaniem na gruncie antropologii dekonstrukcji spod znaku J. Derridy. Tyler tak chociażby pisze o postmodernistycznych etnografiach: „postmodernistyczne etnogra­ fie uprzywilejowują «dyskurs» nad «tekstem», wysuwają na pierwszy plan «dialog» przeciwstawiony «monologowi» i kładą nacisk na opartą na współpracy i współudziale naturę sytuacji etnograficznej, kontrastując j ą z ideologią transcendentnego obserwatora" (Tyler, 1986, s. 126). Rozważania antropologów — wychodzących z założenia, iż „etnografia jest z konieczności pi­ sana" (Pool, 1999, s. 288) — skupiły się w ramach tego podejścia przede wszystkim na technikach, jakie sami stosują, aby przekonać nas do swojego „bycia tam", czy to za pomocą konstruowania an­ tropologicznego autorytetu (Clifford, 2000), czy też powołując do życia „zaświadczające ja" (Geertz, 2000). Innymi słowy, antropolog stał się tubylcem (Rabinow, 1999, s. 98), a osią, wokół której toczy się dyskusja, jest tekst etnograficzny. Wystarczy chociażby prześledzić rozważania na ten temat J. Clifforda (2000). 3 4 5 �Vincent Crapanzano o badaniach terenowych 19 osadzonymi jednostkami, obarczonymi odmiennym bagażem doświadczeń i od­ mienną pamięcią , co powinno być rozważone przy wyborze metody. Wśród źródeł inspiracji dla tego dialogicznego podejścia badawczego można z całą pewnością wymienić filozofię , co dziwić nie powinno, wszak nauki spo­ łeczne cechuje skłonność do interdyscyplinarnych zapożyczeń. Szczególnie po­ pularne okazało się zwrócenie ku tej myśli filozoficznej, u której podstaw znalazł się zwrot lingwistyczny i konstruktywistyczny model poznania. Zwrot lingwistyczny pozwolił w odmienny sposób spojrzeć na przebieg oraz uwarunkowania procesu komunikacji. Jego konsekwencją — choć oczywiście nie we wszystkich obszarach myśli filozoficznej — było umieszczenie w centrum zainteresowania języka wraz z jego przygodnością i skończonością. To zaintere­ sowanie pragmatyką języka (przy równoczesnym porzuceniu spojrzenia czysto logiczno-semantycznego) zaowocowało trzema obszarami zainteresowań. I tak, skupiono się na pragmatyce języka naturalnego, usiłowano zbudować ogólną te¬ orię komunikacji językowej (jako pragmatyki transcendentalnej oraz pragmatyki uniwersalnej), a także podjęto analizy pragmatyki gier językowych (Kaniowski, 1990, s. 101-103). Źródło odmiennego spojrzenia na dialog między tym, co oswojone, i tym, co obce, odnajdujemy, jak już wspomniałam, także w konstruktywistycznym mo¬ delu poznania, w ramach którego — jak twierdzi Andrzej Zybertowicz — opo¬ wiedziano się za porzuceniem obiektywistycznego modelu poznania wraz z jego poznawczym optymizmem, założeniem dualizmu podmiotu i świata, ahistoryczną i indywidualistyczną koncepcją autonomicznego podmiotu poznającego, prze­ konaniem o ciągłości rozwoju wiedzy, a także przeświadczeniem, iż konfronta­ cja z zewnętrznymi faktami jest wystarczającą weryfikacją wiedzy (Zybertowicz, 1995) . Inspiracje płynęły jednak także z autorefleksyjnej myśli na gruncie antropo­ logii. Praktyka etnograficzna pokazała, iż w procesie pozyskiwania danych nie można widzieć „neutralnej" działalności. Zaczęto głośno podnosić takie kwe¬ stie jak asymetryczny i negocjacyjny charakter relacji badawczej oraz aktywny w niej udział informatorów i osób trzecich (jak chociażby tłumacze czy asysten¬ ci), zmiany w świadomości, a nawet tożsamości osób biorących udział w bada¬ niu, obecność pierwiastka subiektywnego oraz przemocy w procesie poznania. 6 7 8 6 Por. „Konteksty" — numery poświęcone zagadnieniu pamięci (Pamięć i zapomnienie, 2003), a także Crapanzano (1999). B. Sierocka (2003), analizując podejście badawcze B. Malinowskiego, zwraca uwagę na przeciw­ ny kierunek inspiracji — to filozofia posiłkowała się antropologią. Posługuję się tutaj rozróżnieniem modeli poznania, jakiego dokonał A. Zybertowicz (1995), uzna­ jąc jednocześnie za zasadny komentarz A . M . Kaniowskiego, który zwraca uwagę na konieczność odróż¬ nienia przed- i pokantowskiego modelu poznania obiektywnego. Konstruktywistyczny model poznania umieszczony zostaje tutaj w optyce stanowiska transcendentalnego, gdzie uznaje się, iż „wszelka pod¬ miotowość (współ-)konstytuowana jest przez podmiot (...), ale jednocześnie bynajmniej nie rezygnuje się z dostarczania uprawomocnień odwołujących się do — osadzonych w podmiocie czy w samych praktykach społecznych — form rozumności" (Kaniowski, 1998, s. 180). 7 8 �Eliza Ostojska 20 Podsumowuje to dość trafnie Maranhâo: „Pytanie o to, w jaki sposób dyskutanci dochodzą do określonych konkluzji, stało się ważniejsze od tego, czego konklu­ zja ta dotyczy" (Maranhâo, 1990, s. 1) 9 Vincent Crapanzano o praktyce badawczej Jednym z antropologów, którzy wskazują na te problemy metodologii badań etnograficznych i równocześnie proponują pewien określony sposób uprawiania etnografii, jest profesor antropologii i literatury porównawczej — Vincent Crapan­ zano. W niniejszym artykule próbuję zrekonstruować jego sposób myślenia o prak­ tyce badawczej, czyniąc centralnym punktem odniesienia kategorię dialogu. Sam Crapanzano zresztą podkreśla w swojej pracy Hermes' Dilemma and Hamlet's De­ sire. On the Epistemology of Interpretation (1992) fakt, iż antropolog jest podobny Hermesowi — znajdując się pomiędzy dwoma światami, przekazuje wiadomość z jednego z nich do drugiego, a wiadomość ta uzyskiwana jest właśnie na drodze dialogicznej. Taka forma uzyskiwania danych w terenie znajduje odzwierciedlenie w tekstualizacji doświadczenia, która częściowo przybiera formę zapisu przepro¬ wadzonych rozmów. Autor pragnie nam w ten sposób uzmysłowić, jak przebiega proces interpretacji, oswajania obcości i rozumienia tego, co odmienne, a także czym jest on uwarunkowany. Na spotkania, jakie mają miejsce w trakcie badań, możemy bowiem, jego zdaniem, reagować w różny sposób, zależny od naszych własnych założeń odnośnie do znaczenia (signification) tego spotkania, znaczenia (meaning) języka i natury rozumienia (Crapanzano, 1990, s. 274). Dialog antropologiczny — polemika z Dennisem Tedlockiem Wyróżnianie dialogu antropologicznego jako uprzywilejowanego, co starał się wykazać Dennis Tedlock (1983), wydaje się Crapanzano czymś nieuzasadnionym (Crapanzano, 1990, s. 270). Dialog antropologiczny nie różni się przecież, jego zdaniem, od rozmów, jakie prowadzimy ze sobą w życiu codziennym — jest on zawsze (mocą definicji) wychodzeniem poza obszar wspólnie podzielanych prze¬ konań i pojawia się dopiero wraz z różnicą zdań między rozmówcami. Crapanzano nie bierze tu jednak pod uwagę, jak sądzę, kilku kwestii. Nie dostrzega, iż deskrypcja dialogu antropologicznego poczyniona przez Tedlocka nie kończy się wraz z sugestią natury ogólnej, iż dialog — także ten (a nie tylko ten) prowadzony w terenie — charakteryzuje odmienność stanowisk rozmówców. Autor The Spoken 9 Jeśli chodzi o prace anglojęzyczne, dotyczące metateoretycznego spojrzenia we współczesnej an¬ tropologii, wciąż nie doczekaliśmy się przekładów wielu ważnych pozycji — jedynie C. Geertz cieszy się dość znacznym zainteresowaniem. Z tego też powodu wszystkie cytaty z anglojęzycznych publika¬ cji, z wyjątkiem Geertza właśnie i Crapanzano (1999), zamieszczam w tłumaczeniu własnym. �Vincent Crapanzano o badaniach terenowych 21 Word and the Work of Interprétation idzie przecież dalej, uzupełniając to stwier­ dzenie o kolejne wnioski. I to dopiero one — w moim odczuciu — czynią dia¬ log antropologiczny uprzywilejowanym. Po pierwsze, Tedlock podkreśla, iż dialog antropologiczny stanowi konieczne uzupełnienie dla podejmowanych w terenie obserwacji. Po drugie, za jego pomocą wkraczamy w sferę intersubiektywności, rozumianą w tym wypadku jako sfera wspólnie podzielanej wiedzy i oczekiwań. W ten sposób wytwarza się płaszczyzna, na której dochodzi do „rozumienia różnic pomiędzy dwoma światami" (Tedlock, 1983, s. 323). I właśnie taki dialog może¬ my postrzegać jako odmienny od rozmów, jakie prowadzimy ze sobą na co dzień — gdyby tak nie było, konkluzja mogłaby być tylko jedna: każdy z nas byłby an¬ tropologiem, a opis, jaki wyłaniałby się z podejmowanych przez nas konwersacji, mógłby zyskać status etnograficznego. Tymczasem dialog antropologiczny cechuje samoświadomość badacza, świadomość o uwarunkowaniach komunikacji, w tym komunikacji międzykulturowej, a także pewna intencjonalność, jaka stoi za podję¬ ciem rozmowy z Innym — pragnienie zrozumienia odmienności kulturowych. Spotkanie z obcością — polemika z Hansem-Georgiem Gadamerem Przekonanie Crapanzano co do sposobu prowadzenia badań terenowych ma swe źródło także w krytycznym odniesieniu się do hermeneutycznego, czy jak on sam je nazywa — fenomenologicznego myślenia o dialogu jako dochodzeniu do porozumienia równorzędnych partnerów. Myślenie o tak ujętej integracyjnej funkcji dialogu zdaje się dla autora Hermes 'Dilemma and Hamlet's Desire zbyt daleko idącym uproszczeniem, nieoddającym w pełni jego dynamiki. W tym kontekście przywołać należy polemikę, jaką podejmuje Crapanzano z Hansem-Georgiem Gadamerem. Swoje odczytywanie rozważań tego filozofa — powołując się na lekturę Prawdy i metody (Gadamer, 1993) — rozpoczyna Crapanzano od sugestii, jakoby celem rozmowy (pojmowanej w sposób idealny) było wzajemne zrozumienie się. Jest ona, jak sądzę, nie tylko nieuzasadniona, ale także prowadzi do wniosków, które znacznie odbiegają od propozycji filo¬ zofa z Heidelbergu. Crapanzano twierdzi, iż Gadamer wyróżnia trzy sposoby rozumienia Innego. Zbyteczne wydaje się jednak amerykańskiemu antropologo¬ wi wskazanie podstaw, które pozwalają na wykorzystanie tych przemyśleń na gruncie antropologii. Zamiast tego przechodzi od razu do opisania, na czym te sposoby rozumienia miałyby polegać. Zanim jednak przejdę do przedstawienia wniosków autora On Dialogue na ten temat, chciałabym przywołać ten fragment rozważań Gadamera, który został przez Crapanzano niesłusznie, w moim odczu¬ ciu, pominięty. Brak uwag na temat statusu doświadczenia hermeneutycznego uniemożliwia, moim zdaniem, zrozumienie jego istoty. Teoria Gadamera określana bywa często jako refleksyjna teoria świadomości. Świadomość historycznych oddziaływań (wirkungsgeschichtliches Bewufiseiń). �Eliza Ostojska 22 bo to o nią konkretnie chodzi, jest tu rozumiana jako uformowana i formowana przez dzieje i , co więcej, świadoma obu tych procesów. Jej analiza rozkłada się na rozważania dotyczące, po pierwsze, granic filozoficznej refleksji, po drugie, poszukiwania istoty doświadczenia, i wreszcie — po trzecie, hermeneutycznego prymatu pytania (Gadamer, 1993, s. 319-351). W kontekście polemiki Crapanza­ no z Gadamerem interesować mnie będzie przede wszystkim wątek drugi. Gadamer pisze wprost, iż „świadomość (...) ma strukturę doświadczenia" (Ga­ damer, 1993, s. 324). Czym jednak jest owo doświadczenie? Otóż, doświadczenie hermeneutyczne ma strukturę podobną do struktury rozumienia i jest podstawo¬ wym sposobem odnoszenia się człowieka do świata. Przeciwstawione empirycystycznemu pojmowaniu doświadczenia , staje się ono w oczach niemieckiego filozofa sposobem prowadzenia dialogu z tradycją, przy czym tradycja jest tu ro­ zumiana jako „rzeczywisty partner komunikacji" (Gadamer, 1993, s. 334). Ozna­ cza to, iż doświadczenie tradycji staje się doświadczeniem „ty", które: 10 może dokonywać się w płaszczyźnie behawioralnej, przez uznanie tego, co dla niego typowe, bądź w płaszczyźnie osobowej, przez uznanie „ty" za osobę i rów­ noczesne odniesienie go do siebie (...) i własnego punktu widzenia, bądź w płasz­ czyźnie rzeczywistego otwarcia się na „ty" i to, co ma nam ono do powiedzenia. Tylko ta trzecia możliwość jest słuszna (Bronk, 1988, s. 153). Crapanzano właśnie do tych trzech rodzajów doświadczenia odnosi się w swo¬ im artykule On Dialogue (1990). Pierwszy z nich ma na celu — jego zdaniem — zrozumienie natury ludzkiej (Crapanzano, 1990, s. 272). Kiedy jednak pró­ bowałam odnaleźć u Gadamera wniosek podobny, napotkałam opór tekstu nie pozwalający na taką interpretację. Doświadczenie to — które określić chciała¬ bym mianem „wiwisekcji", używając terminu zaproponowanego przez Joannę Tokarską-Bakir — charakteryzuje się, zdaniem niemieckiego filozofa, poszuki¬ waniem w człowieku typowości i prawidłowości po to, by móc lepiej przewidy¬ wać jego przyszłe zachowania. Na gruncie rozumienia tradycji oznaczać to musi — powiada Gadamer — złudzenie obiektywnego i całościowego w nią wglądu. Poznający podmiot postrzega tu siebie jako niepodlegającego historycznym uwa¬ runkowaniom i będącego w stanie wyeliminować (choć jest to, według filozo­ fa z Heidelbergu, jedynie pozór) wszelkie subiektywne momenty towarzyszące procesowi poznania. Postawa ta prowadzi w konsekwencji do nierezygnowania z podejścia metodycznego, a także bezkrytycznej wiary w jego skuteczność, co 11 10 H.-G. Gadamer zwraca tutaj naszą uwagę na próby ukształtowania nauk humanistycznych na wzór i podobieństwo nauk przyrodniczych. Przeniesienie na grunt nauk o duchu metodologicznych ustaleń nauk przyrodniczych prowadziło de facto do pominięcia odrębności nauk humanistycznych i niedostrzeżenia konieczności wypracowania swoistej dla nich metody. Prace I . Tokarskiej-Bakir (1992, 1995) są jednym z ciekawszych odczytań filozofii Gadamera, poczynionych na potrzeby antropologii i upatrujących w niej panaceum na problemy związane z inter¬ pretacją innych kultur. 11 �Vincent Crapanzano o badaniach terenowych 23 sprawia, iż uzasadnione zdaje się stosowanie w naukach społecznych metody na wzór metody przyrodoznawczej (Gadamer, 1993, s. 334-335). A gdzie natura ludzka? Doprawdy, nie wiem. Wydaje mi się jednak, iż Crapanzano wychodząc od stwierdzenia Gadamera, iż rozumienie drugiego człowieka sprowadza się do poszukiwania w nim typowości i prawidłowości, w sposób nieuprawniony do­ szukuje się w tym rodzaju doświadczenia mechanizmów charakterystycznych dla nowożytnych koncepcji natury ludzkiej. U podstaw tych koncepcji — ujmując problem lapidarnie — leży przecież założenie, jakoby możliwe było ustalenie takich powtarzalnych zachowań ludzkich, które są niezależne od uwarunkowań historycznych czy też kulturowych. Nie wydaje mi się jednak, żeby Gadamer, pisząc o znajomości człowieka, miał na myśli znajomość jego natury. Moje wąt¬ pliwości biorą się chociażby stąd, iż uprzedmiotowienie i instrumentalne potrak¬ towanie człowieka, jakie ma miejsce w ramach „wiwisekcji", nie dotyczy rodzaju ludzkiego, a kontaktu z konkretną jednostką. Drugi sposób rozumienia Innego, rozumienia Innego jako osoby, można, jak twierdzi autor On Dialogue, porównać do „rozumienia, jakie większość antropo¬ logów uzyskuje wówczas, kiedy zaczynają się czuć jak w domu w obcym społe¬ czeństwie" (Crapanzano, 1990, s. 272). Raz jeszcze spróbuję zrekonstruować wywód Gadamera. W przypadku „ra­ portu" — tu znów odwołam się do typologii zaproponowanej przez Tokarską-Bakir (1995, s. 14) — partnerzy dialogu zdają się znać roszczenie swego rozmówcy, nim zostanie ono wyartykułowane, co więcej, rozumieją go lepiej, niż on sam byłby w stanie kiedykolwiek to uczynić. Oznacza to relację przenikniętą chęcią dominacji, próbę — często podejmowaną nie wprost — nakłonienia do uznania własnych racji za wiążące („stale trwa walka o wzajemne uznanie", Gadamer, 1993, s. 335), przy równoczesnym (nie zawsze uświadamianym) odebraniu za¬ sadności roszczeniom Innego. Oczywiście, poziom dominacji w tak przebiega¬ jącym procesie może być zróżnicowany, przyjmując w najbardziej radykalnej formie postać całkowitego opanowania jednego z uczestników przez jego interlo¬ kutora. Na poziomie doświadczenia hermeneutycznego to przeszłość rozumiana jest tak, jak rozumiana jest osoba w doświadczeniu „ty". W tej formie rozumie¬ nia obecny jest ideał obiektywnego poznania — poznający podmiot uwalnia się (we własnym mniemaniu) w formułowanych przez siebie sądach od historycz¬ nych uwarunkowań, przekonany jest bowiem, że uleganie przesądom jest tylko pewnym mitem, który można przezwyciężyć. Brak tu, jak ujmuje to Gadamer, uwzględnienia własnej dziejowości (Gadamer, 1993, s. 336). Być może — zbyt duży skrót myślowy Crapanzano nie pozwala mi na osta¬ teczne wnioski co do jego intencji — niektórzy antropologowie faktycznie w wy¬ niku narzucenia Innym własnej interpretacji ich kultury zaczynają odnajdywać się w niej jak w swojej własnej. Nie potrafię jednak jednoznacznie ustalić, czy chodzi tu o „swojskość" badanej kultury, jaka pojawia się wraz z postrzeganiem jej przez pryzmat kategorii narzuconych przez kulturę własną. Innymi słowy, czy �24 Eliza Ostojska nie jest tak, iż Crapanzano opisuje tu etnocentryczne podejście w badaniu obco­ ści, które zapewnia błogi stan posiadania obiektywnie uzyskanej wiedzy i po­ czucie, że oto chwyciliśmy Pana Boga za nogi — odmienność znika, pojawia się za to dobrze znany świat. Tekst Crapanzano, poprzez jedynie sygnalizowanie pewnych zjawisk, otwiera się na konieczność dopowiedzeń, które być może roz­ mijają się z zamysłem autora. Tak oto dotarliśmy do — jak nazywa je Gadamer — najwyższego rodzaju doświadczenia hermeneutycznego (Gadamer, 1993, s. 336). Ten rodzaj doświad­ czenia — „rozmowa" — możliwy jest za sprawą świadomości historycznych od­ działywań wraz z jej specyficznie pojmowaną otwartością na to, co odmienne. W dialogu tym gramy niejako własną integralnością (integralnością poznającego podmiotu), ponieważ pozwalając Innemu nas zagadywać, zgadzamy się także na usłyszenie czegoś, co wypowiadane jest niejako przeciwko nam (Gadamer, 1993, s. 336) — „przesądy kierujące (...) przedrozumieniem są stale narażone na konfrontację" (Gadamer, 2003, s. 94). Nie jest to zatem ten rodzaj otwartości, z jakim mieliśmy do czynienia wcześniej — nie chodzi tu bowiem jedynie o to, żeby usłyszeć głos Innego, chodzi tu także o to, by głos ten zintegrować. Tym samym konieczne staje się nie tylko otwarcie na to, co inne, ale także uznanie, że to inne ma nam coś do powiedzenia. A godząc się na taką perspektywę, godzimy się równocześnie na ewentualność, iż ze spotkania tego wyjdziemy odmienieni, bo, jak zauważa Andrzej Bronk: Partnerzy prawdziwej rozmowy nie ograniczają się do wymiany zdań na temat dobrze już określonych stanów rzeczowych, lecz chcą wspólnie dojść do prawdy [podkr. E.O.] przez otwarcie się na szerszy i bogatszy horyzont drugiej osoby" (Bronk, 1988, s. 134). Ten aspekt Gadamerowskiej rozmowy ginie w stwierdzeniu przywoływanym już wcześniej, w którym to pojawia się sugestia, jakoby rozumienie Innego pole¬ gało przede wszystkim na wzajemnym zrozumieniu się. To zrozumienie jest co prawda konieczne, ale nie jest punktem docelowym, a raczej punktem wyjścia do porozumienia co do jakiejś kwestii. Gadamer jest też przeświadczony o tym, iż w trakcie „prawdziwej" rozmo¬ wy konieczne jest poddanie się jej. Winno nią kierować poszukiwanie wspól¬ nej prawdy, a nie forsowanie własnych argumentów. Jeśli rozmowa przebiega we właściwy sposób, powoduje, iż niemożliwy staje się powrót do odmiennych zdań, które pojawiły się w punkcie wyjścia. Strony biorące udział w rozmowie odnalazły bowiem zagubiony wspólny język. Warto teraz zastanowić się, czy można za trafny uznać komentarz Crapanzano, który ma na celu przekonanie czytelników, iż w sytuacji badań terenowych rzadko mamy do czynienia z dialogiem przyjmującym formę „prawdziwej" rozmowy. Argumenty autora Tuhami skupiają się na podkreśleniu, iż w sytua¬ cji badań terenowych nie możemy mówić o egalitarnym statusie uczestników rozmowy, będących w pełni świadomymi własnych uwarunkowań, a posługując się językiem Gadamera — własnych uprzedzeń i prze(d)sądów. Wskazuje on na �Vincent Crapanzano o badaniach terenowych 25 fakt, iż naukowa intencja i wymagana postawa obserwacyjna taki dialog wy¬ kluczają, podobnie jak pozostawanie w relacjach władzy czy wybór konwencji, w jakiej dialog się odbywa . Tylko czy argumenty te możemy uznać za zasadne? Jeśli w ogóle mielibyśmy rozważać ich wiążący charakter, w pierwszym rzędzie musielibyśmy uznać, iż intencją Gadamera było ujęcie dialogu na płaszczyźnie deskryptywnej, a nie idealnej. Po drugie, konieczne byłoby przyjęcie, iż na po¬ ziomie normatywnym antropologia określa swój cel jako odzyskanie utraconego porozumienia pomiędzy podmiotami. Po trzecie w końcu, trzeba by założyć, iż celem hermeneutyki Gadamera jest wskazanie metody postępowania dla nauk humanistycznych, w tym antropologii, a nie stworzenie ontologii rozumienia . 12 13 Asymetria relacji antropolog — Inny Nie tylko dyskusja z Gadamerem, ale również przekonanie o asymetrycznej relacji antropolog — Inny w znaczący sposób określa stanowisko Crapanzano odnośnie do badań terenowych. I choć zagadnienie to można rozpatrywać pod różnym kątem, to jednak w kontekście rozważań amerykańskiego antropologa szczególnie istotne wydaje mi się wskazanie na tak zwaną Trzecią. Pomijając częściowo niezrozumiałe dla mnie fragmenty , dotyczące relacji między post­ modernizmem i postkolonializmem, chciałabym wydobyć z tekstu Crapanzano Kryzys postmodernistyczny: dyskurs, parodia, pamięć (1999) te argumenty, które wnoszą coś — w sposób bardziej jednoznaczny — do jego koncepcji badań te¬ renowych. 14 15 12 W sytuacji wywiadu antropolog narzuca Innemu specyficzną formę dialogu, jaką jest wywiad etno­ graficzny. Badany godzi się na taki sposób prowadzenia rozmowy, choć nie zawsze zdaje sobie sprawę ze wszystkich implikacji, jakie niesie ze sobą ta konwencja i częstokroć rozumie ją inaczej od badacza (choć ten milcząco zakłada, iż w tej kwestii panuje pełna zgodność) (Crapanzano, 1990, s. 279). Prawda i metoda stanowi próbę dowiedzenia, iż problem dziejowości rozumienia jest central­ nym pojęciem nie tylko dla hermeneutycznej koncepcji filozoficznej, ale dla myślenia filozoficznego w ogóle. Oto bowiem, na wzór Kantowskiego pytania o warunki ludzkiego poznania, Gadamer zapytuje o warunki ludzkiego rozumienia. I nie chodzi mu tutaj, co zresztą sam zauważa we wstępie, o stwo¬ rzenie nauki o sztuce rozumienia, czyli pewnej metody postępowania, lecz, mówiąc językiem Heideg¬ gera, o uzmysłowienie tego, iż „rozumienie nie jest jednym ze sposobów zachowania podmiotu, lecz sposobem bycia samego jestestwa. Pojęcie «hermeneutyki» (...) oznacza (...) podstawowy charakter jestestwa, stanowiący jego skończoność i dziejowość, i dlatego obejmuje całość jego doświadczenia świata" (Gadamer, 1993, s. 25). Literackość (żeby nie napisać brak przejrzystości i przytłaczająca wręcz ilość metafor) tekstu Crapanzano nie pozwala często na podjęcie interpretacji typowej w przypadku tekstów naukowych. Nie chciałabym jednak rozpoczynać tutaj dyskusji nad standardami, jakie winny dotyczyć teoretyzujących tekstów antropologicznych. Crapanzano wskazuje, iż jedyną właściwą wykładnią świata jest wykładnia postmodernistyczna z charakteryzującymi j ą czterema kryzysami: kryzysem mimesis, kryzysem znaku, kryzysem hermeneu¬ tyki i kryzysem podmiotu (Burzyńska, 2001, s. 97). 13 14 15 �Eliza Ostojska 26 Aby wyjaśnić znaczenie „Trzeciej", postanowiłam posłużyć się dłuższym — reprezentatywnym dla stylu Crapanzano — cytatem, który pozwoli mi na swo¬ bodniejsze nawiązywanie do pewnych poruszanych w nim założeń. Chodzi mi o autorytarną funkcję, którą nazwałem „trzecią" — tę, która jest media­ torem interlokucji. W każdym dialogu, konwersacji czy wymianie zawsze zawiera się odwołanie do złożonej, stabilizującej instancji, która autoryzuje konkretny kod językowy, gramatykę, zbiór konwencji komunikatywnych, podział władzy między interlokutorami, kryteria intra-, inter-, czy poza-tekstualnej relewancji i odpowied¬ nich strategii interpretacyjnych. Jest to, by posłużyć się pojęciem technicznym, funkcja metapragmatyczna, bowiem określa ona sposób, w jaki komunikacja po¬ rządkuje samą siebie, swoich współuczestników, kontekst i możliwe interpretacje. Wierzę, że symbolizująją w sposób abstrakcyjny takie pojęcia jak prawo, gramaty­ ka czy tradycja, a bardziej konkretnie: totemy i fetysze. Może ją ucieleśniać ojciec, król czy kapłan—rzadziej postacie kobiece, duchy i bóstwa, a nawet trzecia osoba (publiczność) w jakiejkolwiek binarnej wymianie. Można się do niej odwołać bez¬ pośrednio lub pośrednio w każdym z jej symbolicznych przebrań. W normalnych wymianach zazwyczaj przyjmuje się je za oczywiste lub łatwo na nie przystaje. W niektórych wyjątkowych wymianach (międzykulturowych, zanim ulegną rutynizacji, czy w wymianach zachodzących w okresach kryzysu, czy też mniej zro¬ zumiałego artystycznego ferworu twórczego), nie istnieje żadna wzajemnie uznana Trzecia, do której można się retorycznie odwołać. Kiedy Trzecia jest po prostu pustą funkcją, nie może zaistnieć żadna komunikacja (Crapanzano, 1999, s. 164-165). Podsumowując wywód Crapanzano, można na temat „Trzeciej" powiedzieć, iż (1) jest ona mediatorem interlokucji, (2) określa konwencje komunikacyjne i interpretacyjne, (3) jest symbolizowana przez prawo, gramatykę, tradycję, tote­ my, fetysze, ojca, króla, kapłana, duchy, bóstwa, trzeciego uczestnika rozmowy , (4) mamy możliwość pośredniego i bezpośredniego odwołania się do niej, (5) w sytuacjach, kiedy nie mamy zinstytucjonalizowanej „Trzeciej", niemożliwa jest komunikacja. Konstruując swoją wizję „Trzeciej", Crapanzano odwołuje się do koncepcji interakcjonizmu George'a Herberta Meada . W teorii tej odnajdu¬ jemy podobny sposób myślenia na temat komunikowania się i działania jedno¬ stek. Jednym z ważniejszych założeń interakcjonizmu Meada jest przeświadcze¬ nie o kształtowaniu jaźni na drodze interakcji. Jaźń ma tę zdolność, iż „sama 16 17 18 16 Kwestii trzeciego uczestnika rozmowy poświęca Crapanzano sporo miejsca w swojej marokań­ skiej etnografii (Crapanzano, 1985, s. 143-152). Podejmuje tam problem, jak sam to wprost nazywa, użyteczności asystenta, który towarzyszył mu w trakcie spotkań z jego głównym rozmówcą, Tuhamim. Występujący w roli „Trzeciej" pomocnik spełniał, zdaniem Crapanzano, funkcję mediacyjną między nim a Tuhamim, zapewniał pewien rodzaj „«znajomego dystansu» potrzebnego dla szczerości (...) dys­ kursu" (Crapanzano, 1985, s. 12), a także wpływał na charakter wzajemnej relacji pomiędzy wszystkimi uczestnikami prowadzonych rozmów. W książce Tuhami odwołanie to przyjmuje nawet formę bezpośrednią (Crapanzano, 1985, s. 9). Decyduję się na użycie terminu „jaźń", a nie „osobowość", choć w polskim przekładzie Umysłu, osobowości i społeczeństwa Z. Wolińskiej pojawia się ta druga ewentualność (Mead, 1975, s. XXV). 17 18 �Vincent Crapanzano o badaniach terenowych 27 dla siebie jest obiektem" (Mead, 1975, s. 191), co umożliwia jej podejmowanie refleksji i oceny samej siebie. Jest to możliwe dzięki temu, iż jednostka ma zdol¬ ność spojrzenia na samą siebie z perspektywy innych. Mead wyróżnia dwie po¬ staci jaźni: „jaźń refleksyjną" (me) i „jaźń spontaniczną" (7). Pierwsza z nich, to zinternalizowane przez jednostkę oczekiwania innych wobec niej samej, druga — to zindywidualizowana i kreatywna odpowiedź jednostki na postawy innych. Te dwie postaci jaźni wchodzą ze sobą w nieustanną interakcję. Jeśli zaś cho¬ dzi o etapy kształtowania jaźni, to wyróżnić możemy trzy fazy, w zależności od sposobu, w jaki jednostka odgrywa poszczególne role. I tak, wyróżnia się fazę „zabawy" (tu jednostka imituje zachowania konkretnych osób), fazę „gry" (tu jednostka musi brać pod uwagę zachowania grupy społecznej i postępuje w zgo¬ dzie z ustalonymi regułami, i to tu pojawia się „uogólniony inny") oraz fazę „ab¬ strakcyjnego odgrywania ról" (stanowi ona podstawę sukcesu podejmowanych interakcji, dzięki umiejętności przewidywania zachowań innych) (Mead, 1975). Tym, co u Meada określa zachowania jednostki, w tym, podejmowane przez nią akty komunikacji (także dialog), jest system przyjętych reguł. Oczywiście, reguły te mogą sankcjonować pewien hierarchiczny układ partnerów rozmowy. Crapanzano — tak przynajmniej go interpretuję — pokazuje, że tym, co wy¬ znacza pozycje osób biorących udział w dialogu, może być zasadniczo wszystko, począwszy od konwencji komunikacyjnych, a skończywszy na symbolach; tu zachodziłoby pewne pokrewieństwo z Meadem. Ale autor Kryzysu postmoderni­ stycznego idzie też o krok dalej. „Trzecia" — tak przynajmniej było w czasach modernizmu — przyjmowała, jego zdaniem, także postać Lyotardowskich metanarracji (Lyotard, 1997). Przykładami takich metanarracji są dla Crapanzano historia czy też pewne prądy filozoficzne (w omawianym przez niego przykładzie komunikacji między Wschodem a Zachodem, pojawią się dyskursy, w których rolę „Trzeciej" odgrywają takie kategorie, jak zindywidualizowane „ja" czy też orientalizm). 19 Do tej pory starałam się pokazać, iż koncepcja „Trzeciej" inspirowana jest myślą Meada i Lyotarda. Jest to z pewnością oryginalne, acz ryzykowne połącze¬ nie. Ryzykowność polega, w moim odczuciu, na próbie połączenia ze sobą dwu odmiennych porządków. Rozważania Meada na temat kształtowania jaźni miały nam uzmysłowić, iż jednostka nabywa umiejętności życia w społeczeństwie po¬ przez interakcje. Metanarracje Lyotarda zaś pełnić miały funkcję legitymizującą dla działań społecznych i poszczególnych dyskursów. W jaki sposób jedno łą¬ czy się z drugim, trudno jest mi powiedzieć — weźmy chociażby chrześcijańską metanarrację, która niewiele ma przecież wspólnego z rolą społeczną księdza. Crapanzano decyduje się jednak — takie przynajmniej odnoszę wrażenie — na 19 Ze względu na charakter tego artykułu nie podejmę tu z Crapanzano dyskusji na temat wyznacz­ ników postmodernizmu ani tego, czy możemy mówić o postmodernistycznej antropologii jako dominu­ jącej formie praktyki naukowej. �28 Eliza Ostojska połączenie tych koncepcji z następującej przyczyny: poprzez przywołanie interakcjonizmu stara się pokazać, w jaki sposób możliwa jest skonwencjonalizowana komunikacja między jednostkami; dzięki poszerzeniu „Trzeciej" o ideę metanarracji próbuje uzmysłowić czytelnikowi, dlaczego przestała ona — podobnie jak metanarracja — obowiązywać w świecie postmodernistycznym. Przyjrzyjmy się teraz, jakie są konsekwencje tego, iż „Trzecia" stała się „po prostu pustą funkcją" (Crapanzano, 1999, s. 165). Crapanzano sugeruje, iż „Trzecia" aż do momentu postmodernistycznego zwrotu była formą autorytatywnej konwencji, zapewniającej antropologom złudne przekonanie, iż w kolonialnych dialogach mamy do czynienia z egalitarnym cha¬ rakterem relacji między jego uczestnikami. Jednakże zmiana paradygmatu, także w antropologii, doprowadziła do zakwestionowania „Trzeciej" (została ona czꜬ ciowo „wyczerpana, symbolicznie zredukowana; Crapanzano, 1999, s. 167), a tym samym do obnażenia rzeczywistej relacji między partnerami rozmowy. Oto stanęły przed sobą jednostki o odmiennym pochodzeniu, odmiennym wyobrażeniu na te¬ mat konwencji komunikacyjnych, charakteryzujące się brakiem stałego, wzajemnie akceptowanego punktu odniesienia. Antropolog i jego Inny znaleźli się w sytuacji, w której zamiast przyjętych (czy jak zapewne wolałby Crapanzano — narzuco¬ nych) konwencji komunikacyjnych pojawiła się konieczność ich ponownego wy¬ negocjowania. To negocjowanie wiąże się ściśle z kwestionowaniem konwencji przyjętej przez partnera dialogu. Można w tej sytuacji — powiada Crapanzano — udawać, iż takie kwestionowanie nie ma miejsca, można potwierdzić już istnie¬ jące konwencje bądź wypracować nowe, można też podjąć każde z wymienionych działań. Antropolodzy wciąż pragną, by dialogi, jakie prowadzą w terenie, nadal nosiły znamiona egalitarności, ale — zauważa Crapanzano — nie sposób już ukryć starymi sposobami nierówności ich uczestników. Crapanzano, jak pamiętamy — profesor literatury porównawczej, aby poka¬ zać, w jaki sposób w dobie postmodernizmu wypracowywany jest egalitaryzm dialogu, sięga po kategorie literaturoznawcze i stosuje je (w żaden sposób tego nie uzasadniając) do opisania dyskursów międzykulturowych. Otóż — zdaniem autora On Dialogue — różnice między uczestnikami dyskursu (odmienne war­ tości, cele etc.) stają się dla nich swoistym wyzwaniem. Każdy z rozmówców może, jak już wspominałam, (1) zignorować faktyczne różnice, (2) uznać wyż¬ szość dyskursu partnera, (3) narzucić dyskurs własny, albo (4) negocjować jakąś wspólną konwencję (Crapanzano, 1999, s. 169). Zabiegi, jakie podejmują uczest¬ nicy dialogu w tym celu, Crapanzano określa jako metaparodię (3) lub metastylizację (2 i 4). Mamy z nimi do czynienia wówczas, gdy brak jest wzajemnie podzielanych sposobów interpretacji i oceny, gdy: obserwator z zewnątrz — publiczność, do której można, być może, zaliczyć auto¬ refleksję interlokutora — nie może określić hierarchicznych związków, leżących u podłoża tych dwóch stylistycznych reakcji. (...) Tam, gdzie nie można określić �Vincent Crapanzano o badaniach terenowych 29 sankcji semantycznej, mamy do czynienia z metaparodią. Kiedy nie możemy okre­ ślić związku między stylizowanym dyskursem i jego odniesieniem, mamy do czy­ nienia z metastylizacją (Crapanzano, 1999, s. 169, 170). Crapanzano uznaje, iż rozmówcy muszą posługiwać się, przynajmniej w mi­ nimalnym wymiarze, tym samym językiem, choć nie muszą już podzielać tych samych stanowisk. W takim właśnie przypadku wypowiedzi zyskują status antytetyczny, charakterystyczny dla parodii. Chcąc zachować pozory egalitarnej wymiany, uczestnicy dialogu nie mogą przyznać otwarcie, iż ich wypowiedź ma wyższą wartość semantyczną. Tymczasem wymiana, która faktycznie ma miej­ sce, polega na ciągłej re-kontekstualizacji Innego (Crapanzano, 1999, s. 171) — na dowolnym, zgodnym z własnym zamysłem, przekształcaniu przez rozmówcę znaczenia wypowiedzi interlokutora. Autorefleksja i samoświadomość W opisie badań prowadzonych przez Crapanzano w Maroku pojawia się także ślad hermeneutycznego przeświadczenia o „poznaniu siebie samego okrężną dro­ gą przez innego" (Ricoeur, 1989). Ten rodzaj poznania dotyczy zarówno badane¬ go, jak i badacza, choć oczywiście w różnym stopniu i na różnych poziomach. Jako rozmówca Tuhamiego stałem się aktywnym uczestnikiem w jego historii ży­ cia, nawet jeśli sporadycznie pojawiam się bezpośrednio w jego recytacjach (reci­ tations). Nie tylko moja obecność, ale i moje pytania przygotowały go do tekstu, który miał stworzyć, ale również — przynajmniej ja to tak odbieram — wywołały zmianę jego własnej świadomości. Wywołały one także zmianę w mojej świado¬ mości. Nasze założenia, co do natury codziennego świata i nas samych, budziły w nas obu poruszenie (we jostled from); obydwaj po omacku szukaliśmy wspól­ nych punktów odniesienia w tej otchłani interakcji (Crapanzano, 1985, s. 11). W przypadku Crapanzano zmiana świadomości pojawiła się na gruncie re­ fleksyjnego uchwycenia siebie w roli badacza. W trakcie rozmów z Tuhamim, i dzięki tym rozmowom, antropolog porzucił etnograficzny dystans (początkowo wydawał się on konieczny dla zachowania pozycji badawczej), którego retorycz¬ na funkcja polega — według niego — na równoczesnym ukrywaniu własnej pozycji i jej racjonalizowaniu (Crapanzano, 1985, s. 134). Podobnie dzieje się z innymi „narzędziami", w jakie wyposażyła badacza nauka (Crapanzano, 1985, s. 141). W momencie, kiedy dialog między Crapanzano a Innym przyjął formę 20 20 Nie wiem, w jaki sposób funkcja retoryczna, która oznacza oddziaływanie na odbiorcę za pomocą określonej „wypowiedzi" w celu zmiany jego zachowania czy też wywołania jakiejś określonej reakcji, znalazła zastosowanie na poziomie działania. �Eliza Ostojska 30 relacji terapeutycznej, antropolog nie musi dłużej chronić siebie samego — te¬ raz zajmuje przede wszystkim pozycję uzdrowiciela (Crapanzano, 1985, s. 133). Zdystansowanie nie jest dłużej możliwe, a dotychczasowe podejście relatywi¬ styczne zostaje zweryfikowane. Jeśli zaś chodzi o Tuhamiego, to zmiany w jego świadomości były wynikiem konieczności zajęcia przez niego postawy autorefleksyjnej, wymuszonej niejako poprzez opowieść o własnym życiu. Chcąc przekonać antropologa nie tylko do siebie samego, ale też do własnej wyjątkowości, informator musiał tak konstruo¬ wać opowieść o własnym życiu, aby wyłoniła się z niej spójna tożsamość narra¬ tora. Tym samym, musiał niejednokrotnie korygować sprzeczne wersje wydarzeń i swoje w nich miejsce, a wszystko po to, by ugruntować swą własną wartość (Crapanzano, 1985, s. 81). Warto zapytać w tym miejscu, gdzie leży źródło zmian, jakie zachodzą w uczestnikach dialogu? Crapanzano twierdzi, że są one wynikiem, między inny¬ mi, negocjacyjnej formy dialogu. „Pomiędzy antropologiem i ludźmi, z którymi pracuje, zawsze obecne jest zmaganie o właściwą formę dyskursu" (Crapanzano, 1990, s. 278). Nie chodzi tu, według Crapanzano, wyłącznie o negocjacje do¬ tyczące tego, jaka rzeczywistość jest, ale także tego, w jaki sposób (w ramach jakiego dyskursu i na podstawie jakich założeń ontologicznych) jest wyrażana . Problematyczną w wypadku takich negocjacji staje się zatem „rzeczywistość", która, wbrew obiegowym opiniom, nie jest wspólna dla obu stron dialogu, lecz — pośród innych aspektów etnograficznego spotkania — staje się przedmiotem negocjacji. Wynegocjowana rzeczywistość traktowana jest — powiada autor Kryzysu postmodernistycznego — jako rzeczywistość informatora (Crapanzano, 1985, s. x). 21 Wnioski Chcąc podsumować propozycje Crapanzano określające dialogiczny charak¬ ter badań terenowych, należy stwierdzić, iż opierają się one w znacznej mierze na wynikach jego własnych doświadczeń terenowych, a także na kreatywnej próbie interpretacji myśli filozoficznej. Czy próbę tę możemy uznać za udaną? Niestety, częstokroć dostrzec można w niej zbyt pobieżną lekturę przywoływanych pozy¬ cji, co znajduje odzwierciedlenie w nieuzasadnionych polemikach (piszę: nie¬ uzasadnionych, bo autor polemizuje z czymś, co w oryginalnym tekście trudno odnaleźć). 21 Za takim sposobem myślenia stoi przekonanie Crapanzano, iż rzeczywistość jest pewnego ro¬ dzaju konstrukcją, co więcej, iż jest to konstrukcja mniej lub bardziej udana (Crapanzano, 1985, s. 7). Niestety, w żadnym miejscu Crapanzano nie podaje kryteriów, które pozwalałyby określić, czy już osiągnęliśmy „konstrukcyjny sukces". �Vincent Crapanzano o badaniach terenowych 31 Prace Crapanzano przenika duch postmodernizmu. Jego poglądy na temat re¬ toryki tekstu, zainspirowane w dużej mierze przeświadczeniem o kryzysie pis¬ ma i znaku, znajdują odzwierciedlenie w jego własnym pisarstwie. Przekłada się to na trudności interpretacyjne — zamiast tradycyjnie skonstruowanego tekstu otrzymujemy bowiem literacką próbę przedstawienia antropologicznych proble¬ mów, a sensy plenią się zupełnie tak, jak postulował to Derrida. Nie jestem jed¬ nak pewna, czy można to uznać za zaletę w przypadku tekstu z zakresu metodo¬ logii. Tam bowiem, gdzie wymagana jest klarowność wywodu i pewien porządek argumentacji, mnożą się — za pośrednictwem poetyckiego języka — metafory i niedopowiedzenia. Taka konstrukcja pozwala zaś, w moim odczuciu, na pew¬ ną swobodę w obchodzeniu się z wnioskami, które często zamiast wyłaniać się w formie jednoznacznej konkluzji, muszą zostać „wytropione" i okiełznane. W moim artykule nie podjęłam dyskusji z wątkiem psychoanalitycznym tego ujęcia. Psychoanalityczne inspiracje, wyznaczając charakter spotkania antropo¬ log — Inny jako relacji terapeutycznej, określają również sposób prowadzenia dialogów. Oczywiście, aby w pełni uchwycić pomysł tego antropologa na praktykę badawczą, powinno się wziąć pod uwagę także wymiar retoryczny jego prac, w których stara się on utrwalić dynamikę dialogicznego spotkania. Istotniejsza wydała mi się jednak polemiczna dyskusja, jaką podjął Crapanzano z poglądami Gadamera i Meada. Słowa kluczowe: Crapanzano, antropologia dialogiczna, badania terenowe, „Trzecia", samoświadomość BIBLIOGRAFIA Bronk A. 1988 Rozumienie, dzieje, język. Filozoficzna hermeneutyka H.-G. Gadamera, Redakcja Wydawnictw KUL, Lublin. Burzyńska A. 2001 Dekonstrukcja i interpretacja, Universitas, Kraków. Clifford J. 2000 Kłopoty z kulturą, przeł. E. Dżurak i in., Wydawnictwo KR, Warszawa. Crapanzano V. 1985 Tubami.: Portrait of a Moroccan, The University of Chicago Press, Chi­ cago, London. 1990 On Dialogue, w: The Interpretation of Dialogue, ed. T. Maranhao, The University of Chicago Press, Chicago, London, s. 269-292. 1992 Hermes'Dilemma and Hamlet 's Desire. On the Epistemology of Interpreta­ tion, Harvard University Press, Cambridge MA, London. �32 1999 Eliza Ostojska Kryzys postmodernistyczny: dyskurs, parodia, pamięć, w: Antropologia postmodernistyczna, red. M. Buchowski, Instytut Kultury, Warszawa, s. 160-179. Gadamer H.-G. 1993 Prawda i metoda, przeł. B. Baran, Inter Esse, Kraków. 2003 Język i rozumienie, przeł. P. Dehnel, B. Sierocka, Aletheia, Warszawa. Geertz C. 2000 Dzieło i życie, przeł. E. Dżurak, S. Sikora, Wydawnictwo KR, Warszawa. Hammersley M. 1992 What's Wrong with Ethnography?, Routledge, London-New York. Kaniowski A.M. 1990 Filozofia po „ lingwistycznym zwrocie ", „Teksty Drugie" nr 5-6, s. 93-105. 1998 Rec. Andrzej Zybertowicz, Przemoc i poznanie, „Kultura Współczesna" nr 2-3, s. 179-192. Lyotard J.-F. 1997 Kondycja ponowoczesna, przeł. M. Kowalska, J. Migasiński, Aletheia, Warszawa. Maranhao T. 1990 Introduction; w: The Interpretation of Dialogue, ed. T. Maranhao, The Uni­ versity of Chicago Press, Chicago, London, s. 1-22. Mead G.H. 1975 Umysł, osobowość i społeczeństwo, przeł. Z. Wolińska, PWN, Warszawa. Pamięć i zapomnienie 2003 Pamięć i zapomnienie, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa" nr 1-2, 3-4. Pool R. 1999 Etnografia postmodernistyczna, w: Antropologia postmodernistyczna, red. M. Buchowski, Instytut Kultury, Warszawa, s. 268-290. Rabinow P. 1999 Wyobrażenia sąfaktami społecznymi: modernizm i postmodernizm w antro­ pologii, w: Antropologia postmodernistyczna, red. M. Buchowski, Instytut Kultury, Warszawa, s. 89-122. Ricoeur P. 1989 Język, tekst, interpretacja, przeł. P. Graff, K. Rosner, PIW, Warszawa. Sierocka B. 2003 Jedność performatywno-propozycjonalna a perspektywa antropologiczna, w: Przełom komunikacyjny afilozoficznaidea kosensusu, red. B. Sierocka, Atut, Wrocław, s. 166-183. Tedlock D. 1983 The Spoken Word and the Work of Interpretation, University of Pennsylva­ nia Press, Philadelphia. Tokarska-Bakir J. 1992 Hermeneutyka Gadamerowska w etnograficznym badaniu obcości, „Kon­ teksty. Polska Sztuka Ludowa" nr 1, s. 3-17. 1995 Dalsze losy syna marnotrawnego, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa" nr 1, s. 13-22. �Vincent Crapanzano o badaniach terenowych 33 Tyler S.A. 1986 Post-modern Ethnography: From Document of the Occult to the Occult Document, w: Writing Culture:The Poetics and Politics of Ethnography, ed. J. Clifford, G.E. Marcus, University of California Press, Berkeley, Los Angeles, London, s. 122-140. 1999 Przed-się-wzięcie post-modernistyczne, w: Antropologia postmodernisty­ czna, red. M. Buchowski, Instytut Kultury, Warszawa, s. 67-87. Zybertowicz A. 1995 Przemoc i poznanie, Wydawnictwo UMK, Toruń. Eliza Ostojska VINCENT CRAPANZANO ON FIELDWORK (Summary) The article discusses Vincent Crapanzano's position on the methods of anthropolo­ gical research. This American anthropologist and literary scholar considers dialogue to be the basic instrument of fieldwork. He formulates a number of interesting observa­ tions about research practice. The main focus in the article is on Crapanzano's views on dialogue, which arose out of the polemic with the theories advocated by Hans-Georg Gadamer and Georg Herbert Mead. Crapanzano discussed the types of meetings with foreignness identified by Gadamer and pointed to the relation between the concept of symbolic interactionism (particularly with reference to the processes of communication and activities pursued by individuals) and the conditions of anthropological dialogue. Crapanzano's conclusions formulated on the basis of his own empirical experience have also been discussed. These conclusions pertain mainly to the self-awareness of dialogue participants, connected with the adoption of the self-reflexive attitude by them. The arti­ cle critically analyses the accuracy and practical validity of Crapanzano's conclusions. Key words: Crapanzano, dialogical anthropology, fieldwork, the „Third", self-awareness �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/65d42663128d18780700157d714294d6.pdf 90084abf3f0dd2d69d3b707ac96acb03 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3919 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3670 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1953 t.7 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1953 t.7 z.3 ; s.133-134 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA SZTUKA LUDOWA W Y D A W A N Y PRZEZ DWUMIESIĘCZNIK PAŃSTWOWY INSTYTUT SZTUKI TREŚĆ: str. Wanda Telakowska przemysłowego Aleksander Tadeusz Zofia Czasznicka Roman do wzornictwa Wycinanka sannicka 142 . Ludowy 159 haft śląski 165 T a ń c e ludowe w Szwecji Wystawa sztuki 172 i rękodzieła ludowego wojewódz­ 178 Elementy ludowe w pokazie szkół artystycznych Poznania . Reinfuss Recenzja albumu „Architektura polska do 186 połowy X I X wieku" Roman 1 9 5 Reinfuss 149 153 Zdobione gorsety ludowe Maria Przeździecka twa łódzkiego Adam Glapa ludowej Nieznany drzeworyt ludowy Bazielich Zaręba twórczości Niszczenie dzieł sztuki w y n i k i e m zabiegów magicznych Przeździecka Alfred włączenia 135 Wojciechowski Seweryn Maria Barbara Próby 187 Recenzja teki „ M á n e s o v é n á r o d o p i s n é studie" . . . . 189 Roman Reinfuss Recenzja „ K a t a l o g u garncarstwa ludowego w o j e w ó d z t w a rzeszowskiego" A d a m Glapa Recenzja przewodnika S t a n i s ł a w a Błaszczyka „Dział k u l t u r y i sztuki ludowej w Rogalinie" • . . . 190 Maria Grzeszczak Recenzja k s i ą ż k i : M P. Sztokmar „Issledowanija w obłasti russkowo narodnowo stichosłożenija" • 192 3 A N S T W O W Y M A J - C Z E R W I E C I N S T Y T U T 139 NR 3 S Z T U K I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/56f020a12218f6d57d747749402abcfa.pdf 97c43acd1c6623f751a41ac6fdcdcdce Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5730 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne Wielkanoc - zwyczaje ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5328 Title A name given to the resource Obmywanie się wodą na Wielkanoc i inne dni/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6: Wiedza i wierzenia ludowe s.90 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 18. Obmywanie się wodą na Wielkanoc i w inne dni Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kiodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Czy mówili do wody wierszyk, gdy obmywali się rano w Wielki Piątek lub Niedzielę Wielkanocną? Czy zachowywali się w szczególny sposób, idąc do rzeki w tym dniu? Objaśnienia znaków: Obmywano się: 1—na Wielkanoc; 2—w Wielki Czwartek; 3—w Wielki Piątek; 4—w Wielką Sobotę; 5—w Niedzielę Wielkanocną, 6 — w dniu św. Jana; 7 — w wigilię Bożego Narodzenia; 8—w Nowy Rok; 9—obmywano się (brak konkretnej daty); 10—brak tradycji; 11 — brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dda899195c6f9787b93f5066354be514.pdf a6ff4299c21596b96e08bfba3b7cde3e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5731 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5329 Title A name given to the resource Nazwy wiru powietrznego zwiazane z jego diabelskim charakterem/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6: Wiedza i wierzenia ludowe s.121 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 19. Nazwy wiru powietrznego związane z jego diabelskim charakterem Oprac. Agnieszka Lebeda Kier, naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 Wiedza i wierzenia ludowe: Jak nazywają wir powietrzny (nazwa gwarowa)? Co to jest? Czy można było zachorować, gdy powiał? Co robili, by się od tego uchronić? Objaśnienia znaków: 1—„diabeł"; 2—„diabeł kręci"; 3—„diabeł leci"; 4—„diabeł tańczy"; 5—„dia­ beł się żeni"; „czarcie wesele"; 6 — „diabeł się cieszy"; 7—„diabły się gonią"; 8—„diabeł na obiad idzie"; 9 — „diabeł idzie"; 10—brak tradycji; 11—brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6a904212f834d1596b4b7422a44befaa.pdf e42b2492eb62d02199b22cfbd8bd9709 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4133 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3855 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1958 t.12 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1958 t.12, z.1 ; s.1-2 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �str. T R E Ś Ć : Stanisław Błaszczyk Rzeźbiarze l u d o w i południowej W i e l k o p o l s k i . 3 Stanisław Helsztyński U rzeźbiarza w i e j s k i e g o . 37 Janina Bukowska Pisanki polskie z X - Maria Przeżdziecka Zofia B a r b a r a Głowa Rss. Maria Roman Reinfuss Aleksander Jackowski XIII wieku 45 Jan Rudowski 50 Kraków pod z n a k i e m s z o p k i 54 Siegfried S i e b e r : Przeżdziecka Andrzeja Majchrzaka Die Spitzenklóppelei im Erzge¬ birge 55 M i k a l i n a Glemżaite: L i e t u v i u T a u t i n i a i Drabużiai. 56 100-lecie urodzin i 20-lecie śmierci Seweryna Udzieli 58 K r o n i k a . Przegląd p r a s y 59 Na okładce: M a r i a M a g d a l e n a u stóp Ukrzyżowanego. F r a g m e n t krzyża przy­ drożnego, Kulików, pow. K r o t o s z y n . Fotografował St. Błaszczyk. N a stronie tytułowej: odzierana część krzyża rzeźbionego, Kulików. Fotografował F . L i n e t t e �'ii: polska sztuka ludowa KWARTALNIK W Y D A W A N Y PRZEZ PAŃSTWOWY INSTYTUT SZTUKI ROK XII Nr 1 1958 �KOMITET REDAKCYJNY Mgr A l e k s a n d e r J a c k o w s k i , mgr K a z i m i e r z P i e t k i e w i c z prof. dr K s a w e r y P i w o c k i prof. dr R o m a n Reinfuss prof. dr T a d e u s z Seweryn ZESPÓŁ REDAKCYJNY Mgr A l e k s a n d e r J a c k o w s k i (redaktor naczelny), mgr A n n a K u D c z y n s k a (sekretarz r e d a k c j i ) , prof. dr R o m a n R e i n f u s s (zastępca r e d a k t o ­ r a naczelnego), m g r B a r b a r a Radziwiłł (redaktor tech­ n i c z n y ) , Józef Wilkoń (okład­ k a i układ graficzny), K r y s ­ t y n a Żmijewska ( a d i n s t a c i a -i W e k t a ) , E u g e n i a T a r e k a (tłumacs). R E D A K C J A I ADMINI­ STRACJA: PAŃSTWOWY I N S T Y T U T SZTUKI, W A R S Z A W A , D Ł U G A 26 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9e2d951f7defe777daa9a214a2a787c0.pdf c210a2223e4f0a38fa9f71664d04b589 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5724 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kosmologia ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5322 Title A name given to the resource Ludowe nazwy planety Wenus (Gwiazdy Porannej)/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6:Wiedza i wierzenia ludowe s.71 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 12. Ludowe nazwy planety Wenus (Gwiazdy Porannej) Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Według których gwiazd orientowali się w kierun­ ku w nocy (rybacy, furmanie)? Według których gwiazd orientowali się w porach nocy? Według któ­ rych gwiazd określali nadchodzące pory roku? Objaśnienia znaków: 1 — Jutrzenka"; 2—„zornica"; 3—„porenica"; 4 — „przewodniczka"; 5—brak tradycji; 6 — brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8e097beb000caae966a474bf358105a6.pdf 0f45c4706a697bc32e2f37fe02bf5a0e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5725 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kosmologia ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5323 Title A name given to the resource Orientacja według gwiazdozbioru Wielkiego i Małego Wozu/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6: Wiedza i wierzenia ludowe s.74 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 13. Orientacja według gwiazdozbioru Wielkiego i M a ł e g o Wozu Oprac. Agnieszka Lebeda Kier, naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Według których gwiazd orientowali się w kierun­ ku w nocy (rybacy, furmanie)? Według których gwiazd orientowali się w porach nocy? Według któ­ rych gwiazd określali nadchodzące pory roku? Objaśnienia znaków: Orientacja według: 1 —Wielkiego Wozu; 2—Małego Wozu; 3—„wozu"; 4 — brak tradycji; 5 — brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f66d3cc59227a063cb9ec61ca704d852.pdf 843fb30221dbc497a8189cf414abb999 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5722 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kosmologia ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5320 Title A name given to the resource Ludowe nazwy Plejad/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6:Wiedza i wierzenia ludowe s.64 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 10. Ludowe nazwy Plejad Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Według których gwiazd orientowali się w kierun­ ku w nocy (rybacy, furmanie)? Według których gwiazd orientowali się w porach nocy? Według któ­ rych gwiazd określali nadchodzące pory roku? Objaśnienia znaków: 1 —„kwoki", „kurki"; 2 —„baby", „babki"; 3 —brak tradycji; 4 —brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c5e6404923eec474e6e656767b0cc798.pdf 7e9c2005a0f6a9bdea54ca0de9554729 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5723 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kosmologia ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5321 Title A name given to the resource Ludowe nazwy gwiazdozbioru Oriona/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6:Wiedza i wierzenia ludowe s.68 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 11. Ludowe nazwy gwiazdozbioru Orion Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Według których gwiazd orientowali się w kierun­ ku w nocy (rybacy, furmanie)? Według których gwiazd orientowali się w porach nocy? Według któ­ rych gwiazd określali nadchodzące pory roku? Objaśnienia znaków: 1 —„kosy"; 2 —„skosy"; 3 —„kosiarze"; 4 —„kośniki"; 5 —„kosynierzy" 6 — „koszary"; 7 — „trojaki"; 8 —brak tradycji; 9 —brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ecffc8075490b53eaffb28ecfbbc8e16.pdf 1d70ffd98945e3b10867a59d08079f7e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3925 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 Subject The topic of the resource haft ludowy haft śląski Śląsk - zdobnictwo ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3676 Title A name given to the resource Ludowy haft śląski / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1953 t.7 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1953 t.7 z.3 ; s.165-171 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bazielich, Barbara Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text LUDOWY HAFT ŚLĄSKI BARBARA BAZIELICH Ryc. 1. Halt na wykładzie koszuli męskiej wykonany ściegiem krzyżykowym, bawełną czarną, brązową i czer­ woną. Pow. Koniaków, Śląsk Cieszyński. Muzeum Kul­ tur Ludowych w Młocinach. Na terenie Polski, gdzie od dawna k r z y ż o w a ł y się drogi handlowe i migracyjne oraz gdzie silnie zazna­ czyły się w sztuce nie tylko w p ł y w y Bliskiego Wscho­ du, ale przede wszystkim Zachodu — w y s t ę p u j ą haf­ ty z a r ó w n o starszego, j a k i nowszego typu. Nie na wszystkich jednak obszarach p r z e c h o w a ł y się w haf­ cie do obecnych czasów stare w ą t k i zdobnicze. Spo­ t k a ć je m o ż n a na terenach gęsto zalesionych, trudniej d o s t ę p n y c h , b ą d ź k u l t u r o w o nierozmytych, a w i ę c w Kurpiowskiem, Lubelskiem, Rzeszowskiem, Lasowskiem, w p e w n y m stopniu t a k ż e w O p o c z y ń s k i e m i Ł o w i c k i e m , oraz na obszarach górskich, a szczegól­ nie w Beskidzie Ś l ą s k i m . Haft na bielunie, spotykany na obszarze polskim, ze w z g l ę d u na t y p ornamentu m o ż n a podzielić na dwie grupy: pierwsza obejmuje formy geometryczne i geometryzowane, znane od bardzo dawna, w d r u ­ giej zaś d o m i n u j ą m o t y w y roślinne. W grupie p i e r w ­ szej mamy nie tylko elementy geometryczne w for­ mie k r z y ż y k ó w , gwiazd, k w a d r a t ó w czy r o m b ó w , j a k w haftach p o c h o d z ą c y c h np. z t e r e n ó w Lubelszczyzny czy L a s o w i a k ó w , ale t a k ż e o liniach falistych, z w i n i ę ­ tych na p o d o b i e ń s t w o litery S, jak np. w haftach rzeszowskich. Elementem do nich podobnym są moty­ wy wykonane ściegiem ł a ń c u s z k o w y m w formie spi­ ralnie s k r ę c o n y c h wolut, rozpowszechnione zwłaszcza w powiecie biłgorajskim, a nawet na terenach wideł Wisły i Sanu. Nieco zbliżone, ale n a w i ą z u j ą c e już do form późniejszych s ą n i e k t ó r e hafty pochodzące ze Śląska Cieszyńskiego, w k t ó r y c h jednak linia spiralna jest znacznie luźniejsza. I n n ą nieco k a t e g o r i ę s t a n o w i ą motywy geometrycz­ ne, n a w i ą z u j ą c e z jednej strony do e l e m e n t ó w spiralno-wolutowych, a z drugiej do nowych m o t y w ó w roślinnych (tak np. charakterystycznych dla teTenów kurpiowskich), w k t ó r y c h p e w n ą archaiczność wydo­ bywa się przez w y r a z i s t o ś ć u z y s k a n ą za p o m o c ą pod­ k r e ś l e n i a czarnym konturem, w zestawieniu z b a r w ą czerwoną. Haft nowszego typu z w i ą z a n y jest wprawdzie te­ matycznie z m o t y w a m i r o ś l i n n y m i ; lecz zachowuje niejednokrotnie formy geometryczne b ą d ź geometry­ zowane. M o t y w y tego rodzaju są dość częste, z w ł a ­ szcza na Ś l ą s k u Cieszyńskim, a szczególnie na Pod- 155 �Ryc, 2. Halt wykonany bawełną, ściegiem krzyżyko górzu Beskidzkim oraz w Ł o w i c k i e m , Ópoczyńskiem i Ś w i ę t o k r z y s k i e m . Gdzieniegdzie nawet, j a k np. w Ópoczyńskiem, w y s t ę p u j ą one wraz z m o t y w a m i geo­ metrycznymi, albo też te ostatnie w swym u k ł a d z i e p r z y b i e r a j ą k s z t a ł t roślinny. Do tego typu należy r ó w ­ nież zaliczyć m o t y w y zoo- i antropomorficzne spoty­ kane na Ś l ą s k u Cieszyńskim, k t ó r y c h w innych częś­ ciach Polski na ogół się nie spotyka. Do m o t y w ó w zaliczonych do grupy drugiej, k t ó r e dziś są znacznie powszechniejsze, należą rozmaitego k s z t a ł t u liście, k w i a t y i pączki mniej lub więcej sty­ lizowane, jak r u m i a n k i , róże, tulipany itd., a w oko­ licach Wilanowa nawet słoneczniki. Zdobiny te w du­ żej mierze oparte są na wzornikach haftowanych bądź drukowanych, pochodzenia zachodnio-europej­ skiego, zadomowionych u nas zwłaszcza w XVIT1 i X I X wieku. P r z e d o s t a ł y się one do ludu i dziś już w znacznym stopniu w y p a r ł y dawne w ą t k i zdob­ nicze. Przy rozpatrywaniu haftu jakiegokolwiek regio­ nu — j a k wiadomo — zwracamy u w a g ę nie tylko na jego s t r o n ę o r n a m e n t a c y j n ą , ale t a k ż e na wykona­ nie, gdyż nieraz może ono rozwiać w ą t p l i w o ś c i co do chronologii i pochodzenia haftu. U ż y w a n i e technik hafciarskich na terenie Polski w i ą ż e się bowiem czę­ sto z podziałem, k t ó r y z a s t o s o w a ł a m w y ż e j , a więc z f o r m ą ornamentu. I tak wzory n a l e ż ą c e do grupy pierwszej wykonane są ściegami liczonymi, i d ą c y m i po l i n i i płótna, jak k r z y ż y k i e m , ł a ń c u s z k i e m czy ście­ giem p ł a s k i m . Natomiast w grupie drugiej obok ściegu płaskiego i ł a ń c u s z k o w e g o stosuje się ścieg wodny, dziergany, pełny i inne, k t ó r y c h wykonanie nie jest 166 wym. Wieś Jaworzynka, pow. Cieszyn. uzależnione od s t r u k t u r y m a t e r i a ł u . N i e w ą t p l i w i e do najstarszych z p o w y ż e j o m ó w i o n y c h ściegów trzeba zaliczyć przede wszystkim: ścieg k r z y ż y k o w y (point de croix, Kreutzstich), ścieg płaski (point piat, Flachstich), ścieg ł a ń c u s z k o w y (point de chainette, Kettenstich), na co w s k a z u j ą z jednej strony najstar­ sze zachowane okazy pochodzące z k o ń c a X V I I I w i e ­ ku, z drugiej zaś ich ogromnie rozległy zasięg. K . M o ­ szyński pisze, p o w o ł u j ą c się na H . B l ü m n e r a , że k r z y ­ ż y k o w y ścieg znany był podobno „już w s t a r o ż y t n e j Europie p o ł u d n i o w e j , Azji południowo-zachodniej i Afryce p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e j " Niemniej jednak w Polsce istnieją tereny, gdzie t e c h n i k ę t ę z a p o c z ą t k o ­ wano stosunkowo niedawno, bo dopiero z k o ń c e m ubiegłego stulecia, pod n a z w ą „ r u s k i e szycie" (np. w Łowickiem). Nieco starszy jest na naszym terenie ścieg p ł a s k i , k t ó r y r o z w i n ą ł się zwłaszcza w dobie renesansu i baroku, a w ś r ó d l u d u przyjął się wraz z ornamentem r o ś l i n n y m . P r z e c h o d z ą c obecnie do szczegółów śląskiego zdob­ nictwa odzieży trzeba z a z n a c z y ć , że ten rodzaj orna­ mentu w y s t ę p u j e niemal na c a ł y m obszarze Ś l ą s k a . 2 1 K . M o s z y ń s k i : K u l t u r a ludowa S ł o w i a n . K r a k ó w 1939, I I , 2, 804. A . Dobrowolska: Wzory hafciarstwa ludowego na G ó r n y m Ś l ą s k u . Katowice 1936; A. Dobrowolska: Ż y wotek cieszyński. Katowice 1930; A . i T. Dobrowolscy: S t r ó j , haft i koronka w w o j . ś l ą s k i m . K r a k ó w 1936; T. Seweryn: S t r ó j D o l n o - Ś l ą s k i . „Atlas Polskich Stro­ j ó w L u d o w y c h " ; Walter Steller: Schlesische Volkstrachten. 1938; E. Grabowska: Die Volkstrachten in Oberschlesien. W r o c ł a w 1935; M . Gładysz — materia­ ły r ę k o p i ś m i e n n e . 2 �Ryc. 3. Haít na przyramku wykonany bawełną w kolorach czerwonym, czarnym i żółtym żykowym. Pow. Biłgoraj. Muzeum Kuliur Ludowych w Młocinach. A więc nie tylko na p o ł u d n i u u Górali Śląskich, ale t a k ż e w stroju ludności grup p o d g ó r s k i c h i nizinnych, a w i ę c Dólan , L a c h ó w , w okolicach Pszczyny i Ra­ ciborza, oraz dalej na północy w stroju G ó r z a n 3 4 5 3 Grupa etnograficzna z a m i e s z k u j ą c a dawny powiat bielski i w s c h o d n i ą część pow. cieszyńskiego. Grupa etnograficzna zamieszkująca poł.-zach. część pow. cieszyńskiego oraz pow. frydecki, frysztack i i p r z y l e g ł ą część Ś l ą s k a Orawskiego. Grupa etnograficzna z a m i e s z k u j ą c a pow. tarnogórski, bytomski i stalinogrodzki. 4 5 Ryc. 4 i 5, Hatt na koszuli wykonany ściegiem — ścięgien? krzy­ K i Opolan . Poza t y m , jeśli chodzi o teren Ś l ą s k a D o l ­ nego, to, o ile m i wiadomo, r ó w n i e ż w stroju l u d n o ś ­ ci jego p o ł u d n i o w y c h połaci g ó r z y s t y c h nie n a l e ż y do rzadkości. Na całej tej przestrzeni r ó ż n o r o d n o ś ć haftu jest dość znaczna. W y s t ę p u j ą t u wszelkie jego rodzaje, poczynając od białego l u b jednobarwnego haftu b a w e ł n i a n e g o czy jedwabnego, poprzez w e ł n i a ­ ny, b a w e ł n i a n y i jedwabny haft kolorowy, aż do haf6 Grupa etnograficzna zamieszkująca pow. opol­ ski. krzyżykowym. Wieś Jaworzynka, pow. Cieszyn. 167 �Ryc. б. „ Р у » е " (wzorniki) ze wsi Jaworzynka, w pow. Cieszyn. Ze Stalinogrodzie. t u wykonanego nicią złotą i s r e b r n ą oraz k o l o r o w y ­ m i paciorkami. Wszystkie te odmiany bynajmniej nie są wyłącznie charakterystyczne dla k t ó r e g o k o l w i e k z wyżej wymienionych regionów śląskich, zdarza się bowiem, że w y s t ę p u j ą samoistnie w r ó ż n y c h stronach. I tak np. na odzieży G ó r a l i Beskidowych pojawia się haft jednobarwny najczęściej czarny, czerwony lub brązowy. Jest to haft bieliźniany. a zdobi przede wszystkim k o ł n i e r z y k i i mankiety kobiecych bluzek, tj. „ k a b o t k ó w " , rozcięcia („zaniedrza") koszul m ę ­ skich, przy koszulach ś w i ą t e c z n y c h t a k ż e ich m a n ­ kiety, oraz n a r o ż n i k i chust. Hafty tego rodzaju r o z w i ­ nęły się na obszarze Beskidu Śląskiego, a do obec­ nych czasów p r z e c h o w a ł y się zwłaszcza we wsiach Jaworzynka, K o n i a k ó w i Istebna. W stroju ludności podgórskiej p r z e w a ż a ł do k o ń c a ubiegłego w i e k u haft złoty i srebrny, p o k r y w a j ą c y gorsety („żywotki") oraz, w mniejszym stopniu, w i e ­ 168 zbiorów Woj. Wydz. Kultury i Sztuki lobarwny haft na chustach i fartuchach. Haft kolo­ rowy ze Ś l ą s k a Cieszyńskiego nie jest j e d n a k ż e tak bogaty i r ó ż n o r o d n y jak kolorowy haft w stroju pszczyńskim. Tutaj w y s t ę p u j e on nie tylko w gor­ setach („opleckach"), czepkach panny m ł o d e j i czep ę c z k a c h dziecinnych, ale t a k ż e na pasach płócien­ nych, k t ó r y m i owijano dzieci do chrztu, t j . „ p o w o j ­ nikach". Nadto pojawia się jeszcze haft biały na bluz­ kach kobiecych ( „ k a b o t k a c h " ) , fartuchach i chust­ kach. Na Ś l ą s k u poza Ziemią P s z c z y ń s k ą haft biały znany jest t a k ż e w Cieszyńskiem, Raciborskiem, Rozbarskiem, Opolskiem i p o ł u d n i o w y c h częściach D o l ­ nego Ś l ą s k a . P o k r y w a on czepce, chustki oczepinowe, fartuchy i „ k a b o t k i " oraz k o ł n i e r z y k i przy koszulach m ę s k i c h (np. w stroju rozbarskim). W stroju G ó r z a n i Opolan wraz z haftem b i a ł y m w y s t ę p u j e , podobnie jak w Pszczyńskiem, t a k ż e haft wielobarwny, i to głównie na gorsetach i fartuchach. �Ryc. 7. Halt na gorsecie Z techniki hafciarskiej ścieg k r z y ż y k o w y ma na Ś l ą s k u obecnie zastosowanie w ś r ó d Górali Beskidowych, a znany b y l nie t y l k o w P s z c z y ń s k i e m , ale tak­ że prawie na c a ł y m obszarze Ś l ą s k a P o ł u d n i o w e g o . Na pozostałych zaś terenach stosowano ściegi: płaski, pełny, wodny i ł a ń c u s z k o w y . Ścieg k r z y ż y k o w y w i ą ż e się ściśle z ornamentem geometrycznym i geometryzowanym, co nie pozosta­ je bez znaczenia, albowiem m o t y w y i technika, jak wiadomo, t w o r z ą zespół h a f t ó w starszego typu, opar­ tych na zasadzie liczenia nitek t k a n i n y podczas w y ­ szywania. Ścieg k r z y ż y k o w y ma zastosowanie jedynie w zdobieniu odzieży płóciennej lnianej, a w i ę c prze­ de wszystkim koszul, chustek oczepinowych i ś w i ą ­ tecznych. P o z o s t a ł e rodzaje techniki, najczęściej nie uzależnione od s t r u k t u r y p ł ó t n a , na obszarze Śląska n a l e ż ą wraz z ornamentem r o ś l i n n y m do grupy haf­ t ó w nowszego typu, przy czym w y s t ę p o w a n i e ich nie jest z w i ą z a n e z rodzajem tkaniny. P r ó c z tego w haf­ cie b i a ł y m u ż y w a się jeszcze ściegu dzierganego, an­ opolskim. Muzeum w Opolu. gielskiego i innych. Nie wspominam tutaj o techni­ kach haftu złotego, gdyż jest to sprawa c a ł k i e m od­ rębna. P o r ó w n u j ą c rodzaje techniki haftu ś l ą s k i e ­ go z w y s t ę p u j ą c y m i na innych terenach Polski, zau­ ważyć m o ż n a , że na Ś l ą s k u , na k t ó r y tak silnie od­ działywały b e z p o ś r e d n i o w p ł y w y zachodnio-europej­ skie, j a k też rozwój p r z e m y s ł u , p r z e t r w a ł y z a k ą t k i p r z e c h o w u j ą c e dawne tradycje zdobnicze. Tradycje te dostrzec m o ż n a nie t y l k o w technice w y k o n y w a ­ nia, ale r ó w n i e ż w motywach, zestawieniach barw i kompozycji całego ornamentu. P r z y t o c z ę t u znowu jako p r z y k ł a d hafty Górali Beskidowych, w k t ó r y c h wyróżnić m o ż n a t y p haftu o m o t y w a c h czysto geo­ metrycznych oraz typ haftu o wzorach geometryzowanych roślin, z w i e r z ą t i ludzi. Te dwa ostatnie, jak już w s p o m n i a ł a m poprzednio, na pozostałych obszarach Polski w y s t ę p u j ą bardzo rzadko. Lecz mo­ t y w y geometryczne nie są najbardziej charakterystycz­ ne tylko dla tego terenu. W y k r a c z a j ą one bowiem poza granice Europy i p r z y b i e r a j ą zasięg ogólnoświa- 160 �Яус. 8. Rodzaje kowy, ściegów: 1. stębenkowy, 2. wodny, 3. okrątkowy, 4. dziergany, 5. łańcuszkowy, 6. 7. kwadratowy, 8. gałązkowy, 9, płaski, 10. pełny, 11. szczebelkowo-meandrowy. krzyży­ towy, m a j ą c r ó w n i e ż swe odpowiedniki w ozdobnym tkactwie ludowym. Stare w ą t k i zdobnicze z a c h o w a ł y się tutaj dzięki tradycji, a o jej żywotności świadczą m. i n . szczególnie troskliwie przechowywane hafto­ wane wzorniki, tzw- „pytle". n ó w Polski. Dla p o r ó w n a n i a przytaczam tu dwie i l u ­ stracje, j e d n ą ze Ś l ą s k a opolskiego, d r u g ą z pow. sandomierskiego, p r z e d s t a w i a j ą c e hafty wykonane ko­ l o r o w ą b a w e ł n ą , ściegiem p ł a s k i m i wodnym, o mo­ tywach o d b i e g a j ą c y c h od formy naturalnej roślin. Na pozostałych terenach śląskich d o m i n u j ą motywy roślinne i to z a r ó w n o w hafcie wielobarwnym, j a k i b i a ł y m . P r z e d o s t a ł y się one i rozwinęły w ś r ó d ludu tutejszego głównie za p o ś r e d n i c t w e m drukowanych w z o r n i k ó w oraz maszynowych h a f t ó w miejskich, po­ k r y w a j ą c y c h w s t ą ż k i i w s t a w k i do bielizny. P o ś r e d ­ niczkami w t y m procesie były niejednokrotnie hafciarki specjalistki, k t ó r e s w ą u m i e j ę t n o ś ć często wy­ nosiły ze szkół lub z p r a k t y k i w mieście. Pod wzglę­ dem formy, techniki i k o l o r y s t y k i m o t y w y te niewiele różnią się od h a f t ó w tego samego typu z innych regio- Zależnie od sposobu wykonania ornament — jak wiadomo — może być wklęsły, p ł a s k i lub w y p u k ł y . Haft rozpatrywany sensu largo w stosunku do t k a n i ­ ny, na k t ó r e j w y s t ę p u j e , bez w z g l ę d u na t e c h n i k ę jest niemal zawsze wzorem w y p u k ł y m , j a k k o l w i e k nor­ malnie w y p u k ł o ś ć haftu powstaje t y l k o przez zasto­ sowanie techniki p e ł n e j . Ornament w k l ę s ł y natomiast tworzy się przez z u p e ł n e zalhaiftowanie tła, k t ó r e przybiera nieregularne formy p r z y s ł o n i ę t e k s z t a ł t e m m o t y w u . Sposób ten, nader rzadko stosowany nie t y l ­ ko w Polsce, ale nawet na całej Słowiańszczyźnie, Яус. 170 9. Halt na mankiecie przy koszuli kurpiowskiej. Ze zbiorów P.I.S. w Warszawie. �znany m í jest jedynie —• jako współcześnie u ż y w a ­ ny — z odzieży Górali Śląskich. W haftach starszych zachowany jest pewien umiar, k t ó r y uwidacznia się nie t y l k o w formie, ale i w bar­ wie. Z a u w a ż y ć to m o ż n a w zdobnictwie odzieży, k t ó ­ rą noszą w Beskidzie Ś l ą s k i m , gdzie na ogół d o m i n u ­ je j e d n o b a r w n o ś ć . Podobnie rzecz ma się i na terenie całej Polski, przy czym do barw czarnej, czerwonej lub b r ą z o w e j dołączyć jeszcze trzeba żółtą i niebieską, k t ó r e p o j a w i a j ą się zazwyczaj w połączeniu z po­ przednimi. P o n i e w a ż haft występuje najczęściej wzdłuż szwu albo k r a w ę d z i , przeto ma p r z e w a ż n i e u k ł a d pasowy. M o t y w y w t y m u k ł a d z i e m o g ą powta­ rzać się rytmicznie, przy czym r y t m w y r a ż a s i ę nie tylko w samej formie, lecz i w barwie. R y t m b a r w n y w haftach śląskich na ogół nie w y s t ę p u j e . Natomiast symetria, k t ó r e j poczucie u Ś l ą z a k ó w zaznacza się bardzo silnie, jest stosowana powszechnie, i to za­ r ó w n o w urozmaiconym u k ł a d z i e zdobin j a k t e ż i bar­ wie. Jak j u ż z a z n a c z y ł a m poprzednio, w hafcie z terenu Śląska, zwłaszcza beskidowego, w y s t ę p u j ą w ą t k i star­ szego i młodszego typu. Wprawdzie m a t e r i a ł rze­ czowy nie odnosi się do czasów dawniejszych niż pierwsza połowa ub. stulecia, j e d n a k ż e zagadnienie z a r ó w n o pochodzenia, j a k i w i e k u haftu śląskiego zarysowuje się dość jasno w oparciu o m a t e r i a ł po­ r ó w n a w c z y , zwłaszcza o m o t y w y i t e c h n i k i o zasię­ gu ś w i a t o w y m . W ą t k i zdobnicze bowiem s ą elemen­ tem o niezmiernej sile ekspansywnej i jeżeli natra­ fiają na podatne podłoże społeczno-gospodarcze, roz­ chodzą się w ó w c z a s wszystkimi m o ż l i w y m i drogami, a w i ę c i przez fale k u l t u r o w e p ł y n ą c e z j a k i e g o ś centrum, przez m i g r a c j ę ludności, podboje i szlaki handlowe oraz wszelkiego rodzaju kontakty, k t ó r y c h , jak wiadomo, nigdy nie było brak na Śląsku. To, że tradycja p r z e c h o w a ł a na n i e k t ó r y c h obszarach Śląska Fotogralie wykonał Ryc. 10. Halt na fartuchu wykonany kolorową wełną. Opole. Muzeum w Opolu. ba­ stosunkowo niewiele w ą t k ó w zdobniczych, w y p ł y w a również z samej specyfiki tego regionu. Inny niż gdzie­ indziej w Polsce charakter pracy człowieka, inny t r y b życia oraz dość wczesne na ogół zetknięcie się z no­ w y m i p r z e m y s ł o w y m i miastami i ich k u l t u r ą w y r o ­ biły w ś r ó d ludności tych t e r e n ó w odmienne upodo­ bania i odmienny smak estetyczny, dostosowany do codziennych potrzeb i w y m a g a ń . Stelan Deptuszewski. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/30be0589dacc64d88da6f46e86713fa5.pdf 2e8ffa7297c958e88a78fa21388fdd48 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5729 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne ogień - aspekt etnograficzny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5327 Title A name given to the resource Zakazy związane z ogniem, II/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6: Wiedza i wierzenia ludowe s.87 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 17. Zakazy związane z ogniem, II Oprac. Agnieszka Lebeda Kierownictwo naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Czy można było bawić się ogniem? Objaśnienia znaków: 1 — zakaz bawienia się ogniem; 2—zakaz oddawania moczu do ognia; 3—za­ kaz zalewania ognia wodą; 4—zakaz dmuchania na ogień; 5—zakaz patrzenia na ogień; 6—brak tradycji; 7 — brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2d76a6dbeae037e2f40bcab6c446f4ae.pdf 425d62d9a9b201103be993371ccfc9c5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5726 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne ziemia - wiedza ludowa ziemia - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5324 Title A name given to the resource Zakaz bicia ziemi/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6: Wiedza i wierzenia ludowe s.78 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 14. Zakaz bicia ziemi Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Czy pozwalano dzieciom bić ziemię? Co mówiono? Objaśnienia znaków: 1—ziemia jest święta; 2—ziemia jest matką, rodzicielką; 3—ziemię należy szanować; 4 — ziemia jest żywicielką; 5 — bicie ziemi jest grzechem; 6 — bicie ziemi może spowodo­ wać karę bożą; 7 — zakaz bicia ziemi istnieje (brak dokładniejszych danych); 8 — brak tradycji; 9 — brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2432ac0c0fc9e780132ce74244a770b8.pdf 6e10a7f0295b24e55b81dccdfdba7576 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5727 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne obrzędy agrarne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5325 Title A name given to the resource Zakaz grodzenia płotów na wiosnę/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6: Wiedza i wierzenia ludowe s.82 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 15. Zakaz grodzenia płotów na wiosnę Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11: „Wiedza i wierzenia ludowe": Czy starzy ludzie mówili, że można grodzić ploty, wbijać koty do ziemi na wiosnę? Czym to groziło? Objaśnienia znaków: Zakaz grodzenia płotów; 1—na wiosnę; 2 — przed dniem Św. Marka; 3 — w dniu św. Marka; 4 — przed Wielkanocą; 5—w Wielkim Tygodniu; 6—w Wielki Piątek; 7—w pierwszym tygodniu po Wielkanocy; 8—w dniu św. Jana; 9 — około dnia Św. Bartłomieja; 10 — w dniu Zwiasto­ wania Najświętszej Marii Panny; 11 — brak tradycji; 12—brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1c457381d02e995b6723112295ac0e63.pdf 6bbd3d1df755afbf3029d02e769a14c6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3271 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3066 Title A name given to the resource Andrzeja Grzelachowskiego rzeźby Czarnej Afryki / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.3-4, s.233-238 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski ANDRZEJA GRZELACHOWSKIEGO RZEŹBY Mieszka w P o z n a n i u , na Osiedlu Rusa. B l o k i nowoczesne ozdobione p r e f a b r y k o w a n y m i o r n a m e n t a m i , w y j ą t k o w e j szpeto­ t y . Mieszkanie niewielkie, dwa p o k o j e nie o d z n a c z a j ą się n i c z y m s z c z e g ó l n y m , z w y j ą t k i e m k i l k u r z e ź b z b l i ż o n y c h do t y c h ze s k l e p ó w , , V e r i t a s u " , k i l k u o b r a z ó w t y p o w o a m a t o r s k i c h . W cen­ t r a l n y m p u n k c i e p o k o j u g o ś c i n n e g o p ł a s k o r z e ź b a , g ł o w a Jozusa, r z e ź b i o n a z d u ż ą w p r a w ą . T y l k o t a g ł o w a jest d z i e ł e m gospoda­ rza, inne r z e ź b y s ą p r ó b a m i p o d e j m o w a n y m i przez syna — Jac­ k a . Obrazy, wszystkie, s ą p o d a r u n k a m i p r z y j a c i ó ł , Jak d o t ą d nic nie wskazujo w t y m mieszkaniu na znajomych. szczogólną fascynację Afryką, żadnego trofeum, przedmiotu, k t ó r y by su­ g e r o w a ł t o , że p a n G r z e ł a c h o w s k i blisko 7 l a t s p ę d z i ł w buszu, wśród Masajów, plomion Mawia i Makonde. Ż a d n e g o śladu, ż a d n e j p a m i ą t k i s t a m t ą d nie z n a j d u j ę i w t r z e c i m p o k o j u , t y m najważniejszym. N a z y w a ten p o k ó j „Muzeum". Okno z a s ł o n i ę t e , ś w i a t ł o p r z y ć m i o n e , w p o w i e t r z u w c i ą ż moc­ n y zap,ach k a d z i d ł a , trociezek. Ś c i a n y z a p e ł n i o n e o d g ó r y d o ł u r z e ź b a m i Czarnej A f r y k i , m a s k a m i . R o z p o z n a j ę do obiekty dobrze m i znane z a l b u m ó w , m u z e ó w . W y ł u s k u j ę w z r o k i e m r z e ź b y z n a k o m i t e , sprowadzone do z n a k u , deformacji, k t ó r a nie jest ani g r o t e s k ą , ani k a r y k a t u r ą a p r z e c i e ż c h a r a k t e r y z u j o p o s t a ć , t y p . Obok, również „opocze", z hebanu, m a h o n i u , cedru, lekkiego puchowca, „jokoh" czy „iroko" — r z e ź b y podobne do tych, j a k i e w i d y w a ł e m z a g r a n i c ą , z w ł a s z c z a w P a r y ż u . T a m sprzeda­ w a l i jo M u r z y n i , u s t a w i a j ą c na, p ł a c h c i e , p o ł o ż o n e j na t i o t u a i z o . n a P c h l i m T a r g u , k o ł o Trocadcro. R z e ź b i masek z d r e w n a jesi w t y m p o k o j u p r a w i o 300. Cudowno g ł o w y z B e n i n u , t a k dobrze znane z o d l e w ó w w b r ą z i e , f i g u r y dawnej, k u l t o w e j prowenien­ cji i w s p ó ł c z e s n e , o z n a m i o n a c h r e a l i z m u — n i e p o r ó w n a n i e gor­ sze. S i e d z ę na m i ę k i m p u f i e ( p o k ó j jest przystosowany do tego, aby t u o d p o c z y w a ć , k o n t e m p l o w a ć r z e ź b y , p o d d a w a ć się nas­ t r o j o w i tej ekspozycji i o s o b o w o ś c i maczy: „Chciałem pokazać plemion, s t ą d są, jak Pan C Z A R N E J AFRYKI gospodarza). O n sam tu przekrój w i d z i , i dawne rzeźb tłu­ poszczególnych współczesne". Rzo- U. i ' . Fragment kolekcji rzeźb A . Grzelachowskiego �I ] . 3—6. R z e ź b y A . Grzclachowskiogo: i ! . 3. F i g u r k a k u l t o w a K o n g o , p l e m i ę Masaja, drewno opecze, 48 c m ; i l . 4. Macierzyństwo, w s p ó ł c z e s n y N i g e r i a , p l e m i ę Y o r u b a , opecze, 47 c m ; czywiście, różne przyglądając style regionalne, stylizacji. Na przykład się t y m r z e ź b o m , różno sposób typy można „znakowania", potraktowania styl rozpoznać zeum, staje się p r z e d m i o t e m rozpraw, a r t y k u ł ó w . Czy t z w . p o l s k i ekspresji, E l Greco, r e p r o d u k o w a n y niedawno na znaezku p o c z t o w y m b y ł oczu, powiek, gorszym obrazem przed ustaleniem jego a t r y b u c j i ? g a ł k i ocznej. W ł a ś c i w i e n i e m a l w k a ż d e j r z e ź b i e jest on i n n y , Dlaczego o t y m w s p o m i n a m ? P o n i e w a ż p r z y p a d e k p . Grze- o d k r y w c z y r z e ź b i a r s k o . Z r ó ż n i c o w a n e s ą proporcje f i g u r , w r ó ż ­ lachowskiego nie da się p r a w i d ł o w o z i n t e r p r e t o w a ć n y c h t y p a c h r z e ź b stosunek g ł o w y do reszty ciała w y n o s i od naszych p o g l ą d ó w na s z t u k ę . P o s ł u g u j ą c się u s t a l o n y m i norma­ 1:2 a ż po 1:7. Z a s k a k u j ą c e jest, ż e p . Grzelachowski z r ó w n ą m i nie bardzo w i a d o m o co z n i m z r o b i ć . N i e jest, w p r z y j ę t y m w ramach ł a t w o ś c i ą podejmuje r ó ż n o r o d n e zadania. Jego uzdolnienia na- u śladowczo-odtwórcze Afryce n a l e ż y do z w i ą z k u , nie u k o ń c z y ł A k a d e m i i , w ogóle nie u c z y ł się jest z n i k o m a , ale m a m w p a m i ę c i najwspanialsze r z e ź b y , k t ó r y m r z e ź b y , a do tego jego d z i e ł o m ż y c i a s ą właściwie k o p i e , r e p l i k i ... d ł u g o p r z y p a t r y w a ł e m się n a r ó ż n y c h w y s t a w a c h i w p r y w a t n y c h W r z e ź b a c h „ w ł a s n y c h " , niewielkich, o p e r u j ą c y c h kolekcjach ( n p . w Neuchatel). Czy r o z p o z n a ł b y m na t a m t y m tle g i b k o ś c i ą l i n i i , t e ż jest poza k r ę g i e m s z t u k i europejskiej, poza o b c o ś ć t y c h r z e ź b ? Czy d a ł b y m się „ n a b r a ć " na i c h a u t e n t y z m ? p r o b l e m a t y k ą , k t ó r ą ż y j e sztuka k u l t u r o w y c h e l i t . N i e jest rze­ A czy d a ł b y się n a b r a ć z n a k o m i t y znawca? N i e m o g ę odpowie­ m i e ś l n i k i e m , z n o w u — p o n i e w a ż nie m a d y p l o m ó w , nie p o w t a ­ dzieć na te p y t a n i a , ale nawet z a k ł a d a j ą c , ż e p r z y kilkudzie­ rza, nie powiela, a do tego nie sprzedaje i — n a p r a w d ę — r z e ź b i sięciu obiektach m o ż n a b y m i e ć niejakie w ą t p l i w o ś c i czy jest to z w e w n ę t r z n e j p o t r z e b y i dla w ł a s n e j satysfakcji. Jest w i ę c m o ż e są nieprzeciętne. Moja wiedza o o r y g i n a ł — czy k o p i a , trzeba stwierdzi 5, ż e s p r a w n o ś ć twórcy nas w Polsce znaczeniu, amatorem ? Boże dobry, rzeźbiarzem profesjonalnym. wystarczy spojrzeć Nie prześwitami, na doskonałość tej k o l e k c j i jest bardzo d u ż a . N i e t y l k o z r o s z t ą s p r a w n o ś ć ma­ w a r s z t a t u r z e ź b i a r s k i e g o , a b y z r e z y g n o w a ć z tego nualna, ostatecznie s ą dziś automatyczne t o k a r k i laserowe, da­ Z r e s z t ą nie m a nic w s p ó l n e g o z ruchem a m a t o r s k i m , nie wys­ j ą c e r e p l i k i r z e ź b niemal idealne. W r z e ź b a c h p . G r z e ł a c h o w s k i e - t a w i a . . . T w ó r c a l u d o w y ? T o ż nie, a b s u r d , P o l a k i n s p i r u j ą c y się go jest coś więcej n i ż p o d o b i e ń s t w o , jest w e w n ę t r z n e n a p i ę c i e , tradycją „życie". określenia. Afryki... A b y właściwie s y t u o w a ć r z e ź b i a r z a i dostrzec t o , co istotne W naszej k u l t u r z o s k ł o n n i j e s t e ś m y p r z e c e n i a ć r o l ę a u t e n t y k u . w jego dziele, m . i n . wspomniane j u ż w e w n ę t r z n e n a p i ę c i e (ży­ Oceniamy r z e ź b y , obrazy nie t y l k o j a k o dzieła d o s k o n a ł e w sobie, cie) jogo prac, trzeba o d w o ł a ć się do n o r m k u l t u r y , k t ó r e p r z y j ą ł p i ę k n e , ekspresywne, w r a ż l i w i e r z e ź b i o n o czy malowano —• ale i u z n a ł za swoje, i w o b r ę b i e k t ó r y c h f u n k c j o n o w a ł (a w ł a ś c i w i e również i obecnie funkcjonuje). Dopiero w t e d y p r z y j m u j ą c k o d y : este­ jako przedmioty o wartości handlowej, prestiżowej, a p r z y t a k i m p o d o j ś c i u ogromne znaczenie, ma f a k t ich autentyz­ tyczny, symboliczny, kultowy i etyczny, żywe m u , j e d n o r a z o w o ś c i . W a r t o ś ć k u l t u r o w a z a l e ż y nio t y l k o od oce­ t u r z e p l e m i o n a f r y k a ń s k i c h , b ę d z i e m y m o g l i z r o z u m i e ć fenomen jeszcze w k u l ­ n y f o r m y dzieła, ale i od s y g n a t u r y , stwierdzenia, a u t e n t y c z n o ś c i , zarówno rzeźb jak i zachowań o d nazwiska t w ó r c y . T o n sam obraz, skoro o k a ż e się, że jest p l e m i o n , k t ó r e go z a a k c e p t o w a ł y , d y s k r e c j ę , z d e c y d o w a n ą nie - p ę d z l a wielkiego mistrza,, w ę d r u j e na honorowe miejsce w m u ­ c h ę ć do dyskontowania swej wiedzy, p r z y g ó d i t d . , a t a k ż e b r a k 234 ich t w ó r c y , jego stosunek do �J 1.5. K o b i e t a c i ę ż a r n a , K o n g o , p l e m i ę B a l u b a , toak, 64 c m , oraz K o b i e t a , D a h o m e j , p l e m i ę F a n g , teak, 58 c m ; i l . 6. R z e ź b a Z w i ą z ­ k u T a j n o , J a m a j k a , z w i ą z a n a z r y t u a ł e m h a l u c y n a c j i , j a k o , 49 cm oraz Popiersie k o b i e t y , s t y l Z a i r , p i o m i ę L u b a , j a k o , 46 c m w d o m u wszelkich p r z e d m i o t ó w , k t ó r e p r z e c i ę t n y t u r y s t a czy etnograf p r z y w i ó z ł b y ze s o b ą , d u m n y z tego, że m a p r z e d m i o t y z w i ą z a n e z k u l t e m . Z a n i m j e d n a k o k r e ś l ę bliżej t y p k u l t u r j tystycznej, z k t ó r y m identyfikuje r ar­ j u ż w ó w c z a s , w m ł o d o ś c i w y k s z t a ł c i ł y się w n i m takie cechy j a k ciekawość świata, zwłaszcza Afryki, oraz życzliwość dla l u d z i , ułatwiające kontakty z nimi. się p . Grzelachowski, k r ó t k a L a t a w o j n y —• to ś m i e r ć dziadka, wywiezionego i zamordo­ informacja o n i m s a m y m i o t y m , j a k s t a ł się a f r y k a ń s k i m r z e ź ­ wanego przez h i t l e r o w c ó w , u k r y w a n i e się ojca przed aresztowa­ biarzem . niem, g o r z k i czas dojrzewania w w a r u n k a c h , k t ó r e zaostrzają Jest ś r e d n i e g o w z r o s t u , t w a r z okolona zarostem, w ł o s y rude, w y b o r y moralne. J u ż w t e d y interesuje go sztuka. P o w y z w o l e ­ podszyte s i w i z n ą . A l e n a j w a ż n i e j s z e w tej t w a r z y s ą oczy. Oczy n i u wraz z ojcem „ b u d o w l a ń c o m " w y j e ż d ż a do Szczecina. O j ­ c z ł o w i e k a w r a ż l i w e g o , ufnego, ciec pracuje p r z y odbudowie miasta, a on p o c z ą t k o w o idzie do c z ł o w i e k a , k t ó r y p r z e s z e d ł nio- jedno gorzkie d o ś w i a d c z e n i e i g o t ó w jest zawsze p o m ó c innym. Ś r e d n i e j S z k o ł y Sztuk Plastycznych, ale p ó ź n i e j m u s i p r z e r w a ć W ł a ś n i e . . . P o m ó c , w y j ś ć poza siebie, k u i n n y m . W ł a ś n i e . . . z dys­ n a u k ę , p r a c o w a ć , p o m a g a ć rodzinie ( t r z y siostry, m a t k a ) . k r e c j ą i szacunkiem dla drugiego c z ł o w i e k a . S ą d z ę , że t a p r a w o ś ć 1948 r. w r a c a j ą wszyscy do Poznania, on k o ń c z y „ b u d o w l a n k ę " , ,,01d Shaterhanda", ł a t w o dostrzegalna i p o t w i e r d z o n a zacho­ pracuje w a n i e m , w p o ł ą c z e n i u z zainteresowaniem s z t u k ą , z w ł a s z c z a r z e ź b ą . Z r e s z t ą jeszcze w k o ń c u 1946 r . w y ­ drugim człowiekiem fizycznie, ale nie rezygnuje konał czeniach j ę z y k o w y c h , szybko p r z e s t a ć b y ć „ o b c y m " z t a r n o w s k i c h k o ś c i o ł ó w . B y ł o t o pierwsze potwierdzenie t a l e n t u , m i o n , z k t ó r y m i się z a p r z y j a ź n i ł . J a k do tego d o s z ł o ? U r o d z i ł się 20.11.1933 r . w P o z n a n i u . W a r t o ś c i etyczne i za­ jasełkową na zamówienie zainteresowań i ł a t w o ś c i ą k o n t a k t u s p r a w i ł a , że m ó g ł , p r z y wszelkich ograni­ dla ple­ szopkę ze swj'ch W proboszcza jednego pierwsze h o n o r a r i u m za c o ś , co sam w y m y ś l i ł i z r o b i ł . P ó ź n i e j p r ó b o w a ł r ó w n i e ż m a l o w a ć obrazy, m ó w i , że k i e d y się w y k a ń ­ Aleksander cza mieszkania i maluje ś c i a n y , t e ż p o s ł u g u j e się f a r b ą i p ę d z ­ Grzelachowski, b y ł a r t y s t ą - m a l a r z e m , w i t r a ż y s t ą , b r a t ojca m a t ­ lem w i ę c a ż dziwne b y b y ł o nie w y k o r z y s t a ć ich do i n n y c h p r ó b k i b y ł misjonarzem ( J ó z e f H e ł p a ) . Jego o p o w i e ś c i o Afryce w y ­ malowania. interesowania e g z o t y k ą w y n i ó s ł z d o m u . Dziadek, w a r ł y d u ż e w r a ż e n i e na m ł o d y m c h ł o p c u . W c z e ś n i e z a c z ę ł a go Zawsze p r a c o w a ł dobrze, stosunek do życia., pracy w y n o s i f a s c y n o w a ć sztuka p l e m i o n , k t ó r e b e z l i t o ś n i e niszczyli i p o n i ­ się z d o m u , a t w i e r d z i , że r o d z i c ó w m i a ł c u d o w n y c h . Z w ł a s z c z a żali k o l o n i z a t o r z y . S z u k a ł w tej sztuce p r a w d y o l u d z i a c h i i c h m ó w i — co b y ś m y r o b i l i bez m a t k i ? Po ś m i e r c i ojca w s z e d ł wierzeniach, m i t a c h . A l e r z e ź b y , k t ó r e w i d z i a ł , b y ł y w y r w a n o zo ś w i a d o m i e w jego ś l a d y . P r a c o w a ł j a k o t e c h n i k b u d o w l a n y . W swego ś r o d o w i s k a , c z ę s t o w y ł u d z o n e jeśli nie w y k r a d z i o n e . Zda­ 1960 r . ożenił się z d y p l o m o w a n ą p i e l ę g n i a r k ą . „ S z c z ę ś c i e w a ł sobie s p r a w ę z n a d u ż y c i a , zo ś w i ę t o k r a d z t w a , k t ó r y m b y ł o m ó w i — t y l k o w t e d y jost p e ł n e , g d y jo m o ż n a z k i m ś razem wywiezienie t y c h r z e ź b — p r z e c i e ż k u l t o w y c h — i p o t r a k t o w a ­ p o d z i e l a ć " . O k a z a ł o się j e d n a k , że m u s i p o d j ą ć nie i c l i j a k o d o k u m e n t u etnograficznego czy n a w e t dzieła s z t u k i zję — z o s t a ć z ż o n ą w P o z n a n i u b ą d ź w y j e c h a ć samemu do prymitywnej. Miał szacunek dla l u d z i , n i e z a l e ż n i e od tego, do L i b i i i t a m p r a c o w a ć p r z y budowie trudną nawadniających — decy­ kanałów. jakiej należeli rasy czy w a r s t w y . Zapewne o g r o m n ą rolę ode­ W y j e c h a ł , z a d e c y d o w a ł y o t y m nie t y l e w a r u n k i k o n t r a k t u , co g r a ł o w t y m otoczenie, postawa r o d z i c ó w , wychowanie, religia. m ł o d z i e ń c z e marzenia. P r a c o w a ł c i ę ż k o , k i e d y się t y l k o D z i ś p a t r z ą c na swe życie z a u w a ż a , ż e w ł a ś c i w i e zawsze m i a ł w ś w i ę t a i w t z w . nadgodzinach. D z i ę k i t e m u m i a ł d ł u ż s z y u r l o p . p r e d y l e k c j ę do l u d z i biednych, s k r z y w d z o n y c h , p o n i ż a n y c h . W i ę o D o c h o d z i ł do 6 m i e s i ę c y . I n n i w r a c a l i na t e n czas do k r a j u , o n dało, 235 �stosuje, m u s i p r z y j ą ć i n n ą t e c h n i k ę p r a c y niż r z e ź b i a r z e , z k t ó r y ­ m i p r a c o w a ł w Afryce. O n i b o w i e m r z e ź b i ą w d r e w n i e m i ę k k i m , zaraz po ścięciu drzewa — o n w ó w c z a s , g d y drewno t o jest j u ż twarde. P r a c u j ą c przez wiele l a t d o s z e d ł do w p r a w y i z o s t a ł — j a k o rzeźbiarz — zaakceptowany. W każdym p l e m i e n i u jest, jak m ó w i , trzech a nawet czterech l u d z i r z e ź b i ą c y c h , ale nie k a ż d y m a p r a w o w y k o n y w a ć r z e ź b y o charakterze k u l t o w y m obdarzo­ ne — zgodnie z a n i m i s t y c z n y m i wierzeniami — d u s z ą (mzimu). Takie rzeźby zawsze mówi p. Grzelachowski wykonuje się z m i ę k k i e g o d r o w n a (z twardogo hebanu p o w s t a j ą jodynie f i ­ g u r k i na s p r z o d a ż dla t u r y s t ó w cydujo pozbawione duszy) F u n d i do- k t ó r e drzowa n a ł o ż y w t y m celu ś c i ą ć . N i m to n a s t ą p i prosi ducha k t ó r y p r z o b y w a w t y m drzowio a b y z o c h c i a ł jo o p u ś c i ć i a b y ллszedł w r z o ź b y , k t ó r e z niogo p o w s t a n ą . R z e ź b y te s t a n o w i ą p r z y t y m k o n t y n u a c j ę s t a r y c h , z m u r s z a ł y c h , prze­ ż a r t y c h przoz t o r m i t y . D u c h , k t ó r y jo o ż y w i a ł w i n i e n przejść w n o w o p o w s t a j ą c o r z o ź b y . F u n d i decyduje o t y m , czy t a k e t a ł o , czy r z e ź b a z o s t a ł a Jak tię „ożywiona". w i d a ć podstawowe znaczonio m a t u fakt kontynuacji, a nie, j a k w naszej k u l t u r z e — o r y g i n a l n o ś ć , czy — j a k w sztuce l u d o w o j — w a r i a c y j n o ś ć w r a m a c h k a n o n u . Jodna r z e ź b a z a s t ę ­ puje d r u g ą , j a k t a t u a ż dzisiejszy b ę d z i e j u t r o z a s t ą p i o n y n o w y m , ale p o d o b n y m w swej symbolice, w s w y m w y r a z i e . T r a d y c j a realizuje się w r z e ź b a c h nio t y l k o przoz w a r i a n t y , ale i przoz Ii. 7. G ł o w y K r ó l o w e j M a t k i (Iowa.) i K r ó l a , transpozycja r z e ź b w b r ą z i e , s t y l B o n i n , opocze, 40 cin t o ż s a m o ś ć . G w a r a n t o m z a ś „ d o b r e j r o b o t y " jest osoba m i s t r z a , fundiejo. Tylko on ma prawo w y k a ń c z a n i a i „ o ż y w i a n i a " rzeźb. F u n d i wskazuje swego n a s t ę p c ę , a zatwierdza go starszyzna plemienia. p o d r ó ż o w a ł . J e ź d z i ł , c h o d z i ł z plecakiem po sawannach a f r y k a ń s ­ T o , że p . Grzelachowski z o s t a ł (jak twierdzi) f u n d i m , zaw­ we d z i ę c z a zabawnemu w y d a r z e n i u . W i d z ą c , j a k f u n d i szczepu M a ­ wschodniej Afryce, w M o z a m b i k u , K e n i i , T a n z a n i i . Interesowali w i a sygnuje gotowe j u ż i przeznaczone do w y s y ł k i za g r a n i c ę k i c h . P o z n a ł j ę z y k k i s w a b i l i , k t ó r y m m ó g ł się p o r o z u m i e ć go ludzie, szczepy jnemienno, z k t ó r y m i s t a r a ł się w s p ó ł ż y ć . N i e m i a ł postawy etnologa, s p i s u j ą c e g o d o s t r z e ż o n o f a k t y , wy­ p y t u j ą c e g o o wierzenia, obyczaje — s p r a w y w k o ń c u i n t y m n e , n i e c h ę t n i e ujawniane o b c y m . N i e p y t a ł , b y ł z n i m i . Z d o b y ł zau­ fanie. W c i ą g u 12 l a t p o b y t u (w t y m ok. 7 w samej Afryce) mieszkał wśród Masajów i innych szczepów, pracował, pomagał. N a u c z y ł się p r o s t y c h z a b i e g ó w tokarskich, u m i a ł oczyścić leozonie, przeciąć ropniaka. Posługiwał się ska- antybiotykami, ale — podejrzewam —• m ó g ł p o m a g a ć l u d z i m t a k ż e w s p o s ó b mniej konwencjonalny. Jak Harris. W Mawii nazywano go тпуапда mzimu — lekarz dusz. U m i a ł p o m ó c w znalezieniu w ł a ś ­ ciwego miejsca na s t u d n i ę , ale co n a j w a ż n i e j s z e —. r z e ź b i ł razem z m i e j s c o w y m i r z e ź b i a r z a m i . Niczego nie c h c i a ł , l u d z i s z a n o w a ł , l u b i ł , w i ę c i jego p o l u b i o n o . N a j p i e r w p r z y j ę t o go do w ł a ś c i w e j m u g r u p y wiekowej plemienia, p ó ź n i e j z d o b y ł p r z y j a ź ń wodza. Pokazuje ś l a d y n a c i ę ć na p r z e d r a m i e n i u lewej r ę k i — pozos­ t a ł o ś ć o b r z ę d u z w i ą z k u k r w i . T a k i z w i ą z e k p o ł ą c z y ł go z wo­ d z a m i d w ó c h p l e m i o n . I l u b i a ł y c h m o ż e p o s z c z y c i ć się takim w y r ó ż n i e n i e m ? T o zaufanie i braterstwo z o b o w i ą z u j e . D l a t e g o n i e c h ę t n i e i niewiele m ó w i o wierzeniach l u d z i , z k t ó r y m i obco­ w a ł . P o w t a r z a m , nie m i a ł ż y ł k i badacza, r e p o r t a ż y s t y . N i e są­ dzę nawet, aby istotnie wielo w i e d z i a ł . Po p r o s t u b y ł z n i m i i w i e d z i a ł tyle, co m ó g ł dostrzec n a co d z i e ń , co m u mówiono. Z w ł a s z c z a o r z e ź b a c h , ich a t r y b u t a c h i symbolice. R z e ź b ą i n t e r e s o w a ł się, j a k w i e m y , j u ż j a k o k i l k u n a s t o l e t n i c h ł o p i e c , nic dziwnego, że zafrapowala go r z e ź b a p l e m i o n , w ś r ó d k t ó r y c h p r z e b y w a ł . P o w o l i z d o b y w a ł zaufanie m i e j s c o w y c h spe­ c j a l i s t ó w . T w i e r d z i , że przekazano m u n a w e t sekrety z w i ą z a n e z p r z y g o t o w a n i e m drewna, z nasycaniem ż y w i c a m i r z e ź b . Tego nie chce u j a w n i a ć . Z o b o w i ą z a ł się do gotowych milczenia. Z r e s z t ą sam w fazie w y k o ń c z e n i a r z e ź b , stosuje obecnie sposoby inno, j a k t w i e r d z i — szybszo. N p . w Afryce p o l e r u j ą gotowe r z e ź b y s k ó r k ą p ł a s z c z k i lub l i ś ć m i n i e k t ó r y c h drzew — on pos­ ł u g u j e się t e c h n i k ą k o n w e n c j o n a l n ą . R ó ż n i c o s ą nieuniknione. 1 R z e ź b i , gdy m o ż e w hebanie, opecze czy m a h o n i u , ale też i w je­ sionie, brzozie, t o p o l i , d ę b i e , l i m b i e , w t e d y m u s i je oczywiście odpowiednio b a r w i ć . Ale n a w e t w drewnie i r o k o , k t ó r e c h ę t n i e c36 I I . 8. Popiersie k o b i e t y , Nigeria, p l e m i ę Y o r u b a , opecze 35,5 c m . Wariant własny �f i g u r y , po k r y j o m u podmienił jedną — zabierając ją, a w to r z e ź b i nadal, pomaga t y m , k t ó r y m m o ż e p o m ó c . W jogo „ i m i - miejsce d a ł w ł a s n ą . N a s t ę p n i e z a p y t a ł — czy j e s t e ś pewien, że zeum" wszystkie —• o d p o w i e d z i a ł poeci, ci k t ó r z y c z u j ą się t u dobrzo. W i e l u gości m a swojo u l u ­ m i s t r z . S p r a w d ź ! S p r a w d z i ł . N o to zobacz — w s k a z a ł m u „ s w o j ą " . bione r z e ź b y . J a z r e s z t ą t a k ż e . J e d n y m bliższe s ą dawne f i g u r y Ożywiona! rzeźby są ożywione ? Oczywiście fundi. N o a gdzie sygnatura? 3 spotykają się r ó ż n i ludzie, malarze, Fundi i m a s k i plemienne, i i m y m oryginalne prace a r t y s t y czy transpo­ zdziwił się, przecież o z n a c z y ł wszystkie r z e ź b y . W t e d y p . Grze- zycje, t a k i e j a k n p . r z e ź b z B e n i n u , k t ó r e n a podstawie zachowa­ laehowski w y c i ą g n ą ł p o d m i e n i o n ą r z e ź b ę z s y g n a t u r ą . Nie b y ł o n y c h o r y g i n a ł ó w z b r ą z u w y k o n a ł w h e b a n o w y m drewnie. Trzeba dyskusji, m i s t r z przecież kategorycznie o r z e k ł , że wszystkie f i ­ t u jeszcze d o d a ć , żo z bogatego r e p e r t u a r u r z e ź b g u r y s ą o ż y w i o n e . . . Starszyzna p o t w i e r d z i ł a — z n a j d u j e m y w „ m u z e u m " jedynie postacie p o z y t y w n e , z w i ą z a n e został potwierdził —• s a n k t u a r i u m Grzelachowski fundim. afrykańskich z m a g i ą s y m p a t y c z n ą , o b r z ę d o w o ś c i ą . „ T w o r z ę t y l k o r z e ź b y do­ T a k więc w r a m a c h k u l t u r y p l e m i o n Czarnej A f r y k i z y s k a ł j a k o r z e ź b i a r z p o z y c j ę bardzo w y s o k ą . M a uzasadnione p r a w o u w a ż a ć , że k o n t y n u u j e tradycjo sztuki afrykańskiej, reguły, o b o w i ą z u j ą c e w o k r e ś l o n y m miejscu i czasie, a p r z y t y m jego 2 bre o właściwościach pozytywnych" — czytamy wypowiedź 4 artysty . S w ą kolekcję „poznańską" w y r z e ź b i ł j u ż po powrocie do k r a j u . W sumie s t w o r z y ł , j a k oblicza ok. 600 r z e ź b . P o ł o w a i o h r z e ź b y s ą p r z e c i e ż o ż y w i o n e . N a t o m i a s t na gruncie n o r m w s p ó ł ­ znajduje czesnej k u l t u r y artystycznej R F N , N R D , B e l g i i , H o l a n d i i , Szwecji, N o r w e g i i , A n g l i i , K a n a d y , E u r o p y jego t w ó r c z o ś ć t r a c i s w ą się w muzeach i p r y w a t n y c h kolekcjach w A u s t r i i , r a n g ę i m o ż e f u n k c j o n o w a ć t y l k o w k a t e g o r i i k o p i i , podrabia­ L i b a n u i Sudanu. R z e ź b , k t ó r e m a , nio sprzedaje. „ N i e t w o r z ę , nia a u t e n t y k u . L i c z y się b o w i e m w naszej k u l t u r z e o r y g i n a l n o ś ć , m ó w i , d l a zarobku. J e ś l i coś s p r z e d a ł e m d a w n i e j , to t y l k o l u ­ w y r a z w e w n ę t r z n y , ekspresja b ą d ź i n t e l e k t u a l n o poszukiwania, d z i o m , k t ó r y m j a k a ś r z e ź b a n a p r a w d ę się p o d o b a ł a . D o m u z e ó w inne sposoby n a w i ą z y w a n i a o f i a r o w y w a ł e m . Teraz t e ż c h c i a ł b y m , a b y t a m o j a kolekcja zos­ do t r a d y c j i , oparte nie o k o n t y ­ n u a c j ę lecz ś w i a d o m y w y b ó r w a r t o ś c i . Obecnie pan Grzelachowski jest t a ł a po mojej ś m i e r c i w p o z n a ń s k i m M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m . . . na rencie. Intensywność ż y c i a nie p o z o s t a ł a bez w p ł y w u na stan jego z d r o w i a . M i m o t o 5 S ą j u ż r o z m o w y w tej sprawie. R z e ź b i ę , p o w t a r z a m t o , nie dla z a r o b k u , ale z w ł a s n e j , g ł ę b o k i e j w e w n ę t r z n e j p o t r z e b y " . I I . 9. M a s k a p o l i c h r o n o w a n a M p o n g w e , Gabon, s t y l Ogawe; i l . 10. M a s k a o b r z ę d o w a stowarzyszenia E k p o , Z a i r , p l e m i ę L w a l w a 237 �P R Z Y P I S Y 1 Pozyskuje egzotyczne drewno w r ó ż n y s p o s ó b , p r z y w o ż ą m u z n a j o m i , a t a k ż e , j a k podaje W . T . B a b i a r z c y t u j ą c a r t y s t ę : „ P i e r w s z ą p a r ę m o i c h prac p o d a r o w a ł e m w ł a d z o m Sudanu. W za­ m i a n o t r z y m a ł e m od n i c h k l o c hebanu, k t ó r y bezdewizowo p r z y ­ słali m i samolotem do W a r s z a w y . ' Y C z a r n a Afryka w prywatnym mieszkaniu, „ W p r o s t " , P o z n a ń , 25.09.1983) S ą d z ę , ż e pewne analogie do r o l i fundiego m o ż e m y odna leźć w p r a k t y c e d a w n y c h w a r s z t a t ó w m i s t r z ó w , z a r ó w n o i k o n staroruskich j a k ś r e d n i o w i e c z a , renesansu i b a r o k u . W i a d o m o p r z e c i e ż , że n p . wiele o b r a z ó w Rubensa b y ł o częściowo m a l o w a ­ n y c h przez u c z n i ó w , a M i s t r z n a d a w a ł i m dopiero ostateczny 2 I I . l i . M a ł y b ę b e n e k taneczny szlif, k t ó r y c h y b a wolno w j a k i m ś s t o p n i u p r z y r ó w n a ć do „ o ż y ­ w i e n i a " r z e ź b przez fundiego. Obrazy, podobnie j a k te r z e ź b y , m o g ą b y ć „ o ż y w i o n e " i m a r t w e . W y s t a r c z y p r z y j r z e ć się w i ę ­ k s z o ś c i k o p i i i p o r ó w n a ć je z o r y g i n a ł e m . 3 Z o r g a n i z o w a ł j e w 1978 r . * W . Z . B e r y t , Nazywają n a ń s k a " , 23.09.1983 5 „Gazeta Poz­ Zabiega o to m . i n . p r o f . J ó z e f B u r s z t a , wysoko c e n i ą c y dzieło p . Grzelachowskiego. W ł a ś n i e dzięki u p r z e j m o ś c i Profe­ sora m o g ł e m p o z n a ć r z e ź b i a r z a . (Kgomo), M o z a m b i k , p l e m i ę M a w i a , opecze, 50 c m Fot.: A. Grzelachowski, il. 1—10; J . Miecznikowski, i l . 11 238 go Afrykańczykiem, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/227175a3ce23c8bc3488a4e53d872d22.pdf a1aa30f14306265a3840f7d3f0f196ce Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3269 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3064 Title A name given to the resource Granitowa rzeźba ludowa na wschodnim Podlasiu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.3-4, s.221-224 Creator An entity primarily responsible for making the resource Małeta, Alicja Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I I . 1. Grupa k r z y ż y п а granicy w s i , wieś T e r o m i s k i Alicja Małeta GRANITOWA RZEŹBA LUDOWA W krajobrazie Podlasia d o m i n u j ą m o n u m e n t a l n e drewniane k r z y ż e s t o j ą c e g r u p a m i na granicach w s i , a na cmentarzach p e ł n i ą c e f u n k c j ę n a g r o b k ó w . W i e l e p r z y c z y n z ł o ż y ł o się na t o , że teren t e n nie o b f i t u j e 1 w drewnianą rzeźbę ani kapliczki . Jeszcze m n i e j s p o t y k a się t u p o d o b n y c h o b i e k t ó w k a m i e n n y c h , NA W S C H O D N I M PODLASIU i n i e j e d n o k r o t n i e w y p e ł n i a c a ł ą jej p o w i e r z c h n i ę . N a k a p l i c z k a c h p r a w o s ł a w n y c h i u n i c k i c h t e k s t y te zapisane s ą c y r y l i c ą . T e m a t y k a p r z e d s t a w i e ń w y s t ę p u j ą c y c h na s ł u p a c h k a m i e n ­ n y c h jest uboga, a c a ł a plastyczna strona o s i ą g n i ę t a została bardzo p r o s t y m i ś r o d k a m i . B r a k t u g z y m s o w a ń , o b r a m i e ń — co spowodowane jest b r a k i e m odpowiedniego, ł a t w e g o do o b r ó b k i ozdobników tak charakterystycznych dla architektury kamien­ surowca. n y c h f i g u r n p . P o l s k i p o ł u d n i o w e j . Z a u w a ż y ć t e ż m o ż n a jedna­ Jedynym dostępnym materiałem są tu granitowe 2 g ł a z y narzutowe pozostawione n i e g d y ś przez l o d o w i e c . Te właśnie polne kamienie posłużyły k o w y s p o s ó b k s z t a ł t o w a n i a plastycznego — p ł a s k o r z e ź b y prze­ j a k o surowiec do wyrobu figur p r z y d r o ż n y c h i nagrobków, które m o ż n a spotkać w okolicach H a j n ó w k i , B i e l s k a Podlaskiego, S i e m i a t y c z . G r a n i t w a ż n i e w y s t ę p u j ą z t ł a nie ograniczonego p l y c i n ą , a napisy k u t e są wgłębnie. I d e n t y c z n e f o r m y s ł u p o w e m o ż n a s p o t k a ć we wschodnio- n i e ł a t w o poddaje się o b r ó b c e , s t ą d t e ż owe f i g u r y m a j ą zazwyczaj podlaskich cmentarzach formę niepozornych obelisków kamiennym lub, w i d o c z n y s k u p i a j ą s i ę w rejonie H a j n ó w k i . Jeden z najstarszych one samotnie l u b t e ż t o w a r z y s z ą d r e w n i a n y m n y c h z p ł a s k o r z e ź b ą k r z y ż a i czaszki znajduje s i ę we w s i C z y ż e . zwieńczonych częściej, metalowym k r z y ż e m . Występują jako nagrobki. Zabytki te w s p o s ó b d a t o w a n y c h i stosunkowo dobrze zachowanych s ł u p ó w k a m i e n ­ k r z y ż o m i k a p l i c z k o m . F u n d o w a ł a je l u d n o ś ć w y z n a n i a unickiego Pochodzi z 1828 r. l u b (co jest bardziej prawdopodobne) z 1882 г., i prawosławnego, jak również rzymsko-katolickiego. d a t a ta z o s t a ł a b ł ę d n i e w y k u t a przez n i e p i ś m i e n n e g o P o d s t a w o w ą i c h a r c h i t e k t u r ę t w o r z y g r a n i a s t o s ł u p o prze­ k r o j u c z w o r o k ą t n y m , szeroki u p o d s t a w y a z w ę ż a j ą c y się k u górze. W ś r ó d licznych słupów zupełnie pozbawionych e l e m e n t ó w p l a s t y c z n y c h z d a r z a j ą się p ł a s k o r z e ź b i o n e , k t ó r e m i m o żc w y ­ s t ę p u j ą na d u ż y m terenie w y k a z u j ą m i ę d z y s o b ą zadziwiające p o d o b i e ń s t w o f o r m a l n e . TT szczytu l u b u d o ł u ś c i a n y frontowej w y k u t a b y w a m a ł a nisza z a w i e r a j ą c a za s z k ł e m obrazek dewoc y j n y . Centralne miejsce zajmuje d u ż a w y p u k ł o r z e ź b a ciej prawosławnego a poniżej data z ukośnym dolnym niego czaszka ze s k r z y ż o w a n y m i wykonania. i czaszka) krzyża Te dwa symboliczne tworzą kanon t e m a t ó w p r z y d r o ż n y c h . Czasem p ł a s k o r z e ź b y piszczelami wyobrażenia występujących otacza najczęś­ ramieniem, napis na oraz (krzyż słupach fundacyjny, k t ó r y b y w a t e ż l o k o w a n y na bocznej l u b t y l n e j ś c i a n i e f i g u r y wykonawcę jako 1821 r. N a sam pod tamtejszym względem zapewne cmentarzu można zobaczyć taki formalnym, niedatowany nagrobek oraz szereg p o d o b n y c h , z k t ó r y c h jeden w postaci c i ę ż k i e g o c o k o ł u z r z e ź b ą czaszki nosi d a t ę 1874 r. ( i l . 2). T e n sam schemat prezentuje s ł u p z 1903 r. ( i l . 8) s t o j ą c y w otoczeniu d w u d r e w n i a n y c h kapliczek z 1860 r. na p r z e d m i e ś c i u H a j n ó w k i ( u l . N a d o l n a ) , nagrobek z 1903 r. l u b 1906 r. na p r a w o s ł a w n y m c m e n t a r z u w Orzeszkowie ( i l . 7) i n i e d a t o w a n y obelisk z Ł o ­ sinki. Zostały tu przedstawione licznie w y s t ę p u j ą c y c h zaledwie przykłady na o m a w i a n y m terenie. 3 obiektów N i e wszystkie dobrze z n i o s ł y p r ó b ę czasu. Sporo z n i c h mocno s p a t y n o w a n y c h niewiele j u ż m o ż e p r z e k a z a ć poza f o r m ą o g ó l n ą . Stare n a g r o b k i kamienne wykazują większą rozmaitość 221 �I I . 2. Nagrobek k a m i e n n y , C z y ż e , 1874 r. kształtów, aniżeli figury przydrożne. Wyższy I I . 3. K a m i e ń p r z y d r o ż n y , p ł a s k o r z e ź b a ś w . M i k o ł a j a , 1871 г . , o k o l i c a Czarnej W i e l k i e j opano­ Chrystusa z ł o ż o n e u s t ó p k r z y ż a . Postacie s ą p ł a s k i e i w y d ł u ­ w a n i a r z e m i o s ł a prezentuje nagrobek w postaci p ł a s k i e j , p i o n o w o stopień ż o n o . N i e z o s t a ł y przedstawiono s z c z e g ó ł y szat, a n i inne ele­ ustawionej p ł y t y z w i e ń c z o n e j systemem p ó ł k o l i s t y c h g z y m s o w a ń , m e n t y , k t ó r e m o g ł y b y r o z p r o s z y ć u w a g ę p a t r z ą c e g o , t y m bar­ z n a j d u j ą c y s i ę na c m e n t a r z u k a t o l i c k i m w G r o d z i s k u . N a d w u dziej w i ę c wyraziste i w y m o w n e s ą gesty: m o d l i t e w n e złożenie ścianach r ą k ś w . J a n a , pochylenie g ł o w y p l ą c z ą c e j M a t k i B o s k i e j , wyrzeźbiono dwie płaskorzeźby krzyży łacińskich Po­ w y r a s t a j ą c y c h z ł u k o w a t y c h podstaw. Ze w z g l ę d u na d o b r y stan niżej płaskorzeźby zachowania wydajo s i ę , że nagrobek m o ż e przeznaczonego na napis, k t ó r e g o ś l a d u obecnie nie m o ż n a ten p o w s t a ł stosunkowo p ó ź n o , ok. p r z e ł o m u X I X / X X w . Z u p e ł n i o i n n ą f o r m ę u d e r z a j ą c ą archaicznością i surowością wyrazu przedstawiają dwa monumen­ pozostawiono sporo wolnego miejsca, b y ć się j u ż d o p a t r z e ć . Z t y ł u t a b l i c a jest t y l k o z grubsza ociosana. talne g r a n i t o w e k r z y ż e s t o j ą c o blisko siebie na c m e n t a r z u w Sie­ z ludźmi wskazują, m i a t y c z a c h . N a j e d n y m z n i c h w y k u t a jest d a t a : 1911 r. ( i l . 5). w latach osiemdziesiątych ubiegłego wieku. O m ó w i o n o p o w y ż e j f i g u r y p r z y d r o ż n e i n a g r o b k i powsta­ że nagrobek Rozmowy t e n p o w s t a ł nie p ó ź n i e j n i ż D r u g a , r ó w n i e i n t e r e s u j ą c a p ł y t a znajduje s i ę w n a j d a l s z y m , w a ł y p o c z ą w s z y o d s i e d e m d z i e s i ą t y c h l a t X I X w . do I wojny zaniedbanym ś w i a t o w e j . Miejscowa l u d n o ś ć nie p o r t a f i ośrod­ W i e l k i e j ( i l . 3). O g ó l n y m k s z t a ł t o m z b l i ż o n a jest do poprzednio już wskazać zakątku prawosławnego cmentarza w Czarnej k ó w , a n i w y m i e n i ć nazwisk k a m i e n i a r z y , k t ó r z y w n i c h p r a c o w a l i . opisanej. N a frontowej ś c i a n i e w u k ł a d z i e s t r e f o w y m , rozdzielone N a tle scharakteryzowanych p o k r ó t c e o b i e k t ó w stosunkowo ł u k a m i o niejednakowej r o z p i ę t o ś c i , m i e s z c z ą się d w i e p ł a s k o ­ u b o g i c h p o d w z g l ę d e m p l a s t y c z n y m , j a k o zjawisko w y j ą t k o w o rzeźby. p r z e d s t a w i a j ą się t r z y g r a n i t o w i ! p ł y t y z a w i e r a j ą c e r ó ż n e tema­ Ś w i ę t a u j ę t a w n o w o t e s t a m e n t o w y m nieładzie i k o n o g r a f i c z n y m . tyczne wyobrażenia figuralne, znajdujące się w niedalekiej W górnej, węższej części przedstawiona jest Trójca 4 B ó g Ojciec s i e d z ą c y na t r o n i e wskazuje Chrystusa siedzącego o d l e g ł o ś c i o d siebie w G r o d z i s k u i Czarnej W i e l k i e j kolo Siemia­ po drugiej stronie, z w r ó c o n e g o frontalnie do w i d z a , k t ó r y p r z y ­ tycz. t r z y m u j e lewa. r ę k ą t r ó j r a m i e n n y k r z y ż . N a jogo w i e r z c h o ł k u Pierwsza •/. n i c h s t o i b l i s k o g ł ó w n e j b r a m y wejściowej wio­ w y o b r a ż o n y jest D u e h ś w . p o d p o s t a c i ą p t a k a . U i c h s t ó p znaj­ d ą c e j na cmentarz k a t o l i c k i w Grodzisku ( i l . 6). P ł y t a t a jest duje się glob z i e m s k i . D o l n a scena nie jest t a k przejrzysta w sensie szeroka i k o n o g r a f i c z n y m . Przedstawione s ą t u t r z y postacie, z k t ó r y c h u p o d s t a w y a dzwonowc.to w y k r o j o n a p r z y szczycie zakończonym metalowym ażurowanym krzyżem łacińskim. Na zwraca u w a g ę p o s t a ć centralnie umieszczona, s t o j ą c a w pozio frontowej centralnie modlitewnej z uniesionymi k u górze r ę k a m i o rozwartych dłoniach, u s y t u o w a n ą p ł a s k o r z e ź b ę . W n i e z w y k l e k l a r o w n e j formie plas­ pozbawiona jakichkolwiek a t r y b u t ó w . W ten sposób od czasów tycznej z o s t a ł a starochrześcijańskich Chrystusa. ścianio w a l k o w a t o obramienie, t u przedstawiona pasyjna zamyka scena Opłakiwania O ś k o m p o z y c y j n ą s t a n o w i w y s m u k ł y k r z y ż . P o d jed­ poprzez sztukę bizantyjską ukazywana b y ł a p o s t a ć o r a n t a s y m b o l i z u j ą c a z n a j d u j ą c ą się w r a j u 5 duszę n y m jego r a m i e n i e m umioszczony jost frontalnie ś w . J a n , p o d zmarłego. d r u g i m ustawiona b o k i o m , mieszczone i z w r ó c o n o b o k i e m s ą d w i e p o z o s t a ł e , mniejsze o d ze s k ł o n i o n ą g ł o w ą M a t k a Boska, S y m o t r y c z n i e w s t o s u n k u do g ł ó w n e j postaci roz­ o sylwetce m ł o d e j dziewczyny, z d ł u g i m i w ł o s a m i , czy toż raczej centralnej. M a j ą one r ę c e z g i ę t e w b ł a g a l n y m geście z k t ó r y m chustą opadającą z w r a c a j ą s i ę do o r a n t a , a w d ł o n i a c h t r z y m a j ą k s i ą ż k i . Postacie 222 na plecy. Całość spina, j a k b y k l a m r ą ciało �te s ą do siebie b l i ź n i a c z o podobne, a p e w i e n rys i n d y w i d u a l n o ś c i wego przedstawienia. Ś w i ę t y m a t w a r z p o c i ą g ł ą , o d ł u g i m , w ą s ­ n a d a j ą i m starannie w y m o d e l o w a n e w ł o s y , k t ó r y c h p o z b a w i o n y k i m nosie. T r u d n o na t y m w y o b r a ż e n i u d o p a t r z e ć się b r o d y , jest o r a n t — p o s t a ć raczej s y m b o l i c z n a , a n i ż e l i realna. ale i w m a l a r s k i c h u j ę c i a c h tego ś w i ę t e g o nie b y w a ł a ona z b y t Powyższe wyobrażenie nie posiada innego ikonograficznego odniesienia we najprawdopodobniej wschodnioslowiańskiej d ł u g a . N a g ł o w i e ś w i ę t e g o m o ż n a d o j r z e ć p ó ł k o l i s t y zarys m i t r y , a z szat w y r a ź n i e odznacza s i ę asymetryczna k a p a połączona 8 sztuce r e l i g i j n e j . Symboliczne znaczenie m a p i ę t r o w e rozmiesz­ na ś r o d k u z o m o f o r i o n e m (wschodni o d p o w i e d n i k ł a c i ń s k i e g o 6 czenie o m ó w i o n y c h d w ó c h scen. G ó r n a przedstawia sferę nie­ paliusza). Cala p o s t a ć p o t r a k t o w a n a jest p ł a s k o , n i e o m a l graficz­ b i a ń s k ą , d o l n a z i e m s k ą , a ł ą c z y je osoba o r a n t a z w r a c a j ą c a s i ę nie. U p o d s t a w y p ł a s k o r z e ź b y w i d n i e j e d a t a 1871 r. oraz ob­ ze s w ą m o d l i t w ą do T r ó j c y ś w . W p ł a s k o r z e ź b i e uderza n i e z w y k ł a szerny napis w y k o n a n y c y r y l i c ą , z k t ó r e g o czytelne s ą zaledwie prostota, Na pojedyncze l i t e r y . Szczyt k a m i e n i a w i e ń c z y m e t a l o w y r ó w n o ­ Płaskorzeźby ramienny grecki krzyż połączony z półksiężycem, k t ó r y pośrednio wręcz prymitywizm wykonania n a g r o b k u b r a k jest j a k i c h k o l w i e k plastycznego. napisów, dat. wskazywałby s ą p o w i e r z c h n i o w o zniszczone. N i e m a t e ż j u ż g r o b u . Trzecia z k o l e i p ł y t a znajduje się na g r a n i c y Czarnej W i e l k i e j p r z y szosie w i o d ą c e j do D z i a d k o w i c , w p o b l i ż u lasu z dala oć na unickie wyznanie fundatora tej osobliwej f i g u r y , czy t e ż m o ż e n a g r o b k a . Omówione trzy płyty z płaskorzeźbami figuralnymi wyko­ z w a r t e j z a b u d o w y ( i l . 4). Zachowuje ona n i e f o r e m n y k s z t a ł t nane z o s t a ł y s ł a b o ociosanego k a m i e n i a o nieco p i r a m i d a l n y m zarysie, z w ę ż a ­ d o m y ś l a ć się d ł u t a ludowego r z e ź b i a r z a . W sferze ikonograficznej j ą c e g o się k u g ó r z e . Zarys t e n p o w t a r z a n i e w p r a w n i e w y k u t e dwie p ł a s k o r z e ź b y , scena z o r a n t e m i ś w . M i k o ł a j , obramienie z a m y k a j ą c e p ł y c i n ę . N i e m a l c a ł e jej w n ę t r z e w y p e ł ­ w y r a ź n y w p ł y w s z t u k i cerkiewnej. Sztuka t a r o z w i j a ł a się g ł ó w ­ n i a p ł a s k o r z e ź b a l u d z k i e j p o s t a c i u j ę t a f r o n t a l n i e do p o ł o w y nie w d z i e ł a c h m a l a r s k i c h , a w y r a ż e n i e j e j w r z e ź b i e jest w y n i k i e m w sposób wysoce uproszczony, który pozwala wykazują w y s o k o ś c i . P o s t a ć odziana jest w szaty l i t u r g i c z n e wschodniego o d d z i a ł y w a n i a Zachodu. Oba te p i e r w i a s t k i , w s c h o d n i i zachodni, o b r z ą d k u , przedstawia zatem d o s t o j n i k a k o ś c i e l n e g o . W lewej ł ą c z y ł y się i p r z e n i k a ł y d ł o n i widocznej spod f a ł d y p ł a s z c z a t r z y m a o n z a m k n i ę t ą k s i ę g ę , Pozostaje nadal w sztuce sakralnej p o l s k i c h u n i t ó w . otwartym pytanie dotyczące miejsca, p r a w ą b ł o g o s ł a w i . Ze w z g l ę d u na o g ó l n y schemat przedstawienia, a w d w u p r z y p a d k a c h i czasu p o w s t a n i a p ł a s k o r z e ź b z Grodziska pewne s z c z e g ó ł y szat, a t a k ż e z u w a g i na s t a r o r u s k i t e k s t p o d i Czarnej W i e l k i e j . M o ż n a s ą d z i ć , że podobnie j a k Sw. p ł a s k o r z e ź b ą m o ż n a b y w i d z i e ć w t e j osobie ś w . M i k o ł a j a Cudo­ i pozostałe powstały w 2 poł. X I X w. I c h terytorialna bliskość Mikołaj t w ó r c ę b i s k u p a M i r y w A z j i Mniejszej, ż y j ą c e g o n a p r z e ł o m i e w s k a z y w a ł a b y n a w s p ó l n y o ś r o d e k , ale b r a k z d e c y d o w a n y c h I I I i I V w i e k u . Z y s k a ł on n i e z w y k ł ą p o p u l a r n o ś ć w K o ś c i e l e p o d o b i e ń s t w f o r m a l n y c h nieco p o d w a ż a t e n d o m y s ł . S p r a w y te W s c h o d n i m , z a p e w n i a j ą c ą m u s t a ł e miejsce w schemacie i k o n o - w y j a ś n i ą b y ć m o ż e dalsze znaleziska w t y c h o k o l i c a c h , а t a k ż e statu, jako p a t r o n ubogich, p o d r ó ż n y c h , c h r o n i ą c y od p o ż a r ó w p o s z u k i w a n i a archiwalne. R z e ź b a i wilków. 7 W sztuce cerkiewnej przedstawiano kamienna m a w północno- św. Mikołaja -wschodniej Polsce odleglejsze t r a d y c j e . W s z a k wizerunek M a t k i w szatach b i s k u p a o b r z ą d k u wschodniego, z a s c e t y c z n ą t w a r z ą . Boskiej z D z i e c i ą t k i e m z n a j d u j ą c y się w s a n k t u a r i u m m a r y j n y m J e d n y m z powszechnie p r z y d a w a n y c h a t r y b u t ó w b y ł a w Leśnej k . Białej Podlaskiej, również księga. K a m i e n n a p ł a s k o r z e ź b a z a c h o w a ł a wiele z h i e r a t y c z n o ś c i i k o n o - I I . 4. N a g r o b e k na c m e n t a r z u p r a w o s ^ w n y m w Czarnej Wielkiej d a t o w a n y jest na w i e k wykuty w kamieniu 9 XVII . I I . 5. K r z y ż k a m i e n n y na c m e n t a r z u w Siemiatyczach 223 �I I . 6. N a g r o b e k z p ł a s k o r z e ź b ą p r z e d s t a w i a j ą c ą O p ł a k i w a n i e Chrystusa, cmentarz w G r o d z i s k u I ł . 7. S ł u p k a m i e n n y , 1906 r. Cmentarz w Orzeszkowie P R Z Y P I S Y 1 M . P r z e ź d z i e e k a , Zabytki plastyki ludowej na Wschodnim, „ P o ł . Szt. L u d . " , R . X , 1956 n r 4/5 Podlasiu a P o ł u d n i o w y zasięg w y s t ę p o w a n i a g ł a z ó w n a r z u t o w y c h wyznacza l i n i a p r z e c h o d z ą c a przez W i e l u ń , W a r s z a w ę , K o ń s k i e , L u b l i n , W ł o d a w ę i p r z e d ł u ż a się poza granice p a ń s t w a w s t r o n ę Polesia. Por. A C z e ż o w s k i , Kamieniołomy. Obróbka i przeróbka kamienia, t . 1, 1946 3 O k i l k u g ł a z a c h z w y k u t y m i k r z y ż a m i w okolicy T y k o c i n a nad N a r w i ą (z k t ó r y c h jeden w i ą ż e z czasami k r ó l o w e j B o n y ) oraz pod Ł a p a m i w z m i a n k u j e O. K o l b e r g , Dzieła wszystkie, Mazowsze, cz. 5, 1890. (1964), s. 331 * W i k o n o g r a f i i wschodniej T r ó j c a ś w . przedstawiana b y ł a n a ogół w ujęciu s t a r o t e s t a m e n t o w y m , symbolicznie, jako odwiedziny trzech a n i o ł ó w u A b r a h a m a . P o r . J . K ł o s i ń s k a , Ikony, K r a k ó w 1973, s. 61—66 5 „ S ł o w n i k terminologiczny sztuk p i ę k n y c h " pod Kozakiowicza, Warszawa 1976, s. 337 red. S. 6 I n f o r m a c j ę t ę z a w d z i ę c z a m p . doc. dr A n n i e R ó ż y c k i o j - B r y z e k z I n s t y t u t u H i s t o r i i S z t u k i TJ.J., k t ó r e j serdecznie d z i ę k u j ę za k o n s u l t a c j ę 7 J . K ł o s i ń s k a , op. c i t . , s. 212 i dalsze 8 S ł o w n i k terminologiczny..., s. 335 9 O b i e k t ten z n a m t y l k o z n i e w y r a ź n y c h r e p r o d u k c j i , n a k t ó r y c h p r z y s ł o n i ę t y jest n a ł o ż o n y m i m e t a l o w y m i s u k i e n k a m i i r a m ą . Uznano, ż e nosi on cechy s z t u k i ludowej. Z dawna Polski Tyś Królową. Przewodnik po sanktuariach maryjnych. Korono­ wane wizerunki Matki Bożej 1717—1983. Praca z b i ó r , p o d red. O. Piotra. Anzulewicza O F M conv., S.M. G r a ż y n y od Wszechp o ś r e d n i c t w a M . B . , S.M. Gizeli od Niepokalanego Serca M a r y i , S z y m a n ó w 1983. Por. r ó w n i e ż , J . F r a n k o w s k i , Wycieczka szlakiem Unitów na Podlasiu, W - w a 1927. Ponadto por. p r z y p i s 3 224 1 I I . 8. K a m i e n n y s ł u p z 1903 r. w otoczeniu d w u d r e w n i a n y c h kapliczek z 1860 г., p r z e d m i e ś c i e H a j n ó w k i � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/98f49179cb02040257921b426f6b792b.pdf 2fed03db265e7aeddc2c27dceff68a69 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3274 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3069 Title A name given to the resource Janina Orynżyna / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.3-4, s.252 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski JANINA Tego a r t y k u ł u o sobie j u ż nie p r z e c z y t a ł a . Proces d r u k u t r w a d ł u g o , a g d y się m a 93 l a t a k a ż d y m i e s i ą c jest j a k d a r o w a n y . ORYNŻYNA d y s t y n k c j a , k u l t u r a b y c i a , p r z y w i ą z a n i e do t r a d y c y j n y c h zwy­ c z a j ó w (a nawet p o t r a w ) . Z m a r ł a 3 l u t e g o . Pochowano j ą skromnie, bez r o z g ł o s u , na cmen­ Jeszcze w l a t a c h w i l e ń s k i c h z e t k n ę ł a się z gronem dzialaczok, t a r z u w K u t n i e . O d p r o w a d z a ł o j ą w tej ostatniej ziemskiej w ę ­ z a j m u j ą c y c h się propagowaniem s z t u k i l u d o w e j . Z d a w a ł a sobie d r ó w c e niewiele o s ó b , w s p ó ł m i e s z k a ń c y D o m u O p i e k i S.S. s p r a w ę z tego, że o r g a n i z u j ą c z b y t l u d o w y c h p r z e m y s ł ó w Alber­ nie t y n e k w K u t n i e , ż y c z l i w e Jej Siostry, k i l k a d a w n y c h w s p ó ł p r a ­ t y l k o p r z y c z y n i a się do podniesienia k u l t u r y estetycznej miejs­ cowniczek z „ C e p e l i i " . Z a b r a k ł o w i e ń c ó w , p r e z e s ó w , k i c h n a b y w c ó w , ale i pomaga materialnie t y s i ą c o m l u d z i na w s i . dygnita- r z y z resortu k u l t u r y , n a s t ę p c ó w , h o n o r ó w , na k t ó r e z a s ł u ż y ł a Tej sprawie poświęciła się c a ł k o w i c i e . A l e g d y z a c z y n a ł a t ę dzia­ j a k m a ł o k t o . P r z y p a d e k ? Zapewne, w i a d o m o ś ć n a d e s z ł a w os- ł a l n o ś ć m i a ł a jeszcze do czynienia ze w s i ą w z n a c z n y m stopniu t a t n i o j c h w i l i , wszyscy b y l i z a j ę c i , p o u m a w i a n i , pogoda była z i n t e g r o w a n ą , k o r z y s t a j ą c ą z w ł a s n e g o d o r o b k u , w k t ó r e j nie­ o k r o p n a . A l e p r z y p a d k i b y w a j ą z a d z i w i a j ą c o l o g i c z n e . P a n i Ja­ m a l k a ż d a k o b i e t a t k a ł a czy h a f t o w a ł a . W c h o d z ą c do M i n i s t e r ­ n i n a p r z e ż y ł a s w ó j czas, n a l e ż a ł a do e p o k i , k t ó r a o d e s z ł a . stwa P r z e m y s ł u i H a n d l u — w dwudziestych latach — z d a w a ł a U r o d z i ł a się w W i l n i e , 24 czerwca 1893 r . T a m się w y c h o w a ­ sobie s p r a w ę z p r z e m i a n , k t ó r e z a c h o d z i ł y , ale nie s ą d z i ł a zapewne, ł a , t a m z a c z ę ł a p i s a ć , i n t e r e s o w a ć się ż y c i e m i t w ó r c z o ś c i ą l u d u . że jeszcze za j e j ż y c i a z a j d ą n a wsi t a k ogromne z m i a n y , że P o t e m , w dwudziestych l a t a c h p r z e n i o s ł a się do W a r s z a w y , ale p r z e k s z t a ł c i się nawet p o j ę c i a s z t u k i l u d o w e j czy t w ó r c y ludowe­ jej p r o w e n i e n c j ę z d r a d z a ł a zawsze ś p i e w n o ś ć m o w y , s z c z e g ó l n a goByła już ostatnią spośród wielkich działaczek zajmujących się s z t u k ą l u d o w ą . C z ę s t o w r o z m o w a c h w s p o m i n a ł a l u d z i , z k t ó ­ r y m i się s t y k a ł a , z k t ó r y m i p r a c o w a ł a — Zofię S t r y j e ń s k a , Ce­ zarie B a u d o u i n de Courtenay J ę d r z e j e w i c z o w ą , H e l e n ę Sohram ó w n ą , W a n d ę S c h r e i b e r ó w n ą , Jerzego W a r c h a ł o w s k i e g o , Eleo­ n o r ę P l u t y ń s k ą , Zofię C z a s z n i c k ą , A n t o n i e g o K e n a r a . P r z e ż y ł a I I . 5. J . O r y n ż y n a , Papież narodowym Kardynałów w Jan Paweł Warszawie, I I w otoczeniu między­ akwarela, 29,5 x 20om ich w s z y s t k i c h . P r z e ż y ł a l a t a fascynacji l u d e m , m o d y n a c h ł o p s k ą s z t u k ę i czasy, w k t ó r y c h t r z e b a b y ł o na nowo w a l c z y ć o p r a w o tej s z t u k i do istnienia. W c i ą g u Jej życia odszedł w niepamięć krajobraz lat mło­ d z i e ń c z y c h , d w u k r o t n i e z m i e n i a ł się k s z t a ł t k r a j u , z m i e n i ł a rad y k a l n i o wieś, z m i e n i a ł y p r o b l e m y z w i ą z a n e ze s z t u k ą l u d o w ą . T o , co n i e g d y ś b y ł o ż y w e — s t a ł o się wzorcem, n a s t r a ż y k t ó r e g o s t a n ę l i etnografowie, przekaz p o k o l e n i o w y z a c z ę l i zastępować i n s t r u k t o r z y , „ s z t u k a " s t a l ą się „ p a m i ą t k ą " a m ą d r e r ę c e c z ł o wioka z a c z ę ł a z a s t ę p o w a ć maszyna,. N a w e t „ C e p o l i a " połowy l a t o s i e m d z i e s i ą t y c h niowiele m a w s p ó l n o g o z t ą , k t ó r ą organi­ z o w a ł a p . J a n i n a i k t ó r e j t y l e l a t ż y c i a p o ś w i ę c i ł a . Ze s m u t k i e m w s p o m i n a ł a „ r o m a n t y c z n y " okres „ C e p e l i i " , k i e d y to a u t o n t y c z na, s z t u k a l u d o w a w y z n a c z a ł a jeszcze a r t y s t y c z n ą rangę tej instytucji. P o z n a ł e m p a n i ą J a n i n ę , gdy pracowała w jednym pokoju z m o i m ojcem, w Ministerstwie P r z e m y s ł u i H a n d l u . B y ł o to przed 60 l a t y . . . P a m i ę t a m j ą dobrzo z t a m t y c h lat. P ó ź n i e j , po wojnie, p o ł ą c z y ł o nas w s p ó l n e zainteresowanie — a g d y p . Ja­ n i n a o d e s z ł a na e m e r y t u r ę , o d w i e d z a ł e m j ą , s ł u c h a ł e m o p o w i e ś ­ ci o czasach i l u d z i a c h . C h o d z i ł a j u ż z t r u d e m , ale b y ł a w y t w o r n a , zadbana, p e ł n a smutnego u r o k u . P ó ź n i e j s t r a c i ł e m z n i ą k o n t a k t . Dopiero po k i l k u l a t a c h z n ó w o N i e j u s ł y s z a ł e m — j a k o o malar­ c e W y r z u c a m sobie, że w i e d z ą c w j a k i c h z n a l a z ł a się w a r u n k a c h zapomniana przez i n s t y t u c j ę , k t ó r e j tyle sił p o ś w i ę c i ł a , nie po­ t r a f i ł e m j e j p o m ó c . Nie p o j e c h a ł e m do N i e j . B o i co m ó g ł b y m Jej p o w i e d z i e ć , c z y m p o c i e s z y ć ? P a t r z ę n a j e j o b r a z k i . Czy s ą naiwne ? O t y l e , o ile n a i w n ą jest d o b r o ć , szczera, serdeczna wiara, m i ł o ś ć do l u d z i , p t a k ó w i r o ś l i n . Uderza mnie w t y c h akwarelach ich s k r o m n o ś ć , ich de­ l i k a t n o ś ć . S ą o s t a t n i m ś l a d e m w z r u s z e ń i m y ś l ą . Jest w n i c h smutek, ale i Nadzieja. fot. J . 252 Świderski �Aleksander Jackowski JADWIGA WSPOMNIENIE O JADWIDZE JARNUSZKIEWICZOWEJ O r z e ź b i e w i e d z i a ł a d u ż o . Z a r ó w n o o dawnoj j a k i w s p ó ł c z e s n e j . B y ł a przez ć w i e r ć w i e k u częścią naszej r e d a k c j i , k i m ś b l i s k i m , w a ż n y m , do kogo m o ż n a się b y ł o z w r ó c i ć w k a ż d e j sprawie, M i a ł e m o k a z j ę k i l k a razy o g l ą d a ć z n i ą muzea i w y s t a w y , d a ł o w i e d z ą c , że się uzyska pomoc. S ą ludzie, do k t ó r y c h g a r n ą się mi i n n i : s ł a b i , w r a ż l i w i , pozornie m o c n i , a w ś r o d k u p ę k n i ę c i . Ś m i a ­ wrażliwość to wiele, cechowała Pamiętam irytację l i ś m y się, że w y s t a r c z y , a b y sama z o s t a ł a z k i m ś w p o k o j u , a j u ż jednej z naszych k o l e ż a n o k , g d y i d ą c u l i c a m i F l o r e n c j i Jadwiga z a c z y n a ł y się zwierzenia, otwieranie duszy. B u d z i ł a zaufanie, nagle z a w o ł a ł a — o! D o n a t e l l o . Gdzie ? N o t u , te dwie r z e ź b y ! m i a ł a w sobie c i e p ł o , n a l e ż a ł a do l u d z i , k t ó r z y d a w a l i coś z siebie S k ą d wiesz ? — z d e n e r w o w a ł a się k o l e ż a n k a , h i s t o r y c z k a s z t u k i . i wynikająca ją bowiem rzeczywiście z niej intuicja. wyjątkowa i n n y m . O p o w i a d a ł a m i o s w o i m o j c u , nauczycielu, k t ó r y b ę d ą c P r z e c i e ż t u s ą cztery r z e ź b y ! T o oczywiste! z d z i w i ł a się J a d w i g a , j u ż na emeryturze p r z e c i e ż to dwie s ą z u p e ł n i e inne. szedł do s z k o ł y a b y u s ł y s z e ć h a ł a s na k o ­ r y t a r z a c h w czasie p r z e r w y . I l u jest dziś t a k i c h nauczycieli? D o n a t e l l a z r e s z t ą w i e l b i ł a , co nie p r z e s z k a d z a ł o j e j entuzjaz­ B y ł a u r o d z o n y m pedagogiem, l u b i ł a m ł o d z i e ż , w ł a ś c i w i e dopiero m o w a ć się s z t u k ą w s p ó ł c z e s n ą , z w ł a s z c z a Pevsenerem, Ipouste- w t e d y się w p e ł n i r e a l i z o w a ł a , g d y m o g ł a d y s k u t o w a ć z m ł o d y m i gry'm, l u d ź i p i o i c h p r a c y , o sztuce, o n a j w a ż n i e j s z y c h sprawach ż y c i a . d z i a ł a l n o ś ć warszawskiej K i c n h o l z e m , Baconom, Giacomettim. Bliska g r u p y „ R e p a s a g g e " , nieraz jej była zwracała Sama k o r z y s t a ł a nie m n i e j z t y c h k o n t a k t ó w , o t w a r t a na nowo m i u w a g ę n a j a k ą ś szczególnie c i e k a w ą i m p r e z ę j a k n p . a r a n ż a c j ę p r o b l e m y , nowe zjawiska. U m i a ł a s ł u c h a ć , a ł e i co joszczo rzadszo K a l i n y i K o w a l s k i e g o g r o b u wiolkanocnego w kościele ś w . K r z y ż a , — p a t r z e ć . T a k , p a t r z e ć , a b y w i d z i e ć t o , co nowe, i n n e ; p a t r z e ć czy od ś r o d k a , od samej rzeczy w ł a ś n i e a nie przoz j e j p r z y r ó w n a n i e Romana t e ż bliskie istocio ludowej ekspresji widowisko pasyjne Woźniaka. do c z e g o ś , co j u ż istnieje. T y m się w ł a ś n i e o d z n a c z a ł y j e j k r y t y k i , W sztuce, t a k j a k i w ż y c i u nie u z n a w a ł a k o m p r o m i s u , w o l a ł a recenzje w y s t a w , w s t ę p y do k a t a l o g ó w — n a p i s a ł a ich niewiele, o d e j ś ć n i ż r o b i ć czy m ó w i ć coś, czego nio a k c e p t o w a ł a . R ó w n i e ż ale d o c i e r a ł a w n i c h do sedna rzeczy, p o t e m d z i ę k o w a n o jej — o r g a n i z u j ą c w y s t a w y nie u l e g a ł a presji m o d y , czy t o w a r z y s k i c h Pani u k ł a d ó w . B y ł y to w y s t a w y odkrywcze i konsekwentne, zrozumiała t o , co n a j w a ż n i e j s z e , co c h c i a ł e m wyrazić. że w y ­ Obca j e j b y ł a „ n a u k o w o ś ć " p o l e g a j ą c a na t o m , że rzecz n o w ą m i e n i ę c h o ć b y „ R z e ź b ę w ogrodzie" ( S A R P , W - w a 195G) ,,14-tu wpasowuje się w j u ż i s t n i e j ą c ą s i a t k ę p o j ę ć i k l a s y f i k u j e , r z e ź b i a r z y " ( Z a c h ę t a , Warszawa 1968). P r z y g o t o w a ł a d o s k o n a ł y usta­ w i a j ą c a r t y s t ę w kolejce — ton za M o o r e m , t a m t e n za Giacomet- zostaw polskiej r z e ź b y powojennej n a m i ę d z y n a r o d o w ą w y s t a w ę t i m , A r p e m czy Cesarom. S z u k a ł a w ludziach i sztuce tego, co w P a r y ż u , b y ł a w s p ó ł a u t o r e m w a ż n e j ekspozycji „ R z e ź b a polska autentyczne i w ł a s n e , co s t a n o w i ł o n a w e t t y l k o zarodek nowego. 1944—1948" w p o z n a ń s k i m B W A (1984). Znakomicie r o z w i ą z a ł a M o ż e dlatego w ł a ś n i e t a k cenili j ą , j a k o k o n s u l t a n t k ę , studenci t r u d n y p r o b l e m w y s t a w y , o b r a z u j ą c e j dorobek i p r o b l e m a t y k ę Wydziałów Rzeźby i Wzornictwa Przemysłowego ASP w War­ 25 l a t d z i a ł a n i a naszego pisma szawie. P r o w a d z ą c teoretyczne się t a k ż e w inne w y s t a w y , p r z y g o t o w y w a n e w P r a c o w n i S z t u k i kając w intencje autora, prace d y p l o m o w e u m i a ł a , w n i ­ r o z s z e r z y ć jego h o r y z o n t ( P M E , W - w a , 1972). A n g a ż o w a ł a myślenia, Nieprofesjonalnej, że w y m i e n i ę t u c h o ć b y w y s t a w k ę t o w a r z y s z ą c ą z w r ó c i ć u w a g ę na niedostrzegane k o n t e k s t y i u w a r u n k o w a n i a . konferencji na t e m a t k i c z u i s z t u k i j a r m a r c z n e j . M i a ł a z r e s z t ą 253 �n a tej konferencji z n a k o m i t ą w y p o w i e d ź , u m i a ł a b o w i e m p o d e j ś ć t e ż i siłę, z j a k ą p r z e b i j a ł o się t o , co b y ł o i s t o t ą j o j o s o b o w o ś c i , do zagadnienia nie szablonowo, w i d z ą c je w aspekcie k u l t u r y , jej p o w o ł a n i e m . T w o r z y ł a w o k ó ł siebie a t m o s f e r ę , a nie t y l k o t r a d y c y j n i e p o j m o w a n e j s z t u k i . dawała wiele a r t y s t o m . B y ł a czułym, środowisko, wrażliwym i mądrym N a t o m i a s t do dawnej s z t u k i ludowej p o d c h o d z i ł a z szacun­ k r y t y k i e m ; przyjacielem i d o r a d c ą . „ C a ł e jej ż y c i e p r z e n i k n i ę t a k i e m n a l e ż n y m k a ż d e j p r a w d z i w e j sztuce. N i e b y ł o w niej czu- b y ł o poszukiwaniem n a j g ł ę b s z y c h w a r t o ś c i d u c h o w y c h , a ż y c i u łostkowości, miłośników sztuki o d d a w a ł a cały swój niepowtarzalny entuzjazm" napisali niektórych w „ T y g o d n i k u P o w s z e c h n y m " Jej t y l k o tak charakterystycznej sztuki ludowej, dla wielu czy zawodowej g o r l i w o ś c i działaczy „ n a polu k u l t u r y " . Mierzyła dzieła sztuki ludowej t a k ą Chorowała przyjaciele. d ł u g o i c i ę ż k o . Ś m i e r c i się nie bala. Wierzyła s a m ą miarą, jak twórczość środowisk elitarnych. Nie u z n a w a ł a b o w i e m mocno i g ł ę b o k o . Nieobecni są n a j b l i ż e j nas, a r g u m e n t ó w w rodzaju „ j a k na garbatego, t o on jest bardzo w j e d n y m ze s w y c h wierszy k s i ą d z T w a r d o w s k i . Pewnie t a k jest, p r o s t y " , z a c h w y c a ł y j ą dawne r z e ź b y , d r z e w o r y t y , obrazy. N a gdy ś c i a n a c h w p o k o j u w i s i a ł y — niepodal ulubionego p e j z a ż u J a c k a P ó k i p a m i ę t a m y — s ą w ś r ó d nas. Czasom j a k o p a m i ę ć przesz­ S e m p o l i ń s k i e g o i l i n o r y t u Gielniaka — N i k i f o r , a n a d tapczanem łości, czasem — j a k o p u n k t odniesienia. obrazy na szkle A d a m a Słowińskiego i Leokadii L u d o w a r z e ź b a ceramiczna z S a r d y n i i ś w i e t n i e Plonkowej. Ludu Polskiego" wypełnić. U r . 9.03.1918 w Warszawie, u k o ń c z y ł a w 1935 g i m n . „ W s p ó ł ­ Z wdzięcznością wspominam wielomiesięczną wspólną pracę albumem „ S z t u k a daje się * harmonizowała z n i e w i e l k i m i b r ą z a m i j e j m ę ż a — Jerzego Jarnuszkiewicza. z J a d w i g ą nad l u k a spowodowana i c h o d e j ś c i e m nie napisał (Arkady, p r a c a " i w s t ą p i ł a n a U n i w e r s y t e t W a r s z a w s k i , gdzie s t u d i o w a ł a polonistykę. Przed wybuchem wojny zdążyła jeszcze zrobić W - w a 1967). J e ź d z i l i ś m y po muzeach, p r z e g l ą d a l i ś m y i s t n i e j ą c e a b s o l u t o r i u m . W czasie o k u p a c j i b r a ł a u d z i a ł w t a j n y m naucza­ a r c h i w a , z n o s i ł e m jej zdjęcia w y b r a n e z p o ś r ó d n i u , od 1943 u k r y w a ł a się. Po p o w s t a n i u z o s t a ł a wywieziona do t y s i ę c y — a ona, kilkudziesięciu j a k r e ż y s e r , k o m p o n o w a ł a je n a planszach t w o r z ą c s w o i s t ą s a g ę o sztuce l u d o w e j . obozu rozdzielczego w Spellen, s t a m t ą d wysłana do fabryki „ F e r r u m " w Sosnowcu. Po w y z w o l e n i u p r a c o w a ł a j a k o nauczy­ Do „Polskiej Sztuki Ludowej" wniosła Jadwiga swą wrażli­ cielka w g i m n a z j u m i m . St. Staszica w Sosnowcu. J e s i o n i ą 1945 r. w o ś ć i s p r a w n o ś ć o r g a n i z a c y j n ą . M o ż n a b y ł o b y ć s p o k o j n y m , że p o w r ó c i ł a do W a r s z a w y , r o z p o c z ę ł a p r a c ę w referacie p r a s o w y m po j e j a d i u s t a c j i t e k s t nadaje się do d r u k u , po korekcie Biura nie O d b u d o w y Stolicy i j e d n o c z e ś n i e z a c z ę ł a studia h i s t o r i i zostanie wiele b ł ę d ó w , p r z y p i s y z o s t a n ą ujednolicone, ilustracje s z t u k i . M u s i a ł a je p r z e r w a ć w z w i ą z k u ze s p r a w a m i o s o b i s t y m i . trafnie wyeksponowane. B y ł a sekretarzem r e d a k c j i , W 1951 k o ń c z y studia polonistyczne, p i s z ą c p r a c ę m a g i s t e r s k ą . grafikiem, p ó ź n i e j z a s t ę p c ą r e d a k t o r a naczelnego. Jej inspiracji z a w d z i ę c z a m Rozpoczyna p r a c ę z l e c o n ą dla I n s t y t u t u B a d a ń L i t e r a c k i c h —• rozszerzenie z a i n t e r e s o w a ń t a k ż e na t w ó r c z o ś ć N i k i f o r a i i n n y c h pisze o g ó l n ą c h a r a k t e r y s t y k ę m a l a r s t w a polskiego 2. p o l . X I X w . „ n i e p r o f e s j o n a l n y c h " , p o g ł ę b i e n i e stosunku do l u d z i , do a r t y s t ó w . A l e w i e d z i e l i ś m y dobrze, ona i j a , ż e redakcja nie jest miejscem, W 1953 rozpoczyna p r a c ę w P a ń s t w o w y m I n s t y t u c i e S z t u k i , p o c z ą t k o w o j a k o sekretarz r e d a k c j i „ P r z e g l ą d u A r t y s t y c z n e g o " , w k t ó r y m m o g ł a b y się n a j p e ł n i e j r e a l i z o w a ć . Т а к się j e d n a k po­ p ó ź n i e j Sekretarz Sekcji h i s t o r i i s z t u k i X I X i X X w . O d t o c z y ł o jej ż y c i e , ż e po r ó ż n y c h p e r t u r b a c j a c h z g o d z i ł a się w w r e d a k c j i „ P o l s k i e j S z t u k i L u d o w e j " . Po 1978 r. w s p ó ł p r a c u j e 1958 r. p r z e j ś ć do naszej r e d a k c j i . T e n k r o k p o c i ą g n ą ł za s o b ą z A k a d e m i ą Sztuk P i ę k n y c h w Warszawie. Z m a r ł a 7.11.1986. n a s t ę p n e , o d d a ł a n a m 20 l a t swego a k t y w n e g o ż y c i a . C ó ż ! w y ­ Wydala dwie b i e r a m y m y , ale i los w y b i e r a za nas. N i e c h c ę a n a l i z o w a ć t y c h W-wa spraw, z r e s z t ą nie (PWN, W-wa wiem, czy zdołałbym to obecnie u c z y n i ć , 1960, f a k t e m jest, ż e p r a c u j ą c w r e d a k c j i z a w ę ż a ł a pole i n n y c h swych Polskiego książki: wersje Polaka obcojęzyczne) rzeźba oraz współczesna Pomnik 1975). B y ł a w s p ó ł a u t o r e m a l b u m u Sztuka d z i a ł a ń . N i e d o s t a w a ł o jej b y ł o z d r o w i a , siły przebicia, u m i e j ę t ­ k i l k a n a ś c i e recenzji, w s t ę p ó w do k a t a l o g ó w teoretycznych, m . i n . Sztuka, z r e a l i z o w a ć w p o l n i swych t a l e n t ó w , u c z y n i ł a 1979 p r z e j ś c i u n a e m e r y t u r ę . P a t r z ą c teraz na Jej dopiero życie m o ż n a po do­ strzec w n i m z a r ó w n o niezrealizowane obszary m o ż l i w o ś c i , j a k nr (PWN, Mickiewicza Ludu ( A r k a d y , W - w a 1967, w y d a n i a o b c o j ę z y c z n e ) , n a p i s a ł a n o ś c i zabiegania o w ł a s n e interesy. D a j ą c wiele n a m nie m o g ł a to 1958 27; Granice pojęcia „przezroczysta" rzeźby wystaw, [ w : ] Rzeźba 1984 [ k a t a l o g ] , Galeria B W A „ A r s e n a ł " , P o z n a ń 1984 ( w y d a n y w 1980]. tekstów „Kultura", R. polska 17, 1944—. 20.IX—21.X. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3a1ab05fef633cbb0db16428245271dd.pdf 003501ac1560ceb58d7aaf9af9ec886a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2043 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Subject The topic of the resource grupa etniczna ubiór tradycyjny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1896 Title A name given to the resource Ubiór tradycyjny jako wyróżnik grupy etnicznej / LUD 1992 t.75 Description An account of the resource LUD 1992 t.75, s.79-94 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dankowska, Joanna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, JOANNA t. 75, 1992 DANKOWSKA Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM Poznań ". .. idu u swit neznanymy sztachamy, soroczku maty wyszyła melli czerwonymy i czornymy nytkamy." Pawlyczko UBIÓR TRADYCYJNY JAKO WYRÓŻNIK GRUPY ETNICZNEJ W artykule niniejszym pragnę ukazać jak zmieniły się funkcje odzieży tradycyjnej ludności ukraińskiej przesiedlonej na tereny Polski północno-wschodniej. Spośród wielu funkcji ubioru ludowego (por. P. Bogatyriew, 1979; B. Bazielich, 1987) w szczególności chciałabym się zająć jego funkcją narodową. Pełni bowiem ona rolę dominującą w strukturze funkcji ubioru tradycyjnego Ukraińców zamieszkałych na wymienionym obszarze. Na tę utrwalającą się, a nawet rozwijającą po II wojnie światowej rolę wpłynęły dwa zasadnicze czynniki. Po pierwsze, były to warunki społeczne wynikające z faktu zamieszkiwania tej ludności przez wiele pokoleń w strefie kulturowego pogranicza polsko-ukraińskiego. Po drugie, były to czynniki historyczne, a głównie przymusowe przesiedlenie Ukraińców w 1947 roku w ramach Akcji "Wisła" i ich rozproszenie w środowisku polskim. Dominacja funkcji narodowej nie wyklucza oczywiście współwystępowania innych funkcji takich jak: estetyczna, praktyczna, wyznacznika płci, stanu i wieku, choć są one coraz bardziej podporządkowane owej funkcji naczelnej. Następuje też wyraźne przechodzenie funkcji obrzędowej w funkcję narodową. W tytule, jak i w dalszej części artykułu używam słowa "ubiór" na określenie wszystkich części odzieży zarówno odświętnej, jak i codziennej wraz z przynależnymi jej dodatkami. Terminem "strój" obejmuję natomiast jedynie odzież odświętną i obrzędową. Określenie "ubiór ukraiński" stosuję jako pojęcie ogólne mieszczące w sobie wszystkie regionalne odmiany tego ubioru spotykane w terenie. Podobnie terminem "Ukraińcy" obejmuję całą ludność ukraińską, która podlegała wysiedleniu łącznie z takimi grupami jak Łemkowie, Bojkowie czy Dolinianie (A. Kwilecki, 1964, 379). Pomimo bowiem wieloletnich sporów na temat przynależności tych grup (a w szczególności Łemków) do ukraińskiej wspólnoty etnicznej ich związki historyczne i kulturowe z obszarem Ukrainy wydają się być niepodważalne (por. K. Pudło, 1987, s. 178; R. Reinfuss, 1990; W. A. Serczyk, 1990, s. 424). Użycie terminu "grupa etniczna" w stosunku do części narodu ukraińskiego, która mieszka w Polsce, znajduje swe uzasadnienie. Samoidentyfikacja etniczna tej grupy mniejszościowej związana jest z terytorium "ojczyzny �80 ideologicznej" (S. Ossowski, 1967), a nie z aktualnym miejscem zamieszkania. Ponadto Ukraińcy polscy postrzegani są tak od wewnątrz (przez samych siebie), jak i od zewnątrz (przez innych) jako grupa o odmiennej w stosunku do większości mieszkańców Polski kulturze. Podtrzymują oni własne wzory kulturowe, pojmując je jako wartości grupowe, nierzadko manifestowane w zachowaniach. Posiadają również skrystalizowaną świadomość etniczną (por. Słownik etnologiczny, 1987, s. 144; A. Posem-Zieliński, 1979; K. Kwaśniewski, 1982, s. 207, 303-304) wzmocnioną ostatnio faktem powstania niepodległego państwa ukraińskiego (K. Kwaśniewski, 1982, s. 217). W zamieszkiwanych obecnie wsiach Ukraińcy stanowią grupy etniczne w sensie węższym, tworząc społeczności lokalne o silnych więzach wewnętrznych. W artykule niniejszym wykorzystano dane uzyskane w trakcie własnych badań autorki, przeprowadzonych w latach 1987-1988 na terenie wsi i gminy Banie Mazurskie (województwo suwalskie, dawny powiat Gołdap) dokąd wysiedlono w czasie Akcji "W" głównie Ukraińców z dawnego województwa lubelskiego. Ze względu na politykę mniejszościową władz PRL nie prowadzono na tych terenach przez bardzo wiele lat po wojnie żadnych badań etnograficznych i nie są znane żadne opracowania dotyczące stanu zachowania i przemian w ubiorze tradycyjnym Ukraińców tam zamieszkałych. Na temat przemian w funkcjach odzieży repatriantów zza Bugu i przesiedleńców na teren Śląska pisała B. Bazielich (1987). Nie wyróżniała jednak Ukraińców jako oddzielnej grupy. Wspomniała jedynie o wciąż żywej wśród ludności zabużańskiej sztuce haftu krzyżykowego, z czego wynika, że także na terenie Śląska ludność ta nie zarzuciła całkowicie dawnej tradycji w zakresie stroju. * Wieś Banie Mazurskie założona została przez Polaków już w połowie XVI wieku. Jednak po najazdach tatarskich i klęsce dżumy w 1709 roku tereny te wyludniły się, a prowadzona później kolonizacja niemiecka doprowadziła do ich germanizacji. W 1939 roku gmina Banie Mazurskie liczyła 1970 mieszkańców, w przeważającej większości Niemców (A. Wakar, 1971, s. 60-107). Ludność ta opuściła wieś jeszcze przed końcem II wojny światowej. Po wojnie próbowano zaludnić te ziemie, jednak akcja osadnicza prowadzona na zasadzie dobrowolnych zgłoszeń nie dała oczekiwanych rezultatów ze względu na duże zniszczenia i małą atrakcyjność gospodarczą tutejszych gleb. W końcu 1946 roku w Baniach mieszkało zaledwie 6 rodzin. O stałym osadnictwie można mówić dopiero w 1947 roku, kiedy to w ciągu maja i czerwca przybyły do Bań 54 rodziny ukraińskie przesiedlone głównie z terenów przygranicznych leżących między Włodawą a Ustrzykami Dolnymi, to jest z dawnych województw rzeszowskiego i lubelskiego, a obecnie chełmskiego, zamojskiego i przemyskiego (por. A. K wilecki, 1964, s. 381; A. Wakar, 1971). Ta prawosławna lub greckokatolicka ludność pochodziła w większości �81 z zamożnych, dużych, liczących nawet po 500 numerów wsi kulturowego pogranicza polsko-ukraińskiego. Wsie te, często w całości ukraińskie, były względnie izolowane od otaczającego je środowiska, zaś procesy cywilizacyjne rozpoczęły się tu później niż w wielu innych częściach Polski. Czynniki te zdawały się sprzyjać zachowaniu tradycyjnych ubiorów, natomiast zamożność przyczyniła się do rozbudowy form odzieży, a szczególnie stroju (por. Bogatyriew, 1979, 185). We wsiach położonych bliżej większych miast i poddanych ich wpływowi ubiór tradycyjny zarzucono już w okresie międzywojennym. W wioskach bliższych granicy austriackiej i dawnej Galicji spotykało się go częściej, a jego zdobienie było bogatsze i charakteryzowało się archaicznymi technikami wykonania. Mieszkańcy tych wiosek wysoko cenili swój tradycyjny ubiór jako zgodny z obowiązującym kanonem piękna. Ponadto wykonanie poszczególnych jego części było bardzo pracochłonne i niejednokrotnie kosztowne 1. O wysokim statusie ubioru (szczególnie stroju) świadczy również fakt, że wiele osób przywiozło go ze sobą do Bań Mazurskich, często wbrew wyraźnym zakazom eskortujących przesiedleńców żołnierzy polskich. Ci, którzy zdecydowali się go zostawić, zanieśli wyszywane koszule, ręczniki i tkane dywany do pobliskich cerkwi 2. We wsiach rodzinnych ubiór ten nie pełnił aż tak silnie funkcji narodowej, ponieważ ludność ukraińska stanowiła większość na tych terenach. Wprawdzie jedynie w okolicach Hrubieszowa zwarte osadnictwo ukraińskie przekraczało Bug, jednak w okresie przed II wojną światową procent ludności ukraińskiej na tym obszarze wahał się w granicach 60-75,5%. A jeśliby brać pod uwagę tylko ludność wiejską, procent ten byłby jeszcze wyższy (A. Fischer, 1928, s. 3 i 13; Monografia ... , 1932, s. XVII). Jednak już w okresie II wojny za pomocą stroju podkreślano własne sympatie polityczno-narodowe. Mężczyźni, a zwłaszcza kawalerzy, na znak swych postaw patriotycznych i dążenia do proklamacji niepodległego państwa ukraińskiego nosili pod kołnierzykiem odświętnej koszuli błękitną wstążeczkę3. Bezpośrednio po przybyciu na nowe tereny, w odróżnieniu od pozostałych Ziem Odzyskanych i wbrew wszelkim założeniom deportacji mającej na celu rozbicie skupisk ukraińskich, ludność ta znalazła się w okolicach Bań Mazurskich w większości. Zdarzały się nawet wsie w całości ukraińskie. Stało się tak głównie ze względu na uprzednio bardzo słabe zaludnienie tych obszarów, jak również na znaczne przekroczenie planowanej liczby przesiedlonych. Do wsi takich należały Banie Mazurskie. Pobliskie Lisy, Wróble, l Znamienna Hrubieszów: "W Luba Kuszel, lat 2 Informacja 3 Informacja } - Lud 1. LXXV jest tu wypowiedź jednej z informatorek pochodzącej z Honiatyna, powiat naszej wsi to wszystkie dziewczyny wyszywały, że aż im krew z palców szła". 68. pochodzi z okolic Hrubieszowa. pochodzi z okolic Hrubieszowa. �82 Budry i Kuty miały również, co było zjawiskiem unikalnym w skali kraju, przewagę ludności ukraińskiej (A. Kwilecki, 1964, s. 380 i 382)4. Po roku 1956 część przesiedlonej ludności wyemigrowała wracając na swe dawne ziemie. Byli to głównie Łemkowie. Na ich miejsce coraz liczniej zaczęła napływać ludność polska, czy to wskutek przyrostu naturalnego, czy migracji z mniejszych miejscowości. Obecnie trudno jest ustalić dokładnie ile jest rodzin pochodzenia ukraińskiego, a ile polskiego. Dane w księgach meldunkowych są często niepełne i niewiarygodne ze względu na późniejsze poprawki i uzupełnienia. Spośród rodzin mieszanych polsko-ukraińskich część zachowuje tradycje polskie, a część ukraińskie. Są i takie, które starają się łączyć obie. Faktem jest jednak, że ze względu na dużą liczbę osób narodowości ukraińskiej (około 55%) Banie nazywa się często przenośnie "stolicą polskiej Ukrainy". Struktura zatrudnienia sprzyja zachowywaniu wzorców tradycyjnych, gdyż aż 74% tutejszej ludności utrzymuje się wyłącznie z rolnictwa (D. Waluś, 1983). O silnym środowisku ukraińskim świadczy fakt, że we wsi ma swoją siedzibę Ośrodek Kultury Związku Ukraińców w Polsce oraz zbiorcza szkoła gminna prowadząca lekcje języka ukraińskiego. Niedawno wybudowano kościół grekokatolicki pod wezwaniem św. Mikołaja. Wystrój tego kościoła świadczy o wciąż żywej tradycji typowego dla Ukrainy haftu krzyżykowego. We wsi istnieją: dziecięcy zespół pieśni i tańca ukraińskiego "Sokoły" i zespół folklorystyczny dla dorosłych "Zorepad", prowadzone przez nauczycielkę tutejszej szkoły, panią Annę Nazarowicz. Były one nagradzane na Festiwalach Kultury Ukraińskiej w Sopocie. Niektórzy mieszkańcy wsi tańczą i śpiewają w innych zespołach amatorskich, między innymi w "Czeremoszu". Tak więc atmosfera kulturalna wsi, jak również odmienność kultury mieszkających w niej Polaków, jest czynnikiem stymulującym wyraźne uświadamianie i manifestowanie odrębności etnicznej. Sprzyja to zachowaniu tradycyjnych wzorów kultury, przejawiających się między innymi w stroju ludowym. * Po II wojnie światowej obserwujemy na terenie całej Polski szybkie zanikanie ubiorów tradycyjnych lub zmianę funkcji poszczególnych ich części. Systematyczne zastępowanie starych elementów odzieży nowymi, zazwyczaj kupowanymi, powodowało powstawanie zestawień "wiejsko-miejskich", które jednak stosunkowo szybko ustąpiły miejsca odzieży całkowicie miejskiej. Ubiór tradycyjny stopniowo przyjmował rolę kostiumu noszonego jedynie na specjalne okazje. 4 Ze wszystkich województw kraju największą liczbę rodzin - 13.621, to jest około 51 tysięcy osób, osadzono właśnie w województwie olsztyńskim (M. Winnicki, 1965, s. 3 i 13). Należy jednak pamiętać, że chociaż w dwóch powiatach, na których granicy znajdowały się Banie Mazurskie (Gołdap i Węgorzewo) odsetek ludności ukraińskiej był najwyższy w Polsce, to wynosił zaledwie 15-16% ludności całego powiatu. Tym wyraźniej widać niezwykłe skupienie Ukraińców w okolicach Bań (A. Kwilecki, 1964, s. 380), nawet jeśli wziąć poprawkę na celowe zaniżanie statystyk mniejszościowych w tamtym okresie. �83 Wszelkie gwałtowne zmiany dodatkowo przyspieszają procesy przeobrażeń zachodzące w życiu codziennym ludzi i ich kulturze. Bardzo wyraźnie jest to widoczne przy zderzeniu kultur odmiennych, co jest jednym z podstawowych skutków każdej migracji (por. K. Kwaśniewski, 1982). O ile więc do 1947 roku przekształcenia zachodzące w odzieży ukraińskiej uznać można za naturalną, wynikającą z wielu różnorodnych przyczyn ewolucję, to po przesiedleniu nastąpiły gwałtowne przemiany gdyż ludność ta znalazła się w zupełnie odmiennym kontekście kulturowym. Jednorodne i silne grupy lokalne, połączone związkami krwi i powinowactwa oraz mające w swych wioskach świadomość przewagi kulturowo-narodowościowej, a zatem traktujące swe dziedzictwo jako rzecz oczywistą, jedynie słuszną, a nawet będącą powodem dumy 5, całkowicie rozbito rozmieszczając zaledwie po 3-4 znajome rodziny w każdej ze wsi mazurskich. Odmienne środowisko naturalne, zmiana otoczenia społecznego i stosunki, w których Ukraińcy zajmowali pozycję grupy podejrzanej i niebezpiecznej, poddanej ścisłemu nadzorowi UB i pozbawionej części praw obywatelskich (por. A. Sakson, 1991, s. 7), stworzyły warunki, w których nastąpiły głębokie przemiany w całej sferze kultury, a więc również i w ubiorze. Na przemiany te oddziaływały dwie przeciwstawne siły. Z jednej strony specyficzna sytuacja "obcych", izolowanych od reszty osadników ze względu na silny stereotyp Ukraińca-"Upowca" sprawiła, że zamknęli się oni wewnątrz własnej grupy etnicznej. Sprzyjało to niewątpliwie petryfikacji wzorów kulturowych, szczególnie w sferze społecznej i umysłowej (J. Burszta, 1967, s. 161). Z psychologicznego punktu widzenia wyobcowanie wzmocniło naturalną ludzką skłonność do gloryfikowania przeszłości, tym bardziej, że miało ono silne oparcie w tak podstawowej dla kultur rolniczych kwestii, jak bez porównania gorsza na nowym miejscu zamieszkania kategoria gleby. W świadomości przesiedleńców problem ten żywy jest do dziś i ujawnia się w pełnych goryczy stwierdzeniach odnoszących się do stron rodzinnych: "W naszej wsi to były najlepsze ziemie, ani jednego kamyczka" 6. Jak już wspomniałam, liczebność Ukraińców przesiedlonych na Mazury była dostatecznie duża, by na miejsce rozbitych wspólnot lokalnych zaczęło się tworzyć poczucie ponadwioskowej i ponadregionalnej wspólnoty opartej na jedności etnicznej (por. W. Czapran, 1987). Jedność ta została zresztą jednoznacznie określona przez Polaków zarówno sąsiadów-osadników, jak i oficjalne władze stosujące w czasie deportacji kryterium narodowościowe, a nie rzeczywistą przynależność czy wspomaganie oddziałów UPA. W pierwszym okresie po przesiedleniu odmienność ubioru ukraińskiego od nie ukraińskiego (zwykle polskiego) tworzyła istotną przesłankę do sytuo5 Wiele informatorek uważało strój ze swoich okolic za najładniejszy. Wyraźnie świadczy o tym wypowiedź Teodory Pupiec, lat 87: "W naszej wsi to chodzili mocno ładnie ubrane, a w drugiej to już nie tak", fi Informatorka Teodora Pupiec. �84 wania nieznajomych osób w tak istotnej dla kultur tradycyjnych opozycji "swój-obcy". Pozwalała ona na łatwe klasyfikowanie w kategoriach "Ukrainiec - nie Ukrainiec (polak)". W tym momencie ubiór tradycyjny w pełni zaczyna odgrywać rolę jednego z podstawowych wyróżników grupy etnicznej. Różnice regionalne w ubiorach ukraińskich umożliwiały natomiast rozpoznawanie "krajan" i formowanie grup towarzyskich w oparciu o tę kwalifikację. W ten sposób ujawniła się funkcja regionalna ubioru, która jednak wobec znacznego przemieszania ludności ukraińskiej i zaniku grup regionalnych uległa szybko podporządkowaniu funkcji etnicznej (por. P. Bogatyriew, 1979, s. 183). Powyższe względy przyczyniły się do powszechnego w pierwszych latach po przyjeździe, noszenia przez Ukraińców ubioru tradycyjnego, szczególnie w dni świąteczne. Sprzyjały temu także trudne warunki ekonomiczne. Obejmowane gospodarstwa były często zdewastowane i zrujnowane w 50-70%, pozbawione mebli, narzędzi i inwentarza żywego. Gleby, uboższe od żyznych czarnoziemów i lessów Lubelszczyzny, wymagały zupełnie innej uprawy i przynosiły dużo niższe plony. Przesiedleńcy musieli więc maksymalnie wykorzystać wszystkie przywiezione ze sobą dobra, w tym i odzież (por. B. Bazielich, 1987, s. 122-123; J. Burszta, 1967, s. 161). Niezależnie od tego, podsycany przez politykę i propagandę rządową antagonizm polsko-ukraiński i przymusowe przesiedlenie, odczuwane powszechnie jako bardzo krzywdzące (K. Pudło, 1987, s. 177), sprzyjały ujemnemu waloryzowaniu kultury polskiej we wszystkich jej przejawach (jako kultury "obcej" i ekspansywnej). Na zasadzie kontrastu, tym bardziej wynoszono kulturę własnej grupy etnicznej. Wszelako antagonizm powyższy prowadził też do skutków odwrotnych niż opisane powyżej. Część Ukraińców obawiając się represji ze strony władz lub kpin i wrogości Polaków, próbowała zlikwidować przynajmniej zewnętrzne, a więc dotyczące głównie języka i kultury materialnej, oznaki odmienności narodowej. W tym celu zarzucano charakterystyczną, tradycyjną odzież i kupowano nowe, standardowe ubrania fabryczne upodabniając się do pozostałych osadników. Powyższa tendencja wskazuje na istotną wartość semiotyczną tradycyjnego ubioru jako wyróżnika etnicznego, dostrzeganą także przez jego właściciela. Na unifikację ubioru codziennego duży wpływ miała też szkoła i zakłady pracy. Sprzyjały jej również ogólne tendencje unifikacyjne charakterystyczne dla kultury masowej. Resztki odzieży tradycyjnej przeznaczano więc do prac gospodarskich lub przerabiano - z damskich koszul szyto letnie bluzki (wyszywane rękawy przeznaczając na poduszki), spódnice skracano i zwężano, a z fartuchów szyto dziewczęce spódniczki (por. B. Bazielich, 1987). Natomiast zawieranie związków małżeńskich z osobami z innych grup narodowościowych powodowało kontaminację ubiorów odświętnych. * Obecnie ubioru ukraińskiego jako całości nie nosi się już zupełnie w życiu codziennym. Zaniknęła jego funkcja praktyczna i coraz bardziej staje się on �85 znakiem. Pełni więc funkcję kostiumu, używanego przez zespoły folklorystyczne, które na lokalnych świętach ludowych (Zielone Świątki, Dożynki) reprezentują mniejszość ukraińską. Uwidacznia się tu przekonanie, że rolę tę godnie pełnić możne jedynie ubiór "najpiękniejszy", a więc naj bogatszy strój odświętny. Stąd zespoły występują w kostiumach złożonych z elementów strojów noszonych przed II wojną przez bogatszych chłopów (na przykład gorsety naszywane są zwykle cekinami, a nie kolorową lasetą, jak to było u biedniejszych). Funkcja wyróżnika zamożności ustąpiła więc funkcji narodowej. W skład tych kostiumów wchodzą autentyczne części odzieży sprzed 50-70 lat, cźasem jedynie, w zależności od potrzeb, przerobione. Są to głównie wyszywane koszule o dawnym kroju i motywach zdobniczych, zapaski i serdaki. Elementów tych nie stara się już kompletować według kryteriów regionalnych. Oznacza to, że straciły one funkcję wyróżnika regionalnego na rzecz manifestacji specyfiki narodowej. Pomimo że gros zespołów ludowych, szczególnie tancerzy, tworzą osoby młode nie uszyto dotąd nowych kostiumów, lecz nadal używa się tradycyjnych. Choć czasem trochę zniszczone, cieszą się one większym szacunkiem i uważane są za "ładniejsze" i "odpowiedniejsze" na występy. Występuje tu podporządkowanie funkcji estetycznej funkcji narodowej. Członkowie zespołów, jeśli nie posiadają własnej autentycznej koszuli, gorsetu czy zapaski, starają się skądś je zdobyć, czasem pożyczając od właścicieli tylko na występy (por. M. Wojciechowska, 1990, s. 20-21). Natomiast brakujące elementy stroju (na przykład spodnie) uzupełnia się zgodnie z wyobrażeniem o "stroju typowo ukraińskim", utożsamianym obecnie ze strojem z tak zwanej "Wielkiej Ukrainy" (Ukrainy Centralnej). W ten sposób zespoły "Czeremosz" i "Sokoły" uszyły dla mężczyzn bardzo szerokie spodnie i szarfy do przewiązania w pasie, a dla dziewcząt krótkie spódniczki w kwiaty, nie znane wcześniej na terenach wschodniej Lubelszczyzny. Nosi się je obecnie do tradycyjnych (pod względem kroju i zdobienia) na tym terenie koszul. Powstało więc zestawienie sztuczne, mające jednak w intencji nosicieli kostiumu odzwierciedlać strój ukraiński (Fot. 1). Nastąpiła zmiana funkcji ślubnego nakrycia głowy panny młodej - wianka ze sztucznych kwiatów przyozdobionego szarfami, który obecnie noszony jest w czasie występów przez wszystkie dziewczęta i uważany za charakterystyczny dla młodych Ukrainek. Buty uważane za "ukraińskie" różnią się znacznie zarówno fasonem, jak i kolorem od obuwia noszonego we wsiach rodzinnych. Również kobiety, które zmuszone były uszyć i wyhaftować nowe bluzki, dostosowały ornamentykę i kolory do wzorów zamieszczanych w drukowanych na Ukrainie pismach poświęconych wyszywaniu. Najwyraźniej więc następuje zlewanie świadomości regionalnej ("swój") ze świadomością narodową ("ukraiński") i przyznawanie łącznej kategorii "swój-ukraiński" wszelkim elementom kultury, które kojarzone są z którąkolwiek częścią Ukrainy. Obecnie, po powstaniu niezależnego państwa ukraiń- �86 Fot. I. Zespół Pieśni i Tańca Ukraińskiego "Czeremosz". Występ z okazji Zielonych Świąt ("Święta Ludowego"). Kuty woj. suwalskie. Fot. J. Dankowska, czerwiec 1987. skiego, procesy s. 20 i 33-34). te uległy jeszcze wzmocnieniu (por. M. Wojciechowska, 1990, * Trochę inaczej przedstawia się kwestia żywotności pojedynczych elementów odzieży tradycyjnej. Starsze kobiety noszą powszechnie fartuchy, choć są one znacznie już przeobrażone pod względem kroju, rodzaju tkaniny i zdobienia. W zimniejsze dni wkładają czasem starą kurtkę sukienną lub kabat. Te części odzieży traktowane są jednak jako stare i mało wartościowe, noszone głównie z oszczędności. Choć ich specyfika wskazuje wyraźnie, że właścicielka jest Ukrainką, to jednak funkcja narodowa nie jest tu intencjonalna i - w przeciwieństwie do zespołów ludowych - ujawnia się mimo woli. Istnieją również pojedyczne elementy tradycyjnego ubioru, które nie tylko przetrwały migracje i upływający czas, ale zaczęły żyć własnym życiem tworząc formy nowe, odmienne od tradycyjnych i często zaskakujące, a zgodne ze współczesną modą i gustem. Dotyczy to przede wszystkim sposobu zdobienia tkanin wyszyciem krzyżykowym. Technika wykonania pozostała tu nie zmieniona, ale widać wyraźne zmiany w kolorystyce. Coraz większą przewagę zyskują kolory ciepłe - czerwony i pomarańczowy, zestawiane z kontrastową jasną zielenią i czernią. Wskazuje to na odchodzenie od typowych dla wschodniej Lubelszczyzny kolorów ciemnych głównie czarnego (rzadziej ciemnej �87 zieleni, fioletowego, wiśniowego z małym dodatkiem żółtego, pomarańczowego lub błękitnego) i czerpanie wzorów z drukowanych wzorników, w których kolory czerwony i czarny prezentowane są jako "typowo ukraińskie". Pogląd taki przejawia się nawet w popularnych piosenkach ludowych. Znów więc na plan pierwszy wysuwa się funkcja narodowa tych haftów. Trzeba przy tym zauważyć, że każdy przedmiot zdobiony haftem krzyżykowym niejako automatycznie nabiera w świadomości tutejszej ludności mocy symbolicznego reprezentowania kultury ukraińskiej. Spośród wytworów kultury tradycyjnej niektóre przetrwały do dziś, jednoznacznie odróżniając domy ukraińskie od polskich (por. M. Wojciechowska, 1990, J 9). Dzieje się tak szczególnie tam, gdzie gospodynie same lubią wyszywać i ozdabiają dom własnymi robótkami. Do przedmiotów takich należą tak zwane "portiery", na które składają się dwa pasma płótna, o szerokości 30-40 cm każdy, wiszące po obu stronach okna i jedno rozwieszone wzdłuż nad jego górną futryną. "Portiery" wyszywane są krzyżykami we wzory geometryczne o kolorycie czarno-czerwonym, według przekonania informatorek "typowo ukraińskim". W domach starszych osób spotyka się sporadycznie do dziś ręcznie tkane "dywany" służące do przykrywania ław i łóżek oraz obrusy ozdobione haftem przewlekanym lub tkanym. Interesującym przeobrażeniom uległy wyszywane ręcznie na surowym płótnie makatki o motywach kwiatowych i zwierzęcych. W latach dwudziestych wyszywano je różnobarwną lasetą stosując ścieg płaski-atłaskowy 7. Obecnie spotkać można podobne makatki wyszywane wełną lub muliną, podwójnym ściegiem krzyżykowym (zwanym tu "bułgarskim") na szarym, kupnym płótnie. Ozdobione są wzorami powstałymi ze zwielokrotnienia elementów geometrycznych, stosowanych do przyozdabiania koszul i zapasek. Przeważającym kolorem jest znów kolor czerwony z dodatkiem czerni i zieleni. Widać więc odwrócenie najczęściej spotykanego kierunku rozwoju haftów od krzyżykowych, zazwyczaj geometrycznych, do atłaskowych, zwykle kwiatowych (rzadziej zwierzęcych) i od jednobarwnych do wielobarwnych. Jest to więc powrót do techniki, ornamentyki i kolorystyki bardziej archaicznej, ale uważanej za czysto ukraińską. W roli makatek występują też czasem bogato wyszywane zapaski pozbawione wiązadeł. Jednak najbardziej charakterystycznym wyposażeniem wnętrz domów ukraińskich są wyszywane krzyżykami poduszki, ich liczba sięga nawet 20 sztuk8. Część z nich przerobiona została z rękawów starych koszul, niektóre powstały współcześnie. Pomimo zmiany formy przejawiającej się w przeniesieniu wyszycia z boków na część przednią i znacznego zmniejszenia wielkości zachowały nadal swoją ozdobną i prestiżową funkcję. Ich masowa ekspozycja w mieszkaniach 7 Na obszarze tym tuż przed II wojną światową znany też był haft richelieu stosowany głównie do pościeli i bielizny stolowej. 8 Można je też czasem spotkać jako ozdobę siedzeń w samochodach osobowych. �88 ukraińskich świadczy, że zachował się dotąd dawny kanon piękna oraz oceny pracowitości gospodyni 9. Obecnie zyskały one jeszcze dodatkowo funkcję narodową, której nie pełniły w wioskach ukraińskich przed wysiedleniem 10. W niektórych domach przetrwały do dziś niezwykle oryginalne dzieła ukraińskiej sztuki ludowej, jakimi są wyszywane krzyżykami na płótnie obrazy święte. Umieszczone za szkłem i oprawione w ramki, wyobrażają najczęściej Matkę Bożą lub Jezusa Chrystusa. Pod postacią świętą czasami znajduje się napis wyszyty krzyżykami w języku ukraińskim z prośbą o opiekę i błogosławieństwo. Obrazy takie powstają i współcześnie. Obok obrazów świętych, charakteryzujących się większą stylizacją postaci (Fot. 2), pojawiają się prace o tematyce kwiatowej lub zwierzęcej. Następuje więc dostosowanie dawnej formy do wymogów współczesnej mody i światopoglądu. Wszystkie wyżej wymienione przedmioty wraz z innymi dodatkami (takimi jak: wyszywane serwetki i bieżniki) nadają wnętrzom jednoznacznie ukraiński charakter. Fot. 2. Współczesny obraz wyhaftowany krzyżykami. Nad nim zawieszony w tradycyjny sposób ręcznik "paradny". Banie Mazurskie. Fot. J. Dankowska, wrzesień 1987. 9 Spotkałam się w Baniach z opinią, że jak dziewczyna "nie umie wyszywać, to tak jakby gotować nie umiała - męża nie znajdzie". Informator Bohdan Nazarowicz. 10 Jest to element wyposażenia wnętrza, który również spotyka się w domach polskich. Ornamentyka jednak odbiega znacznie od typowych wzorów ukraińskich. To samo dotyczy kolorystyki. �89 Następnym charakterystycznym elementem domów ukraińskich, zupełnie nie spotykanym u Polaków, są ręczniki "paradne" wyszywane krzyżykami na białym płótnie. Mają one szerokość 25-35 cm a długość około 200 cm i wyszywane są na obu węższych końcach w wielobarwne "szlaki". Takie rozmieszczenie haftu spowodowane jest wciąż zachowaną funkcją użytkową i estetyczną ręcznika, który wiesza się nad ikonami tak, aby oba zdobione końce zwisały ku dołowi (Fot. 2) lub okalały górny i prawy bok obrazu. Ręczniki takie, choć rzadziej, wyszywa się również obecnie, głównie dla potrzeb Fot. 3. Para młoda w strojach z Centralnej Ukrainy. Banie Mazurskie. listopad 1988. Fot. S. Bernatowicz, �90 cerkwi. Straciły one większość ze swoich niegdyś bardzo istotnych funkcji obrzędowych. Jednak nadal dawnym obyczajem wiesza się wyszywany ręcznik na krzyżu niesionym w kondukcie pogrzebowym. Jest wtedy jednoznacznym określeniem narodowości zmarłego. Wyszywany "paradny" ręcznik podniesiono w kulturze ukraińskiej do rangi symbolu narodowego i w tej roli pojawia się w trakcie występów zespołów folklorystycznych, jako niezbędny atrybut wielu tańców i pieśni ludowych. Powraca także czasem jako rekwizyt symbolizujący dawną tradycję i przynależność narodową w trakcie obrzędowości ślubnej, ale w zupełnie nowej, zapożyczonej z kultury warstw elitarnych, roli. Mianowicie państwo młodzi wychodząc z cerkwi przechodzą Fot. 4. Krawat męski haftowany krzyżykami. Wróble. Fot. J. Dankowska, lipiec 1988. �91 Fol. 5. Koszule pierwszokomunijne naszytym na nową tkaninę. uszyte z płótna fabrycznego i ozdobione starym haftem Banie Mazurskie. Fot. 1. Dankowska, lipiec 1988. pod ręcznikami trzymanymi nad ich głowami przez druhny i druhów (Fot. 3, por. M. Wojciechowska, 1990, s. 38). Zdarza się, choć rzadko, że para młoda pragnie jeszcze silniej podkreślić swą przynależność narodową występując na ślubie w stroju ukraińskim lub ozdabiając suknię ślubną, chusteczki do trzymania koron, krawat lub muszkę haftem krzyżykowym (por. M. Wojciechowska, 1990, s. 21), czego zupełnie nie spotyka się u Polaków. Inną formą zastosowania haftu krzyżykowego dla wyodrębnienia własnej grupy etnicznej (nie mającego zresztą odpowiednika w kulturze tradycyjnej) są wyszywane krzyżykami krawaty, które mężczyźni zakładają na wesela i większe uroczystości (Fot. 4). Noszą je również w dni świąteczne mali chłopcy, a powszechny jest zwyczaj, że zakładają wyszywane koszule w Dniu I Komunii Świętej, czy idąc z rodzicami na wesele (por. M. Wojciechowska, 1990, s. 20). Przed ł Wojną Światową koszule dziecięce rzadko kiedy zdobiono wyszyciem. Natomiast pod koniec okresu międzywojennego i do roku 1947 dzieci miały stroje haftowane prawie tak samo jak dorośli. Współczesne koszule szyte są z płótna fabrycznego, zbyt cienkiego do wyszywania i dlatego naszywa się na nie pasy haftowanego krzyżykami grubszego płótna (czasem jeszcze samodziałowego) odcięte od starych koszul dziecięcych. Zdobi się nimi zwyczajowo stójkę, pazuchę i mankiety koszuli (Fot. 5). Nastąpiło więc przejście od stroju �92 Fot. 6. Wystrój głównego ołtarza w cerkwi grekokatolickiej. wrzesień 1987. Banie Mazurskie. Fot. J. Dankowska, świątecznego do obrzędowego (I Komunia Św., wesele) i równoczesne nałożenie na funkcję obrzędową funkcji narodowej 11. Zastosowano przy tym archaizację zarzucając znany już przed II wojną krój koszuli z kołnierzem wykładanym i wracając do "typowo ukraińskiej" stójki (por. P. Bogatyriew, 1979, s. 167). Przynależność do Cerkwi, zarówno prawosławnej jak i grekokatolickiej, określa przynależność narodową. Naturalnym skutkiem takiego utożsamienia 11 Zjawisko powyższe zdaje się podważać twierdzenie dziecięcy nigdy nie pełni funkcji narodowej. Bogatyriewa (1979, s. 207), że ubiór �93 jest podkreślanie w wystroju świątyni elementów narodowych. Funkcję tę pełnią wyszywane krzyżykami szaty liturgiczne, sztandary, obrazy i całe komplety bielizny cerkiewnej w różnych kolorach, które zmienia się stosownie do świąt i okresów roku liturgicznego (Fot. 6). Wszystkie wyżej wymienione przedmioty powstały zaledwie parę lat temu, w oparciu o dawne techniki i wzory. * Duża różnorodność i pomyslowość w adaptacji starych form do wymogów współczesnej mody świadczy, iż pewne elementy stroju (głównie haft krzyżykowy) starano się zachować a nawet rozwijać. Najwyraźniej, w sposób bardzo silny, łączył się on z poczuciem tożsamości narodowej. Świadczy o tym również zmiana funkcji wielu obiektów, które zatraciły swe pierwotne funkcje praktyczne, estetyczne czy obrzędowe na rzecz symbolicznego reprezentowania kultury ukraińskiej. Również zmiany w technikach, ornamentyce i kolorystyce haftów w kierunku ujednolicenia ich z haftami Ukrainy Centralnej świadczą o silnych związkach emocjonalnych z "ojczyzną ideologiczną" i zaniku poczucia odmienności regionalnej na rzecz jednorodnej ukraińskiej identyfikacji narodowej. BIBLIOGRAFIA Bazielich B. 1987 Odzież i strój tradycyjny ifolklorystyka nich i północnych, Bogatyriew stroju Ziemie ludowego, na ziemiach zachod- kultury ludowej, Warszawa. Studia w: Przemiany i Materiały społeczne na Ziemiach Zachodnich, nr 9, Poznań. W. ifolklorystyka zachodnich w kształtowaniu się społeczności wobec problemu tworzenia i północnych, lokalnych się nowego na Dolnym społeczeństwa Śląsku, w: na ziemiach Opole. A. 1928 Zarys Kwaśniewski etnografii Rusi, Lwów. K. 1982 Zderzenie kultur, Warszawa. A. 1964 Liczebno.~( "Przegląd Monografia ... i rozmieszczenie Zachodni" 1932 Monografia Ossowski w: Semiotyka i ich typ kulturowy, ludności Zachodnie. Etnologia Kwilecki po 1945 roku, w: Etnologia społeczellstwa Opole. 1987 Rola więzi krewniaczych Fischer Śląsku się nowego J. 1967 Kategorie Czapran zmian na Dolnym tworzenia P. 1979 Funkcje Burszta w procesie wobec problemu grup mniejszosCl narodowych na Ziemiach statys.tyczno-gospodarcza województwa lubelskiego, red. I. Czuma, S. 1967 Analiza Posem-Zieliński socjologiczna poJrcia ojczyzny, w: Dzieła, t. 3, Warszawa. A. 1979 Koncept ja etniczności Zachodnich, nr 4, Poznań. w amerykańskich studiach etnicznych, "Lud", t. 63. Lublin. �94 Pudło K. 1987 Łemkowie. Proces wrastania w środowi.~ko Dolnego Śląska 1947-1985, Wrocław. Reinfuss R. 1990 Śladami Warszawa. Łemków, Sakson A. 1991 Mniejszo.~(' niemiecka i inne mniejszo,~ci "Przegląd w Polsce, Zachodni" nr 2 (259). Serczyk W. A. 1990 Historia Wrocław-Warszawa-Kraków. Ukrainy, Słownik etnologiczny 1987 Slownik etnologiczny. Terminy ogólne, red. Z. Staszczak, Warszawa - Poznań. Wakar A. 1971 Goldap. Z dziejów miasta i powiatu, Olsztyn. Waluś D. 1983 Życie spoleczno-gospodarcze lala 1976-1980, w świetle analizy bud::ecólV gminy za gminy Banie Mazurskie praca dyplomowa, maszynopis. Winnicki M. 1965 Osadnictwo Wojciechowska 1990 Tożsamość kulturowa przykladzie Instytut Joanna ludno.~ci ukraińskiej w wojelVódzcwie olsztyńskim, Olsztyn. M. mniejszości rodzin pochodzenia Etnologii ukrańskiej IV Polsce ukrailiskiego IV miejscolVo.vl'i Miascko), IV oparciu li wybrane wyró::niki (na praca magisterska. UAM, Poznań. Dankowska TRADITIONAL COSTUME AS A DISCRIMINANT OF AN ETHNIC GROUP (Summary) In the article I tried to present changes in the function of costumes of the Ukrainians since their resettlement to the territories of North-Eastern Poland. The disappearance of the traditional costume has been accompanied by changes of functions of those of its elements which have proved most durable. They include objects ornamented with cross-stitch embroidery and costumes used by folklore performance groups, often composed of authentic parts of traditional clothing. In both cases, those elements have survived since they acquired a new function - to represent Ukrainian culture. Besides, new forms, not to be found in the traditional culture, have appeared both in the material (men's ties, embroidered table covers) and ritual sphercs (passing of the groom and the bride under towels held by groomsmen and bridesmaids, embroidered shirts as the first communion costume). They were intended to emphasize the national identity of their owners. As a result, the national function of the Ukrainian costume has proved the most vital - it assimilated and repressed many of its original functions. It happened so because that function has allowed to maintain and even develop the sense of the national identity of Ukrainians. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8a8ef2a0a707d87f825147b2e0cee582.pdf 27abab5b19bbc5885c274ab6549424a9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3417 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3203 Title A name given to the resource Antropologia kultury w Polsce - dziedzictwo, pojęcia, inspiracje (materiały do słownika, cz. III) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.1, s.58-60 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew [et al.] Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zbigniew Benedyktowicz Czesław Robotycki Ludwik Stomma Jerzy S. Wasilewski ANTROPOLOGIA KULTURY W POLSCE - DZIEDZICTWO, POJĘCIA, INSPIRACJE MATERIAŁY D O SŁOWNIKA, CZ. III TARTU I RADZ'ECKA SEMIOTYKA tycznymi KULTURY wszelkie uporządkowane wyższe, sposoby nadbudowane wyrażania nad językowymi, informacji, posiadająco Z a c z y n i j m y o d sprostowania: mówienie o ,,szkole w T a r t u ' " . swoją gramatykę i słownictwo — systemy a r t y s t y c z n e , religijno — j a k to się u nas przyjęło — jest właściwe t y l k o z wydawniczego i t d . Realizacją danego s y s t e m u semiotycznego jest każdorazowo p u n k t u widzenia. P r z y t a m t e j s z y m b o w i e m uniwersytecko w y ­ tekst—elementarna dawany często używane, zwłaszcza przez jest z i n i c j a t y w y pioniera g r u p y , J u r i j a Łotmana jej jednostka kultury. Pojęcie Łotmana — tekstu oznacza — dużo organ —- , , T r u d y po z n a k o w y m s i s t i e m a m " , j a k też inne p u b l i ­ więcej niż t y l k o zapis w y p o w i e d z i , odnosić się może n p . również kacje do obrzędu j a k o „tekstu z a c h o w a n i a " . Jest n i m każda 1 — wy­ zbiorowe, z innymi których a u t o r z y są j e d n a k n a ogół związani ośrodkami, a przede strukturalno-typologioznyeh w s z y s t k i m z sektorom badań moskiewskiego noznaw-stwa i Bałtuistyki A k a d e m i i Nauk Instytutu ZSRR Slowia- (Wiaczesław rażająca system semiotyczny, 2 — odgraniczona od ,,nic - tekstów", 3 — s t r u k t u r a l n a całość o wewnętrznej organizacji. Pojęcie „system modelujący" oddaje z kolei tę właściwość I w a n o w , Władimir Toporów i i n . ) . Oczywiście ,.szkoła M o s k w a — s y s t e m u znakowego, T a r t u " nio s t a n o w i wyraźnie z u n i f i k o w a n e j g r u p y , przynależność b u d o w y z jego pomocą m o d e l i świata l u b jogo fragmentów. do której byłaby określona f o r m a l n i e — ludzi Poprzez t e i i a p a r a t myślowy — wyobrażenia, pojęcia, wierzenia — obrębie społeczność i jednostka percypują świat, przezeń możliwe jest połączonych wspólnotą orientacji t o aglomerat semiotycznych w jaką jest modelowanie czyli możliwość d y s c y p l i n p o k r e w n y c h , lecz tworzących wachlarz bardzo szeroki. uporządkowanie jego obrazu. P i e r w o t n y m systemem Owe d y s c y p l i n y t o przede w s z y s t k i m językoznawstwo, l i t e r a t u r o ­ jącym jest — t o oczywiste dla zakorzenionej w językoznawstwie znawstwo semiotyki — i f o l k l o r y s t y k a (poza wyżej wymienionymi także język. O n jest p o d s t a w o w y m modelu­ „urządzeniom do T . C y w j a n , S. N i e k l i u d o w , J . N o w i k , D . Segal, В. Uspienski — m a t r y c o w a n i a " . Dostarcza członkom społeczeństwa i n t u i c y j n e g o b y wymienić t y l k o autorów prac wiążących się z szeroko rozu­ poczucia strukturalności ,,(...) zmusza łudzi do t r a k t o w a n i a j a k o mianą etnologią), o r i e n t a l i s t y k a (A. P i a t i g o r s k i j , B . Ogibenin), s t r u k t u r t a k i c h zjawisk, których strukturalność nio jest oczy­ szczegółowa etnografia (A. B a j b u r i n , G. L e w i n t o n ) , po części wista h i s t o r i a (A. Guriewicz), b y zmilczeć o przedstawicielach n a u k modelujące, któro znacznie m a t e m a t y c z n y c h i biologicznych. wistość, określają sposób widzenia świata, programują na za­ Co ląozy tę niemałą grupę badaczy ? J a k pokrótce scharak­ teryzować olbrzymią ilość i c h p u b l i k a c j i , imponujących eru­ ( I . 179)". N a d n i m nadbudowane są wtórne systemy k o n k r e t n i e j strukturyzują rzeczy­ sadzie cybernetycznej ludzkie działanie. ( W t e j ostatniej k w e s t i i radzieccy semiotycy powołują się n a prekursorskie prace psy­ dycją a niezmiernie rozstrzelonych w swej orientacji ?* Badacze chologa L . Wygotskiego ci, po pierwsze, traktują kulturę j a k o sieć kanałów k o m u n i k a c j i on znak j a k o środek k i e r o w a n i a l u d z k i m zachowaniem) i j a k o i n w e n t a r z j e j produktów — „niedziedziczną pamięć", zbiór zalegalizowanych wtóre, podstawową tekstów. Po rolę w budowie metodologii badań k u l t u r j ' przypisują lingwistyce, z l a t 3 0 - t y c h w których rozpatrywał Pora obecnie przedstawić z bliska prace — n a ogól wspólnie pisano — t y c h dwóch uczonych, którzy badając różnorodne systemy modelujące najbliżsi są etnograficznej p r a k t y c e . Są t o logice i t e o r i i i n f o r m a c j i , traktując każdy b a d a n y system se- przytłaczające m i o t y c z n y ( k u t y p o l o g i i których zmierzają) j a k o hierarchicznie spojrzeń p u b l i k a c j e W . u s t r u k t u r y z o w a n y język — „system systemów" — który można Ci znawcy języków indoeuropejskich Jokują mitologię słowiańską badać s t o s o w n y m i d l a każdego p o z i o m u m e t o d a m i (jak w ję­ na t l e mitów indoeuropejczyków, idąc w j e j r e k o n s t r u k c j i w ślad zykoznawstwie za Jakobsonem, i częściowo D u m e z i l e m , a rehabilitując jeszcze -— od fonologii do p o e t y k i t e k s t u ) . Po trzecie erudycją., rozległością I wa no wa tematyki i W. i śmiałością Toporowa. badacze c i widzą stosowalność swych m e t o d do badań zjawisk XIX-wieczne k u l t u r o w y c h wszystkich epok i różnych obszarów, traktując n a Traktują ją j a k o bogatą, złożoną i zhierarchizowaną. Odtwarzając t r a d y c j o szkoły mitologicznej (Afanasjow r i in.) równi treści duchowe k u l t u r archaicznych oraz złożone zjawiska d a w n y słowiański system r e l i g i j n y ustalają szość jego poziomów a r t y s t y c z n e w k u l t u r z e współczesnej (stąd n p . wiersz M a n d e l - — o d najwyższej w a r s t w y p a n t e o n u przez postacie sztama pojawiający się w kontekście analizy m i t u ) . zowane, demoniczne, herosów, s y l w e t k i z tekstów d r o b n y c h aż Przybliżmy niektóre t e r m i n y , powtarzające kacjach radzieckiego wtórne semiolyczne się w publi­ „nowego podejścia". Pojęcie kluczowe t o systemy modelujące. Rozłóżmy je na części po człowieka w jego f u n k c j a c h s a k r a l n y c h ( W . I w a n o w , W . To­ porów, Sławianskije jazykowyje sistiemy. Drewnij modielirujuszczije Moskwa pieriod, zawierają Pierwszy w którym naczelne miejsce zajmowała idea Drzewa n e u t y c z n y pogląd, że z n a k i nie mogą istnieć poza relacjami, wzajemnymi w o d e r w a n i u o d systemu. T a k jest w p r y m a r n y m systemie s e m i o t y c z n y m , j a k i m jest język n a t u r a l n y , gdzie •— p r z y p o m n i j m y rzecz wiadomą — cząstki elementarne (jednostki dyskretne fonemy) nie mają autonomicznego myślenia t y p u kosmologicznego, Kosmiczne­ u n i w e r s a l n y k o m p l e k s z n a k o w y , wieloaspektowy symbolicznie zapisujący podstawowe wyobrażenia na obraz temat świata i d y n a m i k i jego r o z w o j u . Analizując mitologię kosmogoniczną, a u t o r z y rekonstruują znaczenia, nieistniejący już tekst słowiańskiego m i t u o Gromowładcy poko­ a cechy d y s t y n k t y w n e , dzięki którym są one odróżnialne, ist­ nującym Żmija, p r z y c z y m kolejne e t a p y p o j e d y n k u odtwarzane nieją t y l k o w relacjach (nacechowanie — nienacechowanie: n p . są n a podstawie wzmianek w d r o b n y c h t e k s t a c h , t a k i c h j a k za­ dźwięczność — bezdźwięczność). Są również s y s t e m a m i semio- gadki, 58 — go — analizę przejawów semioliczeskije 1965 ( I ) . Liczne i c h prace składowe: system semiotyczny (znakowy) i system modelujący. człon zapisuje z n a m i e n n y d l a s e m i o t y k i a n t y h e r m e - wyspecjali­ magiczne formuły, g r y dziecięce a nawet rekwizyty �obrzędowe: f i g u r k i krów z ciasta, lepione n a k o r o w a j u , dające „szkoły M o s k w a — T a r t u " poszerzają naszą koncepcję człowieka się odczytać j a k o k r o w y p r z y drzewie k o s m i c z n y m . Utwierdzają i kultury, j g w one autorów w p r z e k o n a n i u , że p r z e d m i o t e m sporu o b u m i t y c z ­ n y c h personaży było bydło. A n a l i z y te dowodzą (a może raczej: zakładają?) że wielo tekstów s t a n o w i przekształcenie głębokiej struktury mitu kosmogonicznego, składając się na jogo krąg który może obejmować różne realizacje w różnych transformacji, systemach z n a k o w y c h (magia, s z t u k i piękne i t p . ) . Stały schemat. — inwariant daje się odnaleźć w allorytualach m i t u , a więc w t a k i c h przekształconych już wobec t e k s t u p i e r w o t ­ nego działaniach obrzędowych, f o r m y wyjściowej. które zachowały strukturę I w a n o w i Toporów wymieniają t u n p . grę dziecięcą w k o t k a i myszkę, które to postacie miałyby być alloporsonażami odpowiednio Gromowładcy i Żmija (tezę u p r a w ­ dopodobnić m a fakt przedstawiania Boga R a w postaci k o t a , uśmiercającego węża p o d s y k o m o r e m = drzewem kosmicznym Dobrą bibliografię t y c h w y d a w n i c t w (notującą n p . ok. 300 p o z y c j i samego t y l k o W . I w a n o w a ) s t a n o w i książka: K . E i mermacher, S. Shishkoff, Subject Bibliography of Soviet Se­ miotics. The Moscow-Tartu School, A n n A i b o r 1977. T e k s t y polskie i b i b l i o g r a f i a : Semiotyka kultury, wybór i opracowanie E. Janus i M . R. Mayenowa, przedmowa S. Żółkiewski, W a r ­ szawa 1975. Wyraźnie podkreśla się inspirującą rolę dawnej p r a c y A . Zołotariewa, Dualnaja organizacja pierwobytnych narodów: proischożdienie dualisticzeskich kosmogonii (rękopis z r. 1941, w y d a n y p t . Rodowoj strój i pierwobytnaja mifologia, Moskwa 1964) który na m a t o r i a l e z całego świata udokumentował za­ sadę b i n a r y z m u w organizacji d a w n y c h g r u p społecznych i w i z j i świata. 1 2 w egipskiej księdze zmarłych). Przykładem innego przekształ­ cenia mają być i k o n y „ Ś w . J e r z y zabijający s m o k a " — na V A N GENNEP których wyobrażenia gór i wód w pejzażu miałyby być echem jaskiń, w których Żmij pochował ukradzione bydło l u b zamknął Van w o d y z i e m i i nieba. A u t o r m . i n . Mythes Wypada wspomnieć, że procedura o d k r y w a n i a i n w a r i a n t u Gennep moeurs w różnych w a r i a n t a c h , powstających w h i s t o r y c z n y m procesie Paris transformacji Folklore. (procedura której p o d w a l i n y położył W . P r o p p , imię którego nierzadko przywoływane jest przez autorów z g r u p y (1873—1957) etnograf et legendes. Essais d'ethnographic 1908—1914; La formation 1924; Croyances Manuel de folklore francais współczesnego f o l k l o r u francuskiego) I w a n o w , W . Toporów, Inwariant kich i folklornych folkloru. tiekstach Sbornik i transformacii (w:) Tipołogiczeskije statiej pamiali (W. w mitołogiczesissledowania W. J a . Proppa, po M o s k w a 1975, dzieciństwo, młodość, Religions t. I — V , Paris 1910; Le Paris francaises, (Podręcznik contemporain ohrzest, diachronię. Paris 1906; et linguistique, populaires ryzacji synchronii o folklorysta francuski. des legendes, et coutumes t a r t u s k i e j ) znamienna jest d l a radzieckiej t e n d e n c j i do histos e m i o t y k i , pogłębienia i et legendes d'Australie, t . I , cz. 1 •— n a r o d z i n y , narzeczeństwo; Paris 1943; t . I , cz. 2 — ślub, pogrzeb, 1946; t . I , cz. 3 — zapusty, post, Wielkanoc, 1947; t . I , cz. 4 •— c y k l m a j o w y , noc świętojańska. 1949; t . I , cz. 5; letnie obchody p a t r o n a l n e i rolnicze, 1 9 5 1 ; t . I , cz. 6 — jesienne obchody patronalne i rolnicze, 1953; t . I , s. 4 4 — 7 6 ) . Penetrujący mitologiczne przedpole h i s t o r i i Toporów stwier­ dza związek m i t u kosmogonicznego z t e k s t a m i quasi-historycz- n y m i , dotyczącymi legendarnych dziejów m i a s t a : mitologiczne pradzieje W i l n a tworzą kompleks z n a k o w y , który mógł o t r z y ­ mywać konkretną realizację w fabułę m i t u , w schemacie quasi- cz. 7 — c y k l d w u n a s t u d n i , 1958; t . I I I — kwestionariusze, p r o w i n c j o i regiony, b i b l i o g r a f i a adnotowana, 1937; t . I V — b i b l i o g r a f i a a d n o t o w a n a , indeks, 1938 (t. I I — b r a k , razem s. 4244). Również tłumacz i p o p u l a r y z a t o r w y b r a n y c h dziel m . i n . : J . Frazera, A . C. H a d d o n a , E . W e s t e r m a r c k a . społecznej, W y b i t n y współczesny e t n o g r a f f r a n c u s k i — Nicole Belmont w t o p o g r a f i i , w poezji, w języku. N i e w o l n o p r z y t y m nalegać nazwala A r n o l d a V a n Gennepa „twórcą e t n o g r a f i i f r a n c u s k i e j " -historycznym, na rytuale, pierwszeństwo złożoności, to w Wilno, wyje wszystkich zniekształceniem Wil'na: ramach którejkolwiek udziału bowiem w gorod instytucji interpretacji i aspektów obrazu. (W. negować i c h jednocześnie, Toporów, (w:) Bałto-slawianskije i mit grozi Vilnius. etnojazyko- Ważne miejsce w d o r o b k u o m a w i a n y c h autorów zajmuje analiza wytworów k u l t u r y duchowej przez p r y z m a t tkwiących w n i c h d y c h o t o m i c z n y c h opozycji. Posiłkując się materiałem e t n o g r a f i c z n y m z k i l k u n a s t u k u l t u r s k o m p l e t o w a l i o n i — co­ k o l w i e k mechanicznie w p r a w d z i e , bez o m a w i a n i a związku po­ między kategoriami opozycji linearnycłi — uniwersalny zestaw semantycznych ( t y p u góra-dół, prawo-lewo i t d . , łącznie 78 p a r , w t y m niektóre bardzo p r z y p a d k o w e ) . Te metajęzykowe kategorie są charakterystyczne systemów symbolicznej dawnych mitologii, przy uniworsalny tak wybitni ludoznawcy, j a k Pierre ( E m i l N o u r r y ) czy P a u l Sebillot. P o m n i k o w y Manuel Saintyves obejmuje b o w i e m nie t y l k o szeroką syntezę f o l k l o r u różnych regionów F>aneji, lecz również u n i k a l n y wykład m e t o d y k i badań tere­ s. 34). kontakty, i jest t o tytuł w pełni uzasadniony, p o m i m o , że poprzedzali V a n Gennepa dla wszystkich charakter owych b y szukać b e z p r o d u k t y w n y c h rozważań o t y p a c h a n k i e t czy formacie k a r t e k do zapisu i n f o r m a c j i (polski nonsens etnogra­ f i c z n y — pół ( ? ! ?) k a r t k i maszynopisu); znaleźć można n a t o m i a s t systematyczny kwestionariuszy używanych po dziś c y c h w ięc pozyskiwanie o d p o n a d 40 l a t w pełni porównywalnych r materiałów. Znaczenia dzieła A r n o l d a v a n Gennepa d l a nowej etnologii strukturę polskiej omawiani autorzy akcentują nawet k a t e g o r i i , n p . powszechne n a zestaw dzień do opisowej d o k u m e n t a c j i k u l t u r y l u d o w e j , umożliwiają­ determinują klasyfikacji, czym archaicznych n o w y c h i o p r a c o w y w a n i a i c h wyników. Wykład, w którym d a r m o nie wyznaczają jednak zasługi etnograficzne. jego Decyduje lokalne, prekursorskie o n i m jedna przede w s z y s t k i m jego praca — wydane w 1909 Les rites de passage B y zrozumieć pojęcio „obrzędów przejścia" całej prawie k u l i ziemskiej o d czasów p a l e o l i t u wiązanie płci {Obrzędy przejścia). męskiej ze stroną prawą a kobiecej z lewą ( W . I w a n o w , cofnąć się n a j p i e r w m u s i m y do t r z e c h d o k o n a n y c h przez A r n o l d a Toporów, Moskwa Issledowanija w oblasti słowiańskich W. driewnostiej, 1974) . 2 1 — iż w myśli m i t y c z n e j czas (również i czas życia ludz­ Wobec prac o w y c h uczonych t r u d n o pozostać obojętnym; jedne v a n Gennepa f u n d a m e n t a l n y c h ustaleń: wywołują podziw, inne —. p r z y n a j m n i e j zaskoczenie (gdy n p . opisują swe wrażenia z kontrolowanego e k s p e r y m e n t u kiego) nie przebiega linearnie, lecz cyklicznie i zawsze powTaca do siebie; nie z n a więc początku a n i końca. 2 — iż czas t e n m a c h a r a k t e r periodyczny (segmentarny). z meskaliną, przedsięwziętego z r a c j i zainteresowania d l a r o l i T r w a n i e r o z w i j a się o d cezury do cezury; p r z y c z y m każdy jego halucynogenów okres (odcinek) m a swoją własną wartość, (gdy — w k u l t u r z e ) , czasem •— zgoła opierając niedowierzanie oraz zasadzie 3 •— iż pozycja j e d n o s t k i w rzeczywistości społecznej k o n s t y ­ t r a n s f o r m a c j i postaci m i t o l o g i c z n y c h suponują związek staro­ t u o w a n a jest w k u l t u r a c h l u d o w y c h i p l e m i e n n y c h przez rytuał, żytnych M u z (gr. Mousai) z m y s z a m i , w t y m także z bohaterem nie zaś zobiektywizowane f a k t y biologiczne. Że więc, co d o b i t ­ kultury nie p o t w i e r d z i l i później m . i n . Gerardus v a n der Leeuw, Mifcea masowej się n a zbieżności językowej — Mickey Mouse... Zawsze j e d n a k prace 59 �E l i a d e , czy Claude Levi-Strauss, człowiek dorosły t r a k t o w a n y mieć żadnej k o n k u r e n c j i . Toteż zwłoki nieszczęśliwca po p r o s t u może być j a k dziecko i za nie u z n a w a n y , o i l o n i e przeszedł zachowano uprzednio i n i c j a c j i w j e j uznawanej przez daną grupę f o r m i e ; Jest t o k l i n i c z n y wręcz opis m e d i a c j i . Przyjmując zmarły nie p o c h o w a n y nie jest zmarłym w pełnym słowa tego m i t u zmarły naczelnik znajduje się b o w i e m jednocześnie w sta­ znaczeniu etc. nie śmierci (nio jest już pośród żywych) i życia (nie został po­ T r w a n i e (czas) jest więc w świadomośoi m i t y c z n e j niekoń­ czącym się łańcuchem różnych jakościowo ogniw, p r z y przejście z jednego ogniwa (stanu) do drugiego, czym kolejnego, grzebany poza = życiem, ale również nie w stanie śmierci." 1 kategorie nie odszedł spośród żywych), równolegle sytuując się poza oboma t y m i s t a n a m i . Jego sytuacja dajo się więc opisać formułą: usankcjonowane być m u s i przez obrzęd, rytuał. N a obrzęd t a k i składają się — podług A r n o l d a v a n Gennepa — t r z y zasadnicze fazy: rytuał oddzielenia marge) i przyjęcia (d'agregation). odpowiadają n p . rozplećmy dokonuje się magiczne g r u p y ze stanu ( ~ х Д ~ У ) Z = (x-Ay)A • (rites do separation), marginesu (do W pierwszej z n i c h , której w p o l s k i m obrzędzie weselnym, wyłączenie, uwolnienie j e d n o s t k i l u b dotychczasowego; w trzeciej ( n p . oczepiny) następuje włączenie do s t a n u nowego. -Natomiast faza gdzie x i v oznaczają odpowiednio człony opozycji życie : śmiorći Podobno elementy mediacyjne towarzyszą k a ż d e j opozycj I t a k n p . w opozycji dzień : noc c l m r a k t o r m e d i a c y j n y uzyskiwać będą zmierzchy i świty, w opozycji dwócli przestrzeni — i c h środ­ granice; w opozycji męskie : żeńskie — obojnakie etc. Totoż za k o w a — faza marginesu, t o czas, k i e d y p o d m i o t a k c j i r y t u a l n e j swoiste r e g n u m m e d i a t i o r u m uchodzić może m i t y c z n y środek znajduje się już poza stanem p o p r z e d n i m , a jeszcze poza nas­ świata u s y t u o w a n y pomiędzy członami o p o z y c j i : lowe : prawe, tępnym, jest więc niejako w y r z u c o n y poza poza świat, właśnie na M A R G I N E S bycia — t o co określone, czasu. I t e n właśnie okres nie b y c i a , okres marginesu jest t u najważniejszy, góra : dół, wschód : zachód, północ : południe i t p . T e n o s t a t n i przykład nakazuje jedna.k zwrócenie u w a g i n a jeden aspekt zjawiska mediacji. Otóż w opozycji s t a n o w i o oryginalności t e j g r u p y rytuałów, które nazwał A r n o l d środka) : zewnętrzne (na zewnątrz) t e n sam „środek v a n Gennep „obrzędami przejścia". w t a p i a się w joden z członów przeciwstawienia. W W okresie t y m j e d n o s t k a l u b g r u p a znajduje się z jednej jeszcze wewnętrzne więc od tego, które opozycje są eksponowane (do świata" zależności (lub występują) s t r o n y — co jest poniokąd prasformułowaniom s t r u k t u r a l n e g o w systemie, element Z może pełnić funkcje mediacyjne i wchodzić pojęcia m e d i a c j i — poza d w o m a s t a n a m i X i Y , należąc jedno­ w związki z i n n y m i elementami o t y m s a m y m charaktorzo l u b cześnie do n i c h o b u ; z d r u g i e j s t r o n y n a s k u t e k u s y t u o w a n i a odgrywać rolę członu opozycji łącząc się wówczas z o d p o w i e d n i m i poza t y m co określone, ciągle i sklasyfikowane staje się elemen­ członami pozostałych przeciwstawień. Spójnik „ l u b " nie oznacza t e m , uczestnikiem owego świata n a opak, który w wiele l a t później t u b y n a j m n i e j a l t e r n a t y w y . Poszczególne elementy mogą b o w i e m opisywać miał n p . Michał B a c h t i n . Zdekodowanie t e j m i t y c z n e j pełnić (i wobec mnogości opozycji w systemie l o g i k i p o z w a l a n a m zaś n a koherentną interpretację t a k i c h n p . rolę opozycyjną i mediacyjną jednocześnie. Poprawna analiza zjawisk, j a k n o r m a defloracji p a n n y młodej przez obcego (stąd w i n n a zdawać danego ius p r i m a e noctis), u s t a w i a n i a przeszkód n a drodze orszaku często pełnią) wówczas sprawę z o b u umiejscowień z n a k u w systemie i ze wszystkich, częstokroć pozornie sprzecz­ n y c h , relacji, w które w n i m wchodzi. nowożeńców i t d . T a k więc potrzeba było z górą pól w i o k u i doświadczeń p a r u W a r t o p r z y t y m zwrócić uwagę, iż k o n s t r u k c j e „ c z y s t e " , Gennepa oparte l i t y l k o n a k o m b i n o w a n i u p a r a l e l n y c h członów opozycji m o d e l mógł zostać w pełni z r o z u m i a n y i w y k o r z y s t a n y . Rozbu­ mają często w m i t a c h znaczenie p o t e n c j a l n y c h wzorców. N a t o ­ d o w u j e m y go zaś n a d a l ( P a t r z : Alkmeny Że zaś żadna miast w codziennej, dostępnej „ p r a k t y c e " d y s k u r s u mitycznego z ważniejszych prac A r n o l d a v a n Gennepa n i e została po dziś d o m i n u j e g r a mediacji. Z sytuacją taką m a m y do czynienia dzień przetłumaczona n a język polski? Cóż, zdarzają się, choć chociażby może n a z b y t często, i w i e l c y z a p o m n i a n i . Toż n a w e t w rodzmnej wiańskim micie kosmogonicznym, pokoleń etnografów, b y zaproponowany przez V a n magia). w analizowanym przez Ryszarda Tomickiego gdzie opozycyjny, sło­ binarnie F r a n c j i p r z y p o m n i a n o sobie o n i m i zaczęto korzystać z jego w y p r e p a r o w a n y Diabeł — przez duże D — pozostaje, inspiracji, nie ujawniającym się w baśni czy obrzędzie, a b s t r a k t o m ; zas­ praktycznie dopiero w ostatnim dziesięcioleciu, dzięki s t a r a n i o m Nicole B e l m o n t i Isaaca C h i v y . Ł g tępują go zaś w folklorze modiacyjne diabły — przez małe d . Również 2 w m i t y c z n y m wartościowaniu czasu czy przestrzeni c h a r a k t e r y s t y k a poszczególnych czasokresów (stanów) czy miejsc MIT A L K M E N Y Sensu sporadycz­ pozostaje striclissimo: udokumentowana, przez L u d w i k a Stommę na przykładzie słowiańskich obrzędów przejścia (patrz —>) s t r u k t u ­ r a l n a jedność specyficznych — mediacyjnych k a t e g o r i i czasu, przeszkadza często niedopowiedziana, jednak eksponowaniu niedookreślona; obrzędowego, co nio magicznego i t p . znaczenia s t r e f między n i m i granicznych — m e d i a c y j n y c h . Nazwa „magia A l k m e n y " pochodzi od i m i o n i a księżniczki powodująca tebańskiej — m a t k i Heraklesa. Postać Heraklesa, n i t o Boga. współwystępowanie i wymienność t y c h k a t e g o r i i p r z y a p l i k o ­ n i człowieka (ojcem był Zeus), poczętego w noc, która nie była w a n i u szeregu nocą (Zeus nakazał H e l i o s o w i przez t r z y d o b y wygaszać ognie przestrzeni i bytów (oś teognozyjno-kosmiczna), działań o charakterze m a g i c z n y m (np. w t z w . modyc3'nte ludowej). Sensu largo: zasada łączenia się (а Л Ь Л с Л ... słoneczne), obdarzonego ...n) kleństwem... ogniskuje t y l e mediacji, że zaiste uznanie jego m a t k i i wymionności (a V b V о V ...n) elementów w dyskursie m i t y c z n y m . Z a elementy mediacyjnych mediacyjne uważa się błogosławieństwem, które było prze­ za patronkę zjawisk g r a n i c z n y c h , pośrednich wydaje się w pełni p r z y t y m w poststraussowskim strukturałiźmie zjawiska, które uzasadniono. A zresztą, czyż w nauce w której m a m y już k o m ­ wykazując wyraźne związki z oboma członami d a n y c h opozycji pleks konstytuują wszelako skłonności niewydarzonego Narcyza... nic zasługuje na upamięt­ odrębną jakość, nie przynależą więc do żadnego z t y c h członów. Pisze n p . Gerardus v a n der L e e u w : „ K t o nie jest pogrzebany kulawego Edypa, syndrom zbrodniczej Klitajmestry, nienie księżniczka, która „przewyższała wszystkie inno k o b i e t y то swoich czasów urodą i r o z u m o m " . . . ? 3 nie jest także m a r t w y . M . H . K i n g s l e y znalazła na Kalabarze, w d o m u naczelnika plemienia, zwłoki jego nieżyjącego poprzed­ n i k a . Przebiegły k a c y k nie chciał dać go pogrzebać, ponieważ po spełnieniu togo r y t u jego p o p r z e d n i k byłby ostatecznie niożywy, a w t e d y mógłby z n o w u przyjść n a świat. Następca t a k b y l przekonany o trwałej wartości mana naczelnika, że nie chciał 60 G. v a n dor Leeuw, Fenomenologia religii, Warszawa 1978, s. 249. J . R. T o m i c c y , Drzewo życia, W arszawa 1976. * R. Graves, Miły greckie, Warszawa 1974. 1 2 T �LIST D O REDAKCJI (...) Czytając w n r 1/80 artykuły •— Wielkanocne str. 15 i Krasnobrodzkie Palmy wieńce, s t r . 21 ośmielam się nadmienić, stroje gospodyń w i e j s k i c h , mężczyźni w s t y l i z o w a n y c h strojach chłopskich (8 osób), młodzież, dzieci — wszyscy gromadnie że we w s i Niegownice — 8 k m od H u t y K a t o w i c e , zachował się idą w g r u p a c h z orkiestrą i niosą wieńce w y k o n a n e ze zbóż, zwyczaj, że na Niedzielę Palmową w y k o n u j e się masowo bardzo kwiatów p o l n y c h i ogrodowych, wiele p a l m . W t y m r o k u (80) było p o n a d 400 s z t u k . Niektóre owoców często w połączeniu z narzędziami r o l n i c z y m i i domo­ makówek, orzechów, j a r z y n , kwiatów w y m i . Niesie się chleby, bułki, ciasta z n a p i s a m i i t p . Ważne żywych, suchych t r a w , sztucznych kwiatów, bibuły, wstążek... jest, że t r w a t o o d bardzo dawna i jest bardzo autentyczne bez T r z y w i o s k i konkurują zo sobą. specjalnej reżyserii i o charakterze wspaniale, wysokie, smukłe, barwne, wykonane z Drugą uroczystością znaną n a całą okolicę t o dzień 15 sierpnia — M . Boska Zielna — dożynki parafialne — „owoc z i e m i i p r a c y rąk l u d z k i c h " niesiony jest do kościoła. B a r w n e masowym. Załączam k i l k a zdjęć z N i e d z i e l i P a l m o w e j r . 1980 i z 15 sierpnia. (...) Ks. Kazimierz Mrówka 61 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6d7cde74fead88151042105a4d42c31e.pdf 813b7a89d64dbf995dba34b216dce11e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5299 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Subject The topic of the resource podróże - opisy i relacje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4921 Title A name given to the resource W drodze do Wenecji / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.1-2; s.161-173 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czaja, Dariusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �DARIUSZ CZAJA „Wenecja” : nazwa i mit W enecja zjawia się przy nas najpierw jako imię. Imię własne. W imieniu własnym zgęszcza się zagadka pojedynczej tożsamości. Imię znaczy i naznacza. Wywołuje do istnienia, wywołuje właśnie: „po imieniu”. Imię własne jest skrótowym em­ blematem osobności. Wyrywa obiekt nazywany z conti­ nuum elementów podobnych czy bliskoznacznych, wpi­ sując go tym samym do katalogu bytów szczególnych. Należy więc przede wszystkim do tajemniczej idiomatyki istnienia. Jak przekonująco pokazał Roland Barthes, rozważając Proustowską semiotykę imion w W poszuki­ waniu straconego czasu, nazwa własna jest czymś daleko głębszym niż semiotycznie pojmowany wskaźnik. Ten bowiem po prostu odsyła do swego przedmiotu, sam nic nie znacząc. Tymczasem nazwa własna jest znakiem, i to znakiem szczególnym: „jest to znak wielowymiarowy, gęsty, brzemienny w sens, znak, którego żadne użycie nie ograniczy, nie spłaszczy, w przeciwieństwie do nazwy pospolitej, której sens zawsze określany jest przez zdanie”.1 Nazwa własna u Prousta ma swoją autonomię, buduje wokół siebie niepowtarzalną aurę, opalizuje wła­ snym światłem znaczeń. Imię własne zawiera w sobie trzy właściwości: zdolność esencjalizacji - bo odwołuje się tylko do „tego” jednego obiektu, zdolność przywoły­ wania - bo daje nieograniczoną możliwość „napotyka­ nia” go, wreszcie zdolność zgłębiania - bo nazwa taka może być przedmiotem dalszej pracy interpretacyjnej. Narrator Prousta nie mogąc doczekać się upragnionego wyjazdu nad Lagunę, wzywa - jak pamiętamy - imię Wenecji po wielekroć i ta święta Nazwa ma dla niego prawdziwą moc stwórczą: urzeczywistnia - choćby ulot­ nie - miasto jego najgłębszych pragnień. Dźwięk „We­ necja” przyzywa Wenecję prawdziwą, rozbudza pragnie­ nie, ale go nie zaspokaja. Nazwa „Wenecja”, jak zobaczymy, nie tylko dla bo­ hatera Prousta odznacza się taką semiotyczną gęstością. Również w wielu innych przypadkach tworzy jednora­ zową wiązkę sygnałów o dużym natężeniu: wywołuje obrazy, podsuwa słowne skojarzenia, stwarza mikroko­ smos oddziałujący na wszystkie zmysły. W imieniu „We­ necja” zdeponowane jest wyobrażenie o niej, a może ra­ czej: wyobrażenia, bo nie ma wszakże jednej Wenecji, takiej samej dla wszystkich. Ale są przecież dobrze zna­ ne uniwersalia. „Wenecję”, głównie dzięki opowiadaniu M anna (choć nie tylko) spowija śmiertelny całun2, i choćbyśmy się przed tym wizerunkiem bardzo bronili, „Wenecja” zawsze już będzie, mniej czy bardziej, śmier­ cią podszyta. W „Wenecji”, nie tylko dzięki rodzajowi gramatycznemu, immanentnie obecna jest też kobie­ cość wraz z całym bagażem symbolicznych odnie­ sień.3 W nazwie „Wenecja” jest również obietnica inne­ go świata niż ten, który znamy; to imię tak jedyne, tak niepodobne do innych, daje przedsmak czegoś dotąd niespotykanego i z trudem podlegającego sztywnym miarom obiektywizujących definicji. „Wenecja” ma swój 161 W drodze do Wenecji Podróże imaginacyjne Więc podróż —dobrze. Nie bardzo daleko, nie gdzieś aż do tygrysów. (...) Do Wenecji! Tomasz Mann, Śm ierć w Wenecji kolor, czasem ewokuje nawet smak i zapach. W auto­ biograficznym wspomnieniu Borysa Pasternaka czyta­ my: „Istnieje szczególny choinkowy Wschód, Wschód prerafaelitów. Istnieje wyobrażenie gwiezdnej nocy we­ dług legendy o hołdzie Trzech Króli. Istnieje odwieczna bożonarodzeniowa płaskorzeźba: obryzgana niebieską parafiną powierzchnia wyzłoconego włoskiego orzecha. Istnieją słowa: chałwa i Chaldeja, magowie i magnezja, Indie i indygo. Do nich należy zaliczyć koloryt nocnej Wenecji i jej wodnych odzwierciedleń”.4 W prywatnym słowniku mitycznym Pasternaka Wenecja trwale i nie­ odwołalnie kojarzyć się będzie z rzeczywistością orien­ talną, zakpi sobie z mapy i usytuuje się zdecydowanie bliżej Wschodu z bajecznych wyobrażeń niż realnych W łoch czy kontynentu europejskiego. Nie dziwi w tym kontekście stwierdzenie Borisa Uspienskiego i Jurija Łotmana, którzy najogólniej pojęte znaczenie nazwy własnej ostatecznie umieszczają po stronie mitu. Bo­ wiem w imieniu własnym dochodzi do utożsamienia słowa i denotatu, dokładnie tak, jak to ma miejsce w ję­ zyku mitologii.5 Zbiór imion własnych odrywa się od ję­ zyka naturalnego i tworzy - także i współcześnie! - jego szczególną warstwę mitologiczną. Słowem: gdzie nazwa własna - tam szukajcie mitu. W Wenecji, rzecz jasna, byliśmy wszyscy, i to zanim ktokolwiek z nas znalazł się tam naprawdę. Znamy We­ necję tak dobrze, że niektórym z tych, którzy nie znają jej z autopsji, wydaje się, że już tam byli. Oswajamy i za­ właszczamy zawczasu Wenecję słowem, obrazem: foto­ graficznym i filmowym, rzadziej malarskim; przybliżamy się do niej poprzez kolejne konstrukcje wyobrażeniowe, nie ruszając przy tym z miejsca. Przypadek Josifa Brod­ skiego, jednego z największych admiratorów Wenecji, autora Znaku wodnego, porywającego portretu literac­ kiego Wenecji, jest w tej kwestii wielce instruktywny: „Pewnego dnia roku 1966 - miałem wtedy dwa­ dzieścia sześć lat - przyjaciel pożyczył mi trzy krótkie powieści francuskiego pisarza Henri de Regniera, przełożone na rosyjski przez wspaniałego poetę M icha­ ła Kuzmina. (...) Książki stanowiły skrzyżowanie po­ �Dariusz Czaja ♦ W DRODZE D O W ENECJI. PODRÓŻE IM AGINACYJNE wieści łotrzykowskiej z kryminalną i akcja, co najmniej jednej z nich (...) osadzona była w zimowej Wenecji. Jej atmosfera pełna była zmierzchu i niebezpieczeń­ stwa, topografię rozjątrzały lustra; główne wydarzenia toczyły się po drugiej stronie amalgam atu, w murach jakiegoś opuszczonego palazzo” .6 Tak utrwalił się w wyobraźni Brodskiego pierwszy obrazek Wenecji i jej osobliwości: miasto wodnych odzwierciedleń pogrążo­ ne w zimowej scenerii. Obraz ten, co nie dziwi, powró­ ci pod piórem Brodskiego nie raz. Raczej też nie przy­ padkiem, przez kolejnych dwadzieścia lat odwiedza on Wenecję tylko w sezonie zimowym. „Jakiś czas potem inny przyjaciel (...) przyniósł mi pewnego dnia sfatygowany egzemplarz pisma «Life», który zawierał oszałamiające zdjęcie katedry św. Marka pod śniegiem. Jeszcze później dziewczyna, do której się wówczas zalecałem, podarowała mi na urodziny harmo­ nijkę sepiowych pocztówek, przywiezionych przez jej babkę z przedrewolucyjnej podróży poślubnej po Wene­ cji, i ślęczałem nad każdym obrazkiem ze szkłem po­ większającym w ręku. Potem z kolei moja matka wydo­ była Bóg wie skąd kwadracik taniego gobelinu, szmatkę właściwie, na której widniała podobizna Palazzo D uca­ le; tkanina została użyta do obicia zagłówka mojej tu­ reckiej sofy, tak więc miałem pod potylicą skondenso­ waną historię republiki. A dorzućmy jeszcze do tego maleńką gondolę, którą ojciec przywiózł z podróży służ­ bowej po Chinach i którą rodzice trzymali na toalecie jako pojemnik na oderwane guziki, igły, znaczki poczto­ we oraz - w narastających ilościach tabletki i ampułki. Następnie przyjaciel, który pożyczył mi powieści Regniera, wziął mnie ze sobą na półoficjalny pokaz przeszmuglowanej - i co za tym idzie - czarno-białej kopii Śmierci w Wenecji Viscontiego, z Dirkiem Bogarde’em”.7 Brodski zapuszcza analityczną sondę w głąb nawar­ stwiających się pokładów wyobraźni. Niezwykle precy­ zyjnie opisuje proces powstawania obrazu Wenecji w umyśle kogoś, kto nigdy wcześniej tam nie był. Przedstawia niemal krok po kroku proces ukonkretniania obrazu miasta, przechodzenia od fantomatycznego widziadła do niemal namacalnej wizji: „Potem przyszły veneziana. Zaczynało mi się wydawać, że to miasto nie­ jako włamuje się w centralne pole mojego widzenia, wyostrza się tak, że staje już prawie na krawędzi trójwy­ miarowości. Było czarno-białe, jak przystało czemuś, co wyłania się z literatury albo z zimy; arystokratyczne, mrocznawe, chłodne, o przyćmionych światłach, z pobrzdękiwaniami Vivaldiego i Cherubiniego w tle, z udrapowanymi w stylu Belliniego/Tiepola/Tycjana kobiecymi ciałami zamiast obłoków”.8 To niezmiernie charakterystyczne: m aterią wy­ obraźni jest dla Brodskiego rzeczywistość podrzędna, płaska, banalna. Bo cóż się na nią składa? To zaledwie przyzwoite powieści de Regniera, kiepskiej zapewne jakości zdjęcie z gazety, czy wyprana z kolorów filmo­ wa Śmierć w Wenecji, nie mówiąc o sepiowych pocz­ tówkach, tanim gobelinie czy gondolce w charakterze 162 szuflado-apteczki. A le dla zakochanej w swoim przed­ miocie wyobraźni nie m a rzeczy niemożliwych, te nie­ zbyt może pociągające dla kogoś obiekty, w niczym tu nie przeszkadzają. Okazuje się, że jeśli rzeczywistość, nawet ta podrabiana czy nieszczególnie atrakcyjna, trafia na podatny grunt, wówczas możliwość jest tylko jedna: staje się ona zarzewiem fascynacji. W retorcie wyobraźni tombak zamienia się wówczas w złoto. O d­ tąd pamięć zaczyna wypełniać się znaczącymi sekwen­ cjami obrazów i asocjacji. Zaczyna budować pierwszy stabilny punkt odniesienia wobec „prawdziwej” rze­ czywistości. Więcej: staje się miarą jej oceny. A nawiasem mówiąc, jak to właściwie jest z fascy­ nacją pewnymi miastami czy krajobrazami? Czy to my wybieramy miejsca naszych olśnień, czy też raczej to m iejsca wybierają nas? Tak czy inaczej niezbyt ryzykowna wydaje się hipo­ teza, że przypomniane tu jednostkowe doświadczenie poety uniwersalizuje się, że zwykła kolej rzeczy jest w takich wypadkach najczęściej podobna. Przecież dla większości z nas porządkujących swoje pierwsze, ele­ mentarne więzi ze światem W enecja to zapewne naj­ pierw słowo z innej, odległej fonosfery; to następnie miraż pocztówki; to przekłamane zdjęcia w albumie czy gazecie; to migawki w telewizji bądź wenecki gadżet suwenir przywieziony z odległego „stam tąd” przez ko­ goś ze znajomych. To są nasze pierwsze „wenecje”. A raczej mikroślady jej rzeczywistej obecności. Reszta to czysta gra wyobraźni. To ponawiane próby znalezie­ nia się w Wenecji bez paszportu i konieczności podró­ żowania. To obrazy oglądane per speculum in aenigmate, by kiedyś może stanąć wobec niej „twarzą w twarz”. Spójrzmy wobec tego teraz na trzy całkowicie od­ mienne przykłady konstruowania obrazu Wenecji. To teksty, których bohaterowie wyprawiają się co prawda do Wenecji, ale ani w jednym przypadku jej „fizycznie” nie osiągają. Przyjrzyjmy się zatem, jak działa retorycz­ ny mechanizm ukonkretniania wizji zrodzonych z wy­ obraźni. Spróbujmy, krok po kroku, zrekonstruować architekturę oka przenikniętego fascynacją. „Jutro jedziemy do Wenecji” Wydany w roku 2000 zbiór opowiadań Włodzimie­ rza Odojewskiego Jedźmy, wracajmy jest wznowieniem wydanego siedem lat wcześniej tomu, tym razem uzu­ pełnionego przez nowych pięć opowiadań. Jednym z nich jest, otwierający zresztą nowe wydanie, tekst pod frapującym dla nas tytułem Sezon w Wenecji. Jego niezwykłość nie polega raczej na wciągającej narracji czy pogłębionej psychologii postaci, nie dotyczy też te­ m atu - traumatycznej inicjacji w dorosłość, która ma za tło okrucieństwa wojny - znanego i z innych opo­ wiadań Odojewskiego. Osobliwość tego opowiadania leży w czym innym: otóż nie ma, twierdzę, w polskiej literaturze bardziej zaskakującego portretu Wenecji, �Dariusz Czaja ♦ W DRODZE D O W ENECJI. PODRÓŻE IM AGINACYJNE nie m a drugiej tak przejmująco „prawdziwej” wizji te­ go m iasta, mimo że rzecz ani przez chwilę nie dotyczy jego realnego desygnatu, nie m a tekstu, w którym tak wiele dowiedzielibyśmy się o Wenecji bez Wenecji. Przy czym kwestia nie polega w tym wypadku, po­ wiedzmy to od razu, po prostu na sprawności posługi­ wania się przez pisarza wyrazistymi środkami opisu, rzecz jest znacznie bardziej zagadkowa i nieoczekiwa­ na. N ie uprzedzajmy jednak faktów. Jest lato roku 1939, młody, dziesięcioletni bohater opowiadania o „weneckim” imieniu M arek sposobi się do wyjazdu do Wenecji wraz z matką, wyjazdu dawno obiecanego i wyczekiwanego. W enecja „od zawsze” była w rodzinie en mode, tam rokrocznie jej członkowie spędzali część lata, i to od czasów przed pierwszą woj­ ną. Toteż W enecja była w jego domu rzeczywistością żywo obecną, omawianą, dyskutowaną, wspominaną. „Zastanawia się, kiedy o Wenecji usłyszał po raz pierw­ szy. I nad tym, że nigdy nie potrafił ustalić - kiedy. Tak teraz, jak być może nawet wtedy, kiedy dowiedział się, że do Wenecji nie pojedzie, a miał dopiero niespełna dziesięć lat. Zdaje mu się jednak, że wiedza o tamtym mieście wyłaniała się z najgłębszych pokładów mroku jego dzieciństwa, może nawet z czasu, kiedy liczył nie­ wiele nad dwa lata albo dwa i pół. (...) Myśli teraz, że to być może w tamtym czasie albo niewiele później w jego wyobraźni powstał obraz złożony z kamiennych koronek i jakby opleciony kunsztownie w arabeski srebrno-czerwonych nitek ozdób n a tynkach, jawiący mu się n a podobieństwo kolorowych miniatur z porce­ lanowych puzderek, jakie za kryształową szybą prze­ chowywała babka, pełen kanałów z pływającymi po nich gondolami i wspinającymi się nad nimi w powie­ 163 trze łukami mostów, z których nocą sfruwały n a plac Świętego M arka skrzydlate lwy i cwałowały tam ol­ brzymie konie z brązu albo w dzień po prostu spacero­ wały gołębie, mniej od tamtych zaczarowane, ale chy­ ba też. A że obrazu tego nie mógł naszkicować w jego wyobraźni ktoś inny niż niania (...), świadczyłoby i to jeszcze, że Wenecję wciąż nazywał ‘pływającym m ia­ stem’, tak właśnie jak ona, ‘po wodzie’, nawet wtedy, kiedy już od dawna wiedział, że m iasto n a wodzie nie pływa i że ‘po wodzie’ się nie mówi”.9 Grunt był więc dobrze przygotowany. Obraz Wene­ cji budował się w nim wystarczająco długo, by osiągnąć niemal trójwymiarowe kontury, dojrzewał już do speł­ nienia, do ostatecznej konfrontacji wizji z rzeczywisto­ ścią. Przed samym wyjazdem M arek pogłębia jeszcze swoją wiedzę, aktywizuje źródła wyobraźni. Czyta książ­ ki o Wenecji, z tygodników ilustrowanych wycina zdję­ cia ciekawszych weneckich budowli, studiuje uważnie plan miasta, uczy się na pamięć nazw weneckich wysp, kościołów, mostów i placów. Nie m a wątpliwości: We­ necja jest już w nim, czeka na prawdziwe odsłonięcie. Nikt przecież nie obiecywał, że marzenia zawsze m u­ szą się spełniać. 1 września okaże się dla bohatera Sezo­ nu w Wenecji datą graniczną, datą, która oznacza nie­ odwołalny koniec złudzeń. M arek nigdzie nie wyjedzie, zostanie wysłany na prowincję do rodziny, by przecze­ kać. Wraz z innymi dziećmi doświadcza początków wo­ jennej grozy w rodzinnej willi. Ucieka spod ostrzału ar­ tyleryjskiego, widzi krew, pierwsze trupy. I oto któregoś dnia jedna z ciotek składa im zadziwiającą, z lekka sza­ loną propozycję: „Jutro jedziemy do Wenecji”. Wobec pytających spojrzeń tłumaczy spokojnie: „Przecież pod willą mamy wodę. Zanim urządzi się tu leczniczy zakład, �Dariusz Czaja ♦ W DRODZE D O W ENECJI. PODRÓŻE IM AGINACYJNE czy co to ma być, zamienimy tamte pomieszczenia na kanały, z rupieci, których tam pełno, zbudujemy domy i pałace, a obok schodów będzie port. Zresztą potem ca­ ły pensjonat też można nazwać W enecją”.10 Pomysł jest tak niedorzeczny, jak niedorzeczna jest rzeczywistość za oknem. Pełna symetria. N ie straszna - raczej obłąkana symetria. I nagle wszyscy domowni­ cy, jakby wiedzeni tajemnym imperatywem, poddani niedającem u się sensownie usprawiedliwić impulsowi, biorą się do urzeczywistnienia tego absurdu. D o zala­ nej wodą piwnicy zniesiono rozmaite stoły: „Z wszyst­ kiego tego razem powstała spora powierzchnia nad wodą jak wyspa, od wyspy, przez mniejsze stoły i uło­ żone na nich deski do prasowania i deski wyjęte z dol­ nych części zalanych półek, można było suchą nogą dotrzeć do okien i wyjść wprost do ogrodu. (...) Drzwi od wszystkich pomieszczeń pootwierano na oścież, tak że utworzyła się obszerna powierzchnia korytarzy, ka­ nałów, portu przy schodach, w którego pobliżu z dwóch starych singerowskich maszyn do szycia z uło­ żonymi na nich deskami powstał plac świętego Marka, dalej perspektywa zatok, placyków i uliczek w po­ m ieszczeniach bocznych, mniejszych i większych, gdzie szafy i półki stojące pod ścianami udawały domy i pałace; woda falowała, pluskała, światło wpadające przez okna od ogrodu rozświetlało wnętrza zielonka­ wym złotem, załamywało się na powierzchni, lśniło, błyskało, na ścianach też pełno było ognistego i chłod­ nego migotania i wszystko wydało się zupełnie jak w prawdziwym mieście ‘na wodzie’, w W enecji”.11 Tak wygląda u Odojewskiego W enecja na nowo stworzona. Tak prezentuje się miasto zrodzone z pra­ gnienia, z tęsknoty do rzeczywistości niepodległej pra­ wu wiecznego przemijania. Ta W enecja powstała od początku z bezinteresownego kaprysu wyobraźni. Jest skrojona na miarę dziecięcej fantazji. Przypomina te­ atralną scenografię, w której stoły udają wyspy, a drew­ niane balie - weneckie gondole. Jest teatrem w stanie czystym, choć nieco innego rodzaju niż teatr działań wojennych, których odgłosy dochodzą zza okna. Świat wymyślonej, „zrobionej” Wenecji staje się w opowiadaniu kom pensacją wojennego koszmaru. W enecja z wyobraźni przynosi, niechby chwilowe, ale ocalenie. Pozwala zapomnieć, pozwala śnić na jawie. A więc wenecki r a j przeciw p i e k ł u wojny - by nawiązać do tytułu znakomitego eseju Zbigniewa Bieńkowskiego o pisarstwie Odojewskiego Ten raj jest piekłem, który w celnej formule wskazuje na dwa prze­ ciwległe bieguny stale obecne w tej twórczości. O ka­ zuje się, że słaba i krucha z natury Dichtung, w całej dwuznaczności obejmującej i zmyślenie, i poezję, a n a­ wet szerzej: cały świat uformowany mocą twórczej wy­ obraźni, może mieć i ma m oc większą niż brutalna Wahrheit wojennej jatki. W enecja w piwnicy prowincjonalnej willi?! Powie ktoś: całe to przedsięwzięcie to zwykła dzie­ cinada. A le czy nie jest tak, jak pisał Fernand Braudel, że w samej Wenecji, w jej zadziwiającym, trudno dają­ cym się przełożyć na racjonalne powody istnieniu, jest coś z dziecięcych marzeń o samotnej wyspie, o świecie osobnym, odgraniczonym od reszty świata wodą, jest coś z niedojrzałych rojeń o wyspie wolności i spełnienia.12 A skądinąd, czy cała rzeczywistość wenecka nie jest bajkową dekoracją, czy nie ma - jak u Pasternaka - smaku chałwy i powabu wschodnich baśni? Powie ktoś: ten pomysł, to nierealne, utopijne m a­ rzenie o przeniesieniu się w inny punkt przestrzeni, bez ruszania z miejsca. Ale czy właśnie W enecja nie jest miastem zrodzonym z nierealnego marzenia, czy nie jest cudem, utopią zrealizowaną?13 Ale taką utopią, która nie budzi złowrogich konotacji. Czy W enecja, mimo że jest dającym się łatwo zlokalizować punktem na mapie, nie istnieje w nieco innej przestrzeni m en­ talnej niż inne miasta? Czy to dziwne, niedające się z niczym porównać miasto, nie jest właśnie jakimś ou-topos, nie-miejscem, miejscem, którego nie ma? Czy nie jest taką przestrzenią, która wypada poza euklide­ sowy rygor i topograficzne przyporządkowanie? Powie ktoś: a cóż to za zmyślenie! I to podwójne: zmyślenie, udawanie wewnątrz świata przedstawionego, cała ta „zabawa w Wenecję”, ale i coś poważniejszego: zmyślenie, owoc pisarskiej wyobraźni, kreacja literacka. A le przecież gra prawdy i złudzenia, realności i niereal­ ności, jawy i snu, to sama istota jej mitycznego obrazu.14 Ileż to razy ci, którzy z Wenecji powracali, podkreślali jej zjawiskowość, nierealność, sztuczność, teatralność; wskazywali na jej osobliwą ontologię, na pograniczu by­ tu i niebytu... To podwójne zmyślenie, podwójna kre­ acja z całą jej migotliwością i fikcyjnością (jako nie­ prawdy rzeczy i jako fikcji literackiej), należy jak najbar­ dziej do istoty weneckiego mitu, pozostaje w pełnej wo­ bec niego symetrii. Można by nawet dopowiedzieć, że ta ambiwalencja właśnie stanowi o jego sile i trwałości. Odojewski wykreował w swoim Sezonie w Wenecji niezwykle plastyczny, jak to u niego, obraz świata przedstawionego. Powołał przy tym do istnienia sensualny, namacalny nieomal obraz zmyślonej - w podwój­ nym znaczeniu słowa - Wenecji. A le co ważniejsze: dal również kongenialny z mitycznym wzorcem obraz m ia­ sta. Jak mało kto przed nim, w sposób całkowicie ory­ ginalny, odsłonił kilka z najbardziej dwuznacznych we­ neckich masek. Wiele pisano o niejednoznacznej funk­ cji pamięci w prozie Odojewskiego.15 We wspomnia­ nym opowiadaniu pamięć nie jest dla bohaterów prze­ szkodą, nie wywołuje upiorów przeszłości. Tutaj pamięć wespół z wyobraźnią jest władzą twórczą, stwarzającą, staje się dla bohaterów może nie ostatnią, ale dającą chwilowe ocalenie deską ratunku. Pamięć, funkcjonu­ je tu na podobieństwo fotograficznego wywoływacza, odpomina rzeczywistość prawdziwą, mocno istniejącą, tworzy iluzję, ale o zadziwiająco mocnej konsystencji. Ostatnie, podsumowujące zdania narratora o mło­ dym niegdyś bohaterze wojennej przygody w piwnicz­ nej Wenecji są - tak jak stworzona wtedy na chwilę 164 �Dariusz Czaja ♦ W DRODZE D O W ENECJI. PODRÓŻE IM AGINACYJNE �Dariusz Czaja ♦ W DRODZE D O W ENECJI. PODRÓŻE IM AGINACYJNE wenecka rzeczywistość - równie dwuznaczne: „Tyle lat minęło. Zjeździł pół świata. Tyle krajów, tyle miast, ty­ le przeróżnych widoków. Ale nigdy nie był naprawdę w Wenecji, choć wielokrotnie w pobliżu. Nie żeby go nie ciągnęła, albo nie budziła ciekawości. Może tylko gdzieś w głębi duszy bał się trochę. Nie, nie bardzo wiedział czego. Wiedział natom iast, że czeka go tam gondola wcale niepodobna do ich olbrzymich balii z piwnicy ciotki Weroniki. W ięc nie chciał” .16 N o właśnie: co tu jest realne, co jest nierealne? Która W enecja jest prawdą, a która zmyśleniem? D la­ czego M arek omija prawdziwą Wenecję? Nie chce jej odwiedzić, bo po prostu obawia się powrotu do bole­ snej przeszłości dzieciństwa czy też lęka się konfronta­ cji mało wyszukanych, nieporadnych prób wykreowa­ nia Wenecji z siłą naocznego doświadczenia miasta? A może raczej omija ją, bo obawia się, że tym sposobem ją straci, że ta realnie istniejąca W enecja nie będzie miała takiej hipnotyzującej i czarodziejskiej mocy od­ działywania, jaką miała W enecja wymyślona, ta zadzi­ wiająca piwniczna Wenecja, stworzona ex nihilo jeden, jedyny raz w dalekiej przeszłości. Ze innymi słowy: współczesna prawdziwa W enecja i niegdysiejsza Wene­ cja wyobrażona zamienią się rolami. Ze rzeczywiste sta­ nie się synonimem nierzeczywistego. I odwrotnie. „Nigdy nie był naprawdę w Wenecji” - tak brzmi kategoryczny komentarz narratora. Jak to naprawdę jest z tym „naprawdę”? Nigdy? N ie był? „Sądzimy, że dzieło Roussela jest wyjątkowym aktem wspominania innych, niewidzialnych podróży, tych, które znalazły miejsce w ‘sekretnym systemie topolo­ gicznym’, gdzie Roussel opłakiwał utratę jedynej swej miłości: Ascania. Miejscem tej topografii jest Wenecja. N ie tylko do Wenecji Roussel więcej nie powrócił, choć tylko o niej zabronił sobie mówić. Całkowita nie­ obecność w jego dziele miasta, w którym jak trafnie stwierdził Pasolo - ‘wyobraźnia i historia są tak ściśle ze sobą powiązane’, sam a w sobie jest zdumiewająca i dlatego przyciągała uwagę wielu badaczy. M iejska architektura W enecji jest czystym te­ atrem, swego rodzaju trompe-l’oeil, którego tło jest złu­ dzeniem, i dlatego może być traktowana całkiem do­ słownie: pozbawiona wszelkich odniesień poza samą sobą, rzeczywistość - która jest także rzeczywistością Roussela - staje się wyłącznie sam ą sobą. (...) Roussel odkrył Wenecję na kilka miesięcy przed objawieniem swojej genialnej mocy. Odkrył w niej, je­ dyny raz w swoim życiu, miejsce wcielające jego wła­ sne poczucie rzeczywistości: złudzenie teatru wyciosa­ nego w kamieniu”.17 Mathews i Perec starają się odsłonić, jak mocno w biografii i w dziele Roussela zaistniała Wenecja. Zwracają uwagę, że pośród licznych jego podróży ta była podróżą wyjątkową, stanowiła paradygmat i arche wszystkich innych eskapad, że w gruncie rzeczy tylko ona zasługuje na miano prawdziwej podróży, a więc ta­ kiej, która łączy w sobie przemieszczanie fizyczne „W” jak Wenecja i Wojaż Bohaterem erudycyjnego eseju Harry Mathewsa i Georges’a Pereca zatytułowanego Roussel i Wenecja. Zarys geografii melancholicznej jest francuski pisarz, piękny oryginał i niestrudzony podróżnik - Raymond Roussel, autor sławnego Locus Solus. Obydwaj pisarze, filary literackiej grupy OuLiPo, z detektywistyczną pa­ sją tropią historię powstania pięciu luźnych kartek na­ pisanych ręką Roussela, a znajdujących się w jego ar­ chiwum na jednym z uniwersytetów. Jak sugeruje jeden z badaczy zajmujących się jego twórczością, tworzą one zarys sztuki, o dość skomplikowanej intrydze, sztuki, która dzieje się w Wenecji. Mathews z Perecem pole­ mizują z nim na tem at znaczeń owej sztuki wierszem pisanej, próbują też zrekonstruować historię zagadko­ wego związku owych kartek z pewnymi starodrukami. Piszą przy tym dokładnie o krótkim, ale intensyw­ nym pobycie Roussela w Wenecji i szkicują historię je­ go miłosnego związku z pewnym weneckim chłopcem, największą namiętnością jego życia. Ale, co najważniej­ sze, starają się udowodnić, że Wenecja była dla Rousse­ la rzeczywistością pierwszą i najważniejszą, miejscem szczególnym jego „sekretnej topologii”, jego locus solus. Rekonstruując naturę doświadczenia weneckiego, któ­ re stało się udziałem Roussela, starają się również po­ przez nie odczytać porządkujący schemat jego dzieła. 166 �Dariusz Czaja ♦ W DRODZE D O W ENECJI. PODRÓŻE IM AGINACYJNE z dojrzewaniem duchowym: „podróż Roussela do We­ necji była jego jedyną podróżą (Wenecja stanie się Wojażem, Wojaż stanie się W enecją, W jednocześnie oznaczać będzie Wenecję i Wojaż). I jak w przypadku każdej prawdziwej podróży, nie był to odjazd, lecz po­ wrót: jedzie on do siebie, odnajduje swe miejsce, nie czuje się wygnany, lecz powraca do źródeł”.18 W enecja jest zatem dla Roussela spełnieniem, jest stacją doce­ lową, ziemią obiecaną wszystkich jego podróży. Pobyt w Wenecji, poznanie Wenecji prowadzi w istocie do rozpoznania samego siebie. Trudno się więc dziwić, że wraz ze śmiercią Ascania W enecja przestaje praktycznie dla Roussela ist­ nieć. Zmienia się, jak podkreślają egzegeci, w miejsce niewyrażalne. Niewyrażalność nie jest tu warunkowa­ na przedmiotowo. Niewyrażalność oznacza odmowę mówienia o miejscu największego egzystencjalnego wtajemniczenia. Ów dystans wobec Wenecji tłumaczą oni mechanizmem inkorporacji, która, w przywoływa­ nej przez nich koncepcji psychoanalitycznej, rezerwo­ wana jest dla postawy, związanej z utratą przedmiotu miłości. Inkorporacja jest tedy odmową żałoby, jest heroiczną próbą utrzymania status quo: ten fantazmat prędzej dopuści do przekształcenia świata niż do zmia­ 167 ny w samym podmiocie. Tak naprawdę bowiem „Roussel nie przestał nigdy spacerować pod ramię z Ascaniem ulicami Wenecji, która została wygnana z pospo­ litego świata jego współczesnych i znalazła schronienie w sekretnym królestwie, gdzie nadal panowała czysta i nieśmiertelna rzeczywistość iluzji”.19 Można by w tym momencie zapytać, co łączy tę, detalicznie opisaną i zinterpretowaną przez duet M a­ thews - Perec, podróż Roussela do Wenecji z opisaną poprzednio. Co spokrewnia tę podróż do Wenecji, która jest dla jej uczestników jawnym wymysłem, za­ bawą w teatr, z traumatyczną, głęboko przeżytą wizytą Roussela w tym mieście? Mowa przecież była na po­ czątku o tym, że bohaterowie naszych opowieści uda­ ją się do Wenecji, ale ostatecznie tam nie docierają. Jak dotąd można by mieć wątpliwości, gdyby nie pe­ wien drobiazg. Otóż, mówiąc krótko: Mathews z Pere­ cem wymyślili całą tę historię, zełgali wszystko! N a ­ prawdę wszystko, od początku do końca. Całkiem zwyczajnie: wymyślili pobyt Roussela w Wenecji jak i historię jego weneckiej miłości. Zmyślili nazwy ko­ ściołów, nazwiska malarzy, powołali do życia badacza jego twórczości i psychoanalityka, dokonującego wi­ wisekcji jego życiopisania. Tak opowiada o genealogii powstania tekstu o We­ necji Roussela jeden ze sprawców oszustwa (może le­ piej: zmyślenia), Harry Mathews: „Nie wiem, czy będę mógł być całkowicie wiarygodny i szczery, ale spróbu­ ję opowiedzieć tę historię. W łaśnie dobiegł końca mój dwuletni pobyt w Wenecji, kiedy Pereca poproszono, żeby napisał - do francuskiego pism a «L A rc» - coś 0 Rousselu. I Perec powiedział mi wtedy, że Roussel a n i r a z u (podkr. D C ) nie był w Wenecji, co jest bar­ dzo dziwne, bo przecież on bezustannie podróżował. 1 Georges miał taką myśl... w punkcie wyjścia pojawił się pomysł, że Roussel jednak kiedyś w Wenecji był. Nie był, ale przyjmijmy, że był - i teraz trzeba razem napisać tekst, który poszedłby tropem tego, co Roussel sam o swoim pisaniu mówił, mianowicie, że jest ono w całości wytworem wyobraźni i w żadnym wypadku nie wiąże się z faktami. John Ashbery jako pierwszy wykazał, że to nie jest prawda, ale z grubsza biorąc, faktycznie: Raymond Roussel nie pisał o swoich do­ świadczeniach. W ogóle nie miałem pojęcia, co z tym fantem zrobić. I już niemal rok później przeglądałem katalog starych książek, w którym była taka bardzo piękna książka z początku szesnastego wieku, z wcię­ ciem w oprawie na różne papiery. I wtedy natychm ia­ stowa myśl: Proszę, proszę. N otatki Roussela, których nie zna nikt, notatki do nieukończonej rzeczy o poby­ cie w W enecji”.20 Pomysł następnie przejął Perec i tekst cały, po francusku, napisał. Wystylizował go na artykuł naukowy: zaopatrzył w liczne przypisy, zawarł polemiczne uwagi wobec poprzednika zajmującego się tematem, umieścił pom agający w lekturze schemat graficzny... Wszystko to sprawiło, że Mathews przez la­ ta otrzymywał liczne listy od zdezorientowanych dok­ �Dariusz Czaja ♦ W DRODZE D O W ENECJI. PODRÓŻE IM AGINACYJNE torantów, którym niczego z niczym nie udawało się po­ nam jako zagadkę. Roussel jakby zdawał się mówić: łączyć: nazwy i nazwiska nie miały realnych desygnasłowa odnoszą do słów, ale czy do czegoś innego, do ja­ kiegoś świata poza nimi? Co jest zatem bardziej realne: tów,21 odsyłacze okazywały się bałamutne, tytuły prac słowo czy rzecz? Co jest pozorem, a co prawdą? Czy po­ w nich podane w ogóle nie istniały itd... A zatem: jeśli wierzyć znawcom biografii Roussela, przez Dichtung prześwieca jakaś Wahrheit? O czymś podobnym mówi pointa „uczonej” rozpra­ pewne jest, że nigdy nie był on w Wenecji. Czy można powiedzieć, że niejako „za niego”, w zastępstwie, byli wy M athewsa i Pereca: „Wszelkie wyjaśnienie dzieła Roussela potyka się ostatecznie o aporię niezgłębionej tam Mathews z Perecem? Ze, innymi słowy, Roussel był tym samym w Wenecji? I może ważniejsze jeszcze metody. Oznacza to, że hipotetyczna sztuka, której od tych pytanie: czy ta literacka maskarada - jakże przypuszczalną genezę staraliśmy się zrekonstruować weneckie słowo! - jest czymś więcej niż wyrafinowa­ i którą traktujemy jako ostateczną i pośmiertną metonym literackim żartem znakomitych pisarzy bądź też nimię pobytu w Wenecji i zrodzonego tam fantazma­ kpiną z obwieszonej przypisami uczoności? N ie sposób tu pisania (podkr. D C ), nie świadczy bynajmniej o złudzeniu dyskursu, któremu powierzylibyśmy misję przecież wykluczyć, że jedno i drugie jest prawdą. zdefiniowania Roussela, lecz odsyła w ostatecznym A jednak wątpliwości pozostają. Wydaje się, że nie rozrachunku do niezrównanej atmosfery Rousseliańjest dziełem przypadku, że Mathews - Perec każą je­ chać Rousselowi właśnie do Wenecji. Czymże bowiem skiej, w którą wkracza podróżny, gdy przybywając do w ich interpretacji jest przestrzeń wenecka: „Wenecja stóp Apostołów, odkrywa po raz pierwszy miasto, któ­ jest m iastem oddanym wędrówce, miastem, w którym rego Roussel był mentalnym architektem”.24 A więc literatura jako W enecja! M ateria literacka nikt nie jest całkowicie pewien punktów kardynal­ jako analogia weneckiej przestrzeni! N ikt tego jeszcze nych, gdzie nikt nie jest pewien odległości dzielącej je ­ w taki sposób nie sformułował. Jeśli Mathews i Perec den od drugiego, gdzie linia łącząca dwa najbliższe w swoim opisie idiomu weneckiego nie mylą się, to nie punkty jest sprawą ciągłości i / lub nieciągłości po­ wierzchni, przestrzenią, która, nie baczy na kierunek będzie zapewne przejawem chwilowej ekstrawagancji i miarę. Każdy, kto przeżył choćby kilka godzin w We­ pytanie, które wobec powyższego możemy sobie zadać: necji, doświadczył nieprzewidywalnych i bezmiernych Czy Raymond Roussel, pisarz i podróżnik, nigdy nie przemieszczeń: ulica, która, zdawało się, powinna do­ penetrował weneckich ulic? Czy nie pogrążał się ca­ łym sobą w owej fantazmatycznej rzeczywistości? Czy prowadzić nas tam, dokąd chcemy dojść, prowadzi nas z powrotem na campo, skąd właśnie wyszliśmy, a obie­ więc naprawdę nigdy nie odwiedził Wenecji? cująca droga kończy się nagle u brzegu kanału. Te za­ wrotne marszruty, połączone z przemiennością wody i kamieni, ciemności i światła, czynią z Wenecji, prze­ Wenecja, czyli mappamondo strzeń oniryczną, z której Roussel mógł uczynić mappamondo swego dzieła, miejsca i osie, wokół których Zora, Anastazja, Maurilia, Dorotea, Fedora.... Nie, to nie są - jakże pobudzające wyobraźnię - imiona ta­ wirowały jego książki, gdzie zakątki i podróże są do­ kładną projekcją naziemnych i nawodnych spacerów jemniczych kobiet. Te brzmiące jak muzyka imiona to jakie odbywał z A scaniem ”.22 nazwy miast, o których wenecjanin Marko Polo opo­ O czym w istocie mówi tu para egzegetów? Wydaje wiada tatarskiemu władcy chińskiego imperium Kubłajsię, że przestrzeń wenecka z plątaniną ulic prowadzą­ -chanowi. Niewidzialne miasta Italo Calvino to wielce intrygujący zbiór fantazyjnych opisów owych miast cych często donikąd, z jej labiryntową strukturą, ze o imionach, które zapowiadają tak wiele. Tę nadzwy­ zwierciadlaną grą wodnych odbić, a więc ze wszystkim tym, co skutecznie manipuluje naszym poczuciem rze­ czajną książkę można by potraktować jako współczesny czywistości, to dla nich niezwykle poręczna metafora remake albo osobliwą wariację na temat sławnego Opi­ literatury według Roussela. Tak jak wenecka architek­ sania świata Marko Polo, średniowiecznej relacji z jego tura jest czystym teatrem, tak tekst literacki był dla podróży i pobytu w Chinach, a także w innych krajach Roussela teatrem zrobionym ze słów, iluzją rzeczywisto­ pod dominacją mongolską. Narracja Calvino, rzecz ści wyczerpującą się w sobie, wymysłem, demonstracyj­ 0 niezwykle misternej konstrukcji, składa się z dwóch nie sztucznym światem.23 I jeden, i drugi teatr tworzy kategorii tekstów: detalicznych opisów różnych miast finalnie pozbawioną „wszelkich odniesień poza samą 1 imaginacyjnych rozmów Kubłaj-chana i Marko Polo. Zaspokajając nienasyconą ciekawość władcy, wielki sobą rzeczywistość”, rzeczywistość samowystarczalną, podróżnik zabawia go barwnymi opowieściami na temat odnoszącą się wyłącznie do siebie. Inaczej mówiąc: we­ necka przestrzeń byłaby jedynym do zaakceptowania miast wchodzących w skład jego cesarstwa. W swoich przez Roussela modelem twórczości literackiej. W tej opowieściach maluje - to właściwe słowo - przed cesa­ radykalnie antymimetycznej koncepcji nasze rutynowe rzem pejzaże miast, które w swoich wędrówkach miał zakorzenienie w rzeczywistości zostaje podane w w ąt­ okazję podziwiać. Jego ciągnąca się przez wiele nocy pliwość, ciągi słów, podobnie jak skręcające w najmniej opowieść nie jest - powiedzmy to od razu - dyskursem spodziewanym momencie weneckie calli, podaje się urbanistycznym. To niemal detektywistyczne próby czy168 �tania pejzażu miast i miejskiego życia, niezwykle orygi­ nalne próby deszyfracji topografii miejskiej, traktowanej przezeń jak zagadkowy znak. Przy czym relacje Marko Polo mają coś z baśni i coś z poezji. Jego język wykracza mocno poza neutralność zwyczajnego sprawozdawcy. Nie opisuje po prostu świata, który widział, ale opowia­ dając stwarza go na nowo. Wprowadza swojego słucha­ cza w stan ekscytacji, uwodzi słowem... Kubłaj-chan bez trudu daje się wciągnąć w tę niekończącą się rozmowę. Szczególny z początku był to dialog: „... Nowo przybyły i całkiem nie obeznany z językami Wschodu, Marko Polo mógł wypowiadać się jedynie za po­ średnictwem wyciąganych z tobołów przedmiotów: bębnów, solonych ryb, naszyjników z kłów dzikiej świni, wskazując na nie gestami, skokami, okrzykami zachwytu lub zgrozy albo naśladując szczekanie szakala i pohukiwanie płomykówki. Nie zawsze związki między jednym a drugim elementem opowiadania były jasne dla cesarza; przedmioty mogły mieć różne znaczenie: kołczan pełen strzał wskazywał to zbliża­ nie się wojny, to obfitość zwierzyny, to warsztat łucznika; klepsydra mogła oznaczać czas, który upływa lub upłynął, albo piasek, lub miejsce, gdzie wyrabia się klejnoty. Lecz tym, co czyniło cennym dla Kubłaja każdy fakt czy wiadomość przekazywaną przez niezdolnego wysłowić się informatora, była pozostająca wokół nich przestrzeń, pustka nie zapełniona słowami. Opisy miast, które zwie­ dził Marko Polo, odznaczały się wspólną zaletą: można było krążyć po nich myślą, gubić się, przystawać dla ochło­ dy lub pędem z nich uciec".25 Ta bezsłowna pantomima wymagała aktywności ze strony cesarza. N ic tu nie było dane przejrzyście i jed­ noznacznie. Odczytanie sensu znaków, wieloznacznych sygnałów, tak brawurowo wysyłanych przez Marko Po­ lo, wymagało poważnej pracy hermeneutycznej, a i tak rezultat końcowy daleki był od semantycznej oczywi­ stości. Wielki Chan starał się rozszyfrowywać znaki, jednakże związek między nimi a miejscami odwiedza­ nymi przez wenecjanina pozostawał dla niego niepew­ ny: „Ale wszystko, co pokazywał Marko, czy oczywiste, czy niezrozumiałe, miało moc symboli, które, raz ujrzane, nie mogą ulec zapomnieniu czy przemieszaniu. W umyśle Chana imperium odbijało się w pustyni danych nikłych i wymiennych jak ziarna piasku, z której dla każdego mia­ sta i prowincji wyłaniały się figury, wyczarowane przez logogryfy Wenecjanina’’.26 Ciekawe, że ta niejednoznaczna symboliczna rzeczywistość była dla niego stałym punk­ tem odniesienia nawet w stosunku do narracji słownej, słowa zawsze przywodziły w jego pamięci ów pierwszy gest czy przedmiot, którym posłużył się Marko. Z czasem Marko poznaje dobrze język swojego słu­ chacza. Wprawia się w opisach poznawanych miast, ale co i rusz natrafia na kolejne przeszkody - nie cho­ dzi już tylko o język. M iasto okazuje się skomplikowa­ nym organizmem, wielopoziomowym związkiem zna- 169 �Dariusz Czaja ♦ W DRODZE D O W ENECJI. PODRÓŻE IM AGINACYJNE 170 �Dariusz Czaja ♦ W DRODZE D O W ENECJI. PODRÓŻE IM AGINACYJNE ków: „N a próżno, wielkoduszny Chanie, próbowałbym ci opisać miasto Zairę o wysokich basztach. Mógłbym powiedzieć, ile stopni liczą strome ulice układane w schody, jak są sklepione łuki podcieni i jakie blachy cynkowe pokrywają dachy; ale wiem, że byłoby to tak, jakbym ci nic nie powiedział. Nie z tego składa się m ia­ sto, lecz ze stosunków między wymiarami jego prze­ strzeni a wydarzeniami jego przeszłości (...)”.27 Zbyt wiele jest istotnych parametrów miasta, by opowieść, nawet najbardziej gęsta i detaliczna, mogła je w pełni oddać. Nie tylko słowa zawodzą, ale natura samej rze­ czywistości skutecznie broni przed możliwością wierne­ go jej opisu. W którymś miejscu, tłumacząc Wielkiemu Chanowi nieprosty związek między miastem a słowami, które go opisują, Marko odwraca poznawcze przyzwy­ czajenia: „Słowa nie kłamią, kłamią rzeczy” .28 Dochodzi do tego jeszcze jedna trudność, która opiera się na swoistej dialektyce opowiadania o ob­ cych światach. Ważny jest bowiem nie tylko ten, k t o opowiada, ale i ten, k t o słucha. Istotne jest nie tylko to, j a k się opowiada, ale i j a k się słucha. N a przecięciu tych dwóch instancji rodzi się dopiero zna­ czenie. N a wątpliwość wyrażoną przez cesarza, czy po powrocie do domu będzie opowiadał swoim rodakom to samo, co jemu, Marko stwierdza w pewnym m o­ mencie, że nie istnieje jedna, obiektywna prawda o opowiadanym mieście: inaczej rzeczywistość przezeń opisywaną zanotuje umysł cesarza, inaczej odciśnie się ona w umyśle gondoliera. „Opowiadaniem rządzą nie usta, lecz ucho” .29 Ostatecznie bowiem sens opowieści jest zawsze funkcją czyichś oczekiwań. M arko ma już za sobą wiele wieczorów, podczas których snuł swoje porywające baśnie o napotkanych miastach. Opowiedział już cesarzowi o Zobeidzie, o Chloe, o Sofronii, o Oktawii... Zwracał przy tym za każdym razem uwagę na jakąś właściwość, która wy­ jątkowo trafnie oddaje specyfikę każdego z miast. N o dobrze, ale co te wszystkie opisy mają wspólnego z We­ necją? Kto tu podróżuje bądź przynajmniej ma zamiar podróżować do Wenecji? Jeszcze chwilę cierpliwości. Któregoś dnia Kubłaj-chan zagaił jak zwykle, choć charakterystyka miasta, o które zapytał podróżnika, nie zapowiadała rutynowej rozmowy. Zdawało się jak­ by to teraz cesarz posługiwał się językiem zagadki, jak gdyby to on mówił kryptonimami: „—Czy zdarzyło ci się widzieć podobne miasto? —pytał Kubłaj M arka Polo, wysuwając zdobną pierścieniami dłoń spod jedwabnego baldachimu cesarskiej galery, by wskazać mosty, wyginające się nad kanałami, pałace książęce o za­ nurzonych w wodzie marmurowych posągach, krzątaninę lekkich stateczków, które krążą zygzakiem, popychane dłu­ gimi wiosłami, krypy, z których wyładowuje się kosze jarzyn na placach targowych, balkony, altany, kopuły, dzwonnice, ogrody na wyspach, zieleniejące szarości laguny. Cesarz, w towarzystwie swego cudzoziemskiego do­ stojnika, zwiedzał Kinsaj, dawną stolicę obalonych dyna­ stii, ostatnią perłę osadzoną w koronie Wielkiego Chana. 171 —Nie, najjaśniejszy panie —odrzekł Marko —nigdy nie wyobrażałem sobie, że może istnieć podobne miasto. Cesarz próbował zajrzeć mu w oczy. Cudzoziemiec spuścił wzrok. Kubłaj nie odezwał się już do końca dnia”.30 Tego samego dnia, wieczorem, cesarz oczekiwał jak zawsze na kolejną porcję opowieści, inaczej jednak niż zwykle, nie wydawało się, by mógł szybko ulec zmęcze­ niu. Tym razem ustalony porządek uległ nieoczekiwa­ nej odmianie: „—Opowiedz mi jeszcze o jakimś mieście —nalegał. —... Opuściwszy ten kraj, jedzie się przez trzy dni na po­ łudniowy wschód... podejmował opowieść Marko i dalej wymieniał nazwy i obyczaje, i towary rozlicznych ziem. Można powiedzieć, że jego repertuar był niewyczerpany, ale tym razem przyszło mu się poddać. Świtało, kiedy rzekł: —Panie, mówiłem ci już o wszystkich znanych mi mia­ stach. —Pozostało jedno, o którym nigdy nie mówisz. Marko Polo pochylił głowę. —Wenecja —powiedział Chan. Marko uśmiechnął się: —A jak sądzisz, o czym ci dotąd mówiłem? Cesarzowi nie drgnęła powieka: —A przecież jej imienia nigdy z twoich ust nie słyszałem. A na to Polo: —Za każdym razem, kiedy opisuję jakieś miasto, mó­ wię coś o Wenecji”.31 A le tego właśnie imperator pojąć nie może, w jego słowach pojawia się wyraźne zniecierpliwienie. Marko Polo metodycznie stara się objaśnić mu swój tryb rozu­ mowania, chce pokazać, według jakiego klucza inter­ pretacyjnego porządkuje dane swojego doświadczenia: —Kiedy pytam cię o inne miasta, chcę, żebyś mówił mi o nich. A o Wenecji, kiedy pytam cię o Wenecję. — Zeby odróżnić przymioty innych miast, muszę wy­ chodzić od pierwszego, które pozostaje w domyśle. Dla mnie jest nim Wenecja. —A zatem powinieneś zaczynać każdą relację z two­ ich podróży od punktu wyjścia, opisując Wenecję taką, ja ­ ka jest, ze wszystkim, bez pomijania niczego, co z niej pa­ miętasz. (...) — Obrazy pamięci zacierają się, skoro tylko zastygną w słowa —powiedział Polo. —Może boję się, że stracę od razu całą Wenecję, jeśli będę o niej mówił. A może, mó­ wiąc o innych miastach, już ją stopniowo straciłem”.32 To jedyne tak prywatne wyznanie znakomitego po­ dróżnika w całym tym finezyjnym apokryfie skonstru­ owanym przez Calvino. Przyparty do muru, zdradza Marko Polo swój najintymniejszy sekret: objawia wprost i bez niedomówień imię swojej największej mi­ łości. I przy okazji tłumaczy precyzyjnie racje jego za­ tajenia: nazywać to tracić, mówić to oddalać od siebie obiekt swojego zachwytu. Ale Wenecji nie da się też opowiedzieć i z innych powodów. Nie można wiele powiedzieć o jej istocie, zwyczajnie dlatego, że w W enecji zawarty jest c a ł y świat. Opisanie Wenecji oznaczałoby tedy opisa­ �Dariusz Czaja ♦ W DRODZE D O W ENECJI. PODRÓŻE IM AGINACYJNE nie całego świata, a jakże opowiedzieć prawdziwie o w s z y s t k i m , j ak dać przenikliwy i przekonujący ob­ raz świata całego. W opowieściach Marko Polo Wene­ cja j e s t przecież światem całym, choć jest to świat w miniaturze, jego pomniejszony model. Wenecja, mógłby powtórzyć za sugestią Mathewsa i Pereca we­ necki podróżnik, to jest jego prawdziwa mappamondo. Wenecja jest punktem wyjścia do opisu innych miast, ale i w każdym mieście jest coś z weneckiej rzeczywisto­ ści. Nie da się opisać całości, można zaledwie dawać jej sugestie, komponować mozolnie pełny obraz na podsta­ wie jej fragmentów. Te bajeczne opowiastki o imaginacyjnych miastach, to w istocie rozpisany na krótkie pa­ ragrafy traktat o naturze poznania. O tym, jak dotknąć „prawdziwej” rzeczywistości i o trudnościach realizacji tego zadania, o paradoksalnej naturze słowa i jego m o­ cy poznawczej. W enecja jest tu tyleż miastem dającym się precyzyjnie zlokalizować na mapie, co czytelnym kryptonimem rzeczywistości z natury niepoznawalnej. A le straciliśmy na chwilę z oczu Kubłaj-chana, a to on, jako słuchacz, jest w tej zabawie w stwarzanie świa­ tów najważniejszy. To dla niego przecież przeznaczone są wszystkie fabulacje wenecjanina. Jak widzieliśmy, imperator otrzymuje od niego wielostronną, panora­ miczną, wykonaną nieomal według Geertzowskich re­ guł gęstego opisu wizję Wenecji, mimo że jej nazwa nie pojawia się wcale. To prawda, Kubłaj-chan nigdy nie był w Wenecji. Ale jeśli jest też prawdą, że opowiada­ niem rządzi raczej ucho niż usta, jeśli prawdą jest, że ostateczny sens opowieści jest funkcją oczekiwania, da­ lej, jeśli prawdą jest, że siła fascynacji uzupełnia miej­ sca „puste” narracyjnego żywiołu, to możemy zapytać tak, jak w przywołanych wcześniej przypadkach: czy Kubłaj-chan naprawdę nie był w Wenecji? I tak jak po­ przednio, pozostawmy to pytanie bez odpowiedzi. Zagadka karczocha W trzech przypomnianych tu opowieściach o We­ necji ustanowiona została subtelna sieć związków mię­ dzy pamięcią, przedstawieniem i opowieścią. Pamięć zdaje się tu władzą szczególną: w im mniejszym stop­ niu przyjmuje kształt słowny, tym jej siła oddziaływa­ nia jest większa, tym ma większą zdolność sensotwórczą. I odwrotnie, obrazy pam ięci przełożone na słowa tracą swoją „konsystencję” , język odbiera im ciężar, spłaszcza je i marginalizuje. Słowo ujednoznacznia bo­ gaty, wieloznaczny film pamięci. Zauważmy, na końcu swojej eksplikacji Marko Polo mówi niemal dokładnie to, co Rousselowi kazali myśleć Mathews i Perec. Dla jednego i drugiego W enecja jest niewyrażalna, a jest niewyrażalna nie dlatego, że zupełnie nic się nie da o niej powiedzieć, ale z tego powodu, że mówić o niej to tracić ją bezpowrotnie. Również i Marek, bohater opowiadania Odojewskiego, boi się zobaczyć realną Wenecję, bo ta, zatrzymana w kadrze jego pam ięci ist­ nieje mocno i prawdziwie. 172 Bohaterowie naszych opowieści nigdy nie byli w Wenecji, nigdy jej nie widzieli. A przecież, jak pod­ pow iada nam siła poznawczego przyzwyczajenia: w i e d z i e ć to w i d z i e ć . N ie przypadkiem mówimy 0 naocznym świadku, o tym, który widział „na własne oczy” , a zatem tym, który widział naprawdę. Widział, więc wie. W świetle przedstawionych tu świadectw nad tym ostatnim równaniem pojawia się solidny znak zapytania. M arek nie chce widzieć Wenecji, bo jak się wydaje, już ją zna, Roussel nie widział Wenecji, ale je­ go literatura jest W enecją samą, Kubłaj-chan pokazu­ jąc wenecjaninowi miasto Kinsaj daje dowód, że wie więcej, niż jest w stanie powiedzieć. To prowokuje do postawienia ostatniego już pyta­ nia. Jaka jest wartość opisów Wenecji w wykonaniu tych, którzy tam byli, jaka jest wartość poznawcza tek­ stów skonstruowanych przez naocznych świadków? Okazuje się, że sprawa nie jest tak prosta, jak można by sądzić. Jest tak dlatego, że ich opowieści również zrobio­ ne są ze słów. A te z trudem przebijają się ku prawdzie rzeczywistości. W weneckich ekfrazach ta kwestia staje na ostrzu noża. Można ją wysłowić tak: czy czytając 1 słuchając opowieści o Wenecji, doświadczamy jej sa­ mej, czy też raczej uczestniczymy zaledwie (?!) w procesie docierania do prawdy o niej, a zatem poznajemy co naj­ wyżej sam proces poznawania? Inaczej jeszcze: czy do­ wiadujemy się więcej o okularach, przez które wenecki świat został - dla nas - zobaczony, czy też o nim samym? Bohaterowie naszych opowieści wierzą w siłę wy­ obraźni, w jej moc sprawczą. N ie można wykluczyć, że się łudzą, ale czy owi „naoczni świadkowie” są w lep­ szej sytuacji? Ci pierwsi zatem świeciliby światłem od­ bitym, ci drudzy byliby samym źródłem światła? A m o­ że raczej jest tak, że i jedni, i drudzy ulegają tej samej iluzji, wierzą mianowicie, że są takie środki, które po­ zwolą nam dotrzeć do owej „ostatecznej prawdy rze­ czy”. Tymczasem natura widzialnej rzeczywistości i jej związek ze słowem wydają się jednak bardziej zagadko­ we. W pewnym tekście tak mówi o tym Italo Calvino: „Rzeczywistość świata przedstawia się naszym oczom (... ) jak gęsto nałożone na siebie warstwy. Jak kar­ czoch. Tym, co znaczące dla nas w dziele literackim, jest fakt, że mamy nieustającą możliwość obierania go jak niekończącego się karczocha, odkrywając w czyta­ niu coraz to nowe wymiary”.33 A więc rzeczywistość i tekst jako karczochy niedające się obrać do ostatniej warstwy. M ało to może wyrafinowana wizja, daleko mniej od metafory uciekającego horyzontu, wskazuje jednak - moim zdaniem trafnie - na prawdziwą pracę, przed jaką stoi poznanie. Tak jak nie m a ostatniej war­ stwy owego wirtualnego karczocha, tak nie ma ostat­ niej warstwy rzeczywistości, jak i ostatniego słowa na jego temat. Co nie oznacza, że sam a praca nad oddzie­ laniem kolejnych warstw pozbawiona jest sensu. Gdzie jest więc ta prawdziwa W enecja? Kto na­ prawdę do niej dotarł? Kto ją naprawdę opisał? Nie dajmy się zwieść, przed tymi pytaniami stoją nie tylko �Dariusz Czaja ♦ W DRODZE D O W ENECJI. PODRÓŻE IM AGINACYJNE bohaterowie naszych opowieści. Ich adresatem jeste­ śmy wszyscy. I autor powyższego, i Ty, czytelniku, któ­ ry właśnie skończyłeś czytać ten tekst. 24 Tamże, 224 25 I. Calvino, Niewidzialne miasta, przeł. A . Kreisberg, Warszawa 1975, 30-31 (tak w tym, jak i w następnych fragm entach zacho­ wuję kursywę oryginału) 26 Tamże, s. 19 27 Tamże, s. 9 Przypisy 28 Tamże, s. 48 1 R. Barthes, Proust: nazwy i nazwiska, w: tegoż, Lektury, przeł. 29 Tamże, s. 104 K. Kłosiński, M. P M arkowski, E. Wieleżyńska, wybór M. P 30 Tamże, s. 65 Markowski, W arszawa 2001, s. 47; o czytaniu znaków i wytwa­ 31 Tamże, s. 66 rzaniu znaków w dziele Prousta zob. instruktywną interpretację 32 Tamże, 67 G illes’a Deleuze’a, Proust i znaki, przeł. M. P. Markowski, 33 I. Calvino, The world is artichoke, cyt. za: www.javari.com/stone/course.calvino.htm G dańsk 2000 2 Por. D. Czaja, Wenecja i śmierć. Konteksty symboliczne, „K ontek­ 3 Ten uporczywy i przejawiający się w różnorodnych form ach fan ­ sty” nr 3/4: 1992, s. 58-65 tazm at W enecji kobiecej om awiam w tekście Wenecja jest kobie­ A u to rką wszystkich fotografii użytych w artykule je st K inga Łozińska tą. Rzecz o wyobraźni, „Konteksty” nr 3-4: 1995, s. 146-152 4 B. Pasternak, Drogi napowietrzne i inne utwory, tł. i wstęp S. Pollak, W arszawa 1973, s. 466 5 B. Uspienski, Mit - imię - kultura, w: tegoż, Historia i semiotyka, przeł. i przedmowa B. Żyłko, G dańsk 1998, s. 67 6 J. Brodski, Znak wodny, przeł. S. Barańczak, Kraków 1993, s. 32 7 Tamże, s. 34 8 Tamże, s. 35 9 W. Odojew ski, Sezon w Wenecji, w: tegoż, Jedźmy, wracajmy, Warszawa 2000, s. 5-6 10 Tamże, s. 61-62 11 Tamże, s. 64 12 F. Braudel, Venise, w: F. Braudel, G. Duby, L a Méditerranée. Les hommes et l’héritage, Paris 1986, s. 157 13 Ten w ątek rozwija w swojej książce np. E. Bieńkowska, Co mó­ wią kamienie Wenecji?, G dańsk 1999, s. 98 14 Por. choćby piękny esej G eorga Sim m la Venedig, korzystam z wersji francuskiej zawartej w tom iku Rome, Florence, Venise, przeł. Ch. David, Paris 1998, s. 39-50 15 Por. szereg artykułów z pracy zbiorowej Odojewski i krytycy. A n ­ 16 Odojew ski, dz. cyt., s. 87 tologia tekstów, wybór i opr. S. Barć, Lublin 1999 17 H. M athew s, G. Perec, Roussel i Wenecja. Zarys geografii melancholicznej, przeł. M. P. M arkowski, „Literatura na świecie” nr 3: 2000, s. 212-213 18 Tamże, s. 213 19 Tamże, s. 213-214 20 „Czy coś nam jeszcze zostało?” Rozmowa z Harrym Mathewsem, „Literatura na świecie”, nr 3: 2000, s. 239 21 O metodzie tworzenia owych literackich bytów możliwych, przypom inających zresztą techniki sam ego Roussela, zabawnie opow iada M athew s: „N a przykład, potrzebny był jakiś malarz, więc mówię: «Jakie dam y tu nazwisko, żeby dobrze brzmiało?» A G eorges na to: «Jacy byli weneccy m alarze?... Tintoretto... Tycjan... Titian». I pam iętam , jak G eorges wtedy powiedział, a był to jeden z tych jego bardzo śmiesznych dowcipów... W ję ­ zyku francuskim istnieje przysłowie les chiens aboient, la carava­ ne passe, psy szczekają karaw ana jedzie dalej. A G eorges powie­ dział: „les peTitians aboient, le Caravage passe. PeTitian, czyli pe­ tit chien, mały piesek, więc ja powiedziałem: „To dajm y dużego psa zam iast m ałego”. I w ten sposób mamy gros chien, czyli m a­ larza G roziano.....”. Tamże, s. 240 22 M athews, Perec, dz. cyt., s. 214 23 Podkreśla ten fakt Andrzej Sosnow ski, pisząc, że Roussel „d o­ m aga się, aby w jego pedantycznych utworach wszystko było nierzeczywiste, a więc oniryczne, nadrealne, wyssane z palca, czy po prostu fantastyczne”, A . Sosnow ski, Po kolacji, posłowie do: Locus Solus, tłum. A . Wolicka, W arszawa 1998, s. 312 173 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2dafd05266607ad2bc874a87a89813a9.pdf fb699e22418e1680a8d14415eacabf6d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5305 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4927 Title A name given to the resource Pomniki - "figury" zwodniczej pamięci / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.1-2; s.209-216 Creator An entity primarily responsible for making the resource Melbechowska-Luty, Aleksandra Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text omniki to symbole pamięci utrwalanej w rzeź­ biarskich dziełach, które były zawsze najbardziej masowo odbieraną dziedziną plastyki. Ustawia­ ne w m iejscach ogólnie dostępnych miały, podobnie jak architektura, najszerszy zasięg oddziaływania. Ta­ kie było ich przeznaczenie; dlatego jest rzeczą oczywi­ stą, że budziły największe em ocje, ponieważ nie mogły zadowolić wszystkich. Przeciwnie, często nie spełniały społecznych oczekiwań, dzieliły ludzi, prowokowały wiele dyskusji, zatargów, nieporozumień, konfliktów i urazów. Ich kształt i przesłanie zależały od walorów artystycznych, talentu twórców, „stylu” i smaku epoki, klimatu czasów, ideologii i polityki, sentymentów i do­ raźnych propagandowych celów. I od tego, jakiego du­ cha pamięci miały zatrzymać, ocalić. Bywały piękne i szpetne, upragnione i niechciane, otaczane kultem i niszczone, wyrzucane na śmietnik. Poddane nieprze­ widywalnym kolejom losu, pojawiały się i znikały, a czasem znów powracały na swoje miejsca. Rzeźba w ogóle uchodzi za sztukę „trudną”, ale - P jak pisał Konrad W inkler - „nie ma nic bardziej nie­ bezpiecznego dla skulptora, jak zamówienie na po­ mnik. Prawdziwa to zasadzka”. Jakie istotne czy wyjąt­ kowe cechy i znaczenia można przypisać pomnikom? D efinicje encyklopedyczne i podręcznikowe mówią, że jest to dzieło rzeźbiarskie często związane z architektu­ rą, wzniesione dla upamiętnienia osoby lub zdarzenia, najczęściej w postaci posągu, grupy figur, kolumny, obelisku, budowli, kopca lub naturalnego głazu. Takie sformułowanie nie wyczerpuje tematu. D o tego zwię­ złego opisu powinny dojść jeszcze refleksje o wielkości, ciężarze, trwałości, właściwościach tworzywa, miejscu usytuowania, osadzeniu w przestrzeni, wymownej idei, wzniosłości i wspaniałości „stylu” i przede wszystkim o m onumentalności, która z założenia jest podstawo­ wym wyróżnikiem rzeźby pomnikowej. Co stanowi 0 tym, że dzieło rzeźbiarskie spełnia ów warunek? W ie­ lu teoretyków usiłowało rozwiązać tę kwestię, której poświęcono dziesiątki rozpraw w X IX i X X wieku. Rozważano różne jej aspekty, wysuwano rozmaite, czę­ sto sprzeczne, punkty i „zasady” odnoszące się do tego pojęcia. Najbardziej pożądanymi cecham i prawdziwie monumentalnych pomników miały być: harmonia for­ my i treści, szlachetność tworzywa, jednolitość i zwię­ złość bryły, statyka (której „skulptura gwałtu zadawać nie powinna”), zarys wielkiego konturu i sylwety, syn­ tetyczna konstrukcja, frontalność, potężna „budowa” 1 ogromna skala, zmysł architektoniczny, prostota bądź patos, znamiona apoteozy, heroizacja, idealizacja lub przeciwnie - naturalność wizerunku upamiętnianej osoby, umiarkowany lub ekspresyjny ruch i gest posta­ ci, wyniesienie stojącego posągu na piedestał i nada­ nie mu „wejrzenia spokojnej godności”. Wszystkie te zalecenia zmieniały się, ewoluowały, w zależności od estetycznych kanonów epoki, dlatego część z nich brzmi dziś staroświecko. Nasuwało się też pytanie, czy lepiej stanąć „twarzą w twarz” z pomnikiem, czy wi- 209 ALEKSANDRA MELBECHOWSKA-LUTY Pomniki - „figury” \♦ ♦ ♦ ♦ zwodniczej pamięci D edykuję B arbarze Kowalskiej —wiernej przyjaciółce dzieć go w perspektywicznym oddaleniu, co wiązało się ze społecznym odbiorem dzieła, bardzo ważnym dla wielu rzeźbiarzy. Wszelako, bywali i tacy twórcy - jak np. Edward W ittig, który „nie myślał o m onum ental­ ności, jako sposobie oddziaływania na widza”.1 Można sądzić, że o m onumentalności rzeźby decy­ duje przede wszystkim jej „morfologia”, to jest struktu­ ra, tkanka i wewnętrzny „skład” dzieła, które zależą od wyobraźni i siły twórczej artysty. Rzeźba m onumental­ na może, ale wcale nie musi być „ogromna” w swoim kształcie fizycznym. Zdarzały się takie osobliwe zjawi­ ska, że nieduże figurki i portrety zatracały zamierzoną kameralność i nabierały pod ręką mistrza niespodzie­ wanego zakroju monumentalności - rozrastały się, wy­ piętrzały i potężniały. Przykładem takiej metamorfozy mogą być wspaniałe formistyczne głowy przyjaciół mo­ delowane przez Augusta Zamoyskiego, przepełnione jak sam mówił - „alegorią dynamiczną” opartą na mak­ symalnym skrócie i mistrzowskim opanowaniu sub­ stancji tworzywa, „siły materiału”. Taka syntetyczna budowa „organizmu” rzeźbiarskiej bryły sprawia, że nie­ które portrety (np. Antoniego Słonimskiego) i drobne akty kobiet odkuwane przez Zamoyskiego tak olbrzy­ miały, że można je było wynieść na piedestały. To tchnienie wielkości dotyczy też licznych rzeźb Xawerego Dunikowskiego. Z kolei niektóre kolosalne figury pomnikowe przechodziły odwrotną transformację podlegały wizualnej „redukcji”, z niewiadomych przy­ czyn nagle malały w oczach widzów, kurczyły się do mi­ niaturowych rozmiarów, upodabniając się do banal­ nych posążków-bibelotów przechowywanych w miesz­ kaniach jako ozdobna lub patriotyczna pamiątka. O szczególnych cechach pomników pisał Janusz Kębłowski, wymieniając w czterech punktach ich pod­ stawowe właściwości: m onumentalność, wartościowa­ nie pozytywne, intencję upamiętnienia i problem w ąt­ ków treściowych.2 W niniejszym tekście, opierając się na wybranych przykładach, opowiemy pokrótce o wiernej, zwodniczej lub poniżonej pamięci, jaka to­ warzyszyła polskim pomnikom X IX i X X wieku. Do 1918 roku władze zaborcze - poza paroma wyjątkami - nie pozwalały na wznoszenie narodowych monu­ �Aleksandra Melbechowska-Luty ♦ POMNIKI - „FIGURY” ZWODNICZEJ PAMIĘCI mentów na placach i ulicach, zatem pomnikowe posą­ gi lokowano w świątyniach, na cm entarzach, czasem na terenie prywatnych posesji, w ogrodach. Idea pa­ m ięci uwidoczniła się najwyraźniej w imaginacyjnych wizerunkach dawnych władców, bohaterów, wodzów, uczonych i poetów, a także ludzi zmarłych niedawno i dobrze zapamiętanych. W warszawskim kościele W i­ zytek znalazły się np. posągi Kazimierza Brodzińskiego i Tadeusza Czackiego wykonane przez Władysława Oleszczyńskiego w 1863 roku i Tomasza Oskara So ­ snowskiego w roku 1861. Swoistą odmianą pomników były rzeźby komemoratywne przeznaczone do wnętrz kościelnych. W katedrze św. Jana zbudowano okazały pomnik Stanisława Małachowskiego - męża wielkich cnót obywatelskich - zaprojektowany przez Francesca M. Laboureura w latach 1819-1923. W pierwszej po­ łowie X IX wieku rodziny zamówiły do katedry wawel­ skiej nagrobki dla swych bliskich u artystów włoskich. Stefano R icci stworzył wówczas pomnik M ichała B o­ gorii Skotnickiego, a Francesco Pozzi - figuralny sar­ kofag Stanisława Ankwicza.3 W 1904 roku postacie z tych nagrobków powołał do życia Stanisław W y­ spiański w dramacie A kropolis, m.in. Niewiastę i A m o­ ra z sarkofagu Ankwicza, Panią-Załobnicę z pomnika Skotnickiego, a także A nioły podtrzymujące trumnę świętego Stanisława i posąg Włodzimierza Potockiego dłuta Thorvaldsena. Owe figury zeszły z piedestałów w W ielką N oc Zmartwychwstania, gdy „stał się m o­ m ent wielki czaru” i przyszedł czas na rozrachunek między przeszłością a przyszłością. 2. Francesco Pozzi, Pom nik nagrobny Stanisław a A n kiew icza, 1840, K atedra na W awelu, repr. wg K . M ikocka-R ach ubow a, C an ow a, jeg o krąg i Polacy, t. 2, Warszawa 2001. Już idą, Kędy, skryty za złomów filarem, grób przygasłej Ankw icza pamięci: A m or za zgaszonym ogarem u stóp słupa - w sen głazu ujęci. Przystanęli. - I rąk wzniesień czarem napierśnie zatrzęśli egidą. Kam ień naraz oto stał się żywy. [...] O Strato! O strzaskana kolumno! O trumno, czyliżeś wszystko szczęście skryła? O lato! 0 skoszone zboże; Któż to cię wiąże w snopy 1 rzuca snopy n a wicher? Skąd te n wicher dmie? - co porywa? (O statnie wersy tego fragmentu odnoszą się do krajobrazu wyrzeźbionego na podstawie nagrobka A nkw icza.)4 1. W ładysław Oleszczyński Pom nik K azim ierza Brodzińskiego, 1863, Kościół W izytek w Warszawie, repr. wg M . I. Kwiatkowska, R zeźbiarze w arszaw scy X IX w ieku, W arszawa 1995. Portret szanowanego człowieka mógł też pełnić funkcję pomniejszonego pomnika, jako skromniejszy dowód czci i pamięci. W 1854 roku Jakub Tatarkie­ wicz podjął inicjatywę realizacji czterdziestu ośmiu wizerunków zasłużonych Polaków, które „nie na za­ mówienie wykonywane były [ale] z poczucia narodo­ wego i spełniały obowiązek, z którego sztuce i krajowi wypłacić się był powinien.”5 W cześniej, między 1834 210 �Aleksandra Melbechowska-Luty ♦ POMNIKI - „FIGURY” ZWODNICZEJ PAMIĘCI a 1836 rokiem, Tatarkiewicz stworzył jedno z n a j­ świetniejszych swych dzieł - leżące posągi Aleksandry i Stanisława Potockich w ich wilanowskim mauzo­ leum, rzeźby wielkiej piękności, o portretowo ujętych głowach, pokrewne wawelskim pomnikom królów polskich, które artysta oglądał w czasie niedawnego pobytu w Krakowie. W kraju pracowało wielu utalentowanych rzeźbia­ rzy, ale najbardziej okazałe monumenty stworzył dla Polski cudzoziemski mistrz Bertel Thorvaldsen, autor pomnika Kopernika, Włodzimierza Potockiego i księ­ cia Józefa Poniatowskiego. Kopernik nie budził więk­ szych sprzeciwów i em ocji, gdyż był w miarę neutralny, natomiast projekt konnego m onumentu Poniatow­ skiego wywołał prawdziwą burzę. Również klasyczny posąg Potockiego był często krytykowany. Ten młody pułkownik, który przeżył zaledwie 23 lata, brał udział w kampanii napoleońskiej i marzył o wielkich czynach w ojennych (zapewne pragnął zmazać hańbę z rodowe­ go nazwiska, był bowiem synem targowiczanina Szczę­ snego Potockiego). Nie doczekał się heroicznej sławy, zmarł na tyfus w 1812 roku. Zona zamówiła dlań u Thorvaldsena dedykacyjny pomnik, który w 1831 roku stanął w katedrze wawelskiej. Rzeźba przedstawia półnagiego wojownika rzymskiego, okrytego jedynie krótką tuniką odsłaniającą atletyczny tors i mocne, kształtne nogi „godne hoplity”. Zmysłowy wdzięk tego posągu ustawionego w narodowym sanktuarium u wielu współczesnych wzbudził zgorszenie. Stanisław Wodzicki odnotował we wspomnieniach, że „owa po­ gańska rzeźba nie odpowiada charakterem swoim świątyni”, a Ambroży Grabowski zganił „arcymistrzowsko rzeźbioną sztukę kararyjskiego marmuru, pozbawioną ducha, nieruchomą, niemą i jakże niesto­ sowną w katedrze”. Oburzony W incenty Pol dziwił się, że Thorvaldsen „nie uląkł się tego w sobie, że spoganił dom Boży”, a malarz-towiańczyk Józef Kossowicz n a­ zwał rzeźbę „przedmiotem boleśnie raniącym uczucia narodu”. W 1840 roku Grabowski opisał wydarzenie wiele mówiące o powszechnym odbiorze takiego dzie­ ła: do katedry weszli kiedyś wieśniacy przybyli na od­ pust; „jeden z tej gromadki poczciwców, sądząc że w kościele tylko posągi świętych znajdować się powin­ ny, rzekł o wojowniku rzymskim Thorvaldsena: widać to jakiś święty... ale nie ma portek”. I tak to „lud nasz, biorący rzeczy zwykle za to, czym są istotnie, trafnie wyrzeka nieraz sąd o nich.”6 Opinie były jednak po­ dzielone. Niektórzy uważali pomnik Potockiego za najwspanialszą rzeźbę Thorvaldsena wykonaną dla Polski. Jej uroda budziła podziw i zachwyt „miłośni­ ków” i znawców, ale pamięć o pięknym młodzieńcu, który niczym szczególnym się nie wsławił, szybko za­ tarła się i zagasła. Pozostało dzieło. Pomysł wystawienia pomnika księcia Józefa Ponia­ towskiego zrodził się w trzy miesiące po śmierci wodza; miał być wyrazem „nie utulonego żalu ludu polskiego po jego stracie”. O d stycznia 1814 roku toczyły się 211 w tej sprawie rozmowy polskich arystokratów z A lek ­ sandrem I. Upewniono go, że jest to inicjatywa osób prywatnych i w 1815 roku car wydał zezwolenie na wykonanie monumentu. W krótce jednak to przedsię­ wzięcie stało się sprawą ogólnonarodową i przeszło pod dozór społeczny. Realizację pomnika powierzono Thorvaldsenowi, który w 1818 roku podpisał w Rzy­ mie umowę, przystając - acz niechętnie - na propozy­ cje w sprawie stroju księcia (mundur i czako na gło­ wie). A le po dwóch latach mistrz zmienił zdanie; i tak konna statua miała być wzorowana na pomniku M ar­ ka Aureliusza, a strój zbliżony do szat rzymskich. Pra­ ca nad tym dziełem szła opornie; rzeźbiarz latam i zwle­ kał z ukończeniem dużego gipsowego modelu. D opie­ ro w 1829 roku wystawiono go na placu Krasińskich obok sal redutowych Teatru Narodowego (odlew brą­ zowy sporządzono w roku 1832). W Warszawie za­ wrzało. Gwałtowne polemiki i spory ogarnęły miasto, toczyły się na ulicach, w domach, urzędach, kawiar­ niach i koszarach. Ludziom wychowanym na klasycz­ nych doktrynach odpowiadał książę o portretowo u ję­ tych rysach (z wąsami i bakami), ale przedstawiony ja ­ ko rzymski rycerz jadący na rumaku idącym powolnym stępem, ubrany w pancerz z orłem i chlamidę osuwa­ jącą się na grzbiet konia, z nagimi nogami w sanda­ łach. N atom iast żołnierze księcia trwali w nieustępli­ wym sprzeciwie, oceniając projekt „podług własnego instynktu”. To oni na wystawie wyrażali swe oburzenie okrzykami: „Niepodobny! A cóż za ubranie! Czy od pławienia koni powraca? Bodaj ich diabli z tym rzymiaństwem! Co nam po tym golcu w koszuli”. Zapi­ sem owych wydarzeń była „scena artystyczna” Stan i­ sława Platera pt. Posąg bohatera opublikowana w 1840 roku, która oddawała ówczesne nastroje (zabierali w niej głos: Oficerowie księcia, Koneser i Rom antyk).7 W iadomości o tym zamieszaniu wcześnie dotar­ ły do Thorvaldsena, który odniósł się do nich z polito­ waniem i złością. Według relacji Antoniego E. Odyńca, stary mistrz nie mógł zrozumieć, że Polacy odrzuca­ li ponadczasowe klasyczne piękno i chcieli widzieć swego bohatera w zwykłym mundurze lub polowej burce, com m e un C osacco (!). „Jesteście barbarzyńcy, moi panowie! I dlatego nie lubię posyłać m oich dzieł do krajów, gdzie nie ma poczucia sztuki.”8 Dalsze dzieje pomnika miały przebieg dramatyczny. Żołnierze nie doczekali się nigdy spiżowego wizerunku swego wodza; wybuch powstania listopadowego prze­ kreślił plany odsłonięcia go przed Pałacem N am iestni­ kowskim. W czasie powstania był przechowywany na terenie posesji rejenta Ostrowskiego przy ulicy D łu ­ giej. Niebawem anulowano zezwolenie Aleksandra I i car M ikołaj I polecił wywieźć rzeźbę do Modlina; w 1840 roku, wizytując twierdzę, natknął się na kon­ nego rycerza i wydał rozkaz: „razbit’ i zapisat’ w łom”. W krótce jednak zmienił zdanie i podarował go Iwano­ wi Paskiewiczowi, który wywiózł pomnik do swej po­ siadłości w Homlu (miejsce przeznaczone dla księcia �Aleksandra Melbechowska-Luty ♦ POMNIKI - „FIGURY” ZWODNICZEJ PAMIĘCI Józefa zajął posąg Paskiewicza!). Dopiero w 1922 ro­ ku, na mocy postanowień traktatu ryskiego, dzieło Thorvaldsena zwrócono Polsce i w następnym roku odsłonięto na placu Saskim. Nie na długo. W 1944 ro­ ku zniszczyli je Niemcy po powstaniu warszawskim. Nowy odlew sporządzony w latach 1948-1951 według modelu zachowanego w Kopenhadze zawdzięcza W ar­ szawa Danii. Spór o ten pomnik, a zwłaszcza o wybór ubioru, przez długie lata (a może nawet do dziś?) upor­ czywie tkwił w świadomości zbiorowej jako kwestia właściwie nierozstrzygnięta - kto za mundurem, kto przeciw? Najwięcej szczęścia (a może nieszczęścia?) miał do pomników Mickiewicz, którego otaczano wyjątkowym kultem. W X IX wieku władze zezwoliły na wystawie­ nie trzech posągów poety. D la Poznania wyrzeźbił go Władysław Oleszczyński w swobodnej pozie pielgrzy­ ma, z portretowo ujętą twarzą, bowiem starał się „aby naszego wieszcza nie sfrancuzić, nie zniemczyć, ale ożywić słowiańskim tchnieniem ”. Pomnik był gotowy w 1857 roku, ale dwa lata czekał na swoje miejsce. Nie wolno było go ustawić na eksponowanej ulicy czy pla­ cu i w końcu odsłonięto na odgrodzonym parkanem cmentarzu przy kościele świętego M arcina, w obecno­ ści milczących tłumów.9 W Krakowie pomnik M ickie­ wicza stanął w 1898 roku, poprzedzony trzema kon­ kursami przebiegającymi w atmosferze polemik praso­ wych, sporów i awantur od 1882 do 1888 roku. Ów „przetarg” wygrał Teodor Rygier, ale jego monum ent został oceniony jako nieudolny, niespójny, pretensjo­ nalny, teatralnie „sztuczny”, niepotrzebnie obciążony 3. B ertel Thordvaldsen, Pomnik W łodzim ierza Potockiego, 1831, K atedra na W awelu, repr. wg folderu wystawy T horvaldsen w Polsce, Zamek Królewski w Warszawie, 4. B ertel Thordvaldsen, Pom nik ks. J ó z e fa P oniatow skiego w W arsza­ wie, 18 3 2 , stanpo 1922 r., repr. wg K. M iko cka-R ach u b ow a, C an ow a , jego krąg i Polacy, t. 2, Warszawa 2001. zagadkowymi alegorycznymi figurami. Jak pisał Kazi­ mierz Bartoszewicz, już podczas próbnego odsłonięcia, gdy „zrzucono przykrywającą go budę, naród literalnie zgłupiał. Opinia otworzyła usta i zamknąć ich nie mo­ gła. [Potem] śmieli się wszyscy - demokrata i artystokrata, stańczyk i liberał, pan i chłop, Zyd i antysemi­ ta”.10 Niemniej jednak z upływem lat wtopił się w miejski pejzaż i dziś, stojąc przy kwiatowym targu, jest nieodłącznym elementem krakowskiego rynku. Warszawski m onum ent M ickiew icza zrealizowany w stulecie jego urodzin przez Cypriana Godebskiego miał kształt i wyraz zupełnie odmienny. Wprawdzie należał do „gatunku” tak popularnych w Europie, wielkich „machin” pomnikowych - ze schodami, wy­ sokim cokołem i figurą poety upozowanego na proro­ ka z ręką złożoną na sercu - ale nacechowany był po­ wagą, spokojem, prostotą i naturalnością.11 Dlatego podobał się publiczności, która nie miała ochoty na rozwiązywanie żadnych rzeźbiarskich rebusów, lecz chciała widzieć swego wieszcza wyniesionego na „oł­ tarz Narodu”. Po pierwszej wojnie światowej, kiedy to nastąpiła erupcja ruchów awangardowych - formizmu i kon­ struktywizmu - nowa koncepcja pomników zarysowa­ ła się w twórczości Zbigniewa Pronaszki i Mieczysława Szczuki. Pronaszko stworzył prawdziwie wielkie dzieło, m onumentalną, ponaddwunastometrową figurę M ic­ kiewicza, która stała się jednym z najbardziej godnych pomników poety. Jego prowizoryczną makietę zbitą z sosnowych desek (a przeznaczoną do odlewu w be­ tonie) odsłonięto w 1924 roku w W ilnie. Posąg nie miał cokołu ani żadnych atrybutów, stał samotnie, wrośnięty w ziemię jak drzewo. Był rzeźbą wyrosłą z idei formizmu, o syntetycznych formach, uproszczo­ X 1 9 9 4 - I 1995 212 �Aleksandra Melbechowska-Luty ♦ POMNIKI - „FIGURY” ZWODNICZEJ PAMIĘCI nych, twardych i ostro ciętych płaszczyznach z piono­ wymi uskokami drewnianych elementów. W oczach współczesnych jawił się jako widmowa postać, zjawa z uroczyska, pierwotne bóstwo litewskie srogie i demo­ niczne o nieco spazmatycznej ekstatyczności. Znawcy i zwolennicy awangardy doceniali plastyczny kunszt niepospolitej rzeźby (która nie miała odpowiednika w żadnym z krajów europejskich), ale ów kolos wywo­ łał równocześnie niemałe zamieszanie, wiele „hałasów, utyskiwań i napaści”; w obiegowym odczuciu był po­ strzegany jako upiór „przed którym baby na targ idące z jajkam i żegnają się, strachem wielkim zdjęte”.12 Ten jednorodny, wspaniały, wzniosły m onum ent nie docze­ kał się realizacji w przeznaczonym dlań materiale. Stał nad rzeką czternaście lat; jesienią 1938 roku nad W il­ nem przeszła burza i powódź zniosła W ilią szczątki po­ gruchotanej makiety pomnika. O tym, jak różne bywały koncepcje pomników, świadczą awangardowe prace Szczuki, artysty silnie związanego z ideologią lewicową, współpracującego z Komunistyczną Partią Polski. Jego rzeźby były abs­ trakcyjnymi, czasem „mechanicznymi” konstrukcjami zbudowanymi z różnych elementów, takich jak sztaby, łańcuchy, pręty, stożki i półwalce. Niektóre z nich opi­ sywano jako ruchomą „maszynkę”, której drewniane ramię podnosiło się i opadało w takt dziwacznego ryt- 6. Zbigniew Pronaszko, Pom nik A d a m a M ickiew icza w W ilnie, 1 9 2 2 -1 9 2 4 , zniszczony, repr. wg J. Starzyński, P olska d rog a do sam odzieln ości w sztuce, W arszawa 1973 mu, lub kompozycję obracającą się z „wieczną, strasz­ liwą, powolną m onotonią”.13 W latach dwudziestych Szczuka wystawił takie obiekty nazywając je projekta­ mi pomników: Wolności, Rewolucjonisty, Fiodora D osto­ jewskiego, Ludw ika Zam enhofa, K arola Liebkn echta oraz teoretyków anarchizmu M axa Stirnera i Piotra Krapotkina; jednak trudno w nich dostrzec jakiś rys pomni­ kowy. Te niewielkie konstrukcje były raczej przedmio­ tami „dedykowanymi pam ięci” różnych osób i zdarzeń. Wszystkie przepadły po wystawie w berlińskiej galerii D er Sturm w 1923 roku. W dwudziestoleciu międzywojennym Warszawa otrzymała osobliwy dar - secesyjny pomnik Chopin a.14 Jego wstępny projekt wykonał już w 1904 roku W acław Szymanowski - w 1909 wygrał konkurs, a w 1912 przygotował do odlewu w brązie model cało­ ści: pięciometrową figurę kompozytora i siedmiome­ trową wierzbę. Jednak, jak to zwykle bywało, nastąpi­ ły różne komplikacje (również natury finansowej), a w dwa lata później wybuchła wojna. Po konkurso­ wym sukcesie oceniano rzeźbę jako „projekt niesły­ chanie śmiały i prosty” pozbawiony zbędnej dekoracyj­ ności, a w postaci i twarzy Chopina podobał się „jed­ nolity wyraz zasłuchania się i nastroju”. Wszelako, kry­ tyka nie dawała za wygraną. Wskazywano na pewną 5. Cyprian Godebski, Pom nik A d a m a M ickiew icza w Warszawie, 1 8 9 8 , stan z 1 9 2 8 r., stan z 1 9 2 8 r., repr. wg. M . I. Kwiatkowska, R zeźbiarze w arszaw scy X IX w ieku , Warszawa 1995 213 �Aleksandra Melbechowska-Luty ♦ POMNIKI - „FIGURY” ZWODNICZEJ PAMIĘCI skłonność do patetyczności ruchu, która przechodzi w teatralność. Najbardziej kategoryczne sądy o pracy Szymanowskiego publikował „Goniec” i wygłaszał A n ­ toni Sygietyński. Chopin wydał mu się figurą chybio­ ną w rysunku i źle upozowaną, „tak iż nie wiadomo, na czym ona i jak siedzi?”. Pisał, że pomnikowi zbywa na poezji i artyzmie; „jest to jakaś nowela czułostkowa, [... ] godna raczej Boruty, czy innego diabła zakocha­ nego w przełamanej wierzbie, nie zaś Chopina”. Po wojnie gotowy już m onument odsłonięto w Ła­ zienkach 14 listopada 1926 roku. I znów na przemian zachwycano się i ganiono m.in. jego literacką i symbo­ liczną koncepcję, „zasady impresjonistyczne” i secesyj­ ną, malowniczą stylizację. Dawniej wyśmiewano dwie (rychło usunięte) gigantyczne żaby siedzące na krawę­ dzi sadzawki, które wraz z płaczącą wierzbą miały być elem entem „rodzimego krajobrazu” przypisanego Chopinowi; teraz złośliwie porównywano kompozycję rzeźby do kałamarza lub secesyjnej popielniczki. W maju 1940 roku okupanci zniszczyli pomnik; po wojnie odtworzono go i odsłonięto w roku 1958. Jaki jest naprawdę warszawski Chopin? N a pewno w swo­ im czasie odznaczał się koncepcją oryginalną, ponie­ waż w pom nikach rzadko wykorzystywano motyw drzewa, które tu wprowadziło bryłę rzeźby w prze­ strzeń giętkimi, płynnymi liniami ogromnej wierzbo­ wej korony. Jeśli ktoś jest miłośnikiem „nastroju”, to odnajdzie w twarzy muzyka romantyczny wyraz marzycielstwa, liryzmu, czułego „sentymentu”. Dziś ten mo­ num ent został jeszcze dodatkowo naznaczony stygmatem podwójnej pamięci: o osobie Chopina i o samym pomniku, który działa na wyobraźnię narastającą z biegiem lat s i ł ą p r z y z w y c z a j e n i a . Można go często oglądać lub widzieć na reprodukcjach. Tak się zrósł ze ścianą zieleni Łazienek i z pejzażem Warszawy, że mało kto zastanawia się, czy to świetna rzeźba, czy może pretensjonalna i mierna? Pamięć utrwaliła jakiś (Mieczysława Lubelskiego), Wolności (Jana Szczep­ kowskiego), D ow borczyka (M ichała Kamieńskiego). „Dyżurną” postacią był znowu Mickiewicz. Na począt­ ku 1925 roku powołano sąd konkursowy na pomnik poety dla W ilna (kontrowersyjne dzieło Pronaszki nie było w ogóle brane pod uwagę). W 1926 roku do ry­ walizacji przystąpili: Stanisław Szukalski, Rafał Jachimowicz, Mieczysław Lubelski; w drugim etapie (1930) projekty nadesłali: Xawery Dunikowski, A ntoni Madeyski i Henryk Kuna, którego wyróżniono pierwszą nagrodą za figurę poety-pielgrzyma. Jednak pewna niezręczność w ujęciu postaci wieszcza oraz ksenofo­ biczna nagonka na Kunę i w końcu wybuch wojny przekreśliły to przedsięwzięcie. Nieukończony odlew został zniszczony przez Niemców.16 Stanisław Lack w swojej książce Spór o pomnik. Uwagi o sztuce monumentalnej (Kraków 1906) pisał, że „dla rzeźby istnieje ten jeden moment: o b e c n y ” . Po śmierci Józefa Piłsudskiego w maju 1935 roku, w trak­ cie gorączkowej kampanii nasiliły się starania o uczcze­ nie pamięci twórcy i Naczelnika państwa. W ilno stało się znów miejscem hołdu składanego wielkiemu czło­ wiekowi. Decyzja o wzniesieniu tam pomnika Marszał­ ka zapadła 22 maja, dziesięć dni po jego zgonie. Ale i to zamierzenie nie doszło do skutku, podobnie jak projekt architektoniczno-rzeźbiarskiego kompleksu - pomnika i dzielnicy im. Józefa Piłsudskiego w Warszawie.17 Nie zdołano też - mimo wielu starań - rzeźbiarsko opraco­ wać sarkofagu Marszałka, który spoczywa w prostej metalowej trumnie w krypcie katedry wawelskiej pod Wieżą Srebrnych Dzwonów. Mówiąc o monumentalnej rzeźbie dwudziestolecia międzywojennego nie sposób pominąć dzieł Edwarda W ittiga, który brał udział w licznych konkursach, przygotował wiele projektów i zrealizował kilka zna­ czących pomników: W itolda Lisa-Kuli dla Rzeszowa, W ładysław a W arneńczyka dla mauzoleum w Warnie, stereotyp i dlatego nie jesteśmy do końca pewni dzieło to czy kicz? W dwudziestoleciu międzywojennym nastąpiło niezwykłe przyspieszenie idei i realizacji artystycznych. Pracowali twórcy awangardowi i zwolennicy nowego klasycyzmu; powstawały dziesiątki projektów pomni­ ków, często związanych z architekturą, ujawniły się nowe priorytety polityczne i państwowe. W 1927 roku podjęto dawną ideę Jakuba Tatarkiewicza i rozpisano konkurs na popiersia zasłużonych Polaków; w Zachę­ cie wystawiono wówczas portrety Staszica, Lelewela, Wysockiego, Łukasińskiego, Sowińskiego, Wyspiań­ skiego i Zeromskiego. W oficjalnej rzeźbie tego czasu istotną rolę odgrywały aktualne cele „ojczyste”, które Katarzyna Kobro nazwała „dzikim rykiem sztuki «na­ skiej. Jest to jeden z najpiękniejszych pomników pol­ skich. Ustawiona na wysokim cokole potężna figura z brązu, odznaczająca się masywnie modelowaną bry­ łą, wyobraża lotnika we współczesnym, stylizowanym mundurze, opartego o śmigło samolotu. Rzeźbiarz w niezrównany sposób potrafił wyrazić jej tektonikę i ta klasycyzująca statyczność, jedność, zwięzłość kom­ pozycyjna stanowi o monum entalności dzieła, a jed­ nocześnie jest wykładnikiem jego znaczenia ideowego, duchowego. W ittig nieskazitelnie z b u d o w a ł swój syntetyczny posąg, harm onijnie „zamknął” sylwetę po­ staci, związał ją z kształtem wygiętego śmigła i skoor­ rodowej», rezygnacją ze zdobyczy plastyki współcze­ snej i likwidacją wszelkich wzlotów twórczości artystycznej”.15 Organizowano kolejne konkursy na pomni­ ki o wymowie patriotycznej, m.in. N ocy Listopadowej (A leksandra Zurakowskiego), K ościuszki i Sapera dynował jej profile z otaczającą powietrzną przestrze­ nią. Lekko wygięte płaszczyzny poddał „łagodnemu kubizowaniu”, stosując na powierzchni rzeźby dyskret­ ne „obciosania” i regularne cięcia (zgodne z ówczesną estetyką Rytmu). W odczuciu współczesnych ów lot- 214 P eow iaka i Lotnika dla Warszawy. Projekt tego ostat­ niego monumentu powstał w 1922 roku, odsłonięcie nastąpiło 11 listopada 1932 roku na placu Unii Lubel­ �Aleksandra Melbechowska-Luty ♦ POMNIKI - „FIGURY” ZWODNICZEJ PAMIĘCI 7. M ieczysław Szczuka, Projekt p om n ika rew olucjonisty, 1922, rekonstru kcja z 1975 r., M uzeum Sztuki w Łodzi, repr. wg A . Turowski, B u dow n iczow ie św iata, Kraków 2000. 8. W acław Szym anow ski, Pom n ik F r y d er y k a C h o p in a w W arszaw ie, 1 9 2 6 -1 9 5 8 , repr. wg H. Kotkow ska-Bareja, W acław Szym anow ski, k a ta ­ log wystawy, M uzeum Narodowe, Warszawa 1981. 9. Edward W ittig, Pom nik Poległych L otn ików w Warszawie (fragm ent), 1 9 2 2 -1 9 3 2 , repr. wg. A . O lszew ski, D zieje sztuki p o lskiej w zarysie 1 8 9 0 -1 9 8 0 , Warszawa 1988 10. M irosław M . Biskupski, P om n ik Poległym i P o m o rd ow a n y m na W schodzie, Warszawa 1995, fot. P Jam ski 215 �Aleksandra Melbechowska-Luty ♦ POMNIKI - „FIGURY” ZWODNICZEJ PAMIĘCI łych”. Tam, obok okazałych rzeźbionych grobowców, milczą opuszczone i bezimienne mogiły. W 2002 roku otwarto w Gdańsku ekumeniczny Cmentarz N ieist­ niejących Cmentarzy, gdzie zbudowano symboliczny nagrobek-ołtarz, na którym wyryto napis: „Tym, co imion nie m ają na grobie, a tylko Bóg jedyny wie, jak kto się zowie”. Ale to już jest zupełnie inna historia. nik był „uosobieniem męskości, energii żołnierskiej i spokojnej siły ducha”. W 1943 roku hitlerowcy zde­ montowali pomnik i przeznaczyli go na złom. Po woj­ nie został zrekonstruowany przez Alfreda Jesiona na podstawie gipsowego modelu iw 1967 roku ustawiony u zbiegu ulicy Wawelskiej i alei Zwirki i Wigury. Pa­ mięć, która towarzyszyła temu dziełu, była niejedno­ znaczna i zmienna. Początkowo miał być poświęcony kapitanowi Stefanowi Bastyrowi zastrzelonemu nad Lwowem w 1920 roku, potem tym pilotom, którzy zgi­ nęli w czasie wojny polsko-bolszewickiej. A le od daw­ na, w powszechnym mniemaniu, jest to monument dedykowany wszystkim lotnikom bądź (jak wielu są­ dzi) pionierom polskiego lotnictw a - Franciszkowi Zwirce i Stanisławowi Wigurze. Każda nowa władza rozdaje karty, a zatem eliminu­ je to, co jej zagraża, jest kłopotliwe, niewygodne lub wydaje się niestosowne - niszczy więc wszelkie znaki, symbole i świadectwa pamięci poprzedników. W czasie drugiej wojny światowej poległy prawie wszystkie po­ mniki polskie. Część z nich zrekonstruowano według zachowanych szczątków, modeli i fotografii.18 Po roku 1945 namnożyło się wiele posągów i popiersi Lenina, Stalina, ideologów i wodzów rewolucji, żołnierzy A r­ mii Czerwonej i przywódców partyjnych. W pierw­ szych latach transformacji ustrojowej III Rzeczypo­ spolitej rzeźby te poszły do lamusa, niektóre sprzedano lub zniszczono, inne znalazły miejsce w magazynach pałacu w Kozłówce. Szybko zniknął wystawiony w sta­ nie wojennym pomnik Poległym w służbie i obronie Pol­ ski Ludow ej dłuta Jana Bogdana Chmielewskiego, n a­ zwany przez Andrzeja Osękę „ubeliskiem”, a przez warszawiaków grupą „utrwalaczy władzy ludowej”. W 1989 roku runął posąg Feliksa Dzierżyńskiego na placu Bankowym, wykonany przez Zbigniewa D una­ jewskiego w 1951 roku (spiker Telewizji Polskiej skwi­ tował wówczas to wydarzenie okrzykiem: „Zegnaj Fe­ liksie Edmundowiczu!”). N a tym miejscu wzniesiono w 2001 roku pomnik Słowackiego zaprojektowany przed siedemdziesięciu laty przez Edwarda W ittiga, a teraz odtworzony według ocalałego modelu. Aż do naszych dni wielu rzeźbiarzom trudno było przełamać tradycyjną dosłowność figuracji pomniko­ wej. A le pojawiły się też nowe treści i rozwiązania for­ malne. W 1995 roku powstał jeden z najlepszych po­ mników Warszawy poświęcony Poległym i Pom ordow a­ nym n a Wschodzie, autorstwa Mirosława Maksymiliana Biskupskiego; dzieło, w którym rzeźbiarz nie poddał się łatwo akceptowalnej estetyce i kanonom powierz­ chownie pięknej, „obłaskawionej” formy. Dlatego tak wstrząsający jest ów niby zwyczajny, ale zmierzający „donikąd” wycinek szyn i sunąca po nich platforma kolejowa, z której wyrasta las niezwykłych „figur” pogiętych krzyży i nagrobnych tablic innych wyznań, wyrażających symboliczne rumowisko ludzkich losów. W ielką przestrzenią pamięci, tej stale żywej, ale czasem też zaniechanej, są nekropole, „miasta umar­ Przypisy 1 O ty ch zagadnieniach pisali: A . W rońska, O m onum entalności w polskiej teorii i krytyce rzeźby dw udziestolecia m iędzyw ojennego, „Ikon oth eka”, Warszawa 1994, z. 8, s. 9 3 -1 0 6 , cytat s. 97; P Szubert, Pomniki A d a m a M ickiew icza. Zarys problem atyki, „Blok-N otes M uzeum Literatury im. A , M ickiew icza”, 1983, s. 2 1 7 -2 2 7 2 J. Kębłow ski, Pom niki Piastów Śląskich, W rocław 1971, s. 12-24 3 O pom nikach polskich X IX wieku zob. Posągi i ludzie. A ntologia tekstów o rzeźbie polskiej 1 8 1 5 -1 8 8 9 , t. 1, część 1, wybrali, opra­ cow ali i w stępem opatrzyli A . M elbechow ska-Luty i P Szubert, Warszawa 1993, s. 1 1 -1 0 7 ; M. I. Kwiatkowska, R zeźbiarze w a r­ szaw scy X IX w ieku , Warszawa 1995. O rzeźbiarzach włoskich pracu jących dla Polski zob. T. Dobrowolski, R zeź ba neoklasyczn a i rom antyczn a w Polsce, W rocław 1974; K. M ikocka-R ach u bowa, C an ova, jego krąg i Polacy (około 1 7 8 0 -1 8 5 0 ), t. 1-2, W ar­ szawa 2001 4 216 S. W yspiański, A kropolis, [w:] S. W yspiański, D zieła, oprac. A. Chm iel i T. Sin ko, t. 4: D ram aty, Warszawa 1927, s. 461 5 „Gazeta Warszawska”, 1854 nr 235, s. 3 6 Posągi i ludzie, op. cit., s. 2 7 -2 8 7 S. Plater, Posąg bohatera, S cen a artystyczna, „Przyjaciel Ludu”, 1 8 3 9 -1 8 4 0 , t. 2, nr 42 , s. 3 2 9 -3 3 1 . O pom niku księcia Józefa zob. H. Kotkow ska-Bareja, Pom nik P oniatow skiego, Warszawa 1 9 7 1 ; P o sąg i ludzie, op. cit., s. 3 4 -3 8 , 163-185 8 List A . E. O d yń ca do I. Chodźki z 9 III 1 8 3 0 r., [w:] A . E. O dy­ n iec, Listy z podróży, oprac. M . Toporowski i M. Dernałowicz, Warszawa 1961, t. 2, s. 1 9 5 -1 9 7 9 10 P o sąg i ludzie, op. cit., s. 33 , 100 Cyt. za: P Szubert, Pom nik A d a m a M ickiew icza w K ra k ow ie idea i realizacja, [w:] D zieła czy kicze, pod red. E. G rabskiej i T S. Jaroszewskiego, Warszawa 1981, s. 2 20 11 J. Jarnuszkiewiczowa, Pom nik M ickiew icza, Warszawa 19 7 5 ; P Szubert, Pom niki A d a m a M ickiew icza, op. cit., s. 2 1 7 -2 2 0 , 2 3 2 ­ 2 34 12 E. M . Schum m er, W oły przed B ran d en bu rską B ra m ą , „Świat”, 1928, nr 47 , s. 1 1 -1 2 ; P Szubert, Pomniki A d a m a M ickiew icza, op. cit., s. 2 3 8 -2 4 1 13 A . Stern , G łód jedn ozn aczn ości, [w:] A . Stern , M . Berm an, S zczu ka, Warszawa 1965, s. 39, 42 14 15 H. Kotkow ska-Bareja, Pom nik C hopin a, Warszawa 1970 K. Kobro, [O dpow iedź n a an kietę rzeźby], A n k ieta rzeźby, „Głos Plastyków ”, 1937, nr 1, s. 43 16 P. Szubert, Pom nik A d a m a M ickiew icza w W ilnie, „Blok-N otes M uzeum Literatury im. A dam a M ickiew icza”, 1988, s. 205-2 2 3 17 D. Konstantynów, Pom nik J ó z e fa Piłsudskiego w W ilnie, „Biuletyn H istorii Sztuki” 1993, nr 2-3 , s. 2 2 3 -2 3 3 ; I. Grzesiuk-Olszewska, K onkurs n a pom n ik i dzielnicę im. J ó z e fa Piłsudskiego w W ar­ szaw ie, [w:] Sztu ka lat trzydziestych. M ateriały S e sji Stowarzysze­ nia Historyków Sztuki, Niedzica, IV 1988, Warszawa 1991, s. 2 0 3 -2 3 1 ; Taż sama, Św iątynia O patrzności i dzielnica Piłsud­ skiego. K onkursy w latach 1 9 2 9 -1 9 3 9 , Warszawa 1993 18 I. Grzesiuk-Olszewska, Polska rzeźba pom nikow a w latach 1945-1995, Warszawa 1995, s. 1 9 2 -1 9 7 , 2 66 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9886510202f7494065ef889967faeba6.pdf 55b5953d70ba0f146557ea42aafbcc47 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3419 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3205 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.1, s.63-64 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 30 I X — Iłża, П о т K u l t u r y . Wys­ tawa p n . Ceramika l u d o w a i l a l k a ar­ t y s t y c z n a w trzydziostoleciu spółdzielni „Chałupnik" w Iłży. 30 I X — Warszawa, M u z e u m E t n o ­ graficzne. O t w a r t o wystawę p n . D a w n e l\sz.v.elarstwo. I X — Inowrocław, M u z e u m K u j a w . Wystawa kujawskiej sztuki ludowej. I X — Warszawa, M u z e u m A z j i i P a c y f i k u . W y s t a w a współczesnego l u d . m a l a r s t w a indyjskiego — B o n g a l u , B i łiaru i O r i s y ze zbiorów m u z e u m i ko­ lekcji p r y w a t n y c h . U M V I I — w K a t o w i c a c h odbyła się I I Ogólnopolska W y s t a w a K o n k u r s o w a A m a t o r s k i e j P l a s t y k i „Sport w sztuce". W y s t a w y amatorów * S 16 I X — Warszawa, M u z e u m E t n o ­ graficzne. W y s t a w a m a l a r s t w a naiwnego r. Solontiname ( N i k a r a g u a ) . M A R W y s t a w y międzywojewódzkie, sta­ nowiące I I etap Triennale P l a s t y k i Nie­ profesjonalnej , zorganizowano: V I I — w Częstochowie ( w o j . biels­ kie, częstochowskie, k a t o w i c k i e , kie­ leckie, k r a k o w s k i e , nowosądeckie i tar­ nowskie), V I I — w Olsztynie (białostockie, łomżyńskie, ostrołęckie, suwalskie, olsz­ tyńskie), I X — w P o z n a n i u (bydgoskie, t o ­ ruńskie, włocławskie, płockie, poznań­ skie), I X — w Szczecinie (gdańskie, go­ rzowskie, koszalińskie, słupskie, szcze­ cińskie). I E S SUMMARY • OF C z e s ł a w R o b o t y c k i — T H E C H A I N OF H A P P I N E S S A HALF CENTURY LATER L e t t e r s f r o m heaven, as well as lettors of the c h a i n of hap­ piness, w h i c h for centuries have been c i r c u l a t i n g i n E u r o p e , belong t o tho w o r l d of folklore. T h e same i n t e r n a l s t r u c t u r e , tho i n c l u d o d prayers a n d i n v o c a t i o n s , and belief i n the u n i f y i n g f u n c t i o n of the c h a i n , t h e y a l l f o r m t h e fragments of t h e m y t h i c v i s i o n o f t h o w o r l d understood as a continuous a n d purposeful whole. P u n i s h e m e n t for b r e a k i n g the c h a i n a n d prize for i t s c o n t i n u a t i o n are m a n i f e s t a t i o n of tho o l d belief t h a t r i g h t re­ sults from r i g h t and w r o n g is always punished. I n t e n t i o n s , images, a n d convictions of the w r i t e r s f o r m the u n w r i t t e n contents of t h o lotters t h a t are so essontial due t o the more fact o f t h o i r c o p y i n g b y thousands of people. I t was J a n Stanisław Bystroń w h o i n 1938 p u b l i s h e d a collection of letters of tho c h a i n of happiness a n d since t h e n a wavo of lottors have boon r e t u r n i n g every years. Tho analysis of 205 letters collected b y tho a u t h o r of the article i n t h e years 1976—79 enables t o d i s t i n g u i s h s i x v a r i a n t s of the same i n t e r n a l s t r u c t u r e , throe of w h i c h aro various forms of the chain of liappincss of St. A n t h o n y . The three other v a r i a n t s are games (for c h i l d r e n , l o r g i r l s , a n d t o g a i n m o n e y ) . I n t h e a u t h o r ' s o p i n i o n , the phenomenon of w r i t i n g letters w i l l pass, i n accordance w i t h the rules of c u l t u r e , f r o m the w o r l d of adults to t h e w o r l d of c h i l d r e n ' s play. E w a K o r u l s k a — T R A N S F O R M A T I O N S OF THE AESTHETIC PATTERNS — PATTERNS, OPINIONS, MODELS Aesthetic predilections are shaped under the influence of various factors: observation, studies, a n d i n h e r i t e d customs. T h e y are m a n i f e s t a t i o n of n o t o n l y aesthetic needs b u t also social ones l i k e prestige. Patterns of b e h a v i o u r characterising members of a g i v e n social g r o u u are consciously or i n s t i n c t i v e l y realised. Tho aesthetic predilections aro revealed i n a way of embellishing (he nearest h u m a n e n v i r o n m e n t , m a i n l y the house interior. Inne I X — K i e l c e , Ogólnopolska W y s t a ­ w a P l a s t y k i Nieprofesjonalnej spółdziel­ czości mieszkaniowej, towarzysząca Triennale Plastyki Nieprofesjonalnej. Wydano i l . katalog. VII —- L u b l i n . Rozstrzygnięto IX l i t e r a c k i k o n k u r s i m - J a n a Pocka, z udziałem 67 twórców. W dziedzinie poezji I nagr. nie p r z y z n a n o , I I o t r z y ­ mała H a n k a N o w o b i e l s k a z Białki T a r z a i i s k i e j (nowosądeckie), w dziale p r o z y I nagr. uzyskała W a n d a Cubertow a z R a b y Wyżnej (nowosądecki). Р Е З Ю М Е ARTICLES The analysis of house furnishings i n the t w o villages i n t h e W h i t e Wilderness enabled t o define t h e r e l a t i o n s h i p of the i n h a b i t a n t s t o t r a d i t i o n a l , as w e l l as c o n t e m p o r a r y p a t t e r n s . The r e c o s t r u c t i o n of the o b l i g a t o r y p a t t e r n s of t h o house f u r n i ­ shings helped t o d i s t i n g u i s h three essential t y p o s : the t y p e referring t o t r a d i t i o n a l forms, contemporary i n t e r i o r basing on t h e up-to-date designs, a n d t h e i n t e r m e d i a t e f o r m (the m o s t common) characterised b y m i x i n g elements of the new as w e l l as the o l d aesthetics. Existence of various p a t t e r n s a t a t i m e when l i f e c o n d i t i o n s q u i c k l y change, causes a chaotic a n d heterogenous w a y of fur­ n i s h i n g the c o n t e m p o r a r y v i l l a g e house i n t e r i o r . The village aims a t c u l t u r a l a s s i m i l a t i o n w i t h the t o w n , practicably w i t h a c e r t a i n circle of a t o w n c u l t u r e ( t h a t of groups o f people of peasants' a n d workers' o r i g i n ) , a n d among newly b u i l t , expensive houses ono m a y notice the r e a l i z a t i o n of the p a t t e r n of the u n i ­ fied, t o w n - v i l l a g e c u l t u r e , w i t h the observance of c e r t a i n specific predilections and fashions. Anna Świątkowska WICZ COSTUME — EMBROIDERY IN THE ŁO­ I n the Łowicz region, a l l girls a n d w o m e n occupied t h e m ­ selves w i t h e m b r o i d e r i n g t i l l tho W o r l d W a r T w o . The develop­ m e n t of e m b r o i d e r y , modest a t the very outset, bogan i n the 1830s when t h e a g r i c u l t u r a l reform ( i n t r o d u c t i o n of the r e n t a l system) i m p r o v e d the economic s i t u a t i o n of the village. O n l y the v i s i b l e p irts of t h o costume were embroidered. A t t h e beginning, t h o so-called ,.Polish s o w i n g " was applied, a n d i t was followed later b y cross embroidery a n d p l a i n o m b r o i dery. G r a d u a l l y , c o l o u r i n g and ornaments t h a t were trans­ f o r m i n g together w i t h the change of a general costume design, were being enriched. N e w designs, i n v e n t e d b y t a l e n t e d ombroiderossos, were popularised a t church feasts w h e n whole parishes gathered i n t h e place of w o r s h i p . There s t i l l a i o m a n y w o m e n i n the region w h o occupy themselves w i t h e m b r o i d e r i n g b u t t h e i r w o r k is being done on t h e Cepelia order. The a r t i c l e is based on the analysis of a r i c h collection of e x h i b i t s i n Museum i n Łowicz. 63 �Р Е З Ю М Е Чеслав Робот ыцки СТЯ ПОЛ ВЕКА — „ЦЕПЬ СЧАСТЬЯ" СПУ­ В мире ф о л ь к л о р а в ы с т у п а е т такое я в л е н и е , к а к письма из неба, письма „ ц е п и с ч а с т ь я " и др., к о т о р ы е в т е ч е н и е ряда веков к р у ж и л и по Европе. О б щ и й в н у т р е н н и й х а р а к т е р этих писем, с о д е р ж а щ и е с я в них м о л и т в ы и а п о с т р о ф ы , вера и о б ъ е д и н я ю щ у ю л ю д е й функцию упомянутой „цепи" являются элементами м и ф и ч е с к о г о образа мира, воспринимаего, к а к нечто единое, н е п р е р ы в н о е и целесообразное. Н а к а з а н и е за с о р в а н н у ю „ ц е п ь " , награда за ее п р о д о л ж е н и е — это проявление первоначального убеждения, что добро р о ж д а е т добро, а з л о н а к а з у е м о . Н е п и с а н о й , но п о д л и н н о й с у т ь ю этих писем, к о ­ пированных тысячами людей, являются устремления, воображения и убеждения их отправителей. В 1938 г. Я н С т а н и с л а в Б ы с т р о н ь о п у б л и к о в а л сборник писем, „ ц е п и с ч а с т ь я " — с т е х пор по сей день поступает время от времени масса н о в ы х п и с е м . Н а основе а н а л и з а 205 текстов с о б р а н н ы х автором в 1976—1979 гг. м о ж н о в ы д е л и т ь 6 вариантов, о т л и ч а ­ ю щ и х с я о б щ и м х а р а к т е р о м . Среди них 3 р а з н ы е ф о р ­ м ы „ ц е п и " ( с ч а с т ь я , св. А н т о н и я ) , 3 о с т а л ь н ы е — и г р ы д л я детей, д л я д е в у ш е к и о д е н ь г а х ) . П о мнению автора я в л е н и е п о д о б н ы х писем перейдет — согласно законам к у л ь т у р ы — из мира к у л ь т у р ы в з р о с л ы х в м и р д е т с к и х игр. Э в а К о р у л ь с к а — ИЗМЕНЕНИЕ ЭСТЕТИЧЕСКО­ ГО О Б Р А З Ц А — У З О Р Ы , В З Г Л Я Д Ы , М О Д Е Л И Э с т е т и ч е с к и е в к у с ы ф о р м и р у ю т с я под в л и я н и е м ряда р а з л и ч н ы х ф а к т о р о в — унаследованных навы­ ков, н а б л ю д е н и й , науки. Они в ы р а ж а ю т не т о л ь к о эстетические, но и о б щ е с т в е н н ы е потребности (наприм. п р е с т и ж ) . В данной о б щ е с т в е н н о й г р у п п е о б я з ы в а ю т и з в е с т н ы е н о р м ы , свойственные всем ее ч л е н а м , к о ­ торые сознательно или непроизвольно соблюдают их. Это о т р а ж а е т с я на д е к о р е б л и ж а й ш е г о окружения в п е р в у ю о ч е р е д ь на о б с т а н о в к е к в а р т и р ы . На основе а н а л и з а устройства ж и л ы х домов в д в у х деревнях П у щ и Б я л о й можно б ы л о определить отно­ шение) и х ж и т е л е й к т р а д и ц и о н н ы м и с о в р е м е н ­ н ы м образцам. Р е к о н с т р у к ц и я о б я з ы в а ю щ и х м о д е л е й устройства и н т е р ь е р о в ведет к в ы д е л е н и ю т р е х о с н о в ­ н ы х т и п о в : 1 — связь с т р а д и ц и о н н ы м и ф о р м а м и , 2 — современная квартира, у с т р о е н н а я по н о в е й ш и м п р о ­ ектам и ф о р м а м , 3 — самая м н о г о ч и с л е н н а я г р у п п а , в к о т о р о й п е р е м е ж а щ т с я э л е м е н т ы давней и новой эстетики. В связи с н а л и ч и е м р а з н ы х образцов, а т а к ж е с быстро и з м е н я ю щ и м и с я у с л о в и я м и ж и з н и в деревни о б щ и й вид и н т е р ь е р о в с е л ь с к и х квартир я в л я е т с я неоднородным и х а о т и ч н ы м . Д е р е в н я стремится у п о ­ добиться городу, вернее известному к р у г у г о р о д с к о й к у л ь т у р ы ( к у л ь т у р е г р у п п л ю д е й , п р о и с х о д я щ и х из к р е с т ь я н с к о й и рабочей с р е д ы ) , ввиду чего в г р у п п е вновь п о с т р о е н н ы х з а ж и т о ч н ы х домов в ы с т у п а е т о б р а ­ зец, у н и ф и ц и р о в а н н ы й с е л ь с к о - г о р о д с к о й к у л ь т у р ы с с о х р а н е н и е м и з в е с т н ы х с в о е о б р а з н ы х вкусов и м о д ы . Анна С в и о н т к о в с к а КОГО НАРЯДА ВЫШИВКИ ЛОВИЦ- В л о в и ц к о м регионе все ж е н щ и н ы и д е в у ш к и з а ­ н и м а л и с ь до второй мировой в о й н ы в ы ш и в а н и е м . Р а з ­ витие с к р о м н ы х в н а ч а л е у з о р о в в ы ш и в о к н а с т у п и л о в т р и д ц а т ы х г о д а х п р о ш л о г о века, когда п о с л е с е л ь ­ с к о х о з я й с т в е н н о й р е ф о р м ы (оброк) э к о н о м и ч е с к о е п о ­ л о ж е н и е деревни у л у ч ш и л о с ь . В ы ш и в к о й у к р а ш а л и т о л ь к о видимые части на­ ряда. В н а ч а л е п р и м е н я л о с ь так наз. п о л ь с к о е ш и т ь е , затем стало модным вышивание крестиками и гладью. П о с т е п е н н о к о л о р и т и орнамент в ы ш и в о к о б о г а щ а л с я по мере и з м е н е н и я о б щ е г о вида наряда. К р о м е ц в е т ­ ной п о я в и л а с ь б е л а я а ж у р н а я в ы ш и в к а . Новые узоры талантливых вышивальщиц полу­ ч а л и распространение согласно моде, н а б л ю д а е м о й во время к о с т е л ь н ы х праздников, когда собирались и в с т р е ч а л и с ь все ж и т е л и п р и х о д о в . В н а с т о я щ е е в р е ­ м я многие ж е н щ и н ы е щ е занимаются в ы ш и в а н и е м , но д е л а ю т это по з а к а з у „ Ц е п е л и и " . А в т о р статьи о п и р а е т с я на а н а л и з б о г а т ы х к о л л е к ­ ций Л е в и ц к о г о м у з е я . Stanisław Ciszek, Ostojów, Ułan, rzeźba w k a m i e n i u (z k o n k u r s u w Pińczowie), w y s . 32 c m 64 — � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cef3611f3d13623d2a0575989cc58bb8.pdf b1424a181887955bee9cf8dfe7e84941 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2045 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Subject The topic of the resource Lapończycy Szwecja - mniejszości etniczne i narodowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1898 Title A name given to the resource Lapończycy w Szwecji / LUD 1992 t.75 Description An account of the resource LUD 1992 t.75, s.113-122 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopczyński, Waldemar Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 75, 1992 WALDEMAR KOPCZYŃSKI Muzeum Narodowe Szczecin LAPOŃCZYCY W SZWECJI Lapol1czycy są najstarszą grupą etniczną Szwecji (także całej Skandynawii); zasiedlili jej obszar na długo przed przybyciem innych plemion skandynawskich. W szwedzkiej literaturze etnologicznej i językoznawczej występują pod nazwą - "samer" albo "lappar". Określając ich miejsce w społeczel1stwie, etnologia szwedzka używa terminów: "grupa narodowa" (folkgrupp) t, "grupa etniczna" (etniska grupp)2, "mniejszość etniczna" (etniska minoriteten)3, "pramieszkal1cy", "mieszkal1cy pierwotni" (urinvanare)4. Ogólna liczba Lapol1czyków wynosi obecnie około 60 tysięcy: 15-\7 tysięcy mieszka w Szwecji 5, 40 tysięcy w Norwegii, 4 tysiące w Finlandii oraz ok. 2000-\800 w Rosji. Lapol1czycy zamieszkują arktyczną, subarktyczną i borealną strefę wymienionych krajów (około 3/4 ludności), jak również pozostałe obszary Norwegii, Szwecji, Finlandii i Rosji, co wiąże się z wewnętrzną migracją w obrębie tych krajów, spowodowaną przechodzeniem do innych zawodów niż hodowcy reniferów czy rybacy, bądź zmianą sytuacji rodzinnej lub ekonomicznej. Nadal jednak miejsce zamieszkania ludności lapol1skiej zarówno w Szwecji, jak i innych krajach skandynawskich, wiąże się ściśle z obszarem ich dawnego osadnictwa i gospodarowania, określonym środowiskiem przyrodniczym. Można wyróżnić następujące "strefy" osadnictwa lapońskiego: strefa leśna północnej Szwecji, Norwegii, Finlandii, Rosji, obszar wybrzeża Norwegii, obszar dolin i gór Finnmarku. l Zob. T. G. Svensson, De renskótwll/e handbok som kartliiywr in('andrinyspolitikell sal1lhiillel, pod red. D. Sehwarza. samemas stal/niny i Sueriye, och bejólkninysmilloritetemas w: Suenska minorileter. stal/niny En inom det suenska Sztokholm 1967, s. 223. H. Johansson. Samemas sprdk och kultur, w: Samerna i Sueriye. Stad at sprak och kultur, Sztokholm 1975, s. 272. 3 l. Ruong, Samem a i hisloriell och Iluliden, Sztokholm 1982, s. 7. Inni autorzy np. E. Bergman i B. Svedin zauważają, że "mniejszościami etnicznymi w Szwecji są wszystkie grupy etniczne poza szwedzką. Mniejszością etniczną w Szwecji jest grupa etniczna, która nie dominuje w szwedzkim społeczeństwie", Solidariler och konflikt. Etniska relati(JI1er i Sueriye, Halsingborg 1986, s. 31. 4 H. Swedner, Soóolo{fiska syllpunkler prl millorilelsproblem, w: Svenska monorileter, s. 87. 5 Ph. Fjcllstrom, Samemas samhal/e i lradilion och nutid, Varnamo 1985, s. 17. 2 Lud t. LXXV �114 Wiele elementów charakterystycznych dla kultury i języków lapońskich odnajdujemy na terenach wschodnich - w arktycznej i subarktycznej Europie i Azji. Inne i nie mniej istotne cechy kultury lapońskiej są rezultatem bliskich kontaktów kulturowo-ekonomicznych z mieszkańcami Skandynawii6. Odległe dzieje lapońskiej kultury ilustrują ryty i i malarstwo naskalne występujące na obszarze Skandynawii, pochodzące z epoki kamienia. Najwcześniejsze źródła pisane o Lapończykach odnajdujemy w dziele Tacyta - Germania (98 r. n.e.), który wspomina o ludzie zamieszkującym obszar Skandynawii - "Fenni" oraz u Prokopiusa (500 r. n.e.), który Lapończyków nazywał - "Skrithifinoi". W okresie średniowiecza wzmianki o Lapończykach pojawiają się w pracach Adama z Bremy (rok 1066) i Saxo Grammaticusa (1200 rok) 7. W literaturze etnologicznej Lapończyków dzieli się na następujące grupy: a) norwescy Lapończycy morscy, b) szwedzcy i fińscy Lapończycy leśni, c) norwescy i szwedzcy Lapończycy górscy. Ten zespół Lapończyków zaliczany jest do tzw. Lapończyków zachodnioskandynawskich, którzy zamieszkują trzy państwa skandynawskie: Norwegię, Szwecję i Finlandię. Grupa tzw. Lapończyków wschodnich (najmniej liczna) obejmuje: a) Skoltsamer, tj. Lapończyków zamieszkujących leśne obszary nadgraniczne Związku Radzieckiego i Finlandii oraz b) Kolasamer, tj. ludność lapońską zamieszkującą obszar nad Morzem Białym. W kulturze Skoltsamer i Kolasamer są silne wpływy kultury rosyjskiej i fińskiej. Ważną rolę w kolonizowaniu obszarów ich zamieszkania odgrywali rosyjscy kupcy 8. W Szwecji osadnictwo lapońskie rozciąga się od prowincji Dalarna na południu poprzez prowincje Jamtland, Vasterbotten i Norrbotten na północy. Z 17 tysięcy Lapończyków szwedzkich około 2.500 zajmuje się hodowlą reniferów, których ogólna liczba w Szwecji wynosi około 250.000 sztuk. Większość Lapończyków jest dziś zatrudniona w innych sektorach gospodarki (leśnictwo, turystyka, rybołówstwo), część zamieszkuje miasta położone poza kręgiem Dalarna - Norrbotten. Hodowla reniferów występuje na terenach zachodniego Norrbotten i Vasterbotten, zachodniego Jamtland i Harjedalen oraz na północno-zachodnim obszarze Dalarny. Istnieją dwie formy hodowli reniferów w Szwecji: leśna oraz górska. Pierwsza jest bardziej stacjonarna, w górskiej występują długie wędrówki między środowiskiem leśnym a wysokimi górami. Rozwijający się na obszarze szwedzkiej Laponii przemysł ciężki oraz szybko postępujący rozwój turystyki poważnie zagrażają stadom reniferów i prowadzonej hodowli. Każdego roku zmniejsza się powierzchnia gruntów przeznaczonych do prowadzenia działalności gospodarczej (hodowlanej). 6 7 M E. Walląvist, K. Kihlberg, Lapparnas handasliijd, Lulea 1979, s. 12. I. Ruong, Historisk aterblick riirande samerna, w: Samerna i Sverige. Stód at sprak ... , s. 382. Ph. Fjellstriim, Samernas ... , s. 91. �1t 5 Można powiedzieć, że szwedzcy Lapończycy zostali całkowicie wchłonięci przez szwedzkie spoleczdlstwo. Strój lapoński jest noszony jedynie przy okazji świąt, festynów oraz targów lapOłlskich (fot. I); językiem lapońskim mówi nieliczna tylko grupa Lapończyków. W roku 1975 szwedzkie Ministerstwo Oświaty opublikowało interesujący raport pod tytułem - "Samema i Sverige. Stad at sprak och kultur" (LapOłlczyCY w Szwecji. Poparcie dla języka i kultury), w którego redagowaniu wzięli udział także pracownicy naukowi reprezentujący etnologię. Z obszernego materiału jaki przedstawił H. Johansson wynika, że w grupie Lapończyków zajmujących się hodowlą reniferów około 5% ludności nie rozumie języka lapońskiego, 20% nie umie mówić po lapońsku, 45% nie umie czytać po lapońsku, około 80% nie umie pisać po lapońsku 9. Ryc. I. Laponka sprzedająca obuwie skórzane na targu w Jokkmokk Kopczyński (Szwecja). Fot. Waldemar Charakteryzując pod względem znajomości języka lapońskiego ludność lapońska, wykonującą zawody inne niż hodowcy reniferów, szwedzki badacz przytacza następujące dane: około 20% Lapończyków z tej grupy nie rozumie języka lapońskiego, 40% nie umie mówić po lapońsku, ponad 65% nie umie czytać po lapońsku oraz około 85% nie umie pisać. Z danych uzyskanych 9 H. Johansson. SIII11l'I'/WS ... , s. 344. �116 podczas badań wynika, że zainteresowanie nauką języka lapońskiego wśród młodego pokolenia przeważa u tych, których podstawowym zajęciem jest hodowla reniferów. Także ta grupa Lapończyków wykazuje większe zainteresowanie w poznawaniu rodzimej kultury i jej przeszłości. Interesującego materiału etnologicznego, traktującego język lapoński jako instrument tożsamości grupowej (etnicznej), dostarczyły badania I. Kuoljok zatytułowane - "Samer i Umea, en studie av livs - viIIkor i urban miljo" (Lapończycy w Umea, studium warunków życia w środowisku miejskim). Badania te przeprowadzono pod koniec lat 70. w ramach projektu dotyczącego tożsamości kulturowej i tradycji (tradycja jako przekaz kultury). I. Kuoljok wykazała, że najbardziej istotną rolę w podtrzymywaniu znajomości języka lapońskiego odgrywa kontakt z grupą rodzinną, która języka lapońskiego używa na co dzień. Autorka podkreśliła rzecz istotną, mianowicie, "język lapoński jest niezastąpioną bronią dla szwedzkich Lapończyków w walce o zachowanie i ożywienie kultury lapońskiej. Język lapoński działa inspirująco na poczucie tożsamości oraz wzmacnia i poszerza wspólnotę pomiędzy Lapończykami" 10. Od roku 1944 istnieje w Szwecji specjalna szkoła dla Lapończyków, od 1950 roku mieszcząca się w Jokkmokk. Samernas folkhogskola została utworzona przez Szwedzkie Towarzystwo Misyjne. Placówka ta odgrywa ważną rolę w podtrzymywaniu i wzmacnianiu wspólnoty lapońskiej w Szwecji. Szkoła stała się niejako centrum rozwoju kultury lapońskiej w Szwecji. Studiować w niej mogą nie tylko Lapończycy, ale także wszyscy, którzy chcą poznać język lapoński, lapońskie rękodzieło, obyczaje i środowisko przyrodnicze szwedzkiej Laponii. Oprócz tego szkoła prowadzi ożywioną działalność oświatową i wystawienniczą dotyczącą historii Lapończyków; współpracuje z placówkami naukowo-badawczymi, które zainteresowane są kulturą lapońską (Nordiska Museet w Sztokholmie, Samemuseum Ajtte w Jokkmokk, Etnologiska Institutionen Uniwersytetu w Umea). Regularne badania nad kulturą lapońską podjęto w Szwecji w roku 193911. Polegały one przede wszystkim na gromadzeniu zbiorów etnograficznych w placówkach muzealnych. Największy zbiór zabytków etnograficznych reprezentujących kulturę lapońską znajduje się w Nordiska Museet w Sztokholmie. Kolekcja obejmuje około 8.500 eksponatów, z których większość pochodzi z okresu ubiegłego stulecia. Największy zbiór zabytków ofiarował dla Nordiska Museet H. Samzelius (1867-1918). Wśród przekazanych przez H. Samzeliusa eksponatów dominują części stroju lapońskiego, wyroby sztuki użytkowej wykonane z drewna, rogu, skóry i srebra. Z tego samego okresu pochodzi interesujący zbiór przedmiotów codziennego użytku, który zgroma10 11 Ph. Fjellstrom, Samernas samhiille i tradition ... , s. 536. B. Sommarstram, Lappmarksinventeringarna, "Fataburcn" 1965, s. 129. �117 dzil podczas swoich podróży po obszarach szwedzkiej Laponii H. Nordlunds kolekcja zabytków etnograficznych z końca XIX wieku posiada jednak pewne wady, mianowicie, dane o zabytkach, miejscu występowania, funkcji są niepełne i często nieścisłe. Lapidarność opisu świadczy o przypadkowości zbiorów, które przekazywali niektórzy zbieracze - entuzjaści. Nic w tym dziwnego, albowiem jeszcze w początkach naszego stulecia badania etnograficzne nad kulturą lapońską traktowano w Szwecji jako uzupelnienie badań językoznawczych i przyrodniczych. Oprócz Nordiska Museet imponujące kolekcje zabytków etnograficznych z obszaru szwedzkiej Laponii znajdują się w Silver Museet w Arjeplog, Dalarnas Museum w Falun, Jokkmokks Museum w Jokkmokk, Norrbottens Liins Museum w Lulea. W okresie 1943- I947 prowadzono w Szwecji etnologiczne i archeologiczne badania nad kulturą nomadów Laponii, co w rezultacie dało dobrze opracowaną dokumentację terenową (fotografię etnologiczną, rysunki, wywiady, nagrania fonograficzne). Do dziś materiały zgromadzone podczas tych badań przechowywane są w centralnym archiwum etnologicznym, zajmującym się badaniem kultury Lapończyków w Szwecji, które mieści się w Nordiska Museet. Pracami badawczymi nad zagadnieniem kultury nomadów Laponii kierował E. Manker, etnolog związany z Nordiska Museet. W latach następnych (1947-1958) E. Manker wyodrębnił w swoich badaniach etnograficznych dwa tematy główne: a) badania nad miejscami kultu i pochówkiem u Lapończyków, oraz b) badania nad życiem codziennym i warunkami bytowania. W tym okresie powstają znane prace E. Mankera, między innymi De svenska (41O pozycji). Ta imponująca jjiillapparna (Szwedzcy Lapończycy górscy, 1947), Nagra lapska kultplatser (Niektóre lapońskie miejsca kultu, 1947), Lapparna som konstniirer (Lapończycy jako arty.ki, 1947), Lappmark (Laponia, 1953), The Nomadism of the Swedish Mountain Lapps (Nomadyzm szwedzkich Lapoń.czyków górskich, 1953). W póź- niejszym okresie zainteresowania badawcze E. Mankera ukierunkują się na symbolikę i funkcję sztuki lapońskiej, o której mówił, że "... w swoich formach pochodzenia jest to sztuka tak samo naturalistycznie prymitywna jak ryty skalne z okresu epoki kamienia" 12. Zasługą E. Mankera było wydanie w języku szwedzkim pracy Johannesa Schefferusa pl. Lapponia, która została napisana w języku łacińskim w 1673. Szwedzki przekład ukazał się dopiero w 1956 roku (wydanie angielskie w 1674, niemieckie w 1675, rrancuskie w 1678 roku), wydawcą było Nordiska Museet. Praca Schefferusa opiera się na relacjach szwedzkich misjonarzy protestanckich (S. Rheen, O. Niurenius, J. Torneaus) działających w Laponii w okresie XVII wieku. Ukazała się w serii "Acta Lapponica", poświęconej kulturze lapońskiej, którą publikuje wspomniane muzeum. 12 E. Manker, Niiidkonsl. Trolltrummans biLdvar/d, Halmstad 1965, s. 16. �118 Innym badaczem, którego nazwisko zapisalo się znamiennie w zakresie badań nad kulturą Lapończyków w Szwecji jest I. Ruong. Jego dociekania dotyczą przede wszystkim studiów nad tożsamością etniczną i kulturową Lapończyków, ich językiem i środowiskiem przyrodniczym, w którym żyją. Przez wiele lat T. Ruong przewodniczyI Krajowemu Związkowi Lapończyków Szwedzkich, który reprezentuje interesy ludności lapońskiej w kontaktach z rządem szwedzkim. Z inicjatywy L Ruonga została utworzona w roku 1962 instytucja rzecznika praw Lapończyków (samisk ombudsman). Jego zadaniem jest skuteczna ochrona praw Lapończyków szwedzkich w kontaktach z administracją terenową. Prace, które publikował L Ruong między innymi Samerna. ldentitet och identiletskriterier (Lapończycy. Tożsamo.{-ć i kryteria tożsamo.vci, 1981 Samerna i historien och nUliden (Lapo/lczycy w historii i wspólczesno.\~ci, 1982) uświadomiły czytelnikom i badaczom kultury lapońskiej w Szwecji, iż rekonstrukcja kulturowego dziedzictwa mniejszości lapońskiej jest obowiązkiem nie tylko samych Lapończyków, ale również władz szwedzkich. Od roku 1919 ukazuje się w Szwecji czasopismo "Samefolkets Egen Tidning" (własny Dziennik LapOllczyków), które w 1961 roku zmieniło tytuł na - "Samefolkets". Jest to najstarsze czasopismo lapońskie ukazujące się w Skandynawii. "Samefolkets" redagowany jest w języku szwedzkim, część zamieszczanych w nim informacji, recenzji i artykułów pisana jest w języku lapońskim. W języku lapońskim zamieszczane są przede wszystkim wiersze i opowiadania. Regularnie drukowane są informacje dotyczące sytuacji etnicznej Indian Ameryki Północnej, z którymi Lapończycy utrzymują bliskie kontakty. Znajduje to wyraz we wspólnie organizowanych konferencjach, sesjach naukowych, wystawach sztuki, wymianie stypendialnej. To, że językiem dominującym we wspomnianym czasopiśmie jest język szwedzki spowodowane jest sytuacją, że wielu Lapończyków ma poważne trudności w czytaniu tekstów w języku lapońskim. Należy bowiem pamiętać, że lapoński język pisany powstał późno w porównaniu z mającym długą tradycję językiem mówionym. Innym, i jak się wydaje nie mniej ważnym czynnikiem powodującym wydawanie czasopisma w języku szwedzkim (szwedzki jest językiem uniwersalnym dla wszystkich Lapończyków zamieszkujących ten kraj), jest duże zróżnicowanie samego języka lapońskiego. Język lapoński dzieli się na trzy zasadnicze grupy: I. centralną (centralsamiska), 2. południową (sydsamiska), 3. wschodnią (6stsamiska). Stosowanie pojęcia "język lapoński" jest nieco zwodnicze. Pamiętać należy, że Lapończycy używający na przykład sydsamiska (południowa grupa języka lapońskiego występująca w okolicach na poludnie od miejscowości Arvidsjaur i Arjeplog w Szwecji) nie rozumieją Lapończyków zamieszkujących ten sam kraj a mówiących na przykład centralsamiska (centralna grupa języka lapońskiego występująca w Szwecji na północ od miejscowości Arjeplog, którą �119 mówi większość Lapończyków szwedzkich oraz większość całej ludności lapońskiej zamieszkującej Skandynawię). Co więcej, w obrębie samej tylko grupy centralnej, podzielonej z kolei na trzy podgrupy: nordsamiska, lulesamiska, pitesamiska, występują znaczne różnice w zasobie słów oraz gramatyce. Niektórzy badacze postulują aby mówić nie o jednym ale o wielu, różniących się między sobą, językach lapońskich należących do ugrofińskiej grupy językowej 13. Na uwagę zasługuje fakt, że granice państwowe nie są żadnymi wyznacznikami języka lapońskiego i jego dialektów, których jest ponad pięćdziesiąt. Systematyczne badania językoznawcze wśród Lapończyków prowadzą uniwersytety w Uppsali i Umea. W Centralnym Archiwum Dialektu i Folkloru w Uppsali zgromadzono materiał lingwistyczny obejmujący dialekty lapońskie; podobnie w bibliotece uniwersyteckiej Carolina Rediviva. Ciekawym przykładem badań etnologiczno-językoznawczych jest program realizowany przez Instytut Etnologii w Umea zatytułowany Nordsvensk och samisk folkkultur (północnoszwedzka i lapońska kultura ludowa), poświęcony badaniom wzajemnych kontaktów kulturowych szwedzko-lapońskich na obszarze północnej Szwecji. Badania te wykazały między innymi, że każdy dialekt języka lapońskiego stanowi rozległy i odrębny system wzorców, sankcjonujący kulturowe kategorie i formy, za których pośrednictwem Lapończycy nie tylko porozumiewają się, ale co więcej, analizują rzeczywistość. Według L Ruonga to właśnie język jest kluczem do zrozumienia kultury lapońskiej. Ma on doniosłe znaczenie w codziennym życiu jako środek komunikacji między starszymi a młodszymi generacjami Lapończyków, jest ważnym składnikiem w bliskich kontaktach między Lapończykami 14. Współczesna Szwecja jest interesującym przykładem "mozaiki kulturowej". W tym kraju mówi się dzisiaj 126 językami. Svenska minoriteter czyli szwedzkie mniejszości Uest ich coraz więcej i już obecnie stanowią ważny w obrębie etnologii szwedzkiej temat badawczy) posiadają swoje organizacje kulturalne, prasę, programy radiowe i telewizyjne nadawane w rodzimych językach. Od 1953 roku także szwedzcy Lapończycy mają możliwość emitowania programu radiowego (210 minut tygodniowo) oraz telewizyjnego, co ma przybliżyć społeczność lapońską do szwedzkiej i stworzyć możliwość ich poznania. Trzeba jednak przyznać, że w świadomości wielu Szwedów Lapończycy pozostają kulturowo niżej rozwiniętą społecznością. Przylgnęła też do nich falalna nazwa "szwedzcy Indianie" (svenska indianer), co jest wyrazem patrzenia na Lapończyków i ich kulturę w kategoriach egzotyki. 13 Zob. N. E. Hansegard, Samernas sprak, w: Samerna - ett folk i fyra lander, pod red. L. Svonni Lund 1976. s. 32. 14 l. Ruong, Samernas verklighet, Sztokholm 1981, s. 20 i in. �120 W sierpniu 1971 roku odbyła Się w szwedzkiej miejscowości Gał1ivare konferencja naukowa poświęcona badaniom kultury lapońskiej w krajach skandynawskich. Na konferencji tej ustalono i ogłoszono program kulturalnopolityczny Lapończyków; podkreślono w nim dążenie do pielęgnowania swojej własnej, autochtonicznej tradycji i kultury oraz spójności międzypokoleniowej. Jednym z autorów programu był etnolog i językoznawca 1. Ruong. W deklaracji czytamy - " ... Jesteśmy ludem z własnym miejscem zamieszkania, z własnym językiem, własną kulturą i strukturą społeczną. Jesteśmy ludem w mniejszości, podzielonym między pallstwa, z małymi możliwościami wpływu na naszą własną sytuację. Musimy uzyskać miejsce w społeczeństwie dla naszych własnych hierarchii wartości, naszej kultury i naszego stylu życia" 15. E. Dahlstrom w swoim ciekawym artykule Den samiska minoriteten i Sverige 16 (M niejszo.fć lapO/iska w Szwecji) poświęconym historii Lapończyków zamieszkujących Szwecję wprowadza pojęcie "nordisk kolonialism", zwracając uwagę, że w historii szwedzkiej zapomina się o zjawisku kolonizowania Lapończyków przez szwedzkie państwo i Kościół protestancki. Wspomniany autor uważa, że obecnie mamy do czynienia z nową, ukrytą formą wypierania Lapończyków z ich ziem, z tak zwanym "wariantem technokratycznym" (teknokratiska varianten), polegającym na uprzemysławianiu obszarów zamieszkałych przez ludność lapońską. Każdego roku szwedzkie biura turystyczne reklamują targi lapońskie w Jokkmokk i Gallivare. Na kolorowych afiszach i mapach drukowanych przez firmę Sormlands Grafiska AB z Katrineholm dostrzec można uśmiechniętych Lapończyków. Te materiały przypominają jednak o drugiej rzeczywistości społecznej, zawierającej w sobie pytanie o miejsce Lapończyków i ich etniczną tożsamość w obrębie stechnicyzowanej kultury szwedzkiej. Waldemar Kopczyński LAPPS IN SWEDEN (Summary) The article draws the reader's attention to the place of Lapps in contemporary Swedish society. stressing their endeavor to maintain their own culture. The author indicates that the most important role in keeping their ethnic identity is played by the contact with a family group using Lappish in everyday life. The cultural heritage of Lapps is cultivated by museums (Nordiska 15 1(, l. Ruong. Samerna i historien ...• s. 258. A. Dahlstrom. Den samiska minoriteten i Sverige. w: Samerna - et! Pl/k .... s. \02-140. �J 21 Museet in Stockholm. Norrbottens Lans Museum in Lubi, Jokkmokks Museum in Jokkmokk) as well as institutions of research (Institute of Ethnology of the University of Ulmea, ULMA in Uppsala, Samernas Folkhogskola in Jokkmokk) presenting the achievements of many generations of Lapps - the oldest ethnic group in Scandinavia. The author also emphasizes that linguistic and ethnological studies on Lappish culture have been a traditional field of research of Swedish scholars such as, in particular, E. Manker and I. Ruong. Those scholars advocated regular research on the Lappish culture which is important to understand cultural and ethnic processes in today's Sweden. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5261932ecb4bac1c8cf4eccafa323fc2.pdf 1f5c926bfd1a691f1852094a73d54fed Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5936 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne narodziny - zwyczaje dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5528 Title A name given to the resource Mówi się, że dziecko "zabiera urodę matce" podczas ciąży/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s. Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Gruszka, Sabina red.naukowa Agnieszka Pieńczak Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 6. Mówi się, że dziecko zabiera urodę matce podczas ciąży Opracowała Sabina Gruszka Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: M ó w i się, ż e „ u r o d ę " matce zabiera: 1—córka, 2—syn, 3—brak odpowiedzi. Uwagi: 1. M a p ę opracowano na podstawie b a d a ń terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez P r a c o w n i ę Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa obejmuje wierzenia znane przez informatorów indagowanych w latach 70. X X wieku 3. Punkty z p i o n o w ą k r e s k ą oznaczają informacje p o c h o d z ą c e od ludności n a p ł y w o w e j ( p r z e s i e d l e ń c y z K r e s ó w Wschodnich i osadnicy z r ó ż n y c h r e j o n ó w Polski). M a p ę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, p r a c . J ó z e f G a j e k : V. Prognozy i wróżby w okresie ciąży, co do płci mającego się narodzić dziecka: 15. Prognozy: a) Z wyglądu matki wnoszą, czy urodzi się chłopiec, czy dziewczynka (Opisać pełnym niem wygląd ciężarnej stanowiący podstawę prognozy). zda­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3590a38b9007f30cafe8b05bdb2e9b2c.pdf 2d01c1337337271385e910b7bf0a5089 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5937 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne narodziny - zwyczaje dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5529 Title A name given to the resource Określanie płci mającego narodzić się dziecka na podstawie "okrągłego" brzucha ciężarnej kobiety/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s. Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Gruszka, Sabina red.naukowa Agnieszka Pieńczak Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 7. Określanie płci mającego narodzić się dziecka na podstawie okrągłego brzucha ciężarnej kobiety Opracowała Sabina Gruszka Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Wierzono, że gdy c i ę ż a r n a kobieta posiada „okrągły" brzuch, to urodzi: 1—c ó r k ę , 2 — syna, 3—brak odpowiedzi. Uwagi: 1. M a p ę opracowano na podstawie b a d a ń terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez P r a c o w n i ę Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa obejmuje wierzenia znane przez informatorów indagowanych w latach 70. X X wieku 3. Punkty z p i o n o w ą k r e s k ą oznaczają informacje p o c h o d z ą c e od ludności n a p ł y w o w e j (przesiedleńcy z K r e s ó w Wschodnich i osadnicy z r ó ż n y c h r e j o n ó w Polski). M a p ę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. J ó z e f G a j e k : V. Prognozy i wróżby w okresie ciąży, co do płci mającego się narodzić dziecka: 15. Prognozy: a) z wyglądu matki wnoszą, czy urodzi się chłopiec, czy dziewczynka (Opisać pełnym niem wygląd ciężarnej stanowiący podstawę prognozy). zda­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6feace9177c7648b1fd9b34309b45075.pdf 6a98643d7ef932d38e2ded21a6b1c216 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5932 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne narodziny - zwyczaje dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5524 Title A name given to the resource Określanie płci mającego narodzić się dziecka na podstawie "niekorzystnego" wyglądu ciężarnej kobiety/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s. Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Gruszka, Sabina red.naukowa Agnieszka Pieńczak Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 2. Określanie płci mającego narodzić się dziecka na podstawie niekorzystnego wyglądu ciężarnej kobiety Opracowała Sabina Gruszka Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Wierzono, ż e gdy c i ę ż a r n a kobieta w y g l ą d a niekorzystnie (np. posiada b r z y d k ą cerę): 1—urodzi c ó r k ę , 2—urodzi syna, 3—brak odpowiedzi. Uwagi: 1. M a p ę opracowano na podstawie b a d a ń terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez P r a c o w n i ę Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa obejmuje wierzenia znane przez informatorów indagowanych w latach 70. X X wieku. 3. Punkty z p i o n o w ą k r e s k ą oznaczają informacje p o c h o d z ą c e od ludności n a p ł y w o w e j (przesiedleńcy z K r e s ó w Wschodnich i osadnicy z r ó ż n y c h r e j o n ó w Polski). M a p ę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. J ó z e f G a j e k : V. Prognozy i wróżby w okresie ciąży, co do płci mającego się narodzić dziecka: 15. Prognozy: a) z wyglądu matki wnoszą, czy urodzi się chłopiec czy dziewczynka (Opisać pełnym niem wygląd ciężarnej stanowiący podstawę prognozy). zda­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7eaaf426b2d385d1d63a4bc6a2490fdb.pdf aefe2b02be744e73fc87a719e98ec015 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5933 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne narodziny - zwyczaje dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5525 Title A name given to the resource Określanie płci mającego narodzić się dziecka na podstawie plam występujących na skórze ciężarnej kobiety/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s. Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Gruszka, Sabina red.naukowa Agnieszka Pieńczak Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 3. Określanie płci mającego narodzić się dziecka na podstawie plam występujących na skórze ciężarnej kobiety Opracowała Sabina Gruszka Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Wierzono, ż e gdy kobieta c i ę ż a r n a ma plamy (np. piegi na twarzy): 1—urodzi się c ó r k a , 2—urodzi się syn, 3—brak tradycji, 4 — brak odpowiedzi. Uwagi: 1. M a p ę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa obejmuje wierzenia znane przez informatorów indagowanych w latach 70. X X wieku 3. Punkty z p i o n o w ą kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (prze­ siedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). M a p ę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. J ó z e f G a j e k : V. Prognozy i wróżby w okresie ciąży, co do płci mającego się narodzić dziecka: 15. Prognozy: a) z wyglądu matki wnoszą, czy urodzi się chłopiec, czy dziewczynka (Opisać pełnym niem wygląd ciężarnej stanowiący podstawę prognozy). zda­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/86202624ce41a703d2e4daf9085cd6b5.pdf cbde1d4de7bed6651a55226e7be88c34 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5934 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne narodziny - zwyczaje dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5526 Title A name given to the resource Określanie płci mającego narodzić się dziecka na podstawie koloru cery ciężarnej kobiety/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s. Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Gruszka, Sabina red.naukowa Agnieszka Pieńczak Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 4. Określanie płci mającego narodzić się dziecka na podstawie koloru cery ciężarnej kobiety Opracowała Sabina Gruszka Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Wierzono, ż e gdy c i ę ż a r n a kobieta: 1—jest blada, to urodzi c ó r k ę , 2—jest blada, to urodzi syna, 3—jest „ c z e r w o n a " / „ r u m i a n a " , to urodzi syna, 4—jest „ r u m i a n a " , to urodzi c ó r k ę , 5 - brak odpowiedzi. Uwagi: 1. M a p ę opracowano na podstawie b a d a ń terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez P r a c o w n i ę Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa obejmuje wierzenia znane przez informatorów indagowanych w latach 70. X X wieku 3. Punkty z p i o n o w ą k r e s k ą oznaczają informacje p o c h o d z ą c e od ludności n a p ł y w o w e j (przesiedleńcy z K r e s ó w Wschodnich i osadnicy z r ó ż n y c h r e j o n ó w Polski). M a p ę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. J ó z e f G a j e k : V. Prognozy i wróżby w okresie ciąży, co do płci mającego się narodzić dziecka: 15. Prognozy: a) z wyglądu matki wnoszą, czy urodzi się chłopiec, czy dziewczynka (Opisać pełnym niem wygląd ciężarnej stanowiący podstawę prognozy). zda­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/32fe46defe87701f4933f662d9958e7b.pdf 4d6a2710420049f460d7fb5ae3972110 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5935 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne narodziny - zwyczaje dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5527 Title A name given to the resource Określanie płci mającego narodzić się dziecka na podstawie braku plam na skórze ciężarnej kobiety/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s. Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Gruszka, Sabina red.naukowa Agnieszka Pieńczak Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 5. Określanie płci mającego narodzić się dziecka na podstawie braku plam na skórze ciężarnej kobiety Opracowała Sabina Gruszka Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Wierzono, ż e gdy c i ę ż a r n a kobieta nie ma plam na s k ó r z e : 1—urodzi się c ó r k a , 2—urodzi się syn, 3—brak odpowiedzi. Uwagi: 1. M a p ę opracowano na podstawie b a d a ń terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez P r a c o w n i ę Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa obejmuje wierzenia znane przez informatorów indagowanych w latach 70. X X wieku 3. Punkty z p i o n o w ą k r e s k ą oznaczają informacje p o c h o d z ą c e od ludności n a p ł y w o w e j (przesiedleńcy z K r e s ó w Wschodnich i osadnicy z r ó ż n y c h r e j o n ó w Polski). M a p ę opracowano na podstawie odpowiedzi n a pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. J ó z e f G a j e k : V. Prognozy i wróżby w okresie ciąży, co do płci mającego się narodzić dziecka: 15. Prognozy: a) z wyglądu matki wnoszą, czy urodzi się chłopiec, czy dziewczynka (Opisać pełnym niem wygląd ciężarnej stanowiący podstawę prognozy). zda­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/67e3e7b92e3425b09fde3c0a97d39b6e.pdf a38c5fe4b5ca4865c19f3487985cc166 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5927 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5520 Title A name given to the resource Nazwy osób zajmujących się kojarzeniem małżeństw, II/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8:Zwyczaje i obrzedy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red nauk. Agnieszka Pieńczak s.48 ( mapa nr 7) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8: Customs and wedding rituals, part 1: From courtship to civil Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 7. Nazwy osób zajmujących się kojarzeniem małżeństw, II Oprac. Agnieszka Pieńczak Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 15. Czy współcześnie zdarza się, że za zgodą rodziców kawalera osoba trzecia "idzie w swaty"? celem przedwstępnego omówienia sprawy zawarcia małżeństwa [...] Kiedy we wsi ten zwyczaj zaniki? Jak było dawniej? Jak nazywają ten zwyczaj i tę czynność? — Zbadać czy we wsi żyją jeszcze osoby (mężczyzna?, kobieta? — wiek? zajmujące się swataniem? Jak ich nazywają? [...] Objaśnienia znaków: 1 — „drużba"; 2 — „starosta"; 3 — „dziewosłęb"; 4 — inne rzadze nazwy [(1 — „klyta"; 2 — „poseł"; 3—„zwiadowca", „wywiadowca"; 4 „przebijacz", „probywacz"; 5 — „po­ średnik"; 6 — „żeniacz"; 7 — „czeslaw"; 8 — „heiratsvernitler" (używane przed I I wojną światową); 9 — „hochzeitvermittler"; 10 — "dobry mąż"; 11—„marszałek")]; 5 — inne odpowiedzi (zob. mapa 6); 6 — swat to ojciec kawalera; 7 — brak tradycji; 8 — brak odpowiedzi. Uwagi: 1) mapa dotyczy stanu zjawiska w czasie prowadzenia badań terenowych (lata 70. X X wieku), 2) punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleń­ cy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5cc7c844e5a9cf5f0b3368d59704f355.pdf b09a885f505fba984020c25c90bab4a8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5929 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje małżeństwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5522 Title A name given to the resource Osoby zajmujące się kojarzeniem małżeństw (od poł.XIX w. do poł XX w.), II/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8:Zwyczaje i obrzedy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red nauk. Agnieszka Pieńczak s.52 ( mapa nr 9 ) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8: Customs and wedding rituals, part 1: From courtship to civil Creator An entity primarily responsible for making the resource Czuchnowska, Barbara Mączyńska, Anna Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 9. Osoby zajmujące się kojarzeniem małżeństw (od poł. XIX wieku do poł. XX wieku), II Oprac. B. Czuchnowska. A. Mączyńska, A. Pieńczak Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 15. Czy współcześnie zdarza się, że za zgodą rodziców kawalera osoba trzecia „idzie w swaty"? celem przedwstępnego omówienia sprawy zawarcia małżeństwa [...] Kiedy we wsi ten zwyczaj zanikł? Jak było dawniej? Jak nazywają ten zwyczaj i tę czynność? 16. Zbadać czy we wsi żyją jeszcze osoby (mężczyzna?, kobieta? — wiek? zajmujące się swataniem? Jak ich nazywają? [...] 234. Które z wymienionych postaci występują w badanej wsi: a) „swat", „swacha", „raj", „rajek", „poseł", „marszałek", inne? b) czy są to różne nazwy tej samej postaci biorącej udział w „oględach"? „swatach"? „Zmówinach" 238. Opisać funkcje starosty: a) w swatach, zmówinach, oględach [...] Objaśnienia znaków: 1 - na osobę zajmującą się kojarzeniem małżeństw wybierano mężczyznę, który zostawał późniejszym starostą weselnym; 2 - inne odpowiedzi (zob. mapy 8, 10, 11); 3 — brak trady­ cji; 4 — brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c2f920f08594c4040c1ba97c56009fcd.pdf 66eb8de9d6746b40082e74c4b82485d6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5931 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne narodziny - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5523 Title A name given to the resource Określanie płci mającego narodzić się dziecka na podstawie "korzystnego" wyglądu ciężarnej kobiety / Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s. Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Gruszka, Sabina red.naukowa Agnieszka Pieńczak Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1. Określanie płci mającego narodzić się dziecka na podstawie korzystnego wyglądu ciężarnej kobiety Opracowała Sabina Gruszka Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Wierzono, że gdy ciężarna kobieta wygląda ładnie (np. posiada ładną, gładką, „czystą" cerę): 1—urodzi córkę, 2—urodzi syna, 3—„dobrze wygląda", to urodzi syna, 4—brak odpowiedzi. Uwagi: 1. M a p ę opracowano na podstawie b a d a ń terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez P r a c o w n i ę Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa obejmuje wierzenia znane przez i n f o r m a t o r ó w indagowanych w latach 70. X X wieku. 3. Punkty z p i o n o w ą k r e s k ą oznaczają informacje p o c h o d z ą c e od ludności n a p ł y w o w e j ( p r z e s i e d l e ń c y z K r e s ó w Wschodnich i osadnicy z r ó ż n y c h r e j o n ó w Polski). M a p ę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. J ó z e f G a j e k : V. Prognozy i wróżby w okresie ciąży, co do płci mającego się narodzić dziecka: 15. Prognozy: a) z wyglądu matki wnoszą, czy urodzi się chłopiec, czy dziewczynka (Opisać pełnym zda­ niem wygląd ciężarnej stanowiący podstawę prognozy). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/49df64f075d339eac653a8eadb8ec811.pdf 18aef261f13960be4834bac665deb107 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1446 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1338 Title A name given to the resource Indeksy, spisy treści / LUD 1973 t.57 Description An account of the resource LUD 1973 t.57,s.407-424 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INDEKS OSOBOWY Angełow Bazan 2~7 Antonowski M. 1. 11 Arciszewski K. :J·H) Arnaudow Michaił :l25, 374 Azbelew S. N. 365-:166 Azdowski M. K. 10 Baliński K. 71 Bandarczyk Wasilij K. 1:31-147 13arag L. G. :l68 Bar jaktarović Mirko :177 Barszczewski J. :J9 Bausinger H. !)5, 102 Bąk Stanisław 177-200 f1cncdicti .T. B. 24 Berwiński R 71, 74, 7fl, 81 Bessonow P. /I.. 24 Biegeleisen Henryk 59, 82, 85, 245, 247 Bielski Marcin 122 Blomkwist J. E. 137 Błachowski Aleksander 301-318 Blaszczyk Stanisław 399-402 Bobrovskij P. :19 Bogatyrew Piotr Grigorjewicz 159-176, 378 Bohdanowicz Janusz 201-211 BoHin 1. N. 11 Bratanić B. :179 Brudnyj W. :~Ol,:306, :lO8 Bruk S. 1. 379 Bujak Jan 385 Burin L 374 Burlasowa Sonia 3'60 Burszta Józef 5-32, 37, 107, 112 Caplovic J. 39 Chaburiew G. A. 143 Chętnik Adam 390 Child F. James 337 Chodźko Aleksander 361 Ciborowski Edmund 390 Cocchiara Giuseppe 17, 334, 338, 339 Cochin J . .i80 Czacki Tadeusz 1:~ Czaplowicz Jan 16 Czarnowska M. 25 Czeczot J. 25 Czekanowski Jan 215, 216, 241 Czelanowski F. W. 24 Czerwiński L Lubicz 39 Danielewski L. 81 Daniłow K. 25 Delaveaux L. 39 Dinekow P. 375 Dobrowski Józef 16 Dołęga Chodakowski Zorian 23, 24 25, 26 Domeyko L 349...• 350 Domiańska Henryka 342, 343 Droppowa Lubica 360 Dybowski Benedykt 372 Dzendzelivśkyj .J. O. 379 Dzordzević Tihomir 246 Eniczerow N. G. 326 Erben Karol Jaromir 24, 361 Fial Karol 383 Fiłatow A. 305 Fischer A. 230 Flizak Sebastian 406 Frolec Vachav 376 Gajek Józef 219 Galtier Ch. 382 Ganekaja Olga 376 Gasparikova Viera 360, 36'2, 363 Gamarecki W. H. 39 �KoUar J. 24 Kołas Jakub 145 Kołłątaj Hugo 1:3, 3H)--:323 Komorovskij Jan 378 Kondratjewa S. 368 Konopczanka Antonina 83 Kopczyńska-Jaworska Bronisława Gierodnik G. :302, 304, 307, 311 Giovanni Gaetano 336 Gliński A. J. 71 Gloger Z. 47 Gładysz Mieczysław 385 Godin Amelia 361 Gorki I. G. 11 Gracianskaja Natalia 376 Granowski T. N. 31 Grigorowicz W. I. 24, 25 Grimm J. i W. 19 Grohsl Margit 384 Grynbłat M. J. 137, 143-144 Guilcher J. M. 382 176, 387-398 Kopernicki Izydor :l6 Korniewa A. :307 Korniłowicz A. 26 Korzun I. P. 140 Korytko Emil 24 Kostkova Anna 359 Kostrzewski J. 218 Kotula Franciszek 263-300 Kozłowski K. 39 Kowalska-Lewicka Anna :377 Krasińska Ewa 385 Kraszennikow S. 372 Kraszewski J. I. 73, 75 Krauss F. S. 38 Królikowska Elżbieta 405 Krygar H. 24 Kuba L. 38 Kukuljević-Sakcinski L 24 Kutrzeba-Pojnarowa Anna 41, 390 Hanka Wacław 23 Haupt L. 39, 40 Heikel A. D. 220 Heimerl Werner 383 Herder J. G. 18, 20 Herrmann Joachim 351 I-lilferding A. 38 Hnatjuk Wołodymir 359 Horak Jiti 261 Horvatkowa Emilia 359 Ikonomow Wasyl 248 Lafitan Fr. 8 Latković Vido 261 Lebiediewa N. L 137 Ligęza Józef 406 Limet E. 381 Linette Bogusław 379-382 Ljubić S. 24 Lompa Józef 53 Jagieła Kazimierz 213-243 Jahoda Gustaw 96, 105 Jasnosz Stanisław 351-358 Jason Heda 383 Jech Jaromir 360, 362 Jezierska Renata 333--340 Jezierski F. S. 13 Joisten Ch. 382 Jordan Ivanow 253 Jordan J. P. 24 Jucewicz L. A. 39 Jung Carl Gustaw 263 Kamarow A. M. 139 Kamocka Maria 405 Kapełuś H. 362, 363 Karadżić Vuk St. 23 Katranow N. N. 24 Kawielin K. D. 31 Kirkor A. H. 39 Klaproth J. 372 Klimova Dugmar 378 Kolberg Oskar 33-94, 111-117, Łęga W. 237 Łomonosow M. W. 11 214 Maepherson J. 17 Mader J. 16 Majkow W. N. 31 Maksymowicz M. A. 25 lVIakulski Krzysztof 390 lVIałczanowa L. A. 139 Małczanowa L. lVI. 137 lVIarcinkowska Halina 342, :347 Marcinkowski A. 39 Masłowa G. S. 1:)7 Maurizio A. 214 159- �40~} Melzer J. Hj Michalek Jim 360 Mickiewicz Adam 123, 125-128 Miladinow D. 24 Miller Elżbicta 71-94 Miller W. 366 Minkow Cwetan :175 Mioduchowska Marianna 390 Moszyński Kazimierz 214, 216, 235, 241, 242, 261 Mozejko E. 302 Mukarovsky J. 164 Murayama Shichir6 372 Murko Matija 261 Muśinski Mikulaś 358 Rakowiecki 1. B. 24 Ramanow E. 144 Raulin H. 382 Richl W. H. 22, :31 Romanska C. 375 Rudzka Aldona 384-385 Rylski Neofif 24 363- 368, 373-376 Simonides Dorota 95-109, 358-363 Simwierstow J. 306 Skrukwa Agata 55-68 Smirnow J. 366 Smolerj J. E. 24, 39, 40 Sniegiriew 1. M. 25 Sobisiak Walerian 370-371, 383-384 Sobotka P. 38 Sriezniewski Ismail Iwanowicz 25, 149- Ognjanowa E. 375 Okazaki Krystyna :i72-:n:l Optołowicz Janusz 406 Osinin Dymitr :174 Ozgowicz Edward 405 158, :1l9-:323 152 Sabalenko E. R. 145 Sacharow l. P. 27 Sasińska-Klas Teresa 368-370 Schlegel F. 19 Schneeweis Emil 384 Seguin Elise 380 Sekuła Michał 343 Serżputowski A. K. 144 Seweryn Tadeusz 388--389 Sharp Cecil 381 Siedow W. W. 142, 143 Siemieński L. 71 Simiczijew Kole 245-262, 325-332, Nadieżdin N. 1. :31 Naruszewicz Adam 13 Nasz Adolf 387-398, 405 Naumow E. P. 364-365 Nechmenin N. 247 Nedo Paul 361 Niederle Lubor 209, 247 Niehorska E. 385 Nikifarowski M. .J. 144 Nikolski M. M. 139 Nizio Krystyna 117-129 Palacki F. 24 Paradowska Maria :341-350 Pauli Ż. 24 Pilichowska Bogdana :18:) Pitoń Jan 342, 344-346 Pitrć Giuseppe 333-:140 Podoh'lk Jan :359, :177 Pol Wincenty 31 Połujański A. :19 Popiel L. 217, 211 Popowicz R. 24 Pranda Adam 359 Primowski Atanas 3H Prus-Chąciński T. M. 312, 346 Pszczółkowska-Simiczijevi Janina PuHkowa E. 81 Purkynie Jan Ewangelista Putiłow B. 366 158 H9- Staró-Moravcova Miriam 377 Steininger H. 383 Steller G. W. 372 Stojanović M. 24 Stożek Władysła\v 406 Stryjkowski Marcin 122 Suboczowa Maria 405 Surowiecki W. 26 Suszil F. 24 Sutter August 384 Svobodova Vlasta 370 Szafarzyk J. P. 24, 26 Szafel' Władysław 269 SZ:H~iawski Klemens 96 Szapkare\v Kuzman 325-332 �<110 Szaulicz Nowica 120 Szpilewski P. 25 Srehhik Svetozar 360 Święcki T. 39 Tarko Medard 33-54, 299, 376-379 Tatiszczew W. N. 11 Tereszczenko A. W. 31 Toch H. J02 Tokariew S. A. la, 141, 142 Torii R. 372 Tremaud H. 381 Trietiakow P. N. 142, 143 Tułtus T. 307 Tyszkiewicz E. 39 Urbancova Viera 16, 30 Verković Stefan 326 Vlachos Theodoros 383 Vlahović Petal' 111-117 Vraz S. 24 Wacław z Oleska (Zaleski) 24 Wakarelski Christo 374 Wali górski Andrzej :385 Weber-Kellermann I. 21 Wenelin J. I. 24 Wieliczka Zygmunt 342, :346 Wieresajew Wikientij :101 Wierzbicki F. 349 Winigradowa L. :367 Wogorow I. 24 Wojnacki W. :349 Wódz Jacek 368 Wójcicki K. W. 24, 71, 72. 87 Wróblewski Tadeusz 41, :376. :399-404 Zaleski A. I. 138-139 Zejler H. 24 Zelenin D. K. 166 Zien kiewicz R. 25 Zilynskyj Orest 378 Zmorski R. 71 Znamierowska-Prlifferowa Maria 390 Żuczkiewicz W. A. 142, 143 Żurawski Tadeusz 390 �INDEKS adaptacyjne vt1a:;y procesy 309 eblO~rilficzne -- 37D form:{ -- - ukrilińskie budownictwo spichrze, budownictwo p. zabudowa ludowe chatą, domy, wsi ;J;j, 40, 47, 1:]7, 288; 11--12 słowiailscy współżycia 23-25 społeczności lokalnej :'85 50, ,51, 71-94, 77 ludowe rosyjska folkloryści 281, :J60 88 ludowe 35, 40, 46-48, :301-363, 374-375 -- białoruskie 368 51 foH:Jorystyka 2!1 382 :3:'4·335 --- ukraiński słowiań:;1de ballada ludowa bajkil magiczna "LO, 275, 278, 280-281, siowny :;ycylijski In badania terenowe - języko:cnawcze bajki HZECZOWY garncarstwo p. majolika garncarstwo 272, 277 gospodarstwa chłopskie 287 grafika ludowa 380 gry i zabawy 35, 40, 45,381 370-377 by liny :lG5-:Hl!i chata 180 1<JSOWSk,l czarownice 181 :l8 l c kalendarz demonologia :3;;, 40, :38:]-384 di,llekty ludowe 2G domy przy~;łup()we 277 drukowanie płótna drzew~o ;;ycia 384 etnogeneza etnografia - białoruska ---- słowiańska radziecka - włoska 135 ·145 5-:J2 ludowa :364-:368 ludowa bułgarska macpdońsbl - plebejski ewolucyjny komputer 380 :335 w etnografii komunikacja 186-187 kosa 17n korowaj :311, :n:~ kutia 374 32-5--3:32 farbowanie tkanin :n1 folklor dziecięcy :35 jugosłowiański 40, 56 kierunek - 385 -- k;lrczma kultura 1:31-1:;5 epika - 141-144 181 epika - 385 382 kolt;dy 273, 281, :J07 kołomyjki 47 Białorusinów 8, 30-:31, -- :370 obrazkowy kapliczki nadrzewne ,;łupowe :J84 111-117 rnaterialna plebejska :38:3 1 :)';, Białorusinów J:JH 380 -213 kuznia 382 J.;-wC',c,tionarillsz legendy literatura liny, ki, 35, 40, 50; e175, 378 ludowa p. bajka, epika, legendy, 1:3 etnograficzny folklor, literatura ballada, kolędy, by- kołomyj- straganiarska, �412 opowiadania, pleSI1l, pieśniarze, podania, poezja, przysłowia, zagadki - straganiarska 274 ludowość 27-29 ludoznawstwo 6, 20 - łużyckie 15 - polskie 12.-14 magia 47, 95, 108, 163, 169, 282, 288, 359 majolika rzeszowska 277 meblarstwo polskie 277 medycyna 35, 40, 51 metoda funkcjonalno-strukturalna 161-176 miedza 377 mitologia 35, 40, 336 monografie kołchozów 1:37 muzyka ludowa 192, 375 muzyczne instrumenty 35, 356 rańtuehy 278 region etnograficzny regionalizm 29:3-295 rolnictwo 35:3 narzędzia do obr{jbki włókna 377 narzędzia rolnicze p. kosa, stępa, wozy obrzędy ludowe 35, 40, 47, 288, 301-318 - - doroczne 163 - - chrzcinowe 311-:312, 315 - - narodzinowe :;59 - - pogrzebowe 117, 378 - - weselne 44, 50, 51, 135, 139, 189, 245-260, ludowe 17, 23, 35, 40, 44-50, slawizm 29 spichrze ziemne 201-211 stępy 21:3-24:3 strój ludowy 137, 165-166, 187, 277 sztuka ludowa p. grafika, plastyka sztuka ludowa 357 - sakralna 384 bułgarskie 3n··374 buntownicze 60 jugosłowiańskie 114 miłosne 374 mityczne 374 niemieckie 19 obrzędowe 374 odpustowe i jarmarczne patriotyczne 60 - - rosyjskie 25 - - rzeszowskie 281, 283 - - weselne 245-262, 374 pieśni systematyka 89 l~ieśniarze, bajarze 378 plastyka ludowa 283 tańce ludowe :35, 44, 49, 50, 381, :382 teatr ludowy 172 tkactwo 1:37, :356, :;7 J tradycje ludowe sycylijskie :j;Hi - - włoskie :3:34 55-68, 375, 381 - :37, 294-295 310, 359, 374 - - zaduszkowe 316-317 ogień, sposoby niecenia 359, 377-378 opowiadania ludowe 35, 44, 4.5, 47, 49, 87 - - słowackie 360 pieśni podania 35, 40, 45-47, !J5-109 - wierzeniowe 96-108 poezja ludowa 25-26 pożywienie ludowe p. korowaj, kutia pożywienie 35, 47, 181-186, 377, 382 - obrzędowe 190, 21:; prawo 35 proza ludowa :359-360 prozy ludowej katalog :378 przechowywanie ziarna 201-211 przemiany społeczne wsi 368-:\70 przemysł ludowy 273-280 przesądy 95-J 08 przędzalnictwo 40 przysłowia 25, 35, 40, 44-47, 50, 368, :375 ubiór p. strój, rańtucb ubiór :35, 40, 45, 47, :356 uprav"a migdałów :382 - 274, 360 wiedza lGdowa o glebach :38:i wierzenia 40, 45, 50, 95-108 - białoruskie 140-141 - słowiańskie 357 wozy 187 wyrób mas!<:l :;77 z<lhawa ludowa :178 biegi lnagiczne 2g:~ zabudowa wsi '~5 Za z;'łgadki :~5J 44, 47, 375 zagrody wiejskie 288 �413 zakazy magiczne 359 zawodzenia żałobne 117 znachorka 102 zwyczaje rodzinne p. obrzl;dy zwyczaje i obycz<.ljc 288 rodzinne zwyczaje doroczne 49, 312-313 - sobótkowe 44 - kolędnicze 302 - weselne 383 - prawne 64, :~77,383 �I,~'-;El(S ETNO-GEOGRAFICZNY Iluś Amcryl,a Pldn. i\rauk:::inic -. :350 Dr"azYlia :541-:~50 Indianie brazylij:;cy 1'31',-:na :--:crbia, łużyccy ~;łowacja 16, 24-2(i, 35 i -358, Syc:/lia ij 17, 201-207 383 Bałkany Ukraina, 35) :364--367, 378 Baskowie Besarabia :382 208 Białoruś, Białorusini \'i~gry .'34, 47, !iI, 12:1-124, 16, 24, 26, 30, 210, 371 Cyg,mie 40-41 :.W'l, Fr8ncja 208, :380-382 0-:31], :ll 377 Litwa, Litwini Łotwa 304, :311 Łużyce :34, 41, 47, 51-52, 14, 245-262, 325-332, 373-376 Morawy 210, 359 12:3 15, 24, 26, 40, 377 Macedonia 24, 163, 165,210 Niemcy 18-22, N.H.F. 99 Zakarpacie 117, l:~-H" 34-53, 49 227 364-365, 47 Kaliskie K~lszuby 46 21f) Kieleckie 46 Krakowskie [\:ujawy 44 'H Lubelskie Lernkowie 46 49 Lt;czyckie 46 Ma~opolska 215, :185 r,,1azowsze 47 Podhale 49 46-47 P07n<lńskie Rumunia 210 Przemyskie 50 Haoomskie 4G 10-12, 311, 131-135, 208, 210, 50 7Viią~ek Radziecki :301-:318, :j7!) Pokucie Rosja 208, :,4, 108 377 24, 26, 111-117, :378 40, :n5 Brytania Bojkowice Kaukaz 21 :l, 2];', WłodJY 209, :38" Wołyń 51 Chdmskic Karpaty 209, (j 38:3 Huculi 50 Jugosławia 62, 376- :17n 208 I'olsl,u, Grecja :W4-36:i, Zyd~~i 41 Estolii:: :j] 260, :;0, 16:!, :;59 5-158, Ukraińcy:!;', Wielka 135-147, 208, 302 Bułgari:J, Bułgarzy 14, 26, 260, :373-:376 Czechy 1:.W, 40 361-:168, 209, ·"17 'i'c.:i;H'Zy Europa 14, Serbowie Sło\viailszczyzl1<l Azj~, 209. :379 i\jnoVl./ie ;jri2·_·;)7~i Ausiria l u:! Serbowie :377 :;48-:~50 :342 Sybcrić-. l"~'.l.T\lJ(J!1~i ;) i Podlwrp<lck,\ 24-27, 31, 120 4.5 208, 210, 213-243, �Rzeszowskie 49, 277-288 Sandomierskie 4:3 Sanockie-Krośnieńskie 49 Śląsk 48, 84, 96, 100-107, 151-1:')8, :385 Tarnowskie 49 Tatry 49 Warmia i Mazury Ziemie Zachodnie Żydzi 268 Indeksy opracowała 48 106, ]07, 125, 21:l J. Gerlach-Klndni.cka ��SPIS ILUSTRACJI 1. Ostatni skrzypek wiejski w Grębowie (Jan Matyka, Grębów, Piasek 93) 2. Typy jam na ziarno (tabI. rys.) . 3. Jama na zboże wyłożona słomą (Słowacja); wg J. Kudrnaca 4. Model zrekonstruowanej jamy na ziarno z miejscowości Klucov (Czechy); wg J. Kudrnaca . 5. Niektóre typy archeologicznych jam na ziarno odkryte w Europie, zestawione przez J. Kudrnaca (tabI. rys.) . 6. Prymitywna stępa kielichowata. Zada brze, pow. Kozienice. Ze zbiorów Muzeum w Radomiu, nr inw. 662/5127; fot. B. Jankowska, 1969 1'. . 7. Otłukiwanie w stępie kielichowatej stęporem a wydłużonym uchwycie. Siostrzytów, pow. Lublin. Badania PAE, kwest. 6, 1965; fot. G. Klaska, 1965 r .. 8. Stępa kielichowata z niską podstawą. Zawady, pow. Tomaszów Lubelski. Badania PAE, kwest. 6, 1964; fot. A. Kuczyński, 1964 1'. . 9. Stępa kielichowata z uchem u dołu. Istebna, pow. Cieszyn. Ze zbiorów Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, nr inw. 54/1; fot. K. Wecel . lO. Stępa kielichowata z uchem u góry. Borki, pow. Zwoleń. Ze zbiorów Muzeum w Radomiu, nr inw. 929/5720; fot. B. Jankowska, 1969 1'. • 11. Stępa cylindryczna z dwustronnym stęporem a długim uchwycie. Dzbanów, pow. Ząbkowice Sląskie. Ze zbiorów Muzeum Etnograficznego we Wrocławiu, nr inw. E-2564; fot. E. Witecki, 1971 1'. . 12. Stępa kielichowata ze stęporem młotowym. Stara Wieś, pow. Oświęcim. Reprod. [z:] J. Czajkowski, Kultura ludowa Starej Wsi w powiecie Oświęcim • w świetle testamentów, inwentarzy i innych aktów ...- Lud. t. LVII 205 210 222 223 224 225 225 227 prawnych w XIX w. "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie" 1968, nr 3, s. 57, ryc. 27; [ot. J. Czajkowski, 1967 1'. • 1:3. Stępa cylindryczna z jednostronnym stęporem z uchwytem w formie poprzeczki. Stubienko, pow. Radymno. Badania PA E, kwest. 6, 1964; fot. M. Kurek, 1964 1'. • H. Tłuczenie w stępie cylindrycznej jednostronnym stęporem. Bartne, pow. Gorlice. Badania PAE, kwest. 6, 19,64; fot. J. Kłodnicka, 1964 r .. 15. Stępa przysiadkowa z dwustronnym stęporem. Stara Wieś, pow. Oświęcim. Reprod. [z:] J. Czajkowski, op. cit., s. 56, ryc. 26; fot. J. Czajkowski, 1967 r .. 16. Stępa kamienna o formie walcowatej. Dybów, pow. Sokołów Podlaski. Badania PAE, kwest. 4, 1961; fot. T. Skarżyński, 1961 1'. '!'i 193 202 205 227 229 229 230 231 �418 17. Stępa nożna połączona ze stęporem. Gaj, pow. Końskie. "Prace i Materialy Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi", Seria Etnograficzna, t. 4, 1960, tab!. V/2; fot. K. Wecel . Ul. Stępa nożna o samorodnej formie. Komorów, pow. Kolbuszowa. Badania PAE, kwest. 6, 1964; fot. J. Pyzik, 1964 r. . 19. Ciężka stępa nożna. Pracze, pow. Milicz. Ze zbiorów Muzeum Etnograficznego we Wrocławiu, nr inw. E-2053 . 20. Stępa mechaniczna tzw. na wiatTaku. Miasteczko Mikstat, pow. 05trzeszów. Reprod. [z:] L. Popiel, Stępa w Polsce, "Luci" J ~n{i, t. :H, s. :no, ryc. 7 . 21. Franciszek Kotula 22. Franciszek Kotula w terenie (rys. Jerzy Sienkiewicz) 2:3. Giuseppe Pitl'Ć (1841-1916). Reprodukcja 7. Enciclopedia italiana. t. XXVII. Roma 1935, s. 44:3 24. Tadeusz Wróblewski . 237 238 239 241 263 298 333 399 SPIS MAP L Formy stęp ręcznych i stęporów . 2. Stępy nożne jej formy wyjściowe i pochodne 221 236 �.. ILL USTRA TIONS 1. 2. :l. ·L 5. 6. 'l. o. D. lO. II. 12. The !,lS! village fiddler at Grębów (Jan Matyka, Grębów, Piasek 93) T.\·pes "r holes ror grain (table fig.) . Hole LII' grain strewn with straw (Slovakia); ace:. to J. Kudrnac Model ur recon,tl"llcted hole roI' grain [rom Klucov (Bohemia); ae:c. to .T. Ku<!rnac Some t.vpes or archeologic:al holes for grain, discovered in Europe. Compiled hy J. Kudrnac (table fig.) . Pl'imilivp cup-y.shaped grain cmshing mill. Zadobrze, pow. Kozienice. From tIll' colleclion or the Radom MUiieum No. 622/5127. Photograph by B.. Jankowska in l!J'6fJ Crushing glain in Uw grain crushing mill with the help of crusher with elongated handle. Siostrzytów, pow. Lublin. Examinations of PAE, kwest. fi. HHi5. Photograph by G. Kloska, 19165. Cup-shaped grain crushing mill with a low base. Zawady, pow. Tomaszów Lubelski. Examinations of PAE, kwest. 6, 1!}64. Photograph by A. Kuczvńsk i 19fi-ł . Cup-shaped grain crushing mill with CI handle at the bottom. Istebna, pow. Cieszyn. From the collection of the Archeological and Ethnographic: Museum in Łódź, exhibit No. 54/1. Photograph by K. Wecel CLip-shaped grain crusing mill wilh a handle at the top. Borki, pow. Zwoleń. From the collection of the Radom Museum, exhibit No. 929/5720. Photograph by B.• Jankowska 1969 . Ban'e[-shaped grain crushing mill with two-sided crusher. Dzbanów, pow. Ząbkowice SI. From the collection of the Wrocław Ethnographical Mu,cum, exhibit No. E-2;564. Photograph by E. Witecki 1971 . Cup-shaped grain crushing mill with hammer crusher. Stara Wieś, pow. Oświęcim. Rcproduction from J. Czajkowski, Kultura ludowa Starej W:;i 111 powiecie Oświęcim w świetle testamentów, inwentarzy prawnych 10 XIX 205 210 222 2'2'3 22-1 225 225 227 i innych (Folk Culture of Stara Wieś, District of Oświęcim in the Light of Testaments, Stock-Books and Other Legal Act in XIX c.). "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie", No.3, p. 'i7. rig. 27. Photograph by .J. Czajkowski, 1967 . H. BillTel-shaped grain crushing mill with one-sided crusher; handle in the shl1pe of cross-bcam. Stubienko, pow. Radymno. Examinations of PAE, k,vest. fj, 1964. Photograph by M. Kurek, 1964 . l-ł. Crushing grain in the barrel-shaped grain crushing mill with the help oE one-sided crusher. Bartne, pow. Gorlice. Examinations of PAE, kwest. H, 1964. Photograph by J. KłQdnicka, 1964 . aktów 193 202 205 w. 227 229 229 �-1:30 15. Grain crushing mill with two-sided crushcl'. Stara Wieś, pow. Oświęcim. Reproduction from J. Czajkowski, op. cit., p. 5ri, fig. 26. Photograph by J. CzajkowskJ., 1967 . 16. Cylindrical grain crushing mill made of stone. Dybów, pow. Sokołów Podlaski. Ęxaminations of PAE, kwest. 4, 1961. Photograph by T. Skarżyński, 1961 17. Pedal grain crushing mill linked with crusher. Gaj, pow. Końskie. "Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi" (Works and Materials of the Archeological and Ethnographic Museum in Łódź), Ethnographic Section, 1960, vol. 4, tab. V/2. Photograph by K. Wecel 18. Pedal grain crushing mill of natural shape. Komorów, pow. Kolbuszowa. Examinations of PAE, kwest. 6, 1964. Photograph by J. Pyzik, 1964. 19. Heavy pedal grain crushing mill. Pracze, pow. Milicz. From the collection by Ethnographic Museum in Wrocław, exhibit No. E-2053 . 2/J. Mechanical grain crushing mill, so-called "on wind-mill". Mikstat, pow. Ostrzeszów. Reproduction from L. Popiel, Stępa w Polsce (Grain Crushing Mil! in Poland), "Lud" (Folk) 1936, vol. 34, p. 270, fig. 7 21. Franciszek Kotula 22. Franciszek Kotula at work (drawn by Jerzy Sienkiewicz) . 23. Giuseppe Pitre (1841-1916). Reproduction from Enciclopedia italiana, vol. 27, Roma 19'3'5, p. 443 24. Tadeusz Wróblewski . 23C 2:11 231 238 na 241 263 293 333 39~ INDEX OF MAPS 1. Forms of hand grain crushing mills and crushers 2. Pedal grain crushling mills - initial forms and derivatives 221 236 �Spis I. treści NA VII MIĘDZYNARODOWY KONGRES SLAWISTOW Józef B u l' S z t a, Oświecenie i romantyzm a słowiańska etnografia l folklorystyka . Medard T ark o, Regionalne monografie etnograficzne Oskara Kolberga i ich znaczenie dla rozwoju badań słowianoznawczych Agata S k l' U kwa. Problematyka społeczna w zbiorach pieśni Oskara Kolberga Elżbieta M i 11 e 1', Bajka ludowa w zbiorach Kolberga (Z problemów warsztatu zbieracza i wydawcy) Dorota S i m o n i d e s, Współczesne podanie wierzeniowe . Petal' V l a h o v i ć, Jugosłowiańska kultum ludowa i folklor w pracach Oskara Kolberga Krystyna N i z i o, SŁowiańskie tradycje pogrzebowe a "śpiew" Pani w Liliach A. Mickiewicza Wasilij K. B a n d a l' c z y k, Etnografia BiaŁorusi okresu powojennego . Janina P s z c z ó ł k o w s k a - S i m i c z i j e w, Ismail Iwanowicz Sriezniewski o polskości Sląska II. STUDIA, ROZPRAWY, 5 33 55 71 95 111 117 131 149 ARTYKULY Bronislawa K o p c z y ń s k a - .J a w o r s k a, Metoda funkcjonalno-strukturalna w badaniach etnograficznych P. G. Bogatyrewa . Stanislaw Bąk, Zmiany na wsi lasowskiej w ciągu ostatniego półwiecza Janusz B o h d a n o w i c z, Spichrze ziemne . Kazimierz J a g i e ł a, Formy stęp w Polsce i ich Występowanie Kole S i m i c z i j e w, Macedońskie ludowe pieśni weselne . 159 177 20l. 213 245 HI. MATERrAL Y r OMOWIENIA Franciszek K o t u l a, Z doświadczeń, prac i przemyśleń regionalisty . Aleksander B l a c h o w s k i, Stosunek do starych zwyczajów i obrzędów ludowych oraz tworzenie nowych \V Związku Radzieckim . Janina P s z c z ó l k o w s k a -S i m i c z i j e w, Hugo Kołłątaj o roli etnografii Kole S i m i c z i j e w, Zbieracz i wydawca macedońskich ludowych utworów epickich Kuzman Szapkarew (1834-1909) . Renata J e z i e r s k a, Giuseppe Pitre - sycylijski Oskar Kolberg. Maria P a r a d o w s k a, Polonica brazylijskie - Kalendarz "Ludu" 26:3 301 319 375 333 341 �422 IV. RECENZJE, PRZEGLĄDY WYDAWNICTW l CZASOl'ISlVI Joachim Herrmann, Zwischen Hradschin und VineLa. (Fl'uhe Kullure cler Westslawen), Leipzig-Jena-Berlin 1971 (Stanislaw Jasnosz) . Slavistika - Etnografia, Folkloristika. Vyd. Slovenskej Akademie Ved, Bratislava 1970 (Dorota Simonides) . Śpiewająca lipka. Bajki Slowian zachodnich. Wyd. VEB "Domowina", Budziszyn 1972 (Dorota Simonides) . Slavjanskij i ba1kanskij folklor. Izd. "Nauka", Moskva 1971 (Kole Simiczijew) Jacek Wódz, Przeobrażenia spoleCime wsi Pleszów, wlqczonej cło Nowej Huty, 1949-1969. Ossolineum, vVroclaw-Warszawa-Kmków-Gdańsk !!J71 (Teresa Sasińska-Klas) 351 358 361 363 3('8 . Vlasta Svobodova, O horackcm modrotisku. Wyd. Horackiej Galerii i Muzeum w Nowym Mieście na Morawach. Nove Mesto na Morave 1m2 (Walerian 370 Sobisiak) Shichiro Murayama, Kita-chishima-ainu-go. (Język Ajnów pólnocnokul·ylskich). Wyd. Yoshikawa-kobunkan 1971 (Krystyna Okazaki) . B'lgarsko narodno tvorcestvo, t. I-XIII, SoCija 1961-196;) (Kole Simiczijew) . Ethnologia Slavica, t. II: 1970, Bratislava 1971 (Medard Tal'/w) . Arts et Traditions Populaires. Revue tl'imestrielle de la Societe d'Ethnographie francaise. Annee 17, Paris 1969, z. 1-2, 3-4 (Boguslaw Linette) . Osterreichische Zeitschrift fu,r Volkskunde. Nowa Seria, t. 2;;, ogólnego zbiol'U t. 74, Wiedeń 1971, z. 3-4 (Walerian Sobisiak) . Prace Etnograficzne. "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego", t. XXIXXIII, z. 5, Kraków 1971 (Aldona Rudzka) . 372 373 376 379 383 384 V. KRONIKA XLVII Walne (Medard Zgromadzenie Delegatów PTL i sesja n,lukO\v,1 \\' O~t ro!<,:('(' 387 Tarko) Sprawozdanie Zarządu Głównego PTL 7. dzialalności w ukresie od do 31 maja 1972 1'. (Adolf Nasz, Bronislawa Jaworska) lipca lD7! 391 VI. IN MEMORIAM Tadeusz Wróblewski (1914-1972). Wspomnienie cji (Stanislaw Blaszczyk) . Adolf Nasz (Edward Ozgowicz) . Maria Kamocka (Elżbieta Knilikows!ca) Józef Ligęza (Maria Suboczowa) . Janusz Optołowicz (Krystyna Marczak) Sebastian Flizak (piotr Kaleciak) Władysław Stożek (piotr Kaleciak) Indeks osobowy Indeks rzeczowy Indeks etno-geograficzny Spis ilustracji map Illustrations pośmiertne i wyl,az publikH39fJ 405 405 405 406 406 406 407 411 414 417 419 �Contents I. PROBLEMS OF VII INTERNATIONAL CONGRESS OF SLAVISTS .J()zcl: B u r s z t a, Slavonic Ethnography and Study ol: Folklore in the Period of Enlightment and Romanticism . Medard T a r Je o, Regional Ethnographic Monographs of Oskar Kolberg and Their Importance in the Development of Slavistic Research . Agata S k l' U k \V a, Social Problems in the Song Collection of Oskar Kolberg Elżbieta M i II e 1', Folk Fable in Kolberg's Collection (the problems of collector and publisher) . Dorota S i m o n i d c s, Modern Superstitious Beliefs . Petal' V I a h o v i ć, Yugoslav Folk Culture and FolklOl'e in the Works of Oskar Kolberg . Krystyna N i z i o, Slavonic Funeral Traditions and "Song" of Lady in the poem The Lilies by A. Mickiewicz. Wasilij B a n d a r c z.y k, Ethnography of Byelorussia in the Post-War Period Janina Pszczólkowska-Simiczijew, I. I. Srezniewski About the Polish Character of Silesia 5 33 5!) 71 95 111 117 131 149 II. STUDIES, REVIEVS, ARTICLES Bronislawa K o p c z y n s k a - J a w o r s k a, Functional-Structural Method in Ethnographical Research of P. Bogatyrew . Slanislaw Bąk, Changes in the Forest Village in the Last Fifty Years ,Janusz B o h d a n o w i c z, Earth Granaries Kazimierz J a g i e I <I, Forms of Grain Crushing Mills in Poland and Their Occurrence . Kole S i m i c z i j (' w, Mncerlonian Wedding Folk Songs III. MATERIALS 159 17'1 201 213 245 AND PAPERS Franciszek K o t u I n, A Regionalist's Work, Experiences and Considerations Aleksander B ł a c h o w s k i, Attitude to Old Folk TradHions and Rites and Birth of New Ones in the Soviet Union. Janina Pszczólkowskc:-Simiczijew, Hugo Kolłątaj's Opinion on the Function of Ethnography . Kole S i ill i c z i j (' w, Kuzman Szapkarew (1834-1909) - Collector and Ed.itor o( Mncedonian Folk Epic \\'orks . Renata J c z i e r s li. a, Gi Llseppe Pitre the Sicilian Kolberg . Maria P a r <I d a w s k a, Brasilinn Polonka (the Calendar of "Folk") 263 301 319 327 333 341 �42L IV. CRITICISM, REVIEWS OF PUBLICATIONS AND PERIODICALS Joachim H e l' l' m a n n, Zwischen Hradschin und Vineta. (Frlihe Kultlll'e der Westslawen), Leipzig-Jena-Berlin 1971, (Stanislaw Jasnosz) . Slavistika - Etnografia, Folkloristika. Vyd. Slovenskej Akademie Ved, Bratislava 1970 (Dorota SimOnides) Singing Linden-Tree. Tales of West Slavs. Wyd. VEB "Domowina", Budziszyn 1972 (Dorota Simonides) 358 36) Slavjanskij i balkanskij folklor. Izd. "Nauka", Moskva 1971 (Kole Simiczijew) Jacek Wódz Social Changes of the Village Pleszew, Annected to Nowa Huta, 1949-1969. Ossolineum, Wroclaw-Warsaw-Cracow-Gdańsk 1971 (Teresa Sasińska-Klas) 3~1 . 363 368 Vlasta Svobodova, O horackem modrotisku. Wyd. Horackiej Galerii i Muzeum, Nowe Miasto in Morawy 1972 (Walel'ian Sobisiak) . Shichiro Murayama Kita-chishima-ainu-go. (Language of North KuriI Ainu). Ed. Yoshikawa-kobunkan 1971 (Krystyna Okazaki) B'lgarsko narodno tvorcestwo, vol. I-XIII, Sofija 1961-1965 (Kale Simiczijew) Ethnologia Slavica, vol. II: 1970, Bratislava 1971 (Medard Tarko) . Arts et Traditions Populaires. Revue trimestrielle de la Societe d'Ethnographie fraDl;:aise. An-nee 17, Paris 1969, fas.cicles 1-2, 3-4 (Boguslaw Linette) . Ijsterreichische Zeitschrift fUr Volkskun-de. New Series, vol. 25; vol. 74 of the whole collection, Vienna 1971 fascicles 3-4 (Walerian Sobisiak) . Ethnographical Works. "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego" (Scientific Publications of the Jagiellonian University) vol. 21-23, fascicle 5. Cracow 1971 (Aldona Rudzka) . 37() 372 373 376 3';"9 383 384 V. CHRONICLE XLVII General in Ostrołęka Account of the ciety for the nislawa Meeting and Scientific (Medard Tarko) Session of Polish Folkloroistic Society . 387 activities of Administrative Board of Polish Folkloristic So,period since July 1, 1971 !-ill May 31. 1972 (Adolf Nasz, Bro- Jaworska) . 391 VI. IN MEMORIAM Tadeusz Wróblewski (1914-1972). Posthumous cations (Stanislaw Blaszczyk) . Adolf Nasz (Edward Ozgowicz~ . Maria Kamocka (Elżbieta Królikowska) Józef Ligęza (Maria Suboczowa) . Janusz Optołowicz (Krystyna Marczak) Sebastian Flizak (Piotl' Kaleciak) Władysław Stożek (Piat?' Kaleciak) Index Illustrations recollection and index of publi399 405 405 405 406 406 406 407 419 �"LITERATURA LUDOWAH Dwumiesięcznik naukowo-literacki Czasopismo wydawane przez Zarząd Główny Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego ADRES REDAKCJI: WROCLAW. UL. SZEWSKA 36, TEL. 438-32 "Literatura Ludowa" ukazuje się obecnie w nowej szacie graficznej jako dwumiesięcznik naukowo--literacki. Zgodnie z nowoczesnym pojmowaniem folkloru, pismo dąży do ogarnięcia różnych zakresów żywej, popularnej twórczości ludowej, podejmując tym samym badania w rejonach zaniedbanych przez humanistykę. Czasopismo ogłasza artykuły i materialy związane z folklorem różnych środowisk zawodowych. Tematyka badawcza obejmuje złożony folklor miasta przekazywany przez tradycję ustną, ale też w formie druków miejskich (ballada uliczna, powieść brukowa, sennik itp.) Stawiając szczególny nacisk na badania w rejonach zaniedbanych i na badania wokół pytań dnia dzisiejszego: o los tradycji folklorystycznych, o folklorystyczne źródła przemian literatury, o związki między pojęciami folkloru, literatury popularnej, kultury masowej - "Literatura Ludowa" pragnie równocześnie utrzymać szerokie spojrzenie na całość procesu 'kulturowego od średniowiecza po współczesność. Cena prenumeraty krajowej: półroczna - zł 24, roczna - zł 48. Instytucje państwowe i społeczne - zakłady pracy, szkoły itp. mogą zamawiać prenumeratę wyłącznie w miejscowych Oddziałach i Delegaturach "Ruch", w terminie do 25 listopada na rok następny. Prenumeratorzy indywidualni mogą opłacać prenumeratę w urzędach pocztowych i u listonoszy lub dokonywać wpłat na konto PKO Nr 1-6-100020 Centrala Kolportażu Prasy i Wydawnictw "Ruch", Warszawa ul. Towarowa 28, w terminie do dnia 10 miesiąca poprzedzającego okres prenumeraty. Prenumeratę ze zleceniem wysyłki za granicę, która jest o 400/0 droższa, przyjmuje Biuro Kolportażu Wydawnictw Zagranicznych "Ruch" Warszawa, ul. Wronia 23, konto PKO Nr 1-6-100024. Egzemplarze numerów zdezaktualizowanych można zamawiać w Zarządzie Głównym PTL Wrocław, ul. Szewska 36, tel. 438-32. �WYDAWNICTWA POLSKIEGO TOWARZYsTWA w latach 1895-1973 013 T57/ . 1\(.373 LUD (1895-1973) Tomy I-LVII PRACE I MATERIAŁY ETNOGRAFICZNE (1934-1973) Tomy I-XXVII PRACE ETNOLOGICZNE (1947-1973) Tomy I-IX ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH (1949-1973) Zeszyty 1-31 część I POMOHZE I WARMIA zeszytów: 3 część II WIELKOPOLSKA I KUJAWY zeszytów: 4 . część III ŚLĄSK zeszytów: 5 część IV MAZOWSZF. i SIERADZKIE zeszytów: 8 część V MALOPOLSKA zeszytów: 11 ARCHIWUM ETNOGRAFICZNE (1951-1973) Nr 1-32 BIBLIOTEKA POPULARNONAUKOWA (1958-1973) Tomy I-VII LITERATURA LUDOWA (1957-1973) Roczników 11 ŁÓDZKIE STUDIA ETNOGRAFICZNE (1959-1973) Tomy I-XV DZIEŁA WSZYSTKIE wyszło: Recdycjct - POLSKIE OSKARA KOLBERGA (1961-1973) 36 tomów. Edycja - 21 tomów Zamówienia przyjmuje: TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE WROCLA W. ul. Sze'Nska 36 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/57f75d2abc7b58288fac64527ead175b.pdf bbbd30e78bba88a5dc9fb3e149d79031 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1443 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1335 Title A name given to the resource Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism / LUD 1973 t.57 Description An account of the resource LUD 1973 t.57,s.351-386 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text IV. c E R E z N E J Lud, t. 57, 1973 .Joachim Herrmann, Zwischen Hradschin und Vineta. (Friihe Kulturen Urania-Verlag, Leipzig-Jcna-Berlin 1971, ss. 285, 79 ryc. oraz flO zdjęć czarno-bialych i barwnych na osobnych tablicach. Westslawen). der w tekście Badania nad wczesnośredniowieczną Słowiańszczyzną, zajmującą obszary między Labą i Dnieprem i od Bałtyku po Dunaj, prowadzono podczas ostatniego ćwierćwiecza z olbrzymim rozmachem. Nastąpił szeroki rozwój prac archeologicznych, a nieliczne z tego czasu przekazy i źródła pisane mediewiści poddali ponownym wnikliwym studiom. Do badań - zwłaszcza nad nazewnictwem - włączyli się językoznawcy, nie mówiąc już o innych dyscyplinach pomocniczych, które przyczyniły się do rozwiązania wielu skomplikowanych zagadnień dotyczących przebie-. gu procesu dziejowego na przełomie pierwszego i drugiego tysiąclecia naszej ery. Częstokroć badania te ujęto \V odpowiednie ramy organizacyjne i instytucjonalne dla sprawniejszej realizacji przedyskutowanych uprzednio i ustalonych programów badawczych. Oparcie tych ostatnich na marksistowskich założeniach metodologicznych doprowadziło do zmiany dawnych poglądów i przewartościowania ocen dotyczących prawidłowości, jakie zachodziły w procesach historycznych, a więc również i w rozwoju kulturowym plemion słowiańskich. Powstała obszerna literatul"a pl'zedmiotu, w której obok publikacji źródłowych i rozpraw o charakterze monograficznym pojawia się coraz więcej prób całościowego ujęcia problematyki i syntetycznej prezentacji dotychczasowych osiągnięć. Podstawowe prace na ten temat ukazały się w krajach słowiańskich, przede wszystkim w Polsce, Związku Radzieckim i Czechosłowacji. Duży wkład wniosły w tym zakresie także badania prowadzone w innych krajach, w tym również Niemieckiej Republiki Demokratycznej, gdzie do czołowych reprezentantów archeologii zachodniosłowiańskiej należy prof. dr habi!. Joachim Herrmann, dyrektor Centralnego Instytutu Historii Starożytnej i Archeologii Niemieckiej Akademii Nauk w Berlinie. Znany jest on w równej mierze z prowadzonych przez siebie badań terenowych (np. prace wykopaliskowe na wczesnośredniowiecznym kompleksie osadniczym w Tornow, pow. Kalau), jak i doskonałych st\ldiów na temat Słowiańszczyzny Połabskiej. Wypada tu wymienić jego podstawowe dzieła: Siedlung, Wirtschaft und gesellschaftliche Verhiiltnisse del' slawischen Stiimme zwischen Oder/Neisse und (Berlin 1968) i Die Slawen in Deutschland (Berlin 1970). Stanowią one oryginalne i wnikliwe próby syntetycznego ujęcia wyników badań archeologicznych i nauk pomocniczych nad strukturą osadniczą, gospodarczą i społeczno-polityczną plemion zachodnioslowiańskich w okresie od VI do XIII wieku. Duża ilość dokładnie przeanalizowanych materiałów rzeczowych z terenu NRD oraz konieczna a równocześnie doskonała znajomość rezultatów podobnych prac z obszarów polskich i czechosłowackich ułatwiły J. Hermannowi przedstawienie szeElbe �Recell,'Zje. pr-;eqlądy wydawnictu: 'i C?C1$opism rokiemu kręgowi czytelników swego kraju calokształtu kultury Słowian zachodnich. zasiedlających we wczesnym średniowieczu rozległe tereny od wybrzeży Bałtyku po Czechy i Morawy. Uczynił to w interesującej książce pod tytułem: Zwischen Hradschin und Vineta. W opracowaniu tym postawił autor przed sobą niezwykle ambitne zadanie prezentacji, w sposób przystępny a jednocześnie zgodny z ostatnimi osiągnięciami naukowymi, rozwoju historycznego oraz kultury materialnej i duchowej mieszkańców ziem "między Hradczynem i Winetą" (dzisiejszym Wolinem). U polskiego czytelnika publikacja ta budzi zrozumiałe zaintel'esowanie z kilku względów. Po pierwsze dlatego, że znane mu są z literatury niemieckiej sprzed ćwierć wieku niepochlebne - oględnie mówiąc - sformułowania na temat Słowian i ich kultury; zresztą jeszcze i w obecnie ukazujących się pracach niektórych autorów zachodnioniemieckich można spotkać się z 'Poglądami, że Słowianie właściwie nie wytworzyli własnej kultury i zawdzięczają ją głównie impulsom zachodnim. Po drugie, czytelnik polski orientujący się dobrze - w wyniku szerokiej akcji badawczej podjętej z okazji Millennium o poziomie kultury swoich przodków w początkowym okresie powstawania państwa i narodu polskiego, z ciekawością porówna poglądy badaczy wschodnioniemieckich na ten sam temat, oparte równie:i: na bogatych źródłach archeologicznych. J. Herrmann stara się w sposób obiektywny wprowadzić czytelnika w interesujący rozdział dziejów związany z genezą i początkowym rozwojem państw zachodniosłowiańskich. Czyni to poprzez ukazanie nie tylko wzrostu gospodarczego widocznego w osiedlach wiejskich, grodach i powstających pierwszych miastach. ale również materialnych warunków życia codziennego mieszkańców, ich obyczajów, wierzeń, sztuki i wszelkich dających się uchwycić śladów ich własnej i oryginalnej kultury. Rozdział pierwszy poświęcony jest wzmiankom historycznym o ludach słowiańskich, ich drogach i kierunkach wędrówek na zachód i południe, omówieniu walk z Hunnami i Awarami i o rozmieszczeniu poszczególnych plemion zachodniosłowiańskich. Nie zawsze były to plemiona niezależne politycznie, a ich wzajemnych stosunków nie cechowało stałe i harmonijne współżycie. Dopiero z biegiem czasu łączyły się one w większe związki o charakterze obronnym lub zaczepnym. W wyniku wewnętrznych procesów i przemian udawało się stworzyć często terytorialnie rozległe, ale nie dość trwałe organizacje typu protopaństwowego, jak np. państwo Samo na czy państwo Wiślano Pierwszą właściwą, w pełni rozwiniętą organizację tego właśnie typu stanowiło Państwo Wielkomorawskie, a po jego upadku państwa polskie i czeskie, a na płn.-zach. obotryckie. Autor słusznie podkreśla, że mimo znacznego zróżnicowania wewnętrznego plemiona słowiańskie wykazywały wiele cech wspólnych, przede wszystkim w zakresit! rozwoju ekonomiczno-społecznego, organizacji produkcji i rzemios( w tworzeniu ośrodków miejskich itd. W odniesieniu do Słowian zachodnich stwierdza, że zapoznali się oni z osiągnięciami antycznych cywilizacji zarówno od promieniującego na wschodzie ośrodka bizantyjskiego, jak również przyswoili sobie wiele z sukcesji kultury zachodnio-rzymskiej za pośrednictwem frankońskim. Nie ogranicza się bynajmniej do podkreślenia wpływów zewnętrznych na kulturę Słowian zachodnich. Dobitnie podkreśla znaczenie związków kulturowych, wynikających z własnej, kształtującej się w ciągu tysiącleci tradycji. Wstępny rozdział, poświęcony okresowi wielkich przemieszczeń się grup plemiennych, kończy omówieniem wyodrębnieni:} się trzech wielkich grup: Słowian zachodnich, południowych i wschodnich, wyróżniając w ramach pierwszej grupy około 7{) l'óżnvch plemion poświadc7.0n~·ch �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism 353 źródłowo w ciągu IX-XI wieku. Dowiadujemy się z niego również o zajmowaniu obszarów opuszczonych przez plemiona germańskie przesuwające się na zachód i południe lub o osiedlaniu się Słowian wśród rzadko rozsianych osad pozostałej ludności germańskiej na terenach na zachód od Sali (Saale), graniczących z państwem najpierw turyńskim, a potem frankońskim, o charakterze tego osadnictwa, o powstających okręgach grodowych (opolach) itd. Tę bardzo interesującą próbę odtworzenia geografii plemiennej przedstawia autor na tle naturalnego krajobrazu, przy równoczesnym uwzględnieniu całokształtu przemian zachodzący,ch w ciągu IX-XII wieku. Właściwą podstawę warunkującą rozwój kultury Słowian upatruje autor w rolniczo-hodowlanym typie gospodarki, przy czym odpowiednio ważną rolę przypisuje rzemiosłu wyodrębniającemu się z przemysłu domowego oraz wzrastającej wymianie handlowej. O tych zagadnieniach traktuje następny rozdział książki, poświęcony uprawie ziemi i różnym systemom tej uprawy, hodowli i myślistwu, wytopowi żelaza, sposobom uzyskiwania soli, różnym gałęziom rzeiniosła, kupcom i handlarzom i wreszcie szlakom handlowym. Autor słusznie stoi na stanowisku, że dla poznania i stwierdzenia, w jakim stopniu osiągnięcia kulturowe są istotne dla rozwoju życia społecznego, konieczna jest znajomość wzajemnych powiązań między gospodarką a strukturą społeczną i polityczną. Wyrazem tego są między innymi legendy o rolniczym pochodzeniu dynastii Przemyśl idów w Czechach i Piastów w Polsce. Można przyjąć, że poziom rolnictwa w zakresie technicznym (tzn. zestaw narzędzi oraz systemy upraw) a nie przestrzennym, gdyż ten uległ zwiększeniu, utrzymał się wśród Słowian zachodnich aż do średniowiecza. Zastosowanie okutego żelazną radlicą pługa umożliwiło wydatne zwiększenie produkcji rolnej pod względem uprawianego areału i wydajności plonów. Chów zwierzą t domowych stanowił drugi zasadniczy człon gospodarki; hodowano głównie bydło i nierogaciznę. Hodowla koni nabierała z czasem dużego znaczenia w związku z powstawaniem drużyn zbrojnych. Na tak obszernym terytorium w dorzeczu Odry i Laby musiały istnieć oczywiście różnice zarówno w zakresie, uprawy ziemi i chowu zwierząt, zależnie od właściwości naturalnych zasiedlanych obszarów. Np. na terenach nad Szprewą i Hawelą, czy na piaszczystych polanach Meklemburgii, plony zbóż nie były tak obfite, a stada bydła tak liczne, jak na lessowych glebach Śląska, Małopolski czy Moraw. Dlatego też w materiałach kostnych uzyskanych z obiektów badanych na terenie np. Brandenburgii prawie połowę stanowiły kości zwierząt dzikich. Rozwoju rolnictwa nie można wyobrazić sobie bez zwiększenia asortymentu odpowiednich narzędzi żelaznych; radlic, krojów, półkosków, sierpów, toporów i siekier, produkowanych przez wyspecjalizowanych hutników i kowali. Uzyskiwanie żenia jego żywotności, upowszechnił się na szeroką skalę dopiero we wczesnym średzania żelaza (stal), pozwalający na znaczne polepszenie jakości narzędzia i przedłużenia jego żywotności, upowszechnił się na szeroką skalę dopiero we wczesnym średniowieczu. W XI w., w związku z dużym zapotrzebowaniem na broń, zaczęły powstawać, zwłaszcza w Polsce i w Czechach, wyspecjalizowane w kuźnictwie osady produkujące na potrzeby zbrojnych drużyn, utrzymywanych przez władców lub ich pełnomocników. Wśród społeczności zachodniosłowiańskiej proces podziału pracy występoWał coraz wyraźniej od VII-VIII w., kiedy można było już wyróżnić 7-3 odmiennych rodzajów produkcji (rolnictwo, chów zwierząt, kuźnictwo, garncarstwo, tkactwo, obróbka drewna, bartnictwo); w X wieku liczba ta wzrosła do około 25 rodzajów, 23 - Lud, t. LVII �35J Recenzje, przeglądy wydawnictw i cza~opism a w XII w. - do ponad 30 (m. in. metalurgia kolorowa, szklarstwo, bursztynim'stwo, produkcja kamieni żarnowych itd.). W wyniku wzmożonego rozwoju produkcji i specjalizacji rzemiosł mógł rozwijać się handel zarówno dalekosiężny, jak i lokalny. Od X w. na obszarach zajętych przez Słowian zachodnich obserwuje się bardzo aktywną działalność handlową kupców orientalnych i zachodnioeuropejskich. Szlak z Kijowa przez Kraków do Pragi z odnogą na Wrocław-Erfurt-Frankfurt n. Menem zaliczał się we wczesnym średniowieczu do najważniejszych dróg handlowych o charakterze transkontynentalnym. Tą drogą na ziemie słowiańskie dostawał się chiński jedwab (Opole), arabska broń (Stara Koufim w Czechach) i przede wszystkim monety srebrne. Ogromny przypływ srebra przyczynił się do powszechnej produkcji ozdób i biżuterii, nieraz o dużej wartości artystycznej. Liczne skarby srebrne z tego czasu (IX-XI w.), ważące często kilka kilogramów cennego kruszcu w postaci ozdób, monet lub stopionych brył (np. skarb z Gellenthin w NRD ważył 12 kg), są dowodem nie tylko wzrastającego znaczenia kupców jako nowej warstwy społecznej, lecz także stanowią wyraźny i wymierny wyznacznik archeologiczny, świadczący o uzyskiwaniu poważnych nadwyżek produkcyjnych umożliwiających gromadzenie bogactwa. Na Morawach zjawisko powyższe można obserwować już od IX w., w Czechach, Polsce, na Pomorzu w ciągu X w., a u Obotrytów i Słowian nadłabskich w XI w. Skarby znajduje się również w mniejszych osiedlach, co świadczy o kształtowaniu się rynku lokalnego i o stopniowym bogaceniu się także ludności wiejskiej. Bardzo interesujące są stwierdzenia autora o istnieniu propol'cji zachodzących między wzrostem produkcji (około 5/6-krotnie od VIII/IX do XII w.) a powiększaniem się liczby ludności na poszczególnych obszarach zachodniej Słowiańszczyzny. W trzecim rozdziale została szeroko omówiona mechanika powstawania feudalnych organizmów państwowych i tworzenia się narodowości. Autor wykorzystuje w tym zakresie wszelkie dostępne źródła pisane i koreluje je z wynikami badań archeologicznych. W jasnym i zrozumiałym wykładzie przedstawia skomplikowaną drogę procesów społeczno-politycznych prowadzących do wytworzenia się - w wyniku społeczno-ekonomicznych i historycznych uwarunkowań - różnych form organizacji społeczno-politycznych jak: oligarchia plemienna (Wieleci), państwa-miasta (np. Wolin - legendarna, użyta w tytule książki - Wineta), organizmy protopaństwowe i państwowe, np. wspomniane już wyżej pierwsze zachodniosłowiańskie państwo Samona, następnie Państwo Wielkomorawskie ze stolicą w Mikulcicach, któremu po stuletnim istnieniu śmiertelny cios zadali Węgrzy. Po jego upadku, na terenie Czech powstało państwo Przemyślidów ze stolicą w Pradze. W tym samym prawie czasie pojawiło się na obszarach nadwarciańskich państwo Polan, które szybko powiększało swoje terytorium. Twórcy obu tych państw, Wacław i Mieszko, zdawali sobie sprawę ze znaczenia chrześcijaństwa przyjmując je jako nową ideologię, bardzo pomocną przy utrwalaniu władzy państwowej. Wnikliwie i obszernie przedstawia autor tendencje zróżnicowań społecznych i powstawanie form organizacji państwowej na obszarach leżących na zachód od Odry, zasiedlonych przez Lutyców-Weletów, Obotrytów, Ranów itd. Chociaż tendencje te pojawiły się dosyć wcześnie również i wśród tych plemion, w rezultacie niepomyślnej konstelacji politycznej (najazdy Franków w IX w. i Niemców w X w.) nie doszło tutaj do powstania trwałych organizmów państwowych. Następny rozdział, a właściwie nowa część pracy pt. "Pochód cywilizacji" (Gang der Zivilisation) posiada charakter bardziej szczegółowy i przypomina w pewnym stopniu znany cykl publikacji "Zycie codzienne ..." �Hcccn.:jt', przcqfqdy wydallJnlctwi czasopisn1 355 W interesujący sposób autor mówi o tym,. jak społeczny podział pracy, rozwarstwienie społeczne i powstanie centralnej władzy państwowej zmieniły życie i kulturę ludów zachodnioslowiańskich. Na skutek pojawiających się coraz ostrzejszych sprzeczności, prawie jednakowy dotąd charakter kultury materialnej, a także i duchowej, zaczął ulegać coraz szybszym przemianom. Ludność rolnicza i po części także rzemieślnicza mieszkała głównie w ziemiankach lub jednoizbowych domach naziemnych, zaś w grodach, zwłaszcza centralnych, związanych często z ośrodkami kultu religijnego, zaczęła pojawiać się architektura kamienna. Obronne wały i wieże grodów 'służyły nie tylko jako zabezpieczenie władzy przed wewnętrznymi i zewnętrznymi nieprzyjaciółmi, ale równocześnie budziły respekt przed nią. Autor podaje wiele szczegółów dotyczących budowy pomieszczeń mieszkalnych i gospodarczych, różnych sposobów ich konstrukcji, urządzeń i wyposażenia wnętrz. Przechodzi następnie do przestrzennego rozplanowania osad, będącego - według niego - niewątpliwym produktem społecznogospodarczego procesu rozwojowego niezależnego od etnicznego charakteru mieszkańców. Czytelnik dowiaduje się w dalszym ciągu tego rozdziału, że na terenie Słowiańszczyzny zachodniej w okresie od VI do XII w. powstało około :3 000 grodów o różnych rozmiarach, kształtach i funkcjach, w zależności od stopnia rozwoju gospodarczego i politycznego. Łączył je jeden schemat konstrukcyjny, to znaczy budowano je na planie koła lub owalu (z tego obszaru znane są też grody wieloboczne - S. J.), albo form do nich zbliżonych. Grody książęce wyróżniały się wielkością, potężniejszymi umocnieniami, a także zróżnicowaną zabudową, na którą składały się pomieszczenia księcia lub jego namiestnika, mieszkania wojów, kwatery rzemieślników, chaty służby oraz budynki i urządzenia gospodarcze, jak spichrze, stajnie, studnie itp. Od X w. w grodach centralnych eksponowane miejsce zajmowała budowla kościelna, najczęściej kamienna. W części poświęconej początkom miast, po ogólnym przedstawieniu tendencji miastotwórczych, autor szerzej omówi! ośrodki miejskie dzisiejszych Moraw (np. Mikulcice, Stare Mesto i in.), Czech (Praga, Levy Bradec), Polski (Gniezno, Gdańsk, Opole, Wolin), północnych Niemiec (Lubeka, Teterow i in.), by w podsumowaniu podkreślić postępowy wpływ takich ośrodków na kulturę najbliższego zaplecza i promieniowania na dalsze środowisko. Jedną z charakterystycznych cech osad wczesnomiejskich było pojawienie się architektury kamiennej. Z nowego budulca wznoszono przede wszystkim świątynie, na wzór tradycjonalnych budowli sakralnych na obszarach śródziemnomorskich, oraz budowle świeckie (palatium). Na omawianym terytorium można wyróżnić pięć dużych ośrodków przedromańskiego budownictwa kamiennego: morawski, czeski, saksoński, małopolski i wielkopolski. Kolejną część opracowania poświęca autor "... człowiekowi, jego kulturze i obyczajom". Prezentuje typy antropologiczne mieszkańców, mówi o dręczących ich chorobach i poziomie ówczesnej higieny. Przy opisie wyglądu rekonstruowanych mieszkań dłużej zatrzymuje się nad ich wyposażeniem, z którego zachowało się najwięcej naczyń glinianych. Poświęcenie im większej uwagi jest zrozumiałe, ponieważ ceramika stanowi dla archeologa bardzo ważny relikt, ułatwiający nie tylko ustalenia chronologiczne, ale pozwalający także wyciągać wnioski o wzajemnych, nieraz bardzo odległych oddziaływaniach kulturowych. Swoje rozważania o kulturze materialnej większych grup ludności na przykładzie rozwoju garncarstwa uzupełnia autor przejrzystym zestawieniem przewodnich typów zachodnio-słowiańskiej ceramiki naczyniowej od VI do XII w. (s. 186-189). Nawiązując do wyposażenia domostw autor wspomina o rozmaitych naczyniach �356 Recenzje, przeglądy wy(tawnictw ; czasopism drewnianych: talerzach miskach, kubkach i czerpakach, wiadrach i beczkach, a następnie o skrzyniach często zaopatrzonych w kłódki, plecionych kobiałkach, koszach itp. Wiele uwagi poświęca technikom tekstylnym, przędzeniu przy pomocy przęślików i tkaniu na pionowych i poziomych warsztatach tkackich. Przytacza opinie polskich badaczy dzielących europejskie tkaniny wczesnośredniowieczne na cztery klasy; na omawianym obszarze produkowano materiały lniane i wełniane zaliczane do dwu ostatnich klas, niemniej wyraża pogląd, że jakość tkanin zachodniosłowiańskich w IX-XII w. niewiele odbiegała od średniej europejskiej, a ilościowo w pełni pokrywała miejscowe zapotrzebowanie, zarówno w zakresie własnej konsumpcji, jak i danin świeckich i kościelnych, stanowiąc często namiastkę środka płatniczego. Stroje większości ludności nie były wielce zróżnicowane, a uzupełniały je dodatki w postaci pasów z okuciami u mężczyzn, drobne aplikacje i ozdoby u kobiet. Ubiór przedstawicieli warstw wyższych był oczywiście okazalszy, a u kobiet strojniejszy, uzupełniony srebrnymi naszyjnikami, koliami z paciorków szklanych i bursztynowych, do których dochodziły srebrne pierścienie, wisiorki, a zwłaszcza brązowe lub srebrne kabłączki skroniowe, tak charakterystyczne w zestawie ówczesnej biżuterii słowiańskiej. Wykonane ze skóry obuwie odznaczało się, zwłaszcza u mieszkańców znacznych grodów i miast (np. Opole, Gdańsk i in.), doskonałością wyrobu i bogatym zdobnictwem. Z uwagi na wysoki koszt wytwarzania, dużą wartość przedstawiała broń, szczególnie miecze i zdobione topory bojowe. Najwyraźniej różnice społeczne uwidaczniały się więc w rodzaju uzbrojenia: prostym wojownikom musiały wystarczyć topory, włócznie i łuki, członkowie starszyzny nosili miecze, głównie importowane z obszarów nadreńskich oraz okazale topory, często inkrustowane srebl·em. Książęta słowiańscy starali się tworzyć dobrze uzbrojone oddziały konne. Np Mieszko I posiadał drużynę liczącą ok. 3000 jeźdźców, a Mścisław pomorski (981 r.) na czele tysiąca rycerzy towarzyszył Ottonowi II do Italii. Podobnie postępowali inni. Swiadczą o tym liczne wędzidła, strzemiona a zwłaszcza ostrogi, znajdywane prawie w każdym grodzisku, nie rzadko także w osadach wiejskich. W okresie od VII do XI w. gruntownym przemianom uległy normy moralne i tzw. stosunki międzyludzkie. Przed powstaniem organizacji państwowych panowały stare obyczaje i pojęcia, powstałe jeszcze w bezklasowej społeczności. Należały do nich udział w wiecach i zgromadzeniach publicznych, obrona obszaru należącego do plemienia, obowiązek zemsty rodowej itp. Przysłowiowa dziś jeszcze słowiańska gościnność wywodzi się z obyczajowości typowej dla okresu wspólnoty. Ludność słowiańska tworzyła społeczność skorą do wspólnych zabaw. Z wykopalisk znane są liczne instrumenty muzyczne, głównie strunowe (gęśłe, harfy), grzechotki gliniane i drewniane, fujarki i piszczałki. Jak wiadomo ze źródeł bizantyjskich i arabskich, Słowianie znali przynajmniej 30 do 40 różnych instrumentów muzycznych, przy któl'ych akompaniamencie śpiewano i tańczono podczas różnych obrzędów i uroczystości, z okazji świąt, początkowo pogańskich a później chrześcijańskich. Innymi przejawami życia publicznego były zgromadzenia i wiece, na których podejmowano decyzje w sprawach ważnych dla grupy; silnie z nimi związane były zgromadzenia łączące się z kulturowo-religijnym światem pojęciowym mieszkańców. Przyjęcie chrześcijaństwa przez warstwy panujące nie oznaczało wcale porzucenia pogaństwa przez wszystką ludność. Znane są liczne wałki zbrojne, u których podłoża znajdowała się chęć powrotu do starych norm społeczno-obyczajowych i wie- �Rl'cenz)e. przeglądy wydawnictw i czasopism 357 rzeń, np. powstanie Wieletów w roku 91l3, tzw. bunt Masława w Polsce w 1038 r., powstanie Obotrytów w 1066 1'. i inne. Większość obrzędów praktykowanych jeszcze do niedawna na obszarach słowiańskich posiada metrykę sięgającą właśnie tych odległych czasów. Sporo uwagi poświęcił autor wczesnośredniowiecznym bóstwom i wierzeniom słowiańskim. Szczególnie z terenów NRD znane są słynne świątynie pogańskie, jak Arkona na Rugii poświęcona Swantewitowi, Retra w pobliżu Neubrandenburg; znane są także inne miejsca kultu, np. Trzygława w Szczecinie i na Wolinie, kultowy ośrodek nad jez. Libu.sa w grodzie St. KoUJfim w Czechach itd. Znaleziska posągów kamiennych lub drewnianych (np. w Altenkirchen na Rugii, w Tollensee w NRD, w Jankowie, pow. Mogilno i in.), małe figurki ludzkie i zwierzęce (te ostatnie związane z kultem wołu i dzika, a zwłaszcza wróżebnego konia), postacie wycinane ze skóry, maski obrzędowe (Opole) wzbogacają zestaw wiadomości o mitologii i obrzędowości Słowian zachodnich. Niemniej - pomimo bardzo obfitej literatury na ten temat - jest ciągle jeszcze trudno wyrobić sobie właściwy obraz w tym zakresie. W każdym razie jest Caktem bezspornym, że jeśli Słowianie nie tworzyli gospodarczej ani politycznej wspólnoty, to nie mogli też posiadać jednolitego systemu wierzeń ani wspólnych bóstw. Autor przytacza mnóstwo przykładów ilustrujących kult przodków, obrzędy pogl'Zebowe, otaczanie czcią świętych gajów i drzew, składanie ofiar, wróżby, wiarę w demony, duchy opiekuńcze i szkodliwe, kult płodności itp. Przedstawia liczne dane uzyskane w drodze wykopalisk (groby ciałopalne i szkieletowe z wyposażeniem zmarłego), a także liczne z tego okresu wypowiedzi podróżników i kupców oraz misjonarzy działających wśród ludności słowiańskiej. W nawiązaniu do kultu pogańskiego autor szeroko omawia przebieg chrystianizacji plemion, związków plemiennych lub państw zachodniosłowiańskich i znaczenie tego Caktu dla rozwoju kultury materialnej i duchowej oraz z organizacyjno-politycznych konsekwencji wynikłych z przyjęcia nowej ideologii i wreszcie roli kościoła w całokształcie wczesnofeudalnych organizacji państwowych. Słusznie podkreśla, że przyjęcie chrześcijaństwa w Polsce, w Czechach i na Morawach w rzeczywisty sposób przyczyniło się do umocnienia państwa powstalego w toku wewnętrznego rozwoju, natomiast chrystianizacja plemion na zachód od Odry byla równoznaczna z bezpośrednim wcieleniem tych ziem i ich mieszkańców w obręb państwa niemieckiego. Końcowy rozdział poświęcony jest zagadnieniom twórczości i sztuki ludowej, rozpatrywanej w różnych układach i kierunkach: jako powszechna twórczość dotycząca formy i zdobnictwa przedmiotów codziennego użytku, artystyczna twórczość warsztatowa (wyrób ozdób z metali szlachetnych i szkła, toczenie przedmiotów z drewna, bursztynu i kości), oraz ukierunkowana twórczość w zakresie sztuki reprezentatywnej (okazałe lub mniejsze rzeźby w drewnie i kamieniu, odlewnictwo brązowe na dużą skalę, architektura kamienna). W podsumowaniu autor podkreśla, że wczesne średniowiecze na obszarach Słowiańszczyzny zachodniej bylo okresem wielkich sprzeczności, w wyniku których ukształtowało się feudalne społeczeństwo klasowe, przy czym celem klasy panującej było scentralizow,lllie władzy w postaci organizacji państwowej. W wyniku tego procesu powstały narody, zaczęły się rozwijać języki narodowe i kultury narodowe. Podczas burzliwych stuleci wczesnego średniowiecza ukształtowały się prawie wszystkie narody i państwa Europy, w tym też i słowiańskie. Treści zawarte w omawianej książce, pomyślanej jako synteza rozwoju kultury zachodniosłowiańskiej, SCj tnk obfite, że nie sposób wymienić na t.ym miejscu �351') Recenzje, przeglqdy w.tIclawnictw i cza..'\CJpism wszystkich poruszonych i doskonale przez autora ujętych zagadnień. Podkreślić przy tym należy przystępność wykładu, ponieważ autor skorzystał z prawa dokonania starannej selekcji dowodów rzeczowych. Nie można co prawda w takim opracowaniu pominąć spraw dyskusyjnych, np. genezy nazwy Słowianin - Slawe - Sklawe (niewolny), a nie od "słowo" (s. 5Q); w innych przypadkach zbytnia generalizacja. zresztą nie do uniknięcia w tego typu pracy, prowadzi czasem do uproszczenia obrazu bardzo przecież skomplikowanego procesu rozwojowego. Wartość pracy polega jednak przede wszystkim na tym, że stanowi ona udaną próbę przedstawienia złożonego procesu dziejowego na rozległym terytorium i w dużej rozpiętości czasowej. Ponadto ukazano w niej możliwości i sposoby interpretacji historycznej dokumentów archeologicznych, które nie pozwalają ubierać przeszłości. jakakolwiek by ona była, w mity. W tym właśnie widzieć można zysk naukow~' i zysk społeczny tej publikacji. Na uwagę zasługuje również jej niezwykle staranny kształt edytorski i okazała szata graficzna. Przejrzysty układ treści podkreślony jest rozbiciem na rozdziały poprzedzone wyliczeniem poszczególnych zagadnień, co w dużym stopniu ułatwia korzystanie z książki. Z wielką znajomością przedmiotu dobrane ilustracje, zarówno rysunki w tekście, w tym wiele rekonstrukcji (nie zawsze przekonywających), jak i czarno-białe oraz barwne wybornej jakości l·eproc1ukcje. znakomicie uzupełniają bogaty tekst. Cennym uzupełnieniem publikacji, pl·zeznaczonc.i w za,adzie dla szerokiego kręgu odbiorców, jest załączona kronika historii politycznej i historii kultury oraz przypisy, w których czytelnik pragnący dokładniej zapoznać się z w.vbranymi ZHgadnieniami, znajdzie wskazówki o najnowszej litel'aturze fachowej. Stanislaw Slavistika Ved, Bratislava Etnografia, folklol'istika. Vydavatelstvo Słovenskej Jasnosz Akademie 1970. Instytut Etnografii bratysławskiej Akademii Nauk wydał z okazji VI Kongresu Slawistów w Pradze interesującą pracę zbiorową, stanowiącą z jednej strony tematyczne uzupełnienie referatów wygłoszonych na Kongresie, zwłaszcza w Komisji Folklorystycznej, z drugiej zaś reprezentującą dorobek pracowników naukowych Instytutu. Publikacja przynosi 10 artykułów i rozpraw mieszczących się w dość szerokiej skali tematycznej. Krótki wstęp redaktora naukowego, Jana Mjartana. przypominający dorobek słowackich pionierów slawistyki i ludoznawstwa, stanowi zarazem dobre tło dla zawartych w tomie prac naukowych. Na pierwszy rzut oka wydaje się, iż księga przedstawia osobliwe silva l'el'U11!. Znaleźć tu bowiem można sposoby krzesania ognia obok Łypów pieśni balladowych: rozprawę o robotnikach sezonowych obok prozy ludowej; zwyczaje związane z narodzinami dziecka obok pieśni jarmarcznych. Mimo tych dość luźnie tematyczni p związanych rozpraw całość jest spięta mocną klamrą. którą stanowi szeroko pojęta twórczość ludowa, przejawiająca się w dużej inwencji i zanwśle twórczym nil' tylko ludu słowackiego, lecz - w myśł koncepcji wydawcy - także innych ludów słowiańskich. I tak, artykuł Mikułasa Musinskiego przedstawia ukraińsko-słowackie k(lntakt~· �Recenzje, przeglądy wydawnictw i cZQ.sopis1n 359 folklorystyczne na przykładzie znanego zbieracza ukraińskiego, Wołodymira Hnatjuka. Ponieważ Hnatjuk interesował się folklorem Ukraińców osiadłych od lat na Słowacji - siłą rzeczy w badaniach jego musiał stanąć problem narodowości, a więc zagadnienie w II połowie XIX wieku mocno dyskutowane i stojące w ogniu wielu polemik. Szkoda, że artykuł nie zwraca uwagi na brak w ówczesnych czasach metod badawczych pozwalających w oparciu o redakcję wątku, wersji opowiadania oraz o analizę struktury wątku wnioskować o jego narodowym pochodzeniu lub przynależności. Hnatjuk jest równocześnie pierwszym folklorystą, który zwrócił także uwagę na folklor zbójnicki, w tym wypadku słowacki, a więc ten najbardziej bogaty w wątki zbójnickie. Ze względu na coraz częstsze badanie folkloru interetnicznego, przypomnienie pracy W. Hnatjuka jest rzeczą celową i ważną. Praca Adama Prandy - to już w zasadzie duża rozprawa, której temat: Interetniczne kontakty wiejskich robotników sezonowych, zaprezentowano i tak chyba w dużym skrócie. Autor przedstawia swe interesujące studium w trzech aspektach: a) najpierw historycznie, dając rzut oka na powstanie problemu pracy sezonowej; b) potem analitycznie, referując typy pracy, do jakiej najmowali się robotnicy; c) wreszcie socjologicznie, ukazując szczegółowo wpływ i zasięg tych migracji na kulturę ludową w jej naj rozmaitszych postaciach (budownictwo, ubiór, folklor i zwyczaje). Stale jednak odnosi się wrażenie, iż jest to skrótowe ujęcie obszerniejszej pracy, w której autor mógł operować' większym materiałem dowodowym, tu natomiast jak gdyby był zmuszony do ograniczenia się do wniosków natury ogólniejszej. Stąd np. niezmiernie interesujące i wnikliwie podane tezy końcowe o wpływie prac sezonowych na zanik granic regionalnych oraz na proces integracji i unifikacji kulturowej, a nawet interetnicznej, są jakby lekko zawieszone w próżni. Artykuł Jana Podolaka o starodawnych sposobach krzesania ognia u pasterzy karpackich eksponuje przede wszystkim stronę wierzeniowo-magiczną zagadnienia, różne zakazy magiczne mające na celu utrzymanie ognia - symbolu życia. Uzyskany drogą starodawnych sposobów ogień pełnił przez długie jeszcze wieki rolę magicznego środka leczniczego. Artykuł jest zwięzły i bogaty w przykłady. starannie dobrane i przekonujące. Na uwagę zasługują także dwa dalsze studia. Pierwsze - Emilii Horvatkowej o zwyczajach ludowych związanych z narodzinami dziecka, drugie - Anny Kostkowej - dotyczące ceremonii weselnych w ukraińskiej grupie etnicznej w Bace w Jugosławii. Polskiego czytelnika zainteresują głównie rozważania wstępne dotyczące enklawy słowackiej na Węgrzech. Komlos - o którym mowa jest bowiem osadą na Węgrzech liczącą 90·/0 Słowaków. Reprezentują oni różne poziomy, także różne regiony słowackie. Jednak w stosunku do ludności węgierskiej występują jako zwarta całość. Autorka, Emilia Horvatkowa, zrefeI'Owawszy główne zwyczaje związane z przyjściem na świat dziecka, dochodzi do wniosku, że Słowacy nie przyjęli żadnego zwyczaju obcego ich kulturze i tradycji. Podobne tematycznie, i w końcowych wnioskach, stanowisko reprezentuje Anna Kostkowa. Odrębność etniczna Ukraińców uwidoczniała się najbardziej w ceremoniach weselnych. Jednak Ukraińcy ci wywodzą się z Węgier, tam zaś żyli w środowisku etnicznie słowackim. Te nawarstwienia kulturowe doprowadziły wśród mieszkańców Backi do świadomej ochI'Ony własnych Wal'tości etnicznych, co wyraża się w tym, że np. żenią się wyłącznie w obrębie własnej grupy. Chroni ich także inne od pozostałej ludności wyznanie. Obie autorki potrafiły w sposób dyskretny, bez "łopatologii" ukazać ważną rolę kultury ludowej w podtrzymaniu narodowości. Pozostałe mzprawy dotyczą wyłącznie folkloru i stanowią nowe przyczynki do dziejów poszczególnych gatunków i kategorii prozy ludowej. Praca Viery Gaspari- �Recenzje. kovej, znanej folklorystki te'retnicznego punktu przeglqdy wydawnictw i c.!u.o::opism słowackiej, pt. Opowiadania słowackie z etnicznego i inwnosi wiele nowych spostrzeżeń. Autorka wychodzi z założenia, że oba wymienione punkty - aspekty, są dwoma stronami tego samego zagadnienia. Gasparikova, niewątpliwie w oparciu o własne doświadczenia, przestrzega przed zbyt pochopnym uznaniem jakiegoś wątku za narodowy. Zwraca uwagę na międzynarodowe pochodzenie wątków oraz na ich narodowe realia, ich konkretyzację w danym regionie etc. Przedstawione przez nią zagadnienie transformacji i adaptacji wątków międzynarodowych zostało zaprezentowane wraz z nowymi postulatami badawczymi. Autorka w pełni zdaje sobie sprawę z tego, jak należy badania prowadzić, jednak ze względu na bardzo rozległy temat ogranicza się w dużej mierze do zasygnalizowania potrzeb badawczych nad wyżej wzmiankowanym problemem. Wiadomo, iż od lat blisko 10-ciu mówi się w folklorze o nobilitacji wspomnieniowej opowieści. Już w 1956 1'. wybitny folklorysta czeski, Jaromir Jech, zaprezentował w "Ceskoslovenskiej Etnografii 1956, t. 6, 202 swe "vypraveni ze zivota". Za nim poszli następni, O. Sirovatka, M. Kolecanyj-Kosowa. W ślady te poszedł także Jim Michalek pisząc swój artykuł: Z problemów opowieści wspomnieniowej. Autor omawia tu trzy grupy tego gatunku, a mianowicie: a) historyczne opowiadania wspomnieniowe; b) opowieści realistyczne; c) opowieści komiczne. W podziale tym raz jeszcze ujawniły się trudności klasyfikacyjne opowieści wspomnieniowej. Wiadomo, że zarówno opowiadania historyczne jak i komiczne są w tym gatunku opowiadaniami realistycznymi, tzn. opowiadaniami. w których brak elementów irracjonalnych. Słusznie przeto autor z ostrożnością zaznacza, że starał się zasygnalizować dalsze nasuwające się folkloryście aspekty badań nad tym współcześnie szczególnie żywotnym gatunkiem. Podobną sygnalizacją ciekawego tematu może być artykuł Svetozara Svehlaka o ludowych grach balladowych. Widzimy tu bardzo interesujące (ormy dramatyzowania ballady przeistaczającej się w teatr. Autor omawia trzy warstwy materiałowe: a) wątki międzynarodowe; b) wątki słowackie; c) wątki literackiego pochodzenia. Najbardziej, słusznie zresztą, wyeksponowane zostały tu najrozmaitsze sposoby inscenizacji ballady ludowej, w wyniku których udramatyzowana ballada zbliża się do teatru ludowego. Natomiast praca Soiii Burlasowej poświęcona jest nie tyle literackiej, co muzycznej stronie ballady. Artykuł Do charakterystyki melodii słowackich ballad ludowych jest ponownym przypomnieniem ważnych w folklorze postulatów. a mianowicie zwraca uwagę na konieczność interdyscyplinarnego badania, w tym wypadku ballady. Winni się nią zainteresować historycy literatury, muzykolodzy, etnografowie-folklol-Yści. Specjalizacja osiągnięta w wyniku połączenia wspomnianych dziedzin nauki musi - jak pisze Burlasowa - doprowadzić do kontaktów międzynarodowych. Te z kolei wymagają usystematyzowania materiałów krążących w przekazie ustnym nie tylko od strony wątku, ale także od strony melodii. Dla muzykologów szczególnie cenne są te partie artykułu, które zostały poświęcone wyłącznie melodiom ballad. Tom Slavistika zamyka ostatni artykul Lubicy Droppowej O pieśniach jaTmarcznych. Jest to specyficzna forma literatury, przez którą rozumie się pieśni zapisywane na luźnych kartkach, często ilustrowane, sprzedawane na odpustach, pielgrzymkach, jarmarkach. Dla szybszej ich percepcji sprzedawcy śpiewali je dla reklamy i pokazywali ich treść w obrazkach. Autorka ukazuje etapy rozwojowe pieśni jarmarcznej i porównuje je z sąsiednimi narodami. Dzieli je na epiczne widzenia �Recenzje. pLJ.cf}lądy lvyrl.awnictw 361 i czasopisl'n i liryczne. W Czechosłowacji występują przeważnie liryczne, w Niemczech epiczne. I tu - jak w większości artykułów omawianej książki - spotykamy wskazówki metodologiczne dla wszystkich tych, którzy zechcą podjąć dalsze badania nad rozpoczętymi tu problemami i tematami. W sumie otrzymaliśmy bardzo ciekawy zbiór o dużej wartości naukowej zarówno dla etnografów, jak i folklorystów. Niektóre z omawianych artykułów sygnalizują białe plamy na mapie współczesnej folklorystyki, inne próbują je usunąć. Książka jest zarazem cenną informacją tematyczną, przedstawiającą warsztat naukowy pracowników Instytutu Etnografii słowackiej Akademii Nauk w Bratysławie. Dorota Simonides Spiewająca lipka. Bajki Słowian zachodnich. Opracowanie zbiorowe pod kierownictwem prof. dr Paula Nedo. Komitet Redakcyjny: dr Viera Gaśparikova (CSRS - Bratysława), dr Jaromir Jech (CSRS - Praga), dr Helena Kapełuś (Polska - Warszawa), prof. dr Paul Nedo (NRD - Lipsk). Ilustracje: Helena Zmatlikova (CSRS - Praga). Wydawnictwo VEB "Domowina", Budziszyn 1972, ss. 341. Wersje czeska i słowacka w kooperacji z wydawnictwem "Mlade leta w Bratysławie, wersja polska w kooperacji z wydawnictwem "Śląsk" w Katowicach. Próbę zaprezentowania w jednym tomie bogactwa ludowej twórczości Słowian spotykamy już w romantyzmie. Karol Jaromir Erben wystąpił w 1865 1'. ze swym słynnym zbiorem Sto prostoncirodnich pohcidek a povesti slovanskych, który miał pełnić w ramach koncepcji panslawistycznych funkcje głównie językowe, miał bowiem zapoznać młodzież z językiem i mową wielkich narodów słowiańskich. Z tych też względów znajdujące się w zbiorze bajki nie zostały przetłumaczone na język czeski, lecz pozostały w oryginale. Rok wcześniej pojawiła się w Paryżu książka Aleksandra Chodźki Contes des Paysans et des Patres Slaves mająca także ambicje zaprezentowania bajek słowiańskich. W 1878 r. wychodzi w Lipsku zbiór Amelii Godin Slavische Miirchen, który w drugim wydaniu brzmi już tylko: Polnische Miirchen. Zbiorów podobnych jest wiele i sięgają one korzeniami do idei słowianofilskich. Współcześnie jednak żaden z wymienionych tomów nie jest dostępny dla czytelnika, zaś dobór znajdujących się w zbiorach tekstów pozostawia wiele do życzenia. W tej sytuacji z ['adością należy powitać realizację wydania niniejszego zbioru bajek Słowian zachodnich, przygotowanego przez wytrawnych bajkoznawców, a przeznaczonych głównie dla szerokich rzesz miłośników bajki ludowej. Zbiór zostaje wydany w pięciu wersjach językowych: czeskiej, słowackiej (z tej pochodzi recenzja). polskiej, łużyckiej i niemieckiej. Całością toku prac kieruje prof. dr P. Nedo, zasłużony łużycoznawca, były kierownik Instytutu Łużyckiego Uniwersytetu Karola Marksa w Lipsku oraz były dyrektor Instytutu Etnograficznego Akademie der Wissenschaften w Berlinie, poza tym autor licznych publikacji folklorystycznych. W omawianej tu edycji P. Nedo jest także autorem opracowania łużyckiego i niemieckiego . . Na treść zbioru bajek $piewająca lipka (tytuł za jedną z bajek łużyckich: Klinkotata lipka) składa się 13 bajek z etnicznych terenów czeskich, 17 z terenów �RECENZJE. PRZEGLĄDY WYDAWNICTW 1 CZASOPISM słowackich, 21 z polskich oraz 11 7. terenów łużyckich (obszar' dwujęzyczny - zatem również ze źródeł w języku niemieckim). Razem zbiór obejmuje 62 pozycje Wersję czeską przygotował znakomity folklorysta czeski Jaromir Jech. autor wielu zbiorów folklorystycznych i rozpraw bajkoznawczych ; słowacką Viera Gasparikova, autorka znanej rozprawy o zbójniku Miszo Wdowczyku. Wyboru ze źródeł oraz opracowania (21) tekstów polskich dokonała H. Kapełuś, autorka interesujących rozpraw bajkoznawczych i zbiorów bajek, wybitny znawca polskiej poezji i prozy ludowej. Przy selekcji materiału autorzy kierowali się z jednej strony zamiarem ukazania specyfiki i odrębności narodowych i łokalnych, z drugiej - wykazania, jak dalece twórczość ludowa (tutaj w dziedzinie bajek) jest wspólna całej grupie Słowian zachodnich. Dlatego też tak się złożyło, że niektóre bajki występują w zbiorze ni~ tylko w jednym wariancie; było to zamierzenie celowe. Prezentowany tutaj wybór bajek, dokonany przez doświadczonych specjalistów twórczości ludowej poszczególnych regionów etniczno-językowych, jest zatem wyborem reprezentatywnym dla terenów zachodniosłowiańskich. Zbiór Spiewająca lipka nie jest zbiorem naukowym. Jest to książka - jak wyżej powiedziano w zasadzie przeznaczona dla młodych czytelników i miłośników bajki ludowej. Niemniej jednak, jako zawierająca teksty autentyczne. może stanowić cenną pozycję dla folklorystów: na końcu książki znajduje się starannie opracowany wykaz źródeł dla każdej bajki oraz zestawienie typologiczne klasyfikacji tekstów usystematyzowanych według międzynarodowych katalogów bajek: Aarne-Thompsona, Bolte-Polivki, J. Krzyżanowskiego, Polivki i Tillego. Na tym też trzeba było ograniczyć oprawę naukową tekstów ze względu na to. że wydawnictwa, kierujące się raczej potrzebami czytelników. na ogół niezbyt chętnie uwzględniają bardziej wyczerpujące i obszerne opracowania naukowe. Folkloryści wydają więc z reguły swe teksty w takim opracowaniu, jakiego wymaga wvdawnictwo. Oprócz bibliograficznego wykazu źródeł i systematyki. wszystkie wersje językowe zaopatrzone są w Przedmowę względnie Posłowie, w któl'ych omówiono cel książki, zwrócono uwagę na cechy charakterystyczne tekstów - na ich specyfikę, powiązania i odrębności tematów czy wątków itp., przedstawiono również (w sposób skrótowy) historię źródeł, zbieractwa bajek oraz szkic historyczny danego etnikum, wreszcie problemy związane ze stroną techniczną przy opracowaniu tej kilkujęzycznej edycji, jak sprawy przekładu, obróbki stylistycznej itd. Tutaj można wspomnieć, że najwięcej trudności przysporzyły sprawy językowe. Wybrane bajki pochodzą bowiem i z różnych epok, i z różnych źródeł. i jak wspomniano z różnych regionów językowych, przedstawiały więc dość zróżnicowany styl czy poziom opracowania. Zapis każdego tekstu należało opracować według wymaganych kryteriów i norm językowych (a także wymogów w~'dawnictwa), kładąc jednak również nacisk na to, aby poszczególne bajki nie zatraciły swoich cech indywidualnych i kolorytu lokalnego, a nawet o ile to było możliwe - również i gwary. Wybór bajek polskich dokonany przez H. Kapełuś nie był zadaniem łatwym. Bajki polskie to wyłącznie autentyki prozy ludowej (Malinowski, Kolberg. teksty z "Ludu", "Wisły", MAAiE, ZWAK). Jako takie odbijały dość wyraźnie surowością, czasem nawet chropowatością czy lapidarnością ujęcia od pozostałych tekstów. które językowo były bogatsze i gładsze. gdyż w wielu przypadkach pochodziły ze zbiorów już literackich okresu romantyzmu (np. niektóre bajki słowackie). 'IN wyborze polskim nie ma ani jednego tekstu pochodzącego ze zbiorów �Hecen zje. pr:e9/qdy lVydawnictwi :w:~ czasopism już litel'acko wystylizowanych, typu: Wójcickiego, Glińskiego, Siemieńskiego, Balińskiego czy innych. Zadanie wyboru utworów nie było łatwe m. in. i dlatego, ż:> ostatnio ukazało się dwkiem sporo polskich zbiorów bajek, mogła więc zachodzić obawa, że pewne teksty, zwłaszcza te najbardziej reprezentatywne, są już dość spopularyzowane. Tymczasem wybór H. Kapełuś jeszcze raz dowiódł, jak mało znany jest nasz własny skarbiec bajek ludowych. W przygotowanym wyborze znalazły się teksty mało znane współczesnemu czytelnikowi, gdyż pochodzą one ze źródeł aktualnie już trudno dostępnych; oprócz nich są również i teksty popularne, ale w najlepszych, oryginalnych wariantach. Nie ma tu, co należy podkreślić, ani jednej pozycji tzw. pseudotwórczości ludowej. Oddanie specyfiki tych właśnie oryginalnych bajek, ich języka, gwary, dialogu, narracji, napotkało chyba na największe trudności w przekładzie na języki obce, o czym wspomina Zl'esztą V. Gasparikova w swoim Poslowiu (do wydania słowackiego). Mimo, iż widać starania w oddaniu tekstów polskich według poetyki bajki ludowej, to jednak - ze względu na wyżej wspomniane trudności, zapisy fonetyczne itp. przekład jest miejscami dość dowolny; tak np. wprowadzono dialogi, skrócono wtrącenia narratora, skreślono częściowo opisy. W wyniku tych zabiegów i przeróbek bajki polskie w tej wersji obcojęzycznej odbiegają miejscami od swoich oryginałów, a tym samym umniejszają nieco ich wartość dokumentalną. Bajki z innych etników językowych, zwłaszcza te opracowane już stylistycznie i lilteracko, takich trudności raczej nie nastręczały. Wszystkie wersje językowe Spiewającej lipki mają identyczny układ treści, identyczną szatę graficzną oraz obwolutę. Ilustracje H. Zmatlikovej z Pragi są barwne, żywe, znakomicie oddają atmosferę bajki ludowej. Nic więc dziwnego, że nakłady poszczególnych wydań cieszą się wielkim powodzeniem, a np. zbiór w wersji niemieckiej (Die gliiserne Linde), który ukazał się ostatnio w NRD, został już całkowicie wyczerpany. W sumie jest to ciekawy, intel'esujący i wartościowy zbiór prozy ludowej Słowian zachodnich, będący zarazem dokumentem i obrazem wzajemnych kontaktów kulturowych tych ludów - Czechów, Słowaków, Łużyczan i Polaków. Książka w przekładzie polskim, którego dokonała wyśmienicie Ligia Jasnosz, ukazała się na naszych półkach na 1}()Czątku19'n r. D01'ota Simonides Slavjanskij i balkanskij folklo1', Izdatelstvo "Nauka" Moskva 1971, ss, 252, Wydana przez Instytut Słowianoznawstwa i Bałkanistyki Akademi Nauk ZSRR omawiana książka jest pierwszą tego rodzaju pozycją, jaka ukazała się dotąd w Kraju Rad. Jest to zbiór prac 9 autorów, znanych folklorystów radzieckich. Jak wiadomo, w 12 tomach serii "Russkij Folklor" (1956-1971) umieszczoni) sporo materiału poświęconego twórczości ludowej Słowian. I w carskiej Rosji nie brak było pl'ac powszających poszczególne zagadnienia poezji i prozy ustnej Słowian. Jednak wszystkie te prace miały ""ąski charakter. bowiem autorzy rozpatrywali kulturę duchową Słowian \\' ramach raczej etnicznych. rzadko nawiązu- �Recen,je, przeglądy wydawnictw i czasopism jąc do dorobku kulturowego innych Słowian, szczególnie ich sąsiadów. Natomiast prace zawarte w omawianej książce poświęcone są, jak mówi tytuł, słowiańskiemu oraz bałkańskiemu folklorowi, a centralne miejsce w tych pracach zajmuje - według autora wstępu - "zagadnienie wspólnego i specyficznego słowiańskiego ludu bałkańskiego areału folklorystycznego" (s. 3). Obszary Bałkanów były od VII wieku polem długich i krwawych starć zbrojnych, a jednocześnie areną, na której rozwinęły się kultury zamieszkujących je ludów. Pojawienie się tu Słowian miało decydujące znaczenie dla ukształtowania się nowej kultury słowiańskiej Serbów, BułgaróW, Macedończyków, Chorwatów, Czarnogórców i Słoweńców, a także ich sąsiadów. Szczególnie w okresie wielowiekowego panowania tureckiego ludy zamieszkujące tereny południowo-wschodniej Europy łączyły wspólne dążenia. Podobne warunki bytu zbliżyły ich, razem bowiem walczyły przeciwko Turkom. Stąd i wiele wspólnych cech w ich folklorze. Rozpatrzona więc na tej płaszczyźnie twórczość ludowa Słowian i innych ludów bałkańskich ujawni nie tylko ich podobne cechy, lecz i ich odrębności. Tematyka ta jest nader ciekawa, ale jednocześnie i niełatwa, albowiem trudności wynikają przede wszystkim stąd, że i we własnych krajach folkloryści bałkańscy nie zdołali dotąd syntetycznie opracować wszystkich gatunków swej tWórczości ludowej. Przed badaczami zaś zagranicznymi stoją jeszcze większe trudności, wynikające z braku źródeł oraz z nieznajomości języków narodów bałkańskich. Dlatego biorąc do rąk książkę Slavjanskij i balkanskij folklor cqtelnik ma uzasadnione pytania: czy treść pokrywa się z tytułem książki, czy rzeczywiście folklor ludów słowiańskich i innych ludów bałkańskich rozpatrzony jest na tle porównawczym. Otóż obawy te sprawdzają się, gdyż poza jedną pracą, gdzie omawiane są paralele arumuńsko-słowiańskie, brak innych zestawień. Przed drugą wojną światową o pracach tego typu badacze mogli tylko marzyć, bowiem sytuacja polityczna w krajach słowiańskich i innych bałkańskich nie pozwalała na swobodne badanie danego regionu obcego kraju. Nie było także dostatecznej współpracy kulturalnej. Dziś również nie jest sprawą łatwą korzystanie z księgozbiorów i materiałów archiwalnych Grecji, Turcji i Albanii, nie mówiąc już o prowadzeniu badań tel'enowych w tych krajach przez folklorystów obcych. Trudności te odbijają się w pracach badawczych folklorystów usiłujących ująć pewne zagadnienia na tle porównawczym. Luki te, mimo szlachetnych zamiarów i włożonego trudu autorów radzieckich, widoczne są i w omawianej książce. Tematyka zawartych tu prac jest pociągająca, lecz bezmiernie trudna, dyskusyjna. Z tego powodu, mimo dużego nakładu pracy autorów, znajduje się sporo spraw problematycznych i niesłusznie ujętych, świadczących o niewyst.arczającej znajomości rozwoju kultury ludowej danego ludu bałkańskiego. Być może, wynika to także stąd że niektórzy z autorów tej l(siążki niezbyt krytycznie odnieśli się do opracowań nielicznych folklorystów bałkańskich, posiadających mylne poglądy nie tylko o genezie i rozwoju twórczości ludowej, lecz nawet negujących przynależność narodową niekt.órych narodów słowiańskiego południa. Nil szczęście nie dotyczy to wszystkich prac zawart.ych w tej edycji, bowiem wiele z nich ujmuje prawidłowo zagadnienia, jakie postawił przed sobą autor. E. P. Naumow w rozprawie Poludniowo-slowiU11ski epos i problemy serbskiego średniowiecza (s. 5-:>3) opracował solidnie ten ważny okres historii Serbii, który zostawił głębokie ślady w epice ludowej wszystkich Słowian bałkańskich, zwłaszcza zaś Serbów, Macedończyków j Bułgarów. Naumow ocenił obiektywnie dzieje historii Serbii i Macedonii. Na ziemiach t.ych dwóch krajów, szczególnie w Macedonii, poza niektórymi lokalnymi władcami feudalnymi rZijClzili w XIV �Recenzje. przeqlą(/y wydawnictw "i c.rasopisrn wieku władcy wywodzący się z dynastii Nemanićów i Mrnjavcevićów. W okresie tym, jak wiadomo, l"Ozegrały się ważne wydarzenia historyczne, które zaważyły na dalszym losie Bałkanów, a na kanwie tych wydarzeń zbudowany został w dużej mierze bohaterski epos ludowy Słowian południowych. Wąskie ramy rozprawy nie pozwoliły autorowi nawiązać do genezy epiki ludowej tych ludów słowiańskich, przedstawić ich wspólne i odrębne cechy. Dane historyczne z XIV i początku XV w., któl'e podaje Naumow, są ważnym materiałem dla badaczy epiki ludowej Słowian południowych, bowiem osnuta jest ona w dużym stopniu na wydarzeniach historycznych tego okresu. Na podstawie tych właśnie danych autor pokusił się o zbadanie wydm"zeń historycznych z tego okresu zawartych w niektórych wątkach ludowych pieśni epickieh, opiewających czyny bohaterskie władców Serbii i Macedonii. Co do wiarygodności tych danych i słuszności tez autora nie ma najmniejszej wątpliwości. Autor przedstawił obiektywnie i rzeczowo panoramę tego burzliwego okresu. Szkoda jednak, że ograniczył się jedynie do niektórych serbskich wątków epiki ludowej i nie wykorzystał bogatych cyklów macedońskiego ludowego eposu bohaterskiego, w którym t.e wydarzenia historyczne odbiły się bardziej bogato. W macedońskiej epice ludowej, obszerniej niż u Serbów i Bułgarów, opowiada się o MomcziIu, Vukaśinie, Królewiczu Marku, Nowaku, Chreli, Bogdanie. Jest to całkiem zrozumiałe, ponieważ byli oni władcami Macedonii i ludowe pieśni epickie opiewające ich czyny bohaterskie i życie pl-ywatne mogły powstać najpierw na ziemiach macedońskich. Bohaterowie ci są popularni także w epice serbskiej i bułgarskiej. Naumow słusznie podkreśla, iż brak wielu dokumentów źródłowych o władcach średniowiecza, gdyż mogły one ułec zniszczeniu podczas wielowiekowej niewoli tureckiej. Co do pewnych anachronizmów, które występują w ludowych utworach epickich i o których wspomina Naumow, jest to sprawa normalna dla twórczości ludowej. Pieśni te bowiem ulegały nieustannej przeróbce aż do wieku XIX, kiedy to po raz pierwszy zostały ogłoszone przez zbieraczy. Co do postaci Chreli oraz Bogdana (Lutycy, Jug-Bogdana), których prototypów Naumow szuka w postaciach działających w Serbii i Hercegowinie, jest to zagadnienie sporne. Wiadomo, że byli oni władcami Macedonii w II połowie w. XIV (zachowała się baszta Chreli w klasztorze Rilskim, nazwy geograficzne związane z Bogdanem w południowej Macedonii), tak że nie można się zgodzić z autorem, iż Pl"Ototypem Chreli był Stefan Chrelja z Raszki. Pieśniarz ludowy nie trzyma się granic historycznych. Do postaci historycznych, działających w II połowie wieku XIV, włączał czyny bohaterskie postaci z I połowy lub z początku w. XN (np. wraz z Królewiczem Markiem współdziałają Momczil, Skender-beg i in.). a cyklu bitwy na Kosowym Polu Naumow nie przytoczył żadnych utworów ludowych. Ograniczył się jedynie do omówienia danych historycznych opiewanych bohaterów ludowego eposu serbskiego i ominął ciekawe wątki macedońskie, nieznane u pozostałych Słowian bałkańskich oraz oryginalne wątki zawierające wiele lokalnych elementów z życia Macedończyków, spisane w II połowie XIX w. oraz po II wojnie światowej. W rozprawie S. N. Azbełewa Motywy zabicia wrogiego króla w bylinach i w pieśniach kosowskich (s. 53-74) znajdujemy wiele ciekawych wypowiedzi. Azbelew stara się ustalić typologiczne i genetyczne podobieństwa w motywach niektórych bylin rosyjskich poświęconych walce ludu rosyjskiego z bohaterskimi ludowymi pieśniami epickimi Słowian bałkańskich, opiewającymi bój na Kosowym Polu. Obu te wydm'zenia historyczne miały decydujące znaczenie dla losu Rusi oraz królestwa serbskiego. Najazd Tatarów i klęska Rusi stały się ulubionym �3titi Hecenzje. przcf.7lqriy wyda.wnictw i czasopism, tematem pJesmarzy ludowych. Ślady tych walk nie zacierały sir: ,,,. pamięci ludu rosyjskiego na przestrzeni długich wiekó\v. Wiele wątków tych bylin opowiada, jak zostaje zabity wódz wroga przez bohatera rosyjskiego, który wtargnął do jego namiotu. Uważano dawniej, że motyw ten przedostał się do rosyjskiego eposu bohaterskiego drogą migracyjną z irańskiej epiki ludowej. Czołowy przedstawiciel szkoły historycznej, W. Miller, uważał, że w wątku bylin rosyjskich widać naśladowanie motywu pojedynku między Rosternem i Kolunem eposu Szach Name. Azbelew nadal podtrzymuje, iż motyw ten dostał się do bylin rosyjskich drogą migracyjną, lecz nie z epiki irańskiej, i że "źródłem zapożyczeń była tradycja jugosłowiallska" (s. 55), mianowicie zabicie sultana Murada I w dniu 15 czerwca 13139r. w bitwie na Kosowym Polu przez witezia serbskiego. Milosa Kobilića. Zabójstwo to jest według autOl"a kulminacyjnym punktem bohaterskich pieśni Serbów, Chorwafów, Bułgarów i Macedończyków, opiewających bój na Kosowym Polu. Autor buduje swoją tezę na podstawie synchronizacji dwóch bitew, które rozegrały się w latach 80 wieku XIV: na polu Kulikowskim, kiedy to w roku 13110 wojsko Rusi rozgromiło armię chagana Mamaja, oraz na Kosowym Polu w roku 1389, kiedy Serbowie ponieśli klęskę walcząc przeciwko najeźdźcy tureckiemu. Jakkolwiek wyniki obu tych bitew różnią się diametralnie, Azbelew widzi w nich wiele wspólnego. Rosjanie co prawda zwyciężyli, lecz zapłacili za to drogą daninę, bowiem na polu walki poległo dwie trzecie wojsk rosyjskich. Na Kosowym Polu natomiast zwyciężyli Turcy, jednak mimo to nie mogli oni wykorzystać w pełni plonów swego zwycięstwa, gdyż Serbia zachowała niezależność aż do roku 1459, czyli przez 7Qlat po tej klęsce. Pierwsze informacje o bitwie na Kosowym Polu przyniosly do Moskwy w roku 1390 osoby, które towarzyszyły metropolicie rosyjskiemu, Pi menie, w jego podróży do Konstantynopola. Dokładniejsze jednak wiadomości a tej klęsce uzyskali Rosjanie od Serbów i innych Słowian południowych, którzy zaczęli przyjeżdżać na Ruś począwszy od końca XIV wieku. Zapożyczenie motywu o zabiciu wrogiego króla przez bohatera narodowego Azbelew odnosi do okresu drugiego wpływu południowo-słowiańskiego na plsmiennictwo i kulturę rosyjską (s. 60) oraz do czasów późniejszych, kiedy więzi Rosjan ze Słowianami bałkańskimi ulegały dalszemu zcieśnianiu (s. 72-73). Na tle porównawczym zbudował także B. Putilow swój artykuł Tematyczna zamkniętość oraz plan tematyczny w eposie slowiańskim (s. 75-94). Aut.or omawia właściwości tekstów pieśniowych bylin rosyjskich i ut.worów epickich Słowian zadunajskich. Według niego, co zresztą jest. słuszne, st.ruktura, kompozycja i stylist.yka każdej z tych pieśni jakby była niezależna od innych i st.anowiła wątek samorodny. Put.iłow przytacza nieliczne przykłady z cyklu o Królewiczu Marku i Ilji Muromcu aby udowodnić, że każdy z tych utworów jest zamknięty. J. Smirnow z kolei zajął się zagadnieniem podobieństwa opisów w słowiańskich ludowych pieśniach epickich (s. 95-123). Pisze on także o znaczeniu folkloru słowiańskiego dla badań bałkańskiej wspólnoty epickiej (s. 171-181). W rozprawie pierwszej autor w wielu problemach minął się z prawdą. Zaskakujące jest stanowisko Smirnowa odnośnie do ludu macedońskiego. Sam zaznacza, że korzystał z pieśni zawartych w zbiorach Stefana Verkovića, braci Miladinowów oraz Rybnikowa, ponieważ ukazały się one prawie w tym samym czasie. Ponadto zbiory te zawierają pieśni ludowe pochodzące, jak pisze autor, "z Macedonii i Bułgarii, Zaśnieżija i Uralu, znaczy z ziem odległych od siebie, i że w ten sposób nie można mówić o jakimś wpływie tradycji epickich jednego z tych obszarów na inne, odległe od siebie regiony" (s. 97-98). Dalej, w rozprawie Smirnowa za- �Recenz.je. przeglqdy l.vy(l.au;.nict"w i czasopis'n nika nazwa Macedonii, którą zastępuje nazwa: Bułgaria, a wszystkie cytowane przezeń macedońskie pieśni ludowe traktowane są jako bułgarskie. Z podanej bibliografii widać, że autorowi znany jest Pokazalec Antona P. Stoiłowa (Pokazalec na pećatanite prez XIX vek b'!garski narodni pesni ot Anton P. Stoilov, t. 1 Sofija 1815-1860, 1'91'6; t. 2, Sofija 11861-1878, l!H8). Wystarczyło mu więc sprawdzić u Stoiłowa, skąd pochodzą cytowane przezeń pieśni ludowe i uniknąłby subiektywnego traktowania przynależności narodowej Macedończyków. Jeżeli natomiast świadomie zalicza folklor macedoński do bułgarskiego, to podchodzi do spraw nienaukowo, subiektywnie, nie po marksitowsku. Ponadto cytowane teksty pieśniowe jakoś się nie łączą w jego rozprawie. Autor dość powierzchownie odnosi się także do serbskiej twórczoścl ludowej. Jakkolwiek cytuje wersety z pieśni serbskiej a pojedynku Królewicza Marka z Murzynem (s. 78), to jednak podaje, że jest to pieśń bułgarska (s. 77). Poza tym poprzyklejał cytaty tekstów pieśniowych bez komentarzy, a wspominając jedynie rosyjskie oraz bułgarskie pieśni ludowe, zaprzecza tytułowi swej rozprawy. W drugim artykule Smirnowa o znaczeniu folkloru słowiańskiego dla badań bałkańskiej wspólnoty epickiej znajdujemy obiektywne traktowanie poruszanych zagadnień. Autor podkreśla powstawanie i rozwój bałkańskiej kultury ludowej, która na skutek współistnienia w danym kraju różnonarodowych elementów i dzięki nieprzerwanej wymianie dóbr kulturowych, nabrała specyficznych cech. Auto~' słusznie stwierdza, że w nowym środowisku Słowianie zachowali odziedziczony poswoich przodkach folklor. który rozwinął się w nowym środowisku epickim. Dla ukształtowania więc twórczości ludowej Słowian południowych dużą rolę odegrały kontakty i wymiana kulturalna z innymi sąsiednimi narodami niesłowiańskiego pochodzenia. Przedmiotem jego badań naukowych w tej pracy są słowiańskie pieśni epickie, rozpatrywane na tle porównawczym z odpowiednikami występującymi w epice ludowej rumuńsko-m01dawskiej. Omawia on zaledwie kilka utworów (pieśni Arumunów macedońskich o Ali Paszie z Janniny oraz pięć tekstów serbskich i chorwackich Arumunów o znanych bohatera~h eposu średniowiecza - Milosa Kobilića, Królewicza Marka, Gruji, Nowaka, oraz o postaci epickiej - Chorego Dojczina). Oczywiście, material, jakim dysponował autor, był ograniczony, korzystał bowiem jedynie ze zbioru W. Gacaka, wydanego w Moskwie w roku 1967 (V. M. Gacak, Vostocnoromanskij geroiceskij epos. Iss!edovanije i teksty, Moskva 1967). Ten artykuł Smirnowa byłby pełniejszy. gdyby można było porównać teksty z utworami epickimi Serbów, Macedończyków i Bułgarów. Wtedy można by było odkryć, z jakiej epiki ludowej te warianty przedostały się do Arumunów, znaleźĆ" ich pierwotne wątki wspólne, ewentualne odchylenia od nich itp. Opracowanie ciekawego zagadnienia z folklorystyki słowiańskiej podjęła L. Winogradowa, mianowicie przeprowadza ona analizę kompozycyjną polskich obrzędowych kolęd (s. 124-157). Autorka przyjmuje dawne twierdzenia folklorystów, że ludowe pieśni tej grupy utraciły w Polsce swój charakter obrzędowy jeszcze na początku minionego stułecia, kiedy zastąpiono je kolędami religijnymi. Aby odtworzyć repertuar dawnych polskich utworów świeckich, Winogradowa porównuje stare zapisy tych tekstów z kolędami ukraińskimi i białoruskimi. Główny nacisk kładzie ona na kompozycję tych utworów. Zastąpienie dawnych tekstów kolęd polskich tekstami kościelnymi Winogradowa wiąże z tym, iż obyczaje ludowe były tak silne, że kościół, aby móc je wykorzenić, musiał wpierw wzmocnić tradycje ludowe przy pomocy obrzędów chrześcijańskich, zastępując dawne teksty ludowe swoimi psalmami i hymnami �368 Recenzje. przeglądy wydawnict,v i cwsapism wyraza]ącymi motywy i idee biblijne (s. 126). Dlaczego religia nie potrafiła osiągnąć tego w innych krajach słowiańskich, autorka nie podaje. Następny artykuł pióra S. Kondratjewej, pt. O muzycznych pamlelach w pieśniach poludniowej Rosji i poludniowo-zachodniej Bulgal'ii (s. I!)B-170), oparty jest o materiały z badań terenowych autorki z lat 1950-1960 we wsi Kurkowiczy, powiatu starodubskiego, okręgu Brjańskiego. Kondratjewa porównuje melodie pieśni ludowych z tego obszaru z macedońską pieśnią ludową "Koe cvekje e naj rano" z miasta Gostiwar. Autorka uważa pieśń tę za bułgarską (z poludniowo-zachodniej Bułgarii, s. 159), a przecież Gostiwar - to miasto macedońskie, leżące 50 kilometrów na południowy zachód od stolicy SR Macedonii - Skopje. Z tego powodu należałoby zmienić tytuł "pieśń bułgarska" na "pieśń macedońska". Tak samo za bułgarskie autorka uważa i inne cytowane przez nią macedońskie pieśni ludowe. Jest to jednak naruszenie norm obiektywności, bowiem sama twierdzi. że w folklorze ludów słowiańskich występują różnice wynikające "ze swoistego rozwoju historycznego" (s. 162). Do wspólnych cech w muzyce ludowej Rosji południowej i południowo-zachodniej Bułgarii (tj. Macedonii K.S.), zalicza ona wąskość diapazonu (tercja i kwarta). Podobieństwo to uważa za relikt dawnej kultury (s. 168). W artykule autorka omawia także pieśni bułgarskie, szkoda jednak, że pomieszała z nimi macedońskie. Na uwagę zasluguje układ systematyczny tematów i motywów białoruskich bajek fantastycznych dokonany przez L. G. Baraga (s. 182-2:~5). Systematyka ta odkrywa wiele wspólnych motywów białoruskich bajek fantastycznych z rosyjskimi, ukraińskimi, polskimi, litewskimi i łotewskimi, co jest wynikiem wzajemnych wpływów kulturowych tych narodów. Zbiór Slavjanskij i balkanskij folklor zamyka artykuł A. Żygulewa Podobidtstwo przyslów slowiańskich (s. 236-251). Autor omawia rosyjskie, polskie i bułgal'skie przysłowia o wiedzy, nauce, dążeniach ludzi do oświaty. o pracy na roli. stosunkach społecznych, o duchownych, o cechach zwierząt nadawanych ludziom itp. Ponadto autor porusza zagadnienia związane z metaforą w przysłowiach rosyjskich, polskich i bułgarskich, która może być czasownikiem, rzeczownikiem lub inną częścią mowy. Porusza także sprawę personifikacji, ironii, hipel'boli, antytezy. gradacji. Jak sam przyznaje, przedmiotem jego rozważań jest tylko część zagadnień związanych z podobieństwem tematyki i poetyki tych przysłów, zaznaczając, iż dalsze prace badawcze nad tym gatunkiem twórczości ludowej są jednym z najaktualniejszych zadań folklorystyki słowiańskiej. Na zakończenie należy zaznaczyć, iż mimo wspomnianych braków i mankamentów niektórych rozpraw, książka ta jest poważnym wkładem do dorobku folklorystyki słowiańskiej. Dalsze badania na pewno wyjaśnią wiele spornych poglądów badaczy twórczości ludowej Słowian. Kole Jacek Wódz, Przeobrażenia 1949-1969. (Studium Gdańsk 1971, ss. 80. z socjologii spoleczne prawa). wsi Pleszów, Ossolineum wlączonej do Simiczijew Nowej Huty, Wroclaw-Warszawa-Kraków- W polskiej literaturze etnograficznej i socjologicznej można znaleźć wiele prac poświęconych analizie wpływu procesu industrializacji na pI'zeobrażenia wsi. Czę;ć .spośród tych prac - to monograficzne ujęcia przeobrażeń tI'udycyjnej społeczności �nccen:)f'. pT':eolqcl,lJ W,ljdawni.ctlt' r c.zaso/Jism 3()9 wiejskiej wywołanych bliskością wielkomiejskich ośrodków przemysłowych. Praca Jacka Wodza, kolejna pozycja serii wydawniczej Komisji Socjologicznej krakowskiego oddziału PAN, podejmuje problem zmian społecznych we wsi Pleszów, która w 1949 r. została włączona w obszar Nowej Huty. Tytuł książki obiecuje wiele. Czytelnik sugerujący się tylko tytułem oczekuje, iż znajdzie w niej wyczerpujący opis przeobrażeń Pleszowa w okresie powojennym. Faktyczna zawartość pracy jest znacznie węższa. Autor wybrał tylko jeden problem do rozważań, mianowicie społeczne skutki wywłaszczenia ziemi na cele budownictwa przemysłowego. Procesy, które wpłynęły na przeobrażenia Pleszowa, można rozpatrywać z dwóch punktów widzenia. Pierwszy z nich to zamierzona i wywołana odgómie akcja wywłaszczenia ziemi dla celów przemysłowych i urbanistycznych. Równolegle obserwujemy powstawanie nowych zjawisk i procesów społecznych. Dotyczy to np. procesów adaptacyjnych badanej społeczności. Prześledzenie ich może przyczynić się do pogłębienia wiedzy dotyczącej rozwoju społecznego we współczesnych warunkach ustrojowych. Jest dużą zasługą pracy Jacka Wodza, iż problematykę tę podjął i w swoim studium rzetelnie opracował. Praca składa się z trzech zasadniczych części, które omówię kolejno. W części I autor przedstawia tematykę i cel pracy, założenia metodologiczne i teoretyczne ramy, w których zawierają się rozpatrywane problemy. Dopełnia tę część omówienie instytucji prawnej wywłaszczenia, jako narzędzia zdobywania ziemi dla potrzeb budownictwa przemysłowego. W części II zreferowano wyniki badań empirycznych dotyczących wywłaszczenia,' które J. Wódz przeprowadził \V PIeszowie w latach 1968-1969. Przed wywłaszczeniem Pleszów był stosunkowo dobrze rozwijającą się wsią, dlatego wiadomość o mającym nastąpić wywłaszczeniu ziemi wywołała nastroje niezadowolenia wśród jej mieszkańców; 51010 badanych odpowiedziało, że przyjęto tę wiadomość z rozgoryczeniem. Ze zrozumiałych względów najbardziej niezadowoleni i krytyczni byli ci rolnicy, którzy posiadali większe gospodarstwa rolne. Zaledwie SOio badanych okazało zrozumienie sytuacji i zaaprobowało wywłaszczenie. Byli to w większości ludzie młodzi; " ...może to łączyć się - pisze autor - z opuszczaniem przez młodych zajęć rolniczych i tendencją do migracji do ośrodków przemysłowych i miast. Można to też tłllmaczyć większą zdolnością młodych do wyuczenia się nowych zawodów i w ogóle do adaptacji w nowym środowisku społecznym" (s. 31). Wywłaszczanie rolników pieszowskich rozpoczęło się w połowie 1949 r. i objęlo łącznie 16:~ gospodarstwa. Okres wzmożonych wywlaszczeń przypada na lata 1949-1953. Zabrano wówczas ziemię połowie badanej zbiorowości. Pierwsze wywłaszczenia przeprowadzano zbiorowo na zebraniach, gdzie omawiano sposób i procedurę działania. Późniejsze wywłaszczenia opierają się na postępowaniu indywidualnym. Ziemię zabierano dopiero po upływie jakiegoś okresu czasu. Uniknięto w ten sposób zatargów, jakie miały miejsce w okresie pierwszych wywłaszczeń, gdy inwestorzy zabierali ziemię często bez wiedzy rolników. W dalszych partiach książki przedstawia Wódz przebieg procesu przeobrażania się rolników pieszowskich w nowohuckich robotników, trudności adaptacji do nowego zawodu, ocenę pracy w zawodach pozarolniczych i pracy na roli, zadowolenie z. nowej pracy. Terminu "adaptacja" używa autor w celu określenia procesu przystosowania badanej społeczności do nowych warunków środowiska. Obejmuje on adaptację do nowych warunków pracy, a więc do środowiska fizycznego zakładu oraz przystosowania do pracy w zesp·ole. Praca zawodowa w przemyśle poN - Lud. \. LVII �370 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopisrn czątkowo sprawiała badanym pewne trudności. "Wykonywanie pracy w zorganizowanym zespole było dla dawnego rolnika, przyzwyczajonego do samodzielnego dysponowania swym czasem i swą niezależnością, sytuacją nową, wymagającą przystosowania" (s. 41). Z biegiem lat narasta przyzwyczajenie do nowego typu pracy, część badanych zdobywa wyższe kwalifikacje zawodowe, następuje zżycie z członkami własnej grupy roboczej. Wszystkie te zjawiska świadczą o przystosowaniu się badanych do środowiska zakładu pracy. Gdy w trakcie badań zadano rozmówcom pytanie: "Czy chciałby Pan (i) wrócić do uprawy roli jako samodzielnego zajęcia?" - 63% badanych odpowiedziało przecząco. Równocześnie większość badanych pragnie, aby ich dzieci w przyszłości pracowały w zawodach nie związanych z rolnictwem. Przeobrażenia w strukturze agrarnej i społeczno-zawodowej wywołane wywłaszczeniem spowodowały znaczne zmiany w sposobie życia. Przyjmując, że "sposób życia" to: "ogół zachowań określonej społeczności ludzkiej ukształtowany między innymi przez warunki geograficzne, historyczne, ekonomiczne. polityczne' (s. 48), autor analizuje zmiany w stosunkach i kontaktach rodzinnych i sąsiedzkich, w sposobach spędzania wolnego czasu oraz w kontaktach z Krakowem i Nową Hutą. Ostatnia, III część pracy zawiera wnioski, uogólniające materiały przedstawione w całej książce. Przechodzenie od zajęć rolniczych do zawodów nie związanych z rolnictwem, zmiana struktury ekonomiczno-społecznej wsi, tworzenie się nowych kategorii ekonomiczno-zawodowych, to tylko część zmian społecznych, jakie dokonały się w tradycyjnej społeczności lokalnej w rezultacie wywłaszczenia ziemi. Równolegle, autor wskazuje na doniosłą wagę czynników zewnętrznych, związanych z budową ustroju socjalistycznego, dla wewnętrznych przemian wsi. W omówieniu niniejszym skupiłam uwagę tylko na niektórych aspektach przeobrażeń tradycyjnej społeczności lokalnej. Jest to naj cenniejsza warstwa pracy Jacka Wodza. Książka zasługuje na uwagę także ze względu na fakt, iż jest to pierwsze w Polsce opracowanie dotyczące społecznych skutków wywłaszczenia ziemi na cele budownictwa przemysłowego. Teresa Sasińska-Klas Vlasta Svobodova, O horackem modrotisku. Wydawnictwo Horackiej Galerii Muzeum w Nowym Mieście na Morawach. Nove Mesto na Morave 1972. ss. 32, lU ilustr. Autorka, znana w Czechosłowacji specjalistka z włóknoznawstwa, przedstawia czytelnikowi kolejną swóją pozycję, tym razem na temat barwienia i drukowania płócien. Problematykę tę rozwija Svobodova już od kilkunastu lat w ramach działalności badawczej zakładu etnografii i folklorystyki Czechosłowackiej Akademii Nauk w Brnie. W swoim dorobku, co warto przypomnieć, ma kilka pozycji dotyczących drukarstwa płócien z różnych regionów Czech i Moraw, obok kilkunastu innych dotyczących przerobu roślin i włóknodajnych, przędzenia i tkactwa. Ostatnio ukazało się albumowe wydawnictwo tej autorki, co prawda niewielkie, zawierające jednak bardzo interesujące ujęcia syntetyzujące, dotyczące zarówno historycznego rozwoju, jak i współczesnych przemian w zakresie ludowych �Reccn:jc, pr? egląr1y tvydawnictw 371 i czasopism sposobów drukowaniCl płócien, z którymi warto zapoznać naszego czytelnika. Pmca obejmuje swym zasięgiem terytorialnym płaskowyż Czesko-Morawski zwany "Horackó", wyjątkowo interesujący jeżeli chodzi o wytwórczość włókienniczą. 'vV terenie tym występuje bowiem bardzo żywa tradycja wyrobu płócien. W chwili obecnej kontynuuje się nadal ludową produkcję płótna i jego drukowanie, względnie tylko fClrbowanie. Patronuje temu Centrala Artystycznych Wyrobów Ludowych Oddział w Brnie (Ustredi lidove umelecke vyroby - skrót "ULUV"), odpowiednik naszej "Cepelii". Instytucja ta po prostu podsuwa wytwórcom zamówienia, sugeruje modne wzory i kolory, wykupuje następnie całą produkcję przeznaczając ją na zaspokojenie rynku wewnętrznego i na eksport. Dzięki inicjatywie wspomnianej centrali, zaniJ,ające stopniowo farbiarstwo i drukowanie płócien ma na jakiś czas jeszcze szanse utrzymania się, tym bardziej, że sprzyja temu również moda. Dużym wzięciem cieszy się bowiem modna drukowana bielizna stołowa i pościelowa oraz materiały na ubiory męskie i damskie. W recenzowanej pracy autorka przedstawiła skrótowo, ale zupełnie wystarczająco, historyczny' rozwój tkactwa i farbiarstwa na " Honicku", dając następnie wyczerpujący wykład na temat technologii i techniki farbowania. Rozważania swe oparła Svobodova na wynikach własnych badań terenowych i interpretacji znalezionych przy tej okazji zabytków (wzory, wycinki tkanin i księgi tkackie) oraz na danych zebranych w archiwach. Tekst pracy uzupełniają ciekawe i trafnie dobrane ilustracje narzędzi drukarskich, procesu produkcyjnego, rzemieślniczych znaków farbiarskich oraz reprodukcji wzorów drukowanego płótna pochodzących z tzw. "musterbuchów". Jest ich jednak za mało, aby mogły w pełni zilustrować poszczególne fazy drukowania i farbowania materiałów, tak jak to widzimy np. w pracy M. Bachmann i G. Reitz, Der Blaudruck. Tekst pracy tchnie nowatorskim ujęciem. Svobodova z dużą swadą rekonstruuje przebieg drukowania i farbowania tkanin umiejętnie wiążąc techniczną stronę produkcji z zagadnieniami społecznymi oraz z magią. Interesująco przedstawia również sposoby rozpowszechniania klocków drukarskich () wzorach geometrycznych i roślinnych. Podobno początkowo sporządzali je sobie sami farbiarze, później nabywali je od miejscowych ludowych rzeźbiClrzy i wędrownych przekupniów. Przynosili je również ze sobą wędrujący terminatorzy. Przedstawione w pracy sposoby odciskania wzorów, farbowania j apretury niewiele różnią się od znanych nam z terenów polskich. Wedlug Svobodovej far'bowanie tkanin, w tym także w różne wzory, zaczęło przyjmować się na "Horacku" w XVII w. (na ziemiach polskich było w tym czasie w rozkwicie) za pośrednictwem osiadłych w Czechach emigrantów niemieckich. Stosowali je początkowo tylko rzemieślnicy miejscy, w XVIII w. przejęli także wiejscy. Podobnie jak u nas, początkowo barwiono tylko płótno i sukno w kolorach: niebieskim, czarnym, zielonym, żółtym i czerwonym. Tajemnicą pozostała nadal sprawa przygotowania farby i uzyskania jasności i stałości barwy, której nie chcieli zdradzić badani informatorzy, a także sposób przyrządzania masy, tzw. "pop-sarsinu", w której maczano klocki drukarskie zanim odciśnięto wzory na płótnie. Autorka omawia także społeczną organizację rzemieślniczą. Warto dodać, L farbiarze i drukarze tkanin tworzyli dawniej własny cech, do którego należało w niektórych okresach XVIII w. aż 21 mistrzów z 14 osad tego małego przecież regionu, co świadczy wymownie o roli tej gałęzi wytWÓITZOści. Obecnie pracuje tam zaledwie kilku mistrzów we wsiach Oleśnicy i Strażnicy. Ci stosują nadal archaicznc narzędzia prac.v i tradycyjne sposoby przerobu. W sumie ciekawa lektura dla osób zajmujących się włókiennictwem. Walerian Sobisiak �3'"'" '.:.J t. Recenzje. pr2:eqlqrly tvyd(f.l.un-icf"w Shichiro Murayama, Kita-chishima-ainu-go. wyd, Yoshikawa-kobunkan, 1971, ss, 353, i czn.sopism (Język Ajnó\V pólnocnokurylskich), Praca prof. Shichiro Mmayamy jest obszernym studium bibliograficzno-porównawczym, Autor postawił sobie za cel usystematyzowanie maleriałów dotyczących języka północnokurylskich Ajnów. Zdaniem Murayamy, język tej grupy etnicznej jest dotychczas najsłabiej poznany. Jest on językiem całkowicie zanikłym i dlatego językoznawcy z konieczności korzystać muszą z materiałów wtórnych, nie zawsze godnych zaufania. W Japonii jedynymi rodzimymi materiałami są prace Torii Ryuzo (1870-1953). Torii, japoński archeolog i etnograf, w 1399 1'. opracował słownik Ajnów z Szumszu, zamieszkujących Shikotan (słownik ten został opublikowany w 1903 1'.). Przez długi czas autentyczność materiału zebranego przez Torii nie była potwierdzona. Badania europejskie w tej dziedzinie mają dość długą tradycję. Zapoczątkował je S, Kraszennikow, uczestnik drugiej wyprawy Beringa. Jego Opisanie ZiemI i Kamczatki, wydane w latach 1755-56 w Petersburgu, a zwłaszcza Vocabularium latino-cUl'ilice, są, zdaniem japońskiego współczesnego językoznawcy, Kindaichi Kyosuke, cennym materiałem dla poznania języka nie istniejącego już narodu. Prace Kraszennikowa do niedawna były w Japonii nieznane. Dopiero w 1968 r. japońscy naukowcy dowiedzieli się o istnieniu Vocabularium, przechowywanego w leningradzkim archiwum. Również stosunkowo niedawno stwierdzono fakt, że zbiór słów opracowany przez Kraszennikowa, choć włączony przez niego do opisu Kamczatki, reprezentuje język północnokurylskich Ajnów. Podobnie i Asia Polyglotta J. Klaprotha (1823) praca powstała bezpośrednio pod wpływem publikacji Kraszennikowa (lub też będąca po prostu jej kopią) traktuje o języku "kamczackim", lecz w istocie chodzi tu o język mieszkańców północnych Kuryli. Słowniczek G. W. Stellera (1774), opracowany na podstawie matedałów zebranych na przylądku Łopatka i północnych Kurylach, ma obecnie dużą wartość informacyjną, ponieważ przedstawione w nim słownictwo jest J:>rawie na pewno autentyczne. Przypuszcza się, że Klaproth w Asia Polyglotta wykorzystal również prace Stellera. Inny materiał niezmiernie ważny dla współczesnych japońskich językoznawców, to prace Benedykta Dybowskiego, który zebrał wiadomości o języku Ajnów z wyspy Szumszu. Wydaje się prawdopodobne, że informatorzy Dybowskiego pnybyli z Szumszu na Kamczatkę w tym samym mniej więcej czasie, co informatorzy japońskiego badacza Torii Ryuzo. Publikacje Dybowskiego są 'w wielu punktach zbieżne z relacją Torii, co potwierdza autentyczność tej ostatniej. Książka prof. Muryama jest przede wszystkim zestawieniem wspomnianych wyżej materiałów europejskich badaczy. Zostały tu obszernie omówione prace Kraszennikowa i Stellera, a także Klaprotha, wraz z ich szczegółową chronologią. Murayama włączył tu np. japońskie tłumaczenie łacińskiej części Vocabularium latino-curilice, oraz omówienie Opisania Ziemli Kamczatki i fotokopie niektórych stron tekstu. Podobnie przedstawione są prace Steli era i Klapl'Otha. Przy prezentacji słownictwa Ajnów północnokurylskich według wymienionych badaczy Murayama posługuje się porównawczo innymi źródłami, takimi. jak An Ainu-English-Japanese Dictionary By the Ven. Dr John Batchelor (Sapporo 1926l. opracowania Torii i innych językoznawców japońskich. Obszerny rozdział książki traktuje o badaniach Benedykta Dybowskiego. Obok danych biograficznych autor reprodukuje niektóre strony polskiego wydania �ReCe1l2je. Slownika narzecza Ajnów, pn;eal(~<.l!J wydawnictw zamie~zkujqcych wyspę :)73 i czasopism Szumszu w Zaitcuchu Kuryl- Prezentuje też zbiór sIów opracowany przez Dybowskiego, a zestawiony z brzmieniem odpowiednich słów u Kraszennikowa i Torii. Inne problemy poruszone w książce, to: przykłady wplywu języka Ajnów na język rosyjski (kalki językowe) oraz szczegółowe informacje o pierwszych bezpośrednich kontaktach rosyjsko-japońskich. Książkę zamyka przedruk słowniczka Ajnów z Szumszu według Torii i krótki esej w języku angielskim Ainu in skim przy Kamczatce. Kamchatka. Praca prof. Murayamy jest typowym zestawieniem o charakterze bibliograficznym, nie opatrzonym przez autora żadną konkluzją. Jedyny sygnalizowany tu ogólniejszy problem to zagadnienie kierunku "migracji językowej". Dla Murayamy przedstawione wyżej materiały językoznawcze są przede wszystkim podstawą do rozważań na temat, czy migracja Ajnów odbywala się z Sachalin u na północne Hokkaido i Szumszu, czy też z Hokkaido w kierunku kontynentu. Odpowiedź na te pytania jest niezmiernie istotna dla badań nad historią Japonii, ponieważ zagadnienia z\yiązane z pobytem Ajnów na Wyspach Japońskich i zasięgiem ich wędrówek w obrębie archipelagu nie są jeszcze dostatecznie wyjaśnione. Autor podkreśla pokrewieństwo językowe Ajnów z Szumszu i Poromuszir z Ajnami z Sachalinu i Hokkaido; postawione wyżej pytania pozostawia na razie bez odpowiedzi. Kryst.yna B'Zgarsko na rodno tvorcestvo, Okazaki t. l-XIII, Sofija 1961-1965. Bułgal'ia należy do przodujących krajów słowiańskich jeśli chodzi o wydawanie edycji folklorystycznych. Jakkolwiek na Uniwersytecie Sofijskim nie ma katedry etnografii czy folklorystyki, jednak w tym kraju ukazało się dotąd kilka ciekawych prac folklorystycznych i etnograficznych, a także sporo zbiorów pieśni ludowych i innych utworów literatury ustnej. Do najciekawszych pozycji należy niewątpliwie wydany po drugiej wojnie światowej I:~-tomowy zbiól' prozaicznych i poetyckich utworów ludowych. Ukazał się on w okresie 1961-1965, z tym, że tomy I-XII wydało wydawnictwo "B'lgarski pisatel", a tom XIII wydawnictwo "Nauka i iskustvo". Zbiór ten, bodaj że pierwszy tego rodzaju w krajach słowiańskich, jest pewnego rodzaju antologią twórczości ludowej Bułgarii i Macedonii, bowiem znalazło się w nim sporo utworów macedońskich pochodzących ze wszystkich zakątków tego kraju. Do kolegium redakcyjnego wchodzą prof. Michaił Arnaudow, Iwan Burin, prof. Christo Wakarelski, prof. Petal' Dinekow oraz Dymitr Osinin, który jest i redaldorem naczelnym. Zawarty materiał w tych tomach jest starannie ułożony tematycznie, podane są warianty niektórych utworów. Jest to dość ważne dla folklorystów zajmujących się badaniem bułgarskiej i macedońskiej twórczości ludowej. Materiały umożliwiają badaczom ustnej literatury Słowian odnalezienie odpowiedników występujących u innych ludów słowiańskich. Tom I (ss. 718) zawiera pieśni epickie a czynach bohaterskich postaci historycznych i fantastycznych. Utwory te opiewają walkę z Turkami i innymi wro- �374 Recenzje, przeglądy u)yc1awntctw i C,ZQSOpiSnl gam i ludu bułgarskiego oraz macedońskego. Znany pisarz bułgarski akacl. Georgi Karasławow napisał krótką przedmowę (s. 5-11), a wstęp pióra r. BUI'ina (s. 1397) pt. Ludowy epos bohaterski daje ogólną charakterystykę bułgarskiej epiki ludowej. Autor wymienia bohaterów i omawia poszczególne cykle i wątki. Wstęp Burina nie ma ściśle naukowego charakteru, jest raczej popularnonaukowy. Na końcu tomu zamieszczono ciekawe objaśnienia biograficzno-historyczne o opiewanych bohaterach, komentarze, dane bibliograficzne i wal'ianty poszczególnych utworów (s. 667-708). Teksty pieśniowe, z wyjątkiem 8 utworów publikowanych po raz pierwszy, były ogłoszone drukiem w różnych zbiorach lub periodykach. Tom II (ss. 716) pod red. pisarza Dymitra Osinina, zawiera 225 pieśni hajduckich buŁgarskich i 6 macedońskich. Również i te utwory były już drukowane przedtem. Wstęp Hajductwo w pieśniach ludowych (s. 5-64) napisał Osinin. Treść wstępu także popularnonaukowa. I tu, jak w tarnie piel'wszym, na końcu znajdują się komentarze, dane bibliograficzne oraz metryczki o zawaltych pieśniach ludowych. Kolejny tom III, zredagowany przez Ch. Wakal'elskiego. zawiera pieśni historyczne w liczbie 200 (z których 28 jest macedońskich). Wstęp Bulgal'ska ludowa pieśń historyczna (s. 5-73) pióra Wakarelskiego w sposób przejrzysty omawia pochodzenie i periodyzację pieśni oraz dokonuje systematyki wątków. Autor korzystał z bogatej literatury fachowej. Wakal'elski jest także autorem komentarz.v (s. 603-654), dając ciekawe informacje o bohaterach, wątkach i motywach. Tom IV zredagowany zostal przez akad. M. Arnaudowa. Zawarto tu pieśni mityczne w liczbie 225, w tym 30 tekstów macedońskich. We wstępie (s. 5-76) Arnaudowomawia gatunek pieśni ludowej, jej oryginalność, piękno i kompozycję. Pieśni te, występujące na całym obszarze Bułgarii i Macedonii, poświęcone Są silom nadprzyrodzonym, osobom świętym i zwykłym ludziom. Arnaudow sporządził także komentarze do tych utworów (s. 607-671). Następny V tom, zredagowany przez M. Arnaudowa oraz Ch. Wakarelskiego. zawiera pieśni obrzędowe. Wstęp (s. 5-61) napisał Arnaudow, który dał także krótką charakterystykę poszczególnych gmp utworów obrzędowych (s. 283-2811; 292; 295-296; 304; 308-310; 318-320; 329-334; 437-439; 450-454; 4£5-467; 471-475; 476- Arnaudow jest również autorem cennych komentarzy (s. 591--626). Wakarelski natomiast napisał wstęp pt. Wesele ludowe, wprowadzający do działu pieśni weselnych (s. 487-501). On także przygotował notatki i dane bibliograficzne do tych utworów (s. 627--641). Wesele ludowe rozpatruje on z punktu widzenia etnograficznego. W sumie tom zawiera 195 utworów ludowych, z których aż 1.11 to teksty macedońskie. Kolejny VI tom, zawierający 650 pieśni miłosnych (w tym 90 macedońskich), zredagowany .został przez D. Osinina oraz 1. Burina. Wstępem opatrzył go Osinin (s. 5-54), a komentarzami obaj redaktorzy (s. 587-634). W tomie VII bogato reprezentowane są utwory ludowe o stosunkach międzyludzkich (332 teksty, wśród nich 26 macedońskich). Wybór oraz pracę I'edakcyjną wykonali D. Osinin i Elena Ognjanowa. Pierwszy jest autorem wstępu (s. 5-41), komentarze zaś przygotowali oboje (s. 543-585). Redaktorem VIII tomu jest pracownik Muzeum Etnograficznego w Sofii, Atanas Primowski. Tom zawiera 330 pieśni, w tym 20 macedońskich, poświęconych ·pracy ludzkiej. Primorski jest autorem wstępu (s. 5--60) oraz komentarzy i bibliografii (s. 547-595). ·Tom IX, pod red. Angela Karalijczewa' i Weliczko W'lczewa, zawiera bajki oraz anegdoty. Wybór 120 bajek (20 macedońskich), fantastycznych i o zwierzę483). �Recenzje, pn:eglqdy wydawnictw i czasopism 375 tach, przedstawia bogate tradycje ludowe Bułgarów i Macedończyków na tym polu. W'lczew jest autorem wstępu (s. 5-77) oraz komentarzy (s. 473-534). Bajki o ludziach i anegdoty zawiera tom X, zredagowany przez akad. P. Dinekowa. Pośród 3 LO tekstów 63 są macedońskie. Tom zaopatrzony jest wstępem Dinekowa, który w sposób wnikliwy omawia ten gatunek utworów ludowych (s. 5-51). Jako współredaktor występuje etnograf bułgarski, Stefana Stojkowa, Która napisała komentarze do tych bajek (s. 606--651). Tom XI, zredagowany przez nieżyjącą już profesor Uniwersytetu Sofijskiego, Cwetanę Romanską, oraz E. Ognjanową, zawiera 285 klechd i legend ludowych, \V tym 66 macedońskich. Autorem wstępu jest Romanska (s. 5--46), komentarzy (s. 415-50:3) Ognjanowa. Kolejny XII tom zawiera ponad 15000 krótkich utworów ludowych - przysłów, przypowieści, zagadek, wśród których pokaźną część, bo ponad 4000 pozycji zajmują utwory macedońskie. Wyboru utworów ludowych dokonał Cwetan Minkow, który jest redaktorem tomu oraz autorem wstępu (s. 5-59). Utwory są różnorakie, ułożone według klasyfikacji dolconanej przez pisarza bułgarskiego a zarazem wielkiego wielbiciela i zbieracza utworów ludowych Petki R. Sławejkowa. W układaniu zagadek Minkowowi pomagała E. Ognjanowa, która wybrała najlepsze i naj ciekawsze utwory tego gatunku ludowej kultury duchowej. Ostatni, XIII tom, zredagowany przez Rajnę Kacarową, El. El. Stoina, N. Kau[mana, T. Bojadiijewa i D. Osinina zawiera teksty i melodie 731 różnorodnego gatunku pieśni ludowych, z których 46 to teksty macedońskie. Wstęp, omawiający cechy muzyki ludowej, napisała Kacarowa (s. 5-44). Tenże wstęp wydrukowano w języku angielskim (s. 45--62). Idea wydania całego zbioru zrodziła się w łonie Komisji Folklorystycznej przy Związku Pisarzy Bułgarskich. Zamierzenia jej zostały zrealizowane m. in. dzięki pomocy, jaką ukazali folkloryści bułgarscy oraz pl'acownicy Bułgarskiej Akademii Nauk. Decyzja wydania tomów zapadła w roku 1960 i począwszy od następnego roku, w którym ukazały się pierwsze cztery tomy, do roku 1963 oddano do rąk czytelnika zaplanowanych 12 tomów. Edycja ta - poza ostatnim XIII tomem - zawiera 2466 pieśni (z których 347 to utwory macedońskie), 430 bajek (83 macedońskie), 292 klechdy i legendy (66 macedońskich) należy do ciekawych pozycji folklorystycznych. Włączenie jednak utworów macedońskich do folkloru bułgarskiego można potraktować jako ujemną jej stronę. Grono redaktol'ów, które dokonało wyboru utworów ludowych, włożyło wiele pracy dla przezwyciężenia wszystkich trudności, na jakie napotyka się zazwyczaj w podobnych opracowaniach. Redaktorzy musieli bowiem przekartkować wiele wydanych dotąd zbiorów pieśni, bajek i innego materiału folklorystycznego oraz "przeorać" wszystkie zbiory rękopisów przechowywanych w archiwach bułgarskich. Szczególnie starannie, jak już powiedziano, opracowane są komentarze. Przy każdym utworze podano miejsce jego pochodzenia, imię i nazwisko informatora i zbieracza, bibliografie zbioru względnie czasopisma, w którym utwór zostal ogłoszony po raz pierwszy, sygnaturę teczki archiwalnej itp. Poza tym badacz znajdzie tu krótkie dane o postaciach historycznych lub bohaterach epickich występujących w utworach, warianty poszczególnych tekstów poetyckich bądź prozaicznych. Często podawany jest cały tekst odpowiedników lub przynajmniej duży fragment. W komentarzach tych czytelnik znajdzie także objaśnienia poszczegółnych fragmentów. �37G . Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism Niełatwa była praca redaktorów i przy wyborze tekstów, bowiem różne mogfl być upodobania. Jeden lubi zwartą treść, inny bardziej poetycką. Również niemalo trudności mieli oni w Pl"zygotowaniu tych tekstów do druku, w większości wypadków spisane były one bowiem przez niedoświadczonych zbieraczy. Sporo tekstów roiło się od błędów językowych (nie zawsze przekazywana była przez zbieraczy gwara tekstu) itd. Redaktorzy pokonali wszystkie te trudności i przekazali badaczom folkloru bułgarskiego i macedońskiego cenną pozycję, jakich brak w innych krajach. Toteż utwory te, stanowiące wyselekcjonowany zbiór wszystkich gatunków folkloru obu narodów słowiańskich, służą w pełni pracom naukowym w tej ważnej dziedzinie kultury duchowej. Kole Ethnologia Slavica, t. II: 1970, Bratislava Simiczijew 1971, ss. 304. Drugi tom rocznika słowackich et.nografów i folklorystów, pOswlęconego kulturze ludowej Słowian, zawiera łącznie 12 artykułów o różnej tematyce oraz w dziale "Recensio librorum" - dwie recenzje pozycji książkowych i 11 przeglądów czasopism. Vaclav Frolec (Brno) w artykule Die gemeinsamen und differenzierenden Elemente in der Volksbaukunst des Donaugebietes przedstawia z pomocą 35 ilustracji i 6 map różnice i podobieństwa w budownictwie ludowym obszaru naddunajskiego, badając proces rozwoju kulturalnego narodów zamieszkujących tę część zróżnicowanej pod wieloma względami Europy, złączoną wspólną rzeką. Jako najstarszą warstwę kulturową doc. dr V. Frolec przyjąl ziemianki, tj. obiekty porównywalne z dokumentami archeologicznymi. Analiza przestrzenna i chronologiczna składników budownictwa - materiału budowlanego zależnego od naturalnych zasobów środowiska rozplanowania budynku mieszkalnego, konstrukcji i spadu dachu, sposobu zabudowy zagród, systemu ogrzewania, kuchni itd. pozwala dostrzec cechy wspólne i odrębności zarówno pod względem intensywności rozwoju u poszczególnych narodów (najprostsze formy zachowały się w dolnej przybałkańskiej części obszaru naddunajskiego), jak też w charakterze odrębności kulturalnych i in. Tradycyjny dom wiejski na tym obszarze - wnioskuje autor - ma jednak wiele cech świadczących o znacznej kulturowej całości tego obszaru, będącej rezułtatem wielostronnych wzajemnych wpływów. Szkoda, że w swych rozważaniach autor pominął obszerną pracę T. Wróblewskiego Wspólne elementy w ludowych kulturach środkowej Europy (Poznań, 1964), omawiającą m. in. poruszoną problematykę. Olga Ganckaja, Natalia Gracianskaja (Moskva), Zur Typologie des volkstiimlichen Wohnhauses bei den Westslawen. Autorki omawiają swe badania w pokrewnej dziedzinie. W wydzieleniu typów zachodniosłowiańskich domów mieszkalnych przyjęły za poqstawę najnowsze zasady klasyfikacji obiektów, tj. rozwój planu wewnętrznego i odrębności systemu ogrzewania. Jednak zarówno w analizie porównawczej tradycyjnych form mieszkania chłopskiego, jak też w wypracowaniu jednolitej ich typologii trudność stanowi - jak stwierdzają autorki - problem chronologizacji obiektów. U każdego narodu słowiańskiego okres rozpow- �Recenzje, przegl.q<1y wydawnictw i c;z:asopisnl 'J.'; 'I '-'II szechnienia sit; poszczególnych form budownictwa był inny z rozmaitych przyczyn, np. w Polsce działały trzy różne systemy administracyjne w czasie zaborów. l mimo, iż niwelacja tradycyjnych form wiejskich pod wpływem miasta spowodowała bardzo duże zmiany w kulturze materialnej wsi, zwłaszcza w okresie jej nasilenia (najwcześniej, bo już w XVIII w. zaczęła się w Górnych Łużycach), do dziś istnieje duże bogactwo form tradycyjnych oraz regionalnych odrębności w stosowaniu materiałów, technik itd. Autorki wydzielają 6 typów chłopskich domów mieszkalnych w zachodniej Słowiańszczyźnie: dwa wąskofrontowe z asymetrycznym planem i ogrzewaną bądź nie ogrzewaną sienią oraz cztery szerokofrontowf', w tym dwa z symetrycznym planem i sienią 'chłodną bądź ciepłą i dwa z planem asymetrycznym, również z sienią chłodną lub ciepłą. Miriam Stara-Moravcova (Praha), Tools for Processing Spinning Fibers among Western and Easter Slavs in the Early Historical Period. W oparciu o liczny materiał drewniany zgromadzony przez archeologów w toku systematycznych badal'!. osad zachodnich i wschodnich Słowian z wieków IX-XIV autorka przedstawia narzędzia do obróbki włókna roślinnego i runa zwierzęcego oraz inne przyrządy służące do wyrobu przędzy itd. i dochodzi do wniosku, że narzędzia używane w tym okresie w Polsce i u wschodnich Słowian odpowiadały północnoeuropejskim, zaś w Europie zachodniej były one bardziej rozwinięte. Zbiór narzędzi z okresu średniowiecza wskazuje na nie pokrywanie się granic linearnych i chronologicznych rozpowszechnienia pojedynczych odmian ich form, znanych w okresach późniejszych, aż do naszych dni. Anna Kowalska-Lewicka (Łódź) w artykule La production traditionnelle du. beurre en Pologne obszernie i dokładnie opisuje technologię polskiego maślarstwa. Bazą źródłową są materiały archiwalne i terenowe z lat 1870-1968 oraz starsze druki. Opis zawiera wszystkie fazy technologiczne - udój i mieszanie mleka od różnych gatunków zwierząt, cedzenie go, zbieranie śmietany, sposób wyrobu masła, użytkowanie produktu w celach spożywczych, leczniczych, kosmetycznych i in. Marginesowo o handlu masłem i sposobach użytkowania produktów ubocznych. Opis narzędzi i sprzętu wzbogacony terminologią ludową. Artykuł omawia zarówno maślarstwo grup nizinnych, jak i górskich. Na uwagę zasługuje interesujący dobór 28 ilustracji. Mirko Barjaktarović (Beograd) w Land Baulks among the Serbs omawia własne materiały opublikowane wcześniej w książce O zemljisnim medjama u Srba (Beograd, 1952). Z miedzą polną - pisze autor - jako granicą oddzielającą indywidualne gospodarstwa rolne lub obszary dworskie czy wsie wiąże się bardzo dużo wierzeń i zwyczajów. Ale nie tylko to. Po wyzwoleniu Sel'bii spod okupacji tureckiej (początek XIX wieku) problem granic gruntowych uległ zaostrzeniu wskutek nowych podziałów ziemi, i miedza, a właściwie poszanowanie autorytetu trwałych znaków granicznych, stało się zjawiskiem społecznym lub nawet politycznym. Rzeczą charakterystyczną było łagodzenie i rozstrzyganie sporów granicznych według dawnego zwyczaju przez zespoły starszych, poważanych mieszkańców wsi. Po drugiej wojnie światowej ziemię uspołeczniono i miedze zatraciły dawne znaczenie. Jan Podolak (Bratislava), Uralte Arten des Feuerbereitung bei den Hirten des Karpatengebietes, przedstawia interesujące wyniki swych badań terenowych w Słowacji, Zakarpackiej Ukrainie i Rumunii nad dawnymi sposobami niecenia ognia, praktykowanymi przez pasterzy karpackich. Autor zwraca szczególną uwagę n;] funkcję' tzw. "żywego ognia" mającego znaczenie w kulturze duchowej ludu. "Zywy ogień" zachował się już tylko jako tradycja u pasterzy w związku z prakty- �Recen,je. przeglqdy wydawnictu) ; czasopism karni magicznymi. Dawniej był nieoddzielną częścią kultur'y rolniczej. Najstarsze sposoby niecenia ognia: tarcie drewna o drewno, kamienia o kamień lub krzemienia o metal, dotrwały w Karpatach aż do lat trzydziestych naszego wieku. Jan Komorovsky ,(Bratislava), Kaukasische Parallelen der Beg7'ćibnis-Geb1'uuch'! von Crna Gora (Montenegro). W nawiązaniu do Kultury ludowej Slowian K. Moszyńskiego, autor pogłębia własnymi badaniami studia nad obrzędowością pogrzebową. Stwierdza m. in., że wspólne ludom Bałkanu i Kaukazu były przejaw\' smutku po śmierci bliskich osób, jak np. lamenty (odbywano je także nad częściami ubioru lub broni, a treścią lamentów bywały losy i zasługi zmarłego), śpiewy żałobne we wspólnym kole, kaleczenie sobie twarzy, targanie włosów, bicie się mężczyzn pięściami po głowie itp. Wspólne także były uczty przy katafalku. U wschodnich Słowian tradycyjne obrzędy pogrzebowe zachowały się do ostatnich czasów i możliwość ich porównawczego badania, jak też poznawania odpowiednich obrzędów na Kaukazie, pozwala rozwiązać wiele problemów bałkańskiej kultury ludowej. P. G, Bogatyrev (Moskva) w artykule Improvisation et nOl'mes des procedes artistiques sur Ie materiel des histoires du XVIII siecle, des inscriptions dans des et Foma ukazuje formy improwizacji i artystycznego przekazu treści tradycyjnych. P. G. Bogatyrev przyjął za podstawę rozważań pieśni, bajki, powieść XVIII-wieczną i inne materiały o znanych niemal w całej Europie postaciach Jeromie i Fomie. Badania wykazały, że wykonawcy utworów folklorystycznych (zarówno plesnlarze, jak i bajarze) improwizują treść i tworzą nowe warianty zamieniając słowa, lecz bezbłędnie i wiernie naśladują normy środków artystycznych swych pmdziadów. Powstanie utworów o Jeromie i Fomie autor datuje w XVII w. (zapisy tekstów pieśni pojawiły się w zbiorze Sokołów na początku XX w.). Na uwagę zasługuj;.\ także zdolności improwizatorskie przepisywaczy powieści o Jeromie i Fomie, którzy tak samo jak wykonawcy utworów nie nal'uszali wzorów wydanych drukiem i rozpowszechnionych. Orest Zilynskyj (Praha), Das ostslawische volkstiimliche Spiel "Drache-Enterich". Zabawa ludowa w "Jaszczura" albo "Kaczora", znana od póżnego średniowiecza w folklorze wschodnich Słowian, wiąże się z istniejącym niegdyś rytualnym wyborem dziewczyny na żonę. Z biegiem czasu zabawa uległa istotnym zmianom, chodziło o grę erotyczną wyobrażającą poprzez formy tekstowe i ruchowe wyładowanie popędu płciowego. Stare dokumenty językowe, zwłaszcza z Polski, oraz detale tekstowe niektórych wariantów umożliwiają identyfikację aktorskiego jaszczura ze smokiem, którego głównym zadaniem było porywanie i gwałcenie dziewcząt. Odległe echo tej zabawy przejawia się we wschodniej Słowacji. Dagmar Klimova (Praha), Les guerres turques dans les narrations populaires. Les legendes historiques. Catalogue. Jest to pierwsza część wielodziałowego katalogu prozaicznych tekstów ludowych (historycznych powieści i legend) na temat wojen z Turkami. Katalog powstał na podstawie wypisów z literatury i archiwów rękopiśmiennych towarzystw ludoznawczych w Bmtysławie, Brnie, Ljublianie i Zagrzebiu z uwzględnieniem materiałów muzealnych w Wiedniu, atlasu ludowego w Bonn, archiwum prozy ludowej w Marburgu i Gottingen, w Berlinie, Instytutu Badań Literackich PAN w Warszawie, a także w oparciu o własne badania i zbiory terenowe na Morawach, w zachodniej i południowej Słowacji, wśród Słowaków na Węgrzech oraz o zbiory terenowe V. Gasparikovej, M. Kosovej, J. Michalka i B. N. Putilova, którzy nadesłali je na podstawie ankiet autorki. Katalog uwzględnia także teksty o Tatarach, Kurucach i Psiogłowcach (w Czechach). images Populaires (louboks), des contes et chansons SU1' Ierioma �Recen?je. lJn:efjlqclu ·wydawnictw i JIg C?G.SOpiSl1l. Oprócz treści autorka wyszczególnia charakterystyczne motywy. Pierwsza część katalogu zawiera 300 tematów wraz z komentarzami. J. O. Dzendzelivśkyj (Uzhorod), Uber das Problem des Linguistisch-ethnographischen Atlasses der Kultur des Karpatengebietes. Ogólne założenia atlasu językowo-etnograficznego kultury tzw. obszaru karpackiego przedstawił autor na V Kongresie Slawistów w Sofii w 1963 1". W czasie dyskusji nad Etnograficznym Atlasem Słowiańskim. Obecnie, przedstawiwszy trudności w dziedzinie koordynacji wysiłków językoznawców i historyków z etnografami, wynikające m. in. z różnorodności postaw i metod badawczych, prof. dr J. O. Dzendzelivśkyj proponuje rozważenie aktualnych głównych problemów atlasu, jak: dokładny podział obszaru pod względem językowo-etnograficznym, wyznaczenie grup etnograficznych i pogranicza kulturowego, określenie stosunku kultury karpackiej (pojęcie to wymaga dokładniejszego zdefiniowania) do kultur narodów ukraińskiego, rumuńskiego, słowackiego, czeskiego, polskiego i in. Zdaniem autora już dziś powinno się przystąpić do utworzenia międzynarodowej komisji atlasowej i pod jej kierunkiem zebrać i wydać material, ponieważ dialekty oraz zjawiska etnograficzne ulegają zanikowi. S. 1. Bruk (Moskva), Prinzipien der Zusammenstellung regionaler historisch-ethnographischer Atlanten in der UdSSR. Autor omawia dokładnie badania i prace atlasowe prowadzone przez Akademię Nauk ZSRR. Prace zmierzają w dwóch kierunkach: demograficzno-etnograficznym historyczno-etnogr'aficznym, o którym mowa w artykule. W ZSRR opracowuje się kilka atlasów. W 1961 r. ukazal się atlas historyczno-etnograficzny Syberii, w 1961 r. wyszedł 3-częściowy atlas "Rosjanie (odmienny typ atlasu), rozpoczęto już opracowywanie etnograficzno-historycznych atlasów Ukrainy, Białorusi i Mołdawii, Bałtyku, Kaukazu, Azji Środkowej i Kazachstanu. Główne zasady zestawiania atlasów regionalnych, to: przedstawienie zjawisk w rozwoju historycznym; ujęcie ich w skali całego terytorium w trzech granicach chronologicznych: połowa XIX w., przełom XIX i XX w. oraz połowa XX w. (razem 100 lat). Koordynatorem prac jest stała międzynarodowa komisja pod przewodnictwem prof. dr B. Bratanića (Jugosławia). Kieruje ona również pracami przygotowawczymi do sporządzenia atlasów etnograficzno-historycznych poszczególnych kr'ajów Europy i innych krajów sąsiednich. Medard Arts et Traditions Populaires. Revue trimestrielle fran<;aise. Annee 17, Paris 1969, zesz. 1-2, 3-4, ss. 3'94. Tarko de la Societe d'Ethnographie 17 rocznik kwartalnika etnografii francuskiej ukazał się w dwóch podwójnych zeszytach zawierających, jak zwykle, trzy podstawowe działy: artykuły (articles de fond), komunikaty (Notes et materiaux) oraz dział sprawozdawczo-informacyjny obejmujący recenzje, kroniki i zestawienia katalogowe - bibliografii (blisko 800 pozycji), dyskografii, filmografii za rok 1968 oraz nabytków dzieł obcych w Bibliotece ATP. Omawiany rocznik zawiera materiały o różnorodnej tematyce, z różnych regionów i obszarów społecznych historycznej i współczesnej Francji. Przeważa oczywiście tematyka folkloru i szeroko pojmowanej sztuki ludowej, lecz nie �380 Rccen:je. pr::cgiąriy wyrlawnict.w i cza,c,opis111 brak również prac z dziedziny kultur'y materialnej oraz z pogr'anicza socjologii Pominięte natomiast zostały rozprawy o charakterze teoretycznym. Znamiennym rysem w treści rocznika jest wychodzenie autorów szeroko poza tradycyjny krąg kultury chłopskiej i wkraczanie na obszary nie docenianej dawniej przez etnografów kultury mieszczańsko-proletariackiej lub, mówiąc ogólniej - plebejskiej. Badania tego właśnie obszaru należą już - jak można sądzić według publikacji - do stałego programu prac etnografów francuskich śmiało podejmujących tematy leżące niejednokrotnie na pograniczu zainteresowań historii sztuki lub socjologii. Omawiany rocznik zawiera kilka tego rodzaju pozycji. Największą z nich jest obszerne studium historyczno-socjologiczne o życiu społecznym w Lille i towarzyszących mu formach plebejskiej plastyki l. Autorka tego dwutematycznego, trochę niespoistego studium zajmuje się niektórymi zinstytucjonalizowanymi formami życia publicznego mieszczańsko-proletariackiej społeczności dużego ośrodka przemysłowego w okresie wczesnego kapitalizmu, a następnie na tym tle omawia tWórczość Louisa Melino, najwybitniejszego w tamtych latach międziorytnika lillejskiego. Lille, liczące w trzecim dziesięcioleciu XIX w. ok. 70 tys. mieszkańców, stanowiło już wówczas duży ośrodek p1·zemysłu włókienniczego, a także tytoniowego i browarniczego. Zatrudnieni tam robotnicy w połączeniu z liczną rzeszą rzemieślników i drobnego proletariatu stanowili silne ugrupowanie socjalne przejawiające dużą aktywność społeczną i kulturalną, której dowodem była działalność licznych (w 1828 r. było ich 113) stowarzyszeń wzajemnej pomocy, mających na celu zabezpieczenie swych członków od wypadków losowych. Skupiały one ludzi różnych profesji, gdyż ówczesne prawo zabraniało tworzenia stowarzyszeń ściśle zawodowych. Jedynie włókniarzom, najsilniejszej w mieście grupie zawodowej, udało się - wbrew zakazom - stworzyć kilka stowarzyszeń zawodowych będących zapewne zaczątkiem robotniczego ruchu związkowego. Prócz tego działały również stowarzyszenia o charakterze sportowym, skupiające przede wszystkim łuczników, kuszników i kręglarzy. Wszystkie one miały własne regulaminy, sztandary, patronów i doroczne święta obchodzone bardzo okazale; składały się na to uroczyste pochody z kapelami ludowymi, zabawy, wspólne uczty i śpiewy. Społeczność Lilie wytworzyła zatem bogate tradycje folkloru mieszczańsko-robotniczego - jednego z najstal'szych w Europie. Z tradycjami tymi wiąże się twórczość wspomnianego miedziorytnika, zaopatrującego miejscowe stowarzyszenia w niewielkie obrazki-godła odbijane na papierze i kolorowane. Miały one kształt liścia i noszone były w dniach świąt patronalnych na kapeluszach lub w butonierkach przez członków stowarzyszeń. Emblematy te wyobrażały postacie patronów oraz realia życia codziennego. W ten sposób L. Melino stał się wyrazicielem tradycyjnej kultury środowiska wielkomiejskiego w okresie formowania się kJasy robotniczej. Pracę zamyka inwentaryzacja kilkudziesięciu zachowanych emblematów z krótkimi opisami ich formy i treści oraz lista stowarzyszeń, o których była mowa. Kulturze robotniczej (górniczej) tegoż miasta w Jatach późniejszych poświęcony jest komunikat na temat Jilłejskich tradycji teatrzyków marionetkowych 2. W kręgu podobnych zagadnień porusza się J. Cochin, piszący o specyficznym gatunku "ludowej" grafiki przedstawiającej "świat na opak" ". Autor omawia temat na podstawie kilkunastu zachowanych sztychów z XVIII i XIX w. z<Jwiera.i<;- 1 Elise Seguin, lmagerie et vie sociale a LilZe, Louis Melina 1790-1859,s. 179-232. 2 Pierre Soulier, Les marionnettes Zilloises. Le theatre Louis et Gustave ue Boot, 3 Jacques Cochin. Mondes a Z'envers, mondes a l'endro;t, s. 233-257. s. 2G7-~'f7. �Rt'ccn:je, jJr:eqląd,/1 w,ljclawnicttc i c,:'Gsopis'm :)~l cych serie 'l-iti rycin, a przedstawiających sceny zaskakujące niezwykłością sytuacji. Tradycyjnymi motywami są przedstawione na opak stosunki międzyludzkie, w świecie zwierząt oraz w relacji człowiek-zwierzę. Autor zalicza te drukowane przez popularne wydawnictwa i rozpowszechniane przez wędrownych handlarzy plansze do kręgu kultury ludowej ze względu na inspiracyjną rolę odbiorcy wiejskiego, do którego zbiorowej wyobraźni były one adresowane. Z tegoż kręgu wywodziła się zresztą ich tematyka (motywy polowania, rybołówstwa, ptasznictwa, rolnictwa itp.). Na koniec autor próbuje' uczenie, acz nieprzekonywająco, wyjaśnić przyczyny zaniku omawianego gatunku anonimowej twórczości. Pozycją dotyczącą zagadnień kultury ogólnej jest studium historyczne H. Tremaud na temat trwałości francuskich gier 4. Opierając się na źródłach pisanych -literackich (m. in. Rabelais, relacje podróżników), archiwalnych (akta administracyjne i sądowe), wreszcie leksykograficznych (encyklopedie zwłaszcza XVIII-wieczne, glosaria językowe) - autorka omawia rodowód, tło kulturowe i tradycje narodowych gier francuskich, przede wszystkim o charakterze sportowym, lecz także i hazardowych. Stwierdza ona, że większość znanych do dziś gier i zabaw wywodzi się ze średniowiecza, podlegając w ciągu wieków różnym przeobrażeniom. Niektóre z nich cieszyły się poparciem władz - np. gry o charakterze militarnym, jak łucznictwo, kusznictwo, strzelectwo - inne, uważane za grzeszne lub niemoralne - jak np. gry hazardowe (karty, kości) lub brutalne (gra w pilkę poprzednik futbolu i rugby) podlegały roznym ograniczeniom i zakazom. O trwałości gier i zabaw decydowały zresztą różnorodne czynniki, jak walory widowiskowe, moda, związek ze świętami lub porami roku, atrakcyjność towarzyszącego rytuału, wreszcie znaczenie magiczne, aktualne aż do XIX wieku. W ciągu lat zmieniała się technika poszczególnych gier, lecz tradycje i reguły przetrwały w świadomości zbiorowej; treść ideologiczna i społeczna pozostała niezmieniona. Wiele gier zostało z czasem skodyfikowanych i s[ederalizowanych w postaci zawodów ogólnopaństwowych, zbliżając się w tym do sportu. Niektóre przekształciły się w dyscypliny sportowe, takie jak golf, piłka nożna, rugby, tenis - zachowując równocześnie lokalnie swe pierwotne formy gier regionalnych. Ponadto do dziś zachowało się wiele specyficznie francuskich gier regionalnych, np. prowansalskie, langwedockie i liońskie pojedynki nawodne" pojedynki bretońskie, walki byków w Landach i Langwedocji oraz szereg regionalnych odmian gry z kulami, piłką itd. Niektóre tradycyjne gry francuskie zachowały więc żywotność wbr'ew i mimo niwelującej roli kosmopolitycznego sportu. Z kolei warto zwrócić uwagę polskiego czytelnika na interesującą biografię angielskiego folklorysty, Cecila Sharpa, omówioną w ATP przez E. Limeta ,:. C. Sharp (1859-1924) był z wykształcenia matematykiem, następnie stał się nauczy·cielem muzyki, by wreszcie poświęcić się całkowicie zbieraniu ludowych pieśni i tańców angielskich i amerykańskich. Jego droga do folkloru była zatem podobna do tej, jaką odbył u nas O. Kolberg. Podobieństwo tych dwóch postaci uwidoczniłCl się i w tym, że Sharp podobnie jak Kolberg poświęcał na badania wszystkie swe skromne środki nie dbając o zysk. Sharp był jednak nie tylko zbieraczem, lecz także teoretykiem folkloru i metodologiem. I te aspekty jego działalności wydobył z pracy i uwypuklił Limet, podkreślając obecną aktualność pogląTremaud. Perennife des jeu]: Irarv·ois. s. 259-2f;;:;. 5 Por. H. Tren1aud, Les joule,'.,' lanqucdociennes, ATP. R. 1G, 19fi8. s. 3-4G. nec. [w:1 •.Lud" 1972, t. 56. s. :lO9. 6 Eric Lin1et. A propos (}'une hioqraphie: CecU Sharp, his life ond tVo r/;" (Lond'.>n 1967). 4 Hel(~ne S. 131-134. �Recenzje. przegląd-y 1.vyda.wnictw j czasopisrn dów Sharpa. Z kilku wzmiankowanych sformułowań można się zorientować, że omawiana praca mogłaby dać polsl{iej folklorystyce i etnomuzykologii niejedną cenną wskazówkę. Warto by ją więc przyswoić polskiej literaturze, zważywszy zwłaszcza, że teorie zagraniczne lepiej się u nas przyjmują niż rodzime, choćby były identyczne. Przechodząc do zagadnień tradycyjnej kultury wiejskiej wymienić trzeba wyczerpujące studium z dziedziny kultury materialnej o zbieraniu i kruszeniu migdalów w Prowansji 7. Autor bardzo drobiazgowo opisuje caly proces technologiczny, używane narzędzia, organizację pracy i stosunki społeczne oraz praktykowane zwyczaje. Nie pomija również towarzyszących form folkloru zwi4zanych z uprawą i przeróbką migdałów, przytaczając przysłowia, porzekadła, pieśni, opisując gry z migdałami i zabawki robione przez dzieci, wierzenia magiczne, wreszcie sposoby użytkowania migdałów (formy konsumpcji, wykorzystanie odpadów). Tak więc ta wzorowa pod względem metodologicznym praca ukazuje wszechstronnie lokalny typ kultury związanej z uprawą migdałów i wykształconej w regionie będącym ś'vviatowym centrum ich produkcji. Drugą pozycją dotyczącą kultury materialnej jest ujęty historycznie komunikat H. Raulina na temat młotów kuźniczych o napędzie wodnym, ich tl'adycji i rozwoju technicznego". Urządzeń tych zachowa lo się we Francji tylko kilka; autor opisuje jeden z zabytków - kuźnicę zachowan4 w Górnej Sabaudii. Wreszcie sprawy folkloru. Tu odnotowujemy kolejny artykuł z serii zapoczątkowanej w poprzednim roczniku ATP !I, poświęconej ludowym tal1com pirenejskim, a mianowicie J. M. Guilchera Les formes basques de la dan~e en chaine (s. l-54). Kontynuując swe rozważania nad tańcami korowodowymi autor przenosi się obecnie do Kraju Basków, gdzie tradycyjny repertuar taneczny jest a raczej był bardzo bogaty. Omawiane formy branIe i farandole, odznaczały się w Kraju Basków wyjątkową rozmaitością rozwiązań choreotechnicznych (drobiazgowo przez autora opisanych) oraz interesującym kontekstem uwarunkowań społecznych i kulturowych. Obecnie tańce te zachowały się już tylko w pamięci nielicznych jednostek i w kilku nieoryginalnych wersjach folklorystycznych. Z kolei folklorem slownym zajmuje się Ch. Joisten, opisujący na przykladzie pewnej narratorki ludowej mechanizm międzyregionalnej dyfuzji wątków literackich l0. Pozostale pozycje rocznika są drobnymi przyczynkami na temat sztuki ludowej, m. in. o kapliczkach nadrzewnych w północnej Francji i o dekoracyjnych dachówkach we Wschodnich Pirenejach. Nas mogą natomiast zainteresować (wprawdzie ubogie) polonica zawarte w omawianym roczniku: wykaz nabytków dzieł obcych podaje 2 polskie pozycje - Atlas Polskich Strojów Ludowych, zeszyt orawski, oraz katalog wystawy ikon warszawskiego Muzeum Etnograficznego. Trudno oprzeć się wrażeniu, że pozycje polskie trafiają do Biblioteki ATP najzupełniej przypadkowo i absolutnie nie odzwierciedlają naszego r~;nku wydawniczego w zakresie etnografii. Bogu~lalV Linette 7 Charles Galtiel'. De ta rćcolte au ca:::sage cles runan(lcs en .Alpillcs et Crau, s. 55-93, fot. s łlenri RauEn. Note sur [es 1nartinets. s. D5-10(.i. g Por. ATP, R. J6, 1968, S. 259-292. Rec. [w:1 .•Luc!" J972, t. 51;. s. :309-3J1. 10 Charles Joisten, Un cas (Je Tnigration de contes populaire.o..;: (ill- LanUIl(,([()(: (lU Dllllpl/ine. S. 279-2BIl. �Recenzje, Osterreichische Zeitschrift przeglądy wyda.wnictw fur Nowa Seria t. 25, ogólnego Verein flir Volkskunde. Volkskunde. t. 74. Wiedeń 1971, z. 3--4. Wydawnictwo: i czasopisnt 38:5 zbioru Profil tematyczn~· dwóch ostatnich zeszytów recenzowanego rocznika potwierdza w dalszym ciągu sygnalizowaną wcześniej tendencję publikowania w nim tego, co aktualnie wpływa do redakcji, bez jakiegokolwiek doboru i ukierunkowania. Drukowane prace, z jednym wyjątkiem, mają tym razem charakter raczej materiałowy. Przysłowiowym rodzynkiem, notabene bardzo interesującym, jest artykuł Heda Jason, Volkskunde und Computer - eine Auseinandersetzung (z. 3). Autorka sygnalizuje w nim, w oparciu o bogatą literaturę światową oraz własne doświadczenia, korzyści jakie może oddać komputer w badaniach etnograficznych. Można go wykorzystywać, zdaniem Jason, przy zbieraniu bibliografii, zwłaszcza przy obecnym zalewie literatury, dalej - zestawieniu danych źródłowych o identycznej lub podobnej treści, Łącznie z dokonywaniem obliczeń statystycznych. Komputer może wreszcie sŁuż.vć, według autorki, nawet przy wypracowywaniu problemów badawczych, zwŁaszcza historyczno-geogl·aficznych. Przy jego pomocy można w końcu prowadzić na bieżąco rejestr kart archiwalnych dotyczących zabytków, rycin, diagramów i map. W sumie zachęcające informacje. Tradycyjnej kultury społecznej, a w szczególności zwyczajów prawnych, dotyczy krótka l"Ozprawka Herrnanna Steiningera, Die Prechel als Strafmittel im niederosterreichischen Viertel ober dem Wi.enerwald (z. 3). O stosowaniu kary pręgierza Steininger informuje Skl·ótOWO,na podstawie zebranych przez siebie danych źródłowym z XVI-XVIII \Y. Podaje miejsca stawiania po wsiach i miasteczkach pręgierzy, m. in. przed koś·cielnymi drzwiami, na rynku, ·cmentarzu. Ustala także rodzaje przewinień względnie przestępstw, za które stosowano karę pręgierza. Autor nie pokusił się o ustalenie genezy powołania do życia tej instytucji prawa zwyczajowego, jak i pl"Zyczyn jej zaniku. Komunikat Karla Fiala, Freundschajt. Uber Freunde und Gefreunde im Lande Salzburg (z. 4) jest jego odpowiedzią na ankietę przesłaną mu przez Towarzystwo Ludoznawcze w Wiedniu. Dotyczyła ona definicji i zastosowania terminu "przyjaźń", rozumianego jako swego rodzaju formy współżycia pomiędzy krewnymi i znajomymi. Inicjatorom ankiety chodziło o uzyskanie odpowiedzi na temat definicji oraz na pytania - na czym polega przyjaźń w życiu codziennym danej społeczności lokalnej. Zdaniem Fiala, w środowisku salzburskim pod tym terminem przyjaźń rozumie się: wzajemne odwiedzanie się, uczestniczenie w uroczystościach rodzinnych (chrzcinach, I komunii, '.veselach, pogrzebach) oraz świadczeniu sobie nawzajem różnego rodzaju usług. Odpowiedź informatora nie ogranicza się do prostych odpowiedzi. lecz poparta jest w każdym punkcie licznymi bardzo ciekawymi przykladami różnych form przyjaźni. Kolejni.) pozycję stanowi wzmianka Wernera Heimerl, Absperren als Brauchtum bei der Goldenen Hochzeit in Obersteiermark (z. 3) z zakresu zwyczajów weselnych. Autor opisując przebieg uroczystości obchodu złotych godów pożycia małżeńskiego, zwraca szczególną uwagę na występy przebierańców. Jednym z nich jest zwyczaj zatrzymywania jubilatów, podobnie jak i nowożeńców, przy na poczekaniu zrobionym plocie. Przy tej okazji nawiązuje się wesoly dialog, który kończy się obdarowaniem zatrzymujących. Kulturę duchową reprezentuje artykuł Theodor·o.s Vlachos, Geister UM Diimonenvorstellungen im siidosteuropiiischen Raum griechischer Sprachzugehorigkeit (z. 3). Daje on przegląd różnych występujących w kulturze wsi i miasteczek Grecji irracjonalnych postaci - duchów i demonów. Opierając się na bogatej literaturze oraz �38J Recen.zje, przeglądy lvydawnictw i cUlsopism własnych badaniach, autor staral się zrekonstruować rozwój historyczny oraz stan c.zisiejszy demonologii. Vlachos wyróżnił kilkanaście grup demonów oraz złych duchów (Neraides, Wrikolakes, Anaskelades, Lamies, Telania, Kalikantzari, Strigles, Gorgone, Gello, Empousa, Wrachnas, Aerika, Drimes, Koutzo), podobno szkodzących ludziom, zwierzętom i roślinom. Analizując każdą grupę omówił kolejno: pochodzenie oraz warianty nazw, miejsce występowania postaci (w wodzie, powietrzu, ziemi, drzewie), rodzaje demonów pod którymi występują, czas ukazywania się, skutki oddziaływania oraz środki zaradcze. Szkoda, że autor ograniczyI się tylko do przeglądu, a nie dał monograficznego opracowania. Niektóre z omawianych demonów, jak np. Wirkolak, są odpowiednikiem naszego wilkołaka. Następne pozycje, to w swej większości krótkie komunikaty. Pierwszy Margit Grohsl, Das Symbo~ des Lebensbaumes auf Sparbehiiltern (z. 4), informuje o umiejscawianiu stylizowanych wzorów symbolicznego drzewka życia na skarbonkach i woreczkach do pieniędzy. Umieszczony na tego rodzaju obiektach pomnaża i przysparza pieniędzy. Kolejny - Augusta Sutter, Zu den Sagen aus Trofaiach (z. 3), podaje krótką wzmiankę na temat opowiadań o tzw. Wildfrauen, tj. swego rodzaju "złych kobietach" - czarownicach. Następne dwa - Emila Schneeweisa, specjalisty od etnografii religii, dotyczą tym razem sztuki sakralnej. Pierwszy z nich, krótszy, pt. St. F~orian a~s So~datenpatron, przedstawia opisy dwóch szerokosłupowych kapliczek przydrożnych zawierających napisy, świadczące o kulcie św. Floriana jako patrona żołnierzy. Drugi, ZUl' re~igiOsen Vo~kskunde des siidlichen Stadtrandes von Wien. Die Bi~dstOcke, Kreuze und Wegsiiulen von Ober- jest swego rodzaju sprawozdaniem z badań terenowych, do którego dolączono odręcznie wykonane ryciny. Autor opisuje znajdujące się na przedmieściach Wiednia przydrożne krzyże, kapliczki i kapliczki słupowe. Dane o każdym zachowanym obiekcie uwzględniają: genezę postawienia figury, fundatora, konstrukcję, wystrój i obecnego opiekuna. Wymienione kapliczki stanowiły kiedyś nieodzowny element kultowy wsi. Obecnie są jednym z niewielu reliktów tradycyjnej kultury ludowej znajdujących się w obrębie dużego ośrodka miejskiego. Poruszona tamże problematyka wchodzi, zdaniem autora, w zakres tzw. etnografii wielkiego miasta (GTosstadtvolkskunde). W recenzowanym roczniku wyczuwa się, zarówno przy lekturze poszczególnych prac jak i zamieszczonych w nim recenzji, duże zainteresowanie etnografią religii. Dział ten zajmuje w etnografii austriackiej ważną pozycję, w przeciwieństwie de naszej, w której jest raczej pomijany. Warto więc. chociażby z tego względu, zapoznać się bliżej z zawartością ostatnich zeszytów. und Unter~aa sowie Rothneusied~, Walerian Sobisiak Prace Etnograficzne. "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego" ków 1971, t. XXI-XXIII. z. 5. Nakładem Uniwersytetu Jagiellońskiego. (Kra- W ostatnim zeszycie znajdujemy bardzo ciekawy zestaw 6 prac o dość zróżnicowanej tematyce. Pierwszą z nich jest Andrzeja Wali górskiego, Kierunek ewolucyjny w etnografii (1860-1890), następną Jana Bujaka. Znaczenie regionalizmu i krajoznawstwa d~a rozwoju muzeów i zbiorów etnograficznych, dalszą Bogdany �380 Pilichowskiej. Z l1i.~(orii nauk etnograficznych we WIoszech, kolejną Ewy Niehorskiej, Z badali nad J~1.il(ll1'(f:ludową Sląska CieszYl!skiego, piątą Mieczysława Gładysza. Chlopski kalendarz ideograficzny i wreszcie ostatnią Ewy Krasińskiej, Wiedza ludowa (J (jlciJach i jej znac:::enie dla pl'aktyki l'olniczej. Artykuł A. Walig{lrskiego bardzo wnikliwie i wyczerpująco zaznajamia czytelnika z l;icrunkiem ewolucyjnym. Temat jest, moim zdaniem, doskonale opracuwany. Artykuł informuje o podstawowych założeniach teoretycznych oraz o największych ctnognfad1-ewolucjunistach podanego w tytule okresu. Praca jest dalszą informacją doLycząq przeglądu ruzwoju nauki - etnografii i antropologii. Doniesienie J. Bujaka przedstawia rozwój regionalizmu krajoznawczego ze szczególnym podkreśleniem ruchu krajoznawczego w Karpatach, Tatrach, Pieni. nacho Ruch ten mial wg autOl·a dwa aspekty: naukowy i artystyczny. Bujak podkreśla wielki wkład pracy działaczy ruchu krajoznawczego i Towarzystw Krajoznawczych. ZWl·aca uwagę na współczesne poglądy dotyczące istoty krajoznawstwd i regionalizmu, które warle sc~rozpropagowania. B. Pilichowska podaje w swej pracy krótki przejrzysty, chronologiczny przegląd rozwoju nauk etnograficznych we Włoszech począwszy od drugiej połowy XIX w. do czasów nam wspólczesnych. Wymienia wybitnych naukowców, którzy wnieśli sw(ij wkład do historii rozv.roju tej dyscypliny, podaje także warunki rozwoju etnografii w poszczególnych latach. Zwraca również uwagę na wyraźny podzial naukowców na etnologów i antropologów kulturowych, jaki zaznaczył się w drugiej polowie XX wieku. Praca daje raczej ogólny tylko pogląd na rozwój tej nauki we Włoszech. Przybliża ją jednak polskiemu czytelnikowi, który nie ma możności bliższego poznania etnografii włoskiej, Z pracy E. Niehorskiej dowiadujemy się o stanie badań nad kulturą ludową Sląska, a zwłaszcza () zt"óżnicowaniu wewnątrzregionalnym pod względem administracyjnym, terytorialnym, językowym i etnograficznym. Praca jest swego rodzaju przegl<j(1l'rn dorobku etnograficznego tego regionu Polski. Artykuł M. G laclysza wpnJwadza czytelnika w malo znaną problematykę kalendarzyobrazkowych. Autor przedstawia konstrukcję i symbolikę kalendarza sporZ'ldzonego pl·zez ciJlOIJa-anall'abetę. Kalendarz mial służyć do celów gospodarczych. Eksponat przechowuje sic: obecnie w Muzeum w Cieszynie. Według autora, je.;t on Wil'lk'l rzadkością w skali europejskiej. M. Gładysz podaje m. in. miejsce i czas powstania kalendarza, technikę wykonania, system rachuby czasu, adnotacje zjawi<;k meteorolugicznych i astronomicznych. Pracę ilustrują interesujące ryciny. Ciekawym przyczynkiem do wiedzy ludowej o glebach jest wystąpienie E. Krasińsldej, stanowi<\ce fragment więk'>zej rozprawy naukowej na temat Tradycyjne i nowoczesne źródło omz środki przekazywania i upowszechniania wiedzy rolniczej w Małopolsce południowej w d1'Ugiej polowie XIX i XX w. Autorka na podstawie wywiadów prz(·~pr(Jwaclzony('h na Polskim Spiszu i w Limanowskiem określa rozwój hisluryczny wiedzy ludowej z dziedziny klasyfikacji gleby. W swoich rozważaniach wykorzystała także źródla z X:VII i XVIII wieku. Z przeprowadzonej przez ni,! analizy wynika, iż zarównu w minionych wiekach, jak i w obecnej dobie za kryleri um klasy fikacji gleby lud przyjmuje nadal jej skład mechaniczny, który łączy z warunkami ekologicznymi. Właściwości gleby określa ponadto na podstawie znajomości roślin na niej rosnących. Czasopismo "Pmce Etnograficzne" jest przeglądem wartościowych prac ośrodka krakowskiego. Aldona 25 -- LucI. t. LVII Rudzka � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/980dbbd89ac039dc3220ee23b4129434.pdf 94146c5744ffcf1bb2670bb3ad748165 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1445 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1337 Title A name given to the resource In memoriam/ LUD 1973 t.57 Description An account of the resource LUD 1973 t.57,s.399-406 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text VI. I N M E M o R I A M Lud, t. 57, 1973 TADEUSZ WROBLEWSKI WSPOMNIENlE (1914-1972) POSMIERTNE W dniul~ lipca 1972 roku zmarł w Poznaniu jeden z najbardziej znanych i popularnych w Wielkopolsce etnografów, docent dr Tadeusz Wróblewski. Znali go wszyscy radiosłuchacze z coniedzielnych audycji, w których swobodnie, w gawędziarskim stylu, wolnym od ciężkiej uczoności, omawiał niby pospolite, ale charakterystyczne zjawiska kulturowe. tłumaczył ich sens i uczył patrzeć na nie jako na dokumenty wiecznie zmiennego życia. Byl najbardziej "poznańskim" ze wszystkich poznańskich etnografów. Urodził się w Poznaniu 10 lutego 1914 roku. Tu chodził do szkoły i uzyskał w r. 1933 w Gimnazjum im. Karola Marcinkowskiego świadectwo maturalne. W 1'. 1936 podjął w Poznaniu pracę w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych i zapisał się na studia etnograficzne. Przerwała je wojna i wy- �400 1n Hł(:morianć siedlenie do Ostrowca Świętokrzyskiego. Po powrocie do Poznania kontynuuje studia, pelniąc równocześnie funkcje asystenta-wolontariusza. Zajęcia \V Katedrze Etnografii wypełniały mu cały wolny czas poza godzinami urzędowania w Zakładzi'2 Ubezpieczel1 Społecznych, gdzie zarobkowo nadal pracował do r. 19!)O. Roboty w Katedrze Etnografii bylo wtedy sporo. Należało po wojnie wszystko organizować od nowa. Pomagał więc profesorowi Frankowskiemu przy re;lytuow:\niu katedry. Szczególnie dużo wysiłku wlożyl \V gromndzenie księgozbioru, urqdzanie pomieszczeri Katedry i zdobywanie najniezbt~dniejszych :;prz(:lów. Przsllużają się więc studia Wróblewskiego. KOliczy je w r. 1048 dyplomem magistra ril,)zofii "w zakresie antropologii, etnografii z etnologią i prehistorii". W I'. 19~O uzyskuje w Katedrze etal sLarszego a'iystenta i odtąd może bez reszty zaj'lć siq pracą naukową. IN 1'. 195:) awansuje na stanowisko adiunkta. W trzy lata później doktoryzuje się na podstawie pracy Chlopski dom w Wielkupolsce -- jego rozwój i p1·zeobl'ażenia. W'reszcie w r. 1964 uzyslmje na Uniwersytecie im. A. Mickiewicza w Poznaniu stopiel1 naukowy docenta. Tematem pracy habilitacyjnej były Wspólne elementu w ludowych ktllturach środkowej Europy. \V trzy Jata później powierzono mu w Katedrze UAM kierownictwo Zakładu Folklory:;Lyki. Wróblewski należał do naukowców, którzy nie gromadzili wiedzy na własny tylko użytek, dlatego lubił zajęcia dydaktyczne. Dawały mu one okazję do przekazywania swoich osiągnięć badawczych młodemu pokoleniu etnografów, do wdrażania studentów w dyscyplinę naukową. Dba! o rzeczow4 treść i staranną [orm,~ wykladu. Lubil rzetelną robotę i tylko taką ceni!. Sam starał się pracować rzetelnie, nie tylko w zakresie swej dyscypliny, ale r6wnież na odcinku społecznym w Związkach Zawodowych czy organizacjach naukowych, między innymi jako długoletni członek Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego czy jako sekretarz Komisji Etnograficznej Poznańskiego Towarzystwa Przy jaci6ł Nauk. Vł pracy naukowej był Wróblewski zwolennikiem stopniowego rozszerzania problematyki badawczej i systematycznego doskonalenia warsztatu. Na tej zasadzie zainteresowania naukowe Wróblewskiego rozwijają się wszerz i w głąb z rzadko spotykaną kOll3ekwencją. Zł'azu koncentrują się na budownictwie wielkopolskim, a nawet na wąskim jego odcinku - budownictwie podcieniowym. HeJiktowe okazy tego budownictwa Wróblewski sumiennie zinwentaryzował i zanalizował. Doszedł wtedy do przekonania, że wok6ł problemu chłopskiego budownictwa wielkopolsJ<iego naroslo wiele nieuzasadnionych poglądów, gł6wnie z powodu podejścia do tego zag3dnienia interesujących się nim badaczy niemieckich z pozycji nacjonalistycznej. Rozszerzając tedy studia, poddaje analizie różne formy dom6w chłopskich występujących w Wielkopolsce. \Vyniki swych dociekal1 przedstawil we wspomnianej pracy Chlopski dom w Wielkopolsce jego l'ozwój i pl'zeobmżenia. Wróblewski dał w niej - jak to podkreśli! prof. BUl'szta - krytyczny przegląd dotychczasowych ujęć przedmiotu i to z obu stron barykady dzielącej polskich i niemieckich badaczy. Oddzielił i odrzuci! stronę polityczną w interpl'etacji naukowej. W obiektywnej analizie wy\,aza! błędy w dotychczasowych założeniach badawczych i bt"aki faktograficzne w publikacjach. W szerokiej perspektywie przestrzennej i czasowej uwypuklił problem rodzimości. Obalił hipotezę o wschodnio-niemieckim rodowodzie domu wielkopolskiego. Zwrócił uwagę na elementy niezmienne domu, które mimo wielowiekowej ewolucji jego kształtu i mimo różnorakich wpływów przetrwaly do naszych czasów. Wróblewski przestrzega jednak przed traktowaniem rodzimości form w wąskim aspekcie regionalnym i zwraca uwagę na występowanie rzekomo typowych, tylko dla określonego regionu, zjawisk na obszarach daleko większych niż tereny zasiedlone przez różnorodne ludy i narody. �401 In memoriam Problem t:lki zachęcał do badań nie tylko na polu budownictwa. Wróblewski, który chciał drogc! precyzyjnej analizy faktograficznej dojść do odróżnienia tego co wspólne, od tego co właściwe tylko dla etno su czy regionu, podjął się zadania prześledzenia poel tym kątem widzenia zasobów kulturowych ludów otaczających polski obszar etniczny. Rezultatem tych dociekań była wymieniona rozprawa Wspólne elementy w ludowych kulturach środkowej Europy. Autor wyszedł z założenia, że ustalenie elementów wspólnych warunkuje dopiero wykazanie różnic j:lko zja-· wisk znamiennych ella określonych regionów. Podjęcie przez Wróblewskiego tak szeroko zakreślonej problematyki, wymagającej znacznej znajomości faktograficznej i wielkiej erudycji, było możliwe dzięki wielokierunkowym studiom szczegółowym. Rezultatem tych dociekań są prace i artykuły poświęcone szczególnie kulturze Po-morza i pogranicza polsko-niemieckiego, liczne recenzje i omówienia aktualnych publikacji polskich i obcych, jak i hasła opracowane dla Słownika starożytności słowiańskich. Wymienić tu przykładowo można takie tytuły, jak: Pomorze Zachodnie w niemieckich atlasach etnograficznych (Szczecin 1959), Germaliskie elementy w kulturze słowiańskiej ([w:] Słownik starożytności słowiańskich, t. 2), Pogranicze polsko-niemieckie w świetle materiałów etnograficznych ("Lud" t. 50) czy Etnograficzny zarys Pomorza Zachodniego ([w:] Pomorze Zachodnie - nasza ziemia Poznań 1960). Wróblewski zdawał sobie sprawę z ogromu zamierzeni:ł badawczego i ze skromnych wyników własnych dociekań. Swą pracę traktował też jedynie jako wskazującą kierunek badań. We wszystkich swych badaniach Wróblewski dążył do zajęcia właściwej postawy wyjściowej, do poprawnego procesu myślowego, do prawidłowego i rzetelnego wnioskowania i do wysuwania hipotez dostatecznie uzasadnionych oraz twierdzeń w pełni udokumentowanych. Nie zadawalał się jednostronnym naświetleniem zjawiska, jednokierunkowym ujęciem problemu. Starał się przedstawić to samo zagadnienie w aspekcie różnych szkół i kierunków badawczych i wykazywać zależność rezultatów dociekań od celów badawczych i związanych z nimi założeó metodologicznych. W ten sposób zwracał uwagę na względny charakter ustaleó i potrzebę nieustannej ich rewizji jako warunku postępu w nauce. Często też dostrzegał i tropił w obcych publikacjach metodyczne błędy, a chcąc ich sam uniknąć, poświęcał wiele uwagi zagadnieniom metodologii i starał się nią zainteresować na wykładach i seminariach swoich studentów. Bezustannie podkreślał przy tym konieczność uściślania pojęć, precyzowania nazewnictwa, właściwego interpretowania treści znaczeniowej tkwiącej w słowie, nazwie, terminie. I rzecz znamienna - gdy dał studentom do ręki opartą na obszernej literaturze i własnych przemyśleniach część I swego Wstępu do etnografii (poznań 1969), obejmującą rozważania nad zakresem i przedmiotem etnografii jako nauki o kulturze, to wysunął na czoło rolę języka w poznaniu naukowym, czyli zagadnienia terminologii. Smied przerwała Wróblewskiemu pracę nad II częścią Wstępu do etnografii, która miała objąć zasady klasyfikacji przedmiotu badań oraz omówienie głównych kierunków badawczych i ich założeń metodologicznych. Smierć nie pozwoliła mu też zrealizować opracowań syntetycznych, do których zmierzał po licznych i roz-ległych studiach szczegółowych nad ludową kulturą polską jako składową częścią środkowoeuropejskiego obszaru kulturowego i jej powiązań z kulturą tego obszaru. Usiłował te związki wykazywać już nie tylko w kulturze materialnej, od której badania rozpoczął, lecz coraz szerzej w kulturze społecznej i duchowej, w naj-szerzej pojętym folklorze. O rozległej erudycji Wróblewskiego w tych dziedzinach świadczą omówienia publikacji polskich, zwłaszcza zaś zagranicznych, zamieszczane w czasopismach etnograficznych, np. w "Ludzie", czy hasła we wspomnianym Słowojczysta, "fi Lud. L LVll �402 niku In memoriam starożytności tUTze ludowej slowial1skich Wielkopolski, (Egzo- i endogamia, którego to wydawnictwa oraz at'tykuly w Kulbył jednym z głównych ini- Demony) cjatorów (Pojęcia o świecie, Demony i wyobrażenia demonologiczne). W jego folklorystycznych zainteresowaniach i dociekaniach niepoślednie miejsce zajmował świat wyobrażeil. i wiel'Zeń ludowych, świat zjawisk wykraczających poza zmysłową rzeczywistość, stanowiących jednak na równi z realiami islolne elementy w kulturze ludzkości. Dostrzegał je szczególnie w kulturach Wschodu i nimi si<~ interesowa!. Już w młodości, zanim zaczął studia etnograficzne, kontaktował sit; z nielicznymi w Polsce wyznawcami buddyzmu. To pozwoliło mu później napisać do cejlońskiej Encyklopedii buddyzmu rozprawkę-hasło Buddyzm w Polsce (1957). Chęć naukowego poznania owych rozległych światów, pełnych niezbadanych tajemnic, była chyba powodem zapisania się młodego U1'zędnika Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na fascynujące etnograficzne wykłady prof. Frankowskiego i wreszcie oddania się bez reszty umiłowanym studiom. Zatapianie się w bezbrzeżnych dziedzinach ludzkiej myśli, ludzkiej działalności, a nade wszystko ludzkiej wyobraźni jako głównego motoru kulturotwórczego, odrywało go od świata realnego i przenosiło w świat irracjonalny, w którego istotę, nie tylko metodami naukowego poznania, wniknąć usiłował. To czyniło z Wróblewskiego naukowca, człowieka nieco zagadkowego. Jego sądy cechowa lo zwykle jakieś niedopowiedzenie, wyczuwało się w nich nie tylko ostrożność, ale też wahanie, rozległe obszary wąlpliwoś:i naukowych. Z tymi wątpliwościami odszedł w zaświaly. Stanislaw PUBLIKACJE TADEUSZA Zestawił Blaszczylc WROBLEWSKIEGO S. Blaszczyk 1954 Etnografia 1'adziecka znawstu;ie, "Lud" 1954, t. 41, s. 36-65. Kilka uwag a zagadnienie o geograficznym zasięgu etnogenezy występowania w świetle prac Stalina krosien poziomych o języko- i pionowych, "Lud" 1954, t. 41, s. 677-698. Rec.: "Anthropos" t. 48, 1953, "Lud" 1954, t. 'H, s. 977-98!l. Rec.: "Sol'ets;~aja EtnograJUa" z. 4, 1951, "Lud" 1954, t. 41. s. 8/0-888. 1956 Budownictwo 111dowe w pracach O. Kolbe1"ga, "Lud" 1956, 1. 42, s. 115-142. 1957 Buddhism in Poland, [w:] Encyclopaedia of Buddhism, t. 2, Paradenia (Ceylon) 1957, s. 186-194. Starożytne krosna egipskie, "Z Otchłani Wieków" 1957, z. 4, s. l!J6-204. 1958 budownictwo podcieniowe w Wielkopolsce w XIX i XX w., "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu im. A. Mickiewicza", Al'cheologia, Etnografia, z. 1, Poznań 1958, s. 99-222. Jeszcze o krosnach i tkactwie, "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej" 1958, t. 6, z. 1-2, s. 61-32. Zagadkowe ślady na ścianach kościolów w Wielkopolsce, "Studia i Materiały do Dziejów Wielkopolski i Pomorza" 1958, t. 4, z. 2, s. 195-205. Uwagi do a1"tykulu J. Tomaszewskiego "Z badań nad integmcją spoleczną na Ziemiach Zachodnich", "Przegląd Zachodni" 1958, R. XIV, t. 3 (nr :1-6), s. 450-45:ł. Chlopskie �403 in 71wrno";'am Rec.: Antropologia w tomach SS-57 (R. czasopisma 1953-1955) "Ame1'ican lugisC', "Czlowiek w Czasie i Przestrzeni" 1958, t. 1, z. :3, s. 162-164. Ret:.: ,J. I3lat:hnio, Ozriuby nariszczytowe na Ziemi Chelmi1iskiej .,Studia i Materialy do Dziejów Wielkopolsl<;i i Pomorza" 1958, Anthropo- i Michałowskiej, t. 4, s. 446--449. 19,;9 Zac/wdnie UJ niemieckich atlasach etnogwricznych, "Szczecin. Miesięcznik Pomorza Lachociniego" 1!l59, z. 8··9, s. J 37-155. Rec.: J\. Dobl"Owolska, Budownictwo ludowe na Pomorzu Zachodnim, "Studia i Materialy tlo Dziej,'"", Wielkopolski i Pomorza" 1959, t. 5, s. :36:;-368. Pomorze 1960 Dom i za(J1'Oda, Iw:] Etnograficzny zarys Kultum Pomorza ludowa t. 1, Poznań Wielkopolski, Zachodniego, [w:] Poznar, l!J(jO, s. 19B-Z20. Red. oprac. materiałów: B. Stelmachowska, Slupska" (Poznań) 1960, t. 5. Pomorze Zachodnie 1960, - s. 107-162. nasza ziemia ojczysta, Sprawozdanie z dzialalności poznaliskiego Budownictwo oddzialu "Biblioteka Słowiltców, Polskiego Towarzystwa Ludo- znawczego, "Lud" 1IWO, t. 45, s. 5:'i1l-560. Hec.: t. 50, 1955, "Lud" 1!H:iO, t. 4:;, s. ;j411··;3:'iB. "Anthropos" Ret:.: "AntiLmpos" t. S " 1D!Jii, "Lud" HloO, l. 4\ s. :35ll-:36B. 1961 Budowle nawodne, tzw. palafity, [w:] Slownik starożytnoŚC"i słowiańskich, t. 1, 1961, s. 173-174. Budulec. Sciany. Budynki mieszkalne, Chlopski dom w Wielkopolsce, UAM, Hec.: Rec.: Hec.: Rec.: ,.Lud' Rec.: Hec.: Rec.: Dach, [w:] [w:] Słownik Slownik starożytności starożytności jego rozwój t. 1, 1961, S. 182. t. 1, 1961, s. 186-18B. Wydawnictwo Naukowe słowiańskich, slowia1iskich i przeobmżenie. Poznań 1961. t. 52, 1957, "Lud" 1961, t. 46, s. 378-388. t. 53, 1958, "Lud" W61, t. 46, s. 388-397. "Baessle1' Archiv", t. I-III i V, 1952-1957, "Lud" 1961, t. 46, s. 416-424. T. P. Bank, Botanical and ethnobotanical Studies in the Aleutian Islands .. 19{ij, t. 46, s. 4:~;~-4:~4. "L'J.:thnouraphie" t. 50, 1955, "Lud" 1n61, t. 4H, s. ~397-40:3. "L'Ethnof}l"apl!ie" t. 51, H156, "Lud" 1961, t. 46, s. 403-408. :S. Erixon, A. Hultkranz, L. Bodker, International D"ictionary of reg"ional Euro·· peen .!lnth1"Opology and FolkloTe, "Lud" 1961, t. 46, s. 428-430. Rec.: L. P. Potapov, Narody juznoj Sibiri, "Lud" 1961, t. 46, s. 358-:361. "Anthropos" "Anthmpos" 1962 Ciesielstwo, Demony, Egzo- I w:] [w:j Słownik sta1'ożytności Słoumi1c starożytności i endogamia, [w:] Słownik t. 1, z. 2, 1962, s. 268-269. t. 1, z. 2, 1962, s. 335-338. slowiańskich, t. 1, z. 2, 1962, s. 446- słowiańskich, słowia'hskich, sta1'ożytności 44B. Prof. dr g Fran]wwski. t. 30, s. 94-96. Z badań nad zabytkami Wspomnienie drewnianego pośmiertne, "Kronika budownictwa Miasta Poznania" chłopskiego tv 1962, Wielkopolsce, "Sprawy Oświc\ty i Kultury Województwa Poznańskiego" 1962, t. 2, s. 103-107. Rec.: J. Burszta, Dawne budownictwo na sochy w Wielkopolsce i jego zanik; "Studia i Materialy do Dziejów Wielkopolski i Pomorza" 1962, t. 7, s. 355-:356. Rec.: L'Ethnographic" t. 52, 1957, "Lud" 1962, t. 47, s. 571-578. Rec.: S. W. Kiselev, Kratldj ocerk drevnej istorii Chakasov, "Lud" 1962, t. 47, s. 540·-544. �404 lnentorianŁ In Rec.: Z. Radacki, Budownictwo wiejskie na Pomorzu Zachodnim, .,Studia i Matel'jały do Dziejów Wielkopo1s1,i i Pornot'za" 1962, t. 7, s. :195-:m7. Rec.: J. Stankiewicz, Piotr Loewen budowniczy żulalOski, "Studia i Materialy do Dziejów Wielkopolski i PomOl'za" 1962, t. 7, s. 40H-409. Rec.: J. Stankiewicz, Zabytki a1'chitektul'y i budownictwa na 2ulnwach, ,.Studia i Materiały do Dziejów Wielkopolski i Pomorza" 1962, t. 7, s. 411-41:J. 1963 Witold Klinger. Wspomnienie pośmiertne, "Luci" 196:1, t. 4H, s. 571-577. Red. oprac. materiałów: B. Stelmachowska, Słowii!cy i ich kulturn, ,.Biblioteka Słupska" (Poznań) 1963, t. 11. Prof. 1964 Budownictwo gospoda.rcze, [w:] Kultura ludowa Wielkopolski, t. 2, Poznań Germańskie slowiańskiej, [w:] elementy w kulturze t. 2, PoznaJ'! 1D64, Wielkopolski, s. 52--111. Współautor: .J. Burszt<l. Ciesielstwo. [w:] Kultura ludowa s. 447-46·1. 1964, Słownik starożytności slO1uiall- skich, t. 2, z. l, 1964, s. 97-99. Wspólne elementy kulturach środkowej Europy, "Prace Wydziału UAM". Sel'ia EtnograCiczna, nr 3, Poznań HJl;4. Filo- "Lud" 1966, w ludowych zoficzno-Historycznego 1966 Pogranicze lJolsko-niemieckie w świetle materinlów etnograficznych, t, 50, cz. II, s. 431-466. Przemiany Zngadki "Argumenty" 1966, nr 17, s. 4, "Mówią Wieki" 1966, R. IX. nr 11, s. 1-:1. w ob1'Zędowośc-i rodzinnej, histOl'ii kultury, Ill. 1967 Demony i wyobrażenia demonologiczne, znań 1967, t. 3, s. 437-455. Pojęcie o świecie, [w:] Kultura Rozwój ludowa zaintereso1L'a1'! ludoznawczych Z dziejów pojęcia Z zagadnień budownictwa KultuTa wiejskiego ludowa Studia "Lud" Etnograficzne" Ziemi Kamieńskiej, Wielkopolsce, Po- Wielkopolski, L :1, Poznań Wielkopolski, UJ "Łódzkie etnografii, [w:] 1!W7. s. 505-540. lOG7, UHj7, s. B:~-9Z. 1. 51. l. ,.Hocznik n. s. 11-21. Kamivński" 1967, t. 2, s. 107-151. 1968 Zarys historii badali. nad duchową kulturą ludową w Polsce, "Lud" H)Gll, t. 51, cz. II, s. 45:3·-484. 1969 Katedra Etnogmfii t. 13, s. 129-143. U AM w Poznaniu li' latach 1945-1967, "Etnografia Polska" l n69, w ujęciu Bruno Schiera, "Lud" 1969, t. ;;:l, s. :323-:ł:n. cz. I, Etnografia, lud, kultum, Poznań 19G9. Rec.: "Anthropos" t. 61, 1966, "Lud" 1969, t. 53, s. 402-406. Rec.: "Anthropos" t. 62. 1967, "Lud" 1969, t. 53, s. 406-411. Rec.: L'Ethnogmphie" t. 60-61. 1966-1967, "Lud" 1969, t. 53, s, 39B·-400. Niemiecka "MitteletLropa" Wstęp do etnog'rafii, 1970 Rec.: "AnthTOpos" t. 63-64, 1968-1969, "Lud" H170, t. 54, s. 26:~--269. 1972 Rec.: salen Teodor Wilhelm Systematik del' Danzel, Ethnologische Kulturwissenschaften, Kulturkunde. Hamburg s. 292-295. Rec.: R. Śmialowski i E. Dąbska, Budownictwo Ziemi Lubuskiej, "Rocznik Lubuski" 1972, t. a. Vel'such 1967, drewniane "Lud" i mlyny einer univert. :16, wi.etrzne na 1972, �In menHH'ialn ADOLF NASZ Dnia 7 kwietnia 1973 roku zmarł w wieku 57 lat, po ciężkiej chorobie, doc. dr Adolf Nasz, znakomity znawca kultury ludowej Śląska Dolnego i Opolskiego. Nauka polska straciła wybitnego nauczyciela i uczonego, fakt ten szczególnie boleśnie dotknął wrocławskie środowisko akademickie. Adolf Nasz po ukończeniu studiów na kierunku prehistorii i etnologii, a następnie uzyskaniu stopnia doktora filozofii na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie wyjeżdża w 1946 roku do Wrocławia aby na stałe związać się z Uniwersytetem. W 1954 r. uzyskuje stopień docenta. Na Uniwersytecie Wrocławskim pełni szere2, funkcji, a mianowicie: kierownika Katedry Etnologii (od 1952 r.), kierownika Zakładu Etnografii Polski 0955_1969 r.), kierownika Katedry Etnografii Polski O %0-1969 r.), prodziekana Wydziału Filozoficzno-Histerycznego a oskltnio kierownika połączonych katedr etnografii (od 1972 r.). Głównie Jemu Uniwersytet Wrocłmvski zawdzięcza zorganizo\vanie i rozwój kierunku etnografii. Był pedagogicm wybitnym, wykształcił i wychował wielu magistrów i doktorów. Pod Jego opieką powstało szereg rrac naukowych i popularno-naukowych. Wykładał również na Wyższ,-'j Szkole Pedagogicznej w Opolu. Od początku swej działalności naukowej doc. dr A. Nasz był członkiem i działaczem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, pełnił szereg odpowiedzialnych funkcji, a mianowicie: Zastępcy Sekretarz<l G eneralnego, ostatnio Wiceprezesa Zarządu Głównego PTL i Prezesa Oddziału Wrocławskiego PTL. Był członkiem Towarzystw naukowych i regionalnych Wrocławia i Opola. Jego i przez niego inspirowane liczne publikacje pozwalają nam bliżej poznać kulturę ludową Sląska. Okrutna choroba nagle przerwała życie doc. dr A. Nasza w okresie, kiedy rozwijał szeroko zakrojone badania naukowe indywidualne i zespołowe nad kulturą ludową Śląska, której był najwybitniejszym znawcą. Odszedł w chwili, kiedy środowisko akademickie Wrocławia potrzebowało najbardziej Jego pomocy. Pomimo ciężkiej i długotrwałej choroby do ostatnich godzin swego życia zajmował się dydaktyką, pracami naukowymi młodszych kolegów oraz uczestniczył w pracach redakcyjnych przygotowywanej do druku "Wsi śląskiej". Nie zdążył napisać podręcznika etnografii śląskiej i wielu innych prac. Jego nagłe odejście jest bolesną stratą dla nauki polskiej i naszego Towarzystwa. Edward Ozgowicz MARIA KAMO CK A W dniu ):) marca 1072 r. zmarła w Krakowie mgr Maria Kamocka, pracownik naukowy Miejskiej Biblioteki Publicznej. Zmarła była autorką kilku rozpraw z zakresu stroju ludowego. Była długoletnim członkiem Oddziału Krakowskiego PTL, w którym ostatnio pełniła funkcję członka Komisji Rewizyjnej. Elżbieta JOZEF Królikowska LIGĘZA Dnia 24 grudnia 1972 r. zmarł nagle w wieku 62 lat doc. dr Józef Ligęza, dyrektor Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu, wybitny badacz folkloru i kultury ludowej SJilska. autor i ]'C,ilizalor licznych, cennych inicjatyw h:ulturalnych i badaó naukowych, zasłużony dla regionu śląskiego działacz społeczny. �{OH In memoriam Ze Śląskiem związal się trwale w 1934 r. po ukol1czeniu studiów historycznych etnograficznych na Uniwersytecie Jagiellońskim. Był jednym z pierwszych, którzy w latach międzywojennych podjęli badani,) i gromadzenie śląskich pieśni ludowych wznowionych, znów dzięki Jego inicjatywie, w 1950 r. i utrwalonych w zapisie magnetofonowym. Zmarły pracował w wielu towarzystwach naukowych, regionalnych i kulturalny,ch. Z Jego inspiracji śląskie placówki muzealne prowadzą własne prace badawcze, wydawni·cze i oświatowe, W latach 1959--,1962 był jednym 7. organizatorów Śląskiego Instyt.utu Naukowego w Katowicach, jako .ieg<) wicedyrektor i przewodniczący Komisji Etnograficznej. Polem Jego szczególnie umiłowanej działalności były bn.dania naukowe w zakresie kultury ludowej na Śląsku, folkloru robotniczego, folklGl'u muzycznego i literatury ludowej. Tematom tym poświęcił wnikliwe i cenne publik<1cje. Doc. dr Józef Ligęza należał do tych pracowników naukowych, którz.y SW~l wiedzę i doświadczenie oddali do dyspozycji społeczel1stwu, Jego odejście jest dotldiwą stratą w nauce i w /izeregach nas:'.Cgu Towar7.ystw~l, Maria Suboczowa JANUSZ OPTOŁOWICZ W dniu 14 września 1972 r. zmarł mgr Janusz Optołowicz, kustosz Działu Etnografii Muzeum Okręgowego w Lublinie, wieloletni, zasłużony członek Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. K,. !lsi!f SEBASTIAN IW .\1areal; FLIZAK Dnia 28 listopada 1972 1'. zmarł dr Sebastian Flizak, Honorowy Członek PTL. Zmarły był współzałożycielem Oddziału PTL w Mszanie Dolnej, któremu przewodniczył przez całe ćwierćwiecze. WLADYSŁA W STOŻEK Dnia 29 listopada 1972 r. zmarł Władysław Stożek. Był zapalonym entmjastą ludoznawstwa oraz długoletnim członkiem Oddzialu PTL w Mszanie Dolnej. Piotr Kale(;ial~ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a545fc1d1bcfabe41137527f5fe5869c.pdf 4ef0783863a80e28fbec039ae214f3e5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1444 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1336 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1973 t.57 Description An account of the resource LUD 1973 t.57,s.387-398 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text v. o R K N K I A t. Lud, XLVII \VALNl<: XLVII oobyło ,,(O nała prof. ty: l li-liI dr Kazimiera obrad, -- doc. dr niego WZD: nego; 5. Adolfa Oddziałów PTL; i - prezes - przewidywał 4. S. Zatwierdzenie przyszłego WZD; 10. 1. MinuUj ciszy - członka Rudnickiej z Warszawy, uczczono pamięć honorowego 2. -- jako zmarłych PTL, literatki z sklad jako Ad XLVI dr byłego Janiny Ad Komisji L odbytego Ja'worska Porządek prof. dr Bolesława Towarzystwa; z mgr Warszawy, mgr sekretarz Janiny Karola Lutosławy Gdańsku-Oliwie \V - Słu- Hajówny we generalny 3 osoby: powołano dr z działalności :l. Sprawozdanie Ocenił on z Longina listy - Kraków, \Vanda - mgr Skuła - Warszawa, - Zarządu doc. prac pozytywnie llal';:\llalnienie Januszkiewicz recka obrad. członków: prezesa PoraziJ1skiej Wnioskowej przedstelwiła rZ'ldowi. Ar! H. Spr,l\vozdania mgr WZD, Bronisława pl·zewodnicz;.jcego, 4. Sprawozdanie strzębski. ski wnio- wrzesnlU PJ'L. Tekst prof. Malickiego dr i mgr Franciszka Zofię Neyman członków. du :31 maja lfJ72 na s. :j(J:J-400. lował oraz Głównemu; bez zastrzeżeń. ;{. W Ad Wokroja - Protokół L. odczyta !:l doc. Pl'zyj(;to bilansu Zamknięcie Głów- Sprawozdania Zarządowi go(:kiego z Poznaniu, mgl' Marii Kamockiej z Krakowa, i Czesława WiU,owskiego z oddziału I.;:rakowskiego. Ad 6. bez zmian. Olszewicza l!)71 punk·· z poprzed- Zarządu Rewizyjnej; absolutorium PTL. następujące protokołu Sprawozdanie Komisji udzielenie Głównego przewodnicząceg') 2. Odczytanie Dyskusja; OSTROŁĘCE Ludoznawczeobrad doko- Zarządu jednomyślnie Wnioskowej; 7. miejsca PTL Głównej Wnioskowej, terminu ten przyjęto Ad Komisji W 1972 R. wybranego członków; wnioski NAUKOWA Polskiego Towarzystwa w Ostrołęce. Inauguracji wicepr'ezesa zmarłych i i Komisji 9. Ustalenie przez Nasza, p:lmi<;ci :1. Powołanie GKR SESJA Zawis1<)wicz-Adarnska przedstawiony Sprawozdanie z działalności I CZERWCA Zgromadzenie Delegatów dniu 1B czerwca HJ72 1'. 1. Uczczenie sków PTL W DNIACH Walne się w l'urządek WZD ZGROMi\.DL::ENIE 57, 1973 dr Głównej Mszana Poznań, prof. mgr - Dolna, Lidia przedstawili: Lublin, mgr Świel'c Wojciechowska Godlewski Jan - lipca mgr J. Bolesław Frączak Opole, Łańcut, Bolesław Zofia mgr Za- Łopuszań- mgr mgr Ja- Postu- absolutorium Wrocław, 1971 dalej Głównego. Toruń, - od drukowany złożył Zal"ządu o udzielenie mg!" Jerzy ell' Aleksander tekst Rewizyjnej wniosek oddziałów Schreiter w okresie (zob. działalności Zgłosił z działalności Głównego Jaworska Komisji całokształt członków. Regina B. Jeż-Ja- Bernadetta �388 Kronika Turno -- Zabrze, dr Wanda Jostowa - Zakopane, mgr Ludwik Oleksy - Zielona Góra . .sprawozdanie Oddziału w Koszalinie odcz.vtała doc. dr B. Jaworska z powodu nieobecności delegata, zaś pozostałe Oddziały (Gdańsk, Olsztyn, Przemyśl, Sanok) nie przygotow·ały i nic przeelstawiły swych sprawozdań. Ad 7. W dyskusji prof. dr M. Znamierowska-PrLifferowa - wiceprezes PTL zaproponowała, aby w ramach akcji "Kullura ludowa dobrem narodu" członkowie PTL zewidencjonowali i przygotowali do druku istniejące kwestionariusze etnograficzne, które należałoby wydać VI' dwóch wersjach: l"Ozwinięte - dla specjalistów, upro.:;zczone ella amatorów (w tym młodzieży) zbierac2Y zabytków kultury ludowej. Prof. PrLifterowa zaproponowała także wydrukowanie przez PTL plakatu związanego z wymienioną akcją. Prócz tego, prof. PruHerowa zgłosiła potrzebę wyjaśnienia k'Nest ii, C2Y członkom PTL można płacić za wygłoszone na zebraniach odczyty. Prof. dr A. Kutrzeba-Pojnarowil przedstawiła swoje refleksje związane ze sprawozdawczością: informacje Zarządu Głównego powinny być przedstawiane członk,om pi.semnie; .sprawozdania ZG winno się powielać i wysyłać do Oddziałów. Ponadto - zdaniem dyskutantki - trzeba przeanalizować formy pracy Oddziałów. Powinno się kontynuować akcję odczytową, zarówno w formie popularyzatorskiej, jak i naukowej. W pracy Oddziałów powinny pomagać instytucje naukowe, o co winny zabiegać zarządy Oddziałów. Prof. Pojnarowa poparła propozycję prof. PrLifferowej w sprawie ewidencji kwestionariuszy. Wypowiedziała się za wzajemnym powiadamianiem Oddziałów o organizowanych sesjach i ciekawszych spotkaniach. W ogóle pożądane jest zacieśnienie współpracy międzyoddziałowej. Powinno się pamiętać o tym, że PTL jest jakby związkiem zawodowym etnogl·al'ii, posiada ono możliwości prawne występowania w interesie etnografów. M. in. dzięl,i interwencji PTL etnografia weszła w skład Komisji Socjologicznej PAN. Prof. dr K. Zawistowicz-Adamska poparła wniosek w sprawie ewidencji kwestionariuszy etnograficznych i zgłosiła potrzebę zorientowania się, jakie kwestionaI·iusze opracowano w poszczególnych ośrodkach. Ostateczny plan tej akcji należy ustalić po pr2yznaniu odpowiednich funduszy, aktualnie zaś należałoby przygotować krótkie ankiety na temat opisu kultury ludowej, przeznaczone dla harcerzy. Doc. dr B. Jaworska nawiązała do poprzednich wystąpień. Stwierd2iła, że w różnych ośrodkach zostalo przygotowanych wiele kwestionariuszy na podobne te-o maty, należałoby więc je 2ebrać i zewidencjonować; praca ta powinna mieć charakter redakcyjny. Na najbliższych zebraniach PTL należałoby zastanowić się nad formą opracowania zbioru, a po wstępnym opracowaniu należałoby zwrócić się do instytucji (ZNP, PTTK) o pomoc w wydrukowaniu go. W sprawie odpłatności za odczyty wygłaszane przez członków PTL zostaną przejrzane odpowiednie rozporządzenia i podjęta będzie przez ZG PTL uchwała. Zarząd Główny będzie się starał rozsyłać powielone materiały do Oeldziałów (materialy typu sprawozdawczego) oraz do poszczeg6lnych CZłonków (materiały typu informacyjnego). Ad 8. W głosowaniu jawnym zatwierdzono jednogłośnie .sprawozdanie Zarządu Głównego i GKR i na wniosek Komisji Rewizyjnej jednomyślnie udzielono ZarZ<ldowi Głównemu absolutorium. Z kolei zebrani ustosunkowali się elo wniosków, które wpłynęły do Komisji Wnioskowej. Wniuski pl'zec!stawił Pl"Of.dr F. \Vokroj: 1. Oddział kmkowski PTL zło;'.ył wniosek () przY2l1anie członkostwa honorowego pmf. dr Tadeuszowi Sewerynowi. Wniosel, umotywowano tym, że pmI'. T. Seweryn jest obecnie jednym z najstarszych żyjących etnografów polskich, zasłużonym na polu naukowo-badawczym i muzealnym. Jest autorem wielu cennych prac, �Kronika głównie z zakresu kultury materialnej i sztuki ludowej. W dużej mierze jego dziełem jest Muzeum Etnograficzne w Krakowie. Stało się ono jedną z wiodących płacówek tego typu w kraju. Prof. dr T. Seweryn związany był z PTL jeszcze w okresie międzywojennym. Był długoletnim członkiem Zarządu Głównego i pełnił przez kilka kadencji funkcję prezesa Zarzcidu GlÓwnego. 'Wniosek o przyznanie członkostwa honorowego prof. dr Tadeuszowi Sewerynowi przyjęto jednogłośnie. 2. W związku z uchwałą podjętą na posiedzeniu w Krakowie w dniu 7 czerwca 1972 r. przez Komisję Urbanistyki i Architektury Oddziału krakowskiego PAN o sprzeciwieniu się zabudowie polany Szymoczkowej na Gubałówce w Zakopanem, XLVII Walne Zgromadzenie PTL w Ostrołęce popiera uchwałę Komisji, motywując swe poparcie koniecznością zachowania aktualnego stanu Gubałówki i niedopuszczenia do jej zabudowy. Wniosek przedstawiła dr Wanda Jostowa i przyjęto go jednogłośnie. :l. Postępująca szybko industrializacja i urbanizacja kl'aju wiąże się często z zajmowaniem terenów rolniczych i wysiedlaniem z nich zasiedziałej od pokoleń ludności zachowującej tradycyjną kulturę. Charakterystyczny przykład stanowi właśnie sprawa Szymoczkowej Roli koło Zakopanego. Walne Zgromadzenie Delegatów zobowiązuje ZG PTL do energicznego przeciwdziałania wysiedlaniu grup ludności, która reprezentuje folklor unikalny w skali polskiej. Ponadto zobowiązuje ZG PTL o wystąpienie do odnośnych władz o powiadamianie PTL o mających nastąpić wysiedleniach, aby można było w porę przeprowadzić szczegółowe badania etnograficzne grup wysiedlanych. Wniosek ten przedstawiła mgr M. Suboczowa z Oddziału Śląskiego. Delegaci głosowali także za udziałem etnografów w innych akcjach podejmowanych w celu ochrony zabytków kultury ludowej. Opinia etnografów powinna być brana pod uwagę w planach rozwoju perspektywicznego kraju. 4. Następny wniosek pochodził także z Oddziału Śląskiego. Jak wiadomo, na ob:;zarze naszego kraju mieszkają niewielkie odrębne kulturowo grupy ludności tabrskiej, greckiej, białoruskiej, ukraińskiej i litewskiej, żywo zachowujące kulturę tradycyjną. Walne Zgromadzenie Delegatów uchwala wniosek i zobowiązuje ZG do podjęcia starań o zdobycie funduszy na zorganizowanie szczegółowych badań etnograficznych tych grup w porozumieniu z zarządami odnośnych Towarzystw. 5. Oddział w Toruniu - w związku z wzrastającą rolą Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej w Łodzi oraz pilną potrzebą dostarczania społeczeństwu informacji etnograficznej, zwłaszcza w związku z II Kongresem Nauki Polskiej - wysunął potrzebę powołania dla Ośrodka jeszcze jednego etatu. Jednogłośnie wyrażono zgodę na przyznanie dodatkowego etatu dla Ośrodka Dokumentacji i Informacji w Łodzi. 6. Prof. dr M. Znamierowska-Prilfferowa zaproponowaia, aby ze względu na brak etnografów w terenie podjęto starania o reaktywowanie studiów w ośrodkach uniwersyteckich w Lublinie i Toruniu. Mgr B. Januszkiewicz zgłosił postulat zwiększenia limitu w istniejących już ośrodkach. Prof. dl' A. Kutrzeba-Pojnarowa sprzeciwiła się zwiększeniu limitów, gdyż - jak na przykład z ośrodka warszawskiego - mało osób wyjeżdża w teren. Wobec tego zebl'ani zasuge1'Owali przyznanie jakichś przywilejów pracownikom muzeów regionalnych. Nad wnioskiem prof. dr M. Znamierowskiej-Prilfferowej będzie jeszcze dyskutował Zarząd Główny i zostanie sformułowane odpowiednie pismo do wyższych instancji. 7. Oddział Toruński uważa za wskazane, :łby PTL organlzowało zespołowe wyjazdy zagraniczne dla swych czlonków w cell! w:,rmiany doświadczeil naukowych �390 Kron1.lcCl (zaznajomienie się z kulturą ludową innych kraje',w oraz (li:ialalnosci,! placl)\\'l'k naukowych i społecznych). 8. W formie wniosku zostały zgłoszone i uchwalone uprzednio przedstawione przez prof. dr M. Znamierowską-Prilffel'Ową: sprawa ewidencj i kwestionariuszy etnograficznych oraz wydrukowanie plakatu związanego 7. al';cj'l "Kult.ura ludowa dobL"em narodu". 9. Oddział PTL w Poznaniu zwrócił się do Zarządu Clc)wneg() {) doręczenie zweryfikowanym członkom PTL legitymacji członkowskich clo końca 1!J72 roku. Ad 9. Oddział lubelski PTL zaproponowal zorganizowanie XLVIII Zjazdu PTL w roku 1973 w Lublinie, na początku czerwca, lub na przełomie czerwca i lipca. DL" B. Linette zwrócił uwagę na to, że w lipcu 7.aczynają się egzaminy wsl~pne. w związku z czym członkowie PTL pracownicy katedr nic moglib~' brać udzi<Jlu w Zjeździe. Propozycję przyjęto jednogłośnie pozostawiaj~"lc Zarz<ldowi decyzję co do wyboru terminu. Ad 10. Przewodniczqcy WZD doc. dr A. Nasz z'-lmykaj;lc obrady złożył podziękowanie miejscowym działaczom: Jadwidze Chętnikowej - etnogrnl'owi, Wlodzimierzowi Parzychowskiemu kierownikowi Komitetu Kultury Sztuki w Ostrołęce, Z. Wasążnikowi - przewodniczącemu FJN i posłowi Ziemi Łomżyńskiej, Spółdzielni "KUl'pianka" w Kadzidle, gospodarzom Wydziulowi Kultur." w Łomży, kierownictwu Międzyzakładowego Domu KUltUl'y w Wojciechowicach oraz Muzeum w Łomży i Nowogrodzie, a także Oddziałowi Warszaws\,icrnu PTL. \"1 dniach 16-17 czerwca 1972 1'. odbyła się w Ostrołęce- Wojciechowicach sesja naukowa poświęcona działalności naukowej i spolccznej doc. dr Adama Chęlnika. połączona z wycieczką autokarową do Muzeum w L<)m;?~'.W otW<ll'Ciu se:<ji uczestniczyli m. in. były marszałek Sejmu PRL Cze:;iaw Wyc{'ch, kicrownik Wydziału Propagandy KP PZPR .Jerzy Kijowski, przewodniczący P1'l'z.vclium PRN Józef Włoczkowski, sekretarz Prezydium PRN - Jan Tomczak, kierownik Powiatowego Komitetu Kultury i Sztuki - Włodzimierz Parzychowski. kierownik W~"działu Kultury Prezydium PRN - Ryszard Kurpiow:<ki, prezes TowarzysL\\"a Ziemi Łomżyńskiej Edmund Cibol'Owski. \V sesji uczestniczyli także czlonkowie rodziny A. Chętnika: żona - Jadwigo, brat - Józef, siostra - Julia Pałuck<l or;}z synow<J Zofia Chqtnik. Inaugurucji obmcl dokonała pro!'. dl' K. Z,t'NistowiczAdamska. VV pierwszym dniu obradom przewodniczvl clvn~k(or Państ.w()\V{'p,o Muzeum Etnograficznego w Warszawie - dr Kazimierz Pictkiewicz. Wyg!oszon() nast.ępujące referaty: Krzysztof Makuiski, "Założenia czLE~r()letnic~()prClgl':lmu ()ChrClny dóbr kultury ludowej pod hasłem »Kultura ludowa dobrem narodu«"; Ann'l Kutrzeba-Pojnarowa, "Dorobek etnograficzny Adam;! Chc;tnika na tle historii badań nad rejonem kurpiowskim"; Maria Znamiel'Owsl,a-Prilf!'crowa, ,.I::a i ntc'resowania naukowe i postawa społeczna Adama Chętnika"; Edmund Ciborowski. ,.Ż\·ciorys Adama Chętnika (wspomnienia)"; Marianna Mior1uchowskil ... Udział Adam:] Chętnika w tworzeniu ruchu młodzieży wiejskiej": Tadeusz Żlll'Owski. ,.Dzialalnoś" muzelana Adama Chętnika". Cze,ław Wycech w imieniu Zjednoczonego Stronnictwa L\.Ido\ve'~;()podzięli:Owal Polskiemu Towarzystwu Ludoznawczemu za zorganizownnic 5e:.;.ii. Podlucślił do· niosłość WZD i sesji naukowej poświęconej wielkiemu miłośnikowi i dokumentatorowi kultury ludowej regionu kurpiowskiego doc. clI' Adamowi C!lętniko\~"i. Cz. Wycech omówi! wkład A. Chętnika do rozwoju kultury polskiej i zgłosił. wniosek opublikowania jego prac pozostających jeszcze w r<:!\Opi·-;il'.Do pod:t.i(;;;o,,·,;;i dołączył sic; Józef Chętnik, �391 Kronika Na zakoliczenie picrw~;zego dnia obrad uczestnicy udali się do Kadzidła, gdzie mieli możność ocenić dorobek i dzialalność Spółdzielni art.-przem. "Kurpianka" oraz obejrzeli występ znanego ludowego Zespołu Pieśni i Tańca "Kurpianka". W drugim dniu sesja naukowa odbywała się calkowicie w plenerze, w bezpośredniej styczności z kurpiowską twórczością ludową. Uczestnicy udali się autokarami najpierw do Łomży, gdzie zwiedzili Muzeum (dzialające pod kierownictwem Jadwigi Chętnikowejl oraz pokonkursową wystawę związaną z obrzędami obchodzonymi w czasie świąt godowych. Stamtąd udano się do Muzeum w Nowogrodzie (Muzeum kiemwane również przez J. Chętnikową), aby obejrzeć skansen oraz wystawę biograficzną poświęconą pamięci A. Chętnika. Dzialalność obu muzeów w zakresie gromadzenia, ekspozycji i dokumentowania kultury ludowej regionu kurpiowskiego i':asluguje na duże uznanie. Na podstawie protokołów Małgorzaty Orlewicz i Zofii Jeż-Jarecl~:iej opracował Medard Tarko SPRAWOZDANIE ZARZĄDU GŁOWNEGO POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNA WCZEGO Z DZIAŁALNOŚCI W OKRESIE OD 1 LIPCA 1971 R. DO :31 MAJA 1972 R. L Stan organizacyjny Towarz.vslwo nasze posiada 19 Oddziałów, za pośrednictwem wadzona działalność statutowa. Są to następujące Oddzialy: Lp. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. lU. 11. 12. n. 14. 15. 16. 17. HL 19. których jest pro- liczba członków Oddzial --~----"- _ ... 11 24 65 15 23 21 58 39 13 19 23 70 17 67 94 70 18 11 12 Gdańsk Kielce Kraków Koszalin Lublin Łalieut Łódź Mszana Dolna Olsztyn Opole Przemyśl Poznań Sanok Toruli Warszawa Wrocław Zabrze Zakopane Zielona Góra Razem: 670 .--- ----- �392 Kroni.ka W stosunku do 1971 r. nastąpił nieznaczny wzrost liczby członl,ów z GW do (;70. Przy kilku Oddziałach istnieją specjalne koła naukowe lub terenOWl': w Kral<owie - Koło Zainteresowań Kulturą Indian, przy Oddziale ToruJlskim - Kol() w Kcyni. przy Oddziale Łódzkim - Koło w Opocznie. Ponadto w l'oZJ1CUliu/.lok'tiizow'ln·\ jes~ Sekcja Amerykanistyczna, a w Łodzi Ośrodek Dokumentacji i lill'oi'macji Et nograt'icznej. Władze Towarzystwa \v okresie sprawozdawc/.ym nie uległy zmianie: sldao Zarządu Głównego był następujący: prof. dr' Kazimiera Zawistowicz-Adamska -pr'ezes; prof. dr Maria Znamierowska-PrUfferowa - wicepreze~; doc. dr Adolf Nasz - wiceprezes; doc. dr Bronisława Kopczyńska-Jaworska -- ~ekretarz generalny; dr Leszek Itman - z-ca sekretarza generalnego; pro!'. dl' Stani~law Bąk - skarbnik; dr Stanisław Błaszczyk - z-ca skarbnika; prof. dr Józef Burseta - przewodniczący Rady Wydawniczej. Członkowie: prof. dr Mar'ja Frall!.;.owsk'l, duc. dr Zbigniew .Jasiewicz, mgr Piotr Kaleciak, dr Anna Kowalska-Lewicka, ell' L-ongin Malicki, dr Kazimierz Pietkiewicz, prof. dr Anna Kutrze~)a-l'ojna['()wa. pro!'. dr Roman Reinfus.s, mgr Maria Suboczowa, prof. dr Franciszek Wolu-oj. mgr Aleks:lllde:' Posern-Zieliński. Z-cy członków: prof. dr Aleksander Godlew.,ki, mgr Slel'an Lew i mgr Janusz Optołowicz. W skład Głównej Komisji TI(~wizyjnej wchodzili: [gnacv Kuźniewski przewodniczący; mgr Józef Jastrzębski ,-- sekretarz: ell' Bo.~(usla'V Linette - członek; dr Jan Dekow:>ki i mgr Przemysław Niedźwicclziilski - z-c.\' członków. Skład Sądu Koleżeńskiego: dl' Tadeusz Prm-Wiśniowski przewodniczący; dr Maria Biernacka, dr Wanda Jostowa, mgr Antoni Kuczniski i mgr Józef Lech - członkowie. II. D z i a ł a l n ość Za l' zą d u G Ió w n e g o W okresie sprawozdawczym odbyło się jednu posiedzenie ZarzClt]u Głównego, trzy posiedzenia Prezydium Zarządu oraz dwa posiedzenia Rady Wydawniczej. Główna Komisja Rewizyjna przeprowadzila jedną kontrole; działalności Zal'zqd!\ Głównego PTL. Sąd Koleżeński nie odbył żadnego posiedzenia. O.l4ł'aniczenie iloś;-i zebrań było spowodowane ograniczeniem funduszu na delegacje. Tematem posiedzenia plenarnego, pmiedzell Prezydium Zap.:)du oraz Hady Wydawniczej były sprawy organizacyjno-naukowe, aclministracyjnn·-finansowe ora;', wydawnicze. Sprawom administracyjno-fincll1sowym i wydawniczym poświęc()na jest dalsza część sprawozdania. A. Sprawy organizacyjno-nuukowc Główną uwagę poświęcono akcji zainicjowanej w roku 1!J7:2 przez Ministerstwo Kultury i Sztuki pod hasłem "Kultura ludowa - dobrem nal'Odl.I". W ramach powyższej akcji: <J.) przystąpiono do organizowania specjalnych komitetów woje\\·(Jozi.;ich (w Puznaniu, Gdańsku, Lublinie, Wrocławiu i in.), przy czym (ormy i zakres ich pracy zostały zróżnicowane w zależności od miejs<:owych potrzeb i inicjatyw (np. inwentaryzacja zabytków budownictwa, przygotowanie ankiet, kwestionariu:;zy, drobnych publikacji itp.). Kilka Oddziałów wystąpiło z inicjatywą przygotowania popul'lrnych monografii kultury ludowej swoich regionów (Lublin, Zabrze); b) zebrano wśród członków zgłos:.:enia osób, które moglyby wygla ;1.'1':: odpowiednie prelekcje; c) sporządzono plan s~'rii wydawnielw popularnycil (uk. OJ ad~. druku), mają- �Kronika cych slu:i:,n' jako insiru'd:.Ji.e i poradniki riLl uC;I,(";iniczqcych w programie organizacji społccznych: d) pocijc;to starania w Minisicl'stwie Kultury i Sztuki, CRZZ i [undacji kościuslkowsl,iej o n'cdycję wyczerpanyc:1 zeszytów Atlasu Polskich Strojów Ludowych, cie>zących sit: dui.yrn zainteresowaniem w kraju oraz wśród Polonii, a które równocześnie mogłybv stanowić cenne uzupełnienie programu "Kultura ludowa - dobrem narodu" : e) opracowano i rozkolportowano in[ormację bibliogra[iczl1Cj, ob<:,jmując w układzie regionalnym wyclawnicLwćl i publikacje PTL. S e k c j a A m e ryk a n i s t y c z n a. Ogólnopolska Sekcja Amerykanistyczna PTL z siedzib,! w Poznani u skupia obecnie :30 członków, reprezentujących różnorodne dyscypliny nauki z szeref~U ośrodków naukowych w kraju. W skład Zarządu Sekcji \vchodz:j: prezes - prot. dl' Maria Frankowska (Pozn,u1): wicepre"e; - vacat: sekretarz - dl' Maria Paradowska (Poznań): z-ca sekl'. - mgr Alel;slnder PosernZieliliski (Pozniui): sk,ll'bnik - dl' Barbara Walendowska (Poznań): członkowie Zarządu prol'. dr Jadwig:l Klimaszewska (Toruń), clI' Marcin Kula C'vVarszawa), mgr Krystyna Małkowska (Warszawa) i mgr ini.. Andrzej Krzanow3ki (Kraków). Sekcja poniosła niepowetowaną stratę, bovJiem w styczniu 1972 L zmad wielce z'lsłużony dla rozwoju polskiej amerykanistyki viceprezec> S2kcji Amerykanistycznej prof. dł' Bolesław Olszewicz, który był jednym z inicjatorów powstania Sekcji. W okresie sprawozdawczym odbyło się 10 posiedzer'l ścisłego Zarządu Sekcji, n~ których prowadzono dysku>je dotyczące amerykanistycznej problematyki badawczej, aktualnie podejmowanej przez poszczególne osoby: omawiano także możliwości różnych [onn d,:iałalności Sel,cji. Członkowie Sekcji brali czynny udział w zorganizowanej przez Pracownię Dzie· jó\\' Ameryki Llcińskiej i Afryki Instytutu Historii IV Warszawie - konferencji poświęconej D/,iejom Ameryki Lacińskiej w XIX i XX w., ,>vyghszajćłc referat (prof. ~r M. Frankow:>ka) i Zi-l bierając głos w dyskusji. PonacHo wygłosili szereg odczytów nauko\\',vch i p'Jpularnonaukowych, m. in. IV Kole Zainteresowań Kultur,! Indian IV Krakowie, w Poznańskim Towarzystwie Przyjaciół Nauk i w Szkole Podstawowej w Poznaniu: uczestniczyli także w audycji telewizyjnej, poświęconej wyprawie B. SzwaJ'c-Bronikowskiego do Amel'yki Południowej (mgr A. Posern-Zieli11ski). Członkowie Sekcji brali również udział w zorganizowanym przez Muzeum Etnograficzne w Kl'akowie, Oddział Krakowski PTL i Kolo ZClinteresowań Kultur,! Indian przy tymże Oddziale - Sympozjum Kultury Indian, wygłaszając szereg od .. czytów (doc. dr A. Wicrciński, dr T. Marszewski, mgr inż. R Mańkowska, mgr inż. A. Krzano\\'ski, A. Wala) i z,lbiel'ając głos w dysl·i:\lsji. W ostatnim okresie podjęto przygotowania do V Etnograficznego Seminarium Amerykanistycznego, k1ól'e odbędzie się we wrześniu lub na początku października 187:3 l'. W Poznaniu. Opracowano profił tematyczny Seminarium, który dotyczyć będzie problemu ks/'Li!towania się auiorytetów, władzy społec,~no-polityczncj i jej ośrodków w społecznościach tubylczych Ameryki IV przeszłości i obecnie. \V związku z V Etnograficznym Seminarium Amerykanistycznym płanuje się zorg'lnizowanie zcbraniCl poszerzonego Zarzqdu we wrześniu 1872 1'. W Poznaniu. W okresie sprawozc:awczym członkowie Sekcji opublikowali oraz oddali do druku szereg artykukJw naukowych i popularnonaukowych, recenzji oraz omówień. Działalność Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnog~iJf i c z n e j P T L. W połowie 1968 r. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, wopar, ciu o specjalną dotację PAN, powołało do ż~'eia Ośrodek Dokumentacji i Informacji �Kroniko. Etnograficznej, lokując go w Łodzi. Dotacja PAN zo;;tala ponowiona w UJ70 r., zaś od 1971 r. do chwili obecnej ODiIE działa w l'a111<1chbudżetu PTL. Od II kwartału 1971 r. zatrudnia 2 pracowników (w wymiarze 1/2 etatu), pracujących pod kierunkiem naukowym doc. dr hab. B. Kopczyńskiej-Jaworskiej, kierownika Katedry Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego. Budżet Ośrodka za rok 1971 zamknął się kwotą 19500, - zł plus koszty uposażenia pracowników, które ponosi Zarząd Główny PTL. ODUE gromadzi, selekcjonuje i analizuje posiadane materiały, na które składają się ankiety o pracach badawczych katedr i muzeów etnograficznych, informacje uniwersytetów o magisteriach, doktoratach i habilitacjach z etnografii, informacje poszczególnych Oddziałów PTL oraz wycinki prasowe. Z danych uzyskanych z powyższych źródeł założono i prowadzi się bieżąco 10 następujących kartotek: 1) członków PTL; 2) działaczy terenowych na polu etnografii; 3) prac magisterskich, doktorskich i habilitacyjnych z etnografii; 4) muzeów i skansenów - uzupełniana informacjami prasowymi; 5) badań terenowych katedl' i muzeów etnograficznych; 6) twórców ludowych; 7) zespołów regionalnych: 8) wystaw etnograficznych; 9) fe· stiwali oraz konkursów zespołów i twórców ludowych; 10) Jilmów etnograficznych (w trakcie opracowania). Kartoteki 1 i 2 prowadzone są podwójnie: w układzie tel'enowym i alfabetycznym z krótką analizą treści prac, 4 - w układzie terenowym, !) - w układzie terenowym i tematycznym ośrodków naukowych. Km·toteki od 6 do 10 opl'acowywane są wieloaspektowo na kartach selekcyjnych. Niezależnie od prowadzonych kartotek gromadzone są informacje o zjazdach, sympozjach i konferencjach etnograficznych w kraju i za granicą, dane dotyczące zagadnień informacji i dokumentacji, wyjazdów zagl'anicznych naukowców-etnografów. O istnieniu ODiIE poinformowano Wydziały Kultury PRN w całym kraju prosząc jednocześnie o dostarczenie materiałów dotyczących organizowanych w terenie, regionalnych imprez o charakterze ludoznawczym. Równolegle do informacji w kraju staramy się powiqkszvć krąg instytucji współpracujących z nami za granicą; zaliczamy do nich muzea etnograficzne w krajach demokracji ludowej, Ośrodek Dokumentacji Instytutu Etnografii (Narodnopisny Ustav) SA V oraz ośrodki krajów kapitalistycznych, m. in. w Belgii, FI·ancji. USA i Iranie. Nawiązany został kontakt z Centrum Dol<umentacji Nauk Społecznych przy UNESCO. Współpraca z Centralnym Ośrodkiem Dokumetacji Nauk Społecznych UNESCO wyraża się opracowywaniem dla nich selekcyjnej bibliografii polsl,ich wydawnictw etnograficznych z :1971 r. W wyniku nawiązanych kontaktów zagranicznych, rozpoczęte zostały prace nad gl'Omadzeniem dokumentacji o zagranicznym ruchu naukowym \V zakresie etnologii i folkloru. Opierają się one o wyciągi z nadsyłanych do PTL publikacji, jak: Deutsche Gesellschaft .fiiT Volkskunde (NRF); Societe International d'Ethnologie et de Folklmoe (Francja); Institut d'Ethnologic, archives et documents (Francja): Venner Green Foundation .for Anthropological Research (USA); The Smithsonian Institution (USA); Linguistic Society o.f America (USA). Opracowane materiały w formie zestawień drukowane są \\. czasopiśmie "Lud" w dziale "Kronika". dalszych planach, poza kontynuacją prac już rozpoczętych, projektuje się opracowywanie bibliografii polskich wydawnictw etnograficznych. Ośrodek stara się informować środowisko etnograficzne o swej działalności dro;;'-l publikowani'ł sprawozdań w "Ludzie". Prosimy również członków PTL o nadsyłanie informac.ji na temat dzialalności placówel, i ośrodls()w, W których pracujq, lub z którymi "V �Kroniku utrzymuj;l kont.akl.\', gdyi. wszyst.kie t.e uane ułatwią realizację zadań i celów ODilK 'Wydatki ODilE (hez uposażenia pracowników) wyniosły w okresie sprawozda\\'czym ok. 6300 zł. z czego 3700,wynoszą prace zlecone, 2250,wycinki prasowe, a ok. 400,- zł drobne wydatki biumwo-admini.stracyjne. B. Sprawy organizacyjno-administracyjne Zgodnie z uchwalą Zarządu Głównego opracowano i posiano w 1972 r. do Polskiej Al"lclemii Nauk wniosek w sprawie podwyższenia uposażeń i zmiany stanowisk pl'acowników Zal'ządu i Redakcji Dziel wszystkich O. Kolberga. Wnioski te spotkały się z poparciem merytorycznym Wydziału L B i b l i o t e k a i w y m i a n a w y d a w n i c t w. W okresie od 1 I do 31 XII 1971 I'. Biblioteka wzbogaciła się o 668 voluminów, w tym: z kupna 198, wymiany 449, z darów 11 i własnych wydawnictw 10 vol. Ogólna wartość nabytków 4297D,.'l0 zł. Wszystkie nabytki wpisano do inwentarzy i skatalogowano, dokonano wyceny wydawnictw z wymiany zagranicznej. Z księgozbioru skorzystało ogółem 1909 czytelników, którym wypożyczono 8503 vol. Na zewnątrz Biblioteki wypożyczono 1000 vol. - 4DO czytelnikom (studentom, pracownikom naukowym, Bibliotece Uniwersyteckiej, domom kultury itp.). W ciągu pierwszych pięciu miesięcy 1972 r. przybyło ogółem :330 vol., w tym z zakupu 3D, z wymiany 290 i wydawnictw własnych 10 voL Z księgozbioru liczącego !)27B vol., skorzystało ogółem 941 czytelnikó'N. Na zewnątrz Biblioteki wypożyczono 510 vol. -- 2Ui czytelnikom (pracownikom naukowym, studentom, Bibliotece Uniwersytecl<iej, domom kultury). Przeprowad<.ono inwentaryzację czasopism s7.wajcarskich, pirenejskich i węgierskich. Komisja stwierdziła zgodność stanu faktycznego z zapisami ksiąg inwentarzowych, z wyjątkiem 1 pozycji o wartości zł 15 (według zapisu inwentarza). Planuje się dalszą inwentaryzację czasopism (niemieckich). Biblioteka współpracuje z Zakładem KatCllogów Centralnych Biblioteki Narodowej w Wars/.awic, wysyłając opisy dzieł zwartych otrzymywanych z. zagranicy (kart takich za rok UJ71 wysłano 176), oraz. z Działem Katalogów Centralnych Biblio~eki Polskiej Akademii Nauk w vVarszawie (opi'.y czasopism zagranicznych). Tytułv ważniejszych zagl'anicznych publikacji zwartych i sel-yjnych (bez czasopism) wpływających do Biblioteki ogłaszane są bieżąco \V rocznikach "Lud". W 1971 I'. przeprowaozono w Bibliotece prace związane z bibliografią etnografii polskicj. \V .'. d a w n i c t vv a i c h p o [J u l a r y z a c j a. W okrc;ie sprawozc!aw(;zym ukaZ'lto siG 5 pozycji: I) ..Lud", l. !)!) (red. J. I3urszta) 27,f) ark. wyci. ~. Obrzędy weselne 'W Lubelskiem (red. W. Kwaśniewicz) 17.:3 :) ..Literatura Ludowa" 111' 1/72 (red. Cz. Bernas) :i,O 4) .. Litera\.ul'a Ludowa" nr 'l/n (red. Cz. Hemas) 5,13 5) O. Kol berg. Dzieła wszystkie, t. 6:3 Studia, 1'Ozpmwy i aTtykuly (pod l·ed. nacz. J. Burszly) :W,5 fi) .. Lódzkie Studia Etnograficzne", t. 1;) (red. K. Zawistowic:'.-Aclamska) l t,O Razem znajdowały sil; na:>tępuj<!ce pozycje: 1) IT. Rnmatiska. Mity, le(Jendy i podania polinczy;js7de, -Zieli liski ego 106.0 \V druku pod red. A. PoscJ'n- �t. 56, pod reel. J. Burszty 2) "Lud", 3) "Literatura 4) O. red. Ludowa", nr 3172, pod re~l. Cz. HlTn,lsa DzieZa Kolberg, nacz. J. Burszty 5) "Lódzkie Studia wszystkie, t. San:Jckic-1(1'(':5nimi.'!:ie 4!J-50 t. l4, pod Etnogra[iczne" red. cz. I-II, pod K. ZawisLO\vicz-Ad<llTlskil',j VV przygotowaniu: 1) E. Ozgowicz, SZąska rzeźba Dumy 2) M. Kasjan, \V opracowaniu pod w drewnie, pod red. A. Nasza J. Klimaszewskiej. red. redakcyjnym: 1) B. Gawin, Bibliografia. 2) E. Kucharska, dróży ludowa ukraińskie, etnografii A. Nasz, pol,slcie/i. pod H. 13itLrwr-Sz<ówczykowej reel. Opolszczyzna S. Rospond, w 1840 r. - Relacja 3) "Literatura Ludowa", nr 4-5:72, pod red. Cz. Hern;;';;1 4) Atlas Polskich Strojów L1ldotvych, Strój ci'?SZY1'ts1ci\V opracowaniu pod red. A. Kutrzeby-Pojnarowej 5) O. Kolberg, Dziela wszystkie, t. 1-36 t. t. 47 Chelmskie cz. I-II, Ruś 56-57 ar·k. z po- I. Sriezniewskiego wyd.). Czerwona Druk d.o planu na cz. I-II 3 z tych lata 1973-1974. tekstowe i muzyczne tIo i P1'Zemyskie, t. 51 Sanockie-Kr(Jsnieliskie cz. III, i 61-1)2 Pisma muzyczne ok. pozycji (nr 51, 61--62) Pozostałe W opracowaniu autorskim W tece redakcyjnej PTL Komentace 1.. 37-38 G. Fierli, tytuły cz. I-II rozpocznie (!;lcznie siG w S<l przygotowywane znajdują się w oczekiwaniu wszystkie na druk bieżącym na nastr;pne znajdu.i:1 220 roku lata dalsze. torny DWOK. si'; ll'ls1.ępu.icłce po- zycje: Bajki 1) K. Simiczijew, 2) "Literatura Ludowa" Odnośnie "Lit.erat.ury wydawnictwa na Ludowej" jest jednego PTL już tomu 1972 zost.al w na pod red . .T. Klimaszewskiej nr 6'72, pod red. Cz. Hel·nasa. Ludowej" należy nadmienić, wykonany. posiadaniu (rocznika) funduszy terialy rok macedo1iskie, materialów zaległego. wydanie W zaległego do tomu, kilku uz.vskania będzie tego ,.Literatur\· numerejworaz z można 1'l'(l:1i,c,I'jn,l' redakcja ZarZądu cia Głównego r,ic/:wlocznie odda" ma- do druku. Plan wydawniczy poniższego na rok 1972 przewiduje wydanie 1. "Literatura Ludowa" 01'010 i podania polinezyjskie 6. Sląska rzeźba Dzieła 8. O. Kolberg, "Lódzkie W Studia okresie pokrywać wszystkie, będzie wydawnictw czasie planuje koszty Opolszczyzna na się rok 3U.O ark. 27,0 wyci. ;m,5 ;{5.0 t. 50 t. 11 1;;.0 laD,:: Razem Towarzyst.wo ukl'ui1iskie, S. Rosponda Sprzedaż bliższym według 7.0 t. 63 Etnogl'aficzne" Towarzystwem Dumy Kasjana 1\.. Nasza, arhlszv 7.0 tv drewnie sprawozdawczym jawsko-Pomorskim "ównież ludowa DzieZa wszystkie O. Kolberg, 9. lBU 12,0 17.:, 4. Wesele ludowe w Lubelskiem 5. Dumy ukraińskie 7. ok. zestawienia: 2. "Lud", t. 56 3. Mity, legendy centa chwili d;:l1szych wypadku p[;m ;i,e VI obl'Cnt~j ut.rzymywało Kulturalnym, oraz z Opolskim związane dals!:,v finansl.ljqcym z Towarzystwem wydaniem Iwntakt cz(~ściowo Naukowym, pracy J\. !: Ku- pracę doIdó)'0 Kucharskiej, w 1840 r. 1972 planowano uaktywnienie sprzedai:y w wysokości poprze!: '!!l~ (01).- zl. W naj\\'ydanil~ :l')\\'ego kata- �logu wydawnictw, jak l'ówmez zacjami spoleczno-kulturalnymi i Wydawnictw "Ruch·'. przez nawiązanie ściślejszych kontaktów z organioraz z Przedsiębiorstwem Upowszechniania Prasy D z i a i a l n ość [i n a n s o w a. Sprawozdaniem objęto rok 19'71 i pierwszy kwartał roku 1B72. Działalność finansowa Towarzystwa prowadzona była w ramach preliminarzy budżetowych zatwierdzonych Pl'Z2Z Polską Akademię Nauk. Wykonanie budżetu Towarzystwa na rok lB71: Dochody ogółem: Plan dochodów ogółem został wykonany w 91,:3%: z planowanych dochodów zł 2,025000 wykonywano zł 1 848,609. Z sum tych przypada na: a) dochod,v ze ,kłac!ek członkowskich plan 41880 wykonano 11 895 b) ze sprzedaży wydawnictw 531 350 420075 c) z zadarl zleconych 157 150 121 819 d) dotacja PAN 1 294 820 1294820 Nie vV:ykonano planu dochodów ze składek członkowskich; w dalszym ciągu konieczne są wysiłki Oddziałów w celu bieżącego egzekwowania składek członkowskich. Również nie osiągnięto planowanych dochodów ze sprzedaży wydawnictw; dotyczy to Redakcji Dzieł wszystkich O. Kolberga. Koszty ogółem: Plan kosztów ogóle m zmtaŁ wykonany w ;BII(o: z zaplanowanych kosztów zł 2025 ODO wykonano zl 1 GHO(j·lO. Z sum tych przypada na: a) koszty popularyzacj i wiedzy plan 7~) 55G wykonano 77945 b) bibliotek 84082 75058 c) administracyjne 20lJ 910 182167 d) wydawnicze l 4B5 102 1218401 e) zadań zleconych 157 150 127066 W roku 1971 wydatkowano na działalność popularyzacyjną w ramach poszczególnych Oddziałów więcej niż w poprzednich latach. Oszczędności poczyniono głównie w wydatkach na administrację. Nie wykonano planu kosztów w zakresie działalności wydawniczej, tak własnej jak i zleconej. Wiąże się to w szczególności z opóźnieniem w wydawaniu zeszytów "Literatury Ludowej" na skutek reorganizacji Redakcji. Merytoryczne i finansowe sprawozdanie z działalności Towarzystwa za rok 1971 zostaŁo sporzc]c1zone w terminie i przyjęte przez Polską Akademię Nauk. Stan majiltkowy Towarzystwa na dziel'! 31 XII 1971 r. zamykał się kwotą fi 461 654,56 zł, z kt(,rej przypada n;l: a) zapasy wydawnictw zł :; 053 630,05 b) ruchomości 214527,46 c) księgozbiory " 1712110,d) nakłady na przyszłą produkcję " l ZOO659,43 e) saldo bankowe, należności 250364,80 f) materiały 24 B12,10 Zobowiązania Towarzystwa na dzień 31 XII 1971 r. wynosiły 522998,61 zł. W zusacizie sumę tę stanowić] w całości wp raty subskrybentów Redakcji DWOK. Budżet Towarzystwa lEl rok 1972 opj'acowano w zwiększonych wielkościach tak po stl'Onie dochodów, jak i kos~~tów. Wyższe dochody przewidziano ze sprzedaży wydawnictw zł 100 ODO oraz w zwiększonej dla Redakcji DWOK dotacji Polskiej Akademii Nauk - również zł 100 ODO. 'Wyższe koszty przewidziano w działalności popularyzacji Oddziałów oraz w działalności wydawniczej. 'Wykonanie budżetu za pierwszy kwartał 1972 1'. przedstawia się następująco: �398 Kronika Dochody ogółem: Na zaplanowane dochody zl 2063932 wykonano :1B!1047,zł, z tego przypada na: zł :H7000 a) dotację 42 lJ47 h) dochody własne Koszty ogółem: Na zaplanowane koszty zł 20639:12, wykonano 652 711(),~-- zł, z tego przypada na: :i79 39:3 zł a) działalność vvydawniczą 73 387 zł. b) działalność popularyzacy jn'1, bibliotek i administracji Plan pracy Towarzystwa na rok 1972 przewiduje - zgodnie z perspektywicznym planem na laLa 1970-1975 - realizację: L Rocznych planów wyd,nvniczych 2, Pomoc w realizacji planów Oddzialów :~, KontynuacjG prac specjalnych Zarządu Głównego: a) gromadzenie i opracowywanie księgozbioru b) kontynuowanie prac ODiIE c) kontynuowanie prac Sekcji Amerykanistycznej d) jak najszerszy udział Zarz'ldu Glównego w centralnych pracac.'J. komitetu akcji "Ku!tlll'a ludowa ~- dobl'em narodu", Jednocześnie jednak musimy sobie uświadomić, że w najbliższym czasie cze~ kają nas nowe prace specjalne - podjęcie szerokiej dyskusji nad pr:?yszlym prol'iIem dzialalności Towarzystwa, Zdaniem Zarządu Głównego plan pracy PTL, zarówno jego agend cenh'alnych, kierowanych bezpośrednio przez Zarząd Główny, jak i poszczególnych Oddzialów Towarzystwa, powinien nawiązywać do ustaleń ogólnopolskich dyskusji nad kie!'Unkami działania i organizacją nauki polskiej, jakie się toczą po VI Zjeździe Partii, Przed towarzystwami naukowymi specjalistycznymi i regionalnymi stoi więc problem: jak realizować nowe cele w aktualnych warunkach kadrowych i organizacyjnych? W jakim kierunku i w jaki sposób działać? Tym zagadnieniom poświęcono sporo społecznej uwagi organizując dyskusje wstępne w ramach prac Rad~; Towarzystw Naukowych przy PAN, Rada planuje ogólnopolski zjazd reprezentantów Towarzystw w październiku IBn r. Zjazd ten poza omówieniem form i zakresu działalności Towarzystw Naukowych ma przygotować dezyderaty poszczególnych środowisk na II Kongres Nauki Polskiej, Jest rzecz'! oczywistą, że IV wypowie~ cl:?:iachtych nie może zabraknąć głosu przedstawicieli PTL, W związku z tym zapraszamy do jak najszerszej dyskusji na t.en temat. pl'O~ simy ponadto o paesyła.nie sugestii i inicjatyw oraz wszelkich uwag krytycznych zarówno indywidualnych, jak zespołowych, celem przygotowania uwag na zebranie Rady Towarzystw Nauko'Nych, Sugerowalibyśmy zorganizowanie we wl'ześniu U172 J'. zebrań dyskusyjnych w Oddziałach i przesłanie protokólów z tvch zebrclll do ZarZ<ldu Głównego na ręce Sel<retarza Generalnego, Szczególną uwagę należałoby zwrócić, zdaniem Zarządu Głównego, na integrację w naszych szel'egach dwóch grup członków: "zawodowych" etnografów i "miłośników" ludoznawstwa, na rozwinięcie maksymalnej współpracy z placówkami naukowymi, działającymi na polu etnografii oraz na pomoc w pracach organizowanej obecnie Sekcji Etnograficznej przy Komitecie Nauk Socjologicznych PAN, Sekretarz Opracowali : WiCcpl'czes Adolf Nasz Generalny Bronislawa Jaworska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/47fc821d282349ee113479b5d2e47650.pdf 6a133ec26819805f5e1220d8030c3f4f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6608 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6178 Title A name given to the resource Nazwy odwiedzin rodziców w celu przedślubnego obejrzenia gospodarstwa, najczęściej kawalera/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8: Zwyczaje i obrzędy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red nauk. Agnieszka Pieńczak s.115 ( mapa nr16 ) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8: Customs and wedding rituals, part I: From courtship to civil marriage l Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 16. Nazwy odwiedzin rodziców w celu przedślubnego obejrzenia gospodarstwa, najczęściej kawalera Oprac. Agnieszka Pieńczak Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 26. W niektórych miejscowościach literatura odnotowuje: a) „targi przedślubne", b) lub tak zwane „oględziny" („wyglądy"). Zbadać, czy terminy te (nazwy) są lub były we wsi znane oraz opisać — na czym zwyczaj ten polegał, a więc kto bral w nim udział, w jakich okolicznościach, jaką rolę grat w nich swat? może swatka? 27. a Czy „oględziny" i „swaty", zmówiny to dwa akty równoczesne, czy dwa odrębne, w pewnych odstę­ pach czasu? Objaśnienia znaków: 1 — „oględziny"; 2 — „oględy"; 3 — „rozglady", „rozgliady"; 4 — „słęby"; 5 — „osłębiny"; 6 — „opatry", „spatry" (29.18.111, 27.16.VIII); 7 — „opatrowiny"; 8 — „starosty"; 9 — inne nazwy; 10 — zwyczaj jest znany, ale nie posiada konkretnej nazwy; 11 — brak tradycji; 12 — brak odpowiedzi. Uwagi: Mapę sporządzono na podstawie materiałów pochodzących z lat 70. XX wieku. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/60b1961df91a0629b88c0337f13c48d4.pdf 4693779b5dac962967596c1912718d5f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6609 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne swaty Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6179 Title A name given to the resource Określenie odmowy używane podczas swatów/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8:Zwyczaje i obrzedy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red nauk. Agnieszka Pieńczak s.126 ( mapa nr 17) Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 17. Określenie odmowy używane podczas swatów Oprac. Agnieszka Pieńczak Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 26. W niektórych miejscowościach literatura odnotowuje: a) „targi przedślubne", b) lub tak zwane „oględziny" („wyglądy"). Zbadać, czy terminy te /nazwy/ są lub były we wsi znane oraz opisać — na czym zwyczaj ten polegał, a więc kto brał w nim udział, w jakich okolicznościach, jaką rolę grał w nich swat? może swatka? 27a. Czy „oględziny" i „swaty", zmówiny to dwa akty równoczesne, czy dwa odrębne, w pewnych odstę­ pach czasu? 28. Jak postępowano i zachowywano się, jakie formuły wygłaszano, gdy wynik tych przetargów był nega­ tywny? Czy podawano wówczas „poczęstne" wyrażające odmowę? Czym częstowano? Czy wypowiadano jakieś formuły słowne? Jeżeli tak, należy je zapisać [...] Objaśnienia znaków: 1—„dostać słomiany wianek"; 2 — „dostać grochowy wieniec", „wianek gro­ chowy"; 3 — „dostać kosza"; 4 — „dostać kipę" (kosza); 5 — „panna usiadła na koszu"; 6 — „dostać arbuza"; 7 — „dostać czarną polewkę", „szarą polewkę"; 8—„dostać czerninę"; 9 — „dostać łopatę"; 10 — inne odpowiedzi (zob. komentarz do mapy); 11 — brak tradycji; 12 — brak odpowiedzi. �Uwagi: 1) mapa dotyczy stanu zjawiska w czasie prowadzenia badań terenowych (lata 70. X X wieku), 2) punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesied­ leńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). �